Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1571 332625 330654 2026-10-02T03:11:42Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332625 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika Franċiża |isem_komuni = Franza |stampa_bandiera = Flag of France.svg |stampa_emblema = Armoiries république française.svg |stampa_mappa = EU-France.svg |deskrizzjoni_mappa = Pożizzjoni ta' Franza (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Franza |ħolqa_emblema = Stemma araldika ta' Franza |ħolqa_demografija = Demografija ta' Franza |mottu_nazzjonali = ''[[Liberté, Égalité, Fraternité]]''<br />“Libertà, Ugwaljanza, Fraternità” |innu_nazzjonali = ''[[La Marseillaise]]'' [[File:La Marseillaise.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Franċiża|Franċiż]] |gruppi_etniċi = Franċiżi |kapitali = [[Pariġi]] |latd=48 |latm=52 |latNS=N |lonġd=2 |lonġm=19.59 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = kapitali |tip_gvern = [[Repubblika semipresidenzjali]] |titlu_kap1 = [[President ta' Franza|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Franza|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Emmanuel Macron]] |isem_kap2 = [[Sébastien Lecornu]] |leġislatura = [[Parlament ta' Franza|Parlament]] |data_sħubija_UE = 25 ta' Marzu, 1957 |tip_sovranità = [[Storja ta' Franza|Formazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = [[L-Ewwel Repubblika Franċiża]] |data_stabbilit1 = 1792 |avveniment_stabbilit2 = [[Kostituzzjoni ta' Franza|Kostituzzjoni attwali]] |data_stabbilit2 = 1958 |poż_erja = 41 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 674843 |erja_mi_kw = 260558 |sena_stima_popolazzjoni = 2025 |stima_popolazzjoni = 68,605,616 |poż_stima_popolazzjoni = 20 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 108 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 281 |poż_densità_popolazzjoni = 106 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |valuta = [[Ewro]],<ref>Ir-Repubblikka Franċiża kollha minbarra t-territorji 'l barra mill-ibħra Franċiżi fl-[[Oċean Paċifiku]].</ref> [[CFP Franc]]<ref>Territorji 'l barra mill-ibħra Franċiżi fl-Oċean Paċifiku.</ref> |kodiċi_valuta = EUR, XPF |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.fr]]<ref>Barra l-użu ta' [[.fr]], diversi dominji tal-aqwa livell tal-internet jiġu wżati fid-dipartimenti u territorji barra mix-xtut Franċiżi: [[.re]], [[.mq]], [[.gp]], [[.tf]], [[.nc]], [[.pf]], [[.wf]], [[.pm]], [[.gf]] u [[.yt]]. Aktar minn hekk, Franza tuża' wkoll [[.eu]], maqsum flimkien mal-membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]].</ref> |kodiċi_telefoniku = +33 |PGD_nominali = $2.499 triljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |sena_PGD_nominali = 2009 |PGD_nominali_per_capita = $39,922<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 16 |sena_PGD_PSX = 2008 |PGD_PSX = $2.086 triljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=132&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=36&pr.y=0 |titlu=Franza |editur=Fond Monetarju Internazzjonali |data-aċċess=2009-04-22 |lingwa=Ingliż}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $33,334<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 18 |Gini = 26.7 |sena_Gini = 2002 |sena_IŻU = 2008 |IŻU = {{profitt}} 0.956 |poż_IŻU = 11 |kategorija_IŻU = <span style="color:#008900;">għoli</span> |total_popolazzjoni=68,605,616}} '''Franza''' ([[lingwa Franċiża|Franċiż]]: ''France''), uffiċjalment ir-'''Repubblika Franċiża''' ([[lingwa Franċiża|Franċiż]]: '' République française''), hi pajjiż fl-[[Ewropa tal-Punent]]. Il-belt kapitali tagħha hi [[Pariġi]]. Hi membru tal-[[Unjoni Ewropea]]. Franza hi maqsuma f'18 ''régions'' li huma suddiviżi f' ''départements''.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-25 |titlu=Archive copy |url=http://www.france-property-and-information.com/France-regions.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121226154323/http://www.france-property-and-information.com/France-regions.htm |arkivju-data=2012-12-26 |url-status=dead }}</ref> Il-pajjiż ilu wieħed mill-potenzi dinjin mill-aħħar tas-Seklu 17. Fis-sekli 18 u 19, bena imperu kolonjali kbir mifrux mal-[[Afrika tal-Punent]] u l-[[Asja tax-Xlokk]]. Illum dan m'għadux jeżisti. Hu l-pajjiż li l-iktar iżuruh nies fid-dinja. Madwar 82 miljun turist barrani jżuru kull sena.<ref name="tourism.stat">{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-25 |titlu=Archive copy |url=http://www.tourisme.gouv.fr/fr/z2/stat/tis/att00018288/TIS_EVE2007_2008-5.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081228053958/http://www.tourisme.gouv.fr/fr/z2/stat/tis/att00018288/TIS_EVE2007_2008-5.pdf |arkivju-data=2008-12-28 |url-status=dead }}</ref> Franza hi membru fundatur tal-[[Unjoni Ewropea]]. Għandha l-iżjed art kbira fl-Unjoni. Franza hi wkoll membru fundatur tal-[[Ġnus Magħquda]], u membru tal-[[G7]] u tan-[[NATO]].<ref name="nato">[http://www.nato.int/cps/en/natolive/nato_countries.htm]</ref> Hi wieħed mill-ħames membri permanenti tal-[[Kunsill tas-Sigurtà tal-Ġnus Magħquda]]. Għandha [[Armi Nukleari]], inklużi testati attivati, u għandha wkoll impjanti nukleari tal-elettriku. Fost il-bliet l-iżjed magħrufa fi Franza insibu 'l [[Pariġi]], [[Nizza]], [[Nancy]], [[Marsilja]], [[Bordeaux]], [[Lille]], [[Lyon]], [[Toulouse]], [[Strasburgu]], [[Rennes]] u [[Nantes]]. == Ġeografija u Klima == Franza qiegħda fl-[[Ewropa tal-Punent]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-25 |titlu=Archive copy |url=http://www.essex.ac.uk/armedcon/world/europe/western_europe/default.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160912161954/http://www.essex.ac.uk/armedcon/world/europe/western_europe/default.html |arkivju-data=2016-09-12 |url-status=dead }}</ref> Għandha fruntieri mal-[[Belġju]], il-[[Lussemburgu]], il-[[Ġermanja]], u l- [[Żvizzera|Iżvizzera]], l-[[Italja]], [[Monako]], [[Andorra]], u [[Spanja]].<ref name="kwintessential1">{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-25 |titlu=Archive copy |url=http://www.kwintessential.co.uk/articles/article/France/Geography-of-France/540 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110831213549/http://www.kwintessential.co.uk/articles/article/france/Geography-of-France/540 |arkivju-data=2011-08-31 |url-status=dead }}</ref> Għandha żewġ katini ta' muntanji qrib il-fruntieri tagħha: l-[[Alpi]] fil-Lvant u l-[[Pirenej]] fil-nofsinhar. Fit-tramuntana u l-punent ta' Franza hemm għoljiet baxxi u widien tax-xmajjar. Fi Franza hemm ħafna klimi differenti.<ref>[http://www.worldtravelguide.net/country/92/climate/Europe/France.html]</ref> L-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]] għandu effett kbir fuq it-temp fit-tramuntana u l-punent. Dan ifisser it-temperatura hi kważi istess matul is-sena. Fil-Lvant, ix-xitwa kiesħa b'temp tajjeb u s-sajf sħun bi-maltempati. Fin-nofsinhar, ix-xitwa friska b'ħafna xita u s-sajf hu sħun u xott.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-25 |titlu=Archive copy |url=http://www.francetourism.com/practicalinfo/general.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090805195645/http://www.francetourism.com/practicalinfo/general.htm |arkivju-data=2009-08-05 |url-status=dead }}</ref> Franza għandha t-tieni l-akbar [[Żona Ekonomika Esklussiva]] fid-dinja.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-25 |titlu=Archive copy |url=http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110430124908/http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html |arkivju-data=2011-04-30 |url-status=dead }}</ref> Din tkopri 11,035,000 kilometru kwadru. L-[[Stati Uniti|iStati Uniti]] biss għandha waħda akbar. === Fruntieri === Total tal-fruntieri ta' Franza: 3,956 km, pajjiżi tal-fruntiera (8): Andorra 55 km; il-Belġju 556 km; Ġermanja 418 km; Italja 476 km; Lussemburgu 69 km; Monako 6 km; Spanja 646 km; Isvizzera 525 km, Franza metropolitana - total: 2751 km: Gujana Franċiża - total: 1205 km (730 km mal-Brażil, 510 km). Hemm ukoll 16-il km bejn il-komun Franċiż barra minn xtutna ta' Saint Martin 16-il km u n-nazzjon separat tar-Renju tal-[[Pajjiżi l-Baxxi]] ta' Sint Maarten. == Storja == [[Stampa:Gaul, 1st century BC.gif|thumb|left|Mappa tal-Gaul qabel il-konkwista Rumana (seklu 1 QK).]] [[Stampa:Peuples gaulois.jpg|thumb|Mappa tal-Gaul qabel il-konkwista Rumana (seklu 1 QK).]] [[Stampa:Map Gallia Tribes Towns-es.svg|thumb|left|Mappa tal-Gaulja madwar is-sena 58 QK. c.]] [[Stampa:Pont du Gard BLS.jpg|thumb|Il-Pont du Gard huwa akkwadott li jinsab fin-nofsinhar ta' Franza.Il-pont inbena matul l-1 seklu QK mill-Imperu Ruman. Hija tinsab ħdejn ir-raħal ta' Remoulins]] [[Stampa:Franks expansion.gif|thumb|left|Espansjoni tar-Renju Franki, 481–870]] L-isem "Franza" ġej mill-kelma bil-[[Latin]] ''Francia'', li letteralment tfisser "Art il-[[Franki]]".<ref>[http://www.thesunchronicle.com/articles/2008/04/20/features/3057797.txt]</ref> Il-fruntieri ta' Franza moderna huma bejn wieħed u ieħor l-istess bħal dawk tal-[[Gallja]] l-antika fejn kienu joqgħodu l-Galli Ċeltiċ. [[Ġulju Ċesri]] kkonkwista l-Gallja u waqgħet taħt [[Imperu Ruman|Ruma]] fl-ewwe seklu QK.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-25 |titlu=Archive copy |url=http://www.discoverfrance.net/France/History/Roman_Empire.shtml |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100612002809/http://discoverfrance.net/France/History/Roman_Empire.shtml |arkivju-data=2010-06-12 |url-status=dead }}</ref> Bilmod il-Galli adottataw il-lingwa tar-Rumani (il-[[Latin]] li minnu evolva l-[[lingwa Franċiża|Franċiż]]) u l-kultura Rumana. Il-Kristjaneżmu deher l-ewwel darba fit-tieni u tielet seklu WK u kien stabbilit fir-raba' u ħames seklu. [[Stampa:Map France 1477-fr.svg|thumb|Franza fl-1477. Linji ħomor: Il-limiti tar-Renju ta' Franza; Ikħal ċar: id-dominju rjali]] [[Stampa:Carte de France dressée pour l'usage du Roy Delisle Guillaume 1721.JPEG|thumb|left|Carte de France dressedée pour l'usage du Roy. Delisle Guillaume (1721)]] [[Stampa:France September 1812 prussia occupied2.png|thumb|L-Ewwel Imperu Franċiż fl-aqwa kontroll territorjali tiegħu f'Settembru 1812]] [[Stampa:Europe 1812 map en.png|thumb|left|L-Ewropa fl-1812, bl-Imperu Franċiż fl-aqwa tiegħu qabel il-Kampanja Russa]] [[Stampa:Carte de l'Empire Français 1812.jpg|thumb|Mappa tal-Ewwel Imperu Franċiż fl-1812, maqsum f'130 département, bir-renji ta' Spanja, il-Portugall, l-Italja u Napli, u l-Konfederazzjoni tar-Rhine u l-Illyria u d-Dalmazja]] [[Stampa:France colonial Empire10.png|thumb|left|L-Ewwel (blu ċar) u t-Tieni (blu skur) imperi kolonjali Franċiżi]] Fis-seklu 4 WK, it-tribujiet Ġermaniċi, prinċipalment il-[[Franki]] invadew il-Galli. Hekk beda l-isem '' Francie''. L-isem modern "Franza" ġej mill-isem tar-Rejiet [[Dinastija Kapetinġa|Kapetinġi]] ta' Franza madwar Pariġi. Il-Franki kienu l-ewwel tribù tal-Ewropa wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman kkonvertew għall-Kristjaneżmu minflok l-[[Arjaneżmu]]. Il-Franċiż kienu jsejħu lilhom infushom "ir-Renju l-iżjed Kristjan ta' Franza".<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-15 |titlu=Archive copy |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |arkivju-data=2011-07-22 |url-status=dead }}</ref> It-[[Trattat ta' Verdun]] (843), qasam l-imperu ta' [[Karlumanju]] fi tliet partijiet.<ref>[http://www.francebalade.com/histo/carolin.htm%7C]</ref> L-ikbar parti kienet Francia tal-Punent. Bejn wieħed u ieħor kienet l-istess bħal Franza moderna. Id-dinastija [[Karolinġa]] ggvernat Franza sal-987, meta [[Hugues Capet ta' Franza|Hugues Capet]] sar Re ta'Franza. Dixxendenti tiegħu, il-Kapetinġi diretti, id-[[Dar ta' Valois]] u d-[[Dar ta' Bourbon]] unifikaw il-pajjiż permezz ta' ħafna gwerer u wirt dinatiku. Il-monarkija kienet fl-aqwa tagħha matul il-Seklu 17 fir-renju ta' [[Lwiġi XIV ta' Franza]].<ref>[http://www.uncg.edu/rom/courses/dafein/civ/timeline.htm%7C]</ref> Dak iż-żmien Franza kellha l-akbar popolazzjoni fl- Ewropa. Il-pajjiż kellu influwenzata fuq il-politika, l-ekonomija, u l-kultura Ewropea. Il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] sar il-lingwa komuni tad-diplomazija fl-affarijiet Internazzjonali. Ħafna mill-[[Illuminiżmu]] ġie minn Franza. Ix-xjenzati Franċiżi għamlu skoperti xjentifiċi importanti fis-Seklu 18. Barra minn hekk Franza invadiet ħafna artijiet fl-Ameriki, l-Afrika u l-Asja.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-25 |titlu=Archive copy |url=http://www.understandfrance.org/France/History3.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100922052426/http://www.understandfrance.org/France/History3.html |arkivju-data=2010-09-22 |url-status=dead }}</ref> Franza kellha [[monarkija]] sar-[[Rivoluzzjoni Franċiża]] fl-1789. Ir-Re [[Lwiġi XVI ta' Franza|Lwiġi XVI]] u martu [[Marie Antoinette]] ġew maqtulin fl-1793.<ref>[http://www.lucidcafe.com/library/95nov/antoinette.html]</ref> Eluf ta' ċittadini Franċiżi oħra kienu wkoll maqtula. [[Napuljun Bonaparte]] ħa kontroll tar-Repubblika fl-1799. Aktar tard għamel lilu nnifsu Imperatur tal-Ewwel Imperu (1804-1814). L-armati tiegħu ikkonkwistaw il=parti l-kbira tal-Ewropa kontinentali.<ref>[http://www.napoleonguide.com/campind.htm]</ref> Fl-1815 wara l-aħħar telfa ta' Napuljun fil-[[Battalja ta' Waterloo]], qamet monarkija oħra. Iktar tard fl-1852, [[Louis-Napuljun Bonaparte]] ħoloq it-Tieni Imperu . Louis-Napoléon tneħħa wara t-telfa fil-[[Gwerra Franko-Prussjana]] tal-1870. It-Tielet Repubblika ħadet post ir-reġim tiegħu.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-25 |titlu=Archive copy |url=http://www.intellego.fr/soutien-scolaire-3eme/aide-scolaire-Education-civique-juridique-et-sociale/Les-regimes-politiques-de-France-de-1780-a-nos-jours./31424 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100424200837/http://www.intellego.fr/soutien-scolaire-3eme/aide-scolaire-education-civique-juridique-et-sociale/les-regimes-politiques-de-france-de-1780-a-nos-jours./31424 |arkivju-data=2010-04-24 |url-status=dead }}</ref> Fis-sekli 18 u 19 Franza bniet imperu kolonjali kbir . Il-imperu kien fih partijiet mill-Afrika tal-Punent u l-Asja tax-Xlokk. Il-kultura u l-politika ta' dawn ir-reġjuni kienu influwenzati minn Franza. Ħafna eks-kolonji għandhom il-[[lingwa Franċiża|Franċiż]] bħala lingwa uffiċjali.<ref>[http://www.alsintl.com/resources/languages/French/]</ref> Il-pajjiż ra l=ġlied kemm fl-[[Ewwel Gwerra Dinjija]] u kemm fit-[[Tieni Gwerra Dinjija|tieni]]. Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, miljuni mietu fit-trinek, aktar minn miljun minnhom fil-[[Battalja tas-Somme]].<ref>[http://www.firstworldwar.com/battles/somme.htm]</ref> Matul il-Tieni Gwerra Dinjija, in-[[Nazisti]] okkupaw Franza. L-Alleati niżlu l-art fin-Normandija fis-6 ta' Ġunju u nvadew in-Normandija u bdiet il-[[Battalja tan-Normandija]]. Il-forzi Ġermaniżi tilfu 'l Franza fi ftit xhur. == Diviżjonijiet administrattivi == [[Stampa:FR-Régions.svg|thumb|It-18-il reġjun wara ir-riforma tal-2015 nklużi Korsika (Corse, fuq il-lemin t’isfel) u l-ħames reġjuni barra l-Ewropa (fuq ix-xellug t’isfel).]] [[Stampa:The Mountainous Spine of Corsica.jpeg|thumb|Corse (Korsika)]] Mill-2016 Franza maqsuma fi 18-il reġjun amministrattiv. 13 minnhom huma fi Franza Metropolitana. Korsika għandha stat differenti mill-12 l-oħra fir-reġjun Metropolitan u msejħa ''collectivité territoriale''. Franza għandha wkoll ħames reġjuni barra l-Ewropa. Dawn ir-reġjuni għandhom l-istess stat bħal dawk Metropolitani. Imbagħad Franza hi maqsuma f'101 ''département'' u d-départements huma maqsuma f'335 ''arrondissement''. L-arrondissements huma mill-ġdid maqsuma f’2,054 ''canton'' u l-cantons huma maqsuma f' ''commune''. Fl-1 ta' Jannar 2014, skont L-''Institut National de la Statistique et des Études Économiques'' kien hemm 36,681 communes fi Franza, 36,554 minnhom fi Franza Metropolitana u 127 minnhom barra.<ref>[http://insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=99&ref_id=t_0203R]</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" <center>'''Franza Metropolitana'''</center> |- ! Reġjun ! Départements ! Belt Kapitali |- | [[Stampa:Blason_Auvergne-Rhône-Alpes.svg|20px]] Auvergne-Rhône-Alpes | Ain, Allier, Ardèche, Cantal, Drôme, Isère, Loire, Haute-Loire, Puy-de-Dôme, Rhône, Savoie, Haute-Savoie | [[Stampa:Coat_of_Arms_of_Lyon.svg|20px]] Lyon |- | [[Stampa:Blason_région_fr_Bourgogne-Franche-Comté.svg|20px]] Bourgogne-Franche-Comté | Côte-d’Or, Doubs, Jura, Nièvre, Haute-Saône, Saône-et-Loire, Yonne, Territoire de Belfort | [[Stampa:Blason_ville_fr_Dijon_(Côte-d'Or).svg|20px]] Dijon |- | [[Stampa:Armoiries_Bretagne_-_Arms_of_Brittany.svg|20px]] Bretagne | Côtes-d'Armor, Finistère, Ille-et-Vilaine, Morbihan | [[Stampa:Blason_Rennes.svg|20px]] [[Rennes]] |- | [[Stampa:Blason_Centre-Val_de_Loire.svg|20px]] Centre-Val de Loire | Cher, Eure-et-Loir, Indre, Indre-et-Loire, Loir-et-Cher, Loiret | [[Stampa:Blason_Orléans.svg|20px]] Orléans |- | [[Stampa:Arms of Corsica.svg|20px]] Corse (Korsika) | Corse-du-Sud, Haute-Corse | [[Stampa:Blason ville fr Ajaccio.svg|20px]] Ajaccio |- | Grand Est | Ardennes, Aube, Marne, Haute-Marne, Meurthe-et-Moselle, Meuse, Moselle, Bas-Rhin, Haut-Rhin, Vosges | [[Stampa:Greater_coat_of_arms_of_Strasbourg.svg|20px]] Strasbourg ([[Strażburgu]]) |- | Hauts-de-France | Aisne, Nord, Oise, Pas-de-Calais, Somme | [[Stampa:Coat_of_Arms_of_Lille_(flat).svg|20px]] [[Lille]] |- | [[Stampa:Blason_Île-de-France_moderne_1.svg|20px]] Île-de-France | Essonne, Hauts-de-Seine, Paris, Seine-et-Marne, Seine-Saint-Denis, Val-de-Marne, Val-d'Oise, Yvelines | [[Stampa:Grandes_Armes_de_Paris.svg|20px]] Paris ([[Pariġi]]) |- | [[Stampa:Arms_of_William_the_Conqueror_(1066-1087).svg|20px]] Normandie | [Calvados, Eure, Manche, Orne, Seine-Maritime | [[Stampa:Blason_Rouen_76.svg|20px]] Rouen |- | [[Stampa:BlasonNouvelleAquitaine.svg|20px]] Nouvelle-Aquitaine | Charente, Charente-Maritime, Corrèze, Creuse, Dordogne, Gironde, Landes, Lot-et-Garonne, Pyrénées-Atlantiques, Deux-Sèvres, Vienne, Haute-Vienne | [[Stampa:Coat_of_Arms_of_Bordeaux_(Chief_of_France_Moderne).svg|20px]] [[Bordeaux]] |- | [[Stampa:Blason_région_fr_Occitanie.svg|20px]] Occitanie | Ariège, Aude, Aveyron, Gard, Haute-Garonne, Gers, Hérault, Lot, Lozère, Hautes-Pyrénées, Pyrénées-Orientales, Tarn, Tarn-et-Garonne | [[Stampa:Armoiries_de_Toulouse.svg|20px]] [[Toulouse]] |- | [[Stampa:Blason_région_fr_Pays-de-la-Loire.svg|20px]] Pays de la Loire |Loire-Atlantique, Maine-et-Loire, Mayenne, Sarthe, Vendée | [[Stampa:Grandes_Armes_de_Nantes.svg|20px]] [[Nantes]] |- | [[Stampa:Blason_région_fr_Provence-Alpes-Côte_d'Azur.svg|20px]] Provence-Alpes-Côte d’Azur | Alpes-de-Haute-Provence, Alpes-Maritimes, Bouches-du-Rhône, Hautes-Alpes, Var, Vaucluse | [[Stampa:Armoiries_de_Marseille.svg|20px]] Marseille ([[Marsilja]]) |} {| class="wikitable" style="font-size:90%;" <center>'''Barra Franza Metropolitana'''</center> |- ! Isem ! Stat kostituzzjonali ! Belt kapitali ! Post |- | [[Stampa:Flag of France.svg|20px]] Guyane française | Reġjun barra Franza (''régions d'outre-mer'') u fl-istess ħin departiment barra Franza (''département d'outre-mer'' jew DOM) | Cayenne | [[L-Amerika t'Isfel|Amerika t'Isfel]] |- | [[Stampa:Flag of Guadeloupe (local) variant.svg|20px]] Guadeloupe | Reġjun barra Franza (''régions d'outre-mer'') u fl-istess ħin departiment barra Franza (''département d'outre-mer'' jew DOM) | Basse-Terre | Karibew |- | [[Stampa:Flag of Martinique.svg|20px]] Martinique | Reġjun barra Franza (''régions d'outre-mer'') u fl-istess ħin departiment barra Franza (''département d'outre-mer'' jew DOM) | Fort-de-France | Karibew |- | [[Stampa:Flag of Mayotte (local).svg|20px]] Mayotte | Reġjun barra Franza (''régions d'outre-mer'') u fl-istess ħin departiment barra Franza (''département d'outre-mer'' jew DOM) | Mamoudzou | [[Oċean Indjan]] |- | [[Stampa:Flag of France.svg|20px]] Réunion | Reġjun barra Franza (''régions d'outre-mer'') u fl-istess ħin departiment barra Franza (''département d'outre-mer'' jew DOM) | Saint-Denis | [[Oċean Indjan]] |} === Diviżjonijiet territorjali tal-Ewwel Repubblika Franċiża u l-Ewwel Imperu Franċiż === <gallery> Stampa:France Departement 1801.svg|Départements Franċiżi fl-1801 waqt il-Konsulat Stampa:Map administrative divisions of the First French Empire 1812-en.svg|Départements Franċiżi fl-1812 </gallery> == Gvern == [[Stampa:Prefecture-Tlse 12.JPG|thumb|left|Prefecture f'Upper Garonne (31; bil-Franċiż Haute-Garonne, bl-Oċċitan Nauta Garonne).]] Franza għandha sistema ta' gvern semi-presidenzjali stabbilita mill-kostituzzjoni tal-Ħames Repubblika Franċiża.<ref>[http://www.absoluteastronomy.com/topics/Semi-presidential_system]</ref> Il-Kostituzzjoni tiddikjar n-nazzjon bħala repubblika soċjali, indiviżibbli, sekulari u demokratika. tipprovdi wkoll għas-separazzjoni tal-poteri.<ref>[http://www.unc.edu/depts/europe/francophone/principles_en.pdf]</ref> == Il-militar == [[Stampa:Gaule96.jpg|thumb|lemin| L-''aircraft carrier'' nukleari ''Charles de Gaulle'']] [[Stampa:French Republican Guard Bastille Day 2007 n4.jpg|thumb|Il-Gwardja Repubblikana Franċiża]] Il-Forzi Armati Franċiż huma maqsumin f'erba' fergħat: * ''Armée de Terre'' (Forza tal-Art) * ''Marine Nationale'' (Forza Navali) * ''Armée de l'Air'' (Forza tal-Ajru Force) * ''Gendarmerie Nationale'' (Forza militari li taġixxi bħala Pulizija Nazzjonali Rurali) Franza għandha madwar 359.000 ruħ fil-Militar u tonfoq 2.6% tal-[[Prodott Gross Domestiku]] (PGD) fid-difiża.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-25 |titlu=Archive copy |url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181226073401/https://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf |arkivju-data=2018-12-26 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-25 |titlu=Archive copy |url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/westmb012302%5B1%5D.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090617081254/http://www.csis.org/media/csis/pubs/westmb012302%5B1%5D.pdf |arkivju-data=2009-06-17 |url-status=dead }}</ref> Dan l-ogħla fl-[[Unjoni Ewropea]]. Franza u r-[[Renju Unit]] jonfqu 40%mill-baġit tad-difiża tal-UE. Madwar 10% tal-baġit għad-difiża ta' Franza jintefaq fuq l-[[Armi Nukleari]]. == Relazzjonijiet barranin == [[Stampa:French Passport Cover.svg|thumb|185px|Qoxra ta' passaport bijometriku Franċiż (bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: passeport français)]] Franza hi membru tal-[[Ġnus Magħquda]], infatti membru permanenti tal-[[Kunsill tas-Sigurtà tal-Ġnus Magħquda]] u għandu dritt tal-veto.<ref>[http://www.un.org/en/members/index.shtml#f]</ref><ref>[http://www.un.org/sc/members.asp]</ref> Hi wkoll membru tal-[[Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ]] (WTO). Is-sedi ċentrali tal-[[Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp]] (OECD), [[UNESCO]] u [[Interpol]] qegħdin Franza. Franza kienet waħda mill-memmbri fundaturi tal-[[Unjoni Ewropea]].<ref>[http://europa.eu/abc/history/index_en.htm]</ref> Fis-snin 1960, Franza riedet teskludu r-[[Renju Unit]] mill-[[organizzazzjoni]]. Riedet tibni l-potenza ekonomija tagħha fl-Ewropa kontinentali u ssir wieħed mill-pajjiżi l-aktar influwenti fl-UE. Mis-snin , Franza u l-[[Ġermanja]] saru ħafna eqreb fil-pulitika tagħhom. Franza illum hi membru tal-[[Organizzazzjoni tat-Trattat tal-Atlantiku ta' Fuq]] (NATO).<ref name="nato" /> Madankollu, taħt il-[[Charles de Gaulle|President de Gaulle]] kienet ħalliet il-kmand militari konġunt. Fl-1990, Franza ġiet ikkritikata għal provi tal-armi nukleari taħt l-art fil-[[Polineżja Franċiża]]. Franza kienet għal kollox kontra l-invażjoni tal-Iraq tal-2003.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2688117.stm]</ref> Franza għad għandha influwenz politika u ekonomika qawwija fil-kolonji li kellha fl-[[Afrika]]. Per eżempju hija pprovdiet għajnuna ekonomika u truppi fil-missjoni għaż-żamma tal-paċi fil-[[Côte d’Ivoire]] u [[Ċad]]. == Ekonomija == [[Stampa:A380 Reveal 2.jpg|thumb|left|L-ewwel [[Airbus A380]] li tlesta, [[Toulouse]], 2005]] Franza hija membru tal-grupp [[G8]] tal-pajjiżi industrijalizzati ewlenin. Franza għandha it-tmien l-ikbar konomija fid-dinja skont il-Prodott Gross Domestiku (PGD) (li jieħu kont kemm iqum biex tgħix fil-pajjiżi differenti u rati tal-[[inflazzjoni]]).<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-15 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |arkivju-data=2011-06-04 |url-status=dead }}</ref> Franza flimkien ma' 11-il-membru ieħor tal-[[Unjoni Ewropea]] nidiet l-[[euro]] fl-1 ta' Jannar 1999 u bdiet tużaha fl-2002.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1845045.stm]</ref> L-ekonomija ta' Franza għandha kważi 2.9 miljun kumpannija reġistrata.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-26 |titlu=Archive copy |url=http://www.journaldunet.com/management/repere/entreprises_france_type.shtml |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081217093527/http://www.journaldunet.com/management/repere/entreprises_france_type.shtml |arkivju-data=2008-12-17 |url-status=dead }}</ref> Il-gvern għandu influwenza konsiderevoli fuq id-ditti tal-[[Ferrovija]], l-[[Elettriku]], l-[[Ajru]], u t-[[Telekomunikazzjont]] (billi hu l-proprjetarju ta' kumpaniji kbar bħal [[SNCF]] (ferroviji) u [[EDF]] (elettriku)).<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-26 |titlu=Archive copy |url=http://investisseurs.edf.com/the-edf-group/edf-investors/stock-information/shareholding-policy-117065.html |arkivju-url=https://archive.today/20120709190130/http://investisseurs.edf.com/the-edf-group/edf-investors/stock-information/shareholding-policy-117065.html |arkivju-data=2012-07-09 |url-status=dead }}</ref> Franza għandha industrija importanti tal-ajruspazju (disinn tal-ajruplani u vetturi spazjali) bl-industrija [[Airbus]] fir-ras.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-15 |titlu=Archive copy |url=http://www.ademe.fr/midi-pyrenees/documents/a_3/cnes_dossier_presse.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070629155229/http://www.ademe.fr/midi-pyrenees/documents/a_3/cnes_dossier_presse.pdf |arkivju-data=2007-06-29 |url-status=dead }}</ref> Tista' wkoll tvara razzi minn [[Guyane française]].<ref>[http://www.russianspaceweb.com/kourou_origin.html]</ref> Franza investiet ħafna fl-[[enerġija nukleari]]. Għalhekk Franza tipproduċi l-inqas dijossidu tal-karbonju fost is-seba' pajjiżi l-aktar industrijalizzati fid-dinja.<ref>{{Ċita web |arkivju-data=2009-06-27 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090627085127/http://www.bls-frenchcourses.com/french-economy-industry-GB.html |data-aċċess=2013-02-26 |titlu=Archive copy |url=http://www.bls-frenchcourses.com/french-economy-industry-GB.html |url-status=dead}}</ref> Il-59 impjant nukleari jiġġeneraw il-parti l-kbira tal-elettriku prodott fil-pajjiż (78% fl-2006,<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-15 |titlu=Électricité en France: les principaux résultats en 2006 |url=http://www.industrie.gouv.fr/energie/statisti/se_elec.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070603104111/http://www.industrie.gouv.fr/energie/statisti/se_elec.htm |arkivju-data=2007-06-03 |url-status=dead }}</ref> minn 8% biss fl-1973, 24% fl-1980, u 75% fl-1990). Franza hija l-ikbar produttur u esportatur agrikolu fl-Ewropa.<ref>[http://www.ameinfo.com/185827.html]</ref> Tesporta qamħ, tjur, prodotti tal-ħalib, ċanga, u majjal. Hi famuża wkoll għall-industrija tal-inbid. Franza rċeviet 10 biljun ewro fl-2006 mill-Komunità Ewropea bħala sussidji lill-bdiewa.<ref name="BBCCap">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4407792.stm]</ref> == Kultura == [[Stampa:Louvre Museum Wikimedia Commons.jpg|thumb|left|Musée du Louvre-Louvre Museum-Mużew tal-Louvre, [[Pariġi]]]] [[Stampa:Paris - Orthophotographie - 2018 - Palais du Louvre 02.jpg|thumb|Veduta mill-ajru tal-Palazz tal-Louvre u l-Park tat-Tuileries, fl-1 ta' Jannar 2018]] === Lingwa === Il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] hi l-[[lingwa]] uffiċjali ta' Franza. Din appartjeni għall-grupp ta' lingwa Rumanzi li jinkludi t-[[lingwa Taljana|Taljan]] u l-[[lingwa Spanjola|Ispanjol]] u oħrajn. Imbagħad hemm ukoll ħafna djaletti reġjonali. L-Alsazjan, djalett Ġermaniż jitkellmuh f'Alsace u f'partijiet ta' [[Lorraine]] fi Franza tal-Lvant. Il-Franċiż kien il-lingwa tad-diplomazija u l-[[kultura]] fl-[[Ewropa]] bejn is-Seklu 17 u u d-19 u għadu użat ħafna.<ref>[http://www.history.com/encyclopedia.do?articleId=207636]</ref> Xi nies fi Franza jitkellmu wkoll bil-Bask, Breton, Katalan, Korsikan, Ġermaniż, Fjamming u Occitan. === Reliġjon === {{bar box |title=Reliġjożità fi Franza |titlebar=#ddd |left1=reliġjon |right1=perċentaġġ |float=right |bars= {{bar percent|Insara|blue|54}} {{bar percent|Bla reliġjon|gray|31}} {{bar percent|Misilmin|green|4}} {{bar percent|Lhud|pink|1}} {{bar percent|Oħrajn<br />jew bla opinjoni|brown|10}} }} [[Stampa:Notre-Dame de Paris, 4 October 2017.jpg|thumb|left|Faċċata tan-Nofsinhar u nava ta' Notre-Dame (Madonna bil-Franċiż) fl-2017, sentejn qabel in-nar, Sit ta' Wirt Dinji tal-[[UNESCO]]]] Franza hi stat sekulari u l-Kostituzzjoni tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon.<ref>[http://www.assemblee-nationale.fr/connaissance/constitution.asp]</ref> Il-popolazzjoni hi bejn wieħed u ieħor, 51% [[Knisja Kattolika|Kattolika]], 31% tan-nies huma anjostiċi jew atej, 4% huma [[Iżlam|Misilmin]], 3% jgħidu li huma [[Protestantiżmu|Protestanti]] u 1% jgħidu li huma [[Ġudaiżmu|Lhud]]. 10% huma minn reliġjonijiet oħra jew ma għandhomx opinjoni dwar ir-reliġjon.<ref>[http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=48547]</ref><ref name="religion">[http://www.cotidianul.ro/franta_nu_mai_e_o_tara_catolica-20395.html]</ref> Skont stħarriġ tal-opinjoni fl-2005:<ref name="EUROBAROMETER">[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf]</ref> * '''34%''' taċ-ċittadini Franċiżi jgħidu li ''"jemmnu li hemm [[Alla]]"''. * '''27%''' jgħidu li ''"jemmnu li hemm xi spirtu jew qawwa tal-ħajja"''. * '''33%''' jgħidu li ''"ma jemmnux li hemm xi spirtu, Alla jew qawwa tal-ħajja."''. === Letteratura === [[Stampa:Dartagnan-musketeers.jpg|left|thumb|''It-Tliet Muskettieri'' ta' [[Alexandre Dumas, père|Alexandre Dumas]]]] Il-letteratura Franċiża bdiet fil-[[Medjuevu]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-15 |titlu=Archive copy |url=http://www.discoverfrance.net/France/Literature/DF_literature.shtml |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160419194513/http://www.discoverfrance.net/France/Literature/DF_literature.shtml |arkivju-data=2016-04-19 |url-status=dead }}</ref> Il-Franċiż kien maqsum f'bosta djaletti dak iż-żmien u l-ortografija kienet tvarja minn awtur għall-ieħor. Matul is-Seklu 17, l-awturi ewlenin kienu [[Pierre Corneille]], [[Jean Racine]], [[Moliere]] [[Blaise Pascal]] u [[René Descartes]].<ref>[http://17emesiecle.free.fr/Auteurs.php]</ref> Fis-sekli 18 u 19, il-letteratura Franċiża laħqet l-aqwa tagħha. Fis-seklu 18 kien raw saġġisti u moralisti bħal [[Voltaire]] u [[Jean-Jacques Rousseau]]. Ħafna mir-rumanzi Franċiżi famużi inkitbu fis-seklu 19 minn awturi bħal [[Victor Hugo]], [[Alexandre Dumas, Pere|Alexandre Dumas]] u [[Jules Verne]]. Dawn kitbu rumanzi popolari bħall [[It-Tliet Muskettieri]], [[Il-Konti ta' Monte Cristo]], [[Għoxrin Elf Liga taħt il-Baħar]] u [[Il-Ħotbi ta' Notre-Dame]]. Fost il-kittieba tar-rumanzi tas-seklu 19 insibu 'l [[Emile Zola]], [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] u [[Stendhal]].<ref>[http://www.discoverfrance.net/France/Literature/DF_literature]</ref> === Arti === [[Stampa:Claude Monet 023.jpg|thumb|[[Claude Monet]] waqqaf il-moviment [[Impressjoniżmu|Impressionista]] (''Femme avec un parasol'', 1886, [[Musée d'Orsay]]).]] [[Stampa:Toulouse-Lautrec - La Goulue arrivant au Moulin Rouge.jpg|thumb|left|La Goulue jasal fil-Moulin Rouge, ta' Toulouse-Lautrec (1892)]] Il-bidu tal-arti Franċiża kien influwnzat ħafna mill-arti Fjamminga u Taljana fi żmien ir-Rinaxximent. L-iSkola tal-Pittura ta' Fontainebleau fir-rinaxximent kienet imnebbħa direttament minn pitturi Taljani bħal [[Primaticcio]] u [[Rosso Fiorentino]], li tnejn kienu jaħdmu Franza. Tnejn mill-pitturi l-iżjed famużi ta' [[żmien il-Barokk]], [[Nicolas Poussin]] u [[Claude Lorrain]], kienu jgħixu l-Italja. Is-seklu 17 kien il-perjodu meta l-pittura Franċiża saret l-iżjed prominenti u individwalizzat ruħha permezz tal-klassiċiżmu. Il-priminstru ta' Lwiġi XIV [[Jean-Baptiste Colbert]] fl-1648 waqqaf l-Akkademja Rjali tal-Pittura u Skultura biex tipproteġi dawn l-artisti. u fl-1666 ħalaq l-Akkademja Franċiża f'Ruma, li għadha sejra, biex ikun hemm kuntatt dirett mal-artisti Taljani. [[Stampa:LE PENSEUR - Museo Rodin- PARIS.jpg|thumb|left|''Le Penseur'' ta' [[Auguste Rodin]] (1902), [[Musée Rodin]], Pariġi.]] Fis-seklu 18, l-artisti Franċiżi żvillupaw l-istil rokoko, verżjoni iżjed intima tal-istil barokk ta' qabel. Ix-xogħlijiet tal-artisti appoġġati mill-qorti rjali [[Antoine Watteau]], [[François Boucher]] u [[Jean-Honoré Fragonard]] huma eżempji mill-aħjar ta' dan l-istil. Ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]] ġabet bidliet kbar, billi [[Napuljun]] kien jiffavorixxi l-artisti tal-[[neoklassiċiżmu|istil neoklassiku]] bħal [[Jacques-Louis David]] u l-''Académie des Beaux-Arts'' li kellha ħafna influwenza stabbiliet l-istil magħruf bħala [[Akkademiżmu]]. F'din l-epoka Franza saret ċentru ta' ħolqien artistiku u l-ewwel nofs tas-seklu 19 kien iddominat minn żewħ movimenti, wieħed wara l-ieħor. L-ewwel kien ir-[[Romantiċiżmu]] b'[[Théodore Géricault]] u [[Eugène Delacroix]], u mbagħad ir-[[Realiżmu (arti)|Realiżmu]] b'[[Camille Corot]], [[Gustave Courbet]] u [[Jean-François Millet]], stil li spiċċa biex żviluppa fin-[[Naturaliżmu (arti)|Naturaliżmu]]. Fit-tieni nofs tas-seklu 19, l-influwenza ta' Franza fuq il-pittura saret saħansitra iżjed importanti, bl-iżvilupp ta' stili ġodda ta' pittura bħall-[[Impressjoniżmu]] u s-[[Simboliżmu (arti)|Simboliżmu]]. Il-pitturi impressjonisti l-iżjed famużi kienu [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], [[Claude Monet]] u [[Auguste Renoir]].<ref>[http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism]</ref> It-tieni ġenerazzjoni tal-pitturi tal-istil impressjonista [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]] u [[Georges Seurat]] kienu wkoll fir-ras ta' evoluzzjonijiet artistiċi<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-26 |titlu=Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee |url=http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |arkivju-data=2017-10-10 |url-status=dead }}</ref> flimkien mal-artisti [[Foviżmu|fauvisti]] [[Henri Matisse]], [[André Derain]] u [[Maurice de Vlaminck]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-26 |titlu=The Fauves (dossier) |url=http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |arkivju-data=2010-11-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-26 |titlu=Vlaminck, version fauve |url=http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171010120345/http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp |arkivju-data=2017-10-10 |url-status=dead }}</ref> fil-bidu tas-seklu 29 [[Georges Braque]] u l-pittur Sspanjol [[Pablo Picasso]], li kien jgħix Pariġi, żviluppaw il-[[Kubiżmu]]. Kien hemm pitturi oħra barranin li kienu joqogħdu u jaħdmu Pariġi jew fil-qrib, bħal [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]], [[Amedeo Modigliani]] u [[Wassily Kandinsky]]. === Sports === [[Stampa:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|right|thumb|Il-''Peloton'' (tfisser "il-qattgħa" bil-Franċiż) tat-[[Tour de France]]]] It-tiġrija tar-roti, [[Tour de France]], li ssir kull Lulju hija wieħed mill-avvenimenti sportivi l-aktar magħrufa.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-26 |titlu=Archive copy |url=http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110718024209/http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |arkivju-data=2011-07-18 |url-status=dead }}</ref> Din-tellieqa tieħu tliet ġimgħat u twila madwar 3500 km, tgħaddi minn ħafna minn Franza u tintemm fiċ-ċentru ta' Pariġi, fl-''Avenue des Champs-Elysées''. Il-[[Futbol]] hu sport ieħor popolari fi Franza. It-tim Franċiż rebaħ it-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol]] fl-1998 u l-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol|Kampjonat Ewropew tal-Futbol]] fl-1984 u fl-2000. Franza tospita wkoll tiġrija ta' 24 Siegħa tal-karozzi ta' [[Le Mans]]. Il-logħob tat-[[Tazza tad-Dinja tar-Rugby]] sar Franza fl-2007 u Franza spiċċat ir-raba'.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-15 |titlu=Archive copy |url=http://french.lovetoknow.com/Popular_French_Sports |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100528112941/http://french.lovetoknow.com/Popular_French_Sports |arkivju-data=2010-05-28 |url-status=dead }}</ref> Franza kellha x'taqsam ħafna mal-[[Logħob Olimpiku|Logħob Olimpiku Modern]]. Fl-aħħar tas-seklu 19, il-[[Baruni]] [[Pierre de Coubertin]] issuġġerixxa li jibda jsir il-Logħob Olimpiku mill-ġdid. Franza ospitat l-[[Olimpjadi tas-Sajf]] darbtejn, fl-1900 u 1924, f'[[Pariġi]]. Franza ospitat ukoll l-[[Olimpijadi tax-Xitwa]] tliet darbiet, fl-1924 f'[[Chamonix]], fl-1968 f'[[Grenoble]], u fl-1992 f'[[Albertville]]. === Kċina === [[Stampa:Terrine de saumon au basilic.JPG|thumb|left|230px|Terrina tas-salamun bil-ħabaq]] Il-kċina Franċiża influwenzat l-istil tat-tisjir madwar l-Ewropa kollha, u l-koki Franċiżi jaħdmu fir-ristoranti madwar id-dinja.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-15 |titlu=Archive copy |url=http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100723164351/http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html |arkivju-data=2010-07-23 |url-status=dead }}</ref> L-"haute cuisine" bdewha koki famużi Franċiżi bħal François Pierre La Varenne (1615-1678) u l-kok ta' [[Napuljun]], Marie-Antoine Careme ( 1784-1833). Dawn il-koki żviluppa stil eħfef ta ikel imqabbel mal-ikel tal-[[Medjuevu]]. Użaw inqas ħwawar u aktar ħxejjex aromatiċi u l-krema. Il-kċina Franċiża fis-seklu 20 zviluppaha l-iżjed Auguste Escoffier (1846-1935)li kien ġenju fl-organizzazzjoni. Sab kif għandhom jiġu maniġġati ristoranti kbar, bħal f'lukanda kbira jew f'palazz, kif il-ħaddiema għandhom jiġu organizzati u kif il-menu għandu jitħejja. Huwa kellu metodi għall kollox. L-akbar kontribuzzjoni ta' Escoffier kienet il-pubblikazzjoni ta' ''La Guide Culinaire'' fl-1903, li stabbiliet l-fundamenti tat-tisjir Franċiż. Escoffier immaniġġa r-ristoranti u l-kċina fil-lukandi Savoy u Carlton f' [[Londra]], ir-Ritz f'Pariġi. Forsi l-iżball ta' Escoffier kien li ħalla barra ħafna mill-karattru kulinari li nsibu fir-reġjuni ta' Franza. Fis-seklu 20 il-Gastro-turiżmu u l-gwida ''Michelin'' għenu biex in-nies isiru jafu kemm hi għanja l-kċina tal-borġeżija u tal-gabillotti fil-kampanja Franċiża. Il-kċina ta' Gascogne kellha influwenza kbira fuq il-kċina tal-Lbiċ ta' Franza. Ħafna platti li darba kienu reġjonali infirxu b'varjazzjonijiet mal-pajjiż. Il-[[Ġobon]] u l-[[Inbid]] huma parti ewlenija tal-kċina.<ref>[http://www.goodcooking.com/frcheese.htm]</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-15 |titlu=Archive copy |url=http://www.franceway.com/cheese/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100827131743/http://www.franceway.com/cheese/ |arkivju-data=2010-08-27 |url-status=dead }}</ref><refhttp://trifter.com/practical-travel/world-cuisine/top-10-most-tasty-cuisines-in-the-world/]</ref> Franza ta' Fuq in-nies jippreferu jużaw il-[[butir]] biex isajru waqt li fi Franza t'Isfel jippreferu ż-żejt taż-żebbuġa u t-tewm.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2011-04-25 |titlu=Archive copy |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jvmxWfyZ2tFVA3qcmC7DkX6SMi5g |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110425112349/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jvmxWfyZ2tFVA3qcmC7DkX6SMi5g |arkivju-data=2011-04-25 |url-status=live }}</ref> Franza, kull reġjun għandu l-platti speċjali tiegħu bħax-''choucroute'' f'Alsace, il-''quiche'' f'Lorraine, il-''cassoulet'' f'Languedoc-Roussillon u t-''tapenade'' f'Provence-Alpes-Côte d'Azur. F'Novembru 2010, [[UNESCO]] żid il-'''gastronomija Franċiża''' mal-lista tal-"patrimonju kulturali intanġibbli".<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-26 |titlu=Archive copy |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/world/stories/DN-culture_17int.ART.State.Edition1.b21e71.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101120234633/http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/world/stories/DN-culture_17int.ART.State.Edition1.b21e71.html |arkivju-data=2010-11-20 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/celebrations_healing_techniques_crafts_and_culinary_arts_added_to_the_representative_list_of_the_intangible_cultural_heritage/]</ref> === Turiżmu === [[Stampa:Chateau-de-versailles-cour.jpg|thumb|300px|Il-[[Palazz ta' Versailles]], waħda mid-destinazzjonijiet turistiċi l-aktar popolari fi Franza]] Franza hija l-akbar destinazzjoni turistika fid-dinja. Fl-2007, 81.9 miljun turist barranin żaru Franza.<ref name="tourism.stat"/> Spanja it-tieni (58.5 miljun fl-2006) u l-[[Stati Uniti|iStati Uniti]] it-tielet (51.1 miljun fl-2006). Fost l-attrazzjonijiet l-aktar famużi hemm it-[[Torri Eiffel]] u l-[[Arc de Triomphe]] f'Pariġi u [[Mont Saint Michel]], fin-[[Normandija]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-15 |titlu=Musées et Monuments historiques |url=http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071224180811/http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm |arkivju-data=2007-12-24 |url-status=dead }}</ref> F'subborg fil-Lvant ta' Pariġi hemm [[Disneyland]] Ewropeja. din l-attrazzjoni infetħet fl-1992 u saret wkoll destinazzjoni turistika popolari fl-[[Ewropa]]. == L-aktar bliet popolati (Franza Kontinentali) == <gallery> File:La Tour Eiffel vue de la Tour Saint-Jacques, Paris août 2014 (2).jpg|[[Pariġi]] File:View from Notre-Dame de Paris, 24 June 2014 004.jpg|[[Pariġi]] File:Paris Métro Line 8 at Night.jpg|[[Pariġi]] File:Notre Dame (39898572641).jpg|[[Pariġi]] File:Arcdetriomphe 2.jpg|[[Pariġi]] File:Paris Opera full frontal architecture, May 2009 (cropped).jpg|[[Pariġi]] File:Louvre Courtyard, Looking West.jpg|[[Pariġi]] File:Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|[[Pariġi]] File:Mucem et Cathédrale Sainte-Marie-Majeure de Marseille.jpg|[[Marsilja]] File:Marseille hafen.jpg|[[Marsilja]] File:France-003038 - Basilica of Notre-Dame de Fourvière (15939822990 cropped).jpg|[[Lyon]] File:Fontaine Bartholdi Place des Terreaux (cropped).jpg|[[Lyon]] File:Grandes Serres (Parc de la Tête d'Or)-mai2011.jpg|[[Lyon]] File:BassinNautique Confluence Lyon.jpg|[[Lyon]] File:Streets of Lyon (2531378286).jpg|[[Lyon]] File:Pont-R08-Lafayet-10.JPG|[[Lyon]] File:Lyon-part-dieu-2023.jpg|[[Lyon]] File:Hôtel de Ville de Lyon.jpg|[[Lyon]] File:Toulouse - View on Saint Sernin.jpg|[[Toulouse]] File:Capitole de Toulouse.jpg|[[Toulouse]] File:Nizza-Côte d'Azur.jpg|[[Nizza]] File:Ancien palace Excelsior Hôtel Régina à Nice.jpg|[[Nizza]] File:Ile de Nantes.JPG|[[Nantes]] File:Strasbourg Cathedral (cropped).jpg|[[Strasburgu|Strasbourg]] File:Montpellier PhotoMontage 01.jpg|[[Montpellier]] File:Lille Collage.jpg|[[Lille]] File:Vue sud-ouest de la place du parlement de Bretagne, Rennes, France.jpg|Rennes File:Collage Reims.jpg|Reims File:Porte de Mars.jpg|Reims File:Le Havre.jpg|Le Havre File:Panorama St Etienne.png|Saint-Étienne File:Toulon, Provence-Alpes-Côte d'Azur, France - panoramio (4).jpg|Toulon File:Grenoble - Téléphérique by M. Riegler.jpg|Grenoble File:Vue panoramique de Dijon 05.jpg|Dijon File:Square Jean Bouin.jpg|Dijon File:Angers collage.jpg|Angers File:Fontaine de la Rotonde - Aix-en-Provence.JPG|Aix-en-Provence File:Nimes 2012 (8580834724).jpg|Nîmes File:Centre-ville et champ de Juillet.JPG|Limoges File:0 Amiens - Place du Don - Cathédrale (1).JPG|Amiens File:Mobeye-ÉtéDesVilles-Tours-345.jpg|Tours File:Montage du Mans.jpg|Le Mans File:Vue brest 800x600 ArM.jpg|Brest (Franza) File:Clermont-vu-de-montjuzet 2.jpg|Clermont-Ferrand File:Besancon boucle Doubs.jpg|Besançon File:France Orleans Cathedrale Pont Georges V 01.JPG|Orleans File:1 arles france 2016.jpg|Arles </gallery> == Gallerija tal-Bliet ta' Franza Kontinentali == <gallery> File:060905 Overlooking Old Town and Harbour.JPG|La Rochelle File:La Rochelle Vieux-Port.JPG|La Rochelle File:Albi palais berbie.JPG|Albi File:Pont Sélestat.JPG|Sélestat File:Haut Koenigsbourg 08.jpg|Sélestat File:Château de Chantilly, the palace.JPG|Chantilly File:Narbonne panorama.jpg|Narbonne, Aude File:Horreum-Narbonne.jpg|Narbonne, Aude File:440 - Place Colbert - Rochefort.jpg|Rochefort, Charente Marítimo, Nueva Aquitanía, Franza File:Port de Rochefort.JPG|Rochefort, Charente Marítimo, Nueva Aquitanía, Franza File:Corderie rochefort.jpg|Rochefort, Charente Marítimo, Nueva Aquitanía, Franza File:1 carcassonne aerial 2016.jpg|Carcassonne, Occitania, Franza File:Ciudadela, Carcasona, Francia, 2023-01-08, DD 16-18 HDR.jpg|Carcassonne, Occitania, Franza File:Ciudadela, Carcasona, Francia, 2023-01-07, DD 173-175 HDR.jpg|Carcassonne, Occitania, Franza File:Carcassonne pk1.jpg|Carcassonne, Occitania, Franza File:Ciudadela y puente Viejo, Carcasona, Francia, 2023-01-07, DD 208-209 HDR.jpg|Carcassonne, Occitania, Franza File:Río Aude, Carcasona, Francia, 2023-01-07, DD 204-206 HDR.jpg|Carcassonne, Occitania, Franza File:2005-08-24-Carcassonne-Tours gallo-romaines.jpg|Carcassonne, Occitania, Franza File:PortaNarbona.jpg|Carcassonne, Occitania, Franza File:France cite de carcassonne porte de l aude.jpg|Carcassonne, Occitania, Franza File:Ciudadela, Carcasona, Francia, 2023-01-08, DD 22-24 HDR.jpg|Carcassonne, Occitania, Franza File:ORANGE-centreville aerienne.jpg|Orange, Vaucluse, Franza File:Le Théâtre Antique d'Orange, 2007.jpg|Orange, Vaucluse, Franza File:Roman Theatre in Orange 2008.jpg|Orange, Vaucluse, Franza File:TrBogen Orange.jpg|Orange, Vaucluse, Franza File:Arc-triomphe.jpg|Orange, Vaucluse, Franza File:Orange - Arc de triomphe romain 1.JPG|Orange, Vaucluse, Franza File:Stadhuis Saint Quentin.JPG|San Quintín, Aisne File:Chanonges embrun.jpg|Id-dar tal-Chanonges (seklu 13), Embrum, Hautes-Alpes File:Vue Irissarry.jpg|Irissarry File:Troyes centre ville1.JPG|Troyes File:Aigues-Mortes, France 2022.jpg|Aigues-Mortes File:Muralla de Aigues-Mortes (vista exterior).jpg|Aigues-Mortes File:Aigues-Mortes(remparts sud).jpg|Aigues-Mortes File:Muralla de Aigues-Mortes (vista exterior).jpg|Aigues-Mortes File:Aigues-Mortes (vista panorámica).jpg|Aigues-Mortes File:Muralla de Aigues-Mortes (vista exterior 02).jpg|Aigues-Mortes File:Aigues-Mortes street garden.jpg|Aigues-Mortes File:Aigues-Mortes (vista panorámica).jpg|Aigues-Mortes File:Torre de Constancia.JPG|Aigues-Mortes File:Aigues-Mortes(tour carbonniere).jpg|Aigues-Mortes File:Gárgola Aigues-Mortes 03.jpg|Aigues-Mortes </gallery> == Gallerija tal-Bliet ta' Franza Barranija == <gallery> File:Cayenne (46853854301).jpg|Cayenne, Gujana Franċiża (Guyane Française) File:Larivot.jpg|Matoury, Gujana Franċiża (Guyane Française) File:Stgeorgesoyapock.jpg|Veduta ta' Saint-George mix-xmara, Gujana Franċiża (Guyane Française) File:Sous-préfecture Saint-Laurent du Maroni.jpg|Saint-Laurent-du-Maroni, Gujana Franċiża (Guyane Française) File:Centre Spatial Guyanais (46886212831).jpg|Kourou, Gujana Franċiża (Guyane Française) File:Regina approuague.jpg|Veduta tal-Xmara Approuague (Apuruaque fi Tupi). Huwa 335 km (208 mil) minn Regina, Gujana Franċiża (Guyane Française) File:Ouanary vue haut.jpg|Ouanary (Kreolo tal-Gujana Franċiża: Wannari), Gujana Franċiża (Guyane Française) File:Guyane department relief location map.jpg|Gujana Franċiża (Guyane Française) File:10 of 'Adventures amidst the Equatorial Forests and Rivers of South America; also in the West Indies and the wilds of Florida. To which is added “Jamaica Revisited.” ... With many illustrations and maps' (11211970113).jpg|Muntanji Tumuk Humak fuq mappa mill-1891, deskritti biss bħala "Il-firxa tal-muntanji li taqsam il-Gujana mill-baċin tal-Amażonja." File:Oyapock.JPG|Veduta tax-Xmara Oyapock mill-Brażil lejn il-Gujana Franċiża (Guyane Française) File:1856 guisanbourg from the approuague by lebreton after -m l berard.jpg|Guisanbourg fl-1856 mix-Xmara Approuague, Gujana Franċiża (Guyane Française) File:Degrad-des-cannes1.JPG|Remire-Montjoly, Gujana Franċiża (Guyane Française) File:Rue Maurice Marie Claire - Basse-Terre.JPG|Basse-Terre, Guadalupe File:GUAD-p-a-p-hafen.jpg|Pointe-à-Pitre, Guadalupe File:Martinique 14.6346N 61.0051W Landsat7.jpg|Martinique File:Fort-de-France-baie.jpg|Fort-de-France, Martinique File:Mamoudzou (10029936275).jpg|Mamoudzou, Mayotte File:Le Lagon à Dembéni (Mayotte) (33925917474).jpg|Dembéni, Mayotte File:SaintDenisReunion002.jpg|Saint-Denis, La Réunion/La Rényon File:Gustavia Harbor, Saint-Barthélemy.jpg|Gustavia, Saint-Barthélemy File:Marigot.jpg|Marigot, Saint-Martin File:Saint Martin.png|Saint-Martin File:3dansleportdestpierre2.jpg|Saint-Pierre-et-Miquelon File:Saint-PierreEtMiquelonFromTheISS.jpg|Saint-Pierre-et-Miquelon File:WF -Wallis.png|Matā'utu, Wallis et Futuna File:Newcaledonia tmo 2012268 lrg.jpg|Ritratt tas-satellita tal-gżira meħud minn Terra/MODIS (24 ta' Settembru 2012)., Grande Terre hija l-akbar u l-gżira prinċipali ta' New Caledonia, li hija territorju ta' Franza. File:New Caledonia administrative1.png|Kaledonja Ġdida File:Nouvelle-Calédonie collectivity location map centered.svg|Mappa tal-Kaledonja Ġdid File:Loyalty Islands map.png|Mappa tal-Kaledonja Ġdida File:View over Noumea.jpg|Nouméa hija l-kapitali u l-akbar belt tal-kollettività speċjali Franċiża tal-Kaledonja l-Ġdida u hija wkoll l-akbar belt frankofona fl-Oċeanja File:NC-noumea-kathedr-03.jpg|Katidral, Nouméa hija l-kapitali u l-akbar belt tal-kollettività speċjali Franċiża tal-Kaledonja l-Ġdida u hija wkoll l-akbar belt frankofona fl-Oċeanja File:Nouméa Phare Amédée.JPG|Fanal (Phare Amédée), Nouméa hija l-kapitali u l-akbar belt tal-kollettività speċjali Franċiża tal-Kaledonja l-Ġdida u hija wkoll l-akbar belt frankofona fl-Oċeanja File:Musee de la Ville de Noumea (32058171408).jpg|Il-Musée de la Ville de Nouméa fuq Rue Jean Jaurès f'Nouméa, New Caledonia, Nofsinhar tal-Paċifiku, huwa l-ex town hall tal-belt (1880), Nouméa hija l-kapitali u l-akbar belt tal-kollettività speċjali Franċiża tal-Kaledonja l-Ġdida u hija wkoll l-akbar belt frankofona fl-Oċeanja File:Fontaine celeste noumea.jpg|"Fontaine Céleste" on the "Place des Cocotiers", Nouméa hija l-kapitali u l-akbar belt tal-kollettività speċjali Franċiża tal-Kaledonja l-Ġdida u hija wkoll l-akbar belt frankofona fl-Oċeanja File:Hangar - Aéroport Nouméa-La Tontouta.JPG|L-Ajruport Internazzjonali ta' La Tontouta, magħruf ukoll bħala Nouméa - Ajruport Internazzjonali ta' La Tontouta (bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: Aéroport de Nouméa - La Tontouta; IATA: NOU, ICAO: NWWW), Kaledonja ġdida File:Monts-Koghis - Pic Malaoui (687 m) - Vue sur Nouméa (3225081920).jpg|Pic Malaoui (687 m), Dumbéa, Provinċja tan-Nofsinhar, Kaledonja ġdida File:LeMont-DoreGrandeRue.jpg|Le Mont-Dore, Provinċja tan-Nofsinhar, Kaledonja ġdida File:Lifou falaises Xodre.JPG|Lifou huwa komun ta' Franza fil-Provinċja tal-Gżejjer Lealtà tal-Kaledonja l-Ġdida fl-[[Oċean Paċifiku]] File:Plage de Wé Baie de Chateaubriand Lifou.jpg|Wé hija belt żgħira fil-komun ta' Lifou, fil-Provinċja tal-Gżejjer Lealtà, New Caledonia File:Locator map of Lifou 2018.png|Post tal-komun ta' Lifou (bl-aħmar) fi New Caledonia File:Loyalty Islands map.png|Il-Gżira Lifou File:Lifou island.jpg|Lifou mill-ispazju, Novembru 1990 File:Tiga LANDSAT-2000.png|Tiga Island, imsejħa wkoll Tokanod, hija gżira żgħira fin-Nofsinhar tal-Oċean Paċifiku. File:A view from the AR 72 airplane (Over Society Islands - French Polynesia).jpg|Polynésie Française/Porinetia Farani File:The lagoon really is this blue - panoramio.jpg|Polynésie Française/Porinetia Farani File:AiguilleduGeant0001.jpg|Dent du Géant File:Destinos turisticos de Tahití.jpg|Tahiti (bil-Franċiż: Tahiti, storikament imsejħa Otaheite), Arċipelagu tas-Soċjetà., Polineżja Franċiża File:Borabora Tahaa Raiatea.jpg|Tahaa (Tajtijan: Taha'a, li qabel kienet imsejħa wkoll 'Uporu), Gżejjer tas-Soċjetà, Polineżja Franċiża File:Tahaa vue aérienne - Laurent Seignobos.jpg|Tahaa (Tajtijan: Taha'a, li qabel kienet imsejħa wkoll 'Uporu)​, Gżejjer tas-Soċjetà, Polineżja Franċiża File:Tahaa and Raiatea topographic map - with communes et communes associées.svg|Tahaa (Tajtijan: Taha'a, li qabel kienet imsejħa wkoll 'Uporu)​, Gżejjer tas-Soċjetà, Polineżja Franċiża File:Raiatea Kingdom.svg|Tahaa (Tajtijan: Taha'a, li qabel kienet imsejħa wkoll 'Uporu), Gżejjer tas-Soċjetà, Polineżja Franċiża File:Matira Beach, Bora Bora, French Polynesia.jpg|Il-Gżejjer tas-Soċjetà (Franċiż: Îles de la Société3 jew Archipel de la Société;5 Taħitjan: Tōtaiete mā o te fenua Tōtaiete mā), Polineżja Franċiża File:BoraBora SEtienne.jpg|Bora Bora, Gżejjer tas-Soċjetà File:MotuOne.JPG|Motu One, Tahiti, il-Polineżja Franċiża. (Żona: 2.8 km) File:Maupihaa.JPG|Maupihaa (Maupiha'a fit-Tahitian standard), Tahiti, Polineżja Franċiża File:Manuae.JPG|Manuae (Gżejjer tas-Soċjetà), Tahiti, il-Polineżja Franċiża File:Bora Bora ISS006.jpg|Bora Bora ([[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: Bora-Bora;​ Taħitjan: Pora Pora), Tahiti, il-Polineżja Franċiża File:Maupiti Island.jpg|Maupiti, Bora Bora, Tahiti, il-Polineżja Franċiża File:Mehetia NASA 2000.jpg|Mehetia (jew ukoll Meetia; Meheti'a fit-Tahitian standard), Tahiti, il-Polineżja Franċiża File:DSC061 Polynésia Huahiné Island (8105116506).jpg|Huahine, Gżejjer tas-Soċjetà, Tahiti, il-Polineżja Franċiża File:FP-papeete-hafen-2.jpg|Port ta' Papeete, Tahiti, Gżejjer tas-Soċjetà, il-Polineżja Franċiża File:Baleine baie de Cook à Moorea.jpg|Balieni f'Cook's Bay fuq il-Gżira ta' Moorea (Baleine baie de Cook à Moorea), Tahiti, il-Polineżja Franċiża </gallery> == Referenzi == {{referenzi|3}} == Ħoloq esterni == {{Commons|France}} * [https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html Franza fis-CIA World Factbook] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/france.htm Franza fuq ''UCB Libraries GovPubs''] * [https://web.archive.org/web/20130217202540/http://www.dmoz.org/Regional/Europe/France Franza fuq DMOZ] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/215768/France Franza fl-''Encyclopædia Britannica''] * [http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/france/index_en.htm Franza fl-Unjoni Ewropea] * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Atlas_of_France Atlas ta' Franza fuq Wikimedja] ;Economija * [http://www.insee.fr/en/ INSEE, National Institute of Statistics and Economic Studies] * [http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=14594 OECD Statistiki ta' Franza] ;Kultura * [https://web.archive.org/web/20080424073300/http://cocorico.com/ Cocorico! Kultura Franċiża] * [https://web.archive.org/web/20120308004315/http://www.french.uiuc.edu/CFC/ ''Contemporary French Civilization'', Università ta' Illinois] ;Turizmu * [https://web.archive.org/web/20150617101158/http://www.us.franceguide.com/ FranceGuide Sit uffiċjali tal-uffiċju tat-turiżmu tal-Gvern Franċiż] {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{NATO}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1792]] [[Kategorija:Franza|*]] 2mne2fa6tftl2fbk6umpw9zdbank6uz 0 1573 332651 331089 2026-10-02T09:29:47Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332651 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Renju ta' Spanja |isem_nattiv = ''Reino de España'' |isem_komuni = Spanja |stampa_bandiera = Flag of Spain.svg |stampa_emblema = Escudo de España (mazonado).svg |stampa_mappa = EU-Spain.svg |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Spanja (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Spanja |ħolqa_emblema = Armi ta' Spanja |ħolqa_demografija = Demografija Spanja |mottu_nazzjonali = "Plus Ultra"<br />"'Il Bogħod Iżjed" |innu_nazzjonali = ''[[Marcha Real|Marcha Real o Granadera]]''</small><br /><center></center> <center>[[File:Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg]]<center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = ara [[#Demografija|Demografija]] |kapitali = [[Madrid]] |latd=40 |latm=26 |latNS=N |lonġd=3 |lonġm=42 |lonġEW=W |l-ikbar_belt = [[Madrid]] |tip_gvern = [[Monarkija kostituzzjonali parlamentari unitarja (reġjonali)]] |titlu_kap1 = [[Re ta' Spanja|Re]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Spanja|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Felipe VI ta' Spanja|Felipe VI]] |isem_kap2 = [[Pedro Sánchez]] |data_sħubija_NATO = 30 ta' Mejju 1982 |data_sħubija_UE = 1 ta' Jannar 1986 |poż_erja = 52 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 505,992 |erja_mi_kw = 195,364 |perċentwal_ilma = 0.89 |densità_popolazzjoni_km2 = 97 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 251.2 |poż_densità_popolazzjoni = 121 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 stima |PGD_PSX = $1.407 triljun<ref name=imf2>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=79&pr.y=7&sy=2012&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDP%2CNGDPD%2CNGDPPC%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= ] Spanja, Fond Monetarju Internazzjonali, aċċessata 10 ta' Ottubru 2012</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $30,412<ref name=imf2 /> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_PGD_nominali = 2012 stima |PGD_nominali = $1.340 triljun<ref name=imf2 /> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $28,976<ref name=imf2 /> |poż_PGD_nominali_per_capita = |sena_IŻU = |IŻU = |poż_IŻU = |kategorija_IŻU = |tip_sovranità = [[Formazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Demokrazija |data_stabbilit1 = 1978 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])¹ |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.es]]² |kodiċi_telefoniku = 34 |noti = ¹ Qabel l-1999: [[Peseta]]<br />² Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]] |total_popolazzjoni=49,077,984|stima_popolazzjoni=49,077,984|sena_stima_popolazzjoni=2024|poż_stima_popolazzjoni=31}} '''Spanja''' (bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: ''España''), uffiċjalment '''Renju ta' Spanja''' (bl-Ispanjol ''Reino de España''), hija [[stat]] [[Demokrazzija|demokratiku]], membru tal-[[Unjoni Ewropea]] (mill-1 ta' Jannar 1986) u tan-[[NATO]] (mill-30 ta' Mejju 1982). Hi organizzata taħt forma ta' [[monarkija parlamentari]]. Qiegħda fl-[[Ewropa]] tal-Lbiċ, u flimkien mal-[[Portugall]], ma' [[Andorra]] u mal-[[Ġibiltà]], tifforma il-[[Peniżola Iberika]]. Fix-Xlokk għandha fruntiera ma' [[Franza]] (li hi separata minnha bil-katina tal-[[Pirenej]]) u Andorra, u fin-naħa t'isfel għandha l-[[Baħar Mediterran]] u Ġibiltà (biċċa art żgħira tar-[[Renju Unit]]). Fil-[[Afrika|kontinent Afrikan]], għandha il-bliet awtonomi [[Ceuta]] u [[Melilla]] fil-[[Marokk]]. Għandha xi nuqqas ta' qbil mal-Portugall fuq il-belt ta' [[Olivenza]] u l-[[Gżejjer Salvaġġi]]<ref>Spanjol:islas Salvajes, Portugiż:Ilhas Selvagens</ref>, li qegħdin bejn [[Madeira]] u l-[[Gżejjer Kanarji]], mar-Renju Unit fuq Ġibiltà, u mal-Marokk fuq Ceuta u Melilla. Spanja, b'kodominju ma' Franza għandha l-belt ta' [[Llívia]], imsejħa l-[[Gżira tal-Paguni]] fix-xmara [[Bidasoa]]. Spanja għandha erja ta' 504,645&nbsp;km²<ref name=INEF2006>[http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario06/anu06_01entor.pdf Anuario estadístico de España 2006. 1ª parte: entorno físico y medio ambiente]</ref>, 46,468,102 abitant (informazzzjoni tal-2016) u tokkupa 'l fuq minn 85 % tat-territorju tal-Peniżola Iberika. Mill-1561, barra xi perjodu qasir bejn l-1601 u l-1606, il-[[belt kapitali]] hi [[Madrid]], li b'iżjed minn tliet miljun abitant (madwar sitt miljuni fiż-żona metropolitana) hi wkoll il-belt bl-ikbar popolazzjoni. Il-lingwa uffiċjali tal-istat hu l-Kastiljan, is-soltu msejjaħ [[Lingwa Spanjola|Spanjol]]. Jitkellmu wkoll bil-[[Lingwa Katalana|Katalan]], bil-[[Lingua Galizjana|Galizjan]] u bil-[[Lingwa Baska|Bask]] li jgawdu ''status'' ta' koufficjalità, garantit mill-Kostituzzjoni Spanjola, fit-territorji rispettivi fejn huma mitkellma. Fl-istess ħin il-[[Lingwa Leoniża|Leoniż]], l-[[Lingwa Aragoniża|Aragoniż]] u l-Araniż, [[djalett]] tal-Oċċitan f'León, f'Aragona u fil-Katalonja, igawdu kouffiċjalità mal-Kastiljan u, fil-każ tal-Araniż, anki mal-Katalan. Il-lingwi l-oħra li jitkellmu fil-pajjiż mhumiex rikonoxxuti uffiċjalment. Spanja fruntieri totali: 1,952.7 km, pajjiżi tal-fruntiera (5): Andorra 63 km; Franza 646 km; Ġibiltà 1.2 km; Portugall 1,224 km; Il-Marokk (Ceuta) 8 km u l-Marokk (Melilla) 10.5 km, nota: teżisti segment tal-fruntiera addizzjonali ta' 75 metru bejn il-Marokk u l-exclave Spanjola ta' Penon de Velez de la Gomera. == Etimoloġija == L-isem ''España'' ġej mil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''Hispania'', terminu li ntuża mir-[[Imperu Ruman|Rumani]] mit-tielet seklu [[Ante Christum natum|Q.K.]], biex jindikaw il-Peniżola Iberika sħiħa u l-ġabra tal-provinċji tagħha. Dan it-terminu bilmod ħa post it-teminu Grieg ''Iberia'', li mbagħad ħa (sal-ġurnata tal-lum) konnotazzjoni purament ġeografika. Madankollu, billi l-kelma ''Hispania'' m'għandha l-ebda għerq li jista' jintrabat magħha fil-Latin antik u fl-[[indoewropew|Indo-Ewropew]], hemm ħafna spekulazzjoni fuq l-oriġini tagħha u ħarġu bosta ipoteżi. === Ipoteżi Feniċja === Din l-ipoteżi mhux biss hija l-iżjed mifruxa imma anki l-iżjed li għandha bażi storika. Skont din l-ipoteżi l-[[etimoloġija]] ta' ''Hispania'' tista' tkun ġejja: * mit-terminu ''sf(a)n'' li x'aktarx ifisser [[fenek]], billi l-kelma bil-Feniċju ''i-shphhanim'' letteralment tfisser [[iraċ]]. Verżjoni oħra ta' din l-etimoloġija tista' tkun ''hi-shphanim'', ''gżira tal-fniek'', jew tal-''iraċi''; * mill-għerq Feniċju ''span'', li jfisser ''okkult''. X'aktarx b'dan it-terminu riedu jfissru territorju mbiegħed li diffiċli li jintlaħaq min-naħa ta' nies tal-baħar bħall-[[Feniċi]]; * mill-kelma ''i-span-ya'', ''kosta u gżira tal-forġaturi jew tal-foroġ (tal-metalli)'' minħabba l-attivitajiet minerarji u metallurġiċi intensi mal-kosta tal-[[Andalusija]] fiż-żmien meta l-Feniċi waslu Spanja;<ref>Jesús-Luis Cunchillos y José-Ángel Zamora, ''Gramatica elemental fenicia'', Madrid, Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1997 (pp. 141-154), ISBN 84-00-07702-4</ref> * mit-terminu Feniċju li jfisser ''Tramuntana'', fis-sens li l-peniżola Spanjola qiegħda fit-Tramuntana tal-kontinent Afrikan, l-art minn fejn ġew il-Puniċi: allura tista' tkun ''i-span-ia'', ''gżira tat-Tramuntana''. === Ipoteżi Griega === Hemm żewġ għajdut prinċipali li jagħmluha possibbli li ''Hispania'' ġiet mill-Grieg antik: * minn ''Esperos'', l-isem tal-ewwel [[stilla]] li setgħu jaraw fil-Punent wara t-tbexbix. Il-fonema setgħet imbagħad inbidlet u saret ''Hispania''; * mill-alla [[Pan]]. === Ipoteżi awtoktona === Din hi msejsa fuq dawn l-etimologiji: * mit-terminu Iberiku ''hispalis'', jiġifieri l-Punent li wara sar l-isem tal-belt ta' [[Sivilja]], li tat fl-epoka Rumana, dejjem skont dawk li jappoġġaw din l-ipoteżi, l-isem lill-peniżola sħiħa; * mill-[[Lingwa Baska|Bask]] ''Ezpaina'', jiġifieri xoffa, u anki xifer, tarf, jew aktar probabbli, ''Izpania'', li l-għerq fih ''iz'' li jidħol fil-kompożizzjoni ta' xi sostantivi, fosthom ''taqsam''. == Bandiera == [[Stampa:Escudo de España (mazonado).svg|thumb|left|150px|L-istemma fuq il-bandiera.]] Il-bandiera Spanjola saret kif riedha r-re [[Karlu III ta' Spanja|Karlu III]] fl-1785. Hi magħmula minn żewġ strixxi mimdudin ħomor u strixxa wiesgħa safra. Fuq ġewwa hemm l-istemma nazzjonali, magħmula mill-istemmi tar-Renju ta' Kastilja (kastell tad-deheb fuq sfond aħmar), León ([[iljun]] rampanti vjola), Aragona (erba' strixxi ħomor weqfin fuq sfond tad-deheb), Navarra (ktajjen tad-deheb fuq sfond aħmar) u [[Granada]] ([[rummiena]] bil-weraq ħodor), taħt kuruna rjali u bejn iż-żewġ [[Kolonni ta' Erkole]] (li jirrappreżentaw il-fliegu ta' Ġibiltà) bil-mottu distintiv ''[[Plus Ultra]]'', li jirreferi għall-espansjoni tal-Imperu Spanjol. == Storja == L-ewwel xhieda bil-kitba dwar il-Peniżola Iberika tiddeskriviha bħala art popolata fil-parti l-kbira mill-[[Iberiċi]], mill-[[Baski]] u miċ-[[Ċeltiċi]]. Wara konkwista iebsa, il-peniżola waqgħet taħt il-ħakma ta' [[Imperu Ruman|Ruma]]. Matul il-[[Medjuevu]] għaddiet għal taħt il-ħakma Ġermanika, imma iżjed tard, ġiet konkwistata mill-[[Għarab]]. F'proċess li ħa mijiet ta' snin, ir-renji żgħar [[Kristjaneżmu|Insara]] tan-naħa ta' fuq bil-mod reġgħu ħadu l-peniżola f'idejhom. L-aħħar saltna Għarbija waqgħet fl-istess sena li [[Kristofru Kolombu]] wasal fl-[[Ameriki]] (1492). F'dan il-perjodu Spanja bdiet tibni imperu dinji u damet potenza ewlenija fid-[[Id-Dinja|dinja]] għal seklu u nofs. Bil-gwerer kontinwi u problemi oħra, il-poter tal-Imperu Spanjol naqas progressivament. L-invażjoni [[Napuljun I ta' Franza|Napoleonika]] ta' Spanja ħolqot straġi fin-nazzjon u twieldu ħafna movimenti indipendentisti li qerdu l-parti l-kbira tal-imperu u ħallew il-pajjiż politikament instabbli. Qabel it-[[Tieni Gwerra Dinjija]], Spanja għaddiet minn [[Gwerra ċivili Spanjola|gwerra ċivili]] qerrieda li wasslet għat-twaqqif ta' gvern awtoritarju, li kkoinċida ma' perjodu ta' staġnar li però temm b'impuls ekonomiku qawwi. Id-[[demokrazija]] mbagħad twaqqfet paċifikament fil-forma ta' monarkija kostituzzjonali parlamentari. Fl-1986, Spanja daħlet fl-Unjoni Ewropea u kellha twelid kulturali ġdid u tkabbir ekonomiku kontinwu. === Preistorja u popli pre-Rumani === Ir-riċerki arkeoloġiċi ħdejn [[Atapuerca]] juru li l-Peniżola Iberika kienet popolata mill-[[ominidi]] minn 1.2 miljun sena ilu.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm ‘First west Europe tooth’]</ref> Il-bniedem modern wasal fl-Iberja, min-naħa ta' fuq bil-mixi, madwar 32,000 sena ilu.<ref>Oġġetti Awrinjazjani tipiċi instabu f'Cantabria (Morín, El Pendo, Castillo), il-Pajjiż Bask (Santimamiñe) u Catalonia. Id-datazzjoni bir-radjukarbonju tagħti dawn id-dati: 32,425 u 29,515 perjodu tal-bronz.</ref> L-oġġetti magħmulin bl-idejn l-iżjed magħrufin ta' dawn l-insedjamenti [[Preistorja|preistoriċi]] huma t-tpinġijiet famużi tal-[[Għar ta' Altamira]] f'[[Cantabria]] li saru għall-ħabta tal-15,000 Q.K. mill-[[bniedem ta' Cro-Magnon]]. Ix-xhieda arkeoloġika u ġenetika tissuġġerixxi li l-Peniżola Iberika serviet bħala wieħed mill-ikbar postijiet li minnhom beda r-ripopolament tat-Tramuntana tal-[[Ewropa]] wara t-tmiem tal-aħħar [[Żmien is-Silġ]]. Iż-żewġ popli storiċi prinċipali tal-peniżola kienu l-Iberiċi u ċ-Ċeltiċi. L-Iberiċi kienu jgħixu fuq in-naħa tal-Mediterran mix-Xlokk għall-Grigal. Iċ-Ċeltiċi bil-kontra kienu joqogħdu mal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]], fit-Tramuntana, fiċ-ċentru, fil-Majjistral u fil-Lbiċ tal-peniżola. Il-[[Baski]] kienu jokkupaw iż-żona tal-Punent tal-katina tal-muntanji tal-Pirenej u l-inħawi ta' madwar. Bejn il-500 Q.K. u t-300 Q.K., il-baħrin [[Feniċi]] u l-Griegi waqqfu kolonji kummerċjali tul il-kosta Mediterranja. Il-[[Kartaġiniżi]] għal żmien qasir kellhom il-kontroll tal-parti l-kbira tan-naħa Mediterranja tal-peniżola, sakemm ġew megħlubin fil-[[Gwerer Puniċi]] mir-Rumani.<ref name="country">{{Ċita web |data-aċċess=2012-05-29 |titlu=Rinehart Robert, Seeley, Jo Ann Browning, ''A Country Study: Spain – Hispania'' |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120611100838/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html |arkivju-data=2012-06-11 |url-status=dead }}</ref> === Spanja Rumana u Gotika === [[Stampa:Merida Roman Theatre1 cropped revised.jpg|thumb|Teatru Ruman ta' Mérida, [[Badajoz]].]] [[Stampa:Lapida comenciolo.jpg|thumb|left|Il-Lapida ta' Comenciolo, iskrizzjoni ta' Cartagena li tirreġistra l-patrizju ta' Comenciolo]] [[Stampa:Mausoleoromano.jpg|thumb|Mausoleum Ruman ta' Córdoba]] [[Stampa:Mausoleu de Favara 4.jpg|thumb|left|Dekorazzjoni ta' tabulaturi, Mausoleum Ruman ta' Fabara]] [[Stampa:Mausoleu de Favara 1.jpg|thumb|Mausoleum Ruman ta' Fabara]] [[Stampa:Munigua (Municipium Flavium Muniguensium), Baetica, Spain (28161572799).jpg|thumb|Ruins ta' Munigua, minicipium ta' l-Imperu Ruman, li jinsab fl-Andalusija tal-lum, Spanja.]] Matul it-tieni gwerra Punika, l-espansjoni tal-Imperu Ruman, rebaħ xi kolonji kummerċjali Kartaġiniżi matul il-kosta Mediterranja. Però r-Rumani kellhom jieħdu żewġ sekli biex jirbħu l-Peniżola Iberika sħiħa. Il-ħakma Rumana ġabet il-lingwa, il-liġi u t-toroq.<ref name="hispania">[http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm Payne Stanley G. ''A History of Spain and Portugal'' Ch. 1 Ancient Hispania]</ref> Il-kulturi tal-popolazzjonijiet Ċeltiċi u Iberiċi, bil-mod ġew Rumanizzati. Il-mexxejja lokali tħallew jidħlu fil-klassi aristokratika Rumana. Spanja kienet tipproduċi kwantità kbira ta' qamħ għas-suq Ruman u mill-portijiet tagħha kienu jiġu esportati d-deheb, is-suf, iż-żejt taż-żebbuġa u l-inbid. Il-produzzjoni agrikola żdiedet bl-introduzzjoni tal-irrigazzjoni. L-imperaturi [[Trajanu]] u [[Teodożju I]] u l-filosfu [[Seneka]] twieldu Spanja. Il-[[Kristjaneżmu]] daħal fil-pajjiż fl-ewwel seklu u progressivament sar iżjed popolari. L-Imperu Ruman tal-Punent fi Spanja beda jmur lura fl-409, meta l-[[Żvevi|Iżvevi]] u l-[[Vandali]], flimkien mal-[[Alani]], qasmu r-[[Renu]], iddevastaw il-[[Gallja]], u mbagħad il-[[Viżigoti]] imbuttawhom ġo Spanja. L-Iżvevi stabbilew renju fejn illum jinsabu Galizja moderna u n-naħa ta' fuq tal-[[Portugall]]. Il-Vandali Silingi okkupaw ir-reġjun li ismu għad għandu parti minn isimhom: ''Vandalusja'', [[Andalusja]]. Il-[[Biżantini]] stabbilew tip ta' ''enklavi'' fin-naħa t'isfel tal-pajjiż, bl-iskop li jqajmu l-Imperu Ruman fl-Iberja kollha. Fl-aħħar, però, Spanja ġiet riunita taħt il-ħakma tal-[[Viżigoti]]. === Spanja Musulmana === [[Stampa:Vista de la Alhambra.jpg|thumb|L-[[Alhambra]], [[Granada]].]] [[Stampa:Muralla musulmana de Madrid - 03.jpg|thumb|left|Vestigi tal-ħajt Musulman ħdejn il-Cuesta de la Vega, Madrid]] [[Stampa:Granada_Corral_del_Carbón_16-03-2011_17-29-46_16-03-2011_17-29-46.JPG|thumb|Corral del Carbón (Korral ta' Karbonju), ex caravanserai fi Granada, Spanja kienu bini fit-triq fejn il-vjaġġaturi (caravaneros) setgħu jistrieħu u jirkupraw mill-vjaġġ tal-ġurnata.]] [[Stampa:AlHakemII dirhem MedinaAzahara.jpg|thumb|Dirham tal-fidda ta' Alhakén II, Kalif ta' Córdoba]] [[Stampa:Silver dirham LACMA M.2002.1.437 (2 of 2).jpg|thumb|left|Dirham tal-fidda maħruġ fl-1002 minn Hisham II, Kalif ta' Córdoba]] Fis-seklu 8, l-armati Musulmani, li fil-parti l-kbira kienu Għarab, rebħu kważi l-Peniżola Iberika kollha. Dawn il-konkwisti kienu parti mill-espansjoni tal-Kalifat Għumawijjad. Reġjun żgħir muntanjuż fix-Xlokk biss irnexxielu jirreżisti l-invażjoni tal-bidu. Skont il-liġi [[Iżlam|Iżlamika]], l-Insara u l-[[Ġudaiżmu|Lhud]] jieħdu l-istatus ta' ''dhimmi'' jew subordinati. Dan kien iħalli l-Insara u l-Lhud jipprattikaw ir-[[reliġjon]] tagħhom, imma kellhom iħallsu taxxa speċjali u kienu jbatu minn ċertu diskriminazzjoni.<ref>Id-Dhimma tipprovdi d-dritt għar-reżidenza bil-ħlas tat-taxxi. H. Patrick Glenn, ''Legal Traditions of the World'', Oxford University Press, 2007, pg. 218–219.</ref><ref>Id-Dhimmi għandhom inqas drittijiet legali u soċjali mill-Misilmin imma iżjed dtittijiet minn dawk li mhumiex Misilmin. Lewis, Bernard, ''The Jews of Islam'', Princeton: Princeton University Press (1984). ISBN 978-0-691-00807-3 p. 62</ref> Il-konverżjoni għall-Iżlam bdiet dejjem tiżdied. Il-''muladies'' (Musulmani ta' nisel etniku Iberiku) jingħad li kienu jirrappreżentaw il-maġġoranza tal-popolazzjoni lejn it-tmiem tas-seklu 10.<ref>[http://libro.uca.edu/ics/ics5.htm Thomas F. Glick ''Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages'', Kap. 5: Ethnic Relations], </ref><ref name="chap2">[http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm Stanley G.. '' A History of Spain and Portugal'', Kap. 2: Al-Andalus] </ref> [[Stampa:La Giralda, Seville, Spain - Sep 2009.jpg|thumb|Il-''Giralda'', il-kampnar tal-katidral ta' [[Sivilja]].]] [[Cordoba]] kienet il-belt kapitali tal-Kaliffat u kienet l-ikbar belt u l-iżjed għanja fil-Punent tal-Ewropa. Il-kummerċ fil-Mediterran iffavorixxa l-iskambju kulturali u t-tradizzjoni intellettwali għanja tal-Musulmani dakkret parti kbira mill-intellettwali Ewropej. === Il-waqgħa tal-Musulmani u r-''Reconquista'' === Ir-''[[Reconquista]]'' ("Rikonkwista") kienet perjodu li dam xi 750 sena, li matulu r-rejiet Insara ta' Spanja espandew il-ħakma tagħhom għad-dannu tas-saltniet Għarab. Ir-''Reconquista'' bdiet bil-battalja ta' Covadonga fis-722. Bir-rebħa Nisranija twaqqaf ir-Renju tal-Asturias tul il-muntanji Xlokkin tal-kosta. Ftit wara, fis-739, il-qawwiet Musulmani tkeċċew minn Galizja, li l-Insara kienu jqisu wieħed mill-postijiet l-iżjed imqaddsa minħabba li hemm is-Santwarju ta' [[Santiago de Compostela]]. L-armati Musulmani mexew 'il fuq mill-Pirenej, imma ġew megħlubin mill-forzi tal-[[Franki]] fil-Battalja ta' Poitiers. Aktar tard, il-forzi tal-Franki waqqfu kontej Insara fuq in-naħa t'isfel tal-Pirenej. F'dan ir-reġjun imbagħad twaqqfu r-renji ta' Navarra, ta' Aragona u ta' Katalonja.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2012-05-29 |titlu=Rinehart Robert, Seeley, Jo Ann Browning, ''A Country Study: Spain – Castile and Aragon'' |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120611100838/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html |arkivju-data=2012-06-11 |url-status=dead }}</ref> Għal ħafna sekli, il-konfini sejrin 'l hemm u 'l hawn bejn l-artijiet Musulmani u tal-Insara kienu jestendu matul il-widien tal-Ebro u tad-Duero. Il-ħakma tal-belt, strateġikament ċentrali, ta' [[Toledo]], li ġrat fl-1085, kienet sinjal ta' bidla sinifikattiva fil-bilanċ tal-poter favur ir-renji Nsara. [[Stampa:Castillo de Loarre 2006.jpg|thumb|left|Kastell ta' Loarre, Huesca (Castillo de Loarre, Huesca)]] [[Stampa:Alfonso XI, king of Leon and Castile.jpg|thumb|left|150px|Alfonso XI (xellug), Re ta' León u Kastilja, 1300s]] Fis-sekli 13 u 14, il-fergħa Musulmana tal-Merjenjewn jew Merinidi, ġejja mit-Tramuntana tal-Afrika invadiet u stabbiliet xi enklavi fin-naħa t'isfel tal-pajjiż, imma ma rnexxilhomx jistabilixxu l-ħakma Musulmana fl-Iberja u malajr tkeċċew. Fis-seklu 13 ir-renju Aragoniż ipprova jespandi l-influwenza tiegħu mal-ġżejjer tal-Mediterran, f'[[Sqallija]] u anki f'[[Ateni]].<ref>[http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm Payne Stanley G., ''A History of Spain and Portugal'', Kap. 5 The Rise of Aragón-Catalonia] </ref> F'dan il-perjodu twaqqfet l-università ta' Palencia (1212/1263) u l-università ta' [[Salamanca]] (1218/1254). Il-[[pesta s-sewda|pesti]] tal-1348 u tal-1349 iddevastaw lil Spanja.<ref>[http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/a-b/blackdeath.html ''The Black Death''] [http://web.archive.org/web/20080709074635/http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/a-b/blackdeath.html]</ref> Fl-1469, il-kuruni tar-renji Nsara ta' Kastilja u Aragona ngħaqdu biż-żwieġ ta' [[Iżabella I ta' Kastilja]] ma' [[Ferdinandu II ta' Aragona]]. Fl-1478 twettqet għalkollox il-konkwista tal-Gzejjer Kanarji u fl-1492, il-forzi ta' Kastilja u ta' Aragona ħadu l-Emirat ta' [[Granada]] u qerdu l-aħħar fortizza tal-preżenza tal-ħakma Iżlamika ta' 781 sena fl-Iberja. It-Trattat ta' Granada ggarantixxa t-tolleranza reliġjuża għall-Musulmani.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-03-13 |titlu=''The Treaty of Granada, 1492'' |url=http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080924075453/http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html |arkivju-data=2008-09-24 |url-status=dead }}</ref> Fl-istess sena Kristoforu Kolombo wasal fid-Dinja l-Ġdida, bil-vjaġġ tiegħu ffinanzjat minn Iżabella, u l-Lhud ġew ordnati li jikkonvertu għall-Kattoliċiżmu bil-piena li jitkeċċew mit-territorji Spanjoli matul l-[[Inkwiżizzjoni Spanjola]].<ref>[http://www.newscientist.com/article/dn16200-spanish-inquisition-left-genetic-legacy-in-iberia.html ''Spanish Inquisition left genetic legacy in Iberia'', New Scientist, 4 ta' Diċembru 2008]</ref> Ftit snin wara, wara xi taqbid soċjali, il-Musulmani tkeċċew taħt l-istess kundizzjonijiet.<ref name="cong">{{Ċita web |data-aċċess=2012-05-29 |titlu=Rinehart Robert, Seeley, Jo Ann Browning, ''A Country Study: Spain – The Golden Age'' |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120611100838/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html |arkivju-data=2012-06-11 |url-status=dead }}</ref> === Spanja Imperjali === [[Stampa:Spanish Empire Anachronous 0.PNG|thumb|350px|L-influwenza storika tal-Imperu Spanjol]] [[Stampa:Lepanto.-7.jpg|thumb|350px|Dettall ta' “Il-Battalja ta' Lepanto”, ta' Lucas Valdés, fil-Knisja ta' La Magdalena, Sevilja. (Il-battalja seħħet fis-7 ta' Ottubru, 1571 fil-Golf ta' Patras, fejn il-Lega Mqaddsa kienet rebbieħa kontra l-Ottomani.)]] [[Stampa:2 Escudos Felipe IV.jpg|thumb|Tarka doppja ("pistola") ta' Filippu IV, 1630]] [[Stampa:Badajoz 16xx.jpg|thumb|Tpinġija tal-belt fortifikata u b'ħitan ta' Badajoz (nofs is-seklu 17). Ħitan tal-Alcazaba fuq ix-xellug. Hornabeque de la Cabeza mill-pont Palmas fit-tagħrif miksub. Ħajt medjevali, katidral u Puerta de Palmas fl-isfond.]] L-unifikazzjoni tal-kuruni ta' Aragona u ta' Kastilja kienet il-pedament li fuqu nbnew Spanja moderna u l-Imperu Spanjol.<ref>[http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html ''Imperial Spain'' Università ta' Calgary]</ref> Biha Spanja saret potenza Ewropea indiskutibbli matul is-seklu 16 kollu u matul il-parti l-kbira tas-[[Seklu XVII|seklu 17]], minħabba l-kummerċ u l-artijiet kolonjali tagħha. Matul dan il-perjodu, Spanja għaddiet minn bosta gwerer u ribelljonijiet, fosthom: il-gwerer tal-[[Italja]], ir-ribelljoni tal-''Comuneros'', dik li hi msejħa "l-Gwerra tat-Tmenin Sena", ir-ribelljoni tal-Moriscos u l-gwerra Anglo-Spanjola.<ref>[http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm Payne Stanley G., ''A History of Spain and Portugal'' Kap. 13 The Spanish Empire]</ref> Kien perjodu wkoll ta' ferment kulturali kbir, minħabba l-ftuħ ta' rotot ġodda, l-esplorazzjoni tad-dinja u l-iskambji kummerċjali. Spanja gawdiet minn l-hekk imsejjaħ "Seklu tad-Deheb". L-attività kulturali kellha l-epiċentru tagħha fl-Università ta' [[Salamanca]]. Fit-tieni nofs tas-seklu 17, Spanja bil-mod bdiet sejra lura. Minkejja xi telfiet żgħar ta' territorji fi [[Franza]], żammet l-imperu vast li kellha fin-naħa l-oħra tal-oċean sal-bidu tas-seklu 19. It-tnaqqis ta' poter kien l-agħar fil-[[Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola]] li spiċċat f'kunflitt internazzjonali kbir u f'gwerra ċivili, li lil Spanja swielha l-pożizzjoni li kellha bħala waħda mill-ikbar potenzi fid-dinja. Matul din il-gwerra, ħadet il-poter dinastija ġdida ġejja minn Franza, il-Borboni, li abolixxiet ħafna privileġġi antiki u l-liġijiet reġjonali.<ref>[http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?HistoryID=ab50&ParagraphID=iss#iss Gascoigne Bamber, ''History of Spain: Bourbon dynasty: from AD 1700'']</ref> Fis-seklu 18, Spanja bil-mod bdiet terġa' tqum fuq saqajha u tikber fil-prosperità f'parti kbira tal-imperu. Il-monarkija Borbonika għamlet ħafna xogħol ta' modernizzazzjoni, fuq l-istil tas-sistema Franċiża, rigward it-tmexxija amministrattiva u ekonomika. L-ideat tal-[[Illuminiżmu]] bdew deħlin fost xi membri tal-elit tar-renju u tal-monarkija. L-Imperu Spanjol, fl-aqwa mument ta' espansjoni territorjali (1783), okkupa 20 miljun kilometru kwadru. Dan it-territorju kien magħmul minn 97.48% tat-territorju barrani, it-2.52% li jifdal kien it-territorju Metropolitan. === Ħakma Napoleonika u l-konsegwenzi tagħha === [[Stampa:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|left|''It-3 ta' Mejju 1808'', pittura ta' [[Francisco Goya|Goya]] li turi r-repressjoni tar-rivoluzzjonarji Spanjoli mit-truppi Franċiżi]] Fl-1793, Spanja daħlet fi gwerra kontra ir-Repubblika ġdida Franċiża, li kienet neħħiet mill-poter u ġġustizzjat ir-re tagħha [[Lwiġi XVI]] li kien Bourbon. Spanja tilfet il-gwerra u ffirmat trattat ta' paċi fl-1795. B'dan it-trattat Spanja saret stat klijent ta' Franza. It-[[Trattat ta' Fontainebleau (1807)|trattat sigriet ta' Fontainebleau]] bejn [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]] u [[Manuel Godoy]] tal-1807, li ma kien popolari xejn, inkluda dikjarazzjoni ta' gwerra kontra l-[[Renju Unit|Gran Brittanja]] u l-[[Portugall]]. It-truppi Franċiżi daħlu fir-renju bla reżistenza, bl-iskuża li ħa jinvadu l-Portugall, okkupaw il-fortizzi Spanjoli u r-re Spanjol ġegħluh jabdika favur ħu Napuljun, [[Ġużeppi Bonaparte]]. Din il-monarkija pupazz barrani, l-Ispanjoli qisuha bħala disprezz. Ir-ribelljoni tat-2 ta' Mejju, waħda minn ħafna ribelljonijiet nazzjonalisti kontra r-reġim Bonapartista fil-pajjiż kollu,<ref> [http://www.historynet.com/wars_conflicts/napoleonic_wars/6361907.html?page=2&c=y David A. Bell, ''Napoleon’s Total War'']</ref> kienet il-bidu tal-gwerra tal-indipendenza Spanjola.<ref>(Gates 2001, p.20)</ref> Napuljun kellu jindaħal personalment u kisser bosta armati Spanjoli li ma kellhomx organizzazzjoni u ġiegħel Armata Brittanika tirtira. Madankollu, minħabba l-qawwa tal-Brittaniċi u l-kampanja diżastruża fir-[[Russja]] li kellhom il-Franċiżi, fl-1814 l-armata Franċiża tkeċċiet minn Spanja u [[Ferdinandu VII]] reġa' ħa t-tron.<ref>(Gates 2001, p.467)</ref> L-invażjonijiet Franċiżi qerdu l-ekonomija u ħallew lil Spanja b'instabbiltà politika qawwija. Il-ġlied għall-poter tas-seklu 19 wasslu għat-telf tal-kolonji Amerikani kollha, ħlief [[Kuba]] u [[Puerto Rico]]. === Gwerra Ispano-Amerikana === [[Stampa:Cristobal-colon h63229.jpg|thumb|Il-vapur Spanjol ''Cristóbal Colón'', meqrud fil-battalja ta' Santiago ta' Kuba, it-3 ta' Lulju 1898]] Minħabba l-instabbiltà politika u l-kriżi ekonomika li laqtet Spanja fis-seklu 19, qamu movimenti nazzjonalisti fil-[[Filippini]] u Kuba, dak iż-żmien taħt il-ħakma Spanjola. Dawn il-movimenti wasslu għall-gwerer għall-indipendenza li daħlu wkoll fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Minkejja d-determinazzjoni ta' bosta fergħat militari, l-armata Spanjola kienet immexxija ħażin fl-ogħla livelli u dan wassal għat-telfa tal-gwerra Ispano-Amerikana. Din il-gwerra intemmet bit-Trattat ta' Pariġi tal-1898 li bih Kuba kisbet l-indipendenza u Spanja kellha ċċedi l-Filippini, [[Guam]] u [[Puerto Rico]] lill-Istati Uniti għal 20 miljun dollaru. It-telfa militari (imsejħa ''El desastre'') ikkontribwiet għall-ispinta li ħa l-grupp ta' intellettwali Spanjol, ''La generación del 98'', li għamel analiżi kritika ħafna tas-sitwazzjoni tal-pajjiż. [[Stampa:Sevilla city walls.JPG|thumb|Ħitan ta' Sevilla (Murallas de Sevilla/Sevilla City Walls)]] [[Stampa:Cuartel de la Montaña, de Capuz, en la Guía de Madrid, manual del madrileño y del forastero (1876) p 284 (cropped).jpg|thumb|Barracks tal-Muntanji (Cuartel de la Montaña), minn Capuz, fil-Gwida għal Madrid, manwal għall-lokal u l-barrani (1876)]] [[Stampa:Arsenal de Cartagena 1900.jpg|thumb|Cartagena u l-bażi navali tagħha madwar l-1900.]] === Gwerra ċivili Spanjola === Fil-bidu tas-seklu 20 kien hemm żmien qasir ta' paċi fi Spanja, li matulu kellha rwol żgħir fil-kolonjaliżmu fl-Afrika, bil-kolonizzazzjoni tas-[[Saħara tal-Punent]], il-[[Marokk Spanjol]] u l-[[Gwinea Ekwatorjali]]. It-telfiet kbar li ġarrbet matul il-gwerra tar-Rif fil-Marokk ikkontribwew biex jimminaw il-monarkija. Kien hemm perjodu ta' reġim awtoritarju tal-Ġeneral [[Miguel Primo de Rivera]] (1923-1931) li ntemm bit-twaqqif tat-Tieni Repubblika Spanjola. Ir-repubblika tat l-awtonomija politika lill-pajjiżi Baski, lill-Katalonja, lill-Galizja u tat il-vot lin-nisa. [[Stampa:Franco eisenhower 1959 madrid.jpg|thumb|left|Francisco Franco u l-President Amerikan [[Eisenhower]], Madrid, 1959.|224x224px]] F'Lulju 1936 bdiet il-[[Gwerra Ċivili Spanjola]]. Kienu l-forzi nazzjonalisti li kienu kontra r-Repubblika, immexxijin mill-Ġeneral Francisco Franco li bdew il-gwerra u dawn rebħuha bl-għajnuna tal-[[Ġermanja Nażista]] u l-[[Italja Faxxista]]. Il-gwerra ċivili damet tliet snin u kienet il-kawża tal-mewt ta' 500,000 ruħ<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/3212605/Spanish-Civil-War-crimes-investigation-launched.html Spanish Civil War crimes investigation launched]</ref> u l-emigrazzjoni ta' madwar 500,000 ċittadin, li l-parti l-kbira tad-dixxendenti tagħhom illum joqogħdu fil-pajjiżi tal-[[Amerika Latina]] u minnhom hemm madwar 300,000 fl-[[Argentina]] biss.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/3998443/Relatives-of-Spaniards-who-fled-Franco-granted-citizenship.html Relatives of Spaniards who fled Franco granted citizenship]</ref>. Il-gwerra ċivili Spanjola hi meqjusa bħala l-ewwel battalja tat-Tieni Gwerra Dinjija. === Spanja taħt Franco u wara === Spanja ta' Franco ddikjarat ruħha newtrali matul it-Tieni Gwerra Dinjija imma dan kien tal-isem biss għax kellha relazzjonijiet ta' ħbiberija mal-[[Qawwiet tal-Assi tat-Tieni Gwerra Dinjija|Potenzi tal-Assi]]. L-uniku partit legali taħt ir-reġim Frankista kien it-''Tradicionalista Falange Española y de las J.O.N.S.'', li twaqqaf fl-1937. Il-partit iddikjara ruħu anti-Komunista, Kattoliku u nazzjonalista. Aktar tard il-partit ħa l-isem ta' ''Movimiento Nacional''. Wara l-gwerra dinjija, Spanja kienet politikament u ekonomikament marġinali u barra l-[[Ġnus Magħquda]]. Is-sitwazzjoni nbidlet fl-1955, matul il-perjodu tal-[[gwerra bierda|Gwerra Bierda]], meta sar strateġikament importanti għall-Istati Uniti li jistabbilixxu preżenza militari fil-Peniżola Iberika, għall-konteniment ta' xi mossa mill-[[Unjoni Sovjetika]] fl-inħawi tal-baħar Mediterran. Fl-1960, Spanja kellha qabża kbira fl-ekonomija tagħha. Dan it-tkabbir f'daqqa li ressaq in-nazzjon lejn ekonomija moderna, sar magħruf bħala l-"miraklu Spanjol". Bil-mewt ta' Franco, li ġrat f'Novembru 1975, [[Juan Carlos I ta' Spanja|Juan Carlos]] laħaq Re ta' Spanja u kap tal-Istat, skont il-liġi. Wara l-approvazzjoni tal-Kostituzzjoni Spanjola ġdida fl-1978 u l-wasla tad-demokrazija, l-istat trasferixxa xi poteri lir-reġjuni u ħoloq organizzazzjoni interna msejsa fuq il-komunitajiet awtonomi. Fil-Pajjiżi Baski, in-nazzjonaliżmu moderat Bask għex spalla ma' spalla ma' moviment radikali nazzjonalista mmexxi mill-organizzazzjoni armata ''Euskadi Ta Askatasuna'' (ETA). Il-grupp twaqqaf fl-1959 matul ir-reġim ta' Franco, imma baqa' sejjer bil-kampanja vjolenti anki wara li bdiet id-demokrazija u kien hemm grad għoli ta' awtonomija reġjonali. Fit-23 ta' Frar 1981, xi elementi ribelli fost il-forzi tas-sigurtà għamlu attentat ta' kolp ta' stat biex jimponu gvern militari. Ir-Re Juan Carlos ħa f'idejh personalment il-kmand tal-forzi armati u ġiegħel lir-ribelli jċedu. Fit-30 ta' Mejju 1982, wara [[referendum]], Spanja daħlet fin-[[NATO]] u l-partit soċjalista (''Partido Socialista Obrero Español''), PSOE, tela' fil-poter. Fl-1986 Spanja daħlet fil-[[Unjoni Ewropea|Komunità Europea]]. Fl-1982 it-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol]], intlagħbet Spanja u għenet biex il-pajjiż jerġa' jsir magħruf fid-dinja wara s-snin ta' dittatura u ta' tranżizzjoni għad-demokrazija. Anki l-[[Olimpjadi ta' Barċellona]] tal-1992 kienu ta' ġid għat-turiżmu u biex isiru magħrufin il-mod ta' ħajja u d-drawwiet ta' Spanja l-ġdida. Is-snin disgħin tas-seklu 20 huma karatterizzati mill-gvernijiet ta' [[José Maria Aznar]] tal-Partit Popolari Spanjol (''Partido Popular'') b'ħafna progress ekonomiku u soċjali. === Spanja fis-seklu 21 === [[Stampa:Moneda 2 euros España 2015.jpg|daqsminuri|262x262px|Munita kommemorattiva tal-ewro ta' Spanja, 2015]] [[Stampa:OTemple2.jpg|thumb|left|El Temple, żona suburbana li tinsab fiż-żona metropolitana ta 'La Coruña, Galicia, Spanja.]] Fl-1 ta' Jannar 2002, Spanja ma bagħetx tuża l-[[peseta]] bħala valuta u bdiet tuża l-[[ewro]], li taqsam mat-18-il pajjiż ieħor taż-żona tal-ewro. L-ekonomija ta' Spanja kibret ħafna, iżjed mill-medja Ewropea, imma t-tkabbir spiċċa bil-kriżi ekonomika kbira li bdiet fl-2008.<ref>[http://www.nytimes.com/2002/07/11/business/worldbusiness/11iht-a10_18.html?scp=1&sq=Economy%20reaps%20benefits%20of%20entry%20to%20the%20%27club%27%20:%20Spain%27s%20euro%20bonanza&st=cse Pfanner, Eric, ''Economy reaps benefits of entry to the ‘club’ : Spain’s euro bonanza'' Pfanner, Eric] Ara wkoll: [http://www.economist.com/displayStory.cfm?story_id=9118701 ''Spain’s economy / Plain sailing no longer'' ]</ref> Fil-11 ta' Marzu 2004, kien hemm attakki terroristiċi fuq xi ferroviji f'Madrid. Wara proċess li dam ħames xhur, ġie konkluż li l-attakki kienu saru minn grupp militanti lokali mnebbaħ minn al-Qaeda.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3509426.stm ''Al-Qaeda ‘claims Madrid bombings’ ''][http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7070827.stm ''Madrid bombers get long sentences'']</ref> L-attakki qatlu lil 191 ruħ u ferew lil iżjed minn 1,800. Jaħsbu li forsi l-attakki saru biex jinfluwenzaw ir-riżultat tal-elezzjoni ġenerali li kellha ssir tlett ijiem wara,<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-03-13 |titlu=''Del 11-M al 14-M: estrategia yihadista, elecciones generales y opinión pública'' |url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/Elcano_es/Zonas_es/Imagen+de+Espana/ARI+132-2004 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090108230610/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2FElcano_es%2FZonas_es%2FImagen+de+Espana%2FARI+132-2004 |arkivju-data=2009-01-08 |url-status=dead }}</ref> li rebaħ il-PSOE, immexxi minn [[José Luis Rodríguez Zapatero]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3512222.stm ''Spain awakes to socialist reality'']</ref> == Ġeografija == Spanja hi nazzjon fin-naħa tan-Nofsinhar tal-Punent tal-Ewropa li tokkupa 85 % mill-Peniżola Iberika. L-erja totali hi ta' 504,782 km², li minnhom 499,542&nbsp;km² huma art u 5,340&nbsp;km² huma ilma. {{stampa kbira|Panoramica de Lavandas en la Badena, Barriopedro.jpg|1200px|Panorama f'[[Kastilja-La Mancia]]}} Il-konfini ta' Spanja huma maqsuma f'88 % (4.964&nbsp;km) baħar u 12 % (1.917&nbsp;km) art. Fit-Tramuntana hemm il-Baħar ta' Cantabria ([[Golf ta' Biskaja]]) u fin-Nofsinhar u x-Xlokk hemm il-Baħar Mediterran u l-Baħar tal-Baleariċi, fil-Punent il-Portugall u l-[[Oċean Atlantiku]] u fil-Grigal [[Franza]] u [[Andorra]] tul il-Pirenej. Il-kosta Mediterranja għandha tul ta' 1.660&nbsp;km, filwaqt li tal-Atlantiku twila 710&nbsp;km. Il-Pirenej jestendu għal 435&nbsp;km mill-Baħar Mediterran sal-Golf ta' Biskaja. Fit-tarf t'isfel ta' Spanja hemm l-[[Strett ta' Gibiltà|Istrett ta' Gibiltà]], li jissepara lil Spanja u l-bqija tal-Ewropa mill-Marokk, fit-Tramuntana tal-Afrika. Il-muntanja [[Teide]] li hi għolja 3,718 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar hi l-ogħla waħda fi Spanja u l-ogħla quċċata tal-Atlantiku kollu. Hi t-tielet l-ikbar vulkan tad-dinja mill-bażi tagħha.<ref>[http://www.red2000.com/spain/canarias/tenerife/1teide.html Parque Nacional del Teide en todo sobre España]</ref> Barra l-Peniżola Iberika hemm numru ta' żoni Spanjoli oħra: il-Gżejjer Baleariċi fil-Baħar Mediterran, il-Gżejjer Kanarji fil-Grigal, madwar 108&nbsp;km fix-Xlokk tal-Afrika; hemm ħames artijiet oħra ta' sovranità Spanjola (''plazas de soberanía'') fuq il-kosta tal-Marokk: Ceuta, Melilla, [[Islas Chafarinas]], [[Peñón de Alhucemas]] u [[Peñón de Vélez de la Gomera]]. [[Stampa:Panorámica de la Sierra Norte.jpg|thumb|center|800px|Veduta tas-''Sierra Norte'', viċin Madrid.]] === Morfoloġija === [[Stampa:Spain topo.jpg|thumb|Mappa ġeografika ta' Spanja]] It-territorju Spanjol hu muntanjuż, iddominat minn pjanuri għoljin u ktajjen ta' muntanji. Nistgħu niddistingwu tliet reġjuni ġeografiċi: # Il-pjanura għolja ċentrali tal-[[Meseta]]: vasta u semiarida, hija formazzjoni antika u tokkupa l-parti l-kbira taż-żona ċentrali tal-pajjiż. Hija maqsuma fi tnejn bil-muntanji. Fil-Lvant tispiċċa bil-Muntanji Iberiċi u bis-Sierra Morena fin-Nofsinhar. Fil-qalba ta' din iż-żona hemm il-belt kapitali Madrid. # Il-ktajjen tat-Tramuntana: huma magħmulin mill-Pirenej u mill-Cordillera Cantábrica li timxi tul il-kosta. Il-katina tal-Pirenej mhijiex antika waqt li l-muntanji tal-Cordillera Cantábrica huma iktar antiki. In-nixfa tal-Meseta u x-xita skarsa tar-reġjun Atlantiku jagħmlu l-vegetazzjoni rikka. # Il-Cordilleras Béticas, fin-Nofsinhar, huma magħmula minn sensiela ta' ktajjen muntanjużi, li fosthom hemm is-Sierra Nevada. [[Stampa:Central pyrenees.jpg|thumb|Pirenej ċentrali. Veduta tal-Pic du Midi de Bigorre]] [[Stampa:Teide and Caldera 2006.jpg|thumb|Veduta ta' Teide, fuq il-gżira ta' Tenerife. Hi l-ogħla quċċata fi Spanja]] ==== Ktajjen tal-muntanji ==== * Sistema Iberika * Sistema Ċentrali * Pirenej * Cordillera Cantábrica * Cordilleras Béticas * Sierra Morena * Sierra Nevada ==== Pjanuri ==== * Pjanura tal-Ebro * Depressjoni Betika * Pjanura tal-Andalusija * Meseta ==== Vulkani ==== * Teide, Gżira ta' [[Tenerife]] (Hemm bosta vulkani fil-gżira) * Madwar 400 vulkan fil-gżira ta' Lanzarote === Idrografija === ==== Xmajjar ==== Hemm ħafna xmajjar imma fihom ħafna kurrenti qawwijin u allura l-użu tagħhom bħala toroq għall-komunikazzjoni hu limitat. Dawn huma x-xmajjar ewlenin: Ebro, Turia, Jucar, Segura, Duero, Tago, Guadiana, u Guadalquivir. ==== Lagi ==== Fi Spanja m'hemmx lagi naturali kbar, però hemm ħafna għadajjar artifiċjali bl-iskop li jiżguraw il-ħtieġa tal-enerġija u tal-ilma. Bl-Ispanjol jissejħu ''pantanos'' jew ''embalses'' (partikolarment importanti humm l-''embalses'' ta' Alcantara, ta' Torrejón u ta' Valdecañas fuq it-Tago, u dak ta' Mequinenza fuq l-Ebro. ==== Xtut ==== [[Stampa:Covaron y Punta Lucero.jpg|thumb|left|Ix-xatt Atlantiku fil-Pajjiżi Baski, karatterizzat minn veduti ħodor, sikek u riħ qawwi]] Barra mill-fruntiera ma' Franza, Andorra, Ġibiltà u l-Portugall, Spanja hi mdawra għalkollox bil-baħar, l-Oċean Atlantiku fit-Tramuntana, il-Majjistral u parti żgħira mil-Lbiċ, kif ukoll il-Baħar Mediterran fil-Lvant, il-Grigal u n-Nofsinhar ta' Ġibiltà. Mal-Peniżola Iberika rridu nżidu wkoll il-Kanarji, kollha kemm huma fl-Atlantiku u l-Baleariċi, li jinstabu kompletament fil-Mediterran. Minħabba t-tul enormi tax-xtut tagħha u d-diversità tal-pożizzjonijiet tagħhom, Spanja għandha tulijiet ta' kosta li huma differenti ħafna minn xulxin. Il-kosta Atlantika, li l-parti l-iżjed lejn il-Lvant tissejjaħ il-Baħar ta' Cantabria (li hi stess hi parti mill-Golf ta' Biskaja), hi karatterizzata b'bajjiet impressjonanti li jalternaw ma' sikek impressjonanti li ffurmaw bir-riħ oċeaniku qawwi u bix-xita spissa. Fuq kollox fil-parti l-iżjed lejn il-Lvant, il-kosta hi mħarbta u għandha ħafna fliegi u qaliet twal, imsejħin ''rias'', tipiċi tal-Galizja, li jidħlu fi xtut mimlijin sikek li diffiċli li tidħol fihom, fosthom il-famuża ''Costa de la Muerte''. [[Stampa:Playa saladares alicante2.JPG|thumb|Xatt fuq il-Mediterran qrib [[Alicante]], b'ramliet twal u użu turistiku intensiv]] Il-kosta Mediterranja hi differenti għalkollox, ħafna iżjed ħelwa u inqas imħarbta (ħlief il-golf ta' Valencia u ż-żona tad-delta tal-Ebro u xi promontorji, għalkemm fiha wkoll xi tulijiet imsikkin). Fuq kollox il-klima hi ħafna iżjed moderata u adattata għat-turiżmu tal-għawm. Fuq il-kosta Mediterranja nsibu bosta bliet famużi bħal Barċellona, Valencia u Malaga, barra l-lokalitajiet turistiċi bħal Lloret de Mar u Tarifa. Il-kosta Mediterranja tinqasam ġeografikament f'ħames partijiet: l-iżjed 'il fuq hemm il-Costa Brava, li testendi mill-fruntiera Franċiża sa Barċellona; il-Costa Daurada li testendi mill-belt kapitali Katalana sa ħalq l-Ebro; il-Costa del Azahar sa Dénia (eskluża) li tinkludi l-Golf ta' Valencia kollu; il-Costa Blanca sa Cabo de Gata; u fl-aħħar il-Costa del Sol madwar in-naħa t'isfel kollha ta' Spanja sal-Fliegu ta' Ġibiltà. Il-kosta Mediterranja, minħabba t-turiżmu kbir li fiha, hi inqas preżervata mill-kosta Atlantika u hi magħrufa għal xi abbużi kbar fil-bini. ==== Gżejjer ==== Il-gżejjer ewlenin huma miġburin f'żewġ arċipelagi: il-Gżejjer Baleariċi u l-Gżejjer Kanarji. Il-Baleariċi qegħdin fil-Mediterran, mhux 'il bogħod mill-komunità ta' Valencia u huma magħmulin minn erba' gżejjer prinċipali, [[Majorka|Mallorca]], [[Minorka|Menorca]], [[Ibiża (gżira)|Ibiża]] u [[Formentera]]. Il-Kanarji min-naħa l-oħra qegħdin fl-Atlantiku, maġenb in-naħa t'isfel tal-Marokk u 1,000&nbsp;km 'l bogħod mil-Lbiċ tal-Peniżola Iberika. Ġeografikament jagħmlu parti mill-kontinent [[Afrika]]n. Dawn huma [[Gran Canaria]], Lanzarote, [[Fuerteventura]], Tenerife, [[La Palma]], [[La Gomera]] u [[El Hierro]]. Imbagħad hemm gżejjer żgħar oħra, ħafna iċken, bħall-Gżejjer Cies. [[Stampa:Vista de La Graciosa.jpg|thumb|700px|center|La Graciosa, gżira żgħira mill-arċipelagu tal-Kanarji]] === Klima === [[Stampa:Climas de España.png|thumb|350px|Il-klassifikazzjoni klimatika Köppen ta' Spanja]] Nistgħu naqsmu Spanja fi tliet żoni klimatiċi prinċipali, skont il-pożizzjoni ġeografika u l-kundizzjonijiet orografiċi:<ref>[http://www.schweizerbart.de/resources/downloads/paper_free/55034.pdf ''World Map of the Köppen-Geiger climate classification'']</ref><ref>{{Ċita web |arkivju-data=2013-07-23 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130723083834/http://www.city-data.com/forum/attachments/weather/56180d1263187925-ultimate-climate-poll-koppen-climate-classification-kottek_et_al_2006.gif |data-aċċess=2013-04-03 |titlu=Archive copy |url=http://www.city-data.com/forum/attachments/weather/56180d1263187925-ultimate-climate-poll-koppen-climate-classification-kottek_et_al_2006.gif |url-status=dead}}</ref><ref>[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/74/Koppen_World_Map.png]</ref> * il-klima Mediterranja, karatterizzata minn sjuf nixfin u sħan. Skont il-''Klassifikazzjoni tal-klimi ta' Köppen'' din hi dominanti fil-peniżola, b'żewġ varijetajiet: Csa u Csb. * il-klima steppika (Bsh, Bsk), insibuha fil-parti tal-Lbiċ tal-pajjiż, l-iżjed fir-reġjun ta' Murcia u fil-wied tal-Ebro. Kontra l-klima Mediterranja, l-istaġun niexef idum iżjed mis-sajf. * il-klima oċeanika (Cfb), insibuha fin-naħa ta' fuq tal-pajjiż, l-iżjed fir-reġjun tal-Pajjiżi Baski, Asturias, Cantabria u parti mill-Galizja. B'kuntrast mal-klima Mediterranja, it-temperaturi xitwin u sajfin huma influwenzati mill-baħar u m'hemmx dik in-nixfa tas-sajf. Barra dawn it-tipi prinċipali, nistgħu nsibu wkoll sottotipi oħra, bħall-klima Alpina tal-Pirenej u fis-Sierra Nevada, u klima subtropikali tipika fil-Gżejjer Kanarji. == Demografija == === Gruppi etniċi === Il-popolazzjoni hi magħmula fil-part l-kbira minn Spanjoli li jappartienu għal diversi gruppi etniko-lingwistiċi (Kastiljani, Katalani-Valenciani, Galizjani, Baski, eċċ) u minn minoranza ta' barranin, li fil-bidu tal-2008, kienet tirrappreżenta ftit iżjed minn 11% tal-popolazzjoni globali: 5.2 miljuni minn 46 miljun bejn wieħed u ieħor<ref>cfr. is-sit tal-[http://www.ine.es/prensa/np503.pdf INE]</ref>. Il-komunitajiet fejn hemm l-iżjed barranin huma tal-Katalonja, bi 'l fuq minn miljun ruħ, ta' Madrid, b'kważi miljun u ta' Valencia, b'madwar 800,000 ruħ. Hemm għadd kbir ta' immigranti mill-Ewropa tal-Lvant, (l-iżjed [[Romanija|Rumeni]], li bħalissa jirrappreżentaw il-komunità alloġena l-iżjed numeruża fil-pajjiż), [[Afrika|Afrikani ta' Fuq]], li ħafna minnhom huma klandestini (impjegati l-iżjed fl-agrikultura ta' Spanja t'Isfel), u [[America latina|Latinoamerikani]]. === Popolazzjoni === [[Stampa:EspDens2.jpg|thumb|left|350px|Distribuzzjoni ġeografika tal- popolazzjoni]] Id-distribuzzjoni tal-popolazzjoni mhijiex uniformi għax hi kondizjonata mill-forma tat-territorju: fuq il-kosti, matul il-widien tax-xmajjar u fiż-żoni li huma ekonomikament iżjed avvanzati u li fihom żviluppaw l-agrikoltura u l-industrija, id-densità taqbeż it-300 abitant kull km². Min-naħa l-oħra f'ħafna erji tal-''meseta'', id-densità hi taħt id-29 abitant kull km². Il-popolazzjoni urbana (77 %) dejjem tikber. Il-popolazzjoni totali ta' Spanja kienet, skont l-istima tas-sena 2010, ta' 45,054,694 abitant, b'densità medja ta' 81 abitant kull km², maqsuma mal-komunitajiet awtonomi li jagħmlu parti mir-renju. Il-fenomenu tal-urbanizzazzjoni hu reċenti ħafna, u llum 70% tal-Ispanjoli jgħixu fil-bliet li ħafna minnhom żvillupaw b'mod mhux ippjanata u bi problemi, kultant gravi, ta' tniġġiż. Il-territorju tal-pajjiż hu maqsum f'''komunitajiet awtonomi'' li jgawdu ċerta awtonomija skont l-istorja tagħhom. === Reliġjonijiet === Spanja għandha 107 katidrali, li minnhom 74 huma attivi, 14 huma ko-katidral u 18 huma inattivi. Spanja għandha 22,988 parroċċa u 735 monasteru Kristjan. Skont studju reċenti magħmul minn ''Arda''<ref>''Association of Religion Data Archives'' (ARDA) hi assoċjazzjoni Amerikana reżidenti fid-Dipartiment tas-Soċjoloġij tal-Università tal-Istat ta' Pennsylvania fl-Istati Uniti.</ref>:<br />[[Kristjaneżmu|Insara]]: 90,14 %. <br />[[Anjostiċi]]: 6,94 %. <br />Musulmani: 1,57 %. <br />[[Atej]]: 1,10 %. <br />[[Ġudaiżmu|Lhud]]: 0,13 %. <br />Oħrajn: 0,12 %.<br /> === Lingwi === [[Stampa:Spain languages.svg|thumb|lemin|350px|Distribuzzjoni tal-lingwi ta' Spanja<br /> {{Leġenda|#ddf1b4|[[Lingwa Spanjola|Spanjol/Kastellan]], mitkellem fit-territorju kollu}} {{Leġenda|#f59053|[[Lingwa Katalana|Katalan/Valenzjan]]}} {{Leġenda|#808080|[[Lingwa Baska|Bask]]}} {{Leġenda|#2b83ba|[[Lingwa Gallega|Galizjan]]}} {{Leġenda|#91cba8|[[Lingwa Asturjana|Asturjan]]}} {{Leġenda|#fede99|[[Lingwa Aragoniża|Aragoniż]]}} {{Leġenda|#d7191c|[[Araniż]]}} ]] [[Stampa:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|Mappa li turi l-Evoluzzjoni tal-Lingwi fil-Peniżola Iberika]] L-ilsien uffiċjali hu l-Kastiljan jew l-Ispanjol. F'xi komunitajiet awtonomi xi lingwi huma kouffiċjali mal-Kastiljan: il-Katalan/il-lingwa ta' Valencia f'Katalonja, il-Gżejjer Baleariċi u fil-Komunità ta' Valencia: il-Galizjan f'Galizja u l-Bask fil-Pajjiżi Baski u Navarra. L-istat Spanjol u l-amministrazzjonijiet tal-periferija jipproteġu u jinkoraġġixxu l-użu, fil-kuntest lokali, ta' xi lingwi mitkellma li però ma jgawdux l-i''status'' ta' ko-uffiċjalità bħall-Asturjan, il-Leoniż, id-djalett ta' Estremadura, l-Aragoniż. Fil-wied tal-Aran mal-Kastiljan u l-Katalan, hu rikonoxxut ukoll l-Araniż, tip ta' Gaskon tal-grupp lingwistiku Oċċitan. F'Concepción ħdejn Ġibiltà in n-ies jitkellmu l-''Llanito'' u l-Ingliż bħala t-tielet ilsien.<br />Fil-bliet awtonomi Afrikani ta' Ceuta u Melilla jitkellmu wkoll l-Għarbi u l-Berberu u parti mill-popolazzjoni titkellem il-Franċiż bħala t-tielet jew ir-raba' lingwa. === Suddiviżjonijiet amministrattivi === ==== Komunitajiet awtonomi ==== [[Stampa:Comunidades autónomas de España.svg|thumb|200px|xellug|Mappa tal-komunitajiet awtonomi]] Spanja hi maqsuma f'17-il komunità awtonoma (''comunidades autónomas'', singular: ''comunidad autónoma'') li jerġgħu jinqasmu f'50 provinċja. Hemm ukoll żewġt ibliet awtonomi: Ceuta u Melilla (iddeżinjati uffiċjalment bħala ''Plazas de Soberanía en el Norte de África''). [[Ceuta]], [[Melilla]] u xi gżejjer ċkejknin huma li baqa' mill-imperu kolonjali vast li kellu l-pajjiż. Il-gżejjer fihom xi 0.65&nbsp;km² u għandhom 312 abitant. B'kollox Spanja għandha territorji ta' 31.65&nbsp;km² fl-Afrika ta' Fuq, b'popolazzjoni ta' 138,228 abitant. ==== Provinċji u muniċipji ==== [[Stampa:Provinciasesp.svg|thumb|left|Il-ħamsin provinċja attwali ta' Spanja miġbura minn komunitajiet awtonomi.]] [[Stampa:Municipios de España.png|thumb|Mappa muniċipali ta' Spanja]] Meta daħlet is-sistema tal-komunitajiet awtonomi, il-poter tal-provinċji naqas. Għadhom jintużaw bħala distretti elettorali, għall-kodiċi postali u bħala riferimenti ġeografiċi. Hemm sitt komunitajiet awtonomi li huma magħmulin minn provinċja waħda biss: Asturias, il-Gżejjer Baleariċi, Cantabria, La Rioja, [[Madrid]], Murcia, u Navarra. Il-provinċji jerġgħu jinqasmu f'muniċipji (bl-Ispanjol ''municipio''). Bħala l-kap tal-muniċipju hemm l-''alcalde'' jew is-sindku. === Bliet prinċipali === {|class="toccolours" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! align=center colspan=11 style="background:#f5f5f5;"|Bliet prinċipali ta' Spanja |- ! rowspan=13 width:100|<br /> [[Stampa:Plaza de Castilla (Madrid) 02.jpg|border|100px|Madrid]]<br />[[Madrid]]<br /> [[Stampa:Trambesós T4.jpg|border|100px|Barcellona]]<br />[[Barċellona]]<br /> [[Stampa:Ciudad de las ciencias noche.JPG|border|100px|Valencia]]<br />Valencia<br /> [[Stampa:SSL25887.JPG|border|100px|[[Sivilja|Sevilla]]]]<br />[[Sivilja]]<br /> ! align=center style="background:#f5f5f5;"| ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Belt ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Komunità Awtonoma ! align=center style="background:#f5f5f5;" colspan="2"|Popolazzjoni | align=center style="background:#f5f5f5;"| ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Belt ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Komunità Awtonoma ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Popolazzjoni ! rowspan=13|<br /> [[Stampa:Basílica de Nuestra Señora del Pilar, Zaragoza.JPG|100px|Zaragoza]]<br />Zaragoza<br /> <br />[[Malaga]]<br /> [[Stampa:Frente Fluvial y Casco Antiguo.JPG|border|100px|Murcia]]<br />[[Murcia]]<br /> [[Stampa:Cathedral palma mallorca spain 01 2007 08 15.jpg|border|100px|Palma de Mallorca]]<br />[[Palma di Mallorca]]<br /> |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 1 ||align=left| [[Madrid]] ||align=left| [[Komunità ta' Madrid]] || align="right" | 3.273.049 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 11 ||align=left| [[Alicante]] ||align=left| Komunità ta' Valencia || align="right" | 334.418 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 2 ||align=left| [[Barċellona]] ||align=left| [[Katalonja]] ||align=right| 1.619.337 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 12 ||align=left| [[Córdoba]] ||align=left| [[Andalucía]] ||align=right| 328.547 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 3 ||align=left| [[Valensja|Valencia]] ||align=left| Komunità ta' Valencia || align="right" | 809.267 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 13 ||align=left| [[Valladolid]] ||align=left| Kastilja u León || align="right" | 315.522 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 4 ||align=left| Sivilja || align="left" | [[Andalusija]] ||align=right| 704.198 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 14 ||align=left| [[Vigo (Spagna)|Vigo]] ||align=left| [[Galicia]] ||align=right| 297.124 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 5 ||align=left| Zaragoza || align="left" | [[Aragona]] ||align=right| 675.121 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 15 ||align=left| [[Gijón]] ||align=left| [[Prinċipat tal-Asturji]] ||align=right| 276.854 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 6 ||align=left| [[Malaga]] ||align=left| [[Andalusija]] ||align=right| 573.969 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 16 ||align=left| [[La Coruña]] ||align=left| [[Galizja]] ||align=right| 244.162 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 7 ||align=left| [[Mursja]] ||align=left| [[Reġjun ta' Mursja]] ||align=right| 448.700 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 17 ||align=left| [[Hospitalet de Llobregat]] ||align=left| [[Katalonja]] ||align=right| 241.750 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 8 ||align=left| [[Palma di Mallorca]] ||align=left| Gżejjer Baleariċi || align="right" | 404.681 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 18 ||align=left| [[Santa Cruz de Tenerife]] ||align=left| [[Gżejjer Kanarji]] ||align=right| 240.266 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 9 ||align=left| [[Las Palmas de Gran Canaria]] ||align=left| [[Gżejjer Kanarji]] ||align=right| 383.308 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 19 ||align=left| [[Granada]] ||align=left| [[Andalusija]] ||align=right| 235.692 |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 10 ||align=left| [[Bilbao]] ||align=left| [[Pajjiż Bask]] ||align=right| 353.187 || &nbsp; ||align=center style="background:#f0f0f0;"| 20 ||align=left| [[Vitorja]] ||align=left| [[Pajjiż Bask]] ||align=right| 239.154 |- | colspan="9" align=center style="background:#f5f5f5;" |Statistiki tal-2010<ref>[http://ine.es/ ''Instituto nacional de estadística'']</ref> |} === Żoni prinċipali metropolitani === [[Stampa:Teide Tenerife.jpg|thumb|Il-muntanja [[Teide]] fuq il-gżira ta' Tenerife]] {| |- align=right !Poż.|| Komuni || Reġjun || Prov. || Abitanti |- align="right" | 1 || '''Madrid''' || Madrid || Madrid || 5.883.521 |- align="right" | 2 || '''[[Barċellona]]''' || [[Katalonja]] || Barċellona || 3.150.380 |- align="right" | 3 || '''[[Valenċia|Valencia]]''' || Komunità ta' Valencia || Valencia || 2.463.592 |- align="right" | 4 || '''[[Sivilja]]''' || [[Andalusija]] || Sivilja || 1.438.451 |- align="right" | 5 || '''[[Málaga]]''' || Andalusija || Malaga || 965.371 |- align="right" | 6 || '''[[Bilbao]]''' || [[Pajjiż Bask]] || Bilbao || 949.939 |- align="right" | 7 || '''[[Oviedo]]-[[Gijón]]''' || [[Asturji]] || Asturji || 857.495 |- align="right" | 8 || '''Alicante-[[Elche]]''' || Komunità ta' Valencia || Alicante || 725.395 |- align="right" | 9 || '''[[Zaragoza]] '''||''' [[Aragona]] || Zaragoza || 688.343 |- align="right" | 10 || '''[[Vigo]]''' || Galizja || Pontevedra || 659.632 |- align="right" |} === Popolazzjoni tal-gżejjer === [[Stampa:Cathedral palma mallorca spain 01 2007 08 15.jpg|thumb|Palma de Mallorca, il-Gżejjer Baleariċi]] * 1. Tenerife 886,033 ab.; il-Gżejjer Kanarji * 2. Mallorca 846,210 ab., il-Gżejjer Baleariċi * 3. Gran Canaria 829,597 ab. * 4. Lanzarote 132,366 ab. * 5. Ibiza 113,908 ab. * 6. Fuerteventura 94,386 ab. * 7. Menorca 86,697 ab. * 8. La Palma 85,933 ab. * 9. La Gomera 22,259 ab. * 10. El Hierro 10,558 ab. * 11. Formentera 7,957 ab. * 12. Arosa 4,889 ab. * 13. La Graciosa 658 ab. * 14. Tabarca 105 ab. * 15. Ons 61 ab. == Tmexxija tal-istat == [[Stampa:Primera página de la Constitución española de 1978, con escudo de 1981.jpg|thumb|150px|left|L-ewwel paġna tal-kostituzzjoni Spanjola]] Skont il-Kostituzzjoni tal-1978, Spanja hi monarkija ereditarja parlamentari, fejn ir-re għandu r-rwol li jirrappreżenta l-pajjiż, imma wkoll li jiggarantixxi l-unità u d-demokrazija. Il-poter eżekuttiv hu f'idejn il-Kunsill tal-Ministri (''Consejo de Ministros''), immexxi minn Prim Ministru, bil-fiduċja tal-parlament. Il-poter legiżlattiv hu fi ħdan parlament bikamerali, il-''Cortes Generales'' b'mandat ta' erba' snin, magħmul minn: * il-Kungress tad-Deputati (''Congreso de los Diputados''), kamra ta' 350 deputat, eletti b'sistema proporzjonali; * is-Senat tar-Renju ta' Spanja (''Senado''), kamra ta' 259 senatur, li minnhom 208 huma eletti direttament u 51 indirettament mill-kunsilli reġjonali. Il-poter ġudizzjarju hu indipendenti. == Politika == === Partiti politiċi u elezzjonijiet demokratiċi === [[Stampa:Ministerio de Defensa de España (Madrid) 02.jpg|thumb|left|Kwartieri ġenerali tal-Ministeru tad-Difiża tar-Renju ta' Spanja]] [[Stampa:Pasaporte ES.svg|thumb|185px|Il-qoxra ta' Passaport Spanjol (Pasaporte Español) bijometriku qabel l-2015]] [[Stampa:A coruna torre de hercules sunset edit.jpg|thumb|185px|''[[Torri ta’ Erkole|Torri ta' Erkole]]'', fil-belt ta' ''La Coruña'', fil-Galizja]] L-ewwel elezzjoni demokratika wara l-[[mewt]] ta' Franco saret fil-15 ta' Ġunju 1977, u ntrebħet mil-lega Ċentru-Leminija, Unión de Centro Democrático (UCD), immexxija minn [[Adolfo Suàrez]]. Is-sistema politika hi msejsa fuq il-multipartitiżmu, imma minn xi żmien 'l hawn kien hemm żewġ partiti dominanti: il-''Partido Socialista Obrero Español'' (PSOE) (Ċentru-Xellugi) u l-''Partido Popular'' (PP) (Ċentru-Lemini). Iż-żewġ partiti dominanti alternaw fil-poter, imma kważi dejjem, minħabba s-sistema elettorali, kellhom jidħlu f'koalizzjoni ma' partiti żgħar. Il-partit Soċjalista mexxa l-gvern mill-1982 sal-1996 (immexxi minn [[Felipe González]]) u mill-2004 sal-2011 (immexxi minn [[José Luis Rodríguez Zapatero]]); il-partit popolari mill-1996 sal-2004 (immexxi minn [[José Maria Aznar]]) u mill-2011 sal-lum 2013 (immexxi minn [[Mariano Rajoy]]). === Organizzazzjonijiet internazzjonali === * Membru tal-Organizzazzjoni tal-[[Ġnus Magħquda]] mill-14 ta' Diċembru 1955; * Membru tan-[[NATO]] mill-1982; * Membru tal-Unjoni Ewropea mill-1 ta' Jannar 1986. == Kultura == [[Stampa:Acueducto de Segovia 01.jpg|thumb|Akkwedott Ruman ta' [[Segovia]] (Acueducto Romano de Segovia)]] [[Stampa:Roman bridge, Ourense (Spain).jpg|thumb|Pont Ruman ta' Orense]] [[Stampa:Ponte Romana de Lugo 12X2013.JPG|thumb|Pont Ruman ta' Lugo]] === Arkitettura === [[Stampa:Spain Andalusia Granada BW 2015-10-25 17-22-07.jpg|thumb|left|150px|L-''Alhambra'' f'Granada]] Bl-arkitettura Spanjola, infissru l-eżempji kollha tal-arkitettura li nbnew maż-żminijiet fi Spanja u x-xogħlijiet tal-[[Arkitett|arkitetti]] moderni Spanjoli li nsibu mad-dinja kollha. Minħabba d-diversità storika u ġeografika, l-arkitettura Spanjola gawdiet minn ħafna influwenzi. Perezempju, belt importanti bħal Cordoba, li twaqqfet mir-Rumani u allura għandha infrastruttura vasta ta' dik l-epoka, saret il-kapitali kulturali tad-dinastija Iżlamika [[al-Għumawijjun]] li bnew fuqha binjiet ta' arkitettura fina fl-istil Għarbi.<ref>Cruz Jo, ''Western Views of Islam in Medieval and Early Modern Europe: Perception and Other'', Editur David R. Blanks u Frassetto, New York, Saint Martin’s Press, 1999.</ref> Id-dinastiji Għarab li ġew wara fi Spanja, żviluppaw arkitettura tal-għaġeb, dejjem iżjed komplessa u karatteristika bħall-famuż kumpless tal-Palazz ta' Granada. [[Stampa:Auditorio de Tenerife Pano.jpg|thumb|L-Awditorju ta' Tenerife, xogħol ta' [[Santiago Calatrava]].]] Fl-stess żmien, feġġew ir-renji Nsara li, ftit ftit żviluppaw l-istil tagħhom li fih integraw il-flussi Romaniċi u Gotiċi. L-istil gotiku ffjorixxa b'mod straordinarju. Hemm eżempji ta' dan l-istil mat-territorju nazzjonali kollu. L-istil ''[[mudéjar]]'', li żviluppa mis-seklu 12 sas-seklu 17 mill-fużjoni ta' motivi bi stil Għarbi ma' mudelli tal-arkitettura Ewropea. Il-parti l-kbira tal-arkitettura tas-seklu 20 hi fl-istil tal-[[Moderniżmu]], stil li kellu l-epiċentru tiegħu f'[[Barċellona]] u [[Antoni Gaudí|Gaudí]] kien is-simbolu tiegħu. Mill-bidu tas-seklu 21 Spanja kellha rivoluzzjoni fl-arkitettura kontemporanja u arkitetti Spanjoli bħal [[Rafael Moneo]], [[Santiago Calatrava]], [[Ricardo Bofill]] u ħafna oħrajn kisbu fama mondjali. === Letteratura === [[Stampa:Don Quijote and Sancho Panza.jpg|thumb|180px|Illustrazzjoni ta' ''[[Don Quixote]]'' ta' [[Miguel de Cervantes]].<ref name="top100books">[http://www.guardian.co.uk/world/2002/may/08/books.booksnews ''The top 100 books of all time'', The Guardian]</ref>]] Bit-terminu letteratura Spanjola nfissru x-xogħol letterarju kollu miktub bl-Ispanjol, li jinkludi l-letteratura bl-Ispanjol mhux bilfors miktuba minn Spanjoli. Minħabba d-diversità ġeografika u generazzjonali, il-letteratura Spanjola kellha ħafna influwenzi u ma tantx hi omoġenea. Fiha nsibu wħud mill-movimenti letterarji l-iżjed importanti. [[Miguel de Cervantes]] x'aktarx hu l-kittieb l-iżjed famuż ta' Spanja u l-ktieb tiegħu ''[[Don Quixote]]'' hu meqjus bħala x-xogħol l-iżjed emblematiku fil-kanoni tal-letteratura Spanjola u wieħed mix-xogħlijiet klassiċi fundaturi tal-letteratura tal-Punent.<ref name="top100books"/> === Ċinema === Iċ-ċinema Spanjola kellha suċċessi importanti internazzjonali, fosthom l-[[premju Oscar|Oscar]] għall-films ''El laberinto del fauno'' (Il-labirint tal-fawna) u ''Volver''.<ref>Jordan Barry, Rikki Morgan-Tamosunas, ''Contemporary spanish cinema'', Manchester University Press, 1998</ref> Fl-istorja twila taċ-ċinema Spanjola, ir-reġista [[Luis Buñuel]] kien l-ewwel li kiseb fama internazzjonali. Warajh kien hemm [[Pedro Almodóvar]] tard fis-snin 80 tas-seklu 20. Fost reġisti Spanjoli oħra ta' fama nsibu lil [[Segundo de Chomón]], lil [[Florian Rey]], lil [[Luis García Berlanga]], lil [[Carlos Saura]], lil [[Julio Medem]] u lil [[Alejandro Amenábar]]. == Ekonomija == [[Stampa:2006Spanish exports.PNG|thumb|left|Esportazzjoni Spanjola fl-2006]] [[Stampa:Ministerio de Industria, Turismo y Comercio de España (Madrid) 01.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali tal-Ministeru tal-Affarijiet Ekonomiċi]] L-ekonomija Spanjola reġgħet daħlet fost l-ekonomiji avvanzati tal-Punent tal-Ewropa. B'mod partikolari, fl-għaxar snin bejn l-1998 u l-2008, l-ekonomija Iberika kienet fost l-iżjed dinamiċi fiż-żona tal-ewro.<ref>[http://www.spagna.cc/crescita_economica_spagna.html www.spagna.cc]</ref> Is-soċjetà u l-ekonomija Spanjola għaddew minn perjodu qawwi ta' bidla u tkabbir matul l-aħħar għoxrin sena tas-seklu 20. Wara li ħareġ mill-iżolament politiku u ekonomiku impost mid-dittatura faxxista, il-pajjiż infetaħ għall-kummerċ internazzjonali u ssieħeb fl-UE fl-1986. L-ekonomija gawdiet ukoll mit-twelid ta' kumpaniji industrijali ġodda u mid-dħul ta' kapital barrani li sfrutta l-pagi baxxi biex jibdew inizjattivi industrijali u kummerċjali. Żdiedu wkoll il-mezzi ġodda ta' komunikazzjoni li għenu biex jiżdied il-qligħ tas-sistema produttiva. Is-settur terzjarju hu l-ikbar wieħed: it-turiżmu u l-agrikoltura (l-għeneb u ċ-ċitru) huma żviluppati ħafna. Madankollu, mill-bidu tal-kriżi finanzjarja kbira li bdiet fl-2008 u l-kriżi tas-sistema bankarja li ġegħlet il-gvern Spanjol jitlob l-għajnuna mill-[[Bank Ċentrali Ewropew]] f'Ġunju 2012 minħabba li sfaxxa d-dħul mill-bejgħ tal-bini, l-ekonomija Spanjola daħlet fi kriżi profonda. Il-livell tal-qagħad qabeż il-25 % u l-klassifikazzjoni tad-dejn sovran li kienet tripla A tniżżlet (mill-aġenzija Moody’s) għal BAA3 b'prospett negattiv fl-14 ta' Ġunju 2012. Ir-rata tal-imgħax tas-self tal-gvern għal għaxar snin telgħet għal 7 % fis-sena. === Turiżmu === [[Stampa:Playa de Riazor, La Coruña, España, 2015-09-25, DD 93.JPG|thumb|Bajja ta' Riazor fl-La Coruña]] Matul l-aħħar erbgħin sena l-industrija tat-turiżmu Spanjola kibret ħafna tant li saret it-tieni l-ikbar waħda fid-dinja, b'valur smat ta' 40 biljun [[ewro]] fl-2006, u tagħmel madwar 5 % tal-PDG.<ref name="guru">{{Ċita web |data-aċċess=2013-04-12 |titlu=''Global Guru'' |url=http://www.theglobalguru.com/article.php?id=60&offer=GURU001 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110106210622/http://www.theglobalguru.com/article.php?id=60&offer=GURU001 |arkivju-data=2011-01-06 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-04-12 |titlu=''Bank ta' Spanja - Rapport ekonomiku'' |url=http://www.bde.es/informes/be/boleco/coye.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080726044741/http://www.bde.es/informes/be/boleco/coye.pdf |arkivju-data=2008-07-26 |url-status=dead }}</ref> Il-klima ta' Spanja, il-monumenti storiċi u kulturali, il-pożizzjoni ġeografika tagħha, flimkien ma' infrastruttura moderna, jikkontribwixxu biex jagħmluha waħda mid-destinazzjonijiet l-iżjed imfittxa. === Enerġija === [[Stampa:PS10 solar power tower.jpg|thumb|''Planta Solar 10'', ħdejn [[Sivilja]]]] [[Stampa:Central Hidraulica Os Peares - 02.jpg|thumb|Ġibjun ta' Los Peares]] [[Stampa:Encoro de Velle, Ourense, Galiza.jpg|thumb|Ġibjun ta' Velle]] Spanja hi wieħed mill-pajjiżi ta' quddiem fil-livell mondjali fl-iżvilupp tal-produzzjoni tal-[[enerġija rinnovabbli]]. Fl-2010 Spanja saret l-aqwa fid-dinja fil-produzzjoni tal-[[enerġija solari]], aqwa mill-Istati Uniti b'impjant enormi, ħdejn [[Alvarado]], [[Badajoz]].<ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128532115 ''Spain Is World’s Leader In Solar Energy'']</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-04-12 |titlu=''Spain becomes solar power world leader'' |url=http://www.europeanfutureenergyforum.com/renewable-energy-news/spain-becomes-solar-power-world-leader |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101124024231/http://europeanfutureenergyforum.com/renewable-energy-news/spain-becomes-solar-power-world-leader |arkivju-data=2010-11-24 |url-status=dead }}</ref> Spanja hi wkoll il-produttur Ewropej ewlieni tal-[[enerġija mir-riħ]]. Fl-2010 it-turbini tagħha pproduċew 42,976 GWh, 16.4% tal-enerġija totali prodotta fi Spanja.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-04-12 |titlu=''Spain becomes the first European wind energy producer after overcoming Germany for the first time'' |url=http://www.eolicenergynews.org/?p=4082 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110427085056/http://www.eolicenergynews.org/?p=4082 |arkivju-data=2011-04-27 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.aeeolica.es/ ''Asociación Empresarial Eólica – Spanish Wind Energy Association – Energía Eólica'']</ref><ref name="Graber2005">[ http://www.elpais.com/articulo/sociedad/eolica/supera/primera/vez/mitad/produccion/electrica/elpepusoc/20091109elpepisoc_2/Tes Méndez Rafael ''La eólica supera por primera vez la mitad de la producción eléctrica'']</ref> Fid-9 ta' Novembru 2010, l-enerġija mir-riħ kellha waqt storiku meta laħqet 53% tad-domanda tal-enerġija elettrika tat-terraferma<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-04-12 |titlu=''Wind power in Spain breaks new instantaneous power record'' |url=http://www.renovablesmadeinspain.es/noticia/pagid/205/titulo/La%20e%C3%B3lica%20en%20Espa%C3%B1a%20bate%20de%20nuevo%20su%20marca%20de%20potencia%20instant%C3%A1nea/len/en/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111214141437/http://www.renovablesmadeinspain.es/noticia/pagid/205/titulo/La%20e%C3%B3lica%20en%20Espa%C3%B1a%20bate%20de%20nuevo%20su%20marca%20de%20potencia%20instant%C3%A1nea/len/en/ |arkivju-data=2011-12-14 |url-status=dead }}</ref> u ġġenerat kwantità ta' enerġija ekwivalenti għal 14-il reattur nukleari.<ref>[http://www.elpais.com/articulo/sociedad/reactores/nucleares/movidos/viento/elpepusoc/20101109elpepusoc_4/Tes ''14 reactores nucleares movidos por el viento'']</ref> L-enerġiji rinnovabbli l-oħra użati fi Spanaj huma l-idroelettriku, il-bijomases u l-enerġija tal-baħar (qed jinbnew 2 impjanti).<ref>[http://revista.consumer.es/web/es/20050501/medioambiente/69696.php ''La Fuerza del Mar]</ref> Is-sorsi mhux rinnovabbli ta' enerġija użati fi Spanja huma in-nukleari (8 reatturi operattivi), il-[[gass]], il-[[faħam]] u ż-[[żejt]]. === Trasport === [[Stampa:AVE Tarragona-Madrid.jpg|thumb|left|Ferrovija [[Alta Velocidad Española|AVE]] fuq il-linja [[Madrid]]-[[Barċellona]].]] [[Stampa:MADRID 060505 MXALX 100.jpg|thumb|left|Port Niexef ta' Coslada, Komunità ta' [[Madrid]]]] Is-sistema tat-toroq ewlenin hi ta' tip ċentralizzat, b'sitt awtostradi li jgħaqqdu lil Madrid mal-Pajjiżi Baski, ma' Katalonja, ma' Valencia, ma' Andalusija tal-punent, ma' Estremadura u ma' Galizja. Barra minn dawn, hemm toroq ewlenin oħra mal-kosta tal-Atlantiku (minn Ferrol sa Vigo), f'Cantabria (minn Oviedo sa San Sebastián) u mal-kosta tal-Mediterran (minn Girona sa Cadiz). Ix-xibka tal-ferrovija ta' veloċità għolja li għandha Spanja hi l-iżjed mifruxa fl-Ewropa u t-tieni l-iżjed mifruxa fid-dinja wara ċ-[[Ċina]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-04-12 |titlu=''The Need for Speed–High Speed Rail in Europe: Do You Speak Spanish? Europe on Track'' |url=http://blog.raileurope.com/high-speed-rail-news/the-need-for-speed-high-speed-rail-in-europe-do-you-speak-spanish |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110202103102/http://blog.raileurope.com/high-speed-rail-news/the-need-for-speed-high-speed-rail-in-europe-do-you-speak-spanish |arkivju-data=2011-02-02 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.theolivepress.es/spain-news/2010/11/17/spain-speeds-ahead/ ''Spain has developed Europe’s largest high-speed rail network.'']</ref>F'Ottobru tal-2010 Spanja kellha total ta' 3,500&nbsp;km ta' linji ta' veloċità għolja li jgħaqqdu Malaga, Sivilja, Madrid, Barċellona, ​​Valencia u Valladolid, b'treni li jilħqu veloċità ta' 300&nbsp;km/h. F'dak li jirrigwarda l-puntwalità, hi t-tieni fid-dinja (98.54 % jaslu fil-ħin) wara x-Shinkansen tal-[[Ġappun]] (99 %).<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-04-12 |titlu=''Spain powers ahead with high-speed rail'' |url=http://www.railpro.co.uk/magazine/?idArticles=34 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110721092807/http://www.railpro.co.uk/magazine/?idArticles=34 |arkivju-data=2011-07-21 |url-status=dead }}</ref> Jekk l-objettivi tal-programm ambizzjuż ta' ''Alta Velocidad Española'' jintlaħqu, sal-2020 Spanja jkollha 7,000&nbsp;km ta' linji ferrovjarji b'veloċità għolja li jgħaqqdu kwazi l-bliet kollha ma' Madrid f'inqas minn tliet sigħat u ma' Barċellona f'inqas minn erba' sigħat. Fi Spanja hemm 47 ajruport pubbliku. L-iżjed traffikuż minnhom hu l-ajruport ta' Madrid-Barajas, b'50.8 miljun passiġġier fl-2008. L-ajruport ta' Barċellona (El Prat) b'30 miljun passiġġier fl-2008 hu importanti wkoll. Hemm ajruporti kbar oħra f'Gran Canaria, Malaga, Valencia, Sivilja, Mallorca, Alicante u Bilbao. == Sport == [[Stampa:Camp Nou - Interior (2005).jpg|thumb|Camp Nou f'[[Barċellona]].]] L-interess sportiv fi Spanja hu ddominat mill-[[futbol]]. [[Real Madrid CF]] u [[FC Barcelona]] huma tnejn mit-timijiet tal-futbol li kellhom l-iżjed suċċess. It-[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Spanja]], rebaħ il-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol|Kampjonat Ewropew tal-Futbol]] fl-1964, fl-2008 u fl-2012 u t-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol]] fl- 2010. Il-[[basketball]], it-[[tennis]], iċ-[[ċikliżmu]], il-[[handball]], il-[[motoċikliżmu]] u l-[[Formula 1]] kollha żdiedu fil-popolarità u s-suċċess li kellhom bis-saħħa ta' ċampjins Spanjoli f'dawn l-oqsma. Il-[[Logħob Olimpiku tas-Sajf 1992]] saru [[Barċellona]]. L-industrija tat-turiżmu ġabet titjib fl-infrastruttura sportiva, b'mod partikolari fl-oqsma tal-isport akwatiku, tal-golf u l-i[[skiing]]. [[Rafael Nadal]] li bħalissa hu l-aqwa plejer tat-tennis Spanjol rebaħ diversi titli tal-Grand Slam. Anki t-tim Spanjol tat-Tazza Davis kiseb riżultati tajbin ħafna b'ħames titli mirbuħa bejn l-2000 u l-2011. Fin-naħa ta' fuq ta' Spanja, il-logħba tal-pelota hi popolari ħafna. [[Alberto Contador]] hu l-aqwa ċiklista Spanjol u rebaħ diversi titli tal-''Grand Tour'' fosthom tliet titli tat-''[[Tour de France]]'', imma wara ġie skwalifikat minħabba d-drogi''. == Nies notevoli minn Spanja == [[Stampa:DiegoVelazquez MeninasDetail.jpg|thumb|150px|Il-pittur Spanjol [[Diego Velázquez]], detall mill-kwadru [[Las Meninas (Velázquez)|Las Meninas]].]] * [[Averroes]] kien filosfu, [[tabib]], matematiku e ġurista Għarbi * [[Isabella ta' Kastilja]], reġina konsorti ta' Sqallija mill-1469 sal-1504, reġina ta' Kastilja mill-1474 sal-1504, u reġina konsorti ta' Aragona, Valencia, Sardenja, [[Mallorca]] u reġina titulari ta' [[Korsika]], Kontessa konsorti ta' [[Barċellona]] u tal-kontej Katalani mill-1479 sal-1504. * [[Hernán Cortés]] * [[Vasco Núñez de Balboa]] * [[Juan Sebastián Elcano]] * [[Francisco Pizarro]] * [[Filippu II ta' Spanja|Filippu II]] * [[Tirso de Molina]] * [[Lope de Vega]] * [[Miguel de Cervantes]] * [[Diego Velázquez]] * [[Calderón de la Barca]] * [[Francisco Goya|Francisco de Goya]] * [[Baltasar Gracián]] * [[Santiago Ramón y Cajal]] * [[Antoni Gaudí]] * [[Pablo Ruiz Picasso]] * [[Joan Miró]] * [[Raimondo Lullo]] * [[Michele Serveto]] * [[Ignacio de Loyola]] (San Injazju Loyola) * [[Menchu Gal]] * [[María Dolores Pradera]] * [[Jacinto Benavente]] * [[Antonio Ortiz Echague]] * [[Federico García Lorca]] * [[Luis Buñuel]] * [[Salvador Dalì]] * [[Pedro Almodovar]] == Ħoloq esterni == * [http://www.spain.info/en/ Sit uffiċjali tat-Turiżmu Spanjol] == Referenzi == {{Referenzi}} {{Commons|Spain}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{NATO}} [[Kategorija:Spanja]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1975]] [[Kategorija:Monarkiji kostituzzjonali]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Ewropa]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Baħar Mediterran]] [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] 6davgd4f697507skcu70o0tmc0dm6ky 0 2199 332620 302885 2026-10-02T00:21:23Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332620 wikitext text/x-wiki {{stub|Bijografija}}{{Wikifikazzjoni}}{{Infobox bijografija}} '''Alof de Wignacourt''' (1547 – 14 ta’ Settembru 1622) kien nobbli Franċiż li sar l-54 Gran Mastru tal-Ordni ta’ San Ġwann ta’ Ġerusalemm mill-10 ta’Frar 1601 sal-mewt tiegħu fl-1622. Hu ingħaqad mal-Ordni fl-10 ta’ Frar tal-1564, ta’ sbatax-il sena, sena qabel l-Assedju l-Kbir. Ġie elett Gran Mastru fl-1601. Wignacourt jibqa’mfakkar l-aktar għall-kostruzzjoni tal-Akwadott msemmi għalih sal-lum, li kien tlesta fil-21 ta’ April, fl-1615. Ħafna mill-fondi biex inbena dan l-akkwadott li mir-Rabat jasal sal-Belt ħariġhom minn butu. Wignacourt jibqa’ wkoll magħruf għal bini ta’ torrijiet kostali. Dawn kienu, it-torri ta’San Tumas f'Wied il-Għajn, it-Torri ta’ San Luċjan, Marsaxlokk, It-Torri ta’Santa Marija, fuq Kemmuna, u t-Torri ta’ San Pawl il-Baħar, li baqa’ msemmi għal ismu. Matul ir-renju tiegħu, fl-1614 qawwa Ottomana għamlet tentattiv biex tiżbarka f’Malta u tattakka l-niesha. Sitt elef raġel niżlu l-art fil-Bajja ta’ Marsascala, u wettqu attakk fuq ir-raħal taż-Żejtun. Il-kavallerija tal-Ordni u l-Maltin mmexxija mill-Kmandant de Verdelin,  irnexxielhom jegħlbu lit-Torok li rtiraw, mingħajr ma nqatel l-ebda suldat Malti. L-armatura uffiċjali kollha mnaqqxa u ndurata bid-deheb li kien jilbes f'okkażjonijiet speċjali tiegħu għadha teżisti u hija waħda mit-teżori tal-armerija tal- Palazz tal-Granmastru fil-Belt Valletta. Alof de Wignacourt miet b’puplessija waqt li kien jikkaċċja, fl-14 ta’Settembru 1622 fl-età ta’ 75 sena. In-neputi tiegħu [[Adrien de Wignacourt]] laħaq [[Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann|Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann]] fl-1690. == Ħoloq esterni == *[https://web.archive.org/web/20060829012558/http://www.educ.um.edu.mt/militarymalta/html/g_m__fra_alof_de_wignacourt.html Gran Mastru Fra Alof de Wignacourt] {{Kaxxa tal-bidu}} {{Kaxxa ta' suċċessjoni|qabel=[[Martín Garzés]]|titlu=[[Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann|Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann]]|snin=1601–1622|wara=[[Luís Mendes de Vasconcellos]]}} {{Kaxxa tat-tmiem}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann|Wignacourt]] [[Kategorija:Twieldu fl-1547|Wignacourt]] [[Kategorija:Mietu fl-1622|Wignacourt]] [[Kategorija:Kavallieri Franċiżi]] cq0l7mxpwsz2d5ku3swfg1yy8ek1pqq 0 2940 332631 330715 2026-10-02T06:23:37Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332631 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|caption=}} {{quote|Il-pinna lsien ir-ruħ|Miguel de Cervantes}} '''Miguel de Cervantes Saavedra'''<ref>Il-firma tiegħu kienet ''Cerbantes'' bl-ittra ''b''; imma l-istampaturi tax-xogħlijiet tiegħu dejjem użaw il-forma ''Cervantes''.</ref> ([[Alcalá de Henares]], [[29 ta' Settembru]] [[1547]] – [[Madrid]], [[22 ta' April]] [[1616]]) kien rumanzier, poeta u drammaturgu [[Spanja|Spanjol]]. L-aqwa xogħol tiegħu huwa r-rumanz ''[[Dun Kixott mill-Manċa|Don Quixote]]'',<ref>Bil-Malti r-rumanz huwa magħruf bħala "Dun Kixott", fil-verżjoni Maltija maqluba għall-Malti minn Pawlu Montebello.</ref> rikonoxxut bħala l-ewwel [[rumanz modern]]. Ix-xogħlijiet tiegħu huma sikwit meqjusa bħala fost l-iktar importanti fil-letteratura kollha.<ref name="Br">"Cervantes, Miguel de". ''Encyclopaedia Britannica''. 2002.</ref> L-influwenza tiegħu fuq il-[[lingwa Spanjola]] tant kienet kbira li l-Ispanjol kultant jissejjaħ ''la lengua de Cervantes'' (Il-lingwa ta' Cervantes'').<ref>[http://www.cepc.es/rap/Publicaciones/Revistas/2/REP_031-032_288.pdf ''La lengua de Cervantes''], Ministerio de la Presidencia de España.</ref> == Bijografija == === Tfulija u żgħożija === Aktarx li Miguel de Cervantes twieled [[Alcalá de Henares]].<ref>Minkejja dak li qal Miguel de Cervantes fl-''Información de Argel'' (li wieħed jista' jikkonsulta [https://web.archive.org/web/20110210115857/http://www.archivodelafrontera.com/CLASICOS-013.htm hawn]), jeżistu xi polemiċi fuq il-post veru fejn twieled.</ref> Ma nafux il-jum eżatt meta twieled, imma x'aktarx kien fid-[[29 ta' Settembru]], il-festa tal-arkanġlu [[San Mikiel]], billi kien hemm it-tradizzjoni li jagħtu l-isem tal-qaddis tal-ġurnata lit-trabi li jitwieldu dakinhar. Miguel de Cervantes tgħammed f'[[Alcalá de Henares]] ([[Spanja]]) fid-[[9 ta' Ottubru]] [[1547]] fil-parroċċa ta' ''Santa María la Mayor''.<ref>Il-knisja mbniet fl-1553 u ġġarrfet erba' sekli wara, matul il-[[Gwerra ta' Spanja]].</ref> Fl-att tal-magħmudija nsibu miktub: {{Iċċita|Il-Ħadd, id-disa' jum ta' Ottubru fis-sena tal-Mulej elf ħames mija sebgħa u erbgħin, tgħammed Miguel, bin Rodrigo Cervantes u martu Leonor. Ġie mgħammed mir-Reverendu Bartolomé Serrano, kappillan ta' Santa Marija. Xhieda: Baltasar Vázquez, Sagristan, u jiena li għammidtu u li hawn niffirma ismi. Bachiller Serrano.}} Missieru, Rodrigo de Cervantes, kellu antenati minn [[Cordoba]] imma kien ġej mill-[[Galizja]], kien [[kirurgu]], [[professjoni]] li iżjed tixbaħ 'il dik ta' [[tabib]] tal-lum. Skont xi awturi, pereżempju, Américo Castro u Daniel Eisenberg, miż-żewġ naħat tal-familja, Cervantes kellu antenati li kienu Lhud ikkonvertiti għall-[[Kristjaneżmu]]. Imma oħrajn bħal Jean Canavaggio ma jaqblux u jgħidu li din id-dixxendenza qatt ġiet ipprovata. Ommu kienet Leonor de Cortinas Sánchez, li ma nafux wisq fuqha. Ħutu kienu Andrés (1543); Andrea (1544); Luisa (1546), li saret pirjola fil-kunvent tal-Karmelitani; Rodrigo (1550), suldat li kien miegħu meta ġie inkalzrat fl-[[Alġerija]]; Magdalena (1554) u Juan, nafu bihom biss għax kienu msemmijin fit-testment ta' missierhom. Ta' min jinnota li l-isem “Saavedra” qatt ma kien deher f'xi dokument fiż-żgħożija ta' Cervantes u ħutu qatt ma użawh. L-isem li ngħata meta twieled kien “Miguel de Cervantes Cortinas”. Beda juża l-isem “Saavedra” biss wara li ġie lura mill-ħabs tal-Alġerija, forsi biex ismu ma jitħallatx ma' dak ta' ċertu ieħor Miguel de Cervantes Cortinas li kien tkeċċa mill-qorti. Lejn l-1551, Rodrigo de Cervantes ħa l-familja tiegħu toqgħod [[Valladolid]]. Minħabba d-djun li kien jagħmel, bosta drabi mar il-ħabs u ġidu kien ikkonfiskat. Fl-1556, telaq lejn [[Cordoba]] sabiex jiġbor il-wirt li kien ħallielu Juan de Cervantes, in-nannu tal-kittieb, u fl-istess ħin jaħrab mill-kredituri. M'għandniex ħjiel eżatt dwar il-bidu tal-istudji ta' Miguel de Cervantes, li bla dubju, qatt ma waslu sa livell universitarju. Jista' jkun li studja [[Valladolid]], [[Cordoba]] jew [[Sivilja]]. Però hemm il-possibbiltà li setà studja fil-kulleġġ tal-[[Kumpanija ta' Ġesù]], billi fir-rumanz ''Id-diskussjoni bejn il-klieb'' jagħti deskrizzjoni ta' kulleġġ tal-[[Ġiżwiti]] li qisha allużjoni għall-ħajja tiegħu ta' student. Fl-1566 mar joqgħod [[Madrid]]. Hemm kien jattendi l-''Estudio de la Villa'', immexxi mill-professur tal-grammatika [[Juan López de Hoyos]], li fl-1569 ippubblika ktieb fuq il-marda u l-mewt tar-reġina [[Eliżabetta ta' Valois]], it-tielet mara tar-re [[Filippu II ta' Spanja|Filippu II]]. López de Hoyos inkluda f'dal-ktieb tliet poeżiji ta' Cervantes, “id-dixxiplu għażiż u maħbub tagħna” li huma l-ewwel xogħol lettarju tiegħu li nafu bih. F'dak iż-żmien Cervantes beda jattendi għar-rappreżentazzjonijiet teatrali tal-attur u drammaturgu [[Lope de Rueda]] u sar iħobb ħafna t-teatru, kif tenna fit-tieni parti ta' [[Don Quijote]], minn fomm il-persunaġġ prinċipali, ''se le iban los ojos tras la farándula'' (hu ħabb id-dinja teatrali). === Il-ħarba lejn l-Italja u l-Battalja ta' Lepanto === [[Stampa:Battle of Lepanto 1571.jpg|thumb|350px|Il-battalja ta' Lepanto]] Għad hemm konservata ordni ta' Filippu II bid-data tal-1569 fejn jikkmanda li jiġi arrestat Miguel de Cervantes, akkużat li fera fi dwell 'il ċertu Antonio Sigura. Jekk dan kien veru l-istess Cervantes, din setgħet kienet ir-raġuni għaliex mar l-[[Italja]]. Wasal [[Ruma]] f'Diċembru tal-istess sena. Hemmhekk qara' l-poeżiji kavallereski ta' [[Ludovico Ariosto]] u d-''Djalogi tal-imħabba'', ta' ispirazzjoni neoplatonika, miktubin mil-[[Lhud]]i seferadita, [[León Hebreo]], li influwenzaw l-idea tiegħu tal-imħabba. Cervantes tgħallem l-istil tal-arti Taljana u baqa' dejjem jiftakar fiha bil-pjaċir, kif jidher pereżempju, f'''L-avukat Vidriera'', wieħed minn ''[[Novelas ejemplares]]'' (Novelli Eżemplari) u bosta allużjonijiet fix-xogħlijiet l-oħra tiegħu. Mela daħal fis-servizz ta' Giulio Acquaviva li laħaq kardinal fl-1570, u li x'aktarx kien sar jafu ġewwa Madrid. Mar miegħu [[Palermo]], [[Milan]], [[Firenze]], [[Venezja]], [[Parma]] u [[Ferrara]]. Ma damx ma daħal suldat fil-kumpannija tal-kaptan Diego de Urbina, fir-reġiment tal-infanterija ta' Miguel de Montcada u imbarka fuq ix-xini ''Marquesa''. Fis-7 ta' Ottubru 1571 ħa sehem fil-[[battalja ta' Lepanto]], mal-armata tal-[[Lega Mqaddsa]] taħt il-kmand ta' [[Don Juan tal-Awstrija]], “bin is-sajjetta tal-gwerra [[Karlu V]], ta' memorja hienja” u nofs-aħwa mar-re. Din l-armata kienet magħmula mill-forzi tal-[[Papa Piju V|Papa]], [[Spanja]], ir-Repubblika ta' [[Venezja]], ir-Repubblika ta' [[Genoa]], id-Dukat ta' [[Savoja]] u l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Kavalieri ta' Malta]]. F'dokument legali dettaljat ta' tmien snin wara naqraw hekk: {{Iċċita|"Meta tfaċċat l-armata Torka, f'dil-battalja navali, dan Miguel de Cervantes ħassu marid u kellu d-deni, u l-kaptan li semmejna… u bosta ħbieb tiegħu qalulu, li la ma jiflaħx u għandu d-deni, imissu joqgħod isfel fil-gverta tal-galera; dan Miguel de Cervantes staqsa x'ħa jgħidu fuqu jekk ma jagħmilx dmiru, u li jippreferi jmut jiġgieled għal Alla u r-re, li mhux ħa jmur fil-gverta, u b'saħħtu… u iġgieled ta' suldat kuraġġuż kontra t-Torok f'dil-battalja bil-kanuni, kif il-kaptan tiegħu talab u ordna lis-suldati l-oħra. Meta intemmet il-battalja u s-Sinjur Don Juan kien jaf u sema' kif u kemm kien tqatel dan Miguel de Cervantes, tah erba' dukati żejda fil-paga… Minn dil-battalja ħareġ ferut b'żewġ tiri tal-arkibuġju f'sidru u f'id waħda li baqa' jbati biha."}} Minn dak iż-żmien kien imlaqqam ''el manco de lepante'' (l-immankat ta' Lepanto). Għalkemm idu x-xellugija fejn intlaqat ma ġietx maqtugħa, din ma kienx jista' jċaqlaqha għax ċomba kienet qatgħetlu nerv fiha. Dawn il-ġrieħi ma' kinux gravi għax fl-1572, wara sitt xhur fi sptar f' [[Messina]], Cervantes reġa' qabad il-ħajja militari. Ħa sehem fl-ispedizzjonijiet navali ta' [[Navarino]] (1572), [[Corfù]], [[Bizerta]], u [[Tuneż]] (1573). Kollha kienu taħt il-kmand tal-kaptan [[Manuel Ponce de León]] u fir-reġiment tal-famuż [[Lope de Figuero]] li deher f'''El alcalde de Zalamea,'' (Is-sindku ta' Salamea) ta' [[Pedro Calderón de la Barca]]. Aktar tard, dar il-bliet ewlenin ta' [[Sqallija]] u [[Sardenja]], ta' [[Genoa]] u tal-[[Lombardija]]. Fl-aħħar qagħad sentejn [[Napli]] sal-1575. Cervantes wara dejjem wera ruħu kburi li ħa sehem fil-battalja ta' Lepanto, li kienet għalih, kif kiteb fid-daħla ta' ''Don Quijote'', {{Iċċita|"l-ikbar ġrajja li raw is-sekli tal-imgħoddi, ta' issa u li ma jistgħux jittamaw li jkollhom tal-ġejjieni".}} === Priġunier fl-Alġerija === [[Stampa:Miguel de Cervantes Saavedra 01.jpg|thumb|right|Miguel de Cervantes (''Retratos de Españoles Ilustres'', 1791)]] Fis-[[26 ta' Settembru]] [[1575]], flotta Torka taħt il-kmand ta' Arnaut Mamì ħadu lil Miguel u 'l ħuh Rodrigo priġunieri huma u sejrin minn [[Napli]] lura lejn Spanja abbord il-galera ''Sol''. Qabduhom fl-għoljiet ta' [[Cadaqués|Cadaqués de Rosas]] jew [[Palamós]], li qegħdin fejn illum tissejjaħ [[La Costa Brava|Costa Brava]] u ħaduhom l-[[Alġerija]]. Cervantes ingħata lir-renegat Grieg [[Dali Mamì]] bħala lsir. Meta nstabu fuqu ittri ta' rakkomandazzjoni minn Don Juan tal-Awstrija u d-Duka de Sessa, dawk li qabduh ħasbu li kien bniedem importanti ħafna u li setgħu jiksbu rahan tajjeb għalih. Għalhekk talbu ħames mitt skud tad-deheb biex jeħilsuh. Matul il-ħames snin li kien priġunier, Cervantes, ta' raġel kuraġġuż u determinat li kien, ipprova jaħrab erba' darbiet. Biex sħabu priġunieri ma jbatux bir-ritaljazzjoni dejjem ħa r-responsabbiltà hu mal-għedewwa. Dejjem kien jippreferi li jieħu t-torturi milli jikxef lil sħabu. Mis-sorsi uffiċjali u l-ktieb ta' Fra Diego de Haedo ''Topografija u Storja tal-Alġerija'' (1612), għandna informazzjoni importanti fuq il-priġunerija tiegħu. Din l-informazzjoni tikkomplementa il-kummiedji ''Los tratos de Argel'' u ''Los baños de Alger'' u r-rakkont tal-istorja tal-priġunier, inkluż fl-ewwel parti ta' ''Don Quijote'' bejn il-kapitli 39 u 41. Ilu magħruf li x-xogħol li ppubblika Haedo ma kienx miktub minnu kif ammetta hu stess. Skont Emilio Sola, l-awtur kien Antonio de Sosa, Benedittin li kien priġunier ma' Cervantes u kitbu x-xogħol flimkien. Mela x-xogħol ta' Haedo mhux xhieda indipendenti tal-ħajja ta' Cervantes fl-Alġerija, imma l-biċċa l-kbira miktub minn Cervantes stess u għalhekk jisħaq sewwa fuq l-eroiżmu tiegħu. L-ewwel attentat biex jaħrab ma rnexiex billi l-kompliċi Għarbi li kellu jieħu 'l Cervantes u l-sħabu [[Waħran]], abbandunhom wara l-ewwel jum. Il-priġunieri reġgħu ittieħdu l-Alġerija fejn ġew maqfulin u mgħassa iżjed minn qabel. Sadattant omm Cervantes irnexxielha tiġbor flimkien somma ta' dukati biex tipprova teħles iż-żewġ uliedha. Fl-1577, wara li nnegozjat mal-kalzriera, safa li l-kwantità ta' dukati ma kinux biżżejjed biex teħlishom it-tnejn. Għalhekk Miguel ried li jinħeles ħuh li rritona lejn Spanja. Rodrigo kellu pjan li tlesta minn ħuh biex iħarrbhu ma' erbatax jew ħmistax oħra. Cervantes kellu jinħeba mal-priġunieri l-oħra ġo għar u jistennew galera spanjola li kellha tgħabbihom. Il-galera veru waslet u ppruvat tersaq lejn ix-xatt darbtejn imma fl-aħħar qabduha. L-insara moħbijin ġol-grotta inkixfu minħabba traditur bil-laqam ta' ''el Dorador'' (l-induratur). Cervantes allura qal li hu biss kien responsabbli li organizza l-ħarba u li kien ikkonvinċa l-oħrajn biex isegwuh. Is-Sultan tal-Alġerija [[Azán Bajá]], qaflu fil-“banju” jew ħabs, marbut bil-ktajjen, fejn baqa' hemm għal ħames xhur. It-tielet attentat kien ippjanat minn Cervantes bl-għan li jmorru sa [[Waħran]] bl-art. Bagħat hemm Għarbi nisrani b'ittra għal [[Martin de Cordoba]], ġeneral ta' dak il-post fejn spjegalu kif ried jagħmel u talbu li jibgħatlu xi gwidi. Sadattant il-messaġġier inqabad bl-ittri fuqu. L-ittri kienu juru ċar li Miguel de Cervantes kien qiegħed imexxi kollox u għalhekk kien ikkundannat għal elfejn daqqa ta' bastun. Billi ħafna qabżu għalih qatt ma nagħta dan il-kastig. L-aħħar attentat ta' ħarba kien megħjun minn soma konsiderevoli ta' flus li tah merkant Valenzjan li kien l-Alġerija. Cervantes xtara fregata li setgħet tgħabbi sittin priġunier nisrani. Meta kollox kien sejjer tajjeb, wieħed minn dawn li kienu sejrin jinħelsu, it-tabib Juan Blanco de Paz, li qabel kien patri Dumnikan, kixef il-pjan kollu lil Azán Bajá. Bħala ħlas it-traditur ingħata skud u ġarra xaħam. Allura Azán Bajá qafel lil Cervantes f'ħabs iżjed żgur fil-qalba tal-palazz tiegħu u wara ddeċieda li jieħdu [[Kostantinopli]], minn fejn kien kważi impossibbli li jaħrab. Għal darb'oħra Cervantes ħa r-responsabbiltà kollha. F'Mejju tal-[[1580]], il-patrijiet [[Trinitarjani]], Fra [[Antonio de la Bella]] u Fra [[Juan Gil]] marru l-Alġerija (din l-ordni ta' patrijiet kellha bħala għan il-ħelsien tal-priġunieri anki billi jinbidlu huma stess mal-priġunieri). Fra Antonio telaq fuq spedizzjoni ta' ħelsien waqt li Fra [[Juan Gil]], li kellhu f'idejh tliet mitt skud biss, ipprova jeħles lil Cervantes, li għalih kienu qegħdin jitolbu ħames mitt skud. Il-patri għalhekk beda jiġbor s-somma li kienet tonqsu minn fost il-merkanti nsara. Irnexxielu jagħmel dan meta Cervantes, marbut b'żewġ ktajjen, kien diġà fuq il-galera mikrija minn Azán Bajá li kienet sejra lejn [[Kostantinopli]]. Bil-ħames mitt skud li nġabru bil-ħniena, Cervantes inħeles fid-[[19 ta' Settembru]] [[1580]]. Fl-aħħar, fl-[[24 ta' Ottubru]], wasal lura Spanja ma' żewġ priġunieri oħra meħlusin bl-istess mod. Wasal [[Denia]], minn fejn telaq lejn [[Valencia]]. F'Novembru jew Diċembru ngħaqad lura ma' familtu ġewwa Madrid. === Lura fi Spanja === [[Stampa:Cervantes Valladolid lou.jpg|thumb|right|250px|Statwa ta' Cervantes fil-pjazz tal-Università ta' Valladolid]] F'Mejju tal-1581, Cervantes mar il-[[Portugall]] fejn dak iż-żmien kien qiegħed il-qorti ta' [[Filippu II ta' Spanja|Filippu II]], bil-ħsieb li jsib xi xogħol biex jerġa' jibda ħajtu mill-ġdid u jħallas id-djun li kienet għamlet il-familja tiegħu biex tipprova tħarrbu mill-Alġerija. Minn hemm intbagħt fuq kummissjoni sigrieta lejn Waħran billi kien jaf sewwa l-kultura u d-drawwiet tal-[[Afrika ta' Fuq]]. Għal dan ix-xogħol irċieva 50 skud. Mar lura [[Liżbona]] u wara xi sena telaq lejn Madrid. Fi Frar tal-1582, talab mingħajr suċċess biex jieħu post fl-Indji, li kien vakanti. F'dawn is-snin, il-kittieb kellhu relazzjoni ta' mħabba ma' Ana Villafranca (jew Franca) de Rojas, il-mara ta' Alonso Rodríguez, lukandier. Minn din ir-relazzjoni twieldet tifla li ssemmiet Isabel de Saavedra, u li hu rrikonoxxa. Fit-[[12 ta' Diċembru]] [[1584]], iżżewweġ lil Catalina de Salazar y Palacios fir-raħal ta' [[Esquivias]] qrib [[Toledo]]. Catalina kienet tfajla ta' inqas minn għoxrin sena li ġabet magħha dota żgħira. Għandna x'naħsbu li daż-żwieġ bla ulied kienu ukoll fallut. Wara li kien miżżewweġ sentejn, Cervantes telaq fuq vjaġġ twil mal-[[Andalusija]]. X'aktarx li l-ewwel xogħol letterarju importanti tiegħu, ''[[La Galatea]]'', kitbu bejn l-1581 u l-1583. Kien ippubblikat f'Alcalá de Henares fl-1585. Sa dak iż-żmien kien għadu ppubblika biss xi artikli f'xogħlijiet ta' oħrajn jew f'kollezzjonijiet li jiġbru il-ħidmiet ta' bosta poeti. ''La Galatea'' hu maqsum f'sitt kotba, imma “l-ewwel parti” biss inkitbet. Cervantes wiegħed li jkompliha imma qatt ma ġiet stampata. Fil-prologu, jiddeskrivi x-xogħol bħala ''eglogu'' u jisħaq fuq kemm kien iħobb 'l-poeżija. Dan kien rumanz pastorali, forma li kienet diġà dehret Spanja fid-''Diana'' ta' [[Jorge de Montemayor]]. Minnha wieħed jista' jaqta' x'kotba kien qara meta kien suldat fl-Italja. Iż-żwieġ tiegħu ma Catalina ma rnexxiex u hu u l-mara infirdu wara sentejn mingħajr ma kellhom tfal. Cervantes qatt ma semma l-mara tiegħu fit-testi awtobijografiċi, imma kien l-ewwel wieħed li daħħal fil-letteratura Spanjola s-suġġett tad-divorzju permezz tal-[[entremés]]<ref> '''Entremés''' huwa dramm teatrali qasir u komiku, tip ta' farsa, is-soltu mtella' bejn l-atti ta' xogħol twil u drammatiku fis-sekli 16 u 17 fi Spanja.</ref> ''L-imħallef tad-divorzji''. Naħsbu li ż-żwieġ ma kienx hieni allavolja f'dan l-entremés isostni li ''más vale el peor concierto / que no el divorcio mejor'' ("aħjar l-agħar qbil / milli l-aħjar divorzju"). === L-aħħar snin === Fl-1587, ivvjaġġa mal-[[Andalusija]] bħala kummissarju tal-proviżjonijiet għall-[[Armada Invinċibbli]]. Fis-snin li għamel bħala kummissarju, reġa' mexa t-triq minn [[Madrid]] għall-[[Andalusija]], li tgħaddi minn [[Castilla-La Mancha]]. Dan hu l-itenerarju ta' ''Rinconete u Cortadillo''. [[Stampa:Miguel de Cervantes (1605) El ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha.png|250px|thumb|left|L-ewwel edizzjoni ta' Don Quijote (1605).]] Imbagħad mar jogħqod [[Sivilja]] fejn aktar tard ħadem bħala kollettur tat-taxxi. Fl-1597 ntbagħat il-ħabs wara li falla l-bank fejn kien iqiegħed il-flus miġburin mit-taxxi. Kien hemm fil-ħabs, skont il-prologu tax-xogħol, li immaġina għall-ewwel darba l-persunaġġ ta' Dun Kixott. Ma nafux jekk riedx jgħid li beda jikteb il-prologu fil-ħabs jew biss li ġietu l-idea hemm. Cervantes isemmi impriġuniment ieħor fil-ħabs ta' Castro del Río ([[Cordoba]]) imma dan kien qasir ħafna. Jidher li qatt ma mar fl-għar ta' Medrano, f'[[Argamasilla de Alba]]. Fl-1605, ippubblika l-ewwel parti ta' dak li kien sejjer ikun il-kapulavur tiegħu: ''In-nobbli inġenjuż [[Don Quijote de la Manche]]''. Fih waqqa' għaċ-ċajt b'mod l-iżjed pulit il-kilba għall-avventuri romantiċi u kavallereski li kellhom in-nies ta' żmienu. Dan ix-xogħol immarka t-tmiem tar-realiżmu bħala l-forma estetika letterarja aċċettata u ħoloq il-ġeneru tar-rumanz li kien ħa jkollu influwenza tremenda. It-tieni parti, ''Il-kavallier inġenjuż don Quijote de la Manche'', damet ma dehret sal-1615. Din il-parti ħarġet sentejn wara li kienet dehret kontinwazzjoni apokrifa tal-ewwel parti iffirmata mill-misterjuż [[Alonso Fernández de Avellaneda]] li skont ċerti storiċi, kien il-kittieb [[Lope de Vega]], jew għall-inqas wieħed mid-dixxipli u ħbieb tiegħu li kien minn Aragona (jista' jkun ukoll li kien grupp ta' ħbieb ta' Lope). Iż-żewġ xogħlijiet jagħtu lil Cervantes statura fl-istorja tal-letteratura universali li tħabbatha ma' dik ta' [[Dante Alighieri]], [[William Shakespeare]], [[Michel de Montaigne]] u [[Goethe]] bħala wieħed mill-kolonni tal-letteratura tal-punent. [[Stampa:Casacervantes valladolid lou.JPG|thumb|250px|right|Id-dar fejn kien jgħix il-kittieb f'[[Valladolid]] bejn l-1604 u l-1606 u seta' kien jogħqod hemm meta ħarġet l-ewwel edizzjoni ta' don Quijote, fl-1605. Issa saret mużew.]] Fl-1613, bejn iż-żewġ partijiet ta' ''Don Quijote'', dehru n-''[[Novelli eżemplari]]''. Din kienet ġabra ta' tnax-il rakkont qasir miktuba xi snin qabel. Dawn għandhom ispirazzjoni oriġinali u jippruvaw forom narattivi diversi bħas-[[satira]] luċjaneska (''Id-diskussjoni bejn il-klieb''), ir-[[rumanz pikaresk]] (''Rinconete u Cortadillo''), il-''miscelánea''<ref>Il-forma lettererja '''miscelánea''' tappartjeni għad-[[didattika]] u kienet użata l-iżjed fiż-żmien ir-[[Rinaxximent]] u l-[[Barokk]] fi Spanja fis-sekli 16 u 17. Hu wieħed mill-preċendenti ewlenin tas-[[saġġ]] jew ġeneru saġġista u jikkonsisti f'ġabra ta' materjali eteroġenji li għandhom fil-komun biss l-interess tal-kompillatur u tal-pubbliku li kien ħa jixtri x-xogħol, taħlita ta' opinjoni, tagħlim u divertiment.</ref> (''L-avukat Vidriera''), ir-[[rumanz biżantin]] (''L-Ispanjola Ingliża'', ''In-namrat ġeneruż'') u r-[[rumanz pulizjesk]] (''Il-qawwa tad-demm''). Għal ċerti minhom, pereżempju ''l-Estramadurjan għajjur'', hemm edizzjonijiet oħra riskoperti fis-seklu 19, bħall-manuskritt ta' ''Porras de la Cámara''. Din il-ġabra kienet biżżejjed biex ittieh statura importanti fil-letteratura Kastiljana. Il-kritika letterarja tinstab f'ħafna mix-xogħlijiet tiegħu. Tidher fil-''Galatea'' u f'''Don Quijote'' u ddedika għaliha il-''Vjaġġ lejn Parnażu'' ([[1614]]), poeżija twila f'terzetti inkatinati. Fl-1615 ippubblika ''Tmien kummidji u tmien entremés ġodda li qatt ma kienu rappreżentati'', imma d-dramm tiegħu l-iżjed populari daż-żmien, ''[[L-Assedju ta' Numancia]]'', iżjed mit-''[[Trattat tal-Aġerija]]'', baqa' ma' ħariġx sas-seklu 18. Ir-rumanz ''[[It-Taħbit ta' Persiles u Siġiżmunda]]'' ħareġ wara mewtu, u d-dedikazzjoni lill-Konti de Lemos li kien għenu ħafna matul ħajtu u li lilu kien iddedika t-tieni parti ta' ''Don Quijote'' u n-''Novelli Eżemplari'', iffirmaha jumejn biss qabel miet. Dan ir-[[rumanz Biżantin]], li skont l-awtur ipprova jikkompeti mal-mudell klassiku Grieg ta' [[Eljodoru]], fi żmienu kellu bosta edizzjonijiet, imma ntesa u ġie mdellel mit-trijonf indisputabbli ta' ''Don Quijote''. Cervantes uża' grupp ta' persunaġġi prinċipali minflok tnejn. Hekk antiċipa ir-realiżmu maġiku. B'ċertu mod, ikkristjanizza l-mudell oriġinali billi uża t-tema ta' l'''homo viator'', u laħaq il-quċċata fl-aħħar tax-xogħol bl-[[anagnoriżi]] taż-żewġ maħbubin Perjandro u Awristela: {{Iċċita|Irwieħna, kif taf tajjeb u kif tgħallimt hawn, jimxu f'moviment kontinwu mingħajr ma jieqfu ħlief f'Alla jew fiċ-ċentru tagħhom. F'dil-ħajja x-xewqat huma infiniti u waħda marbuta ma oħra u jiffurmaw katina li għandha tarf fis-sema u tarf fl-infern.}} L-influwenza ta' Cervantes fil-letteratura universali hi hekk li l-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] hu sikwit imsejjaħ il-"lingwa ta' Cervantes". Cervantes miet Madrid fit-23 ta' April, 1616.<ref>C. Calvo, ''Shakespeare and Cervantes in 1916'', 78.</ref> == Skop artistiku == [[Stampa:Honoré_Daumier_017_(Don_Quixote).jpg|thumb|right|250px|Pittura ta' Honoré Daumier]] Filwaqt li kien qiegħed jikteb parodija ta' ġeneru li kien sejjer lura, bħar-rumanz kavalleresk, ħoloq ġeneru ieħor mimli ħajja, ir-rumanz polifoniku, fejn jissovrimporri l-ideat u l-''punti di vista'' li jitħalltu b'mod komplikat mar-realtà stess waqt li jirrikorri wkoll għall-fantażija. F'dik l-epoka, il-poeżija epika kienet tinkiteb ukoll bil-proża, u mix-xogħol ta' qabel ta' [[Lope de Vega]] għat-teatru, mingħajr l-ebda rispett għall-mudelli klassiċi, irriżulta r-realiżmu fir-rakkonti li ħareg minn tradizzjoni twila letterarja fi Spanja ġejja minn ''Cantar del Mío Cid'', u li minn hemm infirxet mal-Ewropa fejn Cervantes kellu iżjed dixxipli milli fi Spanja. Ir-rumanz realistiku kollu tas-seklu 19 kien influwenzat min dan il-kapulavur. Min-naħa l-oħra, xogħol importanti ieħor ta' Cervantes, ''In-Novelli eżemplari'' juri l-firxa u l-wisa' tal-iskop tiegħu u x-xewqa li jesperimenta bl-istrutturi narrattivi. F'dil-ġabra ta' novelli l-kittieb esperimenta bin-novella biżantina (''L-Ispanjola Ingliża''), in-novella tal-pulizija (''Il-qawwa tad-demm, L-Estramadurjan għajjur''), id-djalogu Luċjanesk (''Id-diskussjoni bejn il-klieb''), il-miscelánea (''L-avukat Vidriera''), in-novella pikareska (''Rinconete u Cortadillo''), etc. == Xogħlijiet == === Rumanzi === Ir-rumanzi ta' Cervantes, f'ordni kronoloġika, huma dawn: * ''[[La Galatea]]'' (1585), rumanz pastorali bil-proża u l-versi, ibbażat fuqu ġeneru introdott fi Spanja bi ''Diana'' ta' Jorge de Montemayor fl-1559. Is-suġgett tiegħu hu l-fortuni u l-isfortuni fl-imħabba fil-ħajja ta' numru ta' rgħajja tfajliet, li jgħaddu ħajjithom ikantaw u jdoqqu. * ''El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha'' (1605): l-ewwel volum ta' ''[[Don Quijote]]''. * ''Novelas ejemplares'' (1613), ġabra ta' tnax-il novella qasira ta' tipi diversi fuq problemi soċjali, politiċi u storiċi fi Spanja ta' Cervantes: # ''La gitanilla'' (It-tfajla żingara) # ''El amante liberal'' (In-Namrat Ġeneruż) # ''Rinconete y Cortadillo'' # ''La española inglesa'' (L-Ispanjola Ingliża) # ''El licenciado Vidriera'' (L-Avukat Vidriera) # ''La fuerza de la sangre'' (Il-Qawwa tad-Demm) # ''El celoso extremeño'' (L-Estremadurajan Għajjur) # ''La ilustre fregona'' (Is-Seftura Distinta) # ''Novela de las dos doncellas'' (Iż-Żewġ Tfajliet) # ''Novela de la señora Cornelia'' (Is-Sinjura Cornelia) # ''Novela del casamiento engañoso'' (Iż-Żwieġ bil-Qerq) # ''El coloquio de los perros'' (Id-diskussjoni bejn il-Klieb) * ''Segunda parte del ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha'' (1615): It-tieni volum ta' ''Don Quijote''. * ''Los trabajos de Persiles y Segismunda'' (1617). ''Los trabajos'' hu l-aħjar xiehda li s-suġġetti tar-[[rumanz Biżantin]] kienu għadhom ħajjin imma wkoll li kienu għadhom ħajjin il-forom u l-ideat tar-rumanz Spanjol tat-tieni [[Rinaxximent]]. F'dax-xogħol li kien ippubblikat wara mewtu, Cervantes jirrakkonta storja ta' mħabba ideali u t-taħbit li ma jitwemminx ta' koppja li telqu mir-reġjuni Artiċi biex waslu Ruma, fejn isibu tmiem hieni għall-avventuri komplikati tagħhom. === Poeżija === [[Stampa:Viaje del Parnaso.jpg|thumb|250px|right|Frontespizju tal-''Viaje'' (1614).]] Xi wħud mill-poeżiji tiegħu qegħdin f' ''[[La Galatea]]''. Kiteb ukoll ''Dos canciones a la armada invencible''. L-aħjar xogħol tiegħu però jinstab fis-[[sunett]]i, l-iżjed f'''[[Al túmulo del rey Felipe en Sevilla]]''. Fost il-poeżiji importanti tiegħu jispikkaw il-''Canto de Calíope'', l-''Epístola a Mateo Vázquez'', u l-''[[Viaje del Parnaso]]'' (Vjaġġ lejn Parnażu), (1614). Dan tal-aħħar huwa l-iżjed xogħol tiegħu ambizzjuż bil-versi, allegorija li l-biċċa l-kbira tikkonsisti minn rivisti ta' poeti kontemporanji. B'pargun mal-kapaċità tiegħu bħala rumanzier, Cervantes hu sikwit meqjus bħala poeta medjokru, minkejja li hu stess kien dejjem jittamma li jkun rikonoxxut għat-talenti poetiċi tiegħu. === Drammi === Il-fama tad-drammi ta' Cervantes naqset ukoll, imma tnejn minhom, ''[[El trato de Argel]]'' u ''[[La Numancia]],'' (1582), fil-bidu għamlu impatt kbir u ma kienx hemm bħalhom sakemm deher [[Lope de Vega]]. L-ewwel wieħed minn dawn maqsum f'ħames atti kien ibbażat fuq l-esperjenzi tiegħu meta kien priġunier fl-Alġerija u fih tratta l-ħajja tal-ilsiera nsara fl-Alġerija. Id-dramm l-ieħor, ''Numancia'' hi deskrizzjoni tal-assedju ta' Numancia mir-Rumani mimlija traġedji u nieqes għal kollox mill-ħtiġijiet tal-arti drammatika. Aktar tard Cervantes kiteb 16-il xogħol ieħor għall-palk li fosthom tmienja huma drammi sħaħ: # ''El gallardo español'', # ''Los baños de Argel'', # ''La gran sultana'', # ''Doña Catalina de Oviedo'', # ''La casa de los celos'', # ''El laberinto de amor'', # ''La Entretenida'', # ''El rufián dichoso'', # ''Pedro de Urdemalas'', dram sensittiv fuq ''picaro'' li jmur jogħqod maż-żingari minħabba li kien iħobb tfajla minnhom. Kiteb ukoll tmien fares qosra (''entremeses'') : # ''El juez de los divorcios'', # ''El rufián viudo llamado Trampagos'', # ''La elección de los alcaldes de Daganzo'', # ''La guarda cuidadosa'', # ''El vizcaíno fingido'', # ''El retablo de las maravillas'', # ''La cueva de [[Salamanca]]'', # ''El viejo celoso'' (Ix-Xiħ Għajjur). Dawn id-drammi u ''entremeses'' huma miġburin f'''Ocho comedias y ocho entremeses nuevos, nunca representados'' (Tmien kummidji u tmien ''entermeses'' li qatt ma kienu rappreżentati) , li dehru fl-1615. L-''entremeses'' ta' Cervantes li l-ordni u d-data tal-kitba tagħhom ma nafuhomx, qatt ma ttellgħu fi żmienu. Fidil għall-ispirtu ta' Lope de Rueda, Cervantes tahom xeħta ta' rumanzi bi trama sempliċi, it-tip ta' deskrizzjoni normalment assoċjata mar-rumanzi u l-iżvilupp tal-karattri. Id-djalogu hu sensittiv u ħafif. Cervantes jinkludi xi wħud mid-drammi tiegħu fost ix-xogħlijiet li kien sodisfatt bihom l-iżjed u kien jagħti t-tort lill-pubbliku għan-nuqqas ta' interess fihom. Din l-imġiba xi nies jispjegawha billi jgħidu li hu kien kontrarjuż u oħrajn bil-fatt li kien vanituż. Imma diffiċli nispjegaw kif Cervantes bil-moħħ penetranti u profond li kellu ma ndunax bil-limiti tat-talenti drammatiċi tiegħu, u l-iżjed meta naħsbu fit-traġedja tiegħu ''Numancia'' ma nistgħux naħfrulu l-qerq tiegħu innifsu li ma setax jeħles minnu. Cervantes kellu raġun iqis ruħu mogħni bil-ġenju għall-poeżija drammatika; imma ma żammx l-indipendenza kif messu żamm fil-konflitt kontra dak li kien mixtieq mill-pubbliku Spanjol f'xogħlijiet drammatiċi; u meta tilef din l-indipendenza u ċeda għar-regoli imposti minn ħaddieħor, l-invenzjoni u l-lingwa tiegħu waqgħu għal-livell ta' poeta ta' talent inferjuri. L-intriċċi, l-avventuri u s-sorpriżi, li f'dik l-epoka kkaratterizzaw id-drammi Spanjoli, ma kinux jaqblu mal-ġenju ta' Cervantes. L-istil naturali tiegħu kien profond u eżatt wisq biex jikkonformaw ma' ideat fantastiċi, espressi bil-versi irregolari. == Noti u referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commons|Miguel de Cervantes}} {{Wikisource|1911 Encyclopædia Britannica/Cervantes Saavedra, Miguel de|Miguel de Cervantes}} * [http://www.cervantes.es/quijote/maltes/maltes.pdf L-ewwel kapitlu ta' Don Quixote bil-Malti] * [https://web.archive.org/web/20241202113324/http://www.gutenberg.net/author/Miguel+Cervantes Testi elettroniċi ta' Cervantes] mill-[[Proġett Gutenberg]] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20041211062015/http://www.cervantesvirtual.com/index.shtml Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes] – websajt bl-Ispanjol b'numru ta' ħoloq u awdjo ta' ''Don Quixote'' ta' Cervantes * {{en}} [http://www.donquichote.org Don Quixote, Miguel de Cervantes] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20120119184500/http://miguelde.cervantes.com/index.html Sit elettroniku dedikat lil Miguel de Cervantes] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20071011151214/http://castillalamancha.es/clmquijote/home/constructor.asp?PAG=/clmquijote/Contenidos/Vida_Cervantes/vidayobra.htm CLM Quijote] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20170706091837/http://cervantes.uah.es/ Cervantes fl-Università ta' Alcalá de Henares] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20080212083918/http://enciclopedia.us.es/index.php/Enciclopedia:Iniciativa_Cervantes Inizzjattiva Cervantes] {{vetrina}} {{DEFAULTSORT:Cervantes, Miguel de}} [[Kategorija:Twieldu fl-1547]] [[Kategorija:Mietu fl-1616]] [[Kategorija:Kittieba tar-Rinaxximent]] [[Kategorija:Poeti Spanjoli]] [[Kategorija:Kittieba Spanjoli]] [[Kategorija:Rumanziera Spanjoli]] lmqsy3tnww5rutns8g8541950ykg3he 10 12544 332635 82166 2026-10-02T08:55:16Z ToniSant 4257 aġġornament tal-mudell 332635 wikitext text/x-wiki {{SAFESUBST:<noinclude />#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= {{#switch:{{NAMESPACE}} |Category=<span class="error">For categories, please use the templates available at [[Wikipedia:Categories for discussion]].</span> |Template=<includeonly><span class="error">For templates, please use the templates available at [[Wikipedia:Templates for discussion]].</span>[[Category:Pages with templates in the wrong namespace]]</includeonly> }}{{Mbox |name = Merge |demospace={{{demospace|}}} |type = move |image = [[Stampa:Merge-arrows.svg|50px|alt=|link=]] |text = Ġie suġġerit li {{#if:{{{section|}}}|taqsima|{{#if:{{NAMESPACE}}|paġna|artiklu}}}} be '''[[Għajnuna:Twaħħid|mwaħħda]]''' ma' {{#if: {{{1|}}}|{{Pagelist|nspace={{{nspace|}}}|delim=''|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}|{{{20|}}}}}|{{error|paġna mhux speċifikata. Jekk int l-utent li żidt dan il-mudell, kun aktar speċifiku|tag=span}}}}{{#if:{{{target|}}}|&nbsp;ma' ''[[:{{{target}}}|{{{target}}}]]''|}}.{{#if:{{{reason|}}}|&nbsp;Raġuni: ''{{{raġuni}}}''[[Kategorija:Paġni li jużaw il-mudell għat-twaħħid b'parametru għar-raġuni]]}} ('''[[{{{discussion|{{{iddiskuti|{{{talk|:{{TALKPAGENAME}}}}}}}}}}}|Iddiskuti]]'''){{#if:{{{date<includeonly>|</includeonly>}}}|<small>'' Data tal-proposta: {{{data<includeonly>|</includeonly>}}}.''</small>}} }}<includeonly>{{#switch:{{NAMESPACE}} ||Talk={{DMC|Artikli proposti għat-twaħħid|minn|{{{data|}}}|L-artikli kollha proposti għat-twaħħid}} |Utent|Diskussjoni utent= |#default={{#if:{{{demospace|}}}||{{DMC|||Miscellany proposed for merging}}}} }}{{Merge partner|{{{1|}}}}}</includeonly> }}<noinclude> {{Documentation}}<!-- Add categories to the /doc subpage; interwikis go to Wikidata, thank you! --> </noinclude> 70344ak3no4dnjeyqt8x2h4e5nzuvwl 0 18153 332611 330702 2026-10-01T13:25:40Z Makenzis 12206 /* Ħoloq esterni */ 332611 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol | isem = Santa Coloma | stampa = [[File:Santa Coloma.png|185px]] | isem_sħiħ = Futbol Club Santa Coloma | grawnd = [[Grawnd DEVK]], [[Sant Julià de Lòria]] | jesa' = 900 | fundazzjoni = 1986 | president = | kowċ = | kampjonat = [[Primera Divisió]] | staġun = | pożizzjoni = | sit_elettroniku = http://fclubsantacoloma.com/ |pattern_la1=|pattern_b1=_thinwhitesides|pattern_ra1=| leftarm1=ff0000|body1=ff0000|rightarm1=ff0000|shorts1=ff0000|socks1=ff0000| pattern_la2=|pattern_b2=_thinwhitesides|pattern_ra2=| leftarm1=000000|body2=000000|rightarm2=000000|shorts2=000000|socks2=000000| }} '''FC Santa Coloma''' huwa [[klabb tal-futbol]] mill-[[Andorra]], jilagħbu fir-raħal ta' [[Santa Coloma]]. Huwa wieħed mill-aħjar timijiet fl-aħħar żminijiet. FC Santa Coloma għandha żewġ kisbiet uniki għat tim mill-Andorra fil-kompetizzjonijiet Ewropej, qatt ripetuti s'issa minn xi gowl fil-logħob kompetitivi fl-Ewropea. Kemm minn dawn ġew miksuba fil-logħba waħda: l-ewwel logħba fir-rawnd tat-Tazza UEFA 2007-08 kwalifikanti kontra l-Iżraeljani [[Maccabi Tel Aviv FC]], ​​fejn FC Santa Coloma rebħa 1-0 f'darhom skurjat minn [[Juli Fernandez]]. Madankollu, fil-vjaġġ tar-ritorn tilfu 4-0 ma Maccabi u kienu eliminati mill-kampjonat. Fil-kompetizzjonijiet Ewropej l-oħra li lagħbu minn timijiet ta 'Andorra, il-timijiet tal-Andorra tilfu (ħlief ta' minn żewġ dros fil-logħbiet kontra tim minn ta' [[San Marino]]) u aċċettat li qalaw gowl 1. ==Unuri== *'''[[Primera Divisió]]: '''13 **2000–01, 2002–03, 2003–04, 2007–08, 2009–10, 2010–11, 2013-14, 2014-15, 2015-16, 2016-17, 2017-18, 2018-19 *'''[[Copa Constitució]]: '''9 **1990–91, 2000–01, 2002–03, 2003–04, 2004–05, 2005–06, 2006–07, 2008–09, 2011–12 *'''[[Supercup tal-Andorra]]:''' 4 **2003, 2005, 2007, 2008 == Parteċipazzjoni fl-Ewropa == ''Mill-Lulju 2012.'' === UEFA Europa League === {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |[[UEFA Europa League 2001–02|2001-02]] |[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] |Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Serbja}} |[[FK Partizan]] |0-1 |1-7 |1-8 |- |[[UEFA Europa League 2003–04|2003-04]] |[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] |Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Danimarka}} |[[Esbjerg fB]] |1-4 |0-5 |1-9 |- |[[UEFA Europa League 2004–05|2004-05]] |[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Bożnija u Ħerżegovina}} |[[FK Modriča]] |0-1 |0-3 |0-4 |- |[[UEFA Europa League 2007–08|2007-08]] |[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Iżrael}} |[[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]] |1-0 |0-4 |1-4 |- |[[UEFA Europa League 2009–10|2009-10]] |[[UEFA Europa League|Europa League]] |2. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Żvizzera}} |[[FC Basel]] |1-4 |0-3 |1-7 |- |[[UEFA Europa League 2012–13|2012-13]] |[[UEFA Europa League|Europa League]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Kroazja}} |[[NK Osijek|Osijek]] |0-1 |1-3 |1-4 |- |[[UEFA Europa League 2013–14|2013-14]] |[[UEFA Europa League|Europa League]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Iżlanda}} |[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] |0–0 |0-4 |0-4 |- |} === UEFA Champions League === {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |2008-09 |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Litwanja}} |[[FBK Kaunas]] |1-4 |1-3 |2-7 |- |2010-11 |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Malta}} |[[Birkirkara FC|Birkirkara FC]] |0-3^{[[#notes_qr1|1]]} |3-4 |3-7 |- |2011-12 |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Lussemburgu}} |[[F91 Dudelange]] |0-2 |0-2 |0-4 |- |} <div id="notes_qr1"></div>'''Nota 1''': ''Logħba abbandunata, riżultat stabbilit 0-3 mill-UEFA.''. ==Ħoloq esterni== *{{es}} [http://fclubsantacoloma.com/ Sit Uffiċjali] *[https://archive.today/20121217224115/http://www.weltfussball.de/teams.php?m_id=1472/ Santa Coloma fuq Weltfussball.de] *[https://web.archive.org/web/20160306224744/http://www.playerhistory.com/club/3738/ Santa Coloma fuq Playerhistory.com] *[http://www.transfermarkt.de/de/verein/10854/fcsantacoloma/uebersicht/startseite.html Santa Coloma fuq Transfermarkt.de] *[http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=31 Santa Coloma fuq National Football Teams.com] {{Primera Divisió}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol tal-Andorra|Santa Coloma]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1986|Santa Coloma]] 5b8efc8enplfq8pve0nb4ulf62a7p7s 332612 332611 2026-10-01T13:25:50Z Makenzis 12206 /* Ħoloq esterni */ 332612 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol | isem = Santa Coloma | stampa = [[File:Santa Coloma.png|185px]] | isem_sħiħ = Futbol Club Santa Coloma | grawnd = [[Grawnd DEVK]], [[Sant Julià de Lòria]] | jesa' = 900 | fundazzjoni = 1986 | president = | kowċ = | kampjonat = [[Primera Divisió]] | staġun = | pożizzjoni = | sit_elettroniku = http://fclubsantacoloma.com/ |pattern_la1=|pattern_b1=_thinwhitesides|pattern_ra1=| leftarm1=ff0000|body1=ff0000|rightarm1=ff0000|shorts1=ff0000|socks1=ff0000| pattern_la2=|pattern_b2=_thinwhitesides|pattern_ra2=| leftarm1=000000|body2=000000|rightarm2=000000|shorts2=000000|socks2=000000| }} '''FC Santa Coloma''' huwa [[klabb tal-futbol]] mill-[[Andorra]], jilagħbu fir-raħal ta' [[Santa Coloma]]. Huwa wieħed mill-aħjar timijiet fl-aħħar żminijiet. FC Santa Coloma għandha żewġ kisbiet uniki għat tim mill-Andorra fil-kompetizzjonijiet Ewropej, qatt ripetuti s'issa minn xi gowl fil-logħob kompetitivi fl-Ewropea. Kemm minn dawn ġew miksuba fil-logħba waħda: l-ewwel logħba fir-rawnd tat-Tazza UEFA 2007-08 kwalifikanti kontra l-Iżraeljani [[Maccabi Tel Aviv FC]], ​​fejn FC Santa Coloma rebħa 1-0 f'darhom skurjat minn [[Juli Fernandez]]. Madankollu, fil-vjaġġ tar-ritorn tilfu 4-0 ma Maccabi u kienu eliminati mill-kampjonat. Fil-kompetizzjonijiet Ewropej l-oħra li lagħbu minn timijiet ta 'Andorra, il-timijiet tal-Andorra tilfu (ħlief ta' minn żewġ dros fil-logħbiet kontra tim minn ta' [[San Marino]]) u aċċettat li qalaw gowl 1. ==Unuri== *'''[[Primera Divisió]]: '''13 **2000–01, 2002–03, 2003–04, 2007–08, 2009–10, 2010–11, 2013-14, 2014-15, 2015-16, 2016-17, 2017-18, 2018-19 *'''[[Copa Constitució]]: '''9 **1990–91, 2000–01, 2002–03, 2003–04, 2004–05, 2005–06, 2006–07, 2008–09, 2011–12 *'''[[Supercup tal-Andorra]]:''' 4 **2003, 2005, 2007, 2008 == Parteċipazzjoni fl-Ewropa == ''Mill-Lulju 2012.'' === UEFA Europa League === {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |[[UEFA Europa League 2001–02|2001-02]] |[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] |Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Serbja}} |[[FK Partizan]] |0-1 |1-7 |1-8 |- |[[UEFA Europa League 2003–04|2003-04]] |[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] |Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Danimarka}} |[[Esbjerg fB]] |1-4 |0-5 |1-9 |- |[[UEFA Europa League 2004–05|2004-05]] |[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Bożnija u Ħerżegovina}} |[[FK Modriča]] |0-1 |0-3 |0-4 |- |[[UEFA Europa League 2007–08|2007-08]] |[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Iżrael}} |[[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]] |1-0 |0-4 |1-4 |- |[[UEFA Europa League 2009–10|2009-10]] |[[UEFA Europa League|Europa League]] |2. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Żvizzera}} |[[FC Basel]] |1-4 |0-3 |1-7 |- |[[UEFA Europa League 2012–13|2012-13]] |[[UEFA Europa League|Europa League]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Kroazja}} |[[NK Osijek|Osijek]] |0-1 |1-3 |1-4 |- |[[UEFA Europa League 2013–14|2013-14]] |[[UEFA Europa League|Europa League]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Iżlanda}} |[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] |0–0 |0-4 |0-4 |- |} === UEFA Champions League === {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |2008-09 |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Litwanja}} |[[FBK Kaunas]] |1-4 |1-3 |2-7 |- |2010-11 |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Malta}} |[[Birkirkara FC|Birkirkara FC]] |0-3^{[[#notes_qr1|1]]} |3-4 |3-7 |- |2011-12 |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Lussemburgu}} |[[F91 Dudelange]] |0-2 |0-2 |0-4 |- |} <div id="notes_qr1"></div>'''Nota 1''': ''Logħba abbandunata, riżultat stabbilit 0-3 mill-UEFA.''. ==Ħoloq esterni== *{{es}} [http://fclubsantacoloma.com/ Sit Uffiċjali] *[https://archive.today/20121217224115/http://www.weltfussball.de/teams.php?m_id=1472/ Santa Coloma fuq Weltfussball.de] *[https://web.archive.org/web/20160306224744/http://www.playerhistory.com/club/3738/ Santa Coloma fuq Playerhistory.com] *[http://www.transfermarkt.de/de/verein/10854/fcsantacoloma/uebersicht/startseite.html Santa Coloma fuq Transfermarkt.de] {{Primera Divisió}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol tal-Andorra|Santa Coloma]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1986|Santa Coloma]] kshie36wqgee10ghwjef0c6d7fbidqv 332613 332612 2026-10-01T13:25:59Z Makenzis 12206 /* Ħoloq esterni */ 332613 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol | isem = Santa Coloma | stampa = [[File:Santa Coloma.png|185px]] | isem_sħiħ = Futbol Club Santa Coloma | grawnd = [[Grawnd DEVK]], [[Sant Julià de Lòria]] | jesa' = 900 | fundazzjoni = 1986 | president = | kowċ = | kampjonat = [[Primera Divisió]] | staġun = | pożizzjoni = | sit_elettroniku = http://fclubsantacoloma.com/ |pattern_la1=|pattern_b1=_thinwhitesides|pattern_ra1=| leftarm1=ff0000|body1=ff0000|rightarm1=ff0000|shorts1=ff0000|socks1=ff0000| pattern_la2=|pattern_b2=_thinwhitesides|pattern_ra2=| leftarm1=000000|body2=000000|rightarm2=000000|shorts2=000000|socks2=000000| }} '''FC Santa Coloma''' huwa [[klabb tal-futbol]] mill-[[Andorra]], jilagħbu fir-raħal ta' [[Santa Coloma]]. Huwa wieħed mill-aħjar timijiet fl-aħħar żminijiet. FC Santa Coloma għandha żewġ kisbiet uniki għat tim mill-Andorra fil-kompetizzjonijiet Ewropej, qatt ripetuti s'issa minn xi gowl fil-logħob kompetitivi fl-Ewropea. Kemm minn dawn ġew miksuba fil-logħba waħda: l-ewwel logħba fir-rawnd tat-Tazza UEFA 2007-08 kwalifikanti kontra l-Iżraeljani [[Maccabi Tel Aviv FC]], ​​fejn FC Santa Coloma rebħa 1-0 f'darhom skurjat minn [[Juli Fernandez]]. Madankollu, fil-vjaġġ tar-ritorn tilfu 4-0 ma Maccabi u kienu eliminati mill-kampjonat. Fil-kompetizzjonijiet Ewropej l-oħra li lagħbu minn timijiet ta 'Andorra, il-timijiet tal-Andorra tilfu (ħlief ta' minn żewġ dros fil-logħbiet kontra tim minn ta' [[San Marino]]) u aċċettat li qalaw gowl 1. ==Unuri== *'''[[Primera Divisió]]: '''13 **2000–01, 2002–03, 2003–04, 2007–08, 2009–10, 2010–11, 2013-14, 2014-15, 2015-16, 2016-17, 2017-18, 2018-19 *'''[[Copa Constitució]]: '''9 **1990–91, 2000–01, 2002–03, 2003–04, 2004–05, 2005–06, 2006–07, 2008–09, 2011–12 *'''[[Supercup tal-Andorra]]:''' 4 **2003, 2005, 2007, 2008 == Parteċipazzjoni fl-Ewropa == ''Mill-Lulju 2012.'' === UEFA Europa League === {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |[[UEFA Europa League 2001–02|2001-02]] |[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] |Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Serbja}} |[[FK Partizan]] |0-1 |1-7 |1-8 |- |[[UEFA Europa League 2003–04|2003-04]] |[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] |Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Danimarka}} |[[Esbjerg fB]] |1-4 |0-5 |1-9 |- |[[UEFA Europa League 2004–05|2004-05]] |[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Bożnija u Ħerżegovina}} |[[FK Modriča]] |0-1 |0-3 |0-4 |- |[[UEFA Europa League 2007–08|2007-08]] |[[UEFA Europa League|UEFA Cup]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Iżrael}} |[[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]] |1-0 |0-4 |1-4 |- |[[UEFA Europa League 2009–10|2009-10]] |[[UEFA Europa League|Europa League]] |2. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Żvizzera}} |[[FC Basel]] |1-4 |0-3 |1-7 |- |[[UEFA Europa League 2012–13|2012-13]] |[[UEFA Europa League|Europa League]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Kroazja}} |[[NK Osijek|Osijek]] |0-1 |1-3 |1-4 |- |[[UEFA Europa League 2013–14|2013-14]] |[[UEFA Europa League|Europa League]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Iżlanda}} |[[Breiðablik UBK|Breiðablik]] |0–0 |0-4 |0-4 |- |} === UEFA Champions League === {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- |2008-09 |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Litwanja}} |[[FBK Kaunas]] |1-4 |1-3 |2-7 |- |2010-11 |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Malta}} |[[Birkirkara FC|Birkirkara FC]] |0-3^{[[#notes_qr1|1]]} |3-4 |3-7 |- |2011-12 |[[UEFA Champions League]] |1. Rawnd tal-kwalifikazzjoni |{{flagicon|Lussemburgu}} |[[F91 Dudelange]] |0-2 |0-2 |0-4 |- |} <div id="notes_qr1"></div>'''Nota 1''': ''Logħba abbandunata, riżultat stabbilit 0-3 mill-UEFA.''. ==Ħoloq esterni== *{{es}} [http://fclubsantacoloma.com/ Sit Uffiċjali] *[https://archive.today/20121217224115/http://www.weltfussball.de/teams.php?m_id=1472/ Santa Coloma fuq Weltfussball.de] *[http://www.transfermarkt.de/de/verein/10854/fcsantacoloma/uebersicht/startseite.html Santa Coloma fuq Transfermarkt.de] {{Primera Divisió}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol tal-Andorra|Santa Coloma]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1986|Santa Coloma]] 7sn55duxexh3xze69rvgd0fu20y99qk 0 18606 332610 287986 2026-10-01T12:28:16Z Makenzis 12206 332610 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol | isem = Inter Club d'Escaldes | stampa = [[Image:Inter Club d'Escaldes.png|120px|logo]] | isem_sħiħ = Inter Club d'Escaldes | grawnd = [[Grawnd DEVK]], [[Sant Julià de Lòria]] | jesa' = 900 | fundazzjoni = 1978 | kowċ = ? | kampjonat = [[Primera Divisió]] | staġun = | pożizzjoni = | sit_elettroniku = | pattern_la1=|pattern_b1=|pattern_ra1=| leftarm1=0099ff|body1=0099ff|rightarm1=0099ff|shorts1=0055ff|socks1=0000ff| pattern_la2=_blackshoulders|pattern_b2=|pattern_ra2=_blackshoulders| leftarm2=ffffff|body2=ffffff|rightarm2=ffffff|shorts2=000000|socks2=000000| }} '''Inter Club d'Escaldes''' huwa [[klabb tal-futbol]] mill-[[Andorra]] ibbażat fl-[[Escaldes-Engordany]], it-tim beda l-futbol fis-sena 1978 li jilgħab fil-[[Primera Divisió]],l-ogħla diviżjoni fl-Andorra. == Ħoloq esterni == *[http://www.weltfussball.de/teams/inter-club-descaldes/ Inter d'Escaldes fuq Weltfussball.de] *[http://www.football-lineups.com/team/Inter_Club_Escaldes/ Inter d'Escaldes fuq Football-Lineups.com] {{Primera Divisió}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol tal-Andorra|Inter Club d'Escaldes]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1978]] 4ccc7bp91bskwu8dykro2gdfl560y6a 10 25872 332614 331848 2026-10-01T13:31:25Z EnriqueTabone 15661 +attivita ġdida 332614 wikitext text/x-wiki <div class="main-box-section">Kompetizzjoni Premju tal-Ktieb</div> <div class="main-box-content">[[Stampa:Malta National Book Prize trophy.jpg|170px|lemin|Malta National Book Prize]]Din hija kompetizzjoni għall-kitba u t-titjib ta’ artikli fuq il-Wikipedija bil-Malti, organizzata mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] (KNK), f'kollaborazzjoni ma' [[metawikipedia:Wikimedia%20Community%20User%20Group%20Malta|Wikimedia Community Malta]] (WCM). * '''[[Wikipedija:Premju_tal-Ktieb|Ħu sehem issa!]] Hemm diversi premijiet sbieħ x'jintrebbħu u r-rebbieħa jitħabbru f'Novembru waqt il-Festival tal-Ktieb. <hr> <small>''Konkorsi oħra organizzati minn [[meta:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]]:<br />'' &nbsp;'''[[:commons:Commons:Wiki_Loves_Earth_2026/Winners#Malta|Wiki Loves Earth]] + [[:commons:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026_in_Malta|Wiki Love Folklore]]'''</small> </div> 3m7gpgmhb6xyuwj22dv07y5p7v52wnk 332615 332614 2026-10-01T13:36:48Z ToniSant 4257 +WLM link 332615 wikitext text/x-wiki <div class="main-box-section">Kompetizzjoni Premju tal-Ktieb</div> <div class="main-box-content">[[Stampa:Malta National Book Prize trophy.jpg|170px|lemin|Malta National Book Prize]]Din hija kompetizzjoni għall-kitba u t-titjib ta’ artikli fuq il-Wikipedija bil-Malti, organizzata mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] (KNK), f'kollaborazzjoni ma' [[metawikipedia:Wikimedia%20Community%20User%20Group%20Malta|Wikimedia Community Malta]] (WCM). * '''[[Wikipedija:Premju_tal-Ktieb|Ħu sehem issa!]] Hemm diversi premijiet sbieħ x'jintrebbħu u r-rebbieħa jitħabbru f'Novembru waqt il-Festival tal-Ktieb. <hr> <small>''Konkorsi oħra organizzati minn [[meta:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]]:<br />'' &nbsp;'''[[:commons:Commons:Wiki_Loves_Earth_2026/Winners#Malta|Wiki Loves Earth]] + [[:commons:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026_in_Malta|Wiki Love Folklore]] + [[:commons:Commons:Wiki_Loves_Monuments 2026 in Malta|Wiki Loves Monuments]]'''</small> </div> 3r7fwkz5r6k1nidduoxhlyo9rmlx57i 332616 332615 2026-10-01T13:42:39Z ToniSant 4257 ritratt aħjar 332616 wikitext text/x-wiki <div class="main-box-section">Kompetizzjoni Premju tal-Ktieb</div> <div class="main-box-content">[[Stampa:Malta National Book Prize trophy (cropped).jpg|170px|lemin|Malta National Book Prize]]Din hija kompetizzjoni għall-kitba u t-titjib ta’ artikli fuq il-Wikipedija bil-Malti, organizzata mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] (KNK), f'kollaborazzjoni ma' [[metawikipedia:Wikimedia%20Community%20User%20Group%20Malta|Wikimedia Community Malta]] (WCM). * '''[[Wikipedija:Premju_tal-Ktieb|Ħu sehem issa!]] Hemm diversi premijiet sbieħ x'jintrebbħu u r-rebbieħa jitħabbru f'Novembru waqt il-Festival tal-Ktieb. <hr> <small>''Konkorsi oħra organizzati minn [[meta:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]]:<br />'' &nbsp;'''[[:commons:Commons:Wiki_Loves_Earth_2026/Winners#Malta|Wiki Loves Earth]] + [[:commons:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026_in_Malta|Wiki Love Folklore]] + [[:commons:Commons:Wiki_Loves_Monuments 2026 in Malta|Wiki Loves Monuments]]'''</small> </div> rnaul2p9ri76rr06vwlorbqfj7pc8bs 332617 332616 2026-10-01T13:44:29Z ToniSant 4257 150px 332617 wikitext text/x-wiki <div class="main-box-section">Kompetizzjoni Premju tal-Ktieb</div> <div class="main-box-content">[[Stampa:Malta National Book Prize trophy (cropped).jpg|150px|lemin|Malta National Book Prize]]Din hija kompetizzjoni għall-kitba u t-titjib ta’ artikli fuq il-Wikipedija bil-Malti, organizzata mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] (KNK), f'kollaborazzjoni ma' [[metawikipedia:Wikimedia%20Community%20User%20Group%20Malta|Wikimedia Community Malta]] (WCM). * '''[[Wikipedija:Premju_tal-Ktieb|Ħu sehem issa!]] Hemm diversi premijiet sbieħ x'jintrebbħu u r-rebbieħa jitħabbru f'Novembru waqt il-Festival tal-Ktieb. <hr> <small>''Konkorsi oħra organizzati minn [[meta:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]]:<br />'' &nbsp;'''[[:commons:Commons:Wiki_Loves_Earth_2026/Winners#Malta|Wiki Loves Earth]] + [[:commons:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026_in_Malta|Wiki Love Folklore]] + [[:commons:Commons:Wiki_Loves_Monuments 2026 in Malta|Wiki Loves Monuments]]'''</small> </div> ncvmhxvhakl3i6evvbvk1gwg30hiafu 0 26404 332634 330615 2026-10-02T06:54:26Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332634 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Malte, Gozo, port de Mgarr & ferrys & Comino.jpg|thumb|300px|Il-port tal-Imġarr]] '''L-Imġarr''' huwa belt u port fix-Xlokk ta’ [[Għawdex]], [[Malta]]. == Storja == [[Stampa:Prelucrare 3D pentru Mgarr, GOZO.jpg|thumb|300px|right|Mappa tal-postijiet qrib l-Imġarr]] Il-belt tal-Imġarr kibret madwar il-port baxx bl-istess isem. Is-servizzi tal-laneċ lejn Malta ilhom joperaw mill-1241, u s-sajd kien diġà stabbilit. Filwaqt li ż-żona madwar il-port ġiet żviluppata matul is-sekli ta' wara, kien hemm ftit żvilupp tal-port innifsu sal-1841, meta nbena breakwater biex jipprovdi iktar kenn lill-port. Dan il-breakwater ġie msaħħaħ u estiż diversi drabi sal-1906. Breakwater ikbar inbena bejn l-1929 u l-1935, u tnejn oħra fl-1969; mat-tlestija ta' dawn tal-aħħar, iż-żona tal-port ġiet estiża għal 121,400 metru kwadru.<ref name=History>{{Ċita web |data-aċċess=2013-01-24 |titlu=Archive copy |url=http://www.ghajnsielem.com/places/mgarr.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130228012657/http://www.ghajnsielem.com/places/mgarr.html |arkivju-data=2013-02-28 |url-status=dead }}</ref> It-terminal tal-vapur inbena mill-ġdid bi spiża ta’ €9.3 miljun fil-bidu tas-seklu 21. Ix-xogħol beda fl-2001 u ħa seba' snin, bil-ftuħ tat-terminal fi Frar 2008. Il-port issa għandu faċilitajiet għal madwar 600 passiġġier u 200 karozza.<ref>{{cite web |url=http://www.maltamedia.com/artman2/publish/local/article_5125.shtml |titlu=New Gozo ferry terminal inaugurated at Mgarr |pubblikatur=Maltamedia.com |data-aċċess=2021-05-15 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120314025118/http://www.maltamedia.com/artman2/publish/local/article_5125.shtml |arkivju-data=2012-03-14 |url-status=dead }}</ref> Id-disinn tal-port il-ġdid inbidel matul il-proċess tal-kostruzzjoni biex jitnaqqas l-impatt viżiv tiegħu fuq il-pajsaġġ tal-madwar.<ref>{{cite web |url=http://www.maltamedia.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=13&num=6014 |titlu=MEPA approves Mgarr terminal development |pubblikatur=Maltamedia.com |data-aċċess=2021-05-15 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120314025127/http://www.maltamedia.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=13&num=6014 |arkivju-data=2012-03-14 |url-status=dead }}</ref> == Ekonomija u faċilitajiet == L-Imġarr huwa l-akbar raħal tas-sajjieda f’Għawdex. Minbarra t-terminal tal-laneċ, fil-belt hemm ukoll yacht marina. L-Imġarr jidher mill-[[Forti Chambray]], mibni fl-1749 mill-[[Ordni_Militari_Sovran_ta'_Malta|Kavallieri ta’ San Ġwann]].<ref>{{cite web |awtur=Christopher Simpson |url=http://www.maltassist.co.uk/mgarr.htm |titlu=Welcome to Mgarr, Gozo |pubblikatur=Maltassist.co.uk |data-aċċess=2021-05-15 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070224004403/http://www.maltassist.co.uk/mgarr.htm |arkivju-data=2007-02-24 |url-status=dead }}</ref> F'Mejju 2010, tħabbar li l-marina kienet se tiġi privatizzata. L-operazzjoni ġiet trasferita lill-Harbour Management Company Limited, li beħsiebha timmodernizza l-marina.<ref>{{cite web |url=http://gozonews.com/13514/privatisation-agreement-signed-for-gozos-mgarr-marina/ |titlu=Gozo News.Com |pubblikatur=Gozonews.com |arkivju-data=2016-03-16 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160316021130/http://gozonews.com/13514/privatisation-agreement-signed-for-gozos-mgarr-marina/ |data-aċċess=2021-05-15 |url-status=dead}}</ref> Il-bar Gleneagles, li jinsab ħdejn il-moll oriġinali fil-port, inbena bħala kabina għall-passiġġieri tal-laneċ fl-1732 u għandu saqaf b'inklinazzjoni waħda.<ref name=History /> == Trasport == L-Imġarr huwa kkollegat bis-servizzi tal-laneċ maċ-[[Ċirkewwa]], Malta u mal-gżira ta’ [[Kemmuna]].<ref>{{cite web |url=http://www.gozochannel.com/timetable.asp?w=1 |titlu=Services, terms and schemes |pubblikatur=Gozochannel.com |data-aċċess=2021-05-15 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141105050546/http://gozochannel.com/timetable.asp?w=1 |arkivju-data=2014-11-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://cominohotel.com/page.asp?p=18671 |titlu=Malta - Getting Here |pubblikatur=Cominohotel.com |data-aċċess=2021-05-15 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150923154150/http://www.cominohotel.com/page.asp?p=18671 |arkivju-data=2015-09-23 |url-status=dead }}</ref> Xarabankijiet imorru lejn ir-[[Rabat]] u [[Marsalforn]].<ref>[[https://web.archive.org/web/20100820132150/http://www.gozo.gov.mt/pages.aspx?page=896]]</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Għawdex]] [[Kategorija:Portijiet ta' Malta]] 7x1rbocic4mr4my3aol31ujwi6y4jkz 0 28420 332621 332555 2026-10-02T00:29:03Z Kent Wang 28970 Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos, ground floor 8500.jpg 332621 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Jerónimos April 2009-4.jpg|daqsminuri|249x249px|Id-daħla prinċipali tal-monasteru u l-partijiet fejn attwalment hemm il-[[Mużew]] Marittimu u l-Mużew Nazzjonali tal-[[Arkeoloġija]].]] Il-'''Monasteru tal-Ġlormini''' jew il-'''Monasteru tal-Jerónimos''' (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''Hieronymites Monastery''; bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: ''Mosteiro dos Jerónimos'', IPA: [muʃˈtɐjɾu ðuʒ ʒɨˈɾɔnimuʃ]) huwa eks monasteru tal-Ordni ta' [[Ġlormu|San Ġlormu]] ħdejn ix-xmara [[Tagus]] fil-parroċċa ta' Belém, fil-muniċipalità ta' [[Liżbona]], il-[[Portugall]]. Sar nekropoli tad-dinastija rjali Portugiża ta' Aviz fis-seklu 16 iżda ġie sekolarizzat fit-28 ta' Diċembru 1833 b'digriet statali u s-sjieda tiegħu ġiet ittrasferita lill-istituzzjoni tal-karità, ir-Real Casa Pia de Lisboa.<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.mosteirojeronimos.pt/en/index.php?s=white&pid=221&identificador=|titlu=XIX century - Monastery of Jeronimos|data=2016-04-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-07-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160402221310/http://www.mosteirojeronimos.pt/en/index.php?s=white&pid=221&identificador=|arkivju-data=2016-04-02|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-Monasteru tal-Ġlormini huwa wieħed mill-iżjed eżempji prominenti tal-istil arkitettoniku Manwelin Gotiku Aħħari Portugiż f'Liżbona. Inbena fil-bidu tas-seklu 16 qrib il-post minn fejn [[Vasco da Gama]] żbarka għall-ewwel vjaġġ tiegħu, u l-kostruzzjoni tiegħu ġiet iffinanzjata minn taxxa fuq il-profitti tal-Armadi [[Indja|Indjani]] Portugiżi (il-flotta ta' bastimenti ffinanzjati mill-Kuruna Portugiża). Fl-1880, il-fdalijiet ta' da Gama u dawk tal-[[poeta]] [[Luís de Camões]] (li fl-1572 iċċelebra l-ewwel vjaġġ ta' da Gama fil-poeżija epika tiegħu, ''Il-Lusiad''), ġew ittrasferiti f'oqbra mnaqqxin ġodda fin-navata tal-knisja tal-monasteru, ftit metri 'l bogħod mill-oqbra tar-rejiet [[Manwel I]] u [[Ġwanni III]], li da Gama kien qeda. Fl-1983, il-Monasteru tal-Ġlormini ġie ddeżinjat bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] flimkien mat-[[Torri ta' Belém]] fil-qrib.<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/263/|titlu=Monastery of the Hieronymites and Tower of Bel&eacute;m in Lisbon|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-07-14}}</ref> == Storja == [[Stampa:Belem.Jeronimos02.jpg|xellug|daqsminuri|Il-funtani fil-pjazza magħrufa bħala Praça do Império, bis-simboli miż-[[żodjaku]] fil-''calçada.'']] Il-Monasteru tal-Ġlormini ssostitwixxa l-knisja li qabel kienet teżisti minfloku fl-istess post, li kienet iddedikata lil [[Santa Marija]] ta' Belém u fejn il-patrijiet tal-Ordni militari-reliġjuża ta' [[Ġesù|Kristu]] kienu jipprovdu assistenza lill-baħħara fi tranżitu. Il-port ta' ''Praia do Restelo'' kien post vantaġġuż għall-baħħara, b'ankraġġ sikur u protezzjoni mill-irjieħ, jiġifieri post imkenni li kienu jfittxu l-bastimenti li jidħlu mill-bokka tat-Tagus.<ref name=":1">Centro de eLearning do Instituto Politécnico de Tomar (2011), p. 1.</ref> L-istruttura eżistenti ġiet inawgurata skont l-ordnijiet ta' Manwel I (1469-1521) u l-qrati ta' Montemor o Velho fl-1495, bħala l-post funebri għall-membri tal-Familja Aviz, skont it-twemmin tiegħu li renju dinastiku Iberiku kien se jirrenja wara [[Mewt|mewtu]].<ref>Nuno Senos (2003), p. 103.</ref> Fl-1496, ir-Re Manwel talab lis-[[Santa Sede]] għal permess biex jibni monasteru fis-sit attwali. L-Eremitaġġ ta' Restelo (''Ermida do Restelo''), kif kienet magħrufa l-knisja, was diġà kienet mitluqa meta Vasco da Gama u l-ekwipaġġ tiegħu qattgħu l-lejl jitolbu hemmhekk qabel telqu għall-ispedizzjoni tagħhom lejn l-Indja fl-1497.<ref name=":2">Frederic Pedro Marjay (1972). ''Lisbon and Its Surroundings''. Livraria Bertrand, Sarl. pp. 9–10.</ref> == Rinaxximent == [[Stampa:Jerónimos.jpg|xellug|daqsminuri|Id-daħla għall-knisja prinċipali u għall-kjostru]] Il-kostruzzjoni tal-monasteru u tal-knisja bdiet fis-6 ta' Jannar 1501 u tlestiet 100 sena wara. Oriġinarjament ir-Re Manwel iffinanzja l-proġett bil-flus li kiseb mill-''Vintena da Pimenta'', taxxa ta' ħamsa fil-mija fuq il-kummerċ mill-[[Afrika]] u l-Orjent, ekwivalenti għal 70 kilogramma (150 libbra) ta' deheb fis-sena, bl-eċċezzjoni tat-taxxi miġbura fuq l-importazzjoni tal-bżar, tal-kannella u tal-imsiemer tal-qronfol, li marru direttament għand il-Kuruna. Bl-influss ta' dawn ir-rikkezzi, l-[[Arkitett|arkitetti]] ma kinux limitati għal pjanti fuq skala żgħira, u r-riżorsi li diġà kienu maħsuba għall-[[Monasteru ta' Batalha]], inkluż il-Panteon ta' Aviz, ġew allokati mill-ġdid għall-proġett f'Belém.<ref name=":1" /> Manwel I għażel l-ordni reliġjuża tal-patrijiet Ġlormini biex jokkupaw il-monasteru, u r-rwol tagħhom kien li jitolbu għar-ruħ eterna tar-Re u li jipprovdu l-assistenza spiritwali lin-navigaturi u lill-baħħara li kienu jitilqu mill-port ta' Restelo biex jiskopru artijiet differenti madwar id-[[Id-Dinja|dinja]]. Il-patrijiet għamlu dan għal iktar minn erba' sekli sal-1833, meta l-ordni reliġjuża ġiet xolta u l-monasteru ġie abbandunat.<ref name=":0" /> [[Stampa:View from the Cloisters in the Jerónimos Monastery.JPG|xellug|daqsminuri|It-tiżjin rikk tal-istil arkitettoniku Manwelin fil-kjostru]] Il-monasteru ġie ddisinjat bi stil li iktar 'il quddiem sar magħruf bħala Manwelin: stil arkitettoniku elaborat u rikk b'temi [[Skultura|skulturali]] kumplessi li jinkorporaw elementi marittimi u oġġetti skoperti matul l-ispedizzjonijiet navali, imnaqqxa fil-[[ġebla tal-ġir]]. [[Diogo de Boitaca]], l-arkitett, kien pijunier ta' dan l-istil fil-Monasteru ta' Ġesù f'[[Setúbal]]. Boitaca kien responsabbli għat-tfassil tal-pjanta u għat-twettiq tal-kostruzzjoni tal-monasteru, tas-sagristija, u tar-refettorju. Għall-kostruzzjoni uża l-''calcário de lioz'', ġebla tal-ġir lewn id-deheb mill-barrieri ta' Ajuda, mill-wied ta' Alcántara, minn Laveiras, minn Rio Seco u minn Tercena. Is-suċċessur ta' Boitaca kien l-[[Spanja|Ispanjol]] [[Juan de Castilho]], li ħa f'idejh il-kostruzzjoni għall-ħabta tal-1517. Castilho gradwalment kien jaqleb mill-istil Manwelin għal dak Plateresk Spanjol, b'ornamentazzjoni li kienet tinkludi tiżjin rikk b'karatteristiċi dekorattivi tal-oġġetti tal-fidda (''plata''). Il-kostruzzjoni waqfet ħesrem meta r-Re Manwel I miet fl-1521.<ref name=":0" /> Diversi skulturi ħallew il-marka tagħhom fuq din il-binja: [[Nicolau Chanterene]] żied il-profondità bit-temi [[Rinaxximent|Rinaxximentali]] tiegħu, filwaqt li l-arkitett [[Diogo de Torralva]] kompla l-kostruzzjoni tal-monasteru fl-1550, u żied il-[[kappella]] prinċipali, il-kor, u lesta ż-żewġ sulari tal-monasteru, bl-użu ta' motivi Rinaxximentali biss. Ix-xogħol ta' Diogo de Torralva tkompla fl-1571 minn [[Jérôme de Rouen]] (imsejjaħ ukoll Jerónimo de Ruão) li żied xi elementi klassiċi. Il-kostruzzjoni reġgħet waqfet fl-1580 bl-unjoni ta' Spanja u tal-Portugall, peress li l-binja tal-[[Escorial]] fi Spanja kienet qed tixrob il-fondi allokati kollha.<ref name=":2" /> === Renju === [[Stampa:Mosteiro dos Jerónimos antes de 1755.png|daqsminuri|Il-Monasteru tal-Ġlormini f'nofs is-seklu 18, qabel it-terremot ta' Liżbona tal-1755.]] Fis-16 ta' Lulju 1604, Filippu ta' Spanja (li rrenja wara l-Unjoni Iberika) għamel il-monasteru [[monument]] funebri rjali, u pprojbixxa ż-żjarat fil-binja għajr għall-familja rjali u l-patrijiet Ġlormini. Fl-1625 inbena portal ġdid, kif ukoll id-daħla tal-kjostru, id-dar tal-gwardjani, garigor taraġ u sala li kienet id-daħla għall-kor ta' fuq iddisinjat mill-arkitett irjali [[Teodósio Frias]] u mwettaq mill-[[bennej]] [[Diogo Vaz]]. Fl-1640, il-pirjol [[Bento de Siqueira]] ordna l-kostruzzjoni tal-librerija tal-monasteru, fejn ġew depożitati l-kotba ta' Infante Luís (iben ir-Re Manwel I) u oħrajn marbuta mal-ordni reliġjuża. Bl-Indipendenza Portugiża fl-1640, il-monasteru reġa' kiseb ħafna mill-importanza li kellu qabel, u sar il-post funebri għall-panteon irjali; fi ħdanu ndifnu erba' mit-tmint itfal ta' [[Ġwanni IV tal-Portugall]]: Infante Teodósio (1634–1653), Infanta Joana (1636–1653), ir-Re [[Afonso VI]] (1643–1683) u [[Catarina de Bragança]] (1638–1705). Fl-1682 il-ġisem tal-Kardinal Henrique indifen fil-kappelli laterali. Fid-29 ta' Settembru 1855, il-ġisem tar-Re Afonso VI ġie ttrasportat lejn il-panteon irjali tal-Familja Braganza fil-Monasteru ta' São Vicente de Fora, flimkien ma' dawk tal-erba' aħwa tiegħu. Fl-1663, il-Fratellanza tas-Senhor dos Passos kienet tokkupa l-kappella antika ta' [[Sant'Antnin ta' Padova|Sant'Antnin]], li ġiet imżejna mill-ġdid b'saqaf bil-madum tad-deheb fl-1669, filwaqt li l-affreski fit-taraġ bl-istemmi ta' [[Ġlormu|San Ġlormu]] tlestew fl-1770. Ir-retabli tlestew fl-1709 u fl-1711, ''alfaias'' ta' valur ġew ippreżentati lill-ordni reliġjuża, u s-sagristija ġiet imżejna mill-ġdid fl-1713. Il-pittur [[Henrique Ferreira]] ġie kkummissjonat fl-1720 biex ipitter lir-Rejiet tal-Portugall: is-serje rjali tqiegħdet fis-''Sala dos Reis'' (Sala tar-Rejiet). Henrique Ferreira ġie kkummissjonat ukoll biex ilesti serje ta' pitturi tan-natività. Il-monasteru rreżista t-terremot ta' Liżbona tal-1755 mingħajr wisq ħsara: iġġarrfu l-balavostri u parti mill-kor ta' fuq biss, iżda ssewwew malajr. Fit-28 ta' Diċembru 1833, il-Monasteru tal-Jerónimos ġie sekolarizzat permezz ta' digriet statali u t-titlu tiegħu ġie ttrasferit lir-''Real Casa Pia de Lisboa'' biex iservi bħala knisja parrokkjali għall-paroċċa ċivili l-ġdida ta' Santa Maria de Belém. Bosta mill-opri tal-[[arti]] u mit-teżori ġew ittrasferiti lill-Kuruna jew inkella ntilfu matul dan il-perjodu. Baqa' battal għall-biċċa l-kbira taż-żmien u l-kundizzjoni tiegħu bdiet tmur għall-agħar. Ix-xogħol ta' restawr fuq il-monasteru beda wara l-1860, l-ewwel bil-faċċata tan-Nofsinhar taħt is-superviżjoni tal-arkitett Rafael Silva e Castro, u fl-1898 taħt Domingos Parente da Silva. Għalkemm iċ-ċisterna tal-kjostru, iċ-ċelel interni tal-kleru u l-kċina twaqqgħu f'dan iż-żmien, tliet proġetti ta' rikostruzzjoni proposti mill-arkitett J. Colson, inkluż l-introduzzjoni ta' elementi Neo-Manwelini, ma kisbux l-approvazzjoni meħtieġa. Fl-1863, l-arkitett [[Valentim José Correia]] tqabbad mill-ombudsman tal-Casa Pia, Eugénio de Almeida, biex jorganizza mill-ġdid it-tieni sular tad-dormitorju l-antik u jiddisinja t-twieqi (1863-1865). Sussegwentement ġie sostitwit minn [[Samuel Barret]], li bena t-torrijiet fit-tarf estrem tal-Punent tad-dormitorji. Bl-istess mod, Barret ġie sostitwit mid-disinjaturi xeniċi Taljani Rambois u Cinatti, li kienu ħadmu fuq id-disinn tat-Teatru ta' São Carlos, sabiex ikomplu jimmudellaw mill-ġdid il-monasteru minn ġewwa fl-1867. Bejn l-1867 u l-1868, bidlu ferm l-anness u l-faċċata tal-knisja sabiex jagħtuha d-dehra li għandha llum. Waqqgħu l-gallerija u s-Sala tar-Rejiet, bnew it-torrijiet tad-dormitorju tal-Lvant, bnew ir-rużun tal-kor ta' fuq u ssostitwew is-saqaf b'għamla piramidali tat-torri tal-kampnar b'disinn b'għamla ta' mitra. L-immudellar mill-ġdid iddewwem minħabba li fl-1878 ċeda u kkrolla d-dormitorju ċentrali. Wara l-1884, [[Raymundo Valladas]] beda jikkontribwixxi, diġà fl-1886, għar-restawr tal-kjostru u tas-''Sala do Capítulo'', inkluż il-kostruzzjoni tas-saqaf bil-volti. Il-qabar ta' [[Alexandre Herculano]], iddisinjat minn [[Eduardo Augusto da Silva]], tqiegħed fis-''Sala do Capítulo'' fl-1888. Sabiex jiġi ċċelebrat ir-raba' ċentenarju fl-1898 tal-wasla ta' Vasco da Gama fl-Indja, ġie deċiż li jiġi rrestawrat il-qabar tal-esploratur fl-1894. L-oqbra ta' Vasco da Gama u Luís de Camões, imnaqqax mill-iskultur [[Costa Mota]], tqiegħdu fil-[[kappella]] laterali tan-Nofsinhar. Sena wara, il-monasteru rċieva l-fdalijiet tal-[[poeta]] [[João de Deus]], u iktar 'il quddiem later żdiedu l-oqbra ta' [[Almeida Garret]] (1902), [[Sidónio Pais]] (1918), [[Guerra Junqueiro]] (1923) u [[Teófilo Braga]] (1924). === Repubblika === [[Stampa:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (08) edited.jpg|daqsminuri|Ir-ritratt uffiċjali meħud wara l-iffirmar tat-Trattat ta' Liżbona quddiem il-Portal tan-Nofsinhar]] Il-Ministeru għax-Xogħlijiet Pubbliċi (''Ministério das Obras Públicas'') fetaħ kompetizzjoni sabiex jitlesta l-anness, li kellu jservi bħala l-[[Mużew]] Nazzjonali tal-Industrija u tal-Kummerċ (''Museu Nacional da Indústria e Comércio''), iżda l-proġett ġie kkanċellat fl-1899, u minflok intuża għall-Mużew Etnoloġiku tal-Portugall (''Museu Etnológico Português''). Fl-1898 sar iktar immudellar mill-ġdid tal-monasteru wara x-xogħol li kien wettaq Parente da Silva fl-1895 fuq l-anness ċentrali, issa ssimplifikat, kif ukoll ir-restawr tal-''cadeirals'' (is-siġġijiet tal-kleru fis-servizzi reliġjużi), li tlestew fl-1924 mill-iskultur [[Costa Mota]]. Fl-1938 l-orgni fil-kor ta' fuq ġie żarmat fl-istess żmien li serje ta' twieqi bil-[[ħġieġ]] ikkulurit, iddisinjati minn [[Abel Manta]] u maħduma minn [[Ricardo Leone]], ġew sostitwiti fil-faċċata tan-Nofsinhar. Bħala parti miċ-ċelebrazzjonijiet li mmarkaw iċ-ċentenarju tal-Portugall modern fl-1939, sar iktar immudellar mill-ġdid fil-monasteru u fit-torri. Matul dawn il-proġetti, il-baldakkin u l-qabar ta' [[Alexandre Herculano]] twaqqgħu u l-bitħa tal-kjostru ġiet pavimentata. Fl-1940 l-ispazju quddiem il-monasteru ġie ddisinjat mill-ġdid għall-Espożizzjoni Portugiża. Il-''Casa Pia'' okkupat l-ispazji interni tal-kjostru u l-oqbra ta' Camões u ta' Vasco da Gama ġew ittrasferiti fil-kor t'isfel. Serje ta' twieqi ddisinjati minn [[Rebocho]] u maħduma minn [[Alves Mendes]] tlestew fl-1950. Fl-1951 il-fdalijiet tal-President [[Óscar Carmona]] ġew midfuna fis-''Sala do Capítulo''. Iktar 'il quddiem ġew ittrasportati lejn il-Panteon Nazzjonali fl-1966 ħdejn il-fdalijiet ta' eks Presidenti oħra u eroj letterarji tal-pajjiż. Il-Mużew Marittimu (''Museu da Marinha'') ġie inawgurat fil-binja tal-Punent tal-monasteru fl-1963. == Repubblika == [[Stampa:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos, ground floor 8500.jpg|daqsminuri|It-tiżjin Manwelin tal-kjostru]] Il-knisja u l-monasteru, flimkien mat-Torri ta' Belém u l-Padrão dos Descobrimentos, huma simbolu tal-Epoka Portugiża tal-Iskoperti u huma fost l-iżjed attrazzjonijiet turistiċi prinċipali ta' Liżbona. Fl-1983, l-UNESCO inkludiet formalment il-Monasteru tal-Ġlormini u t-Torri ta' Belém fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji.<ref name=":3" /> Meta l-Portugall issieħeb fil-Komunità Ekonomika Ewropea, iċ-ċerimonji formali saru fil-kjostru tal-monument (fl-1985). Matul is-snin 90 tas-seklu 20 saru żewġ wirjiet ewlenin fil-monasteru: ''4 séculos de pintura'' (Erba' Sekli ta' [[Pittura|Pitturi]]), fl-1992; u l-wirja ''"[[Leonardo da Vinci]] – um homem à escala do mundo, um Mundo à escala do homem"'' (Leonardo da Vinci: Raġel fuq Skala Dinjija, Dinja fuq Skala ta' [[Bniedem]]), fl-1998 (li kienet tinkludi l-Kodiċi ta' Leicester, misluf temporanjament mingħand [[Bill Gates]]). Fl-aħħar tas-seklu 20, l-immudellar mill-ġdid tal-monasteru kompla bil-konservazzjoni, it-tindif u r-restawr, inkluż il-kappella prinċipali fl-1999 u l-kjostru fl-1998-2002. Fit-13 ta' Diċembru 2007, it-[[Trattat ta' Liżbona]] ġie ffirmat fil-monasteru, u witta t-triq għar-riformi tal-[[Unjoni Ewropea]]. == Arkitettura == === Knisja ta' Santa Marija === ==== Arkitettura esterna ==== ===== Portal tan-Nofsinhar ===== [[Stampa:Lisboa January 2015-40a.jpg|xellug|daqsminuri|Il-Portal tan-Nofsinhar bl-istil Manwelin]] Id-daħla laterali elaborata tal-monasteru ġiet iddisinjata minn [[Juan de Castilho]] u titqies bħala waħda mill-iktar sinifikanti ta' żmienu, iżda fil-fatt mhijiex id-daħla prinċipali tal-binja. Dan il-portal qisu ta' santwarju huwa kbir 32 metru (105 piedi) bi 12-il metru (39 pied), u huwa maqsum fuq żewġ sulari. Il-karatteristiċi elaborati tiegħu jinkludu abbundanza ta' soqfa forfċi u pinnakli, flimkien ma' bosta figuri mnaqqxin bilwieqfa taħt baldakkin f'niċeċ imnaqqxa, madwar [[statwa]] ta' [[Enriku n-Navigatur]], bilwieqfa fuq pedestall bejn iż-żewġ bibien. It-timpanu, fuq il-bieb doppju, fih żewġ xeni f'nofs riljiev mill-ħajja ta' San Ġlormu: fuq ix-xellug, it-tneħħija tax-xewka minn sieq l-[[iljun]], u fuq il-lemin, l-esperjenza tal-qaddis fid-deżert. Bejn dawn iż-żewġ xeni hemm l-istemma tar-Re Manwel I, filwaqt li l-arċivolta u t-timpanu huma miksija b'simboli u b'elementi Manwelini. Il-Madonna (''Santa Maria de Belém'') tinsab fuq pedestall fuq nett tal-arċivolta, flimkien mal-[[Arkanġlu Mikiel]], filwaqt li fuq il-portal hemm salib tal-Ordni ta' Kristu. Fuq kull naħa tal-portal hemm tieqa kbira bi gwarniċ imżejjen b'mod rikk. ===== Portal assjali ===== [[Stampa:Westernportal jeronimosmonastery.JPG|daqsminuri|Il-Portal tal-Punent, b'tranżizzjoni mill-istil Gotiku għal dak Rinaxximentali, tal-iskultur Nicolau Chanterene, 1517]] Għalkemm iżgħar mid-daħla tan-Nofsinhar, dan il-portal huwa l-iżjed daħla importanti tal-monasteru minħabba t-tiżjin u l-pożizzjoni tiegħu quddiem l-artal prinċipali. Dan il-portal tal-Punent huwa eżempju tajjeb tat-tranżizzjoni mill-istil [[Gotiku]] għal dak [[Rinaxximent|Rinaxximentali]]. Inbena minn [[Nicolau Chanterene]] fl-1517. X'aktarx li kien l-ewwel kummissjoni tiegħu fil-Portugall. Fis-seklu 19 żdied vestibolu li jifforma tranżizzjoni bejn il-knisja u l-ambulatorju.<ref>Centro de eLearning do Instituto Politécnico de Tomar (2011), p. 2</ref> Fit-timpanu hemm xeni mit-twelid ta' [[Ġesù|Kristu]]: mix-xellug għal-lemin: it-Tħabbira (tal-anġlu lil Marija li kienet se twelled); in-Natività (it-twelid tal-Bambin Ġesù); u l-Epifanija (l-adorazzjoni tal-[[Slaten Maġi|maġi]]). Żewġ anġli jżommu f'idejhom l-istemma tal-Portugall, qrib l-arċivolta. Il-koxox tal-portal mimlijin statwi, fosthom l-istatwi tar-Re Manwel I u tar-Reġina Marija ta' Aragona għarkopptejhom f'niċċa taħt baldakkin imżejjen b'mod rikk, u maġenbhom il-qaddisin patruni tagħhom: San Ġlormu u [[Ġwanni l-Battista|San Ġwann il-Battista]], rispettivament. Ir-riffieda huma mżejna b'anġli żgħar bl-istemma f'idejhom u maġenb ir-re hemm sfera nawtika, filwaqt li maġenb ir-reġjina hemm tliet zkuk bl-inwar. Fost l-elementi Rinaxximentali hemm anġli b'ilbies [[Ruma|Ruman]], kerubini, id-dettall u r-realiżmu tar-rejiet u l-istudju tal-għerwien ta' San Ġlormu. Fil-monasteru kollu kemm bosta rappreżentazzjonijiet ta' San Ġlormu, fil-pitturi, fl-iskulturi u fil-ħġieġ ikkulurit. Tliet eżempji importanti huma: * ''O Penitente no deserto'' (''Il-Penitenti fid-Deżert''), fil-kor t'isfel, ħdejn il-qabar ta' Vasco da Gama, bil-qaddis magħdur fid-deżert, b'ħaġra f'idu, hu u jimmedita quddiem kurċifiss; * ''O Estudioso na sua cela'' (''L-Istudjuż fiċ-Ċella Tiegħu''), bil-qaddis bilqiegħda fiċ-ċella tiegħu mdawwar b'kotba miftuħin; * ''O Doutor da Igreja'' (''It-Tabib fil-Knisja''), fil-kor ta' fuq, b'San Ġlormu solenni bilwieqfa liebes ilbies aħmar u kappell ta' kardinal. Il-qaddis dejjem jiġi akkumpanjat minn iljun u l-[[Bibbja]].<ref>Centro de eLearning do Instituto Politécnico de Tomar (2011), p. 3.</ref> ==== Minn ġewwa ==== [[Stampa:JeronimosMonasteryy.jpg|daqsminuri|Il-pilastri u s-saqaf tal-kappella prinċipali]] [[Diogo Boitac]] ħejja s-sisien għal din il-knisja bi tliet korsiji u ħames kompartimenti taħt volta unika, transett immarkat sew iżda ġej ħarira 'il barra u kor olzat. Il-konfigurazzjoni tal-knisja hija magħmula minn korsiji u navata ta' daqs ugwali. Boitac bena l-ħitan tal-knisja sal-gwarniċi u mbagħad beda l-kostruzzjoni tal-monasteru biswit. Juan de Castilho, arkitett u skultur [[Spanja|Spanjol]], kompla l-kostruzzjoni fl-1517. Huwa lesta l-ħitan u l-volta mrikkba unika, b'kombinament ta' volti stellar u volti bi traċċi tul il-wisa' ta' 19-il metru (62 pied) tal-knisja. Kull sett ta' trikkib tal-volta huwa mirfud apposta. Id-disinn tal-1522 tal-volta trasversali tat-transett ma fihx pilastri jew kolonni, filwaqt li oriġinarjament Boitac kien ippjana tliet kompartimenti fit-transett. Il-volta mhux mirfuda tat-transett tagħti l-impressjoni lill-viżitatur li qed iżżomm waħedha fl-arja.<ref>University of Minho (January 2005), pp. 20–21.</ref> Castilho żejjen ukoll il-kolonni ottagonali rqaq u artikolati, għoljin 25 metru b'elementi grotteski jew bil-fjuri raffinati, tipiċi tal-istil Rinaxximentali. Il-kostruzzjoni ta' din is-sala bl-istil Gotiku Aħħari hija kapulavur estetiku u arkitettoniku: iżżid l-effett spazjali ta' din il-binja enormi. Il-kolonna tat-Tramuntana li tinsab l-eqreb tat-transett fiha medaljun li jaf ġie inkluż apposta għal ritratt ta' Boitac jew ta' Juan de Castilho. [[Stampa:Vasco da Gama Jerónimos 2008-1.jpg|daqsminuri|Il-qabar ta' Vasco da Gama]] Fl-aħħar tal-korsiji laterali u fuq iż-żewġ naħat tal-kor hemm l-artali (bi stil Manwelin ukoll) li jmorru lura għas-sekli 16 u 17. Dawn huma mżejna bl-[[injam]] imnaqqax u indurati b'lewn id-deheb u bl-aħdar, u wieħed minnhom fih ix-xbieha ta' San Ġlormu bit-terrakotta mżejna bl-enamel b'diversi kuluri. Dan il-kor ġie ordnat mir-Reġina Katarina tal-[[Awstrija]] bħala l-qabar għall-mistrieħ ta' dejjem tal-familja rjali. Huwa xogħol [[Jerónimo de Ruão]] (Jean de Rouen) u nħadem bi stil Klassiku. L-oqbra rjali jserrħu fuq [[Iljunfant|iljunfanti]] tal-irħam u jinsabu bejn pilastri Joniċi, b'pilastri Korinzji fuqhom. L-oqbra fuq in-naħa tax-xelluh tal-kor huma tar-Re Manwel I u ta' martu Marija ta' Aragona, filwaqt li l-oqbra tal-lemin huma tar-Re João III u ta' martu Katarina tal-Awstrija. [[Stampa:JeronimosRoyalTombs.jpg|daqsminuri|L-oqbra rjali fuq l-iljunfanti fil-kappella prinċipali]] ==== Kor t'isfel ==== Fi ħdan il-knisja, fil-kor t'isfel, hemm l-oqbra tal-ġebel ta' Vasco da Gama (1468-1523) u tal-poeta u l-kronista l-kbir tal-Epoka tal-Iskoperti, Luís de Camões (1527-1580). Iż-żewġ oqbra ġew skolpiti mill-iskultur tas-seklu 19 Costa Mota bi stil Neo-Manwelin armonjuż. Il-fdalijiet tat-tnejn li huma ġew ittrasferiti lejn dawn l-oqbra fl-1880. === Monasteru === Ix-xogħol fuq il-kjostru kwadru kbir (55 metru b'55 metru) tal-monasteru nbeda minn Boitac. Huwa bena l-volti laterali bi ħnejjiet wesgħin u bi twieqi elaborati. Juan de Castilho temm il-kostruzzjoni billi ta' bixra klassika lis-sular t'isfel u bena s-sular ta' fuq. Il-kostruzzjoni ta' dan il-kjostru kienet innovazzjoni għal dak iż-żmien. Castilho bidel il-kolonni tondi oriġinali ta' Boitac għal kolonni rettangolari, u żejjen il-kjostru b'tiżjin bi stil Plateresk. Kull naħa tal-binja fiha sitt kompartimenti bil-volti. L-erba' kompartimenti interni huma mirfuda fuq riffieda enormi li jiffurmaw arkati wesgħin. Il-kompartimenti tal-irkejjen huma kkollegati permezz ta' kostruzzjoni bl-arkati dijagonali li joħorġu fid-dieher il-pilastri mżejna tal-irkejjen. Il-kjostru kellu funzjoni reliġjuża kif ukoll funzjoni rappreżentattiva permezz tat-tiżjin dekorattiv tiegħu u l-motivi dinastiċi simboliċi, fosthom l-isferi nawtiċi, l-istemmi, u s-salib tal-Ordni ta' Kristu, simboli tas-setgħa dinjija dejjem tikber tal-Portugall. [[Stampa:Claustro - Jerónimos.jpg|xellug|daqsminuri|Il-kjostru b'żewġ sulari]] Il-ħitan ta' ġewwa tal-kjostru fihom bosta motivi Manwelini b'elementi nawtiċi, flimkien ma' motivi Ewropej, [[Għarab]] u tal-Lvant. Il-ħnejjiet għat-tond u l-istruttura orizzontali jaqblu mal-istil arkitettoniku Rinaxximentali, filwaqt li fl-istess ħin hemm rabta mal-arkitettura Spanjola. It-tiżjin tal-ħitan ta' barra tal-bitħa interna saru bi stil Plateresk minn Castilho: l-arkati jinkludu ħnejjiet imżejna li jagħtu lill-kostruzzjoni bixra qisha ta' filugran. F'waħda minn dawn l-arkati hemm il-qabar solenni tal-poeta [[Fernando Pessoa]], filwaqt li hemm diversi oqbra oħra fosthom dawk tal-poeta u d-drammaturgu Almeida Garrett (1799-1854), tal-[[kittieb]] u l-istoriku Alexandre Herculano (1810-1877), tal-eks Presidenti [[Teófilo Braga]] (1843-1924) u ta' [[Óscar Carmona]] (1869-1951). Ir-refettorju għandu diversi madumiet ''azulejos'' tas-seklu 18. Wara r-restawr tal-1850, fil-binja tal-Punent ġew stabbiliti fil-monasteru l-''Museu Nacional de Arqueologia'' (il-Mużew Nazzjonali tal-[[Arkeoloġija]]) u l-''Museu da Marinha'' (il-Mużew Marittimu). == Sit ta' Wirt Dinji == [[Stampa:Panorama of Jerónimos Monastery (edited).jpg|nofs|daqsminuri|570x570px|Veduta panoramika tal-Monasteru tal-Ġlormini]] Il-Monasteru tal-Ġlormini u t-Torri ta' Belém f'Liżbona ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1983 b'modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit fl-2008.<ref name=":3" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":3" /> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Portugall]] [[Kategorija:Monasteri]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] 8pdxagiol7c7bmjrt30p74rpjtzxkb6 0 29198 332632 315633 2026-10-02T06:37:42Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332632 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Santa María del Naranco, Oviedo.jpg|daqsminuri|272x272px|Il-Knisja ta' Santa María del Naranco.]] Il-'''Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas''' jinkludu sensiela ta' binjiet li nbnew matul ir-Renju tal-Asturjas. Inizjalment, dawn il-[[Monument|monumenti]] tniżżlu fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1985 bit-titlu ta' "Knejjes tar-Renju tal-Asturjas"; id-deżinjazzjoni mbagħad ġiet estiża fl-1998 biex tiġi inkluża l-Kamra Mqaddsa ta' Oviedo, l-Għajn ta' Foncalada u l-Knisja ta' San Julián de los Prados.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/312/|titlu=Monuments of Oviedo and the Kingdom of the Asturias|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-25}}</ref> == Storja == Ir-Renju tal-Asturjas kien l-ewwel stat [[Kristjaneżmu|Kristjan]] li ġie stabbilit fil-[[Peniżola]] Iberika wara l-waqgħa tar-renju tal-[[Viżigoti]] ta' [[Toledo]] tar-[[Re Rodrigu]] fil-Battalja ta' Guadalete u l-invażjoni [[Iżlam|Musulmana]] suċċessiva. Ir-renju dam mis-718 sad-925, meta [[Fruela II]] tela' fuq it-tron tar-Renju ta' [[León]]. Ir-renju beda wara l-Battalja ta' Covadonga tas-722. Pelagio u sħabu kienu jinsabu fl-għoljiet ta' Auseva, f'waħda mill-grotti, Covadonga, fejn kienu qed jistkennu. Hemmhekk irnexxielhom iwettqu attakk ta' suċċess kontra l-istazzjonament tas-[[Saraċeni]]. Ir-rebħa, li kienet relativament mudesta, peress li ħadu sehem biss ftit mijiet ta' suldati [[Berberi]], tat prestiġju kbir lil Pelagio u wasslet għal attakk massiċċ mir-Renju tal-Asturjas. Munuza, li sab ruħu iżolat f'reġjun dejjem iktar ostili, iddeċieda li jitlaq minn [[Gijón]] u jerħilha lejn il-Meseta mill-''Camino de la Mesa''. Minkejja dan, xorta waħda ġie interċettat u nqatel mir-Renju tal-Asturjas f'Olalíes (komun attwali ta' Grado). Wara l-[[mewt]] ta' Pelagio u ta' ibnu Favila, il-werriet tat-tron kien [[Alfonso I]]. Taħt ir-renju tiegħu bdiet l-espansjoni territorjali, mit-territorji tiegħu li kienu jinsabu fil-muntanji ta' [[Picos de Europa]] lejn il-Punent fid-direzzjoni ta' Galizja. Matul il-ħamsin sena ta' wara (739-791), ir-renju ssaħħaħ ħafna bħala għadd ta' territorji kif ukoll bħala organizzazzjoni [[politika]] u soċjali. Is-suċċessjoni tas-sovrani tal-Asturjas baqgħet għaddejja sas-791, meta ġie inkurunat [[Alfonso II]] il-Kast. Matul ir-renju tiegħu wettaq xi spedizzjonijiet ta' kkastigar lejn in-Nofsinhar, u wasal sa [[Liżbona]] fis-798. Fit-825 rebaħ anke kontra l-Musulmani fuq ix-xmara Nalón. Huwa stabbilixxa l-[[belt kapitali]] tar-renju f'[[Oviedo]] u l-Galizja u ż-żoni tat-Tramuntana ta' Kastilja u ta' ġiet ippopolata mill-ġdid, iżda r-renju tiegħu kien kontinwament espost għall-attakki tal-Musulmani. Minkejja dan, ir-renju kiber u żviluppat l-epoka "Pre-[[Rumanesk]] tal-Asturjas", fejn inħolqu l-opri tal-[[arti]] tal-arkitettura [[Medjuevu|Medjevali]] [[Ewropa|Ewropea]]. Alfonso II stabbilixxa l-qima lejn San Ġakbu, li kien l-ewwel figura tal-[[Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu]] lejn [[Santiago de Compostela]], li kien jikkollega l-Asturjas mal-Ewropa (fuq kollox mar-renju ta' [[Karlu Manju]]), b'għadu komuni fin-Nofsinhar b'[[kultura]] Orjentali. Omm Alfonso II kienet minn [[Álava]], u dan x'aktarx li juri l-vokazzjoni li jiġu attirati l-Baski fil-qrib lejn ir-Renju tal-Asturjas. Fil-Battalja ta' Lutos (bl-Asturjan: ''Llodos;'' bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: ''Ciénagas''), ir-Renju tal-Asturjas rebaħ rebħa kbira kontra l-[[Għarab]] u l-Berberi li riedu jtemmu t-theddida dejjem tikber tar-renju. Fit-808 ġie fondut il-Kurċifiss tal-Anġli. Alfonso II qabbad lill-[[arkitett]] [[Tioda]] biex jibni diversi binjiet ta' natura rjali u [[Reliġjon|reliġjuża]] sabiex isebbaħ il-belt ta' Oviedo. B'xorti ħażina ma tantx fadal wisq minn dawn il-binjiet, peress li fuqhom jew minflokhom iktar 'il quddiem inbnew binjiet oħra. Ir-re, [[Ramiro I]] (iben Bermudo li pproklama ruħu re wara gwerra ċivili) u [[Ordoño I]], għexu f'perjodu ta' gwerra kontinwa kontra l-Musulmani. Fi żmien Ramiro I ġiet żviluppata l-arti "Ramirense", li kien l-apoġew tal-Pre-Rumanesk tal-Asturjas. Dan ir-re rebaħ il-Battalja ta' Clavijo, fejn skont leġġenda, l-appostlu Ġakbu (''Santiago''), riekeb [[żiemel]] [[abjad]], għen lill-armata tal-Asturjas kontra t-truppi Iżlamiċi. Fit-844, flotta [[Normanni|Normanna]] waslet max-xtut ta' Gijón. Mhux magħruf eżatt meta żbarkaw, iżda ma kinux inqabdu bħala priġunieri. Skont il-kronaki, il-battalja baqgħet sejra sal-post li fil-kronaki ssejjaħ il-''Fanal ta' Brigantio'' ([[La Coruña]]), fejn saret reżistenza kontra l-attakki tan-Normanni, li skont il-kronaki mbagħad komplew l-attakki tagħha lejn [[Spanja]] (il-kronaki tal-Asturjas kienu jsejħu "Spanja" il-kaliffat ta' [[al-Andalus]]). Ordoño wassal għar-ripopolazzjoni ta' [[Astorga]], León, [[Tui]] u [[Amaya]]. Stabbilixxa relazzjonijiet mill-qrib mar-Renju ta' [[Navarra]], u x'aktarx għenu fil-liberazzjoni mir-Re [[García Íñiguez]] li kien priġunier tan-Normanni. Fi ħdan il-proċess ta' kollegament mal-wied tax-xmara [[Ebro]], huwa stabbilixxa alleanzi mal-Banu Qasi ta' [[Zaragoza]], għalkemm okkażjonalment iġġieled kontrihom meta varjaw xi ftit l-alleanzi iktar 'il quddiem. Ordoño pprova jgħin ukoll, mingħajr ma rnexxielu, lill-Możarabiċi ta' Toledo fir-ribelljoni kontra l-emir ta' [[Cordoba]]. Meta miet laħaq minfloku ibnu [[Alfonso III]]. Alfonso III irrappreżenta l-qofol tal-poter tar-Renju tal-Asturjas. Huwa stabbilixxa relazzjonijiet mill-qrib ħafna mar-Renju ta' Navarra, iġġieled u allea ruħu kemm-il darba mal-Banu Qasi ta' Zaragoza u ġġieled flimkien mal-Możarabiċi ta' Toledo fil-ġlieda tagħhom kontra l-poter tal-emir ta' Cordoba. Fid-908, seklu wara li Alfonso II ordna li jiġi fondut il-Kurċifiss tal-Anġli, Alfonso III ordna li jiġi fondut il-Kurċifiss tar-Rebħa, li minn dak iż-żmien 'l hawn sar simbolu tal-Asturjas. Alfonso żżewweġ lil Jimena, mara nobbli ta' Navarra, x'aktarx bint [[García Iñíguez]]. Bis-saħħa tal-appoġġ tal-Galizjani nobbli, fosthom [[Hermenegildo Gutiérrez]], irnexxielu jikkonkwista t-Tramuntana fejn illum hemm il-[[Portugall]]. Avvanza wkoll lejn ix-xmara Duero u kkonkwista lil [[Zamora]] u [[Burgos]]. Fl-apoġew tiegħu, ir-Renju tal-Asturjas kien jokkupa l-Grigal kollu tal-Peniżola Iberika, minn [[Oporto]] sa Álava. [[García I]], iben Alfonso III il-Manju, wara li ġġieled kontra missieru u l-aħwa [[Ordoño II]] u [[Fruela II]], ittrasferixxa l-belt kapitali tar-renju lejn León, u ħoloq renju ġdid li annetta r-Renju ta' León ma' dak tal-Asturjas.<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Asturias-region-Spain|titlu=Asturias {{!}} region, Spain {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-25}}</ref> == Arti == Il-Pre-Rumanesk tal-Asturjas jagħmel parti mill-Pre-Rumanesk li żviluppa fil-Peniżola Iberika tul il-kosta tal-Baħar ta' Cantabria, li kienet inħelset mill-okkupazzjoni Musulmana lejn l-aħħar tas-seklu 8 (wara t-telfa fil-Battalja ta' Guadalete u l-invażjoni suċċessiva tas-Saraċeni sal-bidu tas-seklu 10 meta ġiet assorbita mill-arti Rumaneska minn [[Franza]]). Minkejja li dan l-istil kien suċċessur tal-istil tal-Viżigoti, wieħed ma jistax jgħid li l-Pre-Rumanesk tal-Asturjas huwa eredi leġittimu tiegħu, peress li ma jikkonserva kważi l-ebda wieħed mill-elementi prinċipali tiegħu, bħall-ħnejja b'għamla ta' nagħla. Minkejja li fil-bidu x'aktarx li kienet imitazzjoni fqira ħafna ta' dan l-istil ta' arti, f'qasir żmien żviluppat elementi ġodda u oriġinali li x'aktarx ġew importati mil-Lvant jew mil-[[Lombardia]] li wasslu biex dan l-istil jitqies bħala l-prekursur tar-Rumanesk.<ref>{{Ċita web|url=http://www.prerromanicoasturiano.es/es/26/monumentos/49/monumentos.html|titlu=Centro Prerrománico Asturiano|sit=www.prerromanicoasturiano.es|data-aċċess=2022-10-25|arkivju-data=2022-10-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221025085118/http://www.prerromanicoasturiano.es/es/26/monumentos/49/monumentos.html|url-status=dead}}</ref> === Stadji === [[Stampa:Santianes de Pravia.jpg|xellug|daqsminuri|281x281px|Il-Knisja ta' Santianes de Pravia.]] Il-Pre-Rumanesk tal-Asturjas joffri ż-żewġ tipi jew forom li diġà kienu meqjusa bħala differenti fl-istil tal-Viżigoti, iżda li saru ferm iktar preċiżi fil-Pre-Rumanesk tal-Asturjas: it-tip [[Lingwa Latina|Latin]] u t-tip [[Biżantini|Biżantin]]. Iż-żewġ tipi kellhom il-kolonni u l-pilastri vertikali ornamentali, kif ukoll is-semikolonni mal-ħajt bil-ħnejjiet, li b'hekk kienu jiffurmaw il-ħajt kompożitu u l-preludju għall-pilastru kompożitu tal-arkitettura Rumaneska, li diġà kien jeżisti fl-arkitettura Możarabika tas-seklu 10. Fit-tnejn li huma hemm il-ħnejjiet ippuntati u mhux b'għamla ta' nagħla, għajr xi eċċezzjoni, kif ukoll il-ħnejjiet ta' skariku fil-ħitan u fir-riffieda. Fit-tnejn li huma hemm il-balavostri jew il-parapetti tal-ġebel, fid-daħla tal-apside, kapitelli kemxejn differenti mill-idea klassika, twieqi bifori b'tiżjin fil-ġebla, rużuni żgħar, ornamenti bi ftit figuri, bħal steli bis-[[Serp|sriep]], diversi tipi ta' fjuri u opri oħra bl-istil tal-Viżigoti. === L-ewwel opri tal-arti Pre-Rumaneski tal-Asturjas === Il-Knisja tal-Kurċifiss Reali f'Cangas de Onís, oriġinarjament inbniet fuq dolmen [[Preistorja|preistoriku]], ġiet rikostruwita wara li nqerdet waqt il-gwerra ċivili. Il-Knisja ta' [[San Ġwann Appostlu u Evanġelista|San Ġwann]], f'Santianes di Pravia, inbniet skont l-ordni tar-Re Silo. F'din il-knisja prattikament jidhru l-elementi kollha tal-Pre-Rumanesk tal-Asturjas, minkejja li essenzjalment issegwi l-elementi tal-istil tal-Viżigoti. ==== Pre-Ramirense jew Alfonsino ==== Il-perjodu bejn is-791 u t-842 huwa magħruf bħala Pre-Ramirense jew Alfonsino, b'referenza għar-renju ta' Alfonso II, fejn kienu jiġu emulati l-arkitetturi ta' Toledo fil-belt kapitali tar-renju, Oviedo.<ref>{{Ċita web|url=https://www.elmundo.es/suplementos/magazine/2007/385/1171035476.html|titlu=ELMUNDO.ES {{!}} SUPLEMENTOS {{!}} MAGAZINE 385 {{!}} Alfonso II, el monarca que peregrinó al sepulcro del apóstol Santiago|sit=www.elmundo.es|data-aċċess=2022-10-25}}</ref> Fil-knejjes antiki tal-Asturjas il-kostruzzjoni f'dan il-perjodu kienet issir skont pjanta ta' bażilika bi tliet navati b'apsidi kwadri u tieqa f'kull waħda. Il-volti tan-navata kienu msaqqfa b'soqfa b'qafas tal-[[injam]]. [[Stampa:Santullano.jpg|daqsminuri|Il-Knisja ta' San Julián de los Prados.]] Dan ir-re bena l-binja magħrufa bħala l-Kamra Mqaddsa, l-unika fdal tal-ħajt diviżorju Palatin fil-[[Katidral]] ta' Oviedo. Din hija binja żgħira fuq żewġ sulari. It-tieni sular, l-oratorju, ġie rriformat fi Żmien ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], meta ġiet miżjuda l-volta b'għamla ta' bettija flimkien mal-ewwel relikwarju. Barra minn hekk inbniet ukoll il-kripta ta' Santa Leocadia. Qrib il-belt kapitali, ir-re ordna li tinbena l-Knisja ta' San Julián de los Prados, jew ta' ''Santullano'', bħala tempju spazjuż b'karatteristiċi distinti ta' dan l-istil Pre-Rumanesk. Il-knisja għandha pjanta ta' bażilika bi tliet navati sseparati minn pilastri kwadri li jirfdu arkati ppuntati bi transett olzat. L-ikonostażi, li tissepara l-parti rriżervata għall-kleru, mill-kumplament tat-tempju, tixbah ħafna l-għamla ta' arkata trijonfali. F'dan it-tempju jispikkaw il-kobor u l-oriġinalità li jitbegħdu mill-mudelli tal-Viżigoti. Bla dubju l-iktar ħaġa li tolqot l-għajn hu t-tiżjin pittoresk tagħha, b'affreski (jew aħjar stukko) f'tliet korpi li jikkuntrastaw lil xulxin, mingħajr ikoni, b'tiżjin arkitettoniku b'influwenza Rumana ċara. Il-knisja kienet tempju pjuttost monastiku u mhux Palatin, għalkemm kien hemm tribuna fit-transett li kienet irriżervata għar-re. Il-Knisja ta' San Tirso u l-Knisja ta' Santa Marija ta' Bendones inbnew ukoll f'dan il-perjodu. ==== Ramirense ==== [[Stampa:Iglesia de San Miguel de Lillo, Oviedo (2018).jpg|xellug|daqsminuri|Il-Knisja ta' San Miguel de Lillo.]] Bil-wasla ta' [[Ramiro I]] (842-850), l-arti tal-Asturjas laħqet il-qofol tagħha, minkejja d-durata qasira tar-renju tiegħu, bis-saħħa tal-kostruzzjoni fl-għolja ta' Naranco, li hija l-iktar eżempju rappreżentattiv. Għal din il-knisja tiġi adottata l-pjanta kwadra jew b'għamla ta' salib [[Greċja|Grieg]], b'apside kwadra, b'tieqa, u b'volta b'għamla ta' bettija biex tgħatti n-navati u b'arkati li jirfdu l-volti. Il-Knisja ta' Santa Maria del Naranco titqies qisha s-Sala tat-Tron jew is-Sala Rjali tar-Re Ramiro (minkejja li n-nuqqas ta' apside għat-tron donnha tostakola l-użu tagħha), prattikament ir-residenza suburbana tiegħu. Ġiet irrestawrata għal dan l-għan u ntużat ukoll bħala knisja rurali. Is-sular t'isfel fih ambjent imsaqqaf bil-volti, mingħajr twieqi, maqsum fi tliet kompartimenti: wieħed ċentrali għall-gwardji u l-qaddejja, wieħed għal [[kappella]] rjali privata, u wieħed għal banju. Is-sular ta' fuq, li wieħed jasal għalij permezz ta' taraġ estern mal-ħajt, fih ambjent rettangolari b'volta b'għamla ta' bettija u b'arkati trasversali, li huwa miftuħ fit-truf permezz ta' loġġa tripla. It-tiżjin huwa purament Nordiku jew Ġermaniku, b'arkati bl-istrixxi u gwarniċi intaljati fil-ġebla li jimitaw l-injam jew id-deheb. Il-Knisja ta' San Miguel de Lillo kienet il-knisja Palatina ta' Ramiro I, kif jixhed it-tiżjin tagħha, u fiha kienet tiġi kkonservata biċċa mill-Kurċifiss Imqaddes, l-iżjed relikwa mqaddsa tat-teżor tal-Viżigoti. Il-karatteristiċi prinċipali tagħha huma l-volti, ir-riffieda dojoq u t-tribuna maħsuba għall-monarka. Kellha pjanta bi tliet navati, iżda kulma fadal huwa l-portiku b'żewġ kompartimenti u l-ewwel biċċa tan-navati. Ta' min isemmi wkoll il-koxox tal-bibien, li x'aktarx jinkludu rappreżentazzjoni tal-istess monarka li tħabbar minn qabel il-wasla tal-perjodu Rumanesk. Il-Knisja ta' Santa Kristina ta' Lena, x'aktarx ta' oriġini Viżigota, ġiet ittrasformata minn Ramiro I. Il-karatteristika prinċipali tal-knisja hi l-ikonostażi, iffurmata minn tliet arkati tal-ġebel fuq erba' kolonni tal-irħam, b'elementi Viżigoti, li kien jissepara l-presbiterju min-navata ċentrali. Il-karatteristiċi ta' dawn il-kostruzzjonijiet wasslu biex diversi awturi jirreferu għall-istil tagħhom bħala Pre-Rumanesk jew Proto-Rumanesk. Minkejja dan, fil-fatt, l-għamliet u s-soluzzjonijiet arkitettoniċi jidher li jindikaw dan l-istil partikolari, u ċertament l-istil Rumanesk Spanjol awtentiku kellu oriġini distinta. ==== Post-Ramirense ==== [[Stampa:SanSalvadorValdedios-1.jpg|daqsminuri|Il-Knisja ta' San Salvador de Valdediós.]] Dan l-istil huwa marbut mar-renju ta' Alfonso III il-Manju (866-910). Ġie influwenzat mill-Viżigoti, minħabba l-kuntatt ta' dawn il-kostruzzjonijiet mar-ripopolazzjoni tal-peniżola, biż-żieda tal-Kristjani u t-tnaqqis tal-Musulmani, għalkemm xi awturi jsemmu perjodu ta' staġnar jew iżolament tal-arti tal-Asturjas. Il-Knisja ta' San Salvador de Valdediós tas-seklu 9 hija tempju bi tliet navati msaqqaf b'volti b'għamla ta' btieti assjali, b'apside tripla, u b'kompartimenti bil-volti 'l fuq mill-apsidi kwadri u b'portiku laterali miżjud suċċessivament, li sar element kostanti fl-arkitettura Spanjola. Fit-twieqi hemm tiżjin intaljat fil-ġebla b'disinni qishom ktajjen tal-kuruni ta' Guarrazar. Dan l-istil huwa influwenzat ferm mill-arti Możarabika. Il-Knisja ta' San Indrija ta' Tuñón kellha struttura bi tliet navati, isseparati permezz ta' pilastri, b'portiku triplu u b'kompartimenti fit-truf tan-navati laterali. Dan it-tempju huwa l-iktar wieħed li jitbiegħed mit-tradizzjonijiet tal-arti klassika tal-Asturjas. Il-Knejjes ta' San Salvador de Priesca, ta' Santiago de Gobiendes u ta' San Pedro de Nora huma eżempji ċari ta' dan il-perjodu, l-istess bħall-Knisja ta' Deva (is-seklu 10), il-Knisja ta' San Salvador de Fonti (tal-bidu tas-seklu 11) u opri oħra ta' importanza minuri. == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985.<ref name=":0" /> Matul it-13-il sessjoni li saret fil-belt ta' [[Christchurch]], [[New Zealand]], bejn it-23 ta' Ġunju u l-1 ta' Lulju 2007, ġiet aċċettata l-proposta ta' estensjoni sabiex jiddaħħlu l-monumenti ta' Oviedo u l-knisja Pre-Rumaneska ta' San Salvador de Valdediós li tinsab f'Villaviciosa. Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Komponenti == Fid-disa' sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO li saret f'[[Pariġi]] bejn it-2 u s-6 ta' Diċembru 1985, il-Knisja ta' Santa Maria del Naranco, il-Knisja ta' San Miguel de Lillo u l-Knisja ta' Santa Kristina ta' Lena tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Tlettax-il sena wara, fl-1998, żdiedu wkoll mal-istess sit il-Knisja ta' San Julián de los Prados, il-Kamra Mqaddsa ta' Oviedo u l-Għajn ta' Foncalada. === Knisja ta' San Julián de los Prados === Il-Knisja ta' San Julián de los Prados, magħrufa wkoll bħala l-Knisja ta' Santullano, hija knisja Pre-Rumaneska tal-bidu tas-seklu 9 li tinsab f'Oviedo (il-Prinċipat tal-Asturjas), u hija waħda mill-eżempji ewlenin tal-arti tal-Asturjas. Il-knisja hija ddedikata lill-qaddisin martri Ġiljan u Basilissa, u nbniet fis-seklu 9. Id-data preċiża tal-kostruzzjoni tagħha mhix magħrufa, iżda hu magħruf li l-kostruzzjoni tagħha ġiet ordnata minn Alfonso II. Il-knisja hija tempju spazjuż li b'mod ċar jippreżenta l-karatteristiċi ta' dan l-istil. Għandha pjanta ta' bażilika bi tliet navati, isseparati permezz ta' pilastri kwadri li jirfdu l-arkati ppuntati, u b'transett olzat sew. L-ikonostażi, li tissepara l-parti rriżervata għall-kleru mill-bqija tat-tempju, tixbah ferm l-għamla ta' arkata trijonfali. Dan it-tempju jiddistingwi ruħu peress li huwa imponenti u oriġinali, u b'hekk jitbiegħed mill-mudelli Viżigoti.<ref>García de Castro Valdés César, Arte prerrománico de Asturias, Oviedo: Ediciones Nobel, 2004, <nowiki>ISBN 84-8459-181-6</nowiki>.</ref> Mit-tliet daħliet tat-tempju, illum il-ġurnata ż-żewġ daħliet laterali ġew magħluqa b'ħitan. === Knisja ta' Santa Maria del Naranco === [[Stampa:Santa Maria del Naranco.jpg|daqsminuri|Veduta tal-faċċata tal-Lvant tal-Knisja ta' Santa María del Naranco.]] Il-Knisja ta' Santa Maria del Naranco hija knisja Pre-Rumaneska tal-Asturjas li tinsab tliet kilometri minn Oviedo, fuq ix-xaqliba tan-Nofsinhar tal-Għolja ta' Naranco, li oriġinarjament kienet il-palazz tar-Re Ramiro I. Il-binja ġiet ordnata minn Ramiro I biex tinbena bħala palazz, u l-kostruzzjoni tagħha tlestiet fit-842. Kienet parti minn kumpless arkitettoniku li kien jinkludi l-knisja fil-qrib ta' San Miguel de Lillo, li nbniet xi mitt metru 'l bogħod biss. Madankollu, minħabba li kkrollaw is-santwarju u parti min-navati, il-Knisja ta' San Miguel ġiet ittrasformata fi knisja lejn l-aħħar tas-seklu 13. Din tinsab fuq ix-xaqliba tan-Nofsinhar tal-Għolja ta' Naranco fejn fl-imgħoddi kien hemm bosk fejn il-kaċċa kienet abbundanti, u b'hekk kellha xeħta ta' loġġa tal-kampanja jew ta' residenza rjali rikreattiva.<ref>{{Ċita web|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761586715/Palacio_del_Naranco.html|titlu=Palacio del Naranco - MSN Encarta|data=2009-05-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090529175238/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761586715/Palacio_del_Naranco.html|arkivju-data=2009-05-29|url-status=dead}}</ref> Il-binja fiha żewġ sulari, hija twila 20 metru u hija wiesgħa sitt metri.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mirabiliaovetensia.com/Santa_Maria_de_Naranco.html|titlu=Santa María de Naranco palacio análisis edificio altomedieval|data=2012-02-08|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120208132233/http://www.mirabiliaovetensia.com/Santa_Maria_de_Naranco.html|arkivju-data=2012-02-08|url-status=dead}}</ref> Fil-ġnub tagħha hemm żewġ fetħiet. Dik tat-Tramuntana fiha taraġ b'żewġ rampi li jwasslu għas-sular ta' fuq. Il-pjan terran fih spazju ċentrali wiesgħa u msaqqaf b'volta b'għamla ta' bettija, b'arkati trasversali li jserrħu direttament mal-ħajt, u tixbah ferm lill-kappella t'isfel tal-Kamra Mqaddsa ta' Oviedo, li tinsab fil-Katidral ta' Oviedo. X'aktarx kienet tintuża bħala oratorju Palatin, minkejja li ipoteżi oħra hi li kienet sala rjali ddedikata għall-udjenzi. Din it-teorija hija appoġġata mill-fatt li hemm bank tul il-ħitan, u hemm ukoll żewġ kompartimenti laterali b'saqaf tal-injam. Minn dawn il-kompartimenti laterali, dak fuq in-naħa tal-Lvant jagħti għall-kompartiment ċentrali u kien jintuża bħala banju jew ċisterna, kif joħroġ fid-dieher mill-vaska. Dak fuq in-naħa tal-Punent huwa aċċessibbli minn barra, u l-funzjoni tiegħu mhix magħrufa, għalkemm hemm min isostni li setgħet intużat bħala turretta għall-għassa. Is-sular ta' fuq kien sular għan-nobbiltà, b'distribuzzjoni simili għal dik tal-pjan terran. Is-sala ċentrali kbira, rettangolari u msaqqfa b'volta b'għamla ta' bettija bl-istrixxi, b'sitt arkati trasversali mirfuda bir-riffieda. Fil-ġnub hemm portiku li ma jinfidx li huwa mirfud minn kolonni doppji ta' oriġini Ċeltika. F'dan il-każ, maġenbhom hemm żewġ belvederi jew tribuni msaqqfa wkoll permezz ta' volti. === Knisja ta' San Miguel de Lillo === Il-Knisja ta' San Miguel de Lillo, bi stil Pre-Rumanesk, hija ddedikata lil [[Arkanġlu Mikiel|San Mikiel l-Arkanġlu]] u l-kostruzzjoni tagħha ġiet ordnata fit-842 mir-Re Ramiro I fuq l-Għolja ta' Naranco, qrib Oviedo. Tinsab ftit metri 'l bogħod mill-Knisja ta' Santa Maria del Naranco. F'Jannar 2009, kien hemm tħassib li l-istruttura kienet se ċċedi minn mument għall-ieħor u li l-[[Pittura|pitturi]] tant kienu ġew iddegradati mill-umdità kbira li l-ħsara kienet irreparabbli. Iżda fl-2011 il-wirt ta' din il-knisja ġie salvat bis-saħħa ta' restawr li sar.<ref>{{Ċita web|url=https://www.elcomercio.es/v/20110723/asturias/miguel-lillo-reabre-publico-20110723.html|titlu=San Miguel de Lillo reabre al público tras más de cuatro meses cerrado por obras|data=2011-07-23|sit=El Comercio|lingwa=es-ES|data-aċċess=2022-10-25}}</ref> Forsi din il-knisja hija dik li skont il-Kronaka Albeldensi, il-monarka kien ordna li tinbena qrib il-palazzi tiegħu, b'funzjoni ta' knisja Palatina. X'aktarx li kienet ġiet iddedikata lil [[Santa Marija]] u lil San Mikiel l-Arkanġlu. Oriġinarjament il-knisja kellha pjanta ta' bażilika bi tliet navati, iżda fadal biss terz mit-tul tagħha, għaliex matul is-seklu 13 jew fil-bidu tas-seklu 14 parti sew minnha kkrollat minħabba l-kundizzjonijiet tal-art. Li għad fadal illum il-ġurnata huwa l-vestibolu u l-biċċa tal-bidu tat-tliet navati. Fl-ewwel navata kien hemm it-tribuna rjali, u fil-ġnub tagħha kien hemm żewġ kompartimenti żgħar. Li fadal mis-saqaf hi sistema kumplessa ta' volti b'għamla ta' nofs bettija. In-navati huma sseparati b'arkati mirfuda fuq kolonni, xi ħaġa pjuttost mhux tas-soltu għaliex fl-arti tal-Asturjas kien jintuża pilastru riffied. Dawn il-kolonni huma mirfuda permezz ta' bażijiet għoljin u kwadri b'tiżjin skulturali fuq arkati li jservu bħala niċeċ. === Kamra Mqaddsa ta' Oviedo === [[Stampa:Frontal exterior de la cámara santa.JPG|daqsminuri|Il-Kamra Mqaddsa minn barra.]] Il-Kamra Mqaddsa kienet ġiet ordnata minn Alfonso II biex tinbena fil-bidu tas-seklu 9. Il-knisja reġgħet inbniet bl-istil Pre-Rumanesk u ġiet iddedikata lis-Salvatur minn Fruela I, iżda iktar 'il quddiem inqerdet mill-Musulmani.<ref>{{Ċita web|url=http://www.bibliotecavirtual.asturias.es/i18n/catalogo_imagenes/grupo.cmd?path=1000381&presentacion=pagina&posicion=110&forma=|titlu=BIBLIOTECA VIRTUAL DEL PRINCIPADO DE ASTURIAS > Viage de Ambrosio de Morales por orden del rey D. Phelipe...|data=2014-09-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-10-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140904230020/http://www.bibliotecavirtual.asturias.es/i18n/catalogo_imagenes/grupo.cmd?path=1000381&presentacion=pagina&posicion=110&forma=|arkivju-data=2014-09-04|url-status=dead}}</ref><ref>García de Castro Valdés César, Cripta de San Leocadia, in Arte Prerrománico de Asturias, Oviedo: Ediciones Nobel, 2004, <nowiki>ISBN 84-8459-181-6</nowiki>.</ref> Il-Kamra Mqaddsa hija kappella Palatina maġenb it-Torri ta' San Mikiel, li huwa fdal tal-Palazz ta' Fruela li llum il-ġurnata huwa integrat fil-Katidral ta' Oviedo bi stil [[Gotiku]]. Mis-seklu 9 tospita t-Teżori u r-Relikwi tal-Katidral. Ħafna mir-relikwi kienu ġew ittrasportati minn Toledo; bħall-Arka Mqaddsa (is-seklu 11), il-Liżar ta' Oviedo, ir-relikwi tal-Kurċifiss Imqaddes ta' [[Kristu]] Nikodemu (is-seklu 12), is-Senduq tal-Agate u oħrajn, biex jitneħħew mit-territorju Musulman u mill-periklu li jinqerdu jew jisparixxu. Il-Kamra Mqaddsa nbniet fuq żewġ sulari: il-kripta (interrata) u l-kappella ta' fuq iddedikata lil San Mikiel. Il-kripta hija msaqqfa b'volta b'għamla ta' bettija bil-brikks u hija ddedikata lil Santa Leocadia. Il-kappella tas-sular ta' fuq hija ddedikata lil San Mikiel u fiha r-relikwi. Il-kappella fiha żewġ navati ta' 12-il metru b'sitt metri. Suċċessivament ġiet immodifikata (fis-seklu 13), u żdiedet il-volta tan-navata u l-[[Skultura|iskultura]] Rumaneska tal-Appostli.<ref>García de Castro Valdés César, Cámara Santa, in Arte Prerrománico de Asturias, Oviedo: Ediciones Nobel, 2004, <nowiki>ISBN 84-8459-181-6</nowiki>.</ref> === Knisja ta' Santa Kristina de Lena === Il-Knisja ta' Santa Kristina nbniet bi stil Pre-Rumanesk tal-Asturjas f'nofs is-seklu 9. Din tinsab fil-komun ta' Lena, fil-Prinċipat tal-Asturjas, 35 kilometru fin-Nofsinhar ta' Oviedo qrib l-awtostrada A-66, fuq għolja tal-parroċċa ta' Felgueras, qrib Pola de Lena, li tiddomina l-wied tax-xmara Lena. X'aktarx li tikkorrispondi mal-pedamenti antiki tal-Knisja ta' San Pedro u Pablo ta' Felgueras tas-seklu 7, peress li kellha oriġini Viżigota. L-istruttura tagħha llum il-ġurnata, li nbniet fit-852, matul ir-renju ta' Ramiro I, hija kklassifikata bħala Ramirense bħall-monumenti tal-Għolja ta' Naranco. Din il-binja żgħira b'għamla ta' salib Grieg, xi ħaġa mhux tas-soltu fl-arkitettura tal-Asturjas, issegwi l-parametri tradizzjonali: hija magħmula minn ħames irqajja' kwadri, definiti mill-arkati trasversali mirfuda minn portiku li ma jinfidx tul il-ħitan laterali. L-ikbar wieħed minn dawn il-ħitan jikkostitwixxi n-navata prinċipali tat-tempju. Il-pavimentar fih żewġ livelli, bid-daħla iktar baxxa mill-artal. It-tipoloġija ta' volta li ntużat hi dik b'għamla ta' bettija mirfuda fuq arkati trasversali msaħħa fuq barra permezz ta' kontroriffieda. Il-knisja fiha ''narthex'' u ikonostażi ffurmata minn tliet arkati tal-ġebel mirfuda fuq erba' kapitelli ta' erba' kolonni rispettivi tal-irħam, li jisseparaw il-presbiterju min-navata prinċipali. Fl-isfond tidher l-ikonostażi li ssegwi l-linji gwida tal-arti ta' Ramiro I, għalkemm wieħed jista' jinnota wkoll motivi Viżigoti fit-tiżjin. === Għajn ta' Foncalada === [[Stampa:Fuente de Foncalada en Oviedo.JPG|daqsminuri|L-Għajn ta' Foncalada.]] L-Għajn ta' Foncalada hija għajn tal-ilma tax-xorb li nbniet skont l-ordni tar-Re tal-Asturjas Alfonso III fil-belt ta' Oviedo u tinsab fit-Triq ta' Foncalada (mil-Latin ''fonte incalata'', jiġifieri għajn integrata). Fl-arti Pre-Rumaneska tal-Asturjas din hija l-unika eżempju kkonservat sa żminijietna, kif ukoll l-unika traċċa jew fdal ta' kostruzzjoni b'għan pubbliku tal-Medjuevu Aħħari fil-belt. Il-kostruzzjoni tal-għajn hija bbażata fuq opri ċivili Rumani u skont riċerka mwettqa minn [[Francisco Borge]], dan l-aħħar ġiet assoċjata mal-fdalijiet Rumani li tfaċċaw f'Calle de la Rúa. Inbniet qrib triq Rumana li kienet tikkollega t-Tramuntana u n-Nofsinhar tar-reġjun u li kienet tgħaddi quddiem il-Knisja ta' San Julián de los Prados. Skont l-istudju tal-iskrizzjonijiet fuq l-għajn, jingħad li l-kostruzzjoni tagħha tmur lura għall-ewwel nofs tas-seklu 9, u b'hekk taħt ir-renju tar-Re Alfonso II. Ġiet iddokumentata għall-ewwel darba lejn l-aħħar tas-seklu 11. L-isem tal-għajn ġej minn iskrizzjoni li hemm fuqha, ''fontem calatam'', li tista' tiġi tradotta bħala "għajn integrata". Skavi [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] reċenti, li saru minn [[Sergio Ríos]] u [[César García de Castro]], urew li kien parti minn binja monumentali bil-banjijiet termali, li kellha importanza simbolika reliġjuża kbira, b'rabta mal-identifikazzjoni tal-ilmijiet, potenzjalment ta' fejqan, ta' Ġesù Kristu, invokat bħala ''Salvs'' fl-iskrizzjonijiet fuq il-faċċata tal-għajn. Fi ħdan l-iskrizzjonijiet, fuq il-fruntun tal-monument, wieħed jista' jara l-Kurċifiss tar-Rebħa, li kien karatteristika ta' Alfonso III, bl-''Alfa u l-Omega'' tal-apokalissi. == Biblijografija == * Arias Páramo Lorenzo, San Julián de los Prados. Arte prerrománico asturiano, Gijón, Trea Ediciones, 1997, <nowiki>ISBN 978-84-89427-74-7</nowiki>. * Arias Páramo Lorenzo, Iglesia de San Julián de los Prados. Dibujos planimétricos, Somió, Gijón, Fundación Museo Evaristo Valle, 1991, <nowiki>ISBN 978-84-604-0881-9</nowiki>. * Eduardo Carrero Santamaría, El conjunto catedralicio de Oviedo durante la Edad Media, Real Instituto de Estudios Asturianos, 2003, <nowiki>ISBN 84-89645-68-X</nowiki>. * De Morales, Ambrosio, Viage de Ambrosio de Morales por orden del rey D. Phelipe II, a los reynos de Leon, y Galicia, y Principado de Asturias, para reconocer las reliquias de santos, sepulcros reales, y libros manuscritos de las cathedrales y monasterios., fuq bibliotecadigitalhispanica.bne.es:80, Biblioteca Digital Hispánica, 1765, p. 69-86. * César García de Castro Valdés, de Caso,Francisco, Cuenca Busto, Cosme, Hevia Blanco, Jorge, de la Madrid Álvarez, Vidal e Ramallo Asensio, Germán, La Catedral de Oviedo. Historia y Restauración, I, Ediciones Nobel S.A., 1999, <nowiki>ISBN 84-89770-83-2</nowiki>. * César García de Castro Valdés, de Caso,Francisco, Cuenca Busto, Cosme, Hevia Blanco, Jorge, de la Madrid Álvarez, Vidal e Ramallo Asensio, Germán, La Catedral de Oviedo. Catálogo y bienes muebles, II, Ediciones Nobel S.A., 1999, <nowiki>ISBN 84-89770-84-0</nowiki>. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Spanja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] [[Kategorija:Monumenti]] ebf35kq1ofaprolqjjm82t83cjsammj 0 30173 332639 332601 2026-10-02T09:00:10Z ToniSant 4257 ċaqlieq ta' stampa 332639 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Philippe de Villiers de L'Isle-Adam''' (1464 &#x2013; 21 ta' Awwissu 1534) kien membru prominenti tal-[[Ordni tal-Kavallieri Ospitalieri ta' San Ġwann|Kavallieri Ospitallieri]] f'[[Rodi (belt)|Rodi]] u wara [[Malta]]. Wara li laħaq Prijur tal-''[[Langue (Kavallieri)|Langue ta' Auvergne]]'', ġie elett l-44 [[Gran Mastru (ordni)|Gran Mastru]] tal-Ordni fl-1521. Hu mexxa lill-Ordni waqt l-Assedju twil u mdemmi ta’ Rodi mas-[[Suleiman il-Manjifiku|Sultan Suleiman]] fl-1522, meta 600 kavallieri u 4,500 suldat irreżistew forza invadenti ta’ madwar 100,000 raġel għal sitt xhur, <ref name="Kinross176">L. Kinross, ''The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire'', 176</ref> iżda eventwalment innegozja l-kapitulazzjoni u t-tluq tal-kavallieri fl-1 ta' Jannar 1523 għal [[Kreta]]. Wara dan mexxa l-Ordni għal diversi snin mingħajr domiċilju permanenti—l-ewwel Kandi fi Kreta, imbagħad suċċessivament [[Messina]], [[Viterbo]] u finalment [[Nizza]] (1527–1529). Fl-1530 de L'Isle-Adam kiseb il-gżejjer ta' [[Malta]] u [[Għawdex]] u l-belt port ta' Tripli fl-Afrika ta' Fuq bħala fief għall-Ordni mingħand l-Imperatur [[Karlu V, Imperatur Qaddis Ruman|Karlu V]] u stabbilixxa l-Ordni, minn issa 'l quddiem magħrufa bħala l-Kavallieri ta' Malta, fil-bażi l-ġdida tagħhom. L-Ordni waslet fil-gżira fis-26 ta’ Ottubru 1530 fuq il-bastiment ewlieni tagħhom, is-''[[Santa Anna (bastiment tal-1522)|Santa Anna]]''.[[Stampa:Letter_from_King_Henry_VIII_to_Grand_Master_l'Isle_Adam,_1530.jpg|xellug|daqsminuri|Ittra mir-Re [[Enriku VIII tal-Ingilterra|Enriku VIII]] lill-Gran Mastru l'Isle Adam, 1530|Ittra mir-Re [[Enriku VIII tal-Ingilterra|Enriku VIII]] lill-Gran Mastru l'Isle Adam, 1530]] L'Isle-Adam ħa l-pussess formali tal-gżejjer fit-13 ta' Novembru, meta ċ-ċavetta tal-fidda tal-kapitali [[l-Imdina]] ngħatat lill-Gran Mastru. Minkejja dan, l-Ordni stabbiliet ruħha fil-belt kostali tal-[[Birgu]] bħala l-belt kapitali tagħha. Huma stabbilixxew bażi fil-[[Forti Sant’Anġlu|Forti Sant'Anġlu]], li serviet kemm bħala fortifikazzjoni kif ukoll bħala palazz. Il-belt ġiet imsaħħa u eventwalment inbnew Berġa għal kull waħda mil-Langues. Minkejja dan, il-Gran Mastru u l-Ordni xorta komplew jittamaw li xi darba jerġgħu jirbħu lura Rodi u kien biss 35 sena wara l-Ordni ddeċidiet li tagħmel lil Malta d-dar permanenti tagħha, wara l-[[Assedju ta' Malta (1565)|Assedju l-Kbir]].<ref>{{Ċita web|url=http://smom-za.org/grandmasters/44.htm|titlu=Philippe Villiers de l' Isle-Adam|sit=South African Relief Organisation of the Order of Malta|data-aċċess=21 September 2014}}</ref>[[Stampa:Blason Philippe de Villiers de L'Isle-Adam.svg|daqsminuri|Stemma araldika ta' Philippe De Villiers de L'Isle-Adam]] L'Isle-Adam miet fil-[[Knisja tat-Twelid tal-Madonna, ir-Rabat|kunvent tal-Madonna ta' Ġesù]] (''ta' Ġieżu'') fir-[[Ir-Rabat (Malta)|Rabat]], Malta, fil-21 ta' Awwissu 1534.<ref>{{Ċita aħbar|data=20 November 2011|titlu=Grand Master L'Isle Adam's room open for viewing|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111120/life-features/l-isle-adam.394724|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|data-aċċess=21 September 2014}}</ref> Ġie midfun fil-[[Kappella ta’ Sant’Anna, Forti Sant’Anġlu|Kappella ta’ Sant’Anna]] ġewwa l-Forti Sant’Anġlu, iżda reġa’ ndifen fil-kripta tal-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral ta’ San Ġwann]] fil- [[Valletta|Belt Valletta]] lejn l-aħħar tas-seklu 16.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Mallia-Milanes|isem=Victor|data=2008|titlu=The Military Orders: History and heritage|url=https://books.google.com/books?id=dSM_w4Q1sUwC&pg=PA62|post=[[Aldershot]]|pubblikatur=Ashgate Publishing Limited|paġna=62|isbn=9780754662907|data-aċċess=21 September 2014}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}} {{Kaxxa tal-bidu}} {{Kaxxa tas-suċċessjoni|qabel=[[Fabrizio del Carretto]]||titlu=[[Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann|Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann]]|snin=1521–1534|wara=[[Piero de Ponte]]}} {{Kaxxa tat-tmiem}} {{DEFAULTSORT:L'Isle-Adam, Philippe de Villiers de}} [[Kategorija:Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann]] [[Kategorija:Midfuna fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann]] [[Kategorija:Kavallieri Franċiżi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1464]] [[Kategorija:Mietu fl-1534]] 2s7nvpe3cebpbt9bsfmaaczzxcqa4g8 0 30183 332636 332591 2026-10-02T08:56:47Z ToniSant 4257 ċaqlieq ta' stampa 332636 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Juan de Homedes y Coscón''' (c. 1477 &#x2013; 6 ta' Settembru 1553) kien kavallier Spanjol ta' [[Aragona]] li serva bħala s-47 [[Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann|Gran Mastru]] tal-[[Ordni ta' San Ġwann|Ordni ta' San Gwann]], bejn l-1536 u l-1553. == Ħajja bikrija == Ftit hu magħruf dwar il-ħajja bikrija ta’ de Homedes, ħlief li twieled Aragona madwar l-1477. Hu eventwalment ingħaqad mal-Ordni ta' San Ġwann f'Rodi, u ġġieled fl-[[Assedju ta' Rodi|assedju Ottoman tal-1522]]. Fl-1530 huwa mar jgħix f'[[Malta]] flimkien mal-kumplament tal-Ordni. == Gran Mastru == Mal-mewt ta’ [[Didier de Saint-Jaille]] fis-26 ta’ Settembru 1536, de Homedes kien elett bħala s-47 Granmastru tal-Ordni fl-20 ta’ Ottubru ta’ dik is-sena. F'Lulju 1551, l-Ottomani ppruvaw jieħdu lil Malta iżda kienu mużmuma u għalhekk [[Invażjoni ta' Għawdex (1551)|attakkaw]] il-gżira t'[[Għawdex]] minflok. Din ċediet wara xi jiem ta' ġlied qalil. Kważi l-popolazzjoni kollha ta' Għawdex ittieħdet bħala skjavi, inkluż il-gvernatur [[Gelatian de Sessa]] u kavallieri oħra. F'Awwissu ta' dik is-sena, l-Ordni sofriet daqqa oħra meta tilfet il-fortizza ta' Tripli fl-Afrika ta' Fuq. DIn waqgħet f'idejn il-forza Ottomana ikkmandata mill-mexxej magħruf [[Turgut Reis|Dragut]] u l-ammiral [[Sinan Pasha (Ammirall Ottoman)|Sinan]] fl-[[Assedju ta' Tripli (1551)|Assedju ta' Tripli]]. De Homedes ħass li din it-telfa kienet tort tal-gvernatur militari ta' Tripli, [[Gaspard de Vallier]], u għalhekk keċċieh mill-Ordni u ra li jintbagħat il-ħabs. Wara l-mewt ta' de Homedes, De Vallier ġie riabilitat mill-Gran Mastru [[Jean Parisot de la Valette|Jean Parisot de Valette]].[[Stampa:Escudo de Juan de Homedes.svg|daqsminuri|L-istemma araldika ta' Juan de Homedes]] Wara dak li seħħ fl-1551, de Homedes beda programm biex tissaħħaħ id-difiża ta' Malta. L-ewwel ġebla għal forti ġdida, [[Forti San Mikiel]], tpoġġiet fit-8 ta' Mejju 1552 fuq ''[[L-Isla|l-Isola]]'', peniżola biswit il-kapitali tal-Ordni fil-[[Birgu]]. Sadattant beda jinbena ukoll il-[[Forti Sant'Iermu]] fuq il-peniżola ta’ Sciberras, peniżola ferm akbar li tħares kemm il-Birgu kif ukoll l-Isla. Fuq din il-peniżola eventwalment inbnew il-belt [[Valletta]] u l- [[Furjana]] minn Gran Mastri oħra. De Homedes miet fis-6 ta’ Settembru 1553 u warajh laħaq [[Claude de la Sengle]] bħala Gran Mastru, li kompla x-xogħol ta’ fortifikazzjoni mibdi minn de Homedes.<ref>{{Ċita web|url=http://www.islalocalcouncil.com/promseng.htm|titlu=Juan d'Homedes (1494-1553)|isem=Joe|awtur=Abela|sit=Senglea Local Council|data-aċċess=12 September 2014}}</ref> Huwa ndifen fil-kripta tal-[[Kappella ta’ Sant’Anna, Forti Sant’Anġlu|Kappella ta’ Sant’Anna]] fil-Forti Sant’Anġlu iżda l-fdalijiet tiegħu aktar tard tmexxew għall-kripta tal-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral ta’ San Ġwann]] fil- [[Valletta|Belt Valletta]].<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Mallia-Milanes|isem=Victor|data=2008|titlu=The Military Orders: History and heritage|url=https://books.google.com/books?id=dSM_w4Q1sUwC&pg=PA62|post=[[Aldershot]]|pubblikatur=Ashgate Publishing Limited|paġna=62|isbn=9780754662907|data-aċċess=5 October 2014}}</ref> == Rappreżentazzjoni letterarji == De Homedes huwa preżentat f'dawl xejn sabiħ fir-rumanz ''The Disorderly Knights'' ta' [[Dorothy Dunnett]] li ħareġ fl-1966. Dan ir-rumanz huwa ambjentat fl-1551 waqt l-invazzjoni ta' Dragut fuq [[Għawdex]] u l-waqgħa sussegwenti ta' [[Tripli]]. Fir-rumanz jil-Gran Mastru huwa ppreżentat bħala figura xħieħa, kattiv, partiġġjan lejn kavallieri Spanjoli oħra, nieqes mill-istrateġija, u estremament egoist. Huwa ppreżentat ukoll bħala mexxej fqir u vendikattivfir-rumanz ''Eight Pointed Cross'' (2011) ta' [[Marthese Fenech]] li huwa ambjentat f'Malta u fl-Imperu Ottoman bejn l-1542 u l-1551. ''Eight Pointed Cross'' jittratta t-telfa ta’ Għawdex u Tripli lejn Dragut Raïs u Sinan Pasha, u n-nuqqas tal-Ordni li tgħin lill-aktar minn ħamest elef persuna ċivili maqbuda f'dawn l-assedji. Fir-rumanz The ''Course of Fortune'' ta’ [[Tony Rothman]] (J. Bolyston, 2015), insibu lil De Homedes deskritt b'mod dettaljat fir-rwol tiegħu waqt l-ewwel assedju ta’ Malta (1551), l-invazzjoni ta’ Għawdex (1551) u l-prosekuzzjoni tal-kavallieri wara l-waqgħa ta’ Tripli huma deskritti fid-dettall. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20141105071712/http://coinsofmalta.com/jag-collection-04-omedes/ Muniti tal-Granmastru Juan de Omedes] {{Kaxxa tal-bidu}} {{Kaxxa tas-suċċessjoni|titlu=[[Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann|Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann]]|wara=[[Claude de la Sengle]]|qabel=[[Didier de Saint-Jaille]]|snin=1536&ndash;1553}} {{Kaxxa tat-tmiem}} {{DEFAULTSORT:Homedes, Juan de}} [[Kategorija:Midfuna fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann]] [[Kategorija:Kavallieri Spanjoli]] [[Kategorija:Twieldu fl-1477]] [[Kategorija:Mietu fl-1553]] [[Kategorija:Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann]] qohw1b0xrocpbsq8bp1g6idj1lzj6om 0 30788 332633 332191 2026-10-02T06:44:32Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332633 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|coatofarms=Emblem of Mumbai.png}}{{Nebbieta|ġeografija}} '''Mumbai''' hija l - kapitali tal - istat Indjan ta ' Maharashtra . Il- metropoli għandha {{unité|12478447|habitants}} fl- 2011 <ref>[http://www.census2011.co.in/census/metropolitan/305-mumbai.html Recensement de 2011]</ref> . L-aktar belt popolata fl [[Indja|-Indja]], tifforma mal-bliet satelliti tagħha ta ' Navi Mumbai, Bhiwandi, Kalyan, Ulhasnagar u Thane, agglomerazzjoni ta' {{unité|18414288|habitants}} <ref>{{Ċita web|url=http://www.census2011.co.in/census/metropolitan/305-mumbai.html|titlu=Mumbai (Greater Mumbai) Metropolitan Urban Region Population 2011-2021 Census<!-- Vérifiez ce titre -->|sit=co.in|data-aċċess=28-10-2021}}.</ref>, l-għaxar l-aktar popolati fid-dinja. Il-belt hija l-kapitali kummerċjali tal-Indja. Elle produit 5 % du [[Produit intérieur brut|PIB]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100723020643/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm ''Mumbai Urban Infrastructure Project''], ''Mumbai Metropolitan Region Development Authority''.</ref> et son activité représente 25 % de la production industrielle, 40 % du commerce maritime et 70 % des transactions de capitaux de l'[[Économie de l'Inde|économie indienne]]. Bombay compte parmi les dix plus importantes plateformes financières mondiales par l'importance des flux de capitaux<ref name="autogenerated1">{{lien web|url=http://www.rediff.com/money/2007/jun/18mumbai.htm|titre=Mumbai among world’s top 10 financial flow hubs|éditeur=Rediff News}}</ref> ; elle abrite la Banque de réserve indienne, la [[Bourse de Bombay]], la [[National Stock Exchange|Bourse nationale d'Inde]] et les sièges sociaux de nombreuses sociétés indiennes et [[Multinationale|multinationales]]. L-importanza ekonomika tal-belt kif ukoll l-istandard għoli ta 'għajxien tagħha meta mqabbla mal-bqija tal-Indja jattiraw migranti mir-reġjuni kollha tad-dinja, li jipprovdu lill-belt b'diversità soċjali u kulturali intensa. == Ġeografija == Mumbai tinsab fil-punent tal-[[Indja]], fil-bokka tax-Xmara Ulhas, fuq il-kosta tal-punent tal-pajjiż, magħrufa f'din il-latitudni bħala l-Kosta ta' Konkan. Il-belt, li tmiss mal-Baħar Għarbi, żviluppat fuq il-Gżira Salsette, li l-parti tat-tramuntana tagħha tappartjeni għad-distrett ta' Thane. L-elevazzjoni tal-belt hija qrib il-livell tal-baħar, b'medja ta' bejn għaxar u ħmistax-il metru. Il-parti tat-tramuntana aktar imħatteb tal-belt fiha l-ogħla punt tagħha, f'450 metru. Il-belt tkopri erja ta' 603 kilometru kwadru. Il-[[Park Nazzjonali ta' Sanjay Gandhi]], li jinsab fil-limiti tal-belt, jokkupa kważi wieħed minn sitt tal-erja tiegħu. Huwa dar għal bosta annimali selvaġġi, inklużi leopardi, li xi kultant huma responsabbli għal attakki fatali, u jgħixu ħdejn żoni urbani densament popolati. == Klima == Mumbai, li tinsab fit-tropiċi fuq ix-xtut tal-Baħar Għarbi, tinsab f'żona ta' sovrappożizzjoni bejn klima tropikali ta' savana u klima ta' monsun (klassifikazzjoni tal-klima ta' Köppen: Aw/Am). Tesperjenza żewġ staġuni distinti, moderati mill-[[Oċean Indjan]]: Minħabba r-riħ tal-grigal mill-Ħimalaja, hemm staġun twil u niexef minn Ottubru sa Mejju. Dan l-istaġun huwa kkaratterizzat minn temperaturi medji sa sħan, ħlief għal ġranet okkażjonali aktar friski ta' rjieħ tat-tramuntana minn Diċembru sa Frar. L-istaġun tax-xita, bejn Ġunju u Settembru, huwa kkaratterizzat minn sħana umda. Minħabba l-pożizzjoni tagħha kontra r-riħ tal-Ghats tal-Punent, Mumbai tinsab fit-triq tal-monsun, li jista' jikkawża għargħar fatali. Il-belt kienet paralizzata mix-xita rekord tal-24 ta' Lulju 2005 (944.2 mm). Din ix-xita torrenzjali kkawżat il-mewt ta' aktar minn ħamest elef ruħ fl-istat kollu ta' Maharashtra. Id-distrett wieħed ta' Andheri sofra madwar elf vittma f'valanga waħda<ref>{{Ċita web|url=https://www.accuweather.com/en/in/mumbai/204842/current-weather/204842|titlu=Mumbai, Maharashtra, India Current Weather {{!}} AccuWeather|sit=www.accuweather.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-09-20}}</ref>. == Storja == Oġġetti skoperti fis-subborg tat-tramuntana ta’ Kandivali jindikaw li s-sit ta’ Mumbai kien okkupat sa mill-Età tal-Ġebel. L-evidenza ta’ okkupazzjoni umana tmur lura għas-sena 250 QK. Ptolemy jsemmi Heptanesia, "is-seba’ gżejjer," u l-port żgħir ta’ Thana kien jinnegozja mal-Arabja u l-[[Eġittu]]. Il-gżejjer dak iż-żmien kienu jappartjenu lill-Imperu Maurya, immexxi mill-Buddist Ashoka<ref>{{Ċita web|url=https://www.peepultree.world/story/places/mumbais-hidden-history|titlu=Mumbai’s Hidden History|kunjom=Chavan|isem=Akshay|data=2018-12-13|sit=PeepulTree Live History India|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-20}}</ref>. Matul is-sekli ta’ wara, il-Kshatrapas Indo-Scythian tal-Punent u l-Imperu Satavahana kkompetew għall-kontroll ta’ Mumbai. Bejn id-9 seklu u l-1343, ir-reġjun kien iddominat mid-dinastija Silhara, li eventwalment ċediet għall-konkwisti tas-sultani Musulmani ta’ Gujarat. L-eqdem monumenti fl-arċipelagu, bħall-Gżira Elephanta u t-tempji ta’ Walkeshwar, imorru lura għall-perjodu Silhara<ref>{{Ċita web|url=https://www.pilotguides.com/articles/a-brief-history-of-mumbai/|titlu=A Brief History of Mumbai|kunjom=Guides|isem=Pilot|data=2023-06-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-09-20|arkivju-data=2026-09-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260920160026/https://www.pilotguides.com/articles/a-brief-history-of-mumbai/|url-status=dead}}</ref>. Fl-1534, Bahadur Shah ta’ Gujarat kien imġiegħel mill-imperatur Mughal Humayun iċedi l-gżejjer lill-Portugiżi, li semmew iż-żona “Bom Bahia,” li tfisser “bajja tajba.” Garcia de Orta (1500-1568) stabbilixxa forti hemmhekk, li aktar tard sar il-[[Kastell ta’ Mumbai|Kastell ta’]] [[Kastell ta’ Mumbai|Mumbai]]. Il-Portugiżi baqgħu fil-kontroll tar-reġjun sal-1661, meta għadda f’idejn l-Ingliżi bħala parti mid-dota tal-Infanta Katerina ta’ Braganza, mogħtija fiż-żwieġ lil Karlu II tal-Ingilterra. Fl-aħħar, fl-1668, Karlu II ta l-kirja tal-gżejjer, għal għaxar liri fis-sena, lill-Kumpanija Ingliża tal-Indja tal-Lvant, li b’hekk akkwistat port eċċellenti fuq il-kosta tal-punent tal-Indja. Il-popolazzjoni kibret malajr, minn 10,000 abitant fl-1661 għal 60,000 fl-1675, u fl-1687, il-Kumpanija ċċaqalqet il-kwartieri ġenerali tagħha hemmhekk minn Surat biex tieħu vantaġġ mill-ankraġġ aħjar. Il-belt saret ukoll id-dar tas-sede tal-Presidenza ta' Bombay, waħda mit-tliet suddiviżjonijiet tal-[[Indja Brittanika]]. Il-Kumpanija żammet il-kontroll sal-1857: wara l-Irrivolta tas-Sepoy, il-Kuruna Brittanika ħadet l-amministrazzjoni tad-dipendenzi Indjani kollha tagħha<ref>{{Ċita web|url=https://www.soulofamerica.com/international/mumbai/mumbai-history/|titlu=Mumbai History|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-20}}</ref>. Mill-1817 'il quddiem, il-belt ġiet iffurmata mill-ġdid permezz ta' proġetti kbar ta' inġinerija ċivili. L-għan li s-seba' gżejjer jingħaqdu (il-proġett Hornby Vellard) f'massa waħda ta' art ta' madwar 435 km² intlaħaq madwar l-1845. Fl-1853, l-ewwel [[Trasport bil-ferrovija fl-Indja|linja ferrovjarja tal-Indja]] nfetħet bejn Bombay u Thane. [[Il-Gwerra Ċivili Amerikana]] (1861-1865) ittrasformat lil Mumbai fis-suq ewlieni tal-qoton fid-dinja, li rriżulta fi żvilupp ekonomiku li kompla jsaħħaħ l-importanza nazzjonali tal-belt. Fl-aħħar nett, il-ftuħ tal-[[Kanal ta' Suez]] fl-1869 ippermetta lil Bombay issir wieħed mill-aktar portijiet importanti tal-[[Asja]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Mumbai|titlu=Mumbai {{!}} History, Culture & Attractions {{!}} Britannica|data=2026-09-17|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-20}}</ref>. Fi tliet deċennji, il-belt għaddiet minn trasformazzjoni notevoli: il-metropoli li kienet qed tiffjorixxi akkwirit infrastruttura ġdida, u l-istituzzjonijiet ewlenin tagħha rċevew bini ġdid. Sal-1906, il-popolazzjoni kienet laħqet il-miljun, u b'hekk Mumbai kienet it-tieni l-akbar belt fl-[[Indja]], wara [[Kolkata]]. tal-Presidenza kolonjali, Mumbai ukoll waħda miċ-ċentri ewlenin tal-moviment tal-indipendenza. Kien minn hawn li Gandhi nieda l-Moviment Quit India fl-1942. Mal-indipendenza fl-1947, Mumbai saret il-kapitali tal-istat ta' Mumbai. Il-limiti tal-belt ġew estiżi l-aħħar fl-1950 bl-inkorporazzjoni ta' porzjon sinifikanti tal-Gżira Salsette. Mill-1955 'il quddiem, wara l-qsim ta' Bombay bejn Gujarat u Maharashtra, qamet kontroversja dwar l-istatus ta' Bombay. L-elit ekonomika, fil-biċċa l-kbira minn Gujarat, appoġġjat status ta' belt-stat awtonomu, separat mill-istat Maratha. Dawk li jappoġġjaw dan tal-aħħar, miġbura fil-Moviment Samyukta Maharashtra, talbu li Bombay tkun il-kapitali tagħhom. Wara rewwixti li fihom 105 persuni nqatlu minn tiri tal-pulizija, Mumbai finalment saret il-belt kapitali ta' Maharashtra fl-1 ta' Mejju 1960. Fl-1986, il-belt qabżet lil [[Kolkata]] fil-popolazzjoni. Mumbai minn dejjem kienet belt ta’ immigrazzjoni; il-kultura unika tagħha ġejja mill-koeżistenza ta’ bosta komunitajiet li joriġinaw mir-reġjuni kollha tal-Indja, biex ma nsemmux il-ħafna barranin. Dan il-karattru ġie sfidat mill-irvellijiet tal-1992-1993 bejn gruppi reliġjużi. Fit-12 ta’ Marzu 1993, il-mafja lokali attakkat il-popolazzjoni bl-isplużjoni simultanja ta’ tlettax-il bomba, u qatlet aktar minn 250 persuna. Fl-2006, serje ta’ attakki ħadu aktar minn 200 vittma. Ir-relazzjonijiet bejn l-Hindu u l-Musulmani baqgħu tensjoni minn dakinhar ’l hawn, u żiedu mat-tensjonijiet li ilhom jeżistu bejn il-Marathas u dawk li jitkellmu bil-[[Lingwa Ħindi|Ħindi]] mit-[[Tramuntana tal-Indja]]. Fis-26 ta’ Novembru 2008, serje ta’ attakki ħallew mill-inqas 195 mejta u mijiet midruba. Diversi lukandi lussużi li jospitaw nies tal-Punent, l-istazzjon ċentrali tal-ferrovija, ristorant lussuż u ċ-ċentru tal-komunità Lhudija Lubavitch kienu l-miri simultanji tal-attakkanti, li kienu armati b’armi awtomatiċi u granati. == Ekonomija == Mumbai hija d-dar tal-kwartieri ġenerali taż-żewġ boroż tal-Indja: il-Bombay Stock Exchange (BSE) u l-National Stock Exchange (NSE), kif ukoll il-kwartieri ġenerali tal-Bank ta' Riżerva tal-Indja u bosta banek Indjani oħra. Lil hinn mill-finanzi, l-attivitajiet ekonomiċi ewlenin, minbarra l-industrija tal-films, huma l-kimiċi, it-tessuti, u s-sajd. Il-belt fiha wkoll l-uffiċċji u l-kwartieri ġenerali tal-grupp industrijali Indjan Tata<ref>{{Ċita web|url=https://www.impriindia.com/insights/mumbai-economic-prosperity-amidst-poor/|titlu=Mumbai's Economic Paradox: Prosperity Amidst Poor Living Conditions - IMPRI Impact And Policy Research Institute|kunjom=Desk|isem=IMPRI|data=2024-06-07|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-20}}</ref>. Il-popolazzjoni kbira ħafna tal-belt tippreżenta ċerti sfidi, bħal nuqqas ta' ilma u elettriku, u qtugħ okkażjonali tad-dawl f'żoni kummerċjali. F'Mumbai, il-foqra fl-inħawi fqar xi kultant jgħixu eżatt ħdejn l-għonja fil-bini għoli tagħhom ta' appartamenti. Iċ-ċentru tal-belt fih ukoll Dharavi, l-akbar inħawi fqar fl-[[Asja]]<ref>{{Ċita web|url=https://metroverse.hks.harvard.edu/city/6845/economic-composition|titlu=Metroverse {{!}} Harvard Growth Lab|sit=metroverse.hks.harvard.edu|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-20}}</ref>. Il-PDG per capita ta' Mumbai huwa d-doppju tal-medja nazzjonali (€2,000), u l-belt hija dar għal aktar minn 60,000 miljunarju. Mill-2024, kienet il-belt Asjatika bl-ogħla konċentrazzjoni ta' biljunarji. Madankollu, il-faqar estrem jeżisti flimkien mal-ġid. L-elettriku jista’ jinqata’, u s-sistema tas-sanità tikkonsisti biss fir-rimi ta’ ilma mormi fl-eqreb passaġġ tal-ilma. Is-servizzi essenzjali mhumiex aċċessibbli għall-popolazzjoni kollha, u 2% tar-residenti m’għandhom l-ebda aċċess għas-sanità<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Economy of Mumbai|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Economy_of_Mumbai&oldid=1373151753|data-aċċess=2026-09-20|lingwa=en|data=2026-09-04|iktar=Page Version ID: 1373151753}}</ref>. == Trasport == [[Stampa:Chhatrapati Shivaji Terminus (Victoria Terminus).jpg|nofs|daqsminuri|L-istazzjon tat-terminus ta' Chhatrapati Shivaji, li qabel kien it-Terminus ta' Victoria, jew VT, il-kwartieri ġenerali tal-Ferrovija Ċentrali, huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-[[UNESCO]].]] Il-biċċa l-kbira tar-residenti ta’ Mumbai jużaw it-trasport pubbliku biex imorru għax-xogħol. Dan huwa dovut, minbarra r-rata baxxa ta’ sjieda ta’ karozzi fost il-familji, għal nuqqas ta’ parkeġġ pubbliku u l-kundizzjoni ħażina tan-netwerk tat-toroq, partikolarment matul l-istaġun tal-monsoon, li jikkawża konġestjonijiet kbar tat-traffiku. Is-sistema tat-trasport pubbliku ta’ Mumbai tinkludi l-Mumbai Suburban Railway, il-Mumbai Metro, il-Mumbai Monorail, karozzi tal-linja u laneċ BEST (Brihanmumbai Electric Supply and Transport), kif ukoll taxis u autorickshaws. [[Stampa:Rapid transit map of Mumbai.jpg|daqsminuri|Mappa tat-trasport pubbliku]] '''<big>Trasport suburban</big>''' Il-[[ferrovija suburbana ta' Mumbai]] hija s-sinsla tas-sistema tat-trasport pubbliku ta' Mumbai. Din tinkludi erba' linji, tlieta minnhom imorru minn tramuntana għal nofsinhar, u jirriflettu l-orjentazzjoni tat-tramuntana tal-belt, u hija servuta minn unitajiet multipli elettriċi overhead-wire. B'7.5 miljun passiġġier kuljum, hija waħda mill-aktar sistemi ta' trasport pubbliku traffikużi fid-dinja. '''<big>Trasport pubbliku</big>''' Il-[[metro ta’ Mumbai]] ilu jopera mill-2014. L-ewwel linja, twila 11.4 km u magħmula minn 12-il stazzjon, mibnija ’l fuq mill-art fuq pilastri bejn Versova (subborg tal-punent) u Ghatkopar (subborg tal-lvant), ġiet inawgurata fit-8 ta’ Ġunju 2014. Il-kostruzzjoni ta’ sitt linji oħra għaddejja jew hija ppjanata u għandha ġġib it-tul tan-netwerk għal madwar 200 kilometru. Xarabanks pubbliċi mħaddma minn BEST ikopru kważi l-metropoli kollha, inklużi l-bliet satellitari ta’ Navi Mumbai u Thana. Ix-xarabanks jintużaw għal distanzi qosra sa medji, filwaqt li l-prezzijiet tal-ferrovija huma aktar ekonomiċi għal vjaġġi itwal. Il-flotta ta’ BEST tikkonsisti minn xarabanks b’sular wieħed u żewġ sulari, xi wħud bl-arja kkundizzjonata. Hemm 3,408 xarabank BEST, li jġorru 4.5 miljun passiġġier kuljum fuq 340 rotta. Ta’ min isemmi wkoll is-servizz tax-xarabanks turistiċi Mumbai Darshan, li primarjament iservi żoni turistiċi. It-taxis suwed bi strixxi sofor jistgħu jġorru sa erba’ passiġġieri bil-bagalji tagħhom u jkopru l-biċċa l-kbira tal-metropoli. Mudelli Fiat eqdem—speċjalment il-Fiat Premier Padmini—qed jiġu sostitwiti gradwalment b’taxis aktar ġodda u bl-arja kkundizzjonata. L-autorickshaws, jew rickshaws bil-mutur, huma liċenzjati biss biex joperaw fis-subborgi u huma l-forma ewlenija ta’ trasport bil-kiri hemmhekk. Dawn il-vetturi bi tliet roti jistgħu jakkomodaw sa tliet passiġġieri. Dawn ir-rickshaws, li jaħdmu bil-gass naturali kkompressat u huma disponibbli kullimkien fis-subborgi, huma mod nadif u faċli biex iddur. '''<big>Trasport bil-ferrovija</big>''' Mumbai hija konnessa ma' bliet Indjani oħra permezz tal-[[Ferroviji Indjani]]. Il-belt hija d-dar ta' żewġ diviżjonijiet tal-kumpanija: iċ-Ċentral Railway (CR), li l-kwartieri ġenerali tagħha jinsabu f'Chhatrapati Shivaji Terminus (li qabel kien Victoria Terminus), u l-Western Railway (WR), li l-kwartieri ġenerali tagħha jinsabu ħdejn Churchgate. Il-ferroviji intercity jitilqu mill-istazzjonijiet ta' Chhatrapati Shivaji Terminus, Dadar, Kurla-Lokmanya Tilak Terminus, Mumbai Central, Bandra Terminus, u Andheri. Barra minn hekk, hemm is-servizz tal-karozzi tal-linja intercity MSRTC. '''<big>Port</big>''' Il-port naturali ta’ Mumbai huwa wieħed mill-aqwa fid-dinja. Bosta laneċ joperaw lejn il-gżejjer fil-qrib, u jibqa’ bil-bosta l-port ewlieni tal-merkanzija tal-Indja. Il-Marina Indjana żżomm ukoll bażi ewlenija hemmhekk, l-INS Angria, li fiha l-Kmand Reġjonali tal-Punent. '''<big>Trasport bl-Ajru</big>''' Fl-aħħar nett, Mumbai hija servuta mill-[[Ajruport Internazzjonali ta' Chhatrapati Shivaji]] (li qabel kien l-Ajruport Internazzjonali ta' Sahar), it-tieni l-akbar fl-Asja t'Isfel. Dan jimmaniġġja 25% tat-traffiku bl-ajru domestiku tal-Indja u 38% tat-traffiku internazzjonali tagħha. Il-proġett tal-[[Ajruport Internazzjonali ta' Navi Mumbai]], li jtaffi l-konġestjoni fl-ajruport eżistenti, ġie approvat mill-gvern. == Kultura == '''<big>Ċinema</big>''' [[Bollywood]], l-industrija tal-films Hindi, hija bbażata f'Mumbai u hija waħda mill-akbar fid-dinja, tipproduċi 400 film kull sena. L-isem "Bollywood" huwa portmanteau ta' "Bombay" u "Hollywood." Jirreferi għal [[Hollywood]], distrett ta' [[Los Angeles]] u l-kapitali tal-industrija tal-films Amerikana, waħda mill-aktar influwenti kulturalment fid-dinja<ref>{{Ċita web|url=https://bollywoodpark.in/|titlu=Things to Do in Mumbai {{!}} Bollywood Park Tours, Shows & Film City Tours|sit=bollywoodpark.in|data-aċċess=2026-09-20}}</ref>. Il-belt hija wkoll id-dar tal-industrija tal-films bil-[[lingwa Marathi]]<ref>{{Ċita web|url=https://in.bookmyshow.com/explore/marathi-bollywood-upcoming-movies-mumbai?utm_source=FBLIKE&fbrefresh=1|titlu=Upcoming Marathi Bollywood Movies 2026 {{!}} Marathi Bollywood Movies Releasing This Week in Mumbai|sit=BookMyShow|lingwa=en-IN|data-aċċess=2026-09-20}}</ref>. '''<big>Midja</big>''' Mumbai hija d-dar ta’ bosta gazzetti bil-[[lingwa Marathi]] ([[Maharashtra Times]], Navakaal, Lokmat, Loksatta, Mumbai Chaufer, Saamana, u Sakaal) u gazzetti bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] (inklużi [[The Times of India]], Daily News, u Analysis). Il-''Bombay Samachar'' hija l-eqdem gazzetta fl-[[Asja]], ippubblikata bil-''Gujarati'' mill-1922. Il-belt hija wkoll id-dar ta’ ħafna stazzjonijiet tat-televiżjoni. == Ambjent == Il-livelli tal-baħar li qed jogħlew qed jheddu tliet kwarti taż-żona metropolitana sal-2050. Biex tlaħħaq mat-tkabbir tal-popolazzjoni, il-belt qed tipprova timbotta lura r-restrizzjonijiet ġeografiċi tagħha, anke bil-prezz li tissagrifika l-mangrovji, il-foresti u l-bajjiet tagħha. Il-Foresta ta' Aarey, li tkopri aktar minn 1,000 ettaru f'Mumbai stess, hija għalhekk mhedda. Ir-rimi ta' ilma mormi fil-passaġġi tal-ilma u fil-baħar (madwar 70% tal-biljuni ta' litri ta' ilma mormi prodott kuljum fiċ-ċentri urbani ma jiġix trattat) ikkawża tnaqqis fil-popolazzjonijiet tal-ħut<ref>{{Ċita web|url=https://indiandistricts.in/statistics/maharashtra/mumbai/environment/|titlu=Environment: Mumbai, Maharashtra|kunjom=Project|isem=The Districts|sit=The Districts Project|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-20}}</ref>. == Sport == L-Istadium Wankhede huwa wieħed mill-istadji ewlenin tal-[[cricket]] tal-[[Indja]], u ġeneralment jospita logħbiet tat-tim nazzjonali. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|GER}} [[Berlin]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Kontea ta' Honolulu]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|MEX}} [[Durango (Messiku)|Durango]] ([[Messiku]]) ; * {{Flagicon|FIN}} [[Espoo]] ([[Finlandja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Honolulu]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|TUR}} [[Iżmir]] ([[Turkija]]) ; * {{Flagicon|IDN}} [[Ġakarta]] ([[Indoneżja]]) ; * {{Flagicon|UK}} [[Londra]] ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Los Angeles]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|PHI}} [[Manila]] ([[Filippini]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Busan]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[San Pietruburgu]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Stuttgart]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Yokohama]] ([[Ġappun]]). == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Indja]] t7q8zycis9il1j8rd3rt0u0457f20ki 0 31560 332653 304931 2026-10-02T09:50:06Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332653 wikitext text/x-wiki '''''Theology and Philosophy of Education''''' (TAPE) huwa ġurnal elettroniku xjentifiku internazzjonali għat-[[teoloġija]] tal-edukazzjoni u l-[[filosofija]] tal-[[edukazzjoni]]. Ir-rivista hija ppubblikata mis-Sezzjoni Pedagoġika tal-Akkademja Kristjana Ċeka, u hija ppubblikata darbtejn fis-sena. Ir-rivista twaqqfet fl-20 ta’ Jannar 2022<ref>NAGY, Jakub. New Journal on Theology and Philosophy of Education. ''Church Reporter'' , 2022-02-19, Vol. 7, no. 2, p. 5–6. [http://spcp.prf.cuni.cz/CHURCH_REPORTER_2022.02.pdf Online]. [http://worldcat.org/issn/2695-012X ISSN 2695-012X]. (bl-Ingliż)</ref>. L-ewwel ħarġa ġiet ippubblikata fil-25 ta’ Mejju 2022<ref>DLOUHÁ, Jana. TAPE – it is not a tape with an already finished recording, but a new magazine for the philosophy and theology of education. ''Envigogika'' , 2022-08-15, vol. 17, no. 1. [http://worldcat.org/issn/1802-3061 ISSN 1802-3061]. DOI: [https://dx.doi.org/10.14712%2F18023061.646. 10.14712/18023061.646.] (biċ-Ċek)</ref>. Il-ħolqien tar-rivista TAPE tħabbar uffiċjalment fl-Iskola tal-Filosofija Edukattiva fl-2022 , li, bħala rivista, oriġinaw mill-wirt tal-fundatur tal-Iskola Ċeka tal-Filosofija Edukattiva, Radim Palouš , u l-ewwel mara tal-filosofija Ċeka tal-edukazzjoni, Jaroslava Pešková. TAPE jirrikonoxxi wkoll b'mod espliċitu l-wirt tat-teologu Ċek Josef Zvěřin u ''t-Teologie Agapé tiegħu.'' TAPE huwa ġurnal b'aċċess miftuħ (OA, djamanti/platinu). L-għan ewlieni tiegħu huwa li jikkontribwixxi għad-diskussjoni ta 'diversi aspetti tat-teoloġija tal-edukazzjoni u l-filosofija tal-edukazzjoni billi tippubblika testi professjonali eżaminati minn esperti . TAPE joħloq spazju għal diskussjoni dwar kwistjonijiet filosofiċi, teoloġiċi u edukattivi (pedagoġiċi), għal relazzjonijiet reċiproċi u kooperazzjoni possibbli. == Inklużjoni f'Databases == Il-ġurnal TAPE għandu l-ISSN tiegħu stess u huwa inkluż fid-database internazzjonali tal-ġurnali teoloġiċi, fid-database tal-ġurnali onlajn tal-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant CEEOL, fid-database OpenArchives, fid-database BASE u fid-database WorldCat. == Ħoloq == === Referenzi === <references responsive="" /> # NAGY, Jakub. New Journal on Theology and Philosophy of Education. ''Church Reporter'', 2022-02-19, roč. 7, čís. 2, s. 5–6. [https://spcp.prf.cuni.cz/CHURCH_REPORTER_2022.02.pdf Online]. (bl-Ingliż) # DLOUHÁ, Jana. TAPE – to není páska s již hotovým záznamem, ale nový časopis pro filosofii a teologii výchovy. ''Envigogika'', 2022-08-15, roč. 17, čís. 1. [https://search.worldcat.org/search?q=n2:1802-3061 ISSN 1802-3061]. DOI: [https://envigogika.cuni.cz/index.php/Envigogika/article/view/646 10.14712/18023061.646]. (biċ-Ċek) # NAGY, Jakub. The half-yearly meeting of the Academic Committee of the Czech Christian Academy in the Emmaus Monastery in Prague. ''Church Reporter'', 2022-07-28, roč. 7, čís. 7, s. 6–7. [https://spcp.prf.cuni.cz/CHURCH_REPORTER_2022.07.pdf Online]. (bl-Ingliż) # BLAŠČÍKOVÁ, Andrea; SVOBODOVÁ, Zuzana. Druhý ročník Zimnej školy filozofie výchovy. ''Náš čas [print]'' (Univerzita Konštantína Filozofa v Nitre), 2022, roč. 26, čís. 1, s. 32–33. # NEMEC, Rastislav. Zuzana Svobodová – Andrea Blaščíková: Mezi filosofií a teologií výchovy. Dialog k odkazu Radima Palouše. ''Studia theologica'' (Univerzita Palackého v Olomouci), 2022, roč. XXIV, čís. 1, s. 194. [https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1041055 Online] [cit. 2022-07-11]. [https://search.worldcat.org/search?q=n2:1212-8570 ISSN 1212-8570]. # SVOBODOVÁ, Zuzana; BLAŠČÍKOVÁ, Andrea. ''Mezi filosofií a teologií výchovy: Dialog k odkazu Radima Palouše''. Praha : Karolinum, 2021. <nowiki>ISBN 978-80-246-4902-3</nowiki>. S. 132 (s. 7). # SVOBODOVÁ, Zuzana. Radim Palouš (1924–2015). ''PAIDEIA: PHILOSOPHICAL E-JOURNAL OF CHARLES UNIVERSITY [online].'' (Praha: Univerzita Karlova, Pedagogická fakulta), 2015, roč. 12, čís. 1, s. 1–2. [https://ojs.cuni.cz/paideia/article/view/1457/1043 Online] [cit. 2022-07-13]. ISSN 1214-8725. (biċ-Ċek) # SPIŠIAKOVÁ, Mária. Zimná škola filozofie výchovy, ktorá sa konala on-line v dňoch 1. – 5. februára 2021. ''Studia Aloisiana [online]'' (Trnavská univerzita, Teologická fakulta), 8. 4. 2021, roč. 12, čís. 1, s. 69. [http://studiaaloisiana.tftu.sk/wp-content/uploads/2021/04/Spi%C5%A1iakov%C3%A1_2021_1.pdf Online] [cit. 2022-07-08]. [https://search.worldcat.org/search?q=n2:1338-0508 ISSN 1338-0508]. # SVOBODOVÁ, Zuzana. Dialog. ''Setkání [online]'' (Biskupství českobudějovické), október 2021, roč. XXXI, s. 9. [cit. 2022-07-08]. [https://search.worldcat.org/search?q=n2:1212-8074 ISSN 1212-8074]. (biċ-Ċek) # SVOBODOVÁ . S. 43. ROČ. 2021,, Zuzana; BLAŠČÍKOVÁ, Andrea. Prvý ročník Zimnej školy filozofie výchovy. ''Náš čas [online]'' (Univerzita Konštantína Filozofa v Nitre), 2021, roč. 25, čís. 2, s. 43. [https://www.ukf.sk/images/nascas/NC2021-2web.pdf Online] [cit. 2022-07-08]. # SVOBODOVÁ, Zuzana. Theology of Education and Philosophy of Education in Dialogue. ''Theology and Philosophy of Education [online]'' (Česká křesťanská akademie, Pedagogická sekce), 2022-05-25, roč. 1, čís. 1, s. 2. [cit. 2022-07-08]. [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2788-1180 ISSN 2788-1180]. DOI: [[doi:10.5281/zenodo.6605415.|https://doi.org/10.5281/zenodo.6605415.]] (bl-Ingliż) # SKALICKÝ, Karel; ŠTĚCH, František. Interview with Professor Karel Skalický about Czech Exile Journal Studie. ''Theology and Philosophy of Education [online]'' (Česká křesťanská akademie, Pedagogická sekce), 2022-05-25, roč. 1, čís. 1, s. 5–6. [cit. 2022-07-08]. [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2788-1180 ISSN 2788-1180]. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.6613943. (bl-Ingliż) # ZVĚŘINA, Josef. ''Teologie Agapé''. Praha : Vyšehrad, 2003. <nowiki>ISBN 80-7021-432-5</nowiki>. S. 416 (s. 5–6). (biċ-Ċek) # ''List of theology journals - WikiMili, The Free Encyclopedia'' [online]. WikiMili.com, [cit. 2022-08-10]. [https://web.archive.org/web/20250105022223/https://wikimili.com/en/List_of_theology_journals#T Online.] # ''Theology and Philosophy of Education'' [online]. www.ceeol.com, [cit. 2022-08-10]. [https://www.ceeol.com/search/journal-detail?id=2841 Online]. # ''OAI-PMH Registration Record'' [online]. www.openarchives.org, [cit. 2022-08-10]. [https://www.openarchives.org/Register/BrowseSites?viewRecord=https://tape.academy/index.php/tape/oai Online]. # ''BASE (Bielefeld Academic Search Engine): Hit List'' [online]. www.base-search.net, [cit. 2022-08-10]. [https://www.base-search.net/Search/Results?q=coll:ftjtape Online]. # ''Theology and philosophy of education: an international journal for perspectives in the theology of education and philosophy of education'' [online]. WorldCat.org, [cit. 2022-08-19]. [https://search.worldcat.org/title/theology-and-philosophy-of-education-an-international-journal-for-perspectives-in-the-theology-of-education-and-philosophy-of-education/oclc/1335398690 Online]. === Letteratura === * J. M. Hull, „What is theology of education?" ''Scottish Journal of Theology'' 30, no. 1 (1977), s. 3-29. * R. Palouš, Z. Svobodová, ''Homo educandus: Filosofické základy teorie výchovy''. Praha: Karolinum, 2011. <nowiki>ISBN 978-80-246-1901-9</nowiki>. * J. Patočka, Filosofie výchovy. In ''Péče o duši I''. Praha: OIKOYMENH, 1996. <nowiki>ISBN 80-86005-24-0</nowiki>, s. 363-440. * Z. Svobodová, A. Blaščíková, ''Mezi filosofií a teologií výchovy: Dialog k odkazu Radima Palouše'' . Praha: Karolinum, 2021. <nowiki>ISBN 978-80-246-4902-3</nowiki>. * R. N. S. Topping, ''Happiness and wisdom: Augustine's early theology of education''. Washington, DC: Catholic University of America Press, 2012. <nowiki>ISBN 978-0-8132-1973-8</nowiki>. * J. Zvěřina, ''Teologie Agapé''. Praha: Vyšehrad, 2003. <nowiki>ISBN 80-7021-432-5</nowiki>. === Artikli relatati === * Philosophy of Education == Ħoloq Barranin == * Websajt ta' Philosophy and Theology of Education * Websajt Uffiċċjali ta' Czech Christian Academy * Websajt ta' Pedagogical Section of the Czech Christian Academy * Ġurnal fis-CEEOL - Central and European Online Library database * Ġurnal fl-Europub database * Ġurnal fil-BASE database - Bielefeld Academic Search Engine * Informazzjoni fuq il-ġurnal fl-ISSN Portal * Informazzjoni fil-ġurnal f'''Church Reporter'' 2/2022, p. 5-6 [[Kategorija:Filosofija]] [[Kategorija:Edukazzjoni]] [[Kategorija:Teoloġija]] [[Kategorija:Rivisti]] <references responsive="" /> abaasub7bmcm1ccvdk992ld52orikp3 0 31852 332626 318112 2026-10-02T03:46:43Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332626 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Hanna Risku''' (imwielda fis-27 ta’ April 1967 f’Mikkeli fil-[[Finlandja]]) hija professur tal-Istudji tat-Traduzzjoni. Hija l-Kap tal-Grupp tar-Riċerka Soċjokonjittiv tal-Istudji tat-Traduzzjoni (sociotrans) fl-Università ta’ Vjenna fl-Awstrija. L-oqsma tar-riċerka tagħha jinkludu t-traduzzjoni, il-konjizzjoni sitwata, l-etnografija, il-post tax-xogħol, u r-riċerka tan-netwerk fit-traduzzjoni u l-espert tat-traduzzjoni. Qabel ħidmietha fi Vjenna, kienet Professur tal-Istudji tat-Traduzzjoni fl-Università ta’ Graz, Professur tax-Xjenza Konjittiva Applikata u l-Komunikazzjoni Teknika, Kap tad-Dipartiment għall-Għarfien u l-Immaniġjar tal-Komunikazzjoni u Viċi Rettur tal-Università ta’ Danube Krems, Professur fuq bażi temporanja fl-Università ta’ Aarhus fid-Danimarka, u lettriċi f’universitajiet differenti fl-Awstrija, fil-Finlandja u fl-Iżvezja. Risku serviet bħala koeditriċi ta’ Fachsprache – International Journal of Specialized Communication u president għall-organizzazzjoni ġenerali Ewropej tal-komunikazzjoni teknika – TCeurope. Fl-2010, ingħatat il-Premju TCeurope għas-Servizzi tal-Komunikazzjoni Teknika fl-Ewropa. Fl-2016 ġiet mistiedna fl-Akkademja għax-Xjenzi Finlandiża. Hija membru tal-EST, tat-tekom, u tan-netwerk internazzjonali - Traduzzjoni, Riċerka, Empiriċiżmu, Konjizzjoni (TREC). Fl-2023 kienet il-professur ewlieni taċ-(CETRA), skola tas-Sajf għar-Riċerka fl-Istudji tat-Traduzzjoni.   == Edukazzjoni == Hanna Risku temmet l-istudji fil-livell postsekondarju fl-1986. Hi studjat it-traduzzjoni u l-interpretar: il-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] u l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] fl-Istitut tal-Istudji tat-Traduzzjoni fl-[[Università ta’ Tampere]]. Fl-1996 lestiet it-teżi fl-[[Università ta’ Vjenna]] u rċeviet il-“Habilitation” fl-2003 fix-"Xjenza tat-Traduzzjoni" fil-Fakultà tax-Xjenzi Kulturali u L-Umanitajiet f’din l-università. Il-Finlandiż huwa l-ilsien nattiv tagħha u taħdem bil-Ġermaniż u l-Ingliż. Hi taf sew ukoll l-Iżvediż u għandha livell bażiku tal-Franċiż u l-Estonjan.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://de.wikipedia.org/wiki/Hanna_Risku|titlu=Hanna Risku}}</ref> == Proġetti tar-Riċerka == Risku kienet parti minn diversi proġetti f’oqsma tal-konjizzjoni, tat-traduzzjoni, tal-kompetenza tat-tradutturi, tad-dokumentazzjoni teknika, tal-immaniġjar tal-informazzjoni u l-proġetti fil-proċess tat-traduzzjoni. Dawn jinkludu l-proġetti "ViADUKT – Comprehensible Information Design for Corporate Communication Technology” u l-proġett "Translation management: a follow-up study", li investiga l-irwoli, il-ħiliet u l-koordinazzjoni tax-xogħol tal-maniġers tat-traduzzjoni u ħares lejn it-tibdil fil-mod ta’ kif jaħdmu fl-aġenziji tat-traduzzjoni. Mill-2014 sal-2017, hi rċeviet fondi mill-Fond Awstrijakk għax-Xjenza (FWF), għall-proġett tat-traduzzjoni "Extended translation: Socio-cognitive translation processes in the workplace".<ref name=":0" /> Risku qed tmexxi l-proġett Retrex: Rethinking translation expertise: a workplace study, li jiffoka fuq l-għarfien espert tat-traduzzjoni jew il-kompetenza f’ambjent tax-xogħol awtentiku.<ref>{{Ċita web|url=https://ucris.univie.ac.at/portal/en/persons/hanna-risku(476a05a3-748b-4230-88c6-2ed81cf99504).html|titlu=Hanna Risku - u:cris Portal|sit=ucris.univie.ac.at|data-aċċess=2024-04-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240408103646/https://ucris.univie.ac.at/portal/en/persons/hanna-risku(476a05a3-748b-4230-88c6-2ed81cf99504).html|arkivju-data=2024-04-08|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://socotrans.univie.ac.at/retrex-fwf-project/|titlu=Retrex - FWF Project|sit=socotrans.univie.ac.at|lingwa=en|data-aċċess=2024-04-08|arkivju-data=2024-04-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240408103645/https://socotrans.univie.ac.at/retrex-fwf-project/|url-status=dead}}</ref> == Pubblikazzjonijiet == Dawn huma biss ftit mix-xogħlijiet ta' Risku. * Translatorische Kompetenz: Kognitive Grundlagen des Übersetzens als Expertentätigkeit. Stauffenburg, Tübingen, 1998. * Interkulturelle Fachkommunikation als kooperative Textgestaltung. Habilitation thesis. Faculty of Humanities and Cultural Studies, University of Vienna, 2002. * Translation management. Intercultural specialized communication in the information age. Narr, Tübingen, 2016. Apparti l-monografi, Risku kitbet għadd ta’ artikli xjentifiċi għall-ġurnali, għall-antoloġiji u anke tal-kritika. Hi editjat dawn ix-xogħlijiet ukoll<ref name=":0" />: * Risku, H. & Peschl, M. F. (eds.) 2010. ''Kognition und Technologie im kooperativen Lernen: Vom Wissenstransfer zur Knowledge Creation''. Göttingen: Vienna University Press. * Risku, H., Windhager, F., Mayr, E. & Smuc, M. 2011. An Extended Model of Knowledge Communication: The Situational View of Dealing with Asymmetries. In: Fachsprache: International Journal of Specialized Communication. pp.168-186. * Risku, H. 2012. ''The Ecyclopedia of Applied Linguistics''. Chapelle, C. A. (ed.) Oxford, UK: Wiley-Blackwell, p.675-684. * Risku, H., Rogl, R., Milosevic, J. 2017. Translation Practice in the Field: Current Research on Socio-Cognitive Processes. In: Special Issue of Translation Spaces 6, 1, p. 3-26 == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Risku, Hanna}} [[Kategorija:Tradutturi]] [[Kategorija:Nies Finlandiżi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1967]] p0trjx9i187fazl7iic9vuvakpf0l58 0 33275 332628 320346 2026-10-02T04:59:37Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332628 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Miagao Church.jpg|daqsminuri|Il-Knisja ta' Miagao.]] Il-'''Knejjes Barokki tal-Filippini''' huma ġabra ta' erba' knejjes [[Barokk|Barokki]] tal-era kolonjali [[Spanja|Spanjola]] fil-[[Filippini]], li tniżżlu fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1993.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/677bis|titlu=Baroque Churches of the Philippines - UNESCO|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> Il-knejjes jitqiesu wkoll bħala teżori [[Kultura|kulturali]] nazzjonali tal-pajjiż.<ref>{{Ċita aħbar|data=2016-02-04|titlu=21 amazing World Heritage Sites you've probably never heard of|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/21-World-Heritage-Sites-you-have-probably-never-heard-of/|lingwa=en-GB|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> == Kuntest storiku == Kien hemm konglomerazzjoni ta' fatturi li wasslu għall-preżenza tal-elementi Barokki fl-arkitettura tal-Filippini, b'mod speċifiku fl-arkitettura tal-knejjes. Matul il-perjodu kolonjali Spanjol (1565–1898), waslu l-missjunarji Spanjoli, li qasmu mhux biss ir-[[reliġjon]] tagħhom iżda wkoll l-arkitettura tagħha, ispirata minn art twelidhom. L-Ispanjoli xtaqu joħolqu knejjes permanenti u dejjiema bħala xhieda tas-setgħa ta' [[Alla l-Missier|Alla]], u ma kinux iqisu li l-istrutturi tal-knejjes ta' żmienhom fil-Filippini kienu postijiet xierqa ta' qima.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Villalon|isem1=Augusto Fabella|data=1996-11-01|titlu=Baroque churches of the Philippines|url=https://go.gale.com:443/ps/anonymous?id=GALE%7CA18922101|rivista=UNESCO Courier|lingwa=English|volum=49|numru=11|paġni=44–47}}</ref> Peress li l-biċċa l-kbira tal-missjunarji Spanjoli ma kinux imħarrġin fl-arkitettura jew fl-inġinerija, kienu jkunu r-raħħala, inkluż il-migranti Filippini u [[Ċina|Ċiniżi]], flimkien mal-patrijiet Spanjoli, li kienu jieħdu sehem fil-kostruzzjoni u fid-disinn tal-knejjes lokali. Il-kombinament ta' ideat tal-missjunarji u taċ-ċittadini lokali effettivament ħolqu fużjoni ta' disinni Spanjoli nattivi mal-istil Orjentali uniku. L-estetika tal-knejjes issawret ukoll minħabba l-aċċess limitat għal ċertu materjali, u minħabba l-ħtieġa ta' rikostruzzjoni u ta' adattamenti għad-diżastri naturali, fosthom in-nirien u t-terremoti, u b'hekk inħoloq stil li xi kultant jissejjaħ bħala l-Barokk tat-Terremoti.<ref>del Castillo, Fides A. (April 10, 2015). "Christianization of the Philippines". ''Mission Studies''. '''32''' (1): 47–65. doi:10.1163/15733831-12341379. ISSN 0168-9789.</ref> Il-Knejjes Barokki tal-Filippini jinkludu erba' knejjes [[Knisja Kattolika|Kattoliċi]] Rumani li nbnew bejn is-sekli 16 u 18 matul il-perjodu tal-Ispanjoli fil-Filippini. Dawn il-knejjes jinsabu f'żoni separati tal-[[arċipelagu]] tal-Filippini; tnejn jinsabu fil-gżira tat-Tramuntana ta' Luzon, waħda fil-qalba tal-Intramuros, [[Manila]], u l-oħra fiċ-ċentru tal-gżejjer Visayas fil-Provinċja ta' Iloilo. L-erba' knejjes Barokki tal-Filippini jitqiesu bħala Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO minħabba l-importanza kulturali tagħhom u l-influwenza tagħhom fuq id-disinn arkitettoniku futur fil-Filippini. Il-knejjes għandhom ċerti karatteristiċi qishom ta' "fortizzi Barokki", bħal ħitan ħoxnin u faċċati għoljin li joffru protezzjoni minn xi attakki ta' ħallelin kif ukoll minn xi diżastri naturali. Dan il-grupp ta' knejjes stabbilixxa stil ta' bini u disinn li ġie adattat għall-kundizzjonijiet fiżiċi fil-Filippini, u kellhom influwenza kbira fuq l-arkitettura tal-knejjes li nbnew warajhom fir-reġjun. L-erba' knejjes joħorġu fid-dieher l-istil Barokk b'ikonografija elaborata u xeni dettaljati mill-ħajja ta' [[Ġesù|Ġesù Kristu]], b'fużjoni ta' valuri Kattoliċi tradizzjonali minn Spanja mal-elementi tal-gżejjer bħall-friegħi tal-palm jew qaddisin patruni lebsin ilbies tradizzjonali tal-gżejjer imnaqqxin flimkine ma' xeni mill-[[Bibbja]]. It-tiżjin lussuż jirrifletti wkoll l-attitudni Filippina rigward l-estetika tat-tiżjin, magħrufa bħala ''horror vacui'', jew "biża' tal-ispazji vojta". Ix-xewqa li kull spazju vojt jimtela hija evidenti fit-tiżjin tal-knejjes, mimlijin motivi kulturali mid-[[Id-Dinja|dinja]] tal-Punent flimkien ma' elementi tradizzjonali tal-Filippini. === Knisja ta' Santu Wistin f'Manila === [[File:San_agustin_facade.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:San_agustin_facade.jpg|daqsminuri|Il-Knisja ta' Santu Wistin f'Manila.]] Il-Knisja ta' [[Santu Wistin]] f'Manila, magħrufa wkoll bħala l-Knisja tal-Kunċizzjoni Immakulata ta' Santu Wistin, kienet l-ewwel knisja li nbniet fil-gżira ta' Luzon fl-1571, eżatt wara l-konkwista Spanjola ta' Manila. Sit fi ħdan id-distrett ta' Intramuros ġie assenjat lill-Ordni Awgustinjana, l-ewwel li evanġelizzaw fil-Filippini. Fl-1587, l-iżjed binja mhux permanenti li kienet mibnija bl-injam u bil-friegħi tal-palm ġiet sostitwita bi knisja u monasteru tal-ġebel; dan tal-aħħar imbagħad sar is-sede tal-Ordni Awgustinjana fil-Filippini. Fl-1854 żdiedu żewġ torrijiet tal-kampnari, iżda l-kampnar tat-Tramuntana mtela konsenturi fit-terremot tal-1880 u kellu jitwaqqa'. Minħabba l-periklu ta' diżastri naturali, il-biċċa l-kbira tal-estetika tal-knisja kellha tiġi ssagrifikata favur id-durabbiltà u l-funzjonalità tal-knisja. Fl-1762, matul il-Gwerra tas-Seba' Snin, il-qawwiet [[Renju Unit|Brittaniċi]] serqu r-rikkezzi tal-knisja. Fl-1898, fil-Knisja ta' Santu Wistin l-[[Stati Uniti|Amerikani]] u l-Ispanjoli ddiskutew dwar iċ-ċediment ta' Manila lill-Amerikani u l-Ispanjoli ffirmaw il-qbil hemmhekk. Minn ġewwa l-knisja fiha opri tal-[[arti]] li jmorru lura għas-seklu 19, b'[[Pittura|pitturi]] ''trompe-l'œil'' magħmula mill-pitturi [[Italja|Taljani]] Alberoni u Dibella, iżda dawn saru fuq l-affreski oriġinali tal-knisja. Il-knisja ġiet imżejna b'''retablo'' fin, pulptu, ambone u sedji tal-kor. Barra minn hekk, il-knisja fiha wkoll dettalji Orjentali, fosthom [[Kelb|klieb]] fu Ċiniżi maġenb id-daħla tal-binja. Ta' interess speċjali huma s-sensiela ta' [[Kappella|kappelli]] laterali bil-kripti fiż-żewġ naħat tan-navata. Il-ħitan li jisseparawhom jagħmluha ta' riffieda. Il-volta tal-ġebel b'għamla ta' bittija, il-koppla, u l-vestibolu bil-ħnejjiet huma kollha uniċi fil-Filippini, l-istess bħat-tiżjin li spiss jinkludi l-flora lokali. Kumpless ta' monasteru fl-imgħoddi kien ikkollegat mal-knisja permezz ta' sensiela ta' kjostri, arkati, btieħi u ġonna. Il-knisja kienet l-unika struttura fl-Intramuros li rreżistiet il-Liberazzjoni ta' Manila fl-1945. Fil-kappella lapterali tal-knisja hemm il-fdalijiet tal-Ispanjol [[Miguel Lopez de Legaspi]], il-fundatur tal-belt ta' Manila, il-[[belt kapitali]] tal-Filippini.<ref>{{Ċita web|url=https://heritageconservation.wordpress.com/2006/07/29/san-agustin-church-intramuros-manila/|titlu=San Agustin Church (Intramuros, Manila)|data=2006-07-29|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> === Knisja ta' Santa Marija === [[File:Sta._Maria_Church,_Ilocos_Sur.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sta._Maria_Church,_Ilocos_Sur.jpg|daqsminuri|Il-Knisja ta' Santa Marija fin-Nofsinhar ta' Ilocos.]] Il-Knisja ta' [[Santa Marija]], magħrufa wkoll bħala l-Knisja tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna, tinsab fil-muniċipalità ta' Santa Maria, fin-Nofsinhar ta' Ilocos. Għad-differenza ta' knejjes oħra tal-bliet fil-Filippini, li jikkonformaw mat-tradizzjoni Spanjola li jinsabu fil-[[pjazza]] ċentrali, il-Knisja tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna bil-kunvent tagħha tinsab fuq għolja mdawra b'ħajt difensiv. Il-fatt li l-kunvent jinsab parallel mal-faċċata tal-knisja u li t-torri tal-kampnar huwa separat (karatteristika tal-arkitettura Filippina-Ispanika) f'nofs il-ħajt tan-navata huma karatteristiċi mhux tas-soltu. Dan kien minħabba li l-knisja nbniet fuq għolja. Il-knisja tal-brikks issegwi l-konfigurazzjoni standard fil-Filippini, b'faċċata [[Monument|monumentali]] li taħbi l-linja dritta tas-saqaf fuq binja rettangolari twila. Jingħad li l-knisja nbniet fuq raff solidu bħala prekawzjoni kontra l-ħsarat mit-terremoti. Il-ħitan ma fihom tiżjin iżda fihom daħliet laterali b'tinqix delikat u riffieda b'saħħithom.<ref>{{Ċita web|url=https://guidetothephilippines.ph/destinations-and-attractions/paoay-church|titlu=Information about Paoay Church|sit=Guide to the Philippines|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-23|arkivju-data=2025-01-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250124111213/https://guidetothephilippines.ph/destinations-and-attractions/paoay-church|url-status=dead}}</ref> === Knisja ta' Paoay === [[File:Paoay_Church,_Paoay.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Paoay_Church,_Paoay.jpg|daqsminuri|Il-Knisja ta' Paoay fit-Tramuntana ta' Ilocos.]] Il-Knisja ta' Paoay, magħrufa wkoll bħala l-Knisja ta' Santu Wistin, tinsab f'Paoay, fit-Tramuntana ta' Ilocos. Hija l-iżjed eżempju straordinarju fil-Filippini ta' arkitettura bl-istil Barokk tat-Terremoti. Erbatax-il riffieda huma rranġati tul il-linji ta' volta ġganteska li tirfed waħda iżgħar, b'tiżjin piramidali fuqha. Par riffieda f'nofs kull ħajt tan-navata fihom taraġ li jagħti aċċess għas-saqaf. Il-parti t'isfel tal-apsida u l-biċċa l-kbira tal-ħitan inbnew bi blokok tal-ġebel tal-qroll, u s-sulari ta' fuq tlestew bil-brikks, iżda din l-ordni ġiet invertita fuq il-faċċata. It-torri enormi tal-kampnar tal-ġebel tal-qroll, li żdied nofs seklu wara li tlestiet il-knisja, jinsab isseparat mill-knisja, mill-ġdid bħala protezzjoni mill-ħsarat tat-terremoti. Il-Knisja ta' Paoay inbniet bil-brikks moħmija, bil-blat tal-qroll, bis-''salbot'' (polpa tas-siġar) u bl-injam, u sserraħ fuq 24 riffieda mnaqqxa enormi. Din kienet soluzzjoni arkitettonika għall-ambjent naturali diffiċli tal-inħawi. Fiż-żewġ naħat tan-navata hemm l-iżjed riffieda voluminużi tal-ġebel fil-gżejjer kollha. Intuża ġebel tal-qroll kbir ħafna għas-sular t'isfel filwaqt li l-brikks intużaw għas-sulari ta' fuq tal-knisja. Il-ħitan huma ħoxnin 1.67 metru u ġew magħmula bl-istess materjali. It-torri tal-kampnar isseparat huwa ta' interess notevoli billi s-saffi mtarrġin tiegħu jenfasizzaw l-istil Orjentali, struttura unika li tirrifletti d-disinn ta' pagoda. Minn barra l-knisja hija magħmul mill-ġebel tal-qroll u mill-brikks, miżmuma flimkien bit-tkaħħil bil-meraq tal-kannamiela, bil-weraq tal-mango, u bil-ħuxlief tar-ross fost l-ingredjenti oħra. Il-faċċata tal-knisja fiha ħjiel ukoll tal-[[Gotiku]] b'pilastri estiżi minn fuq għal isfel, u b'hekk joħolqu moviment vertikali b'saħħtu. Filwaqt li minn barra l-knisja hija mżejna bir-rużuni u bil-motivi tal-fjuri li jfakkru fit-tempji ta' Ġava, minn ġewwa l-knisja hija sempliċi u solenni. Oriġinarjament is-saqaf tal-knisja minn ġewwa kien impitter, iżda llum kulma fadal huma ftit fdalijiet tax-xeni grandjużi li fl-imgħoddi kienu jżejnu s-saqaf.<ref>{{Ċita web|url=https://heritageconservation.wordpress.com/2006/07/27/paoay-church/|titlu=Paoay Church|data=2006-07-27|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> === Knisja ta' Miagao === [[File:Allan_Jay_Quesada_-_Miagao_Church_DSC_8612.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Allan_Jay_Quesada_-_Miagao_Church_DSC_8612.jpg|daqsminuri|Il-Knisja ta' Miagao f'Iloilo.]] Il-Knisja ta' Miagao, magħrufa wkoll bħala l-Knisja ta' San Tumas ta' Villanueva, tinsab fl-ogħla punt tar-raħal ta' Miagao, Iloilo. It-torrijiet tal-kampnari tal-knisja kienu jintużaw għall-għassa kontra l-attakki [[Iżlam|Musulmani]] u jingħad li hija l-ifjen eżempju eżistenti ta' "Fortizza Barokka". Il-faċċata mill-isbaħ hija epitomija tat-trasfigurazzjoni Filippina ta' elementi dekorattivi tal-Punent, bil-figura ta' San Kristofru fuq il-frontun liebes bl-ilbies nattiv, iġorr lill-Bambin Ġesù fuq dahru, u jżomm ma' siġra tal-palm tal-ġewż tal-Indì għall-appoġġ. Maż-żewġ naħat tal-faċċata kollha mżewqa bit-tiżjin hemm torrijiet enormi tal-kampnari ta' għoli mhux indaqs. Dawn iż-żewġ kampnari huma asimetriċi peress li ġew iddisinjati minn żewġ patrijiet f'okkażjonijiet differenti. Minn ġewwa l-knisja għandha artal maġġuri, li huwa maħsub li kien l-artal oriġinali tas-seklu 18 li kien intilef qalb in-nirien, iżda mbagħad ġie rkuprat fl-1982. L-artal huwa indurat b'motivi Barokki, u huwa magħmul minn tliet alkovi li fihom l-effiġji ta' San Tumas ta' Villanova u ta' [[San Ġużepp]], bil-kurċifiss fin-nofs.<ref>{{Ċita web|url=http://thehappytrip.com/2015/11/unesco-world-heritage-site-miagao-church/|titlu=MIAGAO CHURCH : UNESCO WORLD HERITAGE SITE|sit=thehappytrip.com|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> == Theddidiet == [[File:2023-01-20_Binondo_Bridge_003.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2023-01-20_Binondo_Bridge_003.jpg|daqsminuri|Il-Pont ta' Binondo–Intramuros.]] Il-Pont ta' Binondo-Intramuros tlesta fl-2022.<ref>{{Ċita web|url=https://www.philstar.com/headlines/2022/04/06/2172627/duterte-leads-inauguration-binondo-intramuros-bridge|titlu=Duterte leads inauguration of Binondo-Intramuros bridge|kunjom=Flores|isem=Helen|sit=Philstar.com|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> Għalkemm il-pont jinsab madwar 550 metru 'l bogħod mill-Knisja ta' Santu Wistin f'Manila, x'aktarx li qabeż kemxejn iż-żona ta' lqugħ preskritta għall-knisja, li tinkludi s-swar ta' Intramuros u l-inħawi esterni tal-madwar.<ref>{{Ċita web|url=https://lifestyle.inquirer.net/388264/unesco-lauds-ph-on-baroque-churches-but/|titlu=Unesco lauds PH on Baroque churches but . . .|data=2021-09-13|sit=Lifestyle.INQ|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-01-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lifestyle.inquirer.net/314282/china-funded-bridge-risks-unesco-world-heritage-status-of-san-agustin-church-3-others/|titlu=China-funded bridge risks Unesco World Heritage status of San Agustin church, 3 others|data=2018-11-18|sit=Lifestyle.INQ|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> Li kieku l-Knisja ta' Santu Wistin f'Manila kellha titneħħa mil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, magħha jitneħħew ukoll it-tliet knejjes Barokki l-oħra fil-Filippini peress li flimkien jgħoddu bħala sit wieħed.<ref>{{Ċita web|url=https://newsinfo.inquirer.net/1110794/ncca-wont-allow-delisting-of-4-ph-churches-from-world-heritage-sites|titlu=NCCA won’t allow delisting of 4 PH churches from World Heritage Sites|kunjom=Corrales|isem=Nestor|data=2019-04-25|sit=INQUIRER.net|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsinfo.inquirer.net/1056250/palace-assures-china-funded-bridge-wont-affect-world-heritage-status-of-san-agustin-church|titlu=Palace assures China-funded bridge won’t affect World Heritage status of San Agustin Church|kunjom=Esguerra|isem=Darryl John|data=2018-11-22|sit=INQUIRER.net|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Knejjes Barokki tal-Filippini ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1993 u s-sit ġie estiż fl-2013.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Estensjoni possibbli == L-estensjoni tal-Knejjes Barokki tal-Filippini ġiet proposta bħala sit indikattiv għall-ġejjieni. Din l-estensjoni proposta, jekk tiġi aċċettata, iżżid ħames knejjes oħra li joħorġu fid-dieher l-interpretazzjoni lokali tal-arkitettura Barokka.<ref>{{Ċita web|url=https://www.worldheritagesite.org/tentative/id/3860|titlu=Baroque Churches of the Philippines (Extension) {{!}} For UNESCO World Heritage Travellers|sit=www.worldheritagesite.org|data-aċċess=2025-01-23}}</ref> Il-ħames knejjes huma dawn li ġejjin: * il-Knisja ta' Loboc f'Bohol; * il-Knisja ta' Boljoon f'Cebu; * il-Knisja ta' Guiuan fil-Lvant ta' Samar; * il-Knisja ta' Tumauini f'Isabela; * il-Knisja ta' Lazi f'Siquijor. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] [[Kategorija:Filippini]] [[Kategorija:Knejjes]] nckywijni8qrwfmn53zdwqolz5mpfxq 0 34208 332624 328448 2026-10-02T01:33:53Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332624 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Chiang Mai''', '''Chiangmai''', '''Chiang Maï''' jew '''Chiengmai <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Sophie Clément-Charpentier |last2=Kunwadee Jintavorn |date=1989 |title=Chiengmai, sept siècles de tradition urbaine |url=https://www.persee.fr/doc/arch_0044-8613_1989_num_37_1_2572 |journal=Archipel |volume=37 |page=219-246}}.</ref>''' (bit- thaï : , RTGS ''{{Lang|th-Latn|Chiangmai}}'' / / tɕʰīəŋmàj / Isma' ⓘ , li tfisser {{Awdjo|Th-Chiang Mai.ogg}} belt ġdida "), imlaqqam il-" Warda tat-Tramuntana Chiang Mai hija t-tieni l-akbar belt fit [[Tajlandja|-Tajlandja]] skont il-popolazzjoni. Dan iċ-ċentru kulturali u ekonomiku tat-tramuntana tal-pajjiż iservi wkoll bħala l-kapitali tal -provinċja ta' Chiang Mai . Il-muniċipalità ta' Chiang Mai tkopri Si Phra Singha, Ya Chang, Chang Chang, Wat Gate, u Pa Tan. Tinkludi wkoll partijiet minn Chang Phuak, Suthep, Pung Sun, Nong Hoi, Tha Sala, Nong Pa Phuang, u Fa Ham, iżda l-belt minn dakinhar espandiet fid-distretti ġirien, u ffurmat iż-żona urbana ta' Chiang Mai u ż-żona uffiċjali tal-belt b'popolazzjoni ta' 1 197 931 personnes <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://download.asa.or.th/03media/04law/cpa/mr56-cm.pdf|titlu=Règlements ministériels qui seront incorporés dans le plan de la ville unifiée de Chiang Mai, page 32 (en thaï)|awtur=Organisation administrative provinciale de Chiang Mai, Royal Gazette (21 mai 2013)|lingwa=th}}.</ref> , <ref>{{Ċita web|url=https://www.macrotrends.net/cities/22618/chiang-mai/population|titlu=Chiang Mai, Thailand Metro Area Population 1950-2023, Données du Département des affaires économiques et sociales des Nations Unies - Division de la population|sit=www.macrotrends.net|data-aċċess=2023-02-20|arkivju-data=2024-03-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240303114840/https://www.macrotrends.net/cities/22618/chiang-mai/population|url-status=dead}}.</ref> , <ref>{{Ċita web|url=https://www.bora.dopa.go.th/home/|titlu=Département de l'administration provinciale (DOPA), Données démographiques pour l'année 2022.|lingwa=th|data-aċċess=2023-02-20}}.</ref> . Chiang Mai saret belt moderna. Toffri ħafna attrazzjonijiet għal eluf ta’ viżitaturi barranin. L-importanza storika tagħha ġejja mill-post strateġiku tagħha ħdejn fergħa tan-nofsinhar tat-Triq tal-Ħarir antika, ħafna qabel l-influss modern ta’ turisti barranin. Il-belt kienet ċentru magħruf għall-artiġjanat, l-umbrelel, il-ġojjellerija (speċjalment il-fidda), u l-inċiżjonijiet tal-injam tagħha. == Ġeografija == Jinsab 800 kilometru fit-tramuntana ta' [[Bangkok]], fost l-ogħla muntanji fil-pajjiż. Il-belt tinsab fuq ix-xatt tax-Xmara Ping, tributarju importanti tax-Xmara Chao Phraya . Imdaħħal f'wied f'altitudni ta' 310 metru. [[Stampa:Rivière_Ping.jpg|nofs|daqsminuri|Ix-Xmara Ping f'Chiang Mai.]] === Għargħar u tniġġis === Bħal Bangkok, Chiang Mai tbati minn għargħar u tniġġis tal-arja. Kull sena, bejn Frar u April, xi kultant anke Mejju, Chiang Mai tkun mgeżwra f’ċpar oħxon ta’ partiċelli fini prinċipalment minn ħruq agrikolu u nirien fil-foresti. : l-arja spiss issir impossibbli li wieħed jieħu n-nifs u s-saħħa tal-abitanti tkun f'riskju <ref>{{Ċita web|url=https://lepetitjournal.com/thailande/actualite/trois-questions-pollution-air-chiang-mai-329746|titlu=Trois questions sur la pollution de l’air à Chiang Mai|awtur=Catherine Vanesse|data=24 janvier 2022 (mis à jour le 22 mai 2025)|sit=lepetitjournal.com}}.</ref> , <ref>{{Ċita web|url=https://www.gavroche-thailande.com/thailande-societe-a-chiang-mai-la-pollution-finit-devant-les-tribunaux/|titlu=THAÏLANDE – SOCIÉTÉ : A Chiang Mai, la pollution finit devant les tribunaux|data=12 avril 2023|sit=gavroche-thailande.com}}.</ref> , <ref>{{Ċita web|url=https://www.lamarseillaise.fr/culture/air-pollue-et-vies-etouffees-MA13642824|titlu=Air pollué et vies étouffées|awtur=Arnaud Deux|data=15 avril 2023|sit=lamarseillaise.fr}}.</ref> , <ref>{{Ċita web|url=https://www.gavroche-thailande.com/thailande-pollution-chiang-mai-suffoque-sous-la-brume/|titlu=THAÏLANDE – POLLUTION : Chiang Mai suffoque sous la brume|data=01 avril 2024|sit=gavroche-thailande.com}}.</ref> , <ref>{{Ċita web|url=https://www.gavroche-thailande.com/thailande-pollution-bangkok-et-chiang-mai-parmi-les-villes-les-plus-polluees-au-monde/|titlu=THAÏLANDE – POLLUTION : Bangkok et Chiang Mai parmi les villes les plus polluées au monde|data=28 octobre 2024|sit=gavroche-thailande.com}}.</ref> , <ref>{{Ċita web|url=https://lepetitjournal.com/bangkok/sante/smog-chiang-mai-respire-mieux-2025-410871|titlu=Smog - Chiang Mai respire beaucoup mieux en 2025 !|data=16 avril 2025|sit=lepetitjournal.com}}.</ref> . == Storja == Ir-Re Mengrai waqqaf Chiang Mai (li jfisser " belt ġdida ") IL-{{Data|12|avril|1296}} , u ħadet post Chiang Rai bħala l-belt kapitali tar-renju Thai Lanna . Mengrai bniet foss u ħajt madwar il-belt biex tipproteġiha minn inkursjonijiet minn aggressuri mill-Burma. Bit-tnaqqis tar-Renju ta' Lanna, il-belt tilfet l-importanza tagħha u kienet ta' spiss okkupata mill-Burmiżi jew mis-Sijamiżi tar -Renju ta' Ayutthaya . Saħansitra ngħaqdet mar-Renju ta' Lan Xang taħt ir-Re Setthathirath bejn l-1546 u l-1556, imbagħad waqgħet taħt il-ħakma Burmiża ( id-Dinastija Taungū ) mill- 1558 sal- 1725. Matul il-gwerer li mexxiet id-dinastija Burmiża l-ġdida ( id-Dinastija Konbaung ), Chiang Mai tbattlet mill-abitanti tagħha u baqgħet abbandunata għal ħmistax-il sena (1776-1791) ( Lampang kienet il-belt kapitali ta' dak li kien fadal mir-Renju ta' Lanna matul dan il-perjodu). Chiang Mai formalment saret reġjun ta' Siam fl- 1774, meta r-Re Taksin ħadha lura mingħand il-Burmiżi. Il-belt irkuprat kemm kulturalment kif ukoll ekonomikament, u gradwalment saret il- kapitali kulturali u ekonomika tat-Tramuntana tat-Tajlandja, it-tieni l-akbar żona urbana wara [[Bangkok]] . Il-belt sellfet isimha lill- Inizjattiva Chiang Mai, ftehim finanzjarju internazzjonali nnegozjat hemmhekk fl-2000 mill -ASEAN plus tlieta . [[Stampa:201703280000a_City_Map.jpg|xellug|daqsminuri|Mappa taċ-ċentru storiku ta' Chiang Mai. Din " belt kwadra B'kejl ta' 1.7 km b'1.6 km, hija mdawra b'ħajt imtaqqab b'ħames bibien. Darba kienet il-belt rjali riservata għar-re, in-nobbli, u l-patrijiet, bil-palazzi tal-injam tagħha <ref>{{Ċita web|url=https://lepetitjournal.com/chiang-mai/curieux-palais-ancienne-prison-chiang-mai-debat-299523|titlu=Un bien curieux palais sous l’ancienne prison de Chiang Mai fait débat|awtur=Catherine Vanesse|data=1 mars 2021 (mis à jour le 2 juillet 2021)|sit=lepetitjournal.com}}.</ref> u t-tempji tal-briks... Il-pjan oriġinali ta' Chiang Mai ġie rivedut diversi drabi mis-suċċessuri tar-Re Mangrai. Il-bini tal-fossijiet u s-swar attwali jmur lura biss għall-bidu tas-seklu ¹⁹ <ref>{{Ċita ktieb|data=avril 1993|titlu=Thaïlande|sensiela=Guides Gallimard|edizzjoni=Éditions Nouveaux-Loisirs,|paġna=Chiang Mai, Chiang Mai aujourd'hui : les remparts et les douves page 264|paġni=376|isbn=2-7424-0160-1}}.</ref> .]] <gallery mode="packed" caption="Fortifikazzjonijiet tal-bidu XIXseklu 19 seklu li jiddelimita ċ-ċentru storiku ta' Chiang Mai, &quot; il-belt kwadra »"> Stampa:Chiang_mai.jpg|ħolqa=Fichier:Chiang_mai.jpg|alt=Mur de la cité en brique et douves.| Ħajt u foss tal-belt magħmulin mill-briks. Stampa:Tapaeroadchiangmai-2508.jpg|ħolqa=Fichier:Tapaeroadchiangmai-2508.jpg|alt=Porte Tha Phae à l'Est en 1908.| Il-Bieb ta' Tha Phae lejn il-Lvant fl-1908. Stampa:ประตูท่าแพ_-_panoramio.jpg|ħolqa=Fichier:ประตูท่าแพ_-_panoramio.jpg|alt=Porte Tha Phae à l'Est en 2008.| Il-Bieb ta' Tha Phae lejn il-Lvant fl-2008. Stampa:Chiang_Mai_-_East_gate_of_the_city_wall_-_0001.jpg|ħolqa=Fichier:Chiang_Mai_-_East_gate_of_the_city_wall_-_0001.jpg|alt=Vue d'ensemble de la porte Tha Phae.| Ħarsa ġenerali lejn il-bieb ta' Tha Phae. Stampa:201703291042d_Chiang_Mai,_City_Wall,_Chiang_Mai_Gate.jpg|ħolqa=Fichier:201703291042d_Chiang_Mai,_City_Wall,_Chiang_Mai_Gate.jpg|alt=Porte de Chiang Mai au Sud.| Il-Bieb ta' Chiang Mai fin-Nofsinhar. Stampa:ประตูแสนปุง_อ.เมือง_จ.เชียงใหม่_(1).jpg|ħolqa=Fichier:ประตูแสนปุง_อ.เมือง_จ.เชียงใหม่_(1).jpg|alt=Porte Saen Prung au Sud.| Il-Bieb ta' Saen Prung fin-Nofsinhar. Stampa:Suan_Dok_gate_Chiang_Mai.JPG|ħolqa=Fichier:Suan_Dok_gate_Chiang_Mai.JPG|alt=Porte Suan Dok à l'Ouest.| Il-Bieb ta' Suan Dok lejn il-Punent. Stampa:Ancient_city_wall_and_Chang_Phueak_Gate_in_Chiang_Mai.jpg|ħolqa=Fichier:Ancient_city_wall_and_Chang_Phueak_Gate_in_Chiang_Mai.jpg|alt=Porte Chang Pueak au Nord.| Il-Bieb ta' Chang Pueak lejn it-Tramuntana. </gallery> == Buddiżmu == Hemm madwar 300 tempju Buddista f'Chiang Mai, li 36 minnhom jinsabu fil-belt il-qadima, il-belt kwadra » <ref>{{Ċita web|url=https://www.nationthailand.com/lifestyle/travel/40032572|titlu=My Chiang Mai Favourites|awtur=Dan Brook|data=05 novembre 2023|sit=nationthailand.com|lingwa=Anglais}}.</ref> . === Wat Phrathat Doi Suthep === Wat Phrathat Doi Suthep huwa tempju Buddista fil-provinċja ta' Chiang Mai. It-tempju spiss jissejjaħ sempliċement Doi Suthep, għalkemm dan huwa fil-fatt l-isem tal-muntanja li fuqha jinsab. It-tempju jinsab 15-il kilometru 'l bogħod mill-belt ta' Chiang Mai u huwa sit sagru għat-Tajlandiżi. It-tempju joffri veduta sabiħa ta' Chiang Mai. Wat Phrathat Doi Suthep jibqa' destinazzjoni popolari ħafna għal viżitaturi barranin. It-tempju jista' jiġi aċċessat mas-sebħ biex tara t-tlugħ ix-xemx fuq il-belt. === Wat Chiang Man === [[Stampa:Wat_Chiang_Man.jpg|daqsminuri|Wat Chiang Man, li jmur lura għas XIIIseklu 13 seklu, hija l-eqdem fil-belt.]] Wat Chiang Man (en) est le temple le plus ancien de Chiang Mai (1296<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=François Bauvois |date=Avril 2003 |title=Chiang Mai, distributeur d'air frais |url=https://www.gavroche-thailande.com/wp-content/uploads/2021/04/Gavroche-2003-Apr..pdf |format=pdf |journal=Gavroche Thaïlande |issue=107 |page=36-37}}.</ref>). Le roi [[Mengrai]] y a vécu au moment de la construction de la ville. Ce temple abrite deux statues de Bouddha très importantes et vénérées, le Phra Sila (une statue Bouddha de marbre) et le Phra Satang Man (une statue de Bouddha de cristal)<ref>{{Ċita web|url=https://www.komchadluek.net/believe/spiritual/540468|titlu=3 วัดเก่าแก่ แห่งเมืองเชียงใหม่ เสริมสิริมงคล|data=07 janvier 2025|sit=komchadluek|lingwa=thaï}}.</ref>. === Wat Phra Singh === Wat Phra Singh jinsab fi ħdan is-swar tal-belt. Dan it-tempju, li jmur lura għall-1345, huwa eżempju tal-arkitettura klassika tat-Tramuntana tat-Tajlandja. Fih il-Phra Singh Buddha, immaġni meqjuma ħafna li nġiebet hawn diversi snin ilu minn Chiang Rai. It-tempju huwa mibni kollu kemm hu mill-injam. === Wat Chedi Luang === [[Stampa:Wat_Chadi_Luang,_Chiang_Mai.png|daqsminuri|Wat Chedi Luang.]] Wat Chedi Luang วัดเจดีย์หลวง, tempju tal-kbir stûpa, twaqqfet fl-1401 Huwa ddominat minn chedi kbir tat-tip Lanna, li l-kostruzzjoni tiegħu damet diversi snin. Terremot għamillu ħsara fis- XVI16 . seklu, u ż-żewġ terzi t'isfel biss għadhom viżibbli. Oriġinarjament, il-kumpless kien jinkludi tliet tempji: Wat Chedi Luang, Wat Ho Tham, u Wat Sukmin. Dan it-tempju Buddista fih ukoll is-Santwarju tal-Pilastru tal-Belt ( ''Lak Mueang'' ) ta' Chiang Mai. === Wat Ched Yot === Wat Ched Yot jinsab fil-periferija tal-belt. Mibni fl-1455, ospita t-tmien Kunsill Dinji Buddista fl-1977. === Wiang Kum Kam === Wiang Kum Kam huwa s-sit ta’ belt antika li tinsab fil-periferija tan-nofsinhar ta’ Chiang Mai. Ir-Re Mengrai għex hemm għal għaxar snin qabel it-twaqqif ta’ Chiang Mai. Is-sit fih numru kbir ta’ tempji fdalijiet bħal Wat Phan Lao u Wat I Khang, kif ukoll xi tempji li għadhom wieqfa, bħal Wat Chedi Liam . === Wat U Mong === [[Stampa:Chiang-Mai_Thailand_Buddhist-Manuscript-Library-and-Museum-01.jpg|daqsminuri|Librerija u mużew Buddista f'Chiang Mai.]] Wat U-Mong huwa tempju tal-foresta f'għar fl-għoljiet fil-punent tal-belt, ħdejn l-Università ta' Chiang Mai. Wat U-Mong huwa magħruf għax-xbieha tiegħu tal-Buddha fis-sawm u l-mijiet ta' proverbji Buddisti bl-Ingliż u bit-Tajlandiż murija fuq is-siġar fis-sit. === Wat Suan Dok === Wat Suan Dok huwa tempju XIV 14 seklu li jinsab eżatt fil-punent tas-swar tal-belt il-qadima. Inbena mir-Re Lanna għal patri venerat minn Sukhothai bħala residenza matul l-irtir tiegħu fl-istaġun tax-xita . L-isem tat-tempju bejn wieħed u ieħor jissarraf għal " qasam tal-fjuri Għandu diversi karatteristiċi uniċi, inkluż l- ''ubosot'' il-kbir, jew is-sala tal-ordinazzjoni. Huwa mhux tas-soltu mhux biss għad-daqs tiegħu iżda wkoll għax huwa miftuħ fuq il-ġnub aktar milli magħluq kompletament. Karatteristika distintiva oħra tat-tempju hija l-għadd kbir ta’ ''chedis'' li fihom jinsabu l-irmied funebri tal-ħakkiema ta’ Chiang Mai. Dan it-tempju huwa wkoll id-dar ta’ waħda mill-aktar universitajiet monastiċi importanti tat-Tajlandja, l-Università Buddista Mahachulalongkon Rajavidyalaya. === Oħrajn === * Wat Buppharam * Wat Chiang Yuen * Wat Lok Moli * [[Wat Sri Suphan]], it-tempju tal-fidda <ref>{{Ċita web|url=https://www.bangkokpost.com/life/travel/1399434/lannas-silver-temple|titlu=Lanna's silver temple|awtur=Apichart Jinakul|data=21 janvier 2018|sit=bangkokpost.com|lingwa=Anglais}}</ref> , <ref>{{Ċita web|url=https://www.gavroche-thailande.com/thailande-societe-chiang-mai-en-colere-contre-des-touristes-qui-sembrassent-dans-les-temples/|titlu=THAÏLANDE – SOCIÉTÉ : Chiang Mai en colère contre des touristes qui s’embrassent dans les temples|data=08 octobre 2022|sit=gavroche-thailande.com}}.</ref> , <ref>{{Ċita web|url=https://www.nationthailand.com/life/travel/40045095|titlu=Chiang Mai's Silver Temple and Wua Lai Walking Street|awtur=Tammy Tameryn Somhar|data=12 janvier 2025|sit=nationthailand.com|lingwa=Anglais}}.</ref> * Poy Sang Long == Kultura == * [[Stampa:Chao_guay_thai_grass_jelly.jpg|daqsminuri|Bejgħ ta' ġelatina tal-ħaxix fis-Suq tat-Triq tal-Mixi tal-Ħadd ta' Chiang Mai]] Żoo ta' Chiang Mai * Università ta' Chiang Mai * ''Ikla Khantoke'' * Is-Suq tat-Triq tal-Mixi tal-Ħadd (Tajlandiż) : ถนนคนเดินท่าแพ ) li tibda minn Tha Phae Gate u testendi tul Ratchadamnoen Street <ref>{{Ċita web|url=https://www.liberation.fr/culture/2011/08/16/chiang-mai-une-thai-au-dessus_755094/|titlu=Chiang Mai, une Thaï au-dessus|awtur=Fabrice Tassel|data=16 août 2011|sit=liberation.fr}}</ref> . === LINGWI === In-nies ġeneralment jitkellmu bil-Kham Muang (Tajlandiż). : Għerf, RTGS Kham Mueang, magħruf ukoll bħala ''t-Tajlandiż tat-Tramuntana'' jew ''Lanna Thai'', huwa l-lingwa uffiċjali tat-Tajlandja, filwaqt li t-Tajlandiż Ċentrali jintuża fl-edukazzjoni u jinftiehem mill-biċċa l-kbira tan-nies. L-alfabett antik Kham Mueang issa huwa studjat biss minn studjużi, u t-Tajlandiż tat-Tramuntana ġeneralment jinkiteb bl-użu tal -alfabett Tajlandiż Siamiż. == Ekonomija == === Trasport === [[Stampa:Panoramic_view_of_Chiang_Mai_International_Airport_(I).jpg|daqsminuri|Il-pistarun, l-infrastruttura tal-ajruport u l-parti tan-nofsinhar tal-belt.]] [[Stampa:Chiang_Mai_Train_Station.jpg|daqsminuri|L-istazzjon tal-ferrovija ta' Chiang Mai .]] Chiang Mai hija servuta mill -Ajruport Internazzjonali ta' Chiang Mai . L-istazzjon tal-ferrovija ta' Chiang Mai huwa parti min-netwerk ferrovjarju tat-tramuntana tat-Tajlandja, li jgħaqqad il-belt ma' [[Bangkok]] . Ferrovija prestiġjuża, l- Eastern &amp;amp; Oriental-Express, topera fuq din ir-rotta kull sitt xhur. Chiang Mai għandha wkoll żewġ stazzjonijiet tal-karozzi tal-linja; waħda żgħira, li tinsab fit-tramuntana tal-belt, imsejħa Chang Phuak u li sservi destinazzjonijiet fil-provinċja, u waħda ferm akbar imsejħa Arcade u li tinsab fil-lvant tal-belt li sservi l-maġġoranza tal-bliet ewlenin fil-pajjiż. Chiang Mai għandha żewġ linji lokali tal-karozzi tal-linja, B1 u B2. Iż-żewġ karozzi tal-linja huma bojod. Il-Linja B1 tgħaddi bejn l-Istazzjon tal-Karozzi tal-Linja Arcade, l-Istazzjon tal-Ferrovija ta' Chiang Mai, il-Bieb ta' Thaphae, u ż-Żoo, u viċi versa. Il-Linja B2 tgħaddi bejn l-Istazzjon tal-Karozzi tal-Linja Arcade, il-Bieb ta' Tha Phae, u l-Ajruport ta' Chiang Mai, u viċi versa. Iż-żewġ rotot jgħaddu mis- [[Marché de Warorot|Suq Warorot]] <ref>{{Ċita web|url=https://lepetitjournal.com/thailande/warorot-les-tresors-secrets-du-quartier-chinois-de-chiang-mai-291210|titlu=Warorot : Les trésors cachés du quartier chinois de Chiang Mai|awtur=Catherine Vanesse|data=02 novembre 2020 (mis à jour le 22 mai 2025)|sit=lepetitjournal.com}}</ref> (iċ-"Chinatown" ta' Chiang Mai). Il-prezz minimu huwa ta' 15-il baht. Ħafna " taxis ħomor kondiviżi » (imsejħa ''songthaeo'' li tfisser żewġ ringieli), jiċċirkolaw fil-belt <ref name="chiangmainews">{{Ċita web|url=http://www.chiangmainews.com/aboutchiangmai/details.php?id=24|titlu=Chiang Mai Citylife: About Chiang Mai: General information about culture, society, history, Buddhism, education and health in Chiang Mai.}}.</ref> . Hemm netwerk ta’ taxis tradizzjonali u l-kumpanija tat-trasport privata Grab hija stabbilita hemmhekk wara li l-mexxej dinji Uber abbanduna s-suq . == L-isports == [[Stampa:700th_Anniversary_Stadium.jpg|daqsminuri|Stadju tas-700 Anniversarju ta' Chiang Mai]] Chiang Mai tiftaħar b'infrastruttura sportiva ta' kwalità għolja, wara li ospitat it-18-il Logħob tax-Xlokk tal-Asja fl-1995. Għandu stadium kbir li jista’ jakkomoda sa 4,500 spettatur, pixxina Olimpika, grawnds tat-tennis u tal-futbol, u wkoll qrati tal-badminton u tal-basketball b’xejn <ref>{{Ċita web|url=https://lepetitjournal.com/thailande/stade-700-ans-chiang-mai-rendez-vous-sportifs-318591|titlu=Le stade des 700 ans à Chiang Mai, rendez-vous des sportifs de tous poils|awtur=Catherine Vanesse|data=16 août 2021 (mis à jour le 22 mai 2025)|sit=lepetitjournal.com}}</ref> ... Il-belt kellha klabb tal-futbol imwaqqaf fl-1963, it- Thailand Tobacco Monopoly Chiangmai Football Club, li ġie xolt fl-2016 wara li biddel il-bliet spiss (Chiang Mai, Bangkok, Samut Sakhon, Lopburi, eċċ.). == Personalitajiet marbuta mal-muniċipalità == * Ekanit Panya (1999-), futboler Tajlandiż imwieled f'Chiang Mai. * Araya Rasdjarmrearnsook, artista. * Teresa Teng, kantanta Tajwaniża li mietet fi Chiang Mai. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|JPN}} [[Uozu]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|JPN}}. [[Saitama]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Kunming]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Ħarbin]] ([[Ċina]]) == Noti u referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] ry0er7sw8j3w072e28a7g5njplxhnkm 0 34527 332622 331331 2026-10-02T00:51:34Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332622 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} <dfn>Battambang</dfn> hija belt fil-Majjistral [[Kambodja|tal-Kambodja]], il-kapitali tal- provinċja bl-istess isem, li tmiss mat [[Tajlandja|-Tajlandja]] . It-tieni l-akbar belt tal-pajjiż (popolazzjoni stmata fl- 2019 għal 119 251  ), ilha, għal aktar minn 500 sena, iċ-ċentru kummerċjali ewlieni tal-provinċji tal-punent popolati minn taħlita ta' etniċitajiet Tajlandiżi, Laotiani, Ċiniżi u Khmer . == Ġeografija == Billi tgħaqqad ir-reġjun ma' [[Phnom Penh]] u [[Tajlandja|t-Tajlandja]], il-belt hija rabta vitali għall-Kambodja. Il-parti prinċipali ta' Battambang tinsab ħdejn is- Sangker, xmara li tgħaddi mill-provinċja ta' Battambang u tidħol fil-belt, mil-Lbiċ għall-Grigal, u tisfa' fit- Tonle Sap . Battambang tinsab 293  minn Phnom Penh, 68  minn Sisophon, 117  minn Poipet (belt fuq il- fruntiera mat-Tajlandja ) u 171  minn [[Siem Reap]]. == Etimoloġija u mitoloġija == Ismu litteralment ifisser "titlef il- bastun " bil- Khmer . Għalkemm jeżistu diversi tifsiriet, dik relatata mal -leġġenda lokali ta’ ''Preah Bat Dambang Kranhoung'' tidher li hija l-aktar waħda mifruxa. L-istorja tgħid li ġgant sar sultan u, waqt li kien qed jipprova jiġġieled kontra rivali, waddab bastun biex joqtlu, iżda ma laqatx il-mira. Il-bastun waqa’ lura u fforma nixxiegħa msejħa ''O Dambang'', u eventwalment sparixxa f’reġjun remot li wieħed mis-slaten sussegwenti ordna li jissejjaħ "Provinċja ta’ Battambang". Anke llum, statwa f’ġieħ dan il-ġgant tinsab fid-daħla tal-belt.<ref name="KAMBUWORLD STDB"> {{Ċita web|url=http://kambuworld.free.fr/FR-NW-battambang-statue-tadambong.html|titlu=Statue de Ta Dambong à Battambang|data=25 octobre 2007|sit=Kambu’s World|data-aċċess=18 mars 2010}}</ref> == Storja == Il-belt ta' Battambang inizjalment kienet tappartjeni lill-Imperu Khmer. Mill-1795 sal-1907, il-belt ta’ Battambang waqgħet taħt il-kontroll tar-Renju ta’ Siam u l-provinċja ta’ Battambang kienet immexxija għal 112-il sena minn 6 ġenerazzjonijiet ta’ membri tal-familja Thai Abhaiwongsee.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bangkokpost.com/life/travel/777225/see-the-sights-of-sa-kaeo|titlu=See the sights of Sa Kaeo|awtur=Karnjana Karnjanatawe|data=26 novembre 2015|sit=bangkokpost.com|lingwa=Anglais}}</ref> Fl-1907, wara trattat bejn ir-Renju ta' Siam u r-Repubblika Franċiża, il-provinċja ta' Battambang ġiet kolonizzata minn Franza. Il-belt li l-Franċiżi sabu fl- 1907 ma kienet tixbah xejn lil kif hi llum. Kienet aktar agglomerazzjoni li kienet żviluppat tul ix-xmara, mill-post attwali tal-belt sat -Tonlé Sap . Il-popolazzjoni ta' din il-konurbazzjoni twila bilkemm qabżet il 100 000 habitants . L-amministrazzjoni kolonjali mbagħad żarmat id-djar tradizzjonali tal-injam li kienu jestendu ħdejn ix-xmara biex tissostitwihom b'abitazzjonijiet permanenti u bniet ċentru tal-belt, konness mat- [[Phnom Penh]] bit-triq u l-ferrovija. Bħal f'ċentri urbani oħra tal- Indoċina Franċiża, in-negozjanti ta' oriġini Ċiniża huma mħeġġa jiġu u jagħtu l-ħajja lill-qalba tal-bliet billi jiftħu ħwienet u negozji żgħar oħra. Il- ''Psar Nat'', is-suq ewlieni, arkitettura fl-istil Art Deco, ta’ kulur isfar jgħajjat, ġie inawgurat fl- 1936.<ref name="GRANT ROSS BDlBPHduV"> {{Ċita ktieb|kunjom=Grant Ross|isem=Helen|sena=2003|titlu=Bad Dambaung|edizzjoni=3DGraphics Pub|post=Phnom Penh|paġni=60|isbn=978-979-969-744-8}}</ref> [[Stampa:Battambang_-_Psar_Nat.jpg|xellug|daqsminuri|290x290px| Il- ''Psar Nat'', is-suq ta' Battambang (1936)]] == Trasport == === Ajruport === Battambang għandha ajruport ( kodiċi IATA) : BBM). Madankollu, minn meta t-triq lejn Phnom Penh ġiet irranġata, l-ebda destinazzjoni mhi servuta.<ref name="JUCHNOWSKI B">{{Ċita web|url=http://tikikiki.com/2009/11/battambang|titlu=Battambang|awtur=Kimberly Juchnowski|data=30 novembre 2009|sit=Tiki Kiki|lingwa=en|data-aċċess=31 mars 2010|arkivju-data=2025-12-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20251211135933/https://tikikiki.com/2009/11/battambang/|url-status=dead}}</ref> === Netwerk ferrovjarju === [[Stampa:Gare.Battambang.jpg|lemin|daqsminuri|290x290px| Stazzjon ta' Battambang]] Battambang hija servuta mil-linja Phnom Penh - Poitet kull jumejn. Il-linja kienet ġiet sospiża fl-2009 minħabba l-kundizzjoni ħażina tal-linji u reġgħet infetħet f'Lulju {{Data|juillet 2018}} wara l-iżvilupp mill-ġdid tal-linji.<ref>{{Ċita web|url=https://www.phnompenhpost.com/business/cambodia-thailand-rail-reconnected-after-45-years|titlu=Cambodia-Thailand rail reconnected after 45 years {{!}} Phnom Penh Post|kunjom=Pisei|isem=Hin|sit=www.phnompenhpost.com|lingwa=en|data-aċċess=2019-09-07}}</ref> Il- ''ferrovija tal-bambu'', forma oriġinali u bażika ta’ trasport ferrovjarju użata mill-popolazzjoni lokali, li magħha żdiedu fis-snin riċenti numru dejjem akbar ta’ turisti, tinsab fuq il-linja erba’ kilometri fix-xlokk tal-belt. === Netwerk tat-toroq === Ir-Rotta Nazzjonali 5 bejn Battambang u [[Phnom Penh]] ġiet rinnovata u issa tieħu madwar 4 sigħat biex tivvjaġġa bejn iż-żewġt ibliet, distanza ta' 290  .<ref name="AUZIAS CHAUVERY LABOURDETTE C LPF"> {{Ċita ktieb|kunjom=Chauvery|isem=Frank|kunjom2=Auzias|isem2=Dominique|kunjom3=Labourdette|isem3=Jean-Paul|sena=2009|titlu=Cambodge|lingwa=fr|edizzjoni=[[Petit Futé|le Petit Futé]]|post=Paris|paġni=422|isbn=978-2-7469-2595-3}}</ref> Il-vjaġġ minn Battambang għal [[Siem Reap]] huwa 170  u jieħu bejn 4 h u 5 h.<ref name="r10">Le Guide du Routard - Cambodge/Laos {{Data|20 octobre 2011}} - Hachette - {{ISBN|978-2-01-244734-9}}</ref> It-triq bejn Battambang u Sisophon tinsab f'kundizzjoni tajba; il-vjaġġ ta' 68  jieħu 1 siegħa 30.<ref name="r10" /> Bosta karozzi tal-linja u taxis kondiviżi jservu lil Battambang. === Trasport tax-xmajjar === Il-vjaġġ bid-dgħajsa bejn Battambang u Siem Reap jieħu bejn 3 h u 8 h (skont it-tip ta’ dgħajsa użata), tinżel fix-Xmara Sangker, tgħaddi minn kanali dojoq u żoni mxarrba. == Gallerija == [[Stampa:Wat_Peapahd.Battambang.2009.jpg|lemin|daqsminuri|290x290px| ''Wat Peapahd'' fiċ-ċentru ta' Battambang]] <gallery> Stampa:Battambang.Street.2009.jpg|ħolqa=Fichier:Battambang.Street.2009.jpg|alt=Rue au centre-ville de Battambang| Triq fiċ-ċentru ta' Battambang Stampa:Ferry_boat.Battambang.2010.jpg|ħolqa=Fichier:Ferry_boat.Battambang.2010.jpg|alt=Bateau reliant Battambang à Siem Reap| Dgħajsa li tgħaqqad Battambang ma' Siem Reap </gallery> == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|VIE}} [[Da Nang]] ([[Vjetnam]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Incheon]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Stockton]] ([[Stati Uniti]]). == Noti u referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] q5uqjz6cal4ftov8ptc7wnrzrges4do 0 34645 332627 332446 2026-10-02T03:53:36Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332627 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Homiel''' (bil- Belarus) : {{Lang|be|Гомель}} ) jew '''Gomel''' (bir- {{Lang-ru|Гомель}} ) hija belt fil- [[Belarussja|Belarus]] u l kapitali tal- voblast ta' Homiel . Il-popolazzjoni tagħha kienet ta' {{nombre|535229|habitants}} fl- 2017, u b'hekk hija t-tieni l-akbar belt fil-[[Belarussja|Belarus]]. == Ġeografija == Homiel tinsab 282 km fix-Xlokk ta' [[Minsk]], qrib il-fruntieri mal-[[Ukrajna]] u r-[[Russja]]. Il-belt hija mxarrba mix-Xmara Sozh, li tisfaċċa fid-Dnieper madwar ħamsin kilometru fin-nofsinhar. == Storja == [[Stampa:Палацава-паркавы комплекс ў Гомелі. Фасад палаца.jpg|nofs|daqsminuri|Il-Palazz ta' Gomel]] Id-data eżatta tat-twaqqif ta' Homiel mhix magħrufa, iżda l-ewwel darba li tissemma hija f'kronika fl-1142. Din id-data ġeneralment titqies bħala d-data tat-twaqqif tagħha. Ix-xtut fuq in-naħa l-oħra tax-Xmara Soj imbagħad kienu okkupati minn belt oħra, Bielitsa<ref>{{Ċita web|url=https://www.belarus.org.uk/gomel.html|titlu=Gomel, Belarus - a History|sit=www.belarus.org.uk|data-aċċess=2026-09-23}}</ref>. Bħal ħafna bliet Belarussi fil-Medju Evu, Homiel iffaċċjat invażjonijiet u attakki Tatari mill-Orda tad-Deheb u fittxet il-protezzjoni tal-Gran Dukat tal-[[Litwanja]], li annessaha. L-għaqda tal-Gran Dukat mar-[[Renju tal-Polonja]] fl-1569 għamlet lil Homiel belt fuq il-fruntiera tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] Pollakk-Litwan. Fl-1772, il-parti tal-lvant tal-Belarus ġiet annessa mal-[[Imperu Russu]]<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Siege of Gomel|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Siege_of_Gomel&oldid=1370741544|data-aċċess=2026-09-23|lingwa=en|data=2026-08-22|iktar=Page Version ID: 1370741544}}</ref>. Fl-1775, it-Tsarina [[Katerina II tar-Russja|Katerina II]] tat il-belt bħala rigal lil wieħed mill-favoriti tagħha, [[Pyotr Alexandrovich Rumyantsev]], li rċieva wkoll il-gvernatur tal-[[Ukrajna]]. Huwa stabbilixxa ruħu f'Homiel u bena palazz u katidral, imdawwar b'park vast. Martu, Irina, ikkontribwiet għar-reputazzjoni tajba tagħha billi bniet sptar, orfanatrofju, u skola tal-mużika għat-tfal foqra<ref>{{Ċita web|url=https://www.kupi.com/en/explore/belarus/gomel/history|titlu=Gomel History Guide – Timeline, Architecture & Figures|sit=Kupi.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-23}}</ref>. Fl-1854, Bielitsa ġiet annessa ma' Homiel, u minn dakinhar iffurmat distrett tagħha. Matul is-sajf tal-1903, tentattiv ta’ pogrom falla minħabba d-determinazzjoni ta’ grupp ta’ awtodifiża Lhudija organizzat mill-Bund. Mitejn Lhudi armati rrepellaw lill-attakkanti. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], Homiel kienet okkupata mill-[[Ġermanja Nażista]] mid-19 ta’ Awwissu 1941 sas-26 ta’ Novembru 1943. Aktar minn nofs il-popolazzjoni Lhudija tagħha mietet matul il-gwerra. Fl-1941, f’jumejn biss, 2,500 Lhudi minn Homiel, internati f’kamp ħdejn Monastyrek, ġew sparati f’foss kontra t-tankijiet ħdejn Lechtchinec. Il-belt kważi nqerdet għalkollox matul il-gwerra<ref>{{Ċita web|url=https://www.kupi.com/en/explore/belarus/gomel/history|titlu=Gomel History Guide – Timeline, Architecture & Figures|sit=Kupi.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-23}}</ref>. Fl-1986, Homiel kienet waħda mill-ewwel bliet affettwati mis-sħaba radjuattiva kkawżata mid-diżastru nukleari ta’ Chernobyl. Il-belt tibqa’ waħda mill-aktar irradjati fl-[[Ewropa]] kollha, u l-popolazzjoni tagħha qatt ma ġiet evakwata wara d-diżastru. == Ekonomija == Homiel, fil-quċċata ta' reġjun produttiv kbir, għandha 101 kumpanija industrijali, 15-il bank u 316-il fabbrika. == Trasport == Is-sistema tat-trasport pubbliku tuża aktar minn 1,000 xarabank u trolleybus. Fl-2006 ġew irreġistrati aktar minn 210 miljun vjaġġ ta' passiġġieri. Is-servizzi tat-taxi ($10 għal vjaġġ f'direzzjoni waħda ġewwa l-belt) huma disponibbli 24 siegħa kuljum. Il-belt hija ċentru ferrovjarju importanti fin-naħa tax-xlokk tal-Belarus, peress li tinsab f'nofs triq fuq il-konnessjoni ferrovjarja Minsk-Kyiv. Il-post strateġiku ta' Gomel ħdejn il-fruntiera mar-[[Russja]] u l-[[Ukrajna]] jipprovdi konnessjoni diretta man-netwerks ferrovjarji vasti taż-żewġ pajjiżi<ref>{{Ċita web|url=http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=70&section_id=97|titlu=Транспорт {{!}} ОТКРОЙ ГОМЕЛЬ|kunjom=Гомельский городской информационный центр|sit=www.gorod.gomel.by|data-aċċess=2026-09-23}}</ref>. In-netwerk tat-trolleybus fetaħ fl-20 ta' Mejju 1962 u issa jikkonsisti minn 23 rotta (mingħajr ma jingħaddu l-varjazzjonijiet). Fil-15 ta' Diċembru 2010, wara l-kostruzzjoni ta' netwerk ta' wajers overhead fi Triq Egorenko, Sviridov, u Chechersk, infetħet linja ġdida tat-trolleybus mingħajr binarji sat-terminus "Klinkowski Neighborhood," li rriżultat f'bidla fir-rotot tat-trolleybus 9, 16, u 17. It-tul tan-netwerk huwa ta' madwar 74 km, u t-tul totali tar-rotot tat-trolleybus huwa ta' 475 km. Il-vetturi ferrovjarji jinkludu t-tipi ACSM-201, ACSM-321, MAZ-203T, u ACSM-213. Hemm aktar minn 60 rotta tal-karozzi tal-linja li jkopru total ta' 670 km, u numru ta' rotot espressi. Il-vetturi ferrovjarji jikkonsistu prinċipalment minn karozzi tal-linja MAZ-105, MAZ-107, MAZ-103, u sa ċertu punt MAZ-203, MAZ-206, u mill-2014, il-MAZ-215 b'kapaċità extra-kbira u art baxxa. Ir-rotot espressi jużaw karozzi tal-linja tat-tip Rodemich-A. L-24 linja tal-minibuses jużaw vannijiet Ford Transit, GAZelle, [[Mercedes-Benz]], u [[Peugeot]]<ref>{{Ċita web|url=https://gomel.gov.by/en/content/social-sphere/transport-i-ekologiya/|titlu=}}</ref>. L-Ajruport ta' Gomel jinsab 8 km fil-grigal tal-belt. == Kultura == [[Stampa:Гомельский областной драматический театр.jpg|nofs|daqsminuri|It-teatru reġjonali]] Matul l-istorja ta’ tmien mitt sena ta’ Gomel, ftit biss postijiet ta’ interess ġew ippreservati. Numru żgħir minnhom jappartjenu għas-snin 1700 u 1800, filwaqt li l-parti prinċipali tappartjeni għas-sekli 20 u 21. Il-biċċa l-kbira tal-monumenti arkitettoniċi tas-seklu 20 imorru lura għas-snin 1950. Dawn huma l-aktar ikkonċentrati fiċ-ċentru tal-belt. Fost il-postijiet ta’ interess hemm ir-Residenza Rumyantsev-Paskevich, il-Ġnien tax-Xitwa, il-Katidral ta’ San Pietru u San Pawl, il-Mużew tal-Għerf Lokali tal-Oblast ta’ Gomel (Reġjonali), il-Kaċċa, iċ-Ċirku tal-Istat ta’ Gomel, il-Gallerija tal-Arti Gabriel Kh. Vaščanka [be], u t-Teatru tad-Drama Reġjonali ta’ Gomel. Ir-Rota Ferris u t-Torri Ferris, li jinsabu fil-park ftit mijiet ta’ metri mill-kumpless tal-palazz, huma popolari għall-esplorazzjoni tal-belt. Peress li t-topografija ta’ Gomel hija relattivament ċatta, l-għoli tal-bini tal-madwar jagħmilha faċli biex wieħed jara l-belt mir-rota u mit-torri tal-għassa. [[Stampa:Aerial view of Saint Nicholas monastery in Gomel, Belarus DJI 3862-HDR (51582570124).jpg|nofs|daqsminuri|Monasteru ta' San Nikola]] == Edukazzjoni == L-universitajiet ta’ Gomel jinkludu l-Università Statali ta’ Gomel Francisk Skorina, l-Università Teknika Statali ta’ Gomel Pavel Sukhoi, u l-Università Medika Statali ta’ Gomel. L-Università Medika Statali ta’ Gomel tipprovdi klassijiet kemm bl-Ingliż kif ukoll bir-Russu<ref>{{Ċita web|url=https://gsmu.by/en/|titlu=Gomel State Medical University|sit=Gomel State Medical University|lingwa=ru|data-aċċess=2026-09-23|arkivju-data=2026-01-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260124113053/https://gsmu.by/en/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.gsu.by/en|titlu=Главная страница {{!}} Francisk Skorina Gomel State University|sit=www.gsu.by|data-aċċess=2026-09-23}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|SCO}} [[Aberdeen]] ([[Skozja]] / [[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Armavir]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Briansk]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|BUL}} [[Burgas]] ([[Bulgarija]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Clermont-Ferrand]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Donetsk]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[San Pietruburgu]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Kursk]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|LVA}} [[Liepāja]] ([[Latvja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Protvino]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|POL}} [[Radom]] ([[Polonja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Rostov fuq id-Don]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Kiev]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Sourdout]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Huai'an]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Ċernihiv]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Moska]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Ħarbin]] ([[Ċina]]). == Referenzi == aoc9hu3arw17e4x1i58t12ikiz47vqo 0 34648 332623 332453 2026-10-02T01:15:25Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332623 wikitext text/x-wiki '''Bouches-du-Rhône''' {{MSAPI|/buʃ.dy.ʁon/}} - reġjun ta' Provence-Alpes-Côte d'Azur, fuq il- [[Mediterran|kosta tal-Mediterran]] fix-Xlokk ta' Franza. L-abitanti tagħha jissejħu l-Bucco-Rhodaniens. L-INSEE u La Poste jagħtuh il- {{Nowrap|code 13}} . Il-prefettura tagħha hija [[Marsilja]], li hija wkoll il-belt kapitali tar-reġjun Provence-Alpes-Côte d'Azur . B'2,087,658 {{nombre|2087658|habitants}} fl-2023,<ref>{{Ċita web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1908421#titre-bloc-1|titlu=Bouches-du-Rhône - Croissance démographique et économique mais des signes de fragilité sociale|sit=insee.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2024-02-23}}.</ref> id-dipartiment tal-Bouches-du-Rhône huwa t- tielet l-aktar dipartiment popolat fi Franza . == Ġeografija == Id-dipartiment ta' Bouches-du-Rhône huwa parti mir-reġjun ta' Provence-Alpes-Côte d'Azur u jmiss mad-dipartimenti ta' Gard, Vaucluse, u Var. Id-dipartiment huwa mdawwar mix-Xmara Rhône fil-punent u mix-Xmara Durance fit-tramuntana. Ir-Rhône jinqasam fil-Grand Rhône u l-Petit Rhône 'l isfel minn Arles, u jifforma d-delta tar-Rhône, li tinkludi l-Camargue. Il-Camargue hija waħda mill-artijiet mistagħdra tad-dipartiment (tinkludi b'mod partikolari l-Laguna ta' Vaccarès u l-marshes mielħa ta' Salin-de-Giraud), li tinkludi wkoll l-Étang de Berre u l-għadajjar assoċjati tiegħu, l-Étang de Vïne u l-Étang de Bolmon, l-Étang des Aulnes u l-Grand Plan du Bourg fil-pjanura ta' Crau, u l-Étang de Lavalduc bejn [[Fos-sur-Mer]] u Istres. == Klima == Id-dipartiment għandu klima [[Mediterran|Mediterranja]], b'temperaturi kontrastanti f'medda ta' 15-il grad. Il-preċipitazzjoni hija irregolari, b'65 jum biss fis-sena fejn tinżel aktar minn 1 mm xita. Madankollu tinżel f'daqqa waħda, b'medja ta' 500–700 millimetru fis-sena. Dan jiġri l-aktar fir-rebbiegħa u l-ħarifa; is-sajf ikun sħun ħafna, ix-xitwa ħafifa. Irjieħ qawwija huma komuni, speċjalment il-mistral, li jonfoħ 100 jum fis-sena b'massimu ta' 100 km/siegħa. Il-kosta hija aktar niexfa, speċjalment tul il-Côte Bleue, il-[[Calanques]] u l-bajja ta' La Ciotat, li jinkludu wħud mill-aktar żoni niexfa fi Franza, b'450 mm biss ta' xita fis-sena. Żoni ogħla jirċievu aktar preċipitazzjoni u temperaturi aktar baxxi. Ir-reġjun tal-Arc fl-intern huwa ħafna aktar kiesaħ minn żoni oħra, b'ġlata qawwija fix-xitwa<ref>{{Ċita web|url=https://www.meteo-villes.com/departement-bouches-du-rhone|titlu=Météo Bouches-du-Rhône - Climat et Météo du département Bouches-du-Rhône - Météo Villes|kunjom=Paris|isem=Meteo|data=2026-09-23|sit=www.meteo-villes.com|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-23}}</ref><ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Climat des Bouches-du-Rhône|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Climat_des_Bouches-du-Rh%C3%B4ne&oldid=239000286|data-aċċess=2026-09-23|lingwa=fr|data=2026-08-27|iktar=Page Version ID: 239000286}}</ref>. == Storja == Id-dipartiment ta' Bouches-du-Rhône nħoloq matul ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]], fl-4 ta' Marzu 1790, skont il-liġi tat-22 ta' Diċembru 1789, minn parti mill-provinċja ta' Provence u diversi prinċipalitajiet ([[Orange]], [[Martigues]], [[Lambesc]]). Il-belt kapitali tad-dipartiment il-ġdid kienet dak iż-żmien [[Aix-en-Provence]], il-belt li qabel kienet tospita l-Parlament ta' Provence<ref>{{Ċita web|url=https://www.routes-touristiques.com/actualite-touristique/decouvrir/histoire-des-bouches-du-rhone-13.html|titlu=Histoire des Bouches du Rhône|data=2021-03-15|sit=Les routes touristiques en France|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-23}}</ref>. Fl-1793, id-dipartiment tilef it-territorju kollu tiegħu fit-tramuntana tax-Xmara Durance bil-ħolqien tad-[[dipartiment ta’ Vaucluse]], li, minbarra [[Avignon]] u l-Comtat Venaissin, kien jinkludi [[Orange]] u Apt. Id-dipartiment ta’ Bouches-du-Rhône immedjatament appoġġja ħafna r-[[Rivoluzzjoni Franċiża|Rivoluzzjoni]] u kien attiv ħafna: kien hemm 90 soċjetà popolari fid-dipartiment sa tmiem l-1794, u 50% tal-qassisin qablu li jaħilfu lealtà lejn il-Kostituzzjoni Ċivili tal-Kleru<ref>{{Ċita web|url=https://www.bouches-du-rhone.gouv.fr/Services-de-l-Etat/Prefecture-et-sous-prefectures/L-histoire-de-la-prefecture-des-Bouches-du-Rhone|titlu=L'histoire de la préfecture des Bouches-du-Rhône|sit=Les services de l'État dans les Bouches-du-Rhône|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-23|arkivju-data=2026-09-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260923193644/https://www.bouches-du-rhone.gouv.fr/Services-de-l-Etat/Prefecture-et-sous-prefectures/L-histoire-de-la-prefecture-des-Bouches-du-Rhone|url-status=dead}}</ref>. Fl-1800, il-kapitali tad-dipartiment ġiet trasferita minn [[Aix-en-Provence]] għal [[Marsilja]]. Wara r-rebħa tal-Alleati fil-[[Battalja ta’ Waterloo]] (18 ta’ Ġunju 1815), id-dipartiment kien okkupat mit-truppi Awstrijaċi minn Ġunju 1815 sa Novembru 1818<ref>{{Ċita web|url=https://www.bouches-du-rhone.gouv.fr/Services-de-l-Etat/Prefecture-et-sous-prefectures/L-histoire-de-la-prefecture-des-Bouches-du-Rhone|titlu=L'histoire de la préfecture des Bouches-du-Rhône|sit=Les services de l'État dans les Bouches-du-Rhône|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-23|arkivju-data=2026-09-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260923193644/https://www.bouches-du-rhone.gouv.fr/Services-de-l-Etat/Prefecture-et-sous-prefectures/L-histoire-de-la-prefecture-des-Bouches-du-Rhone|url-status=dead}}</ref>. [[Aix-en-Provence]], il-benniena ta’ Provence, kienet il-belt kapitali tagħha u s-sede tal-Parlament ta’ Provence u r-residenza tal-Konti ta’ Provence. [[Marsilja]] hija l-aktar belt popolata fi Provence, u d-dipartiment dejjem kien il-qalba storika u kulturali tar-reġjun. Madankollu, il-midja u d-dinja tan-negozju llum għandhom it-tendenza li jillimitaw lil Provence għal dan id-dipartiment. == Ekonomija == '''<big>Agrikoltura</big>''' * Mogħża ta' Alpilles * Ħuxlief ta' Crau * Nagħaġ Merino ta' Arles * Żejt taż-Żebbuġa ta' Provence * Barri ta' Camargue * Ross ta' Camargue * [[Sapun ta' Marseille]] '''<big>Turiżmu</big>''' Id-dipartiment jilqa' kważi 8 miljun turist kull sena, b'kapaċità ta' akkomodazzjoni ta' 275,000 sodda turistika u 98,431 sodda kummerċjali (lukandi, guesthouses, kampijiet, eċċ.) fl-2015. It-tliet siti turistiċi ewlenin huma Marseille, Aix-en-Provence, u Arles<ref>{{Ċita web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1908421|titlu=Bouches-du-Rhône - Croissance démographique et économique mais des signes de fragilité sociale - Insee Analyses Provence-Alpes-Côte d'Azur - 29|sit=www.insee.fr|data-aċċess=2026-09-23}}</ref>. == Demografija == {| class="wikitable" |+ !Muniċipalitajiet !Popolazzjoni (2023) |- |[[Marsilja]] |886,040 |- |[[Aix-en-Provence]] |149,695 |- |[[Arles]] |51,811 |- |[[Martigues]] |48,298 |- |[[Aubagne]] |47,529 |- |[[Istres]] |44,292 |- |[[Salon-de-Provence]] |44,194 |- |[[La Ciotat]] |38,477 |- |[[Vitrolles]] |36,758 |- |[[Marignane]] |33,692 |- |[[Miramas]] |26,203 |} == Referenzi == riv3o21yoskfyyd9zcopfqa045je5yz 0 34649 332630 332456 2026-10-02T06:14:56Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332630 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title=Metro ta' Medellín <Br> ''Metro de Medellín'' (es)|titlestyle=background: #D3D3D3|headerstyle=background: #D3D3D3|image1=[[File:Logo Metro de Medellín.svg|85px]]|caption1=Logo tal-metro|image2=[[File:01-26-2026 - Tren CAF Metro de Medellín (segunda orden).jpg|245px]]|caption2=Wieħed mill-vaguni tas-subway|label1=Post|data1=[[Medellín]] ({{Flagicon|COL}} [[Kolombja]])|label2=Dħul fis-servizz|data2=1995|label3=Tul tan-netwerk|data3=31,4 km|label4=Linji u stazzjon|data4=2 linji u 28 stazzjon|label5=Operatur|data5=SITVA|label6=Linji tan-netwerk|data6=[[File:Línea A (Logo Metro de Medellín).svg|18px]] [[File:Línea B (Logo Metro de Medellín).svg|18px]]|label7=Netwerk Relatati|data7=Metrocable :<br> [[File:Línea K (Logo Metro de Medellín).svg|18px]] [[File:Línea L (Logo Metro de Medellín).svg|18px]] [[File:Línea M (Logo Metro de Medellín).svg|18px]] [[File:Línea H (Logo Metro de Medellín).svg|18px]]<Br> Tramm ta' Medellín : [[File:Línea T-A (Logo Metro de Medellín).svg|18px]]|header8=Mappa|header9=[[File:Mapa esquemático del sistema 2020 page-0001.jpg|300px]]|label10=Websajt|data10=https://www.metrodemedellin.gov.co}} Il- '''Metro ta' Medellín''' huwa wieħed mis-sistemi tat-trasport pubbliku li jservi l-belt ta' [[Medellín]] fil [[Kolombja|-Kolombja]] u ż-żona metropolitana tagħha. Hija l-unika sistema tal-metro fid-dinja mibnija f'belt provinċjali qabel dik fil-kapitali l-aktar popolata tal-pajjiż. In-netwerk jinkludi żewġ linji klassiċi tal-metro (A u B) u huwa kkomplementat minn tliet linji tal-cable car (J, K u L) imsejħa ''Metrocable'' . It-trasport urban kollu fil-belt huwa mħaddem minn ''Sistema Integrado de Transporte del Valle de Aburrá'' (SITVA). == Storja tal-Proġett == Il-kuntratt għall-kostruzzjoni tal-metro ta' Medellin, li jiswa US$ 627 miljun, ġie ffirmat f'Novembru {{Data|novembre 1983}} minn konsorzju Ġermaniż-Spanjol ta' ħdax-il kumpanija inklużi Siemens, MAN, Oyckerhoff u Widmann (il-Ġermanja) u kumpaniji tal-kostruzzjoni Spanjoli (EntreCanales y Tavora, Construcciones y Contratas, Aplicaciones Tecnicas Industriales). Il-kumpanija Franċiża SGTE tikkontesta l-kuntratt għal irregolaritajiet iżda l-ilment ġie miċħud. Il-proġett tal-metro jinkludi żewġ linji li jammontaw għal 29 km: linja A minn tramuntana għal nofsinhar b'19-il stazzjon u twila 23.2 km (30% elevati, il-bqija 'l fuq mill-art), u linja B minn lvant għal punent b'7 stazzjonijiet u twila 5.6 km (80% elevati, il-bqija taħt l-art). Forza tax-xogħol ta' 4,000 ħaddiem hija ppjanata għall-kostruzzjoni tagħha.<ref name=":0">{{Ċita pubblikazzjoni |last= |date=Août 1984 |title=Medellin complaints rejected |url= |journal=International Railway Journal |language=anglais |page= |issn=}}.</ref> Madankollu, il-kostruzzjoni tal-metro ġiet interrotta fl-1990 fis-60 % tat-tlestija tiegħu wara t-triplikazzjoni tal-ispiża inizjali tal-proġett. Ix-xogħol reġa’ beda kważi tliet snin wara wara ftehim ta’ rifinanzjament mal-gvern Kolombjan. Fit {{Data|30 novembre 1995}}, beda l-operat kummerċjali tal-metro bejn l-istazzjonijiet ta' ''Niquía'' u ''Poblado'' (Linja A, 17,2  , {{Nowrap|15 stations}} ). In-netwerk tlesta fit {{Data|28 février 2016}} bil-ftuħ tal-linja B, 9  (inkluża l-konnessjoni mhux kummerċjali bejn iż-żewġ linji) b'7 {{Nowrap|7 stations}} u fit {{Data|30 septembre 2016}} b'estensjoni tal-linja A ta' 6  {{Nowrap|4 stations}} sa ''Itagüi'' . {{Data|septembre 2012}}, il-linja A ġiet estiża 2,6  b'żewġ stazzjonijiet addizzjonali, ''Sabaneta'' u ''La Estralla'', għal total ta' 25,8  u {{Nowrap|21 stations}} . Barra mill-operazzjoni kummerċjali, linja ta' 3  tipprovdi l-konnessjoni bejn iż-żewġ linji. B'kollox, il-metro ta' Medellin għandu żewġ linji ta' 31,4  f'operazzjoni kummerċjali {{Nowrap|28 stations}} . {| class="wikitable" |+Kronoloġija tal-ftuħ tal-linji ! Data ! Linja ! Taqsima ! Tul (km) ! Stazzjonijiet |- | 30 ta' Novembru, 1995 |<nowiki>nofs|35x35px</nowiki> | ''Niquía - Poblado'' | 16 | 15 |- | 28 ta' Frar, 1996 |[[Fichier:Linea_B_(Logo_Metro_Medellin).svg|nofs|35x35px]] | ''San Antonio - San Javier'' | 9 | 7 |- | 30 ta' Settembru, 1996 |[[Fichier:Línea_A_(Logo_Metro_de_Medellín).svg|nofs|35x35px]] | ''Poblado - Itagüí'' | 6 | 4 |- | 17 ta' Settembru, 2012 |[[Fichier:Línea_A_(Logo_Metro_de_Medellín).svg|nofs|35x35px]] | ''Itagüí'' - ''La Estrella'' | 2.5 | 2 |} == Speċifikazzjonijiet tekniċi == L-istazzjonijiet huma mibnija biex jakkomodaw ferroviji ta’ sitt vaguni. [[Fichier:MAPA_METRO_JUNIO_2019.png|daqsminuri| Mappa tan-netwerk tas-SITVA.]] === Vetturi ferrovjarji === Il-materjal ferrovjarju inizjali jikkonsisti minn {{Nowrap|42 trains}} ta’ tliet vetturi Siemens-Man-Ateinsa, ħmistax-il ferrovija f’formazzjoni ta’ sitt vetturi għal-linja A u sitt ferroviji ta’ sitt vetturi għal-linja B. Il-veloċità massima tagħhom hija 80 km/siegħa . L-intervall ippjanat bejn il-ferroviji huwa ta’ ħames minuti matul il-ħinijiet tal-quċċata u għaxar minuti matul il-ħinijiet barra l-ħinijiet tal-quċċata.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last= |date=Mars 1994 |title=Medellin Metro due to open next year |url= |journal=International Railway Journal |language=anglais |page= |issn=}}.</ref> Dawn il-vetturi huma s-suġġett ta’ kuntratt ta’ rinnovazzjoni miksub mill-kumpanija CAF fl-2018.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=David Burroughs |date=7 décembre 2018 |title=Metro Medellin selects CAF for EMU refurbishment |url=https://www.railjournal.com/passenger/metros/metro-medellin-selects-caf-for-emu-refurbishment/ |journal=International Railway Journal |language=anglais |page= |issn=}}.</ref> Fl-2009, ġew ordnati tlettax-il sett ta’ ferroviji bi tliet vaguni mill-manifattur CAF,<ref>{{Ċita web|url=https://www.caf.net/fr/productos-servicios/proyectos/proyecto-detalle.php?p=27|titlu=Metro de Medellin|data=2009|sit=www.caf.net|lingwa=français|data-aċċess=8 septembre 2019}}.</ref> <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last= |date=4 décembre 2009 |title=Medellín orders CAF metro trains |url=https://www.railwaygazette.com/medellin-orders-caf-metro-trains/34597.article |journal=Railway Gazette International |language=anglais |page= |issn=}}.</ref> li magħhom żdiedu tliet settijiet ta’ ferroviji addizzjonali ordnati fl-2014. Għoxrin sett ta’ ferroviji simili ġew ordnati f’Lulju {{Data|juillet 2015}} għal ammont ta’ 89 millions d'euros,<ref>{{En}} {{Ċita web|url=http://www.railjournal.com/index.php/central-south-america/medellin-orders-more-caf-metro-trains.html?channel=529|titlu=Medellin orders more CAF metro trains|awtur=Kevin Smith|data=3 juillet 2015}}.</ref>.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last= |date=3 juillet 2015 |title=Medellín metro orders more CAF cars |url=https://www.railwaygazette.com/medellin-metro-orders-more-caf-cars/41074.article |journal=Railway Gazette International |language=anglais |page= |issn=}}</ref> Fl-2016 ġiet miżjuda għażla għal żewġ ferroviji bi tliet vetturi ma’ din l-aħħar ordni,<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kevin Smith |date=30 décembre 2016 |title=Santiago and Medellin order extra CAF metro trains |url=https://www.railjournal.com/regions/central-south-america/santiago-and-medellin-order-extra-caf-metro-trains/ |journal=International Railway Journal |language=anglais |page= |issn=}}</ref> u b’hekk it-total tela’ għal {{Nowrap|38 trains}} li jistgħu joperaw f’settijiet singoli jew doppji. === Sinjali === Mill-bidu nett, il-ferroviji tal-metro ġew mgħammra b'sistemi awtomatizzati ta' kontroll tal-ferroviji Siemens LZB 700 b'sewwieqa. Siemens ingħatat kuntratt ta' rinnovazzjoni ta' €42 miljun għal-linja A tal-metro, skedata li titlesta fl-2021. == Operazzjonijiet u numru ta' viżitaturi == L-operatur tal-metro huwa ''Sistema Integrado de Transporte del Valle de Aburrá'' (SITVA), Fl-2008, madwar 477 000 personnes użaw is-subway kull jum tal-ġimgħa. Fl-2019, iż-żewġ linji tal-metro ġarrew miljun passiġġier kuljum. [https://web.archive.org/web/20260207230357/https://www.metropol.gov.co/movilidad/Paginas/transporte-publico/sitva.aspx] == Il-Metrocable == Il-Metro ta' Medellín huwa l-unika sistema ta' trasport pubbliku fid-dinja, flimkien ma [[Metro ta' Alġeri|' dawk ta' Algiers]], Créteil u [[Metro Toulouse|Toulouse]], fejn il-linji tal-metro huma konnessi ma' sistema ta' kabini fuq kejbils overhead. Fit {{Data|30 juillet 2004}}, ġiet inawgurata l-linja K tal-Metrocable. Hija sistema ta' trasport differenti li tikkonsisti minn cable cars li jgħaqqdu l-istazzjon ta' Acevedo mal-ogħla parti tad-distrett ta' Santo Domingo Savio, distrett abitat minn familji foqra. Fit {{Data|3 mars 2008}}, infetħet it-tieni linja tal-Metrocable. Il-Linja L tgħaqqad l-istazzjon ta’ Santo Domingo Savio mal-Park tal-Ekoturiżmu ta’ Arvi. Żewġ linji ġodda tal-Metrocable, M u H, huma ppjanati għall-kostruzzjoni bħala estensjoni ta' sezzjoni metropolitana ġdida mill-istazzjon tal-metro ta' ''San Antonio'' . == Netwerk attwali == {| class="wikitable" !Linja ! Terminus ! Ftuħ ! Tul (km) ! Stazzjonijiet |- |A | ''Niquía - La Estrella'' | 30 ta' Novembru, 1995 | 25.8 | 21 sena |- |B | ''San Antonio - San Javier'' | 28 ta' Frar, 1996 | 5.5 | 7 |} === Lista tal-istazzjonijiet tal-Metro u l-Metrocable ta' Medellín === {| class="wikitable" width="98%" |- align="center" |'''{{Red|Linja A}}'''<br /><br />''Mit-tramuntana għan-nofsinhar'' |'''<span style="color:#F27900">Linja B</span>'''<br /><br />''Mil-Lvant għall-Punent'' |'''<br /><br /><span style="color:#0099FF">Linja J (Metrocable)</span>'''<br /><br />''Punent għal Majjistral'' |'''<br /><br /><span style="color:#292D91">Linja (Metrocable)</span>'''<br /><br />''Mit-Tramuntana għall-Grigal'' |'''<br /><br /><span style="color:#448866">Linja L (Metrocable)</span>'''<br /><br />''Grigal lejn Grigal estrem'' |- | valign="top" | * Niquía * Bello * Madera * '''Acevedo''' * Tricentenario * Caribe * Universidad * Hospital * Prado * Parque Berrío * '''San Antonio''' * Alpujarra * Exposiciones * Industriales * Poblado * {{Interlanguage link|Aguacatala }} * {{Interlanguage link|Ayurá }} * {{Interlanguage link|Envigado }} * {{Interlanguage link|Itagüí}} * Sabaneta * {{Interlanguage link|Estación Ancón Sur }} | valign="top" | * '''San Antonio''' * {{Interlanguage link|Cisneros}} * {{Interlanguage link|Suramericana }} * {{Interlanguage link|Estadio}} * {{Interlanguage link|Floresta}} * {{Interlanguage link|Santa Lucía}} * '''{{Interlanguage link|San Javier}}''' | valign="top" | * '''{{Interlanguage link|San Javier}}''' * {{Interlanguage link|Juan XXIII }} * Vallejuelos * La Aurora | valign="top" | * '''Acevedo''' * {{Interlanguage link|Andalucía}} * {{Interlanguage link|Popular }} * '''{{Interlanguage link|Santo Domingo Savio }}''' | valign="top" | * '''{{Interlanguage link|Santo Domingo Savio }}''' * {{Interlanguage link|Arví }} |} [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] mgu8aws1r2zu9f007jdbrobx45c54va 0 34670 332652 332587 2026-10-02T09:43:49Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332652 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Teddy Teuma''', imwieled fi{{Data tat-twelid u età|30|09|1993|en football}} == Bijografija == Teddy Teuma twieled [[Toulon|f'Toulon]] fejn trabba, u għex fin-nofsinhar ta' Franza sal-2015, is-sena li fiha telaq lejn Boulogne-sur-Mer għall-bidu tal-karriera professjonali tiegħu fil-futbol. Wieħed mill-bużnannujiet tiegħu kien Malti.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.sofoot.com/breves/ligue-1-teddy-teuma-stade-de-reims-raconte-son-passe-de-chauffeur-livreur|titlu=Teddy Teuma raconte son passé de chauffeur livreur et la sélection maltaise|data=2023-08-31|sit=SOFOOT.com|lingwa=fr|data-aċċess=}}</ref> Beda l-istudji tiegħu fl-iskola medja Pierre Puget f'[[Toulon]], fi programm iffukat fuq l-isport, imbagħad kompla fl-iskola La Ferrage f'Cuers, fejn kiseb id-diploma tal-iskola medja fl-2007. Imbagħad attenda l-iskola sekondarja Jean Aicard f'Hyères-les-Palmiers, fejn kiseb il-baċellerat tiegħu fl-Ekonomija u x-Xjenzi Soċjali. Huwa pprova edukazzjoni għolja fix-Xjenza tal-Isport (STAPS) iżda ma għaddiex mill-eżamijiet tiegħu minħabba nuqqas ta' ħin, xogħol ta' bilanċ u taħriġ tal-futbol. Qabel ma sar professjonali, Teddy Teuma ħadem għal ftit aktar minn sena bħala xufier tal-kunsinna fil-kumpanija ta’ missieru.<ref name=":0" /> Madankollu, kompla jilgħab il-futbol, jilgħab għal Hyères FC fis -CFA u mbagħad, permezz tal-perseveranza, kiseb l-ewwel kuntratt tiegħu fin -National 1 f'Boulogne-sur-Mer fin- Nord-Pas-de-Calais, il-bidu tal-karriera professjonali tiegħu fid-dinja tal-futbol. == Karriera == === Fil-klabb === Fil {{Data|21 février 2020}}, skorja żewġ gowls ma' [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] fit- tieni diviżjoni Belġjana, fil-grawnd ta' [[Oud-Heverlee Leuven]] (rebħa ta' 3-5) u spiċċa bħala ċ-champion tal-istaġun 2020-2021. ==== Reims (2023-) ==== Il-plejer Malti jokkupa post kruċjali fis-sistema ta’ Reims. Skont ''L'Equipe'', Reims tirbaħ biss 14% tal-logħbiet tagħha mingħajr Teddy Teuma, meta mqabbla ma' 43% tar-rebħiet meta jkun preżenti.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Cyril Olivès-Berthet et Luc Hagège |date=25 août 2024 |title=Un entrejeux entre deux |journal=L'Equipe |issue=25577 |page=p. 11}}</ref> === Fit-tim nazzjonali === Imwieled fi Franza, Teuma ġie kkuntattjat mill-federazzjoni Maltija, li infurmatu li kellu oriġini f'dak il-pajjiż <ref name=":0" /> u kisbet in-nazzjonalità Maltija għalih.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltafootball.com/2020/08/25/enrico-pepe-teddy-teuma-eligible-to-play-for-malta-national-team/|titlu=Enrico Pepe, Teddy Teuma eligible to play for Malta national team|kunjom=Busuttil|isem=Antoine|data=2020-08-25|sit=maltafootball.com|lingwa=en-GB}}</ref> Fit {{Data|28 août 2020}}, irċieva l-ewwel sejħa tiegħu biex jilgħab għal [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|Malta]].<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |date=28 August 2020 |title=Mangia names Malta squad for opening UNL matches |url=https://mfa.com.mt/en/news/news/4458/mangia-names-malta-squad-for-opening-unl-matches.htm |journal=Malta Football Association |access-date=29 août 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518181732/https://mfa.com.mt/en/news/news/4458/mangia-names-malta-squad-for-opening-unl-matches.htm |archive-date=18 May 2021 |url-status=dead}}</ref> Huwa rċieva l-ewwel sejħa tiegħu mat- [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|tim nazzjonali ta' Malta]] fit {{Data|3 septembre 2020}}, kontra l- [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Gżejjer Faroe|Gżejjer Faroe]] fin- Nations League (telfa ta' 3-2).<ref>{{Ċita web|url=https://www.eurosport.fr/football/ligue-des-nations-ligue-d/2020-2021/live-iles-feroe-malte_mtc1187492/live.shtml|titlu=Rapport de match|data=3 septembre 2020|sit=eurosport.fr}}</ref> Fl {{Data|14 novembre 2020}}, huwa għamel l-ewwel assist tiegħu kontra [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Andorra|Andorra]],<ref>{{Ċita web|url=https://www.transfermarkt.fr/spielbericht/index/spielbericht/3330581|titlu=Malte - Andorre, 14 nov. 2020 - UEFA Nations League D - Rapport de match|sit=www.transfermarkt.fr|lingwa=fr}}</ref> b'korner li ġie mxellef mid-difensur Emili García u daħal fil-lasta tiegħu stess.<ref>{{Ċita web|url=https://fr.uefa.com/uefanationsleague/match/2030103--malta-vs-andorra/|titlu=Malte-Andorre {{!}} UEFA Nations League 2021|kunjom=UEFA.com|data=14 novembre 2021|sit=UEFA.com|lingwa=fr}}</ref> Eżatt sena wara, irċieva l-ewwel karta ħamra tal-karriera tiegħu, wara t-tieni karta safra talli ma kkonfermax l-approvazzjoni tiegħu waqt it-telfa ta’ [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|Malta]] 0-6 kontra [[Tim nazzjonali tal-futbol tas-Slovakkja|s-Slovakkja]],.<ref>{{Ċita web|url=https://www.transfermarkt.fr/spielbericht/index/spielbericht/3495784|titlu=Malte - Slovaquie, 14 nov. 2021 - Éliminatoires Coupe du monde (Europe) - Rapport de match|sit=www.transfermarkt.fr|lingwa=fr}}</ref> Huwa skorja l-ewwel gowl internazzjonali tiegħu fid {{Data|29 mars 2022}} f'logħba ta' ħbiberija kontra l-Kuwajt.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltafootball.com/2022/03/29/satariano-teuma-on-target-as-malta-beats-kuwait-2-0/|titlu=Satariano, Teuma on target as Malta beats Kuwait 2-0|kunjom=Busuttil|isem=Antoine|data=2022-03-29|sit=maltafootball.com|lingwa=en-GB}}</ref> == Statistika == === Statistiċi dettaljati === It-tabella t'hawn taħt tippreżenta l-istatistika tal-karriera tal-plejer ta' Teddy Teuma.   === Dettalji tal-għażliet u l-gowls ma' Malta === {| class="wikitable right" style="text-align:center" |+Dettalji tal-għażliet u l-gowls ma' Malta <ref>{{Ċita web|url=https://www.transfermarkt.fr/teddy-teuma/nationalmannschaft/spieler/409153|titlu=Teddy Teuma - Equipe nationale|sit=www.transfermarkt.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2024-10-13}}</ref> ! Kompetizzjoni ! {{Deskrizzjoni kmand|MJ|Nombre de matchs joués}} ! Għanijiet ! {{Deskrizzjoni kmand|V|Victoires}} ! {{Deskrizzjoni kmand|N|Matchs nuls}} ! {{Deskrizzjoni kmand|D|Défaites}} |- | [[UEFA Nations League|Lega tan-Nazzjonijiet]] | 14-il sena | 2 | 5 | 4 | 5 |- | Kwalifika. CdM | 16 | 1 | 1 | 3 | 12 |- | Kwalifika. Ewro | 6 | 0 | 0 | 0 | 6 |- | Logħbiet ta' ħbiberija | 13 | 2 | 5 | 1 | 7 |- ! Total ! 49 ! 5 ! 11 ! 8 ! 30 |} === Lista ta' logħbiet internazzjonali === === Għanijiet internazzjonali === {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" border="1" style="float:center; border:1px; font-size:85%; margin-left:1em;" ! colspan="9" width="1000" |Il-gowls internazzjonali ta’ Teddy Teuma |- ! ! Data ! Post ! Avversarju ! Punteġġ ! Riżultat ! Kompetizzjoni ! Noti ! Melħ. |- ! 1 |{{Data|29|mars|2022}} | [[Grawnd Nazzjonali Ta' Qali|Ta' Qali Stadium]], [[Ta' Qali]], [[Malta]] | il-Kuwajt | '''2-0''' | | Logħba ta' ħbiberija |{{Goal|33}} <small>bis-sieq tax-xellug</small> | align="center" | '''20''' |- ! 2 |{{Data|23|septembre|2022}} | GĦANDU. Le Coq Arena [[Tallinn]], [[Estonja|l-Estonja]] | l-Estonja | '''1-1''' | | Lega tan-Nazzjonijiet 2022-2023 |{{Goal|51}} <small>sieq ix-xellugija</small> <small>minn [[Loi 14 du football|penalty]]</small> | align="center" | '''24''' |- ! 3 |{{Data|17|novembre|2022}} | [[Grawnd Nazzjonali Ta' Qali|Ta' Qali Stadium]], [[Ta' Qali]], [[Malta]] | il-Greċja | '''2-1''' | 2-2 | Logħba ta' ħbiberija |{{Goal|68}} <small>minuta, sieq ix-xellugija</small> <small>minn [[Loi 14 du football|penalty]]</small> | align="center" | '''26''' |- ! Total ! colspan="9" | 3 gowls (3 b'sieq ix-xellugija) f'29 dehra. |} == Klassifiki == === Fil-klabb === {| class="wikitable centre" style="font-size:85%" |+Ir-rekord tal-karriera ta' Teddy Teyuma (2 titli) ![[Red Star Football Club|Red Star FC]] ![[Royale Union Saint-Gilloise|Unjoni ta' Saint-Gilloise]] |- | valign="top" | * '''Kampjonat Nazzjonali''' ( '''1''' ) : ** '''Ċampjin''' 2018 | * '''[[L-Ewwel Diviżjoni Belġjana|Kampjonat Belġjan]]''' : ** ''It-tieni post'' 2022 * '''Kampjonat tat-Tieni Diviżjoni Belġjana''' ( '''1''' ) : ** '''Ċampjin''' 2021 |} == Noti u referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Plejers ta' Standard Liège]] [[Kategorija:Plejers ta' Stade de Reims]] [[Kategorija:Plejers ta' R. Union Saint-Gilloise]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] eyjutpwc4gvr0erjkzmc8yr78r9v2r8 0 34671 332629 332590 2026-10-02T06:13:21Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332629 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title=Metro ta' Lyon <br> ''Métro de Lyon'' (fr)|titlestyle=background: #D3D3D3|image1=[[File:Lyon tcl logo-metro-full.svg|130px]]|caption1=Logo tal-metro|image2=[[File:Lyon Metro Jun 2016.jpg|245px]]|caption2=Fil-metro ta' Lyon: ferrovija MPL 75 fuq il-linja A f'Perrache; Sinjali fi stazzjonijiet tal-metro; Stazzjonijiet notevoli fuq il-linja B (Gare d'Oullins, Debourg, Saxe-Gambetta, Part-Dieu); Tren MPL 75 fuq il-linja B fi Stade de Gerland – Le LOU; Ferrovija MCL 80 fuq il-linja Ċ f'Cuire; Veduti tal-ferroviji u d-daħla ta' stazzjon; Stazzjonijiet notevoli (Vaulx-en-Velin - La Soie Line A, Saxe-Gambetta Line D, Hôtel de Ville Line A, Croix-Paquet Line C); Ferrovija MPL 85 fuq il-linja D fi Grange-Blanche.|headerstyle=background: #D3D3D3|label1=Post|data1=[[Lyon]] ({{Flagicon|FRA}} [[Franza]])|label2=Dħul fis-servizz|data2=9 ta' Diċembru, 1974|label3=Tul tan-netwerk|data3=34,45 Km|label4=Linji u stazzjon|data4=4 linji u 42 stazzjon|label5=Sid|data5=SYTRAL Moblilités|label6=Operatur|data6=RATP Dev Lyon|data7=[[File:Lyon tcl metro-a.svg|15px]] [[File:Lyon tcl metro-b.svg|15px]] [[File:Lyon tcl metro-c.svg|15px]] [[File:Lyon tcl metro-d.svg|15px]]|label7=Linji tan-netwerk|label8=Netwerk Relatati|data8=*[[File:Lyon tcl logo-funi-full.svg|20px]] Funikular ta' Lyon *[[File:Lyon tcl logo-tram-full.svg|20px]] [[Tram ta' Lyon]] *[[File:Lyon tcl logo-navigone-full.svg|20px]] Xattla tax-Xmara Lyon *[[File:Lyon tcl logo-cbus-full.svg|20px]] Xarabanks ta' Lyon *[[File:Lyon tcl logo-bus-full.svg|20px]] [[Trolleybus ta' Lyon]]|header9=Mappa|header10=[[File:Lyon transports lignes 2025.svg|300px]]|label11=Websajt|data11=https://urbanrail.net/eu/fr/lyon/lyon.htm#google_vignette}} Il- '''metro ta' Lyon''' huwa wieħed mis-sistemi tat-trasport pubbliku li jservi l-belt [[Franza|Franċiża]] ta' [[Lyon]] u ż-żona metropolitana tagħha. Din hija netwerk metropolitana li tikkonsisti f'erba' linji msemmija bl-ittri A, B, C u D. In-netwerk jinkludi tnejn u erbgħin stazzjon għal 34,55  ta' linji ddedikati. L-ewwel linja nfetħet fid {{Data|9 décembre 1974}} bit-trasformazzjoni ta' linja tal-funikular f'ferrovija b'xtilliera bejn l-istazzjonijiet ta' Croix-Paquet u Croix-Rousse. In-netwerk imbagħad ġie inawgurat uffiċjalment fit {{Data|28 avril 1978}} bil-ftuħ ta' żewġ linji fuq tajers tal-gomma.<ref>{{Ċita web|url=http://www.metro-lyon.com/presentation/historique.html|titlu=Historique du métro de Lyon|data=|sit=metro-lyon.com|arkivju-data=2016-03-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160328201300/http://www.metro-lyon.com/presentation/historique.html|data-aċċess=2026-09-30|url-status=bot: unknown}}.</ref> Ir-raba' linja, li hija awtomatizzata, infetħet fid {{Data|9 septembre 1991}}. Il-metro u t-tagħmir operattiv kollu tiegħu huma ta’ Sytral Mobilités. L-operazzjonijiet ilhom jiġu mmaniġġjati minn RATP Dev mill-1 ta’ Jannar 2025, permezz ta’ ftehim ta’ delega tas-servizz pubbliku. RATP Dev ħadet post Keolis Lyon, li kienet ilha topera n-netwerk mill-1993 (Keolis Lyon iżżomm l-operat tan-netwerk tal-karozzi tal-linja). == Storja == === Il-funikulari === [[Fichier:Voies-funiculaire-rue-terme.jpg|xellug|daqsminuri| Il-ferrovija funikulari fi Triq Terme.]] Jekk nirreferu għad-definizzjoni tat-terminu " metropolitan » mogħtija minn diversi dizzjunarji tal-lingwa Franċiża — " ferrovija li taħdem bl-elettriku, parzjalment jew totalment taħt l-art, li sservi żona urbana kbira » , Lyon tista’ tiftaħar li kellha waħda mill-ewwel linji ferrovjarji metropolitani fid-dinja minn mindu l- linja tal-funikular fi rue Terme, li tissodisfa dawn il-karatteristiċi, infetħet fl-1862, sitt xhur qabel l-ewwel linja tal-Underground ta’ Londra. Din il-linja, li tinsab fuq l-għoljiet ta’ Croix-Rousse, ġiet ikkomplementata fl-1891 mill-funikular ta’ Croix-Paquet. Dan tal-aħħar huwa wkoll marbut b’mod partikolari man-netwerk tal-metro attwali, peress li l-infrastruttura taħt l-art tagħha ġiet inkorporata fil-kostruzzjoni tal-linja C tas-sistema tal-metro attwali. Fuq l-Għolja ta’ Fourvière, ġew inawgurati wkoll funikulari oħra li jaqblu mal-karatteristiċi tat-terminu "metropolitan" matul l-istess perjodu. Pereżempju, il-funikular ta’ Saint-Just ġie inawgurat fl-1878. Dan ġie segwit fl-1900 minn żewġ linji oħra li jgħaqqdu d-distretti ta’ Saint-Jean u Saint-Paul mal-[[Bażilika ta’ Notre-Dame de Fourvière]]. === Proġetti abortiti === ==== L-ewwel proġett ==== Ma kienx qabel l-1885 li deher l-ewwel pjan għal metro. Dak iż-żmien, Joseph Jaubert, inġinier ċivili, fassal pjanijiet għal netwerk metropolitan tal-wiċċ oriġinali ħafna maħsub biex jikkumplimenta l-linji tat-tram miġbuda miż-żwiemel eżistenti. Hemm ippjanati tliet rotot madwar il-peniżola, iżda l-ebda waħda minnhom fil-fatt mhi se tidħol fiha. : * Oullins sa Neuville-sur-Saône, b'linja fergħa għal Perrache * Oullins sa Miribel permezz ta’ Saint-Clair * Perrache sa Saint-Clair permezz ta' La Guillotière, Monplaisir, [[Villeurbanne]], Charpennes u Vaulx-en-Velin Dawn il-linji, mibnija bl-użu ta’ binarji tat-tip Decauville b’wisa’ ta’ 0.60 m, kienu se jgħaddu tul il-mollijiet t’isfel jew il-mollijiet tax-xmajjar Rhône u Saône fuq passaġġ dejqa (wisa’ 2.50 m). Kull ferrovija bil-fwar kienet tikkonsisti f’ħames jew sitt vaguni kapaċi jġorru sa 300 persuna b’veloċità massima ta’ 60 km/h, veloċità li tidher mhux realistika għal binarji tat-tip Decauville. ==== Linja taħt l-art ==== Fl-1897, il-Kunsill tal-Belt ta' Lyon ħareġ offerta pubblika għal linja minn Croix-Rousse sa Perrache, u impona fuq l-offerenti rotta taħt l-art minn rue d'Algérie sa place Bellecour. Ġew riċevuti tmien proposti validi, waħda minnhom ġiet mill-OTL (Compagnie des Omnibus et Tramways de Lyon) u oħra mis-CLT (Compagnie Lyonnaise de Tramways). Se tinqala’ battalja ġdida bejn dawn iż-żewġ kumpaniji, bl-OTL fl-aħħar mill-aħħar tirbaħ billi sempliċement tixtri lil CLT. Il-linja minn Croix-Rousse sa Perrache se tinfetaħ aktar tard fil-livell tal-art, bil-proġett tal-mina jiġi abbandunat definittivament. ==== Netwerk taħt l-art ==== Kien fl-1900 li deher l-ewwel proġett għal netwerk metropolitan denju ta' dan l-isem fil-kapitali tal-Gallja. Jean-Baptiste Berlier, inġinier-kostrutur Pariġin oriġinarjament minn Rive-de-Gier (li aktar tard kien l-inizjatur tan-netwerk Pariġin Tramuntana-Nofsinhar ), talab il-konċessjoni għal netwerk tal-metro taħt l-art b'linji tal-kejl tal-miter, li l-ewwel linja tiegħu li kellha tinbena immedjatament kellha ssegwi r-rotta Perrache - Terreaux - Croix-Rousse, li ġiet diskussa ħafna dak iż-żmien. Aktar tard, iż-żewġ rotot Terreaux - Gare des Brotteaux u Terreaux - Vaise se jlestuha,.<ref name="chronologie TCSP Lyon - 1900, Le premier projet de tramway souterrain">{{Ċita web|url=https://chronologie-tcsp-france.fr/lyon/#1900_Le_premier_projet_de_tramway_souterrain|titlu=chronologie TCSP Lyon - 1900, Le premier projet de tramway souterrain}}</ref> L-ewwel linja tkun twila 3,800 metru u jkollha 14-il stazzjon. Din tinbena qrib ħafna tal-wiċċ minħabba t-tnixxija tal-ilma ta’ taħt l-art fil-peniżola. Il-ferroviji jkunu magħmulin minn żewġ sa sitt vaguni, li jiġru kull żewġ sa sitt minuti mill-5:30 a.m. san-12:15 a.m. It-tlugħ lejn Croix-Rousse jkun permezz ta’ ferrovija b’xtilliera. Bħall-predeċessuri tiegħu, dan il-proġett qatt mhu se jara d-dawl. ==== Il-proġett tas-subway tas-Sur [Isem] Langevin ==== Fl-1942, l-OTL ikkummissjonat lil Marc Langevin tal- Compagnie du chemin de fer métropolitain de Paris (CMP) biex jistudja l-modernizzazzjoni u t-tħaffir taħt l-art ta' parti min-netwerk tat-tram sabiex isolvi l-problemi dejjem jikbru tat-traffiku. Madankollu, il-proġetti ġew abbandunati minħabba t- [[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]].<ref>{{Ċita web|url=https://chronologie-tcsp-france.fr/lyon/#1942_Le_projet_du_metro_Langevin|titlu=chronologie TCSP Lyon - 1942, Le projet du métro Langevin}}.</ref> === Il-kompożizzjoni tan-netwerk attwali === [[Fichier:Railway_map_of_France_-_Lyon_-_animated_-_fr.gif|daqsminuri| Mappa animata tal-evoluzzjoni tal-infrastruttura ferrovjarja fiż-żona metropolitana ta' Lyon, inkluż il-metro, mill-1860 sal-lum.]] ==== Bidu ==== Is-suċċess tal-laqgħa organizzata fit {{Data|30 mai 1963}} mill-Unjoni tal-Kumitati ta' Interess Lokali (UCIL) u l-Kamra tal-Kummerċ Żgħira (JCE) ġie segwit mill-ewwel diskussjoni relatata mal-proġett tal-metro fil-kunsill muniċipali ta' Lyon fit- {{Data|22|juillet|1963-}} . Kien f'din l-istess sena li tniedu l-ewwel studji, prinċipalment imwettqa minn René Waldmann, li dak iż-żmien kien inġinier fis-Servizz Ordinarju tal-Pontijiet u t-Toroq (SOPC) tar-Rhône. ==== Kostruzzjoni ==== [[Fichier:Lyon_Metro_Construction.jpg|daqsminuri| L-ewwel fażi tax-xogħol ta' kostruzzjoni saret fis-sajf tal-1974.]] Fl-1968, inħolqot il- kumpanija ta' studju tal-metro taż-żona metropolitana ta' Lyon (SEMALY), immexxija minn René Waldmann. Ix-xogħol fuq il-linji A u B beda fl-1973 b'tul ta' żmien previst ta' 55 mois sal-{{Data|1 octobre 1977}} Il-Linja C, li ħadet post il- funikular bejn l-istazzjonijiet ta' ''Croix-Paquet'' u ''Croix-Rousse'', li ma kienx għadu jintuża mis-sajf tal-1972, fetħet fid {{Data|9 décembre 1974}} . L-estensjoni ta’ din il-linja sa ''Hôtel de Ville'' u l-ftuħ tal -linja A (Perrache - Laurent-Bonnevay) u l-linja B (Charpennes - Part-Dieu) ġew inawgurati fit {{Data|28 avril 1978}} fil-preżenza tal-President tar-Repubblika Valéry Giscard d'Estaing, il-Prim Ministru Raymond Barre, is-sindku l-ġdid Francisque Collomb għas-sezzjoni li tgħaddi mill-belt ta’ Lyon u s-sindku Charles Hernu għal dik li tgħaddi mill-belt ta’ [[Villeurbanne]]. ==== Estensjonijiet suċċessivi ==== [[Fichier:Tunnelier_Agathe_MB_TCL_Oullins_Ibou.JPG|daqsminuri| Il- magna tat-tħaffir tal-mini waqt il-kostruzzjoni tal-estensjoni tal-linja B bejn Gerland u Oullins (2010)]] Fl-1981, il-linja B ġiet estiża minn Part-Dieu sa Jean Macé . Tliet snin wara, is-sezzjoni tal -linja C bejn Croix-Rousse u Cuire tat lill-linja d-dehra attwali tagħha. Fl -1991, l-ewwel parti tal- linja D infetħet bejn Gorge de Loup u Grange-Blanche, ġiet estiża sal- istazzjon ta' Vénissieux is-sena ta' wara u mbagħad sal -istazzjon ta' Vaise fl-1997. Fl-2000, il-linja B ġiet estiża mill-ġdid, din id-darba sal- Stade de Gerland . Fl [[2007|-2007]], il-linja A għaddiet mill-unika estensjoni tagħha bit-twaqqif ta' stazzjon addizzjonali fil-belt ta' Vaulx-en-Velin fil-lvant tal-linja, fid-distrett ta ' Carré de Soie . Fl-aħħar nett, fuq il-linja B, tlestiet sezzjoni addizzjonali ta' 1,7  bejn Gerland u l-istazzjon tal-SNCF ta' Oullins fil- {{Data|11|décembre|2013}} . Estensjoni tal-linja B aktar fin-nofsinhar biex isservi ċ- ċentru tal-isptar Lyon Sud <ref>{{Ċita web|url=http://www.sytral.fr/69-metrob.htm|titlu=Le prolongement du métro B à Oullins|sit=sytral|data-aċċess=27-08-2012|arkivju-data=2012-10-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121010054044/http://www.sytral.fr/69-metrob.htm|url-status=dead}}.</ref> ġiet iddikjarata bħala ta' utilità pubblika fl-2016 u l-kostruzzjoni bdiet {{Data|juin 2017}}.<ref>{{Ċita web|url=http://www.sytral.fr/TPL_CODE/TPL_ACTUALITE/PAR_TPL_IDENTIFIANT/5004/49-le-prolongement-du-metro-b.htm|titlu=Le prolongement du métro B|sit=sytral.fr|data-aċċess=17 juin 2017}}.</ref> Din l-estensjoni l-ġdida se titqiegħed fis-servizz fl {{Data|20 octobre 2023}} fl- 16 h.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lyonmag.com/article/132601/prolongement-jusqu-a-saint-genis-laval-ce-vendredi-un-metro-b-nomme-desir|titlu=Prolongement jusqu'à Saint-Genis-Laval ce vendredi : un métro B nommé désir|data=19 octobre 2023|sit=[[LyonMag]]|data-aċċess=30 juillet 2025}}.</ref> == Netwerk attwali == === Ħarsa ġenerali lejn in-netwerk === Il-metro ta' Lyon huwa t-tieni netwerk Franċiż bl-aktar linji (4 b'kollox), wara dak ta' Pariġi. 34,45  ta' linji u 42 stations, jikklassifika fit-tielet post fuq dawn iż-żewġ kriterji, wara l-metro ta' Pariġi u l- [[Lille Metro|metro ta' Lille]]. Hija wkoll it-tieni l-aktar netwerk tal-metro traffikuż fi Franza, wara Pariġi.{{Bżonn refererenza}} . ==== Il-linji ==== [[Fichier:Lyon_public_transport_(2024).svg|daqsminuri| Mappa tal-linji ewlenin tat-trasport pubbliku fl-2024.]] Il-Linja C hija l-unika ferrovija b'rack li tista' tinqala' fid-dinja (ir-rack hija preżenti biss fuq il-parti inklinata tal-linja). Preċedentement funikular li ġie kkonvertit fl-1974, integrat fil-metro fl-1978 u estiż fl-1984, l-iqsar linja fin-netwerk madankollu tipprovdi servizz importanti lejn it-tramuntana ta' Lyon. Il-Linja D, l-aktar linja ġdida fin-netwerk (li nfetħet fl-1991), hija wkoll l-aktar traffikuża, qabel il-Linja A. Ilu jitħaddem fil-modalità awtopilota sħiħa mill {{Data|31 août 1992}} . Il-Linja B, li nfetħet fl-1978, għandha diversi karatteristiċi distintivi. It-terminus tat-tramuntana tiegħu (Charpennes-Charles Hernu) għandu binarju wieħed u jinsab fl-istess livell tal-binarji tal-linja A. Bejn l-istazzjonijiet Stade de Gerland u Gare d'Oullins, il-linja tgħaddi 17  taħt ir-Rhône wara li taqsam inklinazzjoni ta' aktar minn 50  . Is-sistema tal-awtopilota tagħha ġiet imġedda kompletament biex tevolvi lejn pilotaġġ kompletament awtomatizzat u mingħajr sewwieq. Fl-aħħar nett, il-materjal ferrovjarju tiegħu (MPL 75) ġie mibdul kompletament minn settijiet ta' trenijiet MPL 16.<ref>{{Ċita web|url=http://www.sytral.fr/522-programme-avenir-metro.htm|titlu=Programme Avenir Métro|sit=sytral.fr|data-aċċess=2019-04-24|arkivju-data=2020-09-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200920071617/http://www.sytral.fr/522-programme-avenir-metro.htm|url-status=dead}}.</ref> L-estensjoni għal Saint-Genis-Laval ġiet inawgurata {{Data|octobre 2023}}.<ref>{{Ċita web|url=https://www.leprogres.fr/transport/2023/10/20/metro-b-premier-voyage-ce-vendredi-entre-oullins-centre-et-le-nouveau-terminus-aux-hopitaux-sud|titlu=Métro B : premier voyage ce vendredi matin entre Oullins centre et le nouveau terminus aux Hôpitaux sud|awtur=Frédéric Guillon|data=20 octobre 2023|sit=[[Le Progrès (Lyon)|Le Progrès]]|data-aċċess=30 juillet 2025}}.</ref> === L-istazzjonijiet u l-faċilitajiet tagħhom === Il-biċċa l-kbira tal-istazzjonijiet tal-metro ta' Lyon għandhom żewġ pjattaformi tal-ġenb li jiffurmaw żewġ linji separati minn pilastri ċentrali miftuħa. Dawn il-pjattaformi, twal 70 mètres (ħlief għal-linja C fejn it-tul tagħhom huwa iqsar), huma ddisinjati biex jakkomodaw ferroviji b'erba' vaguni. L-istazzjonijiet huma spazjati medja ta' 600 sa 750 mètres{{Bżonn refererenza|et sont presque toutes structurellement préparées pour pouvoir être étendues à des rames de six voitures atteignant une longueur de {{Unité|110|mètres}}.}} L-istazzjonijiet kollha (minbarra Vieux Lyon - Cathédrale Saint Jean) inbnew fil-beraħ, ġeneralment taħt it-triq. Huma pjuttost qrib il-wiċċ. ==== Disinn arkitettoniku ==== L-arkitettura tal-istazzjonijiet evolviet hekk kif in-netwerk ġie estiż. Żewġ perjodi distinti jistgħu jiġu identifikati fid-disinn arkitettoniku tal-istazzjonijiet. L-ewwel perjodu jikkonċerna l-istazzjonijiet, b'disinji identiċi, li nfetħu bejn l-inawgurazzjoni tan-netwerk fl-1978 u t-tlestija tal-estensjonijiet tal-linja B fl-1981, imbagħad tal-linja C fl-1985. It-tieni perjodu jikkonċerna l-istazzjonijiet mibnija aktar tard, prinċipalment fuq il-linja D mill-1991, imbagħad fuq l-estensjonijiet tal-linji A u B mis-snin 2000 'l hawn. [[Fichier:LyonMetro-JeanMaceStation.jpg|daqsminuri| Żvilupp tal-istazzjon Jean Macé, inawgurat fl-1981]] [[Fichier:MPL85_-_Métro_D_de_Lyon_-_Station_Valmy.jpg|daqsminuri| L-istazzjon ta' Valmy, inawgurat fl-1997]] ===== Sinjali ===== Is -sinjali skjerati fl-istazzjonijiet evolvew b'mod sinifikanti mill-ftuħ tal-metro, influwenzati mid-diversi estensjonijiet u disinji mill-ġdid tan-netwerk tat-trasport. Inizjalment ġie ddisinjat bl-aħmar għall-ftuħ tal-Linja C fl-1974, imbagħad kompletament bl-oranġjo mill-1978 'il quddiem, bl-inawgurazzjoni tan-netwerk. Inizjalment, il-linji ma kinux assoċjati ma' kuluri speċifiċi. Dan il-kunċett, iddisinjat biex jiffaċilita l-orjentazzjoni tal-passiġġieri fil-metro, ġie inkorporat fis-sinjali, li għaddew mill-ewwel aġġornament tagħhom bil-ftuħ tal-Linja D fl-1991.<gallery> Fichier:Lyon_Metro_1990s.jpg|alt=La signalétique orange au début des années 1990 à la station Cusset| Is-sinjali oranġjo fl-istazzjon ta' Cusset fil-bidu tas-snin disgħin Fichier:Lyon_TCL_MB_Saxe_Gambetta_(3).JPG|alt=Éléments de la signalétique orange à la station Saxe - Gambetta| Elementi tas-sinjalar oranġjo fl-istazzjon ta' Saxe-Gambetta </gallery>Mis-snin 2000 'il quddiem, ġiet deċiża modernizzazzjoni tas-sinjali, ġew installati sinjali ġodda, u żdiedu totems bil-logo tal-metro fil-ħruġ tal-istazzjonijiet. Mill-2011 'l hawn u r-rinnovazzjoni tan-netwerk tal-karozzi tal-linja, il-marka TCL adottat sinjali ġodda. Dan jinkludi tipa ġdida ddisinjata għan-netwerk kollu tat-trasport ta' Lyon imsejħa Confluence TCL (li tissostitwixxi Helvetica, li storikament kienet tintuża fuq in-netwerk). Qed jintużaw ukoll pittogrammi u logos ġodda.<gallery> Fichier:Lyon_TCL_MA_Charpennes_Villeurbanne.JPG|alt=Ancienne signalétique à la station Charpennes - Charles Hernu| Sinjali qodma fl-istazzjon Charpennes - Charles Hernu Fichier:Lyon_TCL_MA_Charpennes_Charles_Hernu.jpg|alt=La même signalétique depuis 2011| L-istess sinjali mill-2011 'l hawn </gallery> === Vetturi ferrovjarji === {| class="wikitable" |+ ! Materjal ! Kummissjonar ! Manifattur ! imqadef prodotti ! Karozzi għal kull ferrovija ! Ikel ! Kondotta ! Filwaqt ! Rotta servuta |- | '''MPL 75''' | 1978 - 1981 | Alstom | 32 sena | 3 | 3 ferrovija | Sewwieq | Tajer |[[Fichier:Lyon_tcl_metro-a.svg|nofs|bla_tilar|25x25px]] |- | '''MCL 80''' | 1984 | Alstom, SLM | 5 | 2 | Katenarja | Sewwieq | Ħadid u xtilliera |[[Fichier:Lyon_tcl_metro-c.svg|nofs|bla_tilar|25x25px]] |- | '''MPL 85''' | 1991 | Alstom, Matra | 36 | 2 | 3 ferrovija | Awtomatiku | Tajer |[[Fichier:Lyon_tcl_metro-d.svg|nofs|bla_tilar|25x25px]] |- | '''MPL 16''' | 2022 - 2025 | Alstom | 36 | 2 | 3 ferrovija | Awtomatiku | Tajer |[[Fichier:Lyon_tcl_metro-b.svg|nofs|bla_tilar|25x25px]] |} [[Fichier:Métro_A_(Lyon,_2025).jpg|alt=MPL75 fermant ses portes à Laurent Bonnevay sur la ligne A direction Vaulx-en-Velin la Soie|daqsminuri| Il-ferrovija MPL 75 numru 605 fl-istazzjon ta' ''Bellecour'' fl-2025.]] [[Fichier:Métro_B_(Lyon,_2025,_2).jpg|daqsminuri| Tren MPL 16 numru 757 fl-istazzjon ''Charpennes - Charles Hernu'' fl-2025.]] == Prezzijiet u finanzjament == [[Fichier:Métro_de_Lyon_-_Tickets.jpg|daqsminuri| Sitt biljetti tal-metro ta' Lyon li jikkorrispondu għal udjenzi differenti, użi differenti jew metodi ta' xiri differenti.]] Mill-1 ta' Settembru 2025, wara l-unifikazzjoni tan-netwerks TCL, Libellule, u Cars du Rhône, is-sistema ta' noll uniku ġiet sostitwita b'sistema ta' noll żonali. Iż-żona tan-netwerk unifikata issa hija maqsuma f'5 żoni tariffarji ewlenin (innumerati minn 1 sa 5, flimkien ma' żona ta' barra). == Proġetti ta' żvilupp == === Pjan ta' Żvilupp tal-Metro 2023-2035 === Sytral Mobilités tħabbar fit {{Data|28 juin 2023}} il-pjan tagħha ta' żvilupp tal-metro 2023 - 2035 <ref>{{Ċita web|url=https://www.sytral.fr/TPL_CODE/TPL_ACTUALITE/PAR_TPL_IDENTIFIANT/5387/440-sytral.htm|titlu=La modernisation du réseau métro est sur les rails|data=28 juin 2023|sit=sytral.fr|data-aċċess=20 octobre 2024}}.</ref> biex tevita s-saturazzjoni tal-metro sal-2040. Linja A : Fl-2025, l-MPL75s se jiġu rrinovati biex itawlu l-ħajja tagħhom b'ħmistax sa għoxrin sena. Għal din l-okkażjoni se jiġu installati kameras. Tliet stazzjonijiet se jiġu rrinovati wkoll. Fl-2026, se jiżdiedu tliet settijiet ta' treni addizzjonali mal-linja u s-sistemi awtomatizzati se jiġu modifikati. Sal-2035, l-MPL75s se jilħqu t-tmiem taċ-ċiklu tal-ħajja tagħhom. Għalhekk il-linja se tkun awtomatizzata għal din l-okkażjoni, il-flotta se tiġi sostitwita bix-xiri ta' 20 sett ta' ferroviji ġodda 4 voitures konnessi permezz ta' interċirkolazzjoni. Minbarra l-awtomazzjoni, se jiġu installati bibien tal-iskrin tal-pjattaforma fuq il-linja (50 % tad-dħul fil-binarji jseħħ fuq il-linja A). Linja B : Madwar {{Data|septembre 2024}}, il-ferroviji se jiżdiedu minn żewġ vaguni għal erba' matul il-ħinijiet tal-ogħla traffiku jew il-ġurnata kollha (UM) [ nota 1 ] . L-iżvilupp finali tal-konfigurazzjoni tal-UM se jseħħ fl-2025. Fl-2030, se jsiru xogħlijiet ta' espansjoni fl-istazzjon Gare Part-Dieu Vivier Merle. Fl-2038, il-ferroviji kollha tal-MPL16 se jiġu trasferiti għal-linja D u sostitwiti b'ferroviji b'erba' vaguni konnessi permezz ta' interċirkolazzjoni (probabbilment l-istess ferroviji li se jgħammru l-linja A). Linja C : Fl-2027, id-disinn intern tal-ferroviji se jiġi organizzat mill-ġdid. Fl-2035, bħall-MPL75s, l-MCL80s se jilħqu tmiem ħajjithom, u se jiġu sostitwiti b'seba' sa disa' settijiet ta' treni ġodda. Fl-2035 ukoll, se tinħoloq awtostrada b'karreġġjata doppja bejn ''Hénon'' u ''Cuire'' . Linja D : Fl-2027, il-konfigurazzjoni tal-ferrovija se tiġi riveduta biex tinbidel minn żewġ vaguni għal erba'. F'data li għadha ma ġietx stabbilita uffiċjalment, is-sistemi ta' kontroll tal-linja D se jiġu sostitwiti (din se tkun l-ewwel darba fid-dinja). Fl-2030, se jiżdiedu 26 rames b'ventilazzjoni refriġerata, bl-isem MPL25, biex jissaħħaħ is-servizz. Fl-2038, l-MPL85s se jiġu sostitwiti bl-MPL16s tal-linja B. === Ħolqien tal-linja E === [[Fichier:Metro_Lyon_ME-plan_2019.svg|daqsminuri| Pjan għal-Linja E proposta fl-2019]] SYTRAL wettqet studji dwar il-pjan tal-mandat tagħha għall-2015-2020 għall-ħolqien ta’ linja ġdida tal-metro li tgħaqqad Vieux-Lyon jew iċ-ċentru tal-belt mal- istazzjon ta’ Alaï f’Tassin -la-Demi-Lune,<ref>{{Ċita web|url=http://www.sytral.fr/TPL_CODE/TPL_ACTUALITE/PAR_TPL_IDENTIFIANT/250/87-reseau-tcl.htm|titlu=La feuille de route 2015-2020|data=12/2014|sit=sytral|data-aċċess=16/12/2014}}.</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.lyoncapitale.fr/politique/gerard-collomb-annonce-un-nouveau-metro-a-lyon/|titlu=Gérard Collomb annonce un nouveau métro à Lyon|data=4/02/2014|sit=lyoncapitale.fr|data-aċċess=16/12/2014}}.</ref> sabiex twieġeb għal wegħda tal-kampanja ta’ Gérard Collomb, li dak iż-żmien kien is-sindku ta’ Lyon, li ried jipprovdi linja tal-metro lill-punent ta’ Lyon. Dawn l-istudji bdew {{Data|juin 2017}} u qed jitwettqu mill-kumpanija Egis Rail . Fil-bidu tal-proġett, kien previst li din il-ħames linja setgħet tkun indipendenti, jew mibnija bħala fergħa tal-linja D, minn Vieux-Lyon jew minn Vaise, jew f'kontinwità mal-linja A minn Perrache. Fil-31 ta' Jannar 2018, waqt l-awguri tas-Sena l-Ġdida tas-Sytral, l-istudji ta' fattibbiltà għall-ħolqien ta' "Linja E ġdida tal-metro ta' Lyon bejn Lyon u d-distrett ta' Alaï f'Tassin" issemmew espliċitament. Fid-9 ta' Frar 2018, saret konferenza stampa biex jiġu ppreżentati r-riżultati tal-istudji ta' fattibbiltà. Tħabbar li ntgħażlu żewġ xenarji mit-tnax studjati; il-linja l-ġdida tibda jew mill-istazzjon ta' Bellecour jew mill-istazzjon ta' Hôtel de Ville, u tkun operattiva madwar l-2030. Il-linja tgħaddi mid-distretti ta' Trion, Point du Jour, u Ménival. Fl-aħħar, fil-bidu {{Data|mars 2022}} SYTRAL ħabbret li kienet qed tabbanduna definittivament il-proġetti tal-metro sabiex tiffoka fuq il-ħolqien ta' linji tat-tram espressi semi-taħt l-art sabiex tnaqqas l-ispejjeż (wara b'mod partikolari l-kriżi tas-saħħa li naqqset drastikament it-tkabbir tal-passiġġieri fuq in-netwerk TCL) u biex tevita li tiddedika parti kbira mill-pakkett tal-baġit għal proġett wieħed,<ref>{{Ċita web|url=https://www.20minutes.fr/societe/3244547-20220303-lyon-projet-metro-bientot-abandonne-remplace-tramway-express|titlu=Lyon : Le projet de métro bientôt abandonné et remplacé par un « tramway express » ?|awtur=Caroline Girardon|data=3 mars 2022|sit=[[20 Minutes (France)|20 Minutes]]|data-aċċess=16 mars 2022}}.</ref>.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lyoncapitale.fr/actualite/une-alternative-bricolee-le-metro-e-abandonne-le-tram-semi-enterre-entre-tassin-et-lyon-fait-jaser|titlu=« Une alternative bricolée » : le métro E abandonné, le tram semi-enterré entre Tassin et Lyon fait jaser|awtur=Anthony Faure|data=10 mars 2022|sit=[[Lyon Capitale]]|data-aċċess=16 mars 2022}}.</ref> {{Data|mai 2022}}, Sytral Mobilités ħabbret li kienet qed taħdem fuq proġett għal "<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwBi0">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>tramm espress<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace" id="mwBi4">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>» għall-punent ta' Lyon b'sezzjonijiet taħt l-art, b'rotta qrib il-proġett tal-metro E fil-parti tal-punent (Alaï, Libération, Ménival, Point du Jour, Saint-Irénée), iżda differenti lejn il-lvant, li sservi lil Perrache u Jean Macé minflok Bellecour u Part-Dieu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bfmtv.com/lyon/ni-telepherique-ni-metro-e-la-metropole-de-lyon-lance-un-tramway-express_AD-202205160657.html|titlu=Ni téléphérique, ni métro E: la Métropole de Lyon lance un « tramway express »|sit=BFMTV|data-aċċess=2022-05-19}}.</ref> Dan il-proġett tat-tramm espress qed jiġi kkritikat għal darb'oħra mis-sindku tal-belt ta' Tassin, li jara li huwa " nofs linja tal-metro, għal nofs baġit, u nofs linja meta mqabbla mal-proġett inizjali tal-metro li jestendi sa Part-Dieu ».<ref>{{Ċita web|url=https://www.lyoncapitale.fr/actualite/projet-pansement-demi-metro-l-opposition-critique-deja-le-tram-souterrain-entre-tassin-et-lyon|titlu=« Projet pansement », « demi-métro », l'opposition critique (déjà) le tram souterrain entre Tassin et Lyon|data=2022-05-16|sit=[[Lyon Capitale]]|data-aċċess=2022-05-24}}.</ref> Huwa appoġġjat minn figuri politiċi oħra mill-Punent ta' Lyon, bħas-sindku ta' Pierre-Bénite Jérôme Moroge,<ref>{{Ċita web|url=https://www.lyonmag.com/article/123252/jerome-moroge-on-ne-veut-plus-de-ces-deputes-qui-sont-uniquement-des-porte-paroles-de-paris|titlu=Jérôme Moroge : « On ne veut plus de ces députés qui sont uniquement des porte-paroles de Paris »|data=2022-05-23|sit=Lyonpeople.fr|data-aċċess=2022-05-24}}.</ref> sostenitur ferventi tal-linja tal-metro E.<ref>{{Ċita web|url=https://jeromemoroge2022.fr/communique-de-presse-18-05-2022/|titlu=Les maires de la douzième circonscription du Rhône soutiennent Jérôme Moroge|data=2022-05-18|sit=jeromemoroge2022.fr|data-aċċess=2022-05-24|arkivju-data=2022-05-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220524152424/https://jeromemoroge2022.fr/communique-de-presse-18-05-2022/|url-status=dead}}.</ref> == Noti u referenzi == [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] nr7unh5xtn4tvrwyo66nexcztdwexqy 0 34672 332637 332595 2026-10-02T08:58:12Z ToniSant 4257 immarkat għall-wikifikazzjoni 332637 wikitext text/x-wiki {{Infobox klabb tal-futbol|pattern_la1=|pattern_b1=|pattern_ra1=|leftarm1=FFFFFF|body1=FF0000|rightarm1=FFFFFF|shorts1=FF0000|socks1=FF0000|pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=|leftarm2=white|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF}}{{Wikifikazzjoni}} '''FK Zabjelo''' (isem sħiħ: '''Fudbalski klub Zabjelo''') huwa klabb tal-futbol Montenegrin ibbażat f'[[Zabjelo]], subborg ta' [[Podgorica]], il-kapitali tal-[[Montenegro]]. Il-klabb twaqqaf fl-1963 u jikkompeti fis-[[Montenegrin Third League|Tielet Diviżjoni tal-Montenegro]]. Il-kuluri tradizzjonali tiegħu huma l-aħmar u l-abjad. Il-klabb huwa magħruf bil-laqam '''Republikanci''' ("Ir-Repubblikani") u jilgħab il-logħbiet tiegħu f'daru fl-'''Istadium ta' Zabjelo'''. == Storja == === Bidu u FK Tara Titograd === Il-klabb twaqqaf fl-1963. Fil-bidu kien magħruf bħala '''FK Tara Titograd''', isem marbut ma' kumpanija tat-trasport Jugoslava magħrufa dak iż-żmien. Matul l-ewwel staġuni tiegħu, Tara lagħab fir-Raba' Diviżjoni – Reġjun Ċentrali, li kienet waħda mill-aktar livelli baxxi fis-sistema tal-futbol tal-[[Jugoslavja|Jugoslavja Soċjalista]]. Fl-istaġun 1966–67, il-klabb rebaħ il-kampjonat tar-Raba' Diviżjoni Ċentrali u kiseb il-promozzjoni għall-'''Montenegrin Republic League'''. Suċċess importanti ieħor wasal fl-istaġun 1968–69, meta Tara spiċċa fl-ewwel post tar-Republic League u kiseb il-promozzjoni għat-[[Yugoslav Second League|Tieni Diviżjoni Jugoslava]]. Fl-istaġun 1969–70, it-tim lagħab kontra diversi klabbs prominenti mir-reġjun, fosthom [[FK Budućnost Podgorica|Budućnost]], [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] u [[NK GOŠK Dubrovnik|GOŠK]]. Madankollu, il-klabb spiċċa fis-16-il post u ġie relegat lura għar-Republic League. Fl-1970, il-klabb ingħata l-isem '''FK Zabjelo'''. === Perjodu modern === Fl-istaġun 1999–2000, FK Zabjelo spiċċa fit-tieni post tal-Montenegrin Republic League u kiseb il-promozzjoni għat-Tieni Diviżjoni Jugoslava flimkien ma' [[FK Iskra Danilovgrad|FK Iskra]]. Fl-istaġun 2000–01, fl-ewwel staġun tiegħu lura fit-tieni livell wara madwar tliet deċennji, Zabjelo spiċċa fis-seba' post. Matul l-istaġuni ta' wara, il-klabb lagħab diversi logħbiet kontra Budućnost Podgorica. Waħda mill-aktar logħbiet magħrufa fl-istorja tal-klabb intlagħbet kontra Budućnost quddiem madwar 3,000 spettatur, waħda mill-akbar attendenzi rreġistrati fl-Istadium ta' Zabjelo. Wara l-indipendenza tal-Montenegro fl-2006, FK Zabjelo kien wieħed mill-klabbs li ħadu sehem fl-ewwel staġun tat-[[Montenegrin Second League|Tieni Diviżjoni tal-Montenegro]]. Wieħed mill-aqwa riżultati tal-klabb fil-perjodu modern wasal fl-istaġun 2012–13, meta Zabjelo spiċċa fit-tielet post tat-Tieni Diviżjoni u kkwalifika għall-play-offs għall-promozzjoni lejn il-[[Montenegrin First League|Premier Division tal-Montenegro]]. Fit-tielet rawnd ta' play-offs, Zabjelo lagħab kontra [[FK Mogren]] iżda ma rnexxilux jikseb il-promozzjoni. Fl-istaġun 2014–15, il-klabb ġie relegat mit-Tieni Diviżjoni. == Stadium == FK Zabjelo jilgħab il-logħbiet tiegħu f'daru fl-'''Istadium ta' Zabjelo''' f'Podgorica. L-istadium inbena fl-1973 u għandu kapaċità ta' madwar 750 spettatur. L-istadium huwa marbut ukoll mal-memorja ta' '''Nikola Šćepović''', plejer li kien għadda mill-kategoriji taż-żgħażagħ tal-klabb u aktar tard serva bħala kaptan tat-tim tal-kbar. == Partitarji == FK Zabjelo għandu tradizzjoni ta' appoġġ lokali, partikolarment fil-komunità ta' Zabjelo. Il-grupp ta' partitarji magħruf bħala '''Zabjelo Republika''' twaqqaf fl-1991. Minbarra l-attività tiegħu fil-logħbiet tal-klabb, il-grupp kien involut ukoll f'diversi inizjattivi kulturali, soċjali u komunitarji fil-lokalità. == Unuri == '''Montenegrin Republic League''' * Rebbieħ: 1968–69 * It-tieni post: 1999–2000 '''Montenegrin Fourth League''' * Rebbieħ: 1966–67, 1976–77, 1980–81, 1991–92, 2004–05, 2005–06 [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1963]] e7landtn6peosf2qwvq3vnfv8m55npl 332638 332637 2026-10-02T08:58:29Z ToniSant 4257 added [[Category:Montenegro]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 332638 wikitext text/x-wiki {{Infobox klabb tal-futbol|pattern_la1=|pattern_b1=|pattern_ra1=|leftarm1=FFFFFF|body1=FF0000|rightarm1=FFFFFF|shorts1=FF0000|socks1=FF0000|pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=|leftarm2=white|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF}}{{Wikifikazzjoni}} '''FK Zabjelo''' (isem sħiħ: '''Fudbalski klub Zabjelo''') huwa klabb tal-futbol Montenegrin ibbażat f'[[Zabjelo]], subborg ta' [[Podgorica]], il-kapitali tal-[[Montenegro]]. Il-klabb twaqqaf fl-1963 u jikkompeti fis-[[Montenegrin Third League|Tielet Diviżjoni tal-Montenegro]]. Il-kuluri tradizzjonali tiegħu huma l-aħmar u l-abjad. Il-klabb huwa magħruf bil-laqam '''Republikanci''' ("Ir-Repubblikani") u jilgħab il-logħbiet tiegħu f'daru fl-'''Istadium ta' Zabjelo'''. == Storja == === Bidu u FK Tara Titograd === Il-klabb twaqqaf fl-1963. Fil-bidu kien magħruf bħala '''FK Tara Titograd''', isem marbut ma' kumpanija tat-trasport Jugoslava magħrufa dak iż-żmien. Matul l-ewwel staġuni tiegħu, Tara lagħab fir-Raba' Diviżjoni – Reġjun Ċentrali, li kienet waħda mill-aktar livelli baxxi fis-sistema tal-futbol tal-[[Jugoslavja|Jugoslavja Soċjalista]]. Fl-istaġun 1966–67, il-klabb rebaħ il-kampjonat tar-Raba' Diviżjoni Ċentrali u kiseb il-promozzjoni għall-'''Montenegrin Republic League'''. Suċċess importanti ieħor wasal fl-istaġun 1968–69, meta Tara spiċċa fl-ewwel post tar-Republic League u kiseb il-promozzjoni għat-[[Yugoslav Second League|Tieni Diviżjoni Jugoslava]]. Fl-istaġun 1969–70, it-tim lagħab kontra diversi klabbs prominenti mir-reġjun, fosthom [[FK Budućnost Podgorica|Budućnost]], [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] u [[NK GOŠK Dubrovnik|GOŠK]]. Madankollu, il-klabb spiċċa fis-16-il post u ġie relegat lura għar-Republic League. Fl-1970, il-klabb ingħata l-isem '''FK Zabjelo'''. === Perjodu modern === Fl-istaġun 1999–2000, FK Zabjelo spiċċa fit-tieni post tal-Montenegrin Republic League u kiseb il-promozzjoni għat-Tieni Diviżjoni Jugoslava flimkien ma' [[FK Iskra Danilovgrad|FK Iskra]]. Fl-istaġun 2000–01, fl-ewwel staġun tiegħu lura fit-tieni livell wara madwar tliet deċennji, Zabjelo spiċċa fis-seba' post. Matul l-istaġuni ta' wara, il-klabb lagħab diversi logħbiet kontra Budućnost Podgorica. Waħda mill-aktar logħbiet magħrufa fl-istorja tal-klabb intlagħbet kontra Budućnost quddiem madwar 3,000 spettatur, waħda mill-akbar attendenzi rreġistrati fl-Istadium ta' Zabjelo. Wara l-indipendenza tal-Montenegro fl-2006, FK Zabjelo kien wieħed mill-klabbs li ħadu sehem fl-ewwel staġun tat-[[Montenegrin Second League|Tieni Diviżjoni tal-Montenegro]]. Wieħed mill-aqwa riżultati tal-klabb fil-perjodu modern wasal fl-istaġun 2012–13, meta Zabjelo spiċċa fit-tielet post tat-Tieni Diviżjoni u kkwalifika għall-play-offs għall-promozzjoni lejn il-[[Montenegrin First League|Premier Division tal-Montenegro]]. Fit-tielet rawnd ta' play-offs, Zabjelo lagħab kontra [[FK Mogren]] iżda ma rnexxilux jikseb il-promozzjoni. Fl-istaġun 2014–15, il-klabb ġie relegat mit-Tieni Diviżjoni. == Stadium == FK Zabjelo jilgħab il-logħbiet tiegħu f'daru fl-'''Istadium ta' Zabjelo''' f'Podgorica. L-istadium inbena fl-1973 u għandu kapaċità ta' madwar 750 spettatur. L-istadium huwa marbut ukoll mal-memorja ta' '''Nikola Šćepović''', plejer li kien għadda mill-kategoriji taż-żgħażagħ tal-klabb u aktar tard serva bħala kaptan tat-tim tal-kbar. == Partitarji == FK Zabjelo għandu tradizzjoni ta' appoġġ lokali, partikolarment fil-komunità ta' Zabjelo. Il-grupp ta' partitarji magħruf bħala '''Zabjelo Republika''' twaqqaf fl-1991. Minbarra l-attività tiegħu fil-logħbiet tal-klabb, il-grupp kien involut ukoll f'diversi inizjattivi kulturali, soċjali u komunitarji fil-lokalità. == Unuri == '''Montenegrin Republic League''' * Rebbieħ: 1968–69 * It-tieni post: 1999–2000 '''Montenegrin Fourth League''' * Rebbieħ: 1966–67, 1976–77, 1980–81, 1991–92, 2004–05, 2005–06 [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1963]] [[Kategorija:Montenegro]] gl5c4mbode33xab02msvffsggizsyd6 0 34675 332618 2026-10-01T21:06:31Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/239235587|Pondichéry]]" 332618 wikitext text/x-wiki '''Pondicherry''', uffiċjalment imsejħa '''Puducherry''' jew '''Poudouchéry''' (bit- Tamil) : {{Lang|tamoul|பாண்டிச்சேரி}} , {{MSAPI|/pɑːɳɖɪtʃtʃeːɾɪˑ/}} jew {{Lang|ta|புதுச்சேரி}} , {{MSAPI|/ˈpud̪ɯʧeːɾi/}} {{en langue|en|Puducherry}} ''{{Lang|en|Pondicherry}}'' bil- Ħindi {{Lang|hindi|पोण्डीचेरी}} पोण्डीचेरी jew {{Lang|hi|पुदुचेरी}} , hija belt fix- Xlokk [[Indja|tal-Indja]], il-belt kapitali tat- territorju ta' Puducherry u l belt prinċipali tad- distrett bl-istess isem . Kienet il-belt kapitali tal -Indja Franċiża, li darba kienet magħrufa għall-attività portwali intensa tagħha, marbuta mal-industrija tal-insiġ tal-qoton tagħha. Il-popolazzjoni muniċipali tagħha fl-2011 kienet ta' {{Unité|244377|habitants}}.<ref name="census1">{{Ċita web|url=http://www.census2011.co.in/data/town/804036-puducherry-puducherry.html|titlu=Pondichéry Population Census 2011|sit=Census2011.co.in|lingwa=en|data-aċċess=5 septembre 2026}}.</ref> Iż-żona urbana tagħha għandha madwar miljun abitant li jitkellmu l-aktar bit-Tamil.<ref>{{Ċita web|url=https://www.courrierinternational.com/article/2008/05/22/pondichery-la-ville-blanche|titlu=Un bout de France en Inde. Pondichéry, la ville blanche|data=21 mai 2008}}.</ref> == Storja == Puducherry, li qabel kienet magħrufa bħala Pondicherry, kisbet is-sinifikat tagħha bħala "r-Riviera Franċiża tal-Lvant" wara l-miġja tal-kolonizzazzjoni Franċiża fl-Indja. Puducherry hija l-interpretazzjoni Tamil ta' "belt ġdida" u prinċipalment ġejja minn "Poduke", l-isem tas-suq jew "belt portwarja" għall-kummerċ Ruman fl-ewwel seklu, kif imsemmi fil-Periplus tal-Baħar Eritrejan. L-insedjament darba kien dar ta' studjużi mgħallma li kienu jafu sew il-Vedas, għalhekk kienet magħrufa wkoll bħala Vedapuri. L-istorja ta' Puducherry tista' tiġi kklassifikata b'mod ġenerali f'żewġ perjodi: prekolonjali u kolonjali. Il-perjodu prekolonjali beda bir-renju tal-Pallavas, li ħakmu l-imperu mit-325 sad-900, wara li ġiet id-dinastija Chola, mid-900 sal-1279, u d-dinastija Pandya, mill-1279 sal-1370. Matul is-seklu 14, il-belt kienet taħt il-ħakma tan-Nayaks ta' Gingee tal-Imperu Vijayanagara, mill-1370 sal-1614, meta ġiet konkwistata mis-Sultan ta' Bijapur, li ħakmiha mill-1614 sal-1638. Kien matul dan il-perjodu li l-merkanti Portugiżi u Daniżi użawha bħala ċentru kummerċjali. Il-perjodu kolonjali beda bil-Portugiżi, l-ewwel Ewropej li wettqu kummerċ fit-tessuti, fl-1521, u sussegwentement, l-Olandiżi u d-Daniżi fis-seklu 17. rdorndqynxbrpylrd0950d4rmb3ifpy 332619 332618 2026-10-01T21:40:05Z JovalQC 21720 Infobox city create. 332619 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|image=[[File:Pondy Montage.jpg]]|caption=Stampi tal-istati ta' Pondicherry. Minn fuq lejn il-lemin lejn l-arloġġ: Statwa ta' [[Mahatma Gandhi|Gandhi]], Promenade Beach, Matrimandir, Sri Aurobindo Ashram, Katidral tal-Immakulata Kunċizzjoni, Aayi Mandapam (monument), Bażilika tas-Sacre}} '''Pondicherry''', uffiċjalment imsejħa '''Puducherry''' jew '''Poudouchéry''' (bit- Tamil) : {{Lang|tamoul|பாண்டிச்சேரி}} , {{MSAPI|/pɑːɳɖɪtʃtʃeːɾɪˑ/}} jew {{Lang|ta|புதுச்சேரி}} , {{MSAPI|/ˈpud̪ɯʧeːɾi/}} {{en langue|en|Puducherry}} ''{{Lang|en|Pondicherry}}'' bil- Ħindi {{Lang|hindi|पोण्डीचेरी}} पोण्डीचेरी jew {{Lang|hi|पुदुचेरी}} , hija belt fix- Xlokk [[Indja|tal-Indja]], il-belt kapitali tat- territorju ta' Puducherry u l belt prinċipali tad- distrett bl-istess isem . Kienet il-belt kapitali tal -Indja Franċiża, li darba kienet magħrufa għall-attività portwali intensa tagħha, marbuta mal-industrija tal-insiġ tal-qoton tagħha. Il-popolazzjoni muniċipali tagħha fl-2011 kienet ta' {{Unité|244377|habitants}}.<ref name="census1">{{Ċita web|url=http://www.census2011.co.in/data/town/804036-puducherry-puducherry.html|titlu=Pondichéry Population Census 2011|sit=Census2011.co.in|lingwa=en|data-aċċess=5 septembre 2026}}.</ref> Iż-żona urbana tagħha għandha madwar miljun abitant li jitkellmu l-aktar bit-Tamil.<ref>{{Ċita web|url=https://www.courrierinternational.com/article/2008/05/22/pondichery-la-ville-blanche|titlu=Un bout de France en Inde. Pondichéry, la ville blanche|data=21 mai 2008}}.</ref> == Ġeografija == Il-muniċipalità ta' Pondicherry tinsab fix-[[Xlokk tal-Indja]], fid-distrett ta' Pondicherry, li huwa enklavi fi ħdan l-istat ta' Tamil Nadu. Il-belt, imdawra mal-[[Bajja ta' Bengal]], tinsab fuq il-Kosta ta' Coromandel. == Klima == Pondicherry għandha klima ta’ savanna tropikali skont il-klassifikazzjoni ta’ Köppen. Is-sajf idum minn April sal-bidu ta’ Ġunju, b’temperaturi li jilħqu l-41°C. It-temperatura massima medja hija ta’ 36°C, u t-temperatura minima medja tvarja minn 28 sa 32°C. Is-sajf huwa segwit minn perjodu ta’ xita ħafna minn Ġunju sa Settembru, b’maltempati qawwija okkażjonali<ref>{{Ċita web|url=https://www.climatestotravel.com/climate/india/puducherry|titlu=Puducherry climate: seasons, when to go, monthly averages|sit=Climates to Travel|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-01}}</ref>. L-istaġun tal-monsoon jilħaq Pondicherry f’nofs Ottubru, u l-biċċa l-kbira tax-xita annwali sseħħ bejn Ottubru u Diċembru. Bħala medja, ix-xita tammonta għal 1,240 mm fis-sena. Ix-xtiewi huma sħan, b’temperaturi medji li jilħqu t-30°C u spiss jinżlu għal madwar 18 jew 20°C<ref>{{Ċita web|url=https://weatherspark.com/y/109772/Average-Weather-in-Puducherry-Pondicherry-India-Year-Round|titlu=Puducherry Climate, Weather By Month, Average Temperature (Pondicherry, India) - Weather Spark|sit=weatherspark.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-01}}</ref>. == Storja == Puducherry, li qabel kienet magħrufa bħala Pondicherry, kisbet is-sinifikat tagħha bħala "r-Riviera Franċiża tal-Lvant" wara l-miġja tal-[[kolonizzazzjoni Franċiża fl-Indja]]. Puducherry hija l-interpretazzjoni Tamil ta' "belt ġdida" u prinċipalment ġejja minn "Poduke", l-isem tas-suq jew "belt portwarja" għall-kummerċ Ruman fl-ewwel seklu, kif imsemmi fil-Periplus tal-[[Baħar Eritrejan]]. L-insedjament darba kien dar ta' studjużi mgħallma li kienu jafu sew il-Vedas, għalhekk kienet magħrufa wkoll bħala Vedapuri<ref>{{Ċita web|url=https://www.puducherryonline.in/guide/history-of-puducherry|titlu=}}</ref>. [[Stampa:Armoiries de la Compagnie des Indes Orientales.jpg|nofs|daqsminuri|Stemma araldika tal-Kumpanija Franċiża tal-Indja tal-Lvant]] L-istorja ta' Puducherry tista' tiġi kklassifikata b'mod ġenerali f'żewġ perjodi: prekolonjali u kolonjali. Il-perjodu prekolonjali beda bir-renju tal-Pallavas, li ħakmu l-imperu mit-325 sad-900, wara li ġiet id-dinastija Chola, mid-900 sal-1279, u d-dinastija Pandya, mill-1279 sal-1370. Matul is-seklu 14, il-belt kienet taħt il-ħakma tan-Nayaks ta' Gingee tal-Imperu Vijayanagara, mill-1370 sal-1614, meta ġiet konkwistata mis-Sultan ta' Bijapur, li ħakmiha mill-1614 sal-1638. Kien matul dan il-perjodu li l-merkanti Portugiżi u Daniżi użawha bħala ċentru kummerċjali. Il-perjodu kolonjali beda bil-Portugiżi, l-ewwel Ewropej li wettqu kummerċ fit-tessuti, fl-1521, u sussegwentement, l-Olandiżi u d-Daniżi fis-seklu 17<ref>{{Ċita web|url=https://www.oceanspray.in/blogs/history-of-pondicherry-india.html|titlu=History of Pondicherry, India {{!}} OCEAN SPRAY|sit=www.oceanspray.in|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-01}}</ref>. Il-kummerċ li kien qed jiffjorixxi ta’ Puducherry ġibed lill-Franċiżi, u l-karatteristika predominanti tal-belt ġiet stabbilita mill-pijunier Franċiż François Martin fil-forma ta’ insedjament Franċiż, fl-1674. Fl-1693, Puducherry inqabdet mill-Olandiżi u sussegwentement ġiet irrestawrata fl-1699, bit-Trattat ta’ Ryswick. Il-Franċiżi akkwistaw lil Mahé fl-1720, lil Yanam fl-1731, u lil Karaikal fl-1738. Il-Brittaniċi ħatfu l-belt mingħand il-Franċiżi iżda rritornawha wara t-Trattat ta’ Pariġi, fl-1763. Din [[il-gwerra Anglo-Franċiża]] kompliet sal-1814, fejn [[Franza]] sabet ruħha fil-kontroll tal-insedjamenti ta’ Puducherry, Mahé, Yanam, Karaikal, u Chandernagor, anke matul il-perjodu Brittaniku, sal-1954. Kien renju ta’ 138 sena taħt il-Franċiżi, li fil-31 ta’ Ottubru 1954 telqu mix-xtut Indjani wara trasferiment de facto tal-poter<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Puducherry|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Puducherry&oldid=1367303125|data-aċċess=2026-10-01|lingwa=en|data=2026-08-02|iktar=Page Version ID: 1367303125}}</ref>. Postijiet fil-qrib bħal Arikamedu, Ariyankuppam, Kakayanthoppe, Villianur, u Bahour, li ġew kolonizzati mill-[[Kumpanija Franċiża tal-Indja]] tal-Lvant matul perjodu ta' żmien u aktar tard saru t-territorju tal-unjoni ta' Pondicherry, għandhom stejjer irreġistrati li jippreċedu l-perjodu kolonjali. Poduke jew Poduca (suq) kien destinazzjoni kummerċjali Rumana mit-tielet seklu QK. Poduca ġiet identifikata bħala possibilment Arikamedu (issa parti minn Ariyankuppam), li tinsab madwar 3.2 km mill-belt moderna ta’ Pondicherry. Iż-żona kienet parti mir-Renju Pallava ta’ Kanchipuram fir-raba’ seklu. Iċ-Cholas ta’ Thanjavur żammewha mill-10 sat-13-il seklu, sakemm ġiet sostitwita mir-Renju Pandya, fis-13-il seklu. L-Imperu Vijayanagar ħa kontroll ta’ kważi n-nofsinhar kollu tal-Indja fis-seklu 14 u żamm il-kontroll sal-1638, meta ġew sostitwiti mis-Sultan ta’ Bijapur<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Puducherry|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Puducherry&oldid=1367303125|data-aċċess=2026-10-01|lingwa=en|data=2026-08-02|iktar=Page Version ID: 1367303125}}</ref>. Fl-1674, il-Kumpanija Franċiża tal-Indja tal-Lvant waqqfet ċentru kummerċjali f’Pondicherry, u dan l-avampost eventwalment sar l-insedjament Franċiż ewlieni fl-Indja. Il-gvernatur Franċiż François Martin għamel titjib notevoli fil-belt u fir-rabtiet kummerċjali tagħha, filwaqt li fl-istess ħin iffaċċja oppożizzjoni qawwija mill-Olandiżi u l-Ingliżi. Huwa daħal f'negozjati estiżi mas-sultani ta' Golconda permezz tal-interċessjoni ta' diversi merkanti u tobba Franċiżi itineranti li kienu favur is-sultan. Il-kummerċ tal-ġojjellerija u l-ġebel prezzjuż, li kien sar moda ħafna fil-qrati Ewropej, kien wieħed fost ħafna attivitajiet. Ħames postijiet kummerċjali ġew stabbiliti tul il-kosta tan-nofsinhar tal-[[Indja]] bejn l-1668 u l-1674. Il-belt kienet separata minn kanal fil-Kwartier Franċiż u l-Kwartier Indjan. Fil-21 ta' Awwissu 1693, matul il-Gwerra tad-Disa' Snin, Pondicherry inqabdet mill-Olandiżi. Il-gvernatur ta' Coromandel Olandiż, Laurens Pit iż-Żgħir, telaq b'flotta ta' sbatax-il vapur u 1,600 raġel minn Nagapattinam u bbumbardja lil Pondicherry għal ġimagħtejn, u wara dan François Martin ċedaha. Fil-Paċi ta' Ryswick, intlaħaq qbil mill-partijiet kollha li t-territorji konkwistati jingħataw lura, u fl-1699, Pondicherry ingħatat lura lill-Franċiżi<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Puducherry|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Puducherry&oldid=1367303125|data-aċċess=2026-10-01|lingwa=en|data=2026-08-02|iktar=Page Version ID: 1367303125}}</ref>. Fis-16 ta' Jannar 1761, il-Brittaniċi ħadu lil Pondicherry mingħand il-Franċiżi, iżda ngħatat lura taħt it-Trattat ta' Pariġi tal-1763, fi tmiem il-Gwerra tas-Seba' Snin. Il-Brittaniċi ħadu l-kontroll taż-żona mill-ġdid fl-1793, fl-Assedju ta' Pondicherry, f'nofs il-Gwerer tar-[[Rivoluzzjoni Franċiża]], u rritornawha lil Franza fl-1814<ref>{{Ċita web|url=https://puducherry-dt.gov.in/history/|titlu=History {{!}} Puducherry District {{!}} India|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-01}}</ref>. Fit-18 ta' Marzu 1954, ġew approvati għadd ta' riżoluzzjonijiet mill-muniċipalitajiet f'Pondicherry, li talbu għaqda immedjata mal-Indja. Xi jiem wara, ġew approvati riżoluzzjonijiet simili mill-muniċipalitajiet f'[[Karaikal]]. Ir-riżoluzzjonijiet kellhom l-appoġġ sħiħ tal-Kunsilliera Franċiżi Indjani, magħrufa popolarment bħala ministri, u l-president tal-assemblea rappreżentattiva. Dawn il-muniċipalitajiet irrappreżentaw madwar 90% tal-popolazzjoni tal-pussessjonijiet Franċiżi, u appellaw lill-gvern ta' [[Franza]] biex jieħu miżuri urġenti u neċessarji biex jagħti effett lix-xewqat tal-poplu. Il-gvern tal-Indja kien għamilha ċara li d-drittijiet kulturali u oħrajn tal-poplu kienu se jiġu rispettati bis-sħiħ. Ma kinux qed jitolbu t-trasferiment immedjat tas-sovranità ''de jure'' ta' [[Franza]]. Is-suġġeriment tagħhom kien li trasferiment de facto tal-amministrazzjoni għandu jseħħ immedjatament, filwaqt li s-sovranità Franċiża għandha tkompli sakemm tiġi solvuta l-kwistjoni kostituzzjonali. Kemm l-Indja kif ukoll [[Franza]] kellhom jagħmlu l-bidliet neċessarji fil-kostituzzjonijiet rispettivi tagħhom. Dan kollu kien se jieħu ż-żmien, filwaqt li t-talba tal-poplu kienet għal għaqda immedjata mingħajr referendum. Il-gvern tal-Indja kien konvint li s-suġġeriment li għamlu kien se jgħin biex jippromwovi ftehim, li kienu jixtiequ ħafna<ref>{{Ċita web|url=https://puducherry-dt.gov.in/history/|titlu=History {{!}} Puducherry District {{!}} India|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-01}}</ref>. [[Stampa:Nehru à Pondichéry, janvier 1955.png|nofs|daqsminuri|Il-Prim Ministru [[Jawaharlal Nehru|Nehru]] jżur Pondicherry ftit xhur wara t-trasferiment ''de'' ''facto'']] Fit-18 ta' Ottubru 1954, f'elezzjoni ġenerali li involviet 178 persuna fil-muniċipali ta' Pondicherry u l-Komun ta' Panchayat, 170 persuna kienu favur l-għaqda, u tmien persuni vvutaw kontra. It-trasferiment de ''facto'' tat-territorji Indjani Franċiżi mill-governanza Franċiża għall-unjoni Indjana seħħ fl-1 ta' Novembru 1954 u ġie stabbilit bħala t-territorju tal-unjoni ta' Pondicherry. It-trattat li effettwa t-trasferiment de jure ġie ffirmat fl-1956. Madankollu, minħabba l-oppożizzjoni fi Franza, ir-ratifika ta' dan it-trattat mill-[[Assemblea Nazzjonali Franċiża]] ma seħħitx qabel is-16 ta' Awwissu 1962. == Trasport == [[Stampa:Puducherry train station.JPG|nofs|daqsminuri|Stazzjon ta' Pondicherry ]] Pondicherry hija konnessa ma' [[Madras|Madras/Chennai]] permezz ta' Mahabalipuram permezz tal-NH 32, magħrufa wkoll bħala East Coast Road, li tgħaddi tul il-Kosta ta' Coromandel. Il-Puducherry Road Transport Corporation topera s-servizz tal-karozzi tal-linja fit-territorju. Pondicherry hija servuta wkoll mill-Tamil Nadu State Transport Corporation. L-[[istazzjon tal-ferrovija ta' Pondicherry]] huwa parti miż-Żona tan-Nofsinhar tal-Ferroviji Indjani. Il-belt hija servuta wkoll mill-Ajruport ta' Pondicherry, li jinsab f'Lawspet, iżda t-titjiriet huma irregolari. == Lingwi == [[Stampa:Panneau écrit en français à Pondichéry.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal bilingwi f'Pondicherry ]] L-aktar lingwi mitkellma f'Pondicherry huma t-Tamil, it-Telugu, il-Malayalam, l-Ingliż u l-Franċiż. '''Lingwa Franċiża''' B'differenza mis-sitwazzjoni f'kolonji antiki oħra fil-West Indies u l-[[Oċean Indjan]], il-lingwa Franċiża qatt ma ħadet l-għeruq f'Pondicherry u fil-postijiet kummerċjali l-oħra tal-Indja Franċiża, b'mod partikolari minħabba l-frammentazzjoni territorjali tal-postijiet, id-dominanza kbira tal-lingwi lokali, speċjalment it-Tamil, u l-influwenza tal-Ingliż, li nfirxet mill-Indja Brittanika fil-pussessjonijiet Franċiżi. Gvernatur innota fl-1878 li 99% tal-popolazzjoni tal-insedjamenti ma kinux jitkellmu bil-Franċiż. Il-viżitaturi kienu mistagħġba li f'Pondicherry, l-impjegati Indjani, l-uffiċjali tal-pulizija, u ħafna uffiċjali eletti ma kinux jitkellmu kelma bil-Franċiż. Fl-1942, l-ispettur akkademiku Paul Josselin iddikjara li "l-azzjonijiet kulturali tagħna ma ħallew l-ebda traċċa fuq il-popolazzjoni tal-Indja Franċiża milli r-riħ imewġa wiċċ l-ilma.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Institut français de Pondichéry|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Institut_fran%C3%A7ais_de_Pondich%C3%A9ry&oldid=236842434|data-aċċess=2026-10-01|lingwa=fr|data=2026-06-07|iktar=Page Version ID: 236842434}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.ifpindia.org/|titlu=French Institute of Pondicherry - French Institute Pondicherry|sit=www.ifpindia.org|data-aċċess=2026-10-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.umifre.fr/c/217|titlu=}}</ref>" Il-Franċiż mgħallem fl-iskejjel ta' Pondicherry huwa wkoll il-Franċiż tal-kotba u l-kotba tal-iskola. Madankollu, l-opportunitajiet biex wieħed jiltaqgħu ma' kelliema nattivi tal-Franċiż x'aktarx huma limitati għat-turisti Franċiżi li jżuru t-territorju. Tabilħaqq, apparti ċ-ċittadini Franċiżi, il-"Frankofoni" veri (jew aħjar, "Frankofili") ta' Pondicherry jidhru li huma l-madwar 1,400 student fil-Lycée Franċiż (l-akbar mit-tmien skejjel bħal dawn fis-sottokontinent Indjan) u l-400 student fl-iskola tal-Ashram. Dawn iż-żewġ istituzzjonijiet joffru korsijiet tal-Franċiż fil-kurrikulu. Kelliema oħra tal-Franċiż jinkludu l-mitt student jew aktar fl-iskejjel Indjani, mill-edukazzjoni sekondarja sal-edukazzjoni għolja, li jitgħallmu l-Franċiż bħala lingwa barranija; is-600 student fl-Alliance Française; u ftit eluf ta' individwi oħra. Fl-aħħar nett, hemm eks amministraturi kolonjali, għalliema tal-Franċiż, u membri tal-Ashram. Bħala lingwa barranija, il-Franċiż għadu għandu rwol sinifikanti. Fl-iskola, il-Franċiż jibbenefika minn sitwazzjoni unika safejn, bl-Ingliż bħala l-lingwa normali tal-istruzzjoni, jibqa' l-unika lingwa barranija<ref>{{Ċita web|url=https://lfpondichery.net/|titlu=Lycée Français International de Pondichéry (LFIP) – Pondichéry est notre salle de classe, le monde est notre avenir|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-10-01}}</ref><ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Alliance française de Pondichéry|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Alliance_fran%C3%A7aise_de_Pondich%C3%A9ry&oldid=239356939|data-aċċess=2026-10-01|lingwa=fr|data=2026-09-09|iktar=Page Version ID: 239356939}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://pondichery.afindia.org/en/|titlu=Alliance française de Pondichéry - BOOST YOUR CAREER BY LEARNING FRENCH !|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-01}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|FRA}} [[Basse-Terre]] ([[Franza]]). == Gallerija == <gallery mode="packed"> Stampa:Pondicherry Panorama 1.jpg|Panorama tal-belt Stampa:Pondichéry (95131041).jpeg|Mixja ħdejn il-bajja ta' Pondicherry Stampa:Pondicherry - 55327733846.jpg|Statwa f'memorja ta' [[Mahatma Gandhi|Gandhi]] Stampa:Buildings in Pondicherry town in Pondicherry 02.jpg|Bini fil-belt il-qadima Stampa:Aayi Mandapam-4-bharathi park-pondicherry-India.jpg|Park tal-Bharathi - Aayi Mandapam Stampa:Pondichéry 01.jpg|Triq f'Pondicherry </gallery> == Referenzi == jspqj4az4gs1ar0q6pazz72lj2hc7ql 10 34676 332640 2026-10-02T09:02:46Z ToniSant 4257 mudell meħtieġ 332640 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#if:{{{1|}}}||[[Category:Articles proposed for merging with no partner]]}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}<!-- Add categories to the /doc subpage; interwikis go to Wikidata, thank you! --></noinclude> lpufk8gfr00b5e8cn28nxmg8501ru8g 10 34677 332641 2026-10-02T09:04:57Z ToniSant 4257 +rindirizz 332641 wikitext text/x-wiki #RINDIRIZZA [[Mudell:Dated maintenance category]] sc0usjx8d14wc9e5alcw4kctbt1umoc 10 34678 332642 2026-10-02T09:05:10Z ToniSant 4257 mudell meħtieġ 332642 wikitext text/x-wiki <nowiki/><!--This nowiki helps to prevent whitespace at the top of articles-->{{#ifeq:{{FULLROOTPAGENAME}}|Wikipedia:Template messages|<!--Do not categorize-->|<!-- -->{{#ifexpr:{{#if:{{NAMESPACE}}|0|1}}+{{#ifeq:{{{onlyarticles|no}}}|yes|0|1}} |{{#if:{{{3|}}} |[[Category:{{{1}}} {{{2}}} {{{3}}}]]<!-- -->{{#ifexist:Category:{{{1}}} {{{2}}} {{{3}}} |<!-- -->|[[Category:Articles with invalid date parameter in template]]<!-- -->}} |[[Category:{{#if:{{{5|}}} |{{{5}}}<!-- -->|{{{1}}}<!-- -->}}]]<!-- -->}}{{#if:{{{4|}}} |[[Category:{{{4}}}]]}}<!-- -->}}<!-- -->}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 7p59j4cq4i8wg65odpv5287yu50sczo 10 34679 332643 2026-10-02T09:06:39Z ToniSant 4257 +rindirizz 332643 wikitext text/x-wiki #RINDIRIZZA [[Mudell:Page list]] 324ok9rccn0ris67m3y0jfvkqciq3lg 10 34680 332644 2026-10-02T09:07:30Z ToniSant 4257 mudell meħtieġ 332644 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#invoke:pagelist|main}}<noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> oaokru398r39bas7j5c87x84xw47qud 828 34681 332645 2026-10-02T09:08:28Z ToniSant 4257 module meħtieġ 332645 Scribunto text/plain local p = {} local yesno = require('Module:Yesno') local mRedirect = require('Module:Redirect') local separators = { dot = true, pipe = true, comma = true, ['tpt-languages'] = true } local function getSeparator(sep) if type(sep) ~= 'string' then return nil end if separators[sep] then return mw.message.new(sep .. '-separator'):plain() else return sep end end local function generateLink(page, nspace, delim, endDelim, noredir) if not page then return nil end delim = delim or '' endDelim = endDelim or delim nspace = nspace or '' local fullPage = nspace ~= '' and (nspace .. ':' .. page) or page local outStr if yesno(noredir) and mRedirect.luaIsRedirect(fullPage) then local url = tostring(mw.uri.fullUrl(fullPage, { redirect = 'no' })) outStr = mw.ustring.gsub( string.format( '%s<span class="plainlinks">[%s %s]</span><span style="display: none">[[:%s]]</span>%s', delim, url, page, fullPage, endDelim ), ':+', ':' ) else outStr = mw.ustring.gsub( string.format( '%s[[:%s|%s]]%s', delim, fullPage, page, endDelim ), ':+', ':' ) end return outStr end function p._main(args) local t = {} local separator = getSeparator(args.separator) local conjunction = getSeparator(args.conjunction) for i, v in ipairs(args) do table.insert(t, generateLink( v, args.nspace, args.delim, args.edelim, args.noredir )) end return mw.text.listToText(t, separator, conjunction) end function p.main(frame) local origArgs = require('Module:Arguments').getArgs(frame, { trim = false, removeBlanks = false, wrappers = { 'Template:Pagelist', 'Template:Page list', 'Template:Pagelist/sandbox', 'Template:Page list/sandbox' } }) -- Process integer args. Allow for explicit positional arguments that are -- specified out of order, e.g. {{br separated entries|3=entry3}}. -- After processing, the args can be accessed accurately from ipairs. local args = {} for k, v in pairs(origArgs) do if type(k) == 'number' and k >= 1 and math.floor(k) == k and string.match(v, '%S') then -- Remove blank or whitespace values. table.insert(args, k) end end table.sort(args) for i, v in ipairs(args) do args[i] = origArgs[v] -- Trim whitespace. if type(args[i]) == 'string' then args[i] = mw.text.trim(args[i]) end end -- Get old named args. We don't need to remove blank values -- as for the nspace and edelim parameters the behaviour is different -- depending on whether the parameters are blank or absent, and for -- the delim parameter the default should be the blank string anyway. args.delim = origArgs.delim args.edelim = origArgs.edelim args.nspace = origArgs.nspace args.noredir = origArgs.noredir -- Get new named args, "separator" and "conjunction", and strip blank values. if origArgs.separator and origArgs.separator ~= '' then args.separator = origArgs.separator end if origArgs.conjunction and origArgs.conjunction ~= '' then args.conjunction = origArgs.conjunction end return p._main(args) end return p jyo8u1fjvc1026cnm8c20eqqn7pyodb 828 34682 332646 2026-10-02T09:09:38Z ToniSant 4257 module meħtieġ 332646 Scribunto text/plain -- This module provides functions for getting the target of a redirect page. local p = {} -- Gets a mw.title object, using pcall to avoid generating script errors if we -- are over the expensive function count limit (among other possible causes). local function getTitle(...) local success, titleObj = pcall(mw.title.new, ...) if success then return titleObj else return nil end end -- Gets the name of a page that a redirect leads to, or nil if it isn't a -- redirect. function p.getTargetFromText(text) local target = string.match( text, "^%s*#[Rr][Ee][Dd][Ii][Rr][Ee][Cc][Tt]%s*:?%s*%[%[([^%[%]|]-)%]%]" ) or string.match( text, "^%s*#[Rr][Ee][Dd][Ii][Rr][Ee][Cc][Tt]%s*:?%s*%[%[([^%[%]|]-)|[^%[%]]-%]%]" ) return target and mw.uri.decode(target, 'PATH') end -- Gets the target of a redirect. If the page specified is not a redirect, -- returns nil. function p.getTarget(page, fulltext) -- Get the title object. Both page names and title objects are allowed -- as input. local titleObj if type(page) == 'string' or type(page) == 'number' then titleObj = getTitle(page) elseif type(page) == 'table' and type(page.getContent) == 'function' then titleObj = page else error(string.format( "bad argument #1 to 'getTarget'" .. " (string, number, or title object expected, got %s)", type(page) ), 2) end if not titleObj then return nil end local targetTitle = titleObj.redirectTarget if targetTitle then if fulltext then return targetTitle.fullText else return targetTitle.prefixedText end else return nil end end --[[ -- Given a single page name determines what page it redirects to and returns the -- target page name, or the passed page name when not a redirect. The passed -- page name can be given as plain text or as a page link. -- -- Returns page name as plain text, or when the bracket parameter is given, as a -- page link. Returns an error message when page does not exist or the redirect -- target cannot be determined for some reason. --]] function p.luaMain(rname, bracket, fulltext) if type(rname) ~= "string" or not rname:find("%S") then return nil end bracket = bracket and "[[%s]]" or "%s" rname = rname:match("%[%[(.+)%]%]") or rname local target = p.getTarget(rname, fulltext) local ret = target or rname ret = getTitle(ret) if ret then if fulltext then ret = ret.fullText else ret = ret.prefixedText end return bracket:format(ret) else return nil end end -- Provides access to the luaMain function from wikitext. function p.main(frame) local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, {frameOnly = true}) return p.luaMain(args[1], args.bracket, args.fulltext) or '' end -- Returns true if the specified page is a redirect, and false otherwise. function p.luaIsRedirect(page) local titleObj = getTitle(page) if not titleObj then return false end if titleObj.isRedirect then return true else return false end end -- Provides access to the luaIsRedirect function from wikitext, returning 'yes' -- if the specified page is a redirect, and the blank string otherwise. function p.isRedirect(frame) local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, {frameOnly = true}) if p.luaIsRedirect(args[1]) then return 'yes' else return '' end end return p ixuh7hehfu8mxwx3ai7pksok45inaxs 14 34683 332647 2026-10-02T09:11:56Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 332647 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Ġestjoni tal-artikli]] dshq0ilz1lgnxjx3p5lhjqqh8c6mjqw 332650 332647 2026-10-02T09:14:25Z ToniSant 4257 kategorija moħbija 332650 wikitext text/x-wiki {{Kategorijamoħbija}} [[Kategorija:Ġestjoni tal-artikli]] laks9e7o7tljhxxpnvjms62jbmjhmog 14 34684 332648 2026-10-02T09:12:52Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 332648 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Ġestjoni tal-artikli]] dshq0ilz1lgnxjx3p5lhjqqh8c6mjqw 332649 332648 2026-10-02T09:13:45Z ToniSant 4257 kategorija moħbija 332649 wikitext text/x-wiki {{Kategorijamoħbija}} [[Kategorija:Ġestjoni tal-artikli]] laks9e7o7tljhxxpnvjms62jbmjhmog