Varsavja

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mt">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedija</sitename>
    <dbname>mtwiki</dbname>
    <base>https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medja</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speċjali</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Diskussjoni</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utent</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Diskussjoni utent</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedija</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Diskussjoni Wikipedija</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Stampa</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Diskussjoni stampa</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Diskussjoni MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Mudell</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Diskussjoni mudell</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Għajnuna</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Diskussjoni għajnuna</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorija</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Diskussjoni kategorija</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Diskussjoni portal</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Varsavja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1059</id>
    <revision>
      <id>332695</id>
      <parentid>324404</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T08:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>332695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25234" sha1="ibgszwko3ifusfs42nob7yfixnys1fe" xml:space="preserve">{{stub|Ġeografija}}{{Infobox city}}

'''Varsavja''' ([[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: Warszawa) hija l-belt kapitali tal-[[Polonja]] u l-akbar belt tal-pajjiż. Tinsab fil-parti tal-lvant nofsani tal-Polonja fil-vojvodat ta' Mazowieckie, fuq ix-xmara [[Vistula]]. Varsavja hu ċ-ċentru prinċipali għax-xjenza, kultura, pulitka u ekonomija tal-Polonja.

Varsavja hija wkoll il-kapitali tal-vojvodat ta' Mazowieckie. 

Imlaqqma &quot;il-Belt Phoenix&quot; talli rnexxielha tqum mill-irmied wara li 84% tal-bini tagħha nqered matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], Varsavja esperjenzat tkabbir spettakolari matul it-tieni nofs tas-seklu 20, imħeġġeġ aktar mit-tranżizzjoni tal-[[Polonja]] għal ekonomija tas-suq fis-snin disgħin. Il-belt tkompli tittrasforma u tiżviluppa b'pass mgħaġġel, u fiha firxa ta' industriji u sitta u sittin istituzzjoni ta' edukazzjoni għolja. Hija wkoll ċentru artistiku u kulturali importanti, ċentru finanzjarju, u ċentru ekonomiku ewlieni fl-[[Ewropa Ċentrali]]. 

Varsavja tat isimha lill-Konfederazzjoni ta' Varsavja, lill-Patt ta' Varsavja, lid-Dukat ta' Varsavja, lill-Konvenzjoni ta' Varsavja, lid-diversi Trattati ta' Varsavja, u lir-Rivolta ta' Varsavja. Il-Mara ta' Varsavja tal-1831 hija meqjusa b'mod wiesa' bħala l-innu mhux uffiċjali tal-belt. 

== Toponimija ==
[[Stampa:Warszawa - Syrenka Warszawska - panoramio.jpg|xellug|daqsminuri|''Syrenka'', figura allegorika tal-Belt ta’ Varsavja.]]


L-isem uffiċjali sħiħ tal-belt huwa l-Belt Kapitali ta’ Varsavja (bil-Pollakk: Stołeczne miasto Warszawa). 

Il-belt issemmiet għall-ewwel darba fis-seklu 14 bl-ismijiet ''Warseuiensis'' (1321) u ''Varschewia'' (1342), imbagħad ''Warschouia'' (1482), aktar tard saret ''Warszowa'' u finalment ''Warszawa'', l-isem Pollakk attwali għal Varsavja. Dan l-isem ifisser &quot;li jappartjeni għal ''Warsz'',&quot; forma mqassra tal-isem maskili Warcisław. X'aktarx kien aristokrata tas-sekli 12 u 13 li kellu raħal li jinsab fis-sit attwali tad-distrett ta’ Mariensztat.

L-etimoloġija folkloristika tattribwixxi l-isem tal-belt lil żewġ figuri leġġendarji bl-isem ta’ ''Wars'' u ''Sawa'': ''Wars'' kien sajjied li kien jgħix fuq ix-xatt tax-Xmara Vistula, u ''Sawa'' kienet sirena li magħha nħabb. Hija din is-sirena (bil-Pollakk: ''syrenka'') li hija murija fuq l-istemma araldika tal-belt.

Fid-9 ta’ Novembru 1940, il-Ġeneral Władysław Sikorski żied b’digriet il-motto &quot;Semper invicta&quot; (&quot;dejjem invinċibbli&quot;) ma’ dawn l-istemmi araldika u ta lill-belt l-ogħla dekorazzjoni militari, l-Ordni Militari ta’ Virtuti Militari, bħala rikonoxximent tal-kuraġġ muri mill-abitanti tagħha matul l-assedju mill-forzi ta’ [[Adolf Hitler|Hitler]].

Il-bandiera tal-belt tikkonsisti f’żewġ faxex orizzontali isfar u aħmar. Dawn il-kuluri jinstabu fuq il-karozzi tal-linja u t-trammijiet tal-belt.

== Storja ==

=== 1300–1800 ===
L-ewwel insedjamenti ffortifikati fuq is-sit ta’ Varsavja tal-lum kienu jinsabu fi Bródno (seklu 9/10) u Jazdów (seklu 12/13). Wara li Jazdów ġiet attakkata minn klani u duki fil-qrib, insedjament ffortifikat ġdid ġie stabbilit fuq is-sit ta’ raħal żgħir tas-sajd imsejjaħ &quot;Warszowa&quot;. Il-Prinċep ta’ Płock, Bolesław II ta’ Masovia, stabbilixxa l-belt moderna madwar l-1300 u l-ewwel dokument storiku li jixhed l-eżistenza ta’ kastellanija jmur lura għall-1313. Bit-tlestija tal-Katidral ta’ San Ġwann fl-1390, Varsavja saret waħda mis-sedi tad-Duki ta’ Masovia u saret uffiċjalment il-kapitali tad-Dukat ta’ Masovia fl-1413. L-ekonomija dak iż-żmien kienet tiddependi predominantement fuq is-sengħa jew il-kummerċ, u l-belt kienet tospita madwar 4,500 ruħ dak iż-żmien&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://mt.advisor.travel/poi/Czapski-Palace-20295/photos|titlu=Gallerija tar-ritratti ta 'Czapski Palace f' Varsavja|sit=Advisor.Travel|lingwa=mt|data-aċċess=2025-07-29|arkivju-data=2026-01-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260117230435/https://mt.advisor.travel/poi/Czapski-Palace-20295/photos|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Inċiżjoni fuq karta ta' Varsavja tas-seklu 16 li turi l-Arkatidral ta' San Ġwann fuq il-lemin.

Matul is-seklu 15, il-popolazzjoni emigrat u nfirxet lil hinn mis-swar tat-tramuntana tal-belt f'distrett awtonomu ġdid imsejjaħ Belt il-Ġdida. L-insedjament eqdem eżistenti eventwalment sar magħruf bħala l-Belt il-Qadima. It-tnejn kellhom il-karta tal-belt tagħhom stess u kunsilli indipendenti. L-għan li jiġi stabbilit distrett separat kien li jakkomoda dawk li daħlu ġodda jew &quot;mhux mixtieqa&quot; li ma kinux permessi joqogħdu fil-Belt il-Qadima, partikolarment il-Lhud. Id-disparitajiet soċjali u finanzjarji bejn il-klassijiet fiż-żewġ distretti wasslu għal rewwixta żgħira fl-1525. Wara l-mewt f'daqqa ta' Janusz III u l-estinzjoni tal-linja dukali lokali, Masovia ġiet inkorporata fir-[[Renju tal-Polonja]] fl-1526. Bona Sforza, mart Sigismund I tal-Polonja, ġiet akkużata b'mod wiesa' li avvelenat lid-duka biex iżżomm il-ħakma Pollakka fuq Varsavja&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.inyourpocket.com/warsaw/a-brief-history-of-warsaw_76621f|titlu=A Brief History of Warsaw|sit=www.inyourpocket.com|lingwa=en|data-aċċess=2025-07-29}}&lt;/ref&gt;.

Fl-1529, Varsavja għall-ewwel darba saret is-sede ta' Sejm Ġenerali u żammet dak il-privileġġ b'mod permanenti mill-1569. L-importanza dejjem tikber tal-belt ħeġġet il-bini ta' sett ġdid ta' difiżi, inkluż il-Barbican emblematiku. Periti Taljani rinomati nġiebu Varsavja biex jagħtu forma ġdida lill-Kastell Irjali, lit-toroq u lis-suq, u dan irriżulta fid-dehra bikrija ta' stil Taljan tal-Belt il-Qadima. Fl-1573, il-belt tat isimha lill-Konfederazzjoni ta' Varsavja li stabbilixxiet formalment il-libertà reliġjuża fil-Commonwealth Pollakk-Litwan. Minħabba l-post ċentrali tagħha bejn il-bliet kapitali taż-żewġ partijiet komponenti tal-Commonwealth, il-[[Polonja]] u l-[[Litwanja]], li kienu [[Krakovja]] u Vilnius rispettivament, Varsavja saret il-belt kapitali tal-Commonwealth u l-Kuruna Pollakka meta Sigismund III Vasa ttrasferixxa l-qorti rjali tiegħu fl-1596. Fis-snin ta' wara l-belt espandiet b'mod sinifikanti lejn in-nofsinhar u l-punent. Diversi distretti privati indipendenti (jurydyka) kienu proprjetà tal-aristokratiċi u l-ġentlerija, li huma mexxew bil-liġijiet tagħhom stess. Bejn l-1655 u l-1658 il-belt ġiet assedjata u misruqa mill-forzi Żvediżi, Brandenburgjani u Transilvanjani. It-tmexxija tal-Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana (1700–1721) ġiegħlet ukoll lil Varsavja tħallas tributi kbar lill-armati invażuri&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://en.um.warszawa.pl/-/history|titlu=History|data=2009-10-27|sit=en.um.warszawa.pl|lingwa=en-GB|data-aċċess=2025-07-29}}&lt;/ref&gt;.

Ir-renju ta’ [[Awgustu II]], [[Awgustu III]] u Stanisław Awgustu Poniatowski kien żmien ta’ żvilupp kbir għal Varsavja, li nbidlet f’belt kapitalista bikrija. Il-monarki Sassoni impjegaw ħafna periti, skulturi u inġiniera Ġermaniżi, li żiedu elementi mal-belt fi stil parallel ma’ Dresden, prinċipalment l-Assi Sassonu, filwaqt li Poniatowski ta spinta lix-xena arkitettonika u artiġjanali Pollakka nattiva. Is-sena 1727 immarkat il-ftuħ tal-Ġnien Sassonu f’Varsavja, l-ewwel park aċċessibbli għall-pubbliku. Il-Librerija Załuski, l-ewwel librerija pubblika Pollakka u l-akbar waħda dak iż-żmien, twaqqfet fl-1747. Stanisław II Awgustu, li mmudella mill-ġdid l-intern tal-Kastell Irjali, għamel ukoll lil Varsavja ċentru tal-kultura u l-arti. Huwa estenda l-Park tal-Banjijiet Irjali u ordna l-kostruzzjoni jew ir-rinnovazzjoni ta’ bosta palazzi, mansions u kmamar imżejna b’mod għani. Dan kiseb lil Varsavja l-laqam Pariġi tat-Tramuntana. Stanisław August Poniatowski ħoloq l-ewwel teatru statali f’Varsavja, investa fil-Park tal-Banjijiet Irjali u ħoloq l-Assi Stanislavjan (Pollakk: Oś Stanisławowska), impriża infrastrutturali kbira.

=== 1800–1939 ===
Varsavja saret il-belt kapitali ta’ stat klijent Franċiż li kien għadu kif inħoloq, magħruf bħala d-Dukat ta’ Varsavja, wara li porzjon mit-territorju tal-Polonja ġie lliberat mill-[[Prussja]], ir-[[Russja]] u l-[[Awstrija]] minn [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]] fl-1806. Wara t-telfa u l-eżilju ta’ [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]], il-Kungress ta’ [[Vjenna]] tal-1815 assenja lil Varsavja lill-Kungress tal-[[Polonja]], monarkija kostituzzjonali fis-settur (jew partizzjoni) l-aktar tal-Lvant taħt għaqda personali mar-[[Russja]] Imperjali. L-Università Rjali ta’ Varsavja twaqqfet fl-1816.

Bil-ksur tal-kostituzzjoni Pollakka, faqqgħet ir-Rivolta ta’ Novembru tal-1830 kontra l-influwenza barranija. Il-gwerra Pollakka-Russa tal-1831 intemmet bit-telfa tar-rivolta u bit-tnaqqis tal-awtonomija tal-Kungress tal-Polonja. Fis-27 ta’ Frar 1861, folla minn Varsavja li kienet qed tipprotesta kontra l-kontroll Russu fuq il-Kungress tal-Polonja ġiet sparata fuqha mit-truppi Russi. Ħames persuni nqatlu. Il-Gvern Nazzjonali Pollakk Klandestin kien residenti f’Varsavja matul ir-Rivolta ta’ Jannar fl-1863–64.

Varsavja ffjorixxiet matul is-seklu 19 taħt is-Sindku Sokrates Starynkiewicz (1875–92), li nħatar minn Alessandru III. Taħt Starynkiewicz Varsavja rat l-ewwel sistemi tal-ilma u tad-drenaġġ tagħha ddisinjati u mibnija mill-inġinier Ingliż William Lindley u ibnu, William Heerlein Lindley, kif ukoll l-espansjoni u l-modernizzazzjoni tat-trammijiet, id-dwal tat-toroq, u l-infrastruttura tal-gass. Bejn l-1850 u l-1882, il-popolazzjoni kibret b'134% għal 383,000 bħala riżultat ta' urbanizzazzjoni u industrijalizzazzjoni mgħaġġla. Ħafna emigraw mill-ibliet u l-irħula rurali tal-Masovia tal-madwar lejn il-belt għal opportunitajiet ta' impjieg. Il-borough tal-punent ta' Wola ġie trasformat minn periferija agrikola okkupata l-aktar minn irziezet żgħar u mtieħen tar-riħ (l-imtieħen huma l-isem tal-viċinat ċentrali ta' Wola, Młynów) għal ċentru industrijali u tal-manifattura. Fabbriki metallurġiċi, tat-tessuti u tal-oġġetti tal-ħġieġ kienu komuni, biċ-ċmieni jiddominaw l-orizzont tal-punent&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://en.um.warszawa.pl/-/history|titlu=History|data=2009-10-27|sit=en.um.warszawa.pl|lingwa=en-GB|data-aċċess=2025-07-29}}&lt;/ref&gt;.

Matul [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], Varsavja kienet okkupata mill-[[Ġermanja]] mill-4 ta' Awwissu 1915 sa Novembru 1918. L-Armistizju tal-11 ta' Novembru 1918 ikkonkluda li l-Ġermanja megħluba kellha tirtira miż-żoni barranin kollha, li kienu jinkludu Varsavja. Il-[[Ġermanja]] għamlet dan, u l-mexxej klandestin Józef Piłsudski rritorna Varsavja fl-istess jum li mmarka l-bidu tat-Tieni Repubblika Pollakka, l-ewwel stat Pollakk verament sovran wara l-1795. Matul il-Gwerra Pollakka-Sovjetika (1919–1921), il-Battalja ta' Varsavja tal-1920 ġiet miġġielda fil-periferija tal-lvant tal-belt. Il-Polonja ddefendiet b'suċċess il-kapitali, waqqfet il-qawwa tal-Armata l-Ħamra Bolxevika u waqqfet temporanjament l-&quot;esportazzjoni tar-rivoluzzjoni komunista&quot; lejn partijiet oħra tal-Ewropa.

Il-perjodu bejn il-gwerer (1918–1939) kien żmien ta' żvilupp kbir fl-infrastruttura tal-belt. Inbnew żoni residenzjali modernisti ġodda f'Mokotów biex ineħħu l-imbarazz mis-subborgi interni densament popolati. Fl-1921, iż-żona totali ta’ Varsavja kienet stmata għal 124.7 km2 biss b’miljun abitant – aktar minn 8,000 ruħ/km2 għamlu lil Varsavja aktar popolata minn [[Londra]] kontemporanja. Il-Pont Średnicowy inbena għall-ferrovija (1921–1931), li jgħaqqad iż-żewġ partijiet tal-belt minn naħa għall-oħra tal-Vistula. L-istazzjon tal-ferrovija ta’ Warszawa Główna (1932–1939) ma tlestiex minħabba t-tifqigħa tat-[[Tieni Gwerra Dinjija]]&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://warfarehistorynetwork.com/article/warsaw-rising-the-battle-for-polands-capital/|titlu=Warsaw Rising: The Battle for Poland’s Capital|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-07-29}}&lt;/ref&gt;.

=== 1945–1989 ===
Fl-1945, wara li l-ibbumbardjar, ir-revolti, il-ġlied, u d-demolizzjoni kienu spiċċaw, il-biċċa l-kbira ta’ Varsavja kienet f’rovini. Iż-żona tal-eks ghetto ġiet imħarbta għalkollox, u baqa’ biss baħar ta’ terrapien. Il-qerda immensa wasslet għal trasferiment temporanju tal-gvern il-ġdid u l-uffiċjali tiegħu lejn Łódź, li saret is-sede tranżitorja tal-poter. Madankollu, Varsavja uffiċjalment reġgħet bdiet ir-rwol tagħha bħala l-kapitali tal-Polonja u ċ-ċentru tal-ħajja politika u ekonomika tal-pajjiż.

Wara [[It-Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]], inbdiet il-kampanja &quot;Briks għal Varsavja&quot; u nbnew proġetti kbar ta’ akkomodazzjoni prefabbrikata f’Varsavja biex jindirizzaw in-nuqqas kbir ta’ akkomodazzjoni. Bini ta’ appartamenti stil Plattenbau tqiesu bħala soluzzjoni biex tiġi evitata l-problema ta’ densità preċedenti ta’ Varsavja u biex jinħolqu aktar spazji ħodor. Xi wħud mill-bini mis-seklu 19 li kienu baqgħu ħajjin f’forma raġonevolment rikostruwibbli madankollu twaqqgħu fis-snin ħamsin u sittin, bħall-Palazz Kronenberg. Is-sistema urbana tar-reġjun ta' Śródmieście (ċentrali) ġiet iffurmata mill-ġdid kompletament; toroq preċedenti tal-ġebel ġew asfaltati u twessgħu b'mod sinifikanti għall-użu tat-traffiku. Ħafna toroq notevoli bħal Gęsia, Nalewki u Wielka sparixxew b'riżultat ta' dawn il-bidliet u xi wħud minnhom nqasmu min-nofs minħabba l-kostruzzjoni ta' Plac Defilad (Pjazza tal-Parata), waħda mill-akbar tat-tip tagħha fl-[[Ewropa]]&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://warfarehistorynetwork.com/article/warsaw-rising-the-battle-for-polands-capital/|titlu=Warsaw Rising: The Battle for Poland’s Capital|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-07-29}}&lt;/ref&gt;.

Ħafna mid-distrett ċentrali kien ukoll iddedikat għal skyscrapers futuri. Il-Palazz tal-Kultura u x-Xjenza ta’ 237 metru li jixbah l-[[Empire State Building]] ta’ [[Belt ta' New York|New York]] inbena bħala rigal mill-[[Unjoni Sovjetika]]. Il-pajsaġġ urban ta’ Varsavja huwa wieħed ta’ arkitettura moderna u kontemporanja. Minkejja l-qerda ta’ żmien il-gwerra u r-rimudellar ta’ wara l-gwerra, ħafna mit-toroq, il-bini u l-knejjes storiċi ġew restawrati għall-forma oriġinali tagħhom.

Iż-żjarat ta’ [[Papa Ġwanni Pawlu II|Ġwanni Pawlu II]] f’pajjiżu fl-1979 u l-1983 ġabu appoġġ għall-moviment ta’ “Solidarjetà” li kien qed jiffjorixxi u ħeġġew il-fervur anti-komunista li kien qed jikber hemmhekk. Fl-1979, inqas minn sena wara li sar [[Papa Ġwanni Pawlu II|Papa, Ġwanni Pawlu]] ċċelebra Quddiesa fi Pjazza l-Vitorja f’Varsavja u temm il-priedka tiegħu b’sejħa biex “iġġedded wiċċ” il-[[Polonja]]. Dawn il-kelmiet kienu sinifikanti għall-Varsovjani u l-Pollakki li fehmuhom bħala l-inċentiv għal riformi liberali-demokratiċi&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://en.um.warszawa.pl/-/history|titlu=History|data=2009-10-27|sit=en.um.warszawa.pl|lingwa=en-GB|data-aċċess=2025-07-29}}&lt;/ref&gt;.

=== 1989–preżent ===
Fl-1995, il-[[Metro ta' Varsavja|Metro ta’ Varsavja]] fetaħ b’linja waħda. It-tieni linja nfetħet f’Marzu 2015. Fit-28 ta’ Settembru 2022, infetħu tliet stazzjonijiet ġodda tal-metro ta’ Varsavja, u b’hekk żdiedu n-numru ta’ stazzjonijiet tal-[[Metro ta' Varsavja|Metro ta’ Varsavja]] għal 36 u t-tul tagħhom għal 38.3 kilometru. Fi Frar 2023, is-sindku ta’ Varsavja, Rafał Trzaskowski, ħabbar pjanijiet biex aktar mid-doppju tad-daqs tas-sistema tal-[[metro]] tal-belt sal-2050.

Bid-dħul tal-Polonja fl-[[Unjoni Ewropea]] fl-2004, Varsavja qed tesperjenza boom ekonomiku kbir. Il-logħba tal-ftuħ tal-[[UEFA Euro 2012]] saret f’Varsavja u l-belt ospitat ukoll il-Konferenza tan-Nazzjonijiet Uniti dwar it-Tibdil fil-Klima tal-2013 u s-Summit tan-[[NATO]] tal-2016. Sa Awwissu 2022, Varsavja kienet irċeviet madwar 180,000 refuġjat mill-[[Ukrajna]], minħabba l-invażjoni [[Russja]] tal-[[Ukrajna]] fl-2022. L-ammont ifisser għaxra tal-popolazzjoni tal-kapitali Pollakka ta’ 1.8 miljun — it-tieni l-akbar grupp wieħed ta’ refuġjati Ukreni.

== Ġeografija ==
[[Stampa:Warsaw by Sentinel-2, 2020-06-01.jpg|xellug|daqsminuri|Mappa ta' Varsavja, veduta bis-satellita (fl-2020)]]
Varsavja tinsab fil-Lvant ċentrali tal-[[Polonja]] madwar 300 km (190 mi) mill-Muntanji Karpazji u madwar 260 km (160 mi) mill-Baħar Baltiku, 523 km fil-Lvant ta' [[Berlin]], il-[[Ġermanja]]. Il-belt tinsab max-Xmara Vistula. Hija tinsab fil-qalba tal-Pjanura Masovian, u l-elevazzjoni medja tagħha hija 100 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. L-ogħla punt fuq in-naħa tal-Punent tal-belt jinsab f'għoli ta' 115.7 m (id-depot tal-karozzi tal-linja &quot;Redutowa&quot;, distrett ta' Wola), fuq in-naħa tal-Lvant – 122.1 m (il-proprjetà &quot;Groszówka&quot;, distrett ta' Wesoła, ħdejn il-fruntiera tal-Lvant). L-aktar punt baxx jinsab f'għoli ta' 75.6 m (fuq ix-xatt tal-lemin tal-Vistula, ħdejn il-fruntiera tal-Lvant ta' Varsavja). Hemm xi għoljiet (l-aktar artifiċjali) li jinsabu fil-konfini tal-belt – eż. L-Għolja tal-Insurrezzjoni ta' Varsavja (121 m) u l-għolja ta' Szczęśliwice (138 m – l-ogħla punt ta' Varsavja b'mod ġenerali).

Pjazza Grzybowski – iċ-ċentru ta' Varsavja jinsab fuq il-Pjanura ċatta ta' Masovia, iżda f'elevazzjoni ogħla mix-xatt tax-xmara Powiśle.

Varsavja tinsab fuq żewġ formazzjonijiet ġeomorfoloġiċi ewlenin: il-plateau moren tal-pjanura u l-Wied tal-Vistula bil-mudell asimmetriku tiegħu ta' terrazzi differenti. Ix-Xmara Vistula hija l-assi speċifiku ta' Varsavja, li jaqsam il-belt f'żewġ partijiet, ix-xellug u l-lemin. Dik tax-xellug tinsab kemm fuq il-plateau moren (10 sa 25 m 'il fuq mil-livell tal-Vistula) kif ukoll fuq it-terrazzi tal-Vistula (massimu ta' 6.5 m 'il fuq mil-livell tal-Vistula). L-element sinifikanti tar-riljiev, f'din il-parti ta' Varsavja, huwa t-tarf tal-plateau moren imsejjaħ l-Iskarpament ta' Varsavja. Huwa għoli minn 20 sa 25 m fil-Belt il-Qadima u fid-distrett Ċentrali u madwar 10 m fit-tramuntana u fin-nofsinhar ta' Varsavja. Jgħaddi mill-belt u għandu rwol importanti bħala punt ta' referenza.

== Ekonomija ==
[[Stampa:Aleja Niepdleglosci Warsaw 2022 aerial (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|301x301px|Aleja Niepdleglosci]]


Mill-1989 'l hawn, Varsavja esperjenzat boom ekonomiku, aċċellerat bl-adeżjoni tal-[[Polonja]] mal-[[Unjoni Ewropea]] fl-2004. Kemm l-industriji tradizzjonali kif ukoll dawk tat-teknoloġija ġdida huma stabbiliti sew hemmhekk. Il-prodott domestiku gross per capita huwa bil-bosta l-ogħla fil-[[Polonja]], u r-rata tal-qgħad hija ħafna aktar baxxa, u dan joħloq qasma ekonomika profonda bejn il-kapitali u l-bqija tal-pajjiż. Bini għoli ġdid ikompli jinbena biex jissodisfa l-ħtiġijiet tal-kumpaniji li qed ifittxu spazju għall-uffiċċji: il-kapitali tattira investiment sinifikanti (l-art hija ħafna aktar għalja milli fil-bqija tal-pajjiż), u għalhekk il-belt akkwistat pożizzjoni ġdida fjamanta fl-[[Ewropa]]. Diversi kumpaniji u aġenziji internazzjonali għażlu Varsavja bħala post għall-investimenti tagħhom fl-[[Ewropa Ċentrali]]: il-belt issa hija t-tmien l-akbar metropoli fl-[[Unjoni Ewropea]] u tipproduċi aktar minn 15% tal-PDG tal-[[Polonja]]&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://madeinvilnius.lt/mt/a%C4%A7barijiet-a/a%C4%A7barijiet-barranin/Varsavja-qed-tippjana-distrett-%C4%A1did-ta%E2%80%99-90-ettaru-b%E2%80%99kanali-u-parks/|titlu=Varsavja tippjana distrett ġdid: 90 ettaru ta’ erja b’kanali u parks|kunjom=Vilnius|isem=Made in|data=2025-05-29|sit=MadeinVilnius.lt|lingwa=mt|data-aċċess=2025-07-29}}&lt;/ref&gt;.

== Trasport ==

=== Trasport Pubbliku ===
L-ewwel sezzjoni tal-Metro ta' Varsavja nfetħet fl-1995 inizjalment b'total ta' 11-il stazzjon. Mill-2024, għandha 39 stazzjon li jkopru distanza ta' madwar 41 km.

It-trasport pubbliku jestendi wkoll għal-linja ferrovjarja ħafifa tal-Kulleġġ ta' Varsavja Dojazdowa, il-ferrovija urbana tal-Kulleġġ Szybka Miejska, il-ferrovija reġjonali tal-Kulleġġ Mazowieckie (Ferroviji Mażovjani), u sistemi ta' kondiviżjoni tar-roti (Veturilo). Il-karozzi tal-linja, it-trammijiet, il-ferrovija urbana u l-metro huma ġestiti mill-Awtorità tat-Trasport Pubbliku u huma magħrufa kollettivament bħala t-Trasport Pubbliku ta' Varsavja.

* [[Metro ta' Varsavja]]
* [[Tramm ta' Varsavja]]
* [[Xarabank ta' Varsavja]]
* [[Ferrovija Urbana Veloċi]]
* [[Koleje Mazowieckie]]
* [[Ferrovija tal-Vjaġġaturi ta' Varsavja]]

=== Toroq ===
Varsavja m’għandhiex sistema kompluta ta’ toroq ċirkolari u l-biċċa l-kbira tat-traffiku tgħaddi direttament miċ-ċentru tal-belt, u dan iwassal għall-ħdax-il l-ogħla livell ta’ konġestjoni fl-[[Ewropa]]. It-triq ċirkolari ta’ Varsavja ġiet ippjanata li tikkonsisti f’erba’ toroq espressi: S2 (nofsinhar), S8 (majjistral) u S17 (lvant). S8, S2 u sezzjoni żgħira ta’ 3 km ta’ S17 huma miftuħa. Barra minn hekk, l-S2 u l-S8 għandhom konkorrenza mal-S7 u l-S2 għandha konkorrenza qasira mal-S8. It-tieni triq ċirkolari li tikkonsisti mill-awtostrada A50 (nofsinhar) u l-awtostrada espressa S50 (tramuntana) hija wkoll ippjanata iżda mhux magħruf meta se tibda l-kostruzzjoni.

L-[[awtostrada A2]] infetħet f’Ġunju 2012, testendi lejn il-punent minn Varsavja u hija konnessjoni diretta tal-awtostrada ma’ [[Lodi|Łódź]], [[Poznań]] u fl-aħħar mill-aħħar ma’ [[Berlin]].

=== Avjazzjoni ===
Il-belt għandha tliet ajruporti internazzjonali: L-[[Ajruport Chopin ta’ Varsavja]], li jinsab biss 10 kilometri miċ-ċentru tal-belt, l-Ajruport ta’ Varsavja-Radom, li jinsab 90 kilometru fin-nofsinhar ta’ Varsavja, li jservi prinċipalment operazzjonijiet low-cost u charter u fl-aħħar l-Ajruport ta’ Varsavja-Modlin, li jinsab 35 kilometru fit-tramuntana, li fetaħ f’Lulju 2012. L-[[Ajruport Chopin ta’ Varsavja]] huwa l-aktar ajruport traffikuż fil-[[Polonja]] b’21.3 miljun passiġġier fl-2024 li jimmaniġġjaw madwar 40% tat-traffiku totali tal-passiġġieri tal-ajru tal-pajjiż. L-ajruport huwa ċentru ċentrali għal LOT Polish Airlines kif ukoll bażi għal [[Enter Air]] u [[Wizz Air]]. Hemm 50 operazzjoni tal-ajru mwettqa fl-ajruport fis-siegħa. [[Londra]], [[Frankfurt am Main|Frankfurt]], [[Pariġi]], u [[Amsterdam]] huma l-aktar konnessjonijiet internazzjonali traffikużi, filwaqt li [[Krakovja]], [[Wrocław]], u [[Gdańsk]] huma l-aktar domestiċi popolari. Il-kumpless fih 45 bieb tal-passiġġieri, li 27 minnhom huma mgħammra b’passaġġi tal-ajruplani. Fl-2012 żdied konnessjoni ferrovjarja biex tgħaqqad il-belt mal-ajruport.

=== Ferrovija ===
Il-ferroviji fuq distanzi twal u interurbani huma mħaddma mill-Ferroviji tal-Istat Pollakki (PKP). Hemm ukoll xi linji tal-karozzi tal-linja suburbani mmexxija minn operaturi privati. Is-servizz tal-karozzi tal-linja jkopri l-belt kollha, b'madwar 256 rotta li jammontaw għal aktar minn 3,000 kilometru, u b'madwar 1,700 vettura.

L-istazzjon ferrovjarju ewlieni huwa Warszawa Centralna li jservi kemm traffiku domestiku lejn kważi kull belt ewlenija fil-[[Polonja]], kif ukoll konnessjonijiet internazzjonali. Hemm ukoll ħames stazzjonijiet ferrovjarji ewlenin oħra u numru ta' stazzjonijiet suburbani iżgħar.

== Gallerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Stampa:Kolumna Zygmunta III Wazy,Warszawa.jpg|Pjazza tal-Kastell
Stampa:Warszawa, ul. Nowy Świat 72-74 20170517 004.jpg|Monument ta' [[Nicolaus Copernicus]]
Stampa:Wilanów Palace.jpg|[[Palazz ta' Wilanów]]
Stampa:Zamek Królewski w Warszawie od strony Wisły 2021.jpg|Palazz Irjali
Stampa:Warszawa - Pałac Łazienkowski (13).jpg|Il-Palazz tal-Banjijiet Rjali, imsejjaħ ukoll ''il-Palazz fuq l-Ilma''.
&lt;/gallery&gt;

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|KAZ}} [[Astana]] ([[Każakistan]]) ;
* {{Flagicon|GER}} [[Berlin]] ([[Ġermanja]]) ;
* {{Flagicon|HUN}} [[Budapest]] ([[Ungerija]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Chicago]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|GER}} [[Düsseldorf]] ([[Ġermanja]]) ;
* {{Flagicon|RUS}} [[Grozny]] ([[Russja]]) ;
* {{Flagicon|JPN}} [[Ħamamatsu]] ([[Ġappun]]) ;
* {{Flagicon|VIE}} [[Hanoi]] ([[Vjetnam]]) ;
* {{Flagicon|CHN}} [[Ħarbin]] ([[Ċina]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Ile-de-France]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|TUR}} [[Istanbul]] ([[Turkija]]) ;
* {{Flagicon|UKR}} [[Kiev]] ([[Ukrajna]]) ;
* {{Flagicon|NLD}} [[L-Aja]] ([[Pajjiżi l-Baxxi]]) ;
* {{Flagicon|RUS}} [[Moska]] ([[Russja]]) ;
* {{Flagicon|NOR}} [[Oslo]] ([[Norveġja]]) ;
* {{Flagicon|LVA}} [[Riga]] ([[Latvja]]) ;
* {{Flagicon|BRA}} [[Rio de Janeiro]] ([[Brażil]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Saint-Étienne]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|RUS}} [[San Pietruburgu]] ([[Russja]]) ;
* {{Flagicon|KOR}} [[Seoul]] ([[Korea t'Isfel]]) ;
* {{Flagicon|TWN}} [[Tajpej]] ([[Tajwan]]) ;
* {{Flagicon|ISR}} [[Tel Aviv-Jaffa]] ([[Iżrael]]) ;
* {{Flagicon|CAN}} [[Toronto]] ([[Kanada]]) ;
* {{Flagicon|LIT}} [[Vilnius]] ([[Litwanja]]).
{{Commonscat}}{{Bliet kapitali tal-UE}}
{{Lista ta' kapitali Ewropej skont ir-reġjun}}

== Referenzi ==
[[Kategorija:Bliet tal-Polonja]]
[[Kategorija:Bliet kapitali fl-Ewropa]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]]
[[Kategorija:Polonja]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]]</text>
      <sha1>ibgszwko3ifusfs42nob7yfixnys1fe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Portugall</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1101</id>
    <revision>
      <id>332685</id>
      <parentid>321968</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T02:03:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kent Wang</username>
        <id>28970</id>
      </contributor>
      <comment>/* L-aktar bliet importanti */ Arco Triunfal da Rua Augusta from Praça do Comércio 41.jpg</comment>
      <origin>332685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106960" sha1="em6qonfqngkuvwu92y0d1ggeaz4d09y" xml:space="preserve">{{Infobox Pajjiż
|isem_twil_konvenzjonali     = Repubblika Portugiża
|isem_nattiv                 = ''República Portuguesa''
|isem_komuni                 = Portugall
|stampa_bandiera             = Flag of Portugal.svg
|stampa_emblema              = Coat of arms of Portugal.svg
|stampa_mappa                = EU-Portugal with islands circled.svg
|deskrizzjoni_mappa          = 
|ħolqa_bandiera              = Bandiera tal-Portugall
|ħolqa_emblema               = Emblema tal-Portugall
|ħolqa_demografija           = Demografija tal-Portugall
|mottu_nazzjonali            = 
|innu_nazzjonali             = ''[[A Portuguesa]]''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Il-Portugiż&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;center&gt;[[Stampa:A Portuguesa.ogg|noicon|center]]&lt;/center&gt;
|lingwi_uffiċjali            = [[Lingwa Portugiża|Portugiż]]
|gruppi_etniċi               = 
|kapitali                    = [[Liżbona]]
|latd=38 |latm=46 |latNS=N |lonġd=9 |lonġm=9 |lonġEW=W
|l-ikbar_belt                = [[Liżbona]]
|tip_gvern                   = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[semi-presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] 
|titlu_kap1                  = [[President tal-Portugall|President]]
|titlu_kap2                  = [[Prim Ministru tal-Portugall|Prim Ministru]]
|titlu_kap3                  = [[Assemblea tar-Repubblika (Portugall)|President tal-Assemblea]]
|isem_kap1                   = [[Marcelo Rebelo de Sousa]]
|isem_kap2                   = [[Luís Montenegro]]
|isem_kap3                   = [[José Pedro Aguiar-Branco]] 
|data_sħubija_UE             = 1 ta' Jannar 1981
|żona_kklassifika            = 111
|poż_erja                    = 111 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|erja_km2                    = 92,212
|erja_mi_kw                  = 35,603
|perċentwal_ilma             = 1.2
|sena_stima_popolazzjoni     = 2023
|stima_popolazzjoni          = 10,639,726
|poż_stima_popolazzjoni      = 88 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|sena_ċensiment_popolazzjoni = 2021
|ċensiment_popolazzjoni      = 10,343,066
|densità_popolazzjoni_km2    = 115.4
|densità_popolazzjoni_mi_kw  = 298.9
|poż_densità_popolazzjoni    = 
|sena_PGD_PSX                = 2012
|PGD_PSX                     = $246.523 biljun&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=62&amp;pr.y=16&amp;sy=2012&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=182&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |titlu=Portugal |pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali |data-aċċess=2013-04-01 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt;
|poż_PGD_PSX                 = 
|PGD_PSX_per_capita          = $23,385&lt;ref name=imf2/&gt;
|poż_PGD_PSX_per_capita      = 
|sena_IŻU                    = 2013
|IŻU                         = {{increase}} 0.816&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf  |titlu=Human Development Report 2013 |sena=2013 |pubblikatur=Nazzjonijiet Uniti |data-aċċess=2013-04-14 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt;
|poż_IŻU                     = 43
|kategorija_IŻU              = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;għoli ħafna&lt;/span&gt;
|tip_sovranità               = [[Storja tal-Portugall|Formazzjoni]]
|avveniment_stabbilit1       = [[Kontea tal-Portugall#L-ewwel kontea|Fondazzjoni]]
|data_stabbilit1             = 868
|avveniment_stabbilit2       = [[Kontea tal-Portugall#It-tieni kontea|Re-fondazzjoni]]
|data_stabbilit2             = 1095
|avveniment_stabbilit3       = [[Battalja ta' São Mamede|Sovranità]]
|data_stabbilit3             = 24 ta' Ġunju 1128
|avveniment_stabbilit4       = [[Renju tal-Portugall|Renju]]
|data_stabbilit4             = 25 ta' Lulju 1139
|avveniment_stabbilit5       = [[Trattat ta' Zamora|Rikonoxxuta]]
|data_stabbilit5             = 5 ta' Ottubru 1143
|avveniment_stabbilit6       = [[Manifestis Probatum|Rikonoxximent papali]]
|data_stabbilit6             = 23 ta' Mejju 1179
|avveniment_stabbilit7       = [[Rivoluzzjoni tal-5 ta' Ottubru 1910|Repubblika]]
|data_stabbilit7             = 5 ta' Ottubru 1910
|avveniment_stabbilit8       = [[Rivoluzzjoni tal-Qronfol|Demokrazija]]
|data_stabbilit8             = 25 ta' April 1974
|valuta                      = [[Ewro]]
|kodiċi_valuta               = EUR
|żona_ħin                    = [[Ħin tal-Ewropa tal-Punent|WET]]
|differenza_ħku              = +0
|żona_ħin_legali             = [[Ħin tal-Ewropa tal-Punent tas-sajf|WEST]]
|differenza_żona_ħin_legali  = +1
|cctld                       = [[.pt]]
|kodiċi_telefoniku           = +351
|sena_PGD_nominali           = 2012
|PGD_nominali                = $212.720 biljun&lt;ref name=imf2/&gt;
|poż_PGD_nominali            = 
|PGD_nominali_per_capita     = $20,178&lt;ref name=imf2/&gt;
|poż_PGD_nominali_per_capita = 
|nota1                       = 
}}
Il-'''Portugall''' ({{awdjo|en-us-Portugal.ogg|ˈpɔrtʃʉɡəl}}, ([[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: ''Portugal''), uffiċjalment ir-'''Repubblika Portugiża''' ([[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: ''República Portuguesa''), huwa pajjiż li jinsab fil-Lbiċ tal-[[Ewropa]], fil-[[Peninżula Iberjana]]. Il-pajjiż huwa mdawwar mill-[[Oċean Atlantiku]] mill-Punent u n-Nofsinhar u minn [[Spanja]] fit-Tramuntana u l-Lvant. Apparti mill-[[Portugall kontinentali]], ir-Repubblika Portugiża għandha sovranità fuq l-[[arċipelagu|arċipelagi]] Atlantiċi tal-Azores u Madeira, li huma reġjuni awtonomi tal-Portugall. Il-pajjiż huwa msemmi wara t-tieni l-akbar belt tiegħu, [[Porto]], mill-isem [[Lingwa Latina|Latin]] li kien ''Portus Cale''.&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf |titlu=Leite de Vasconcelos, José. ''Cale e Portucale''. Opúsculos Vol. V&amp;nbsp;– Etnologia (Parte I) Lisboa, Imprensa Nacional, 1938 |lingwa=Portugiż |data-aċċess=2013-07-02 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080301090400/http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf |arkivju-data=2008-03-01 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Il-Portugall għandu l-aktar punt tal-punent tal-Ewropa kontinentali; Il-kontinent tiegħu huwa mdawwar fil-punent u fin-nofsinhar mal-Oċean Atlantiku tat-Tramuntana; u lejn it-Tramuntana u l-Lvant, il-fruntiera bejn il-Portugall u Spanja, li tikkostitwixxi l-itwal linja tal-fruntiera mingħajr interruzzjoni fl-Unjoni Ewropea. Il-Portugall huwa l-eqdem stat-nazzjon fl-Ewropa. Imwaqqfa fl-1143, il-fruntieri attwali tagħha ġew stabbiliti f'nofs is-seklu 13, u b'hekk huwa wieħed mill-eqdem fl-Ewropa u fid-dinja. L-arċipelagi tagħha jiffurmaw żewġ reġjuni awtonomi bil-gvernijiet reġjonali tagħhom stess. Fil-kontinent, ir-reġjun tal-Alentejo jokkupa l-akbar żona iżda huwa wieħed mir-reġjuni l-inqas popolati fl-Ewropa. Liżbona hija l-kapitali u l-akbar belt skond il-popolazzjoni, u hija wkoll l-attrazzjoni turistika ewlenija flimkien ma' Porto, l-Algarve u Madeira.

Bħala wieħed mill-eqdem pajjiżi fl-Ewropa, it-territorju tiegħu kien kontinwament solvut u kkontestat minn żminijiet preistoriċi. It-territorju kien abitat minn popli Ċeltiċi u Iberiċi. Aktar tard kienet immexxija mir-Rumani, segwita minn invażjonijiet mill-popli Ġermaniċi flimkien mal-Alani u aktar tard mill-Mouri, li eventwalment ġew imkeċċija matul ir-Reconquista. Imwaqqfa għall-ewwel darba bħala kontea fir-Renju ta' León fl-868, il-Portugall sar formalment renju indipendenti bit-Trattat ta' Zamora fl-1143.

Matul l-Era ta 'l-iskoperta, b'mod partikolari fis-sekli 15 u 16, il-Portugall stabbilixxa wieħed mill-imperi marittimi u kummerċjali li ilhom jgħixu, u sar wieħed mill-poteri ekonomiċi u politiċi ewlenin ta' dak iż-żmien. Fil-bidu tas-seklu 19, avvenimenti bħat-terremot ta’ Lisbona tal-1755, l-okkupazzjoni tal-pajjiż matul il-Gwerer Napoleoniċi, u l-indipendenza tal-Brażil li rriżultat fl-1822 wasslu għal tnaqqis notevoli mill-opulenza preċedenti tal-Portugall. Din kienet segwita mill-gwerra ċivili bejn kostituzzjonalisti liberali u assolutisti konservattivi fuq is-suċċessjoni rjali mill-1828 sal-1834. Ir-rivoluzzjoni tal-1910 waqqfet il-monarkija tal-Portugall u stabbilixxiet l-Ewwel Repubblika Portugiża demokratika iżda instabbli, aktar tard sostitwita mir-reġimi awtoritarji ta 'Ditadura Nacional. . (Dittatorjat Nazzjonali) u Estado Novo (Stat Ġdid). Id-demokrazija ġiet restawrata wara r-Rivoluzzjoni tal-Qronfol (1974), li ntemmet il-Gwerra Kolonjali Portugiża u eventwalment tilfet il-possedimenti kolonjali li kien fadal.

Il-Portugall kellu influwenza kulturali, arkitettonika u lingwistika profonda, b'wirt ta' madwar 300 miljun kelliema Portugiż madwar id-dinja. Illum, huwa pajjiż żviluppat b'ekonomija avvanzata li hija bbażata prinċipalment fuq is-servizzi, l-industrija u t-turiżmu. Il-Portugall, membru tan-Nazzjonijiet Uniti, tal-Unjoni Ewropea, taż-Żona Schengen u tal-Kunsill tal-Ewropa, kien wieħed mill-membri fundaturi tan-NATO, taż-żona tal-euro, tal-OECD u tal-Komunità tal-Pajjiżi tal-Lingwa Portugiża.

== Etimoloġija ==
Il-kelma Portugall ġejja mit-toponimu magħqud Ruman-Ċeltiku Portus Cale (il-konurbazzjoni attwali ta' Porto u Vila Nova de Gaia). Porto ġej mil-Latin għal port, portus; It-tifsira u l-oriġini ta' Cale mhumiex ċari. L-ispjegazzjoni ewlenija hija etnonimu derivat mill-Callaeci, magħrufa wkoll bħala l-popli tal-Galizia, li kienu jokkupaw il-majjistral tal-Peniżola Iberika. Teorija waħda tipproponi li Cale hija derivazzjoni tal-kelma Ċeltika għal 'port'. Ieħor huwa li Cala kienet alla Ċeltika. Xi studjużi Franċiżi jemmnu li setgħet ġiet minn Portus Gallus, il-port tal-Gauls.

Madwar is-sena 200 QK, ir-Rumani qabdu l-Iberja mingħand il-Kartaġiniżi matul it-Tieni Gwerra Punika. Fil-proċess huma rebħu Cale, bidlu l-isem ta' Portus Cale (‘Port ta' Cale’) u inkorporawha fil-provinċja ta' Gallaecia. Matul il-Medju Evu, ir-reġjun madwar Portus Cale sar magħruf mis-Suebi u l-Visigoths bħala Portucale. L-isem Portucale inbidel għal Portugale matul is-seklu 7 u t-8, u fis-seklu 9, intuża biex jirreferi għar-reġjun bejn ix-xmajjar Douro u Miño. Fis-sekli 11 u 12, Portugale, Portugallia, Portvgallo jew Portvgalliae kienu diġà magħrufa bħala l-Portugall.

== Storja ==
=== Preistorja ===
[[Stampa:Cromeleque dos Almendres - Southeast - 2.jpg|thumb|left|Crómlech ta' Almendros (Cromeleque dos Almendres), l-akbar ċirku tal-ġebel fil-Peniżola Iberika.]]
Ir-reġjun ilu abitat mill-bnedmin għal madwar 400,000 sena, meta Homo heidelbergensis daħal fiż-żona. L-eqdem fossili uman li nstab fil-Portugall huwa l-kranju ta' Aroeira 3 H. Heidelbergensis ta' 400,000 sena li nstab fl-Għar ta' Aroeira fl-2014. Aktar tard in-Neanderthals daru fit-Tramuntana tal-Peniżola Iberika u nstab sinna fl-Għar ta' Aroeira f'Nova da Columbeira Estremadura. Homo sapiens sapiens wasal il-Portugall madwar 35,000 sena ilu u nfirex malajr. Tribijiet pre-Ċeltiċi abitaw il-Portugall. Il-Kinetes żviluppaw lingwa miktuba, u ħallew stele, li jinsabu prinċipalment fin-nofsinhar.

Fil-bidu tal-ewwel millennju QK, diversi mewġ ta' Ċelti invadew il-Portugall mill-Ewropa ċentrali u żżewġu flimkien ma' popolazzjonijiet lokali biex jiffurmaw diversi gruppi etniċi differenti. Il-preżenza Ċeltika hija evidenti fl-evidenza arkeoloġika u lingwistika. Huma ddominaw il-biċċa l-kbira tat-Tramuntana u ċ-ċentru tal-Portugall, filwaqt li n-Nofsinhar żamm il-karattru antik tiegħu (maħsub li mhux Indo-Ewropew, probabbilment relatat mal-Bask) sal-konkwista Rumana. Fin-Nofsinhar tal-Portugall, xi insedjamenti kummerċjali kostali żgħar u semi-permanenti twaqqfu wkoll mill-Feniċi-Kartaġiniżi.

=== Portugall Ruman ===
Ir-Rumani invadew il-Peniżola Iberika għall-ewwel darba fl-219 QK. C. Il-Kartaġiniżi, avversarji ta' Ruma fil-Gwerer Puniċi, tkeċċew mill-kolonji kostali tagħhom. Matul il-ħakma ta’ Ġulju Ċesari, kważi l-peniżola kollha kienet annessa ma' Ruma. Il-konkwista damet mitejn sena u mietu ħafna, inklużi dawk ikkundannati biex jaħdmu fil-minjieri tal-iskjavi jew mibjugħa bħala skjavi lil partijiet oħra tal-imperu. L-okkupazzjoni Rumana sofriet daqqa ta' ħarta fl-155 QK, meta bdiet ribelljoni fit-tramuntana. Il-Lusitanians u tribujiet indiġeni oħra, taħt it-tmexxija ta' Viriathus, ħasdu l-kontroll tal-Punent tal-Iberja kollha. Ruma bagħtet leġjuni biex irażżnu r- ribelljoni, iżda ma rnexxilhomx. Il-mexxejja Rumani xaħħmu lill-alleati ta' Virjatus biex joqtluh fl-139 QK; ġie sostitwit minn Tautalus.

Fis-sena 27 QK, Lusitania kisbet l-istatus ta 'provinċja Rumana. Iktar tard, provinċja tat-Tramuntana ġiet mifruda mill-provinċja ta' Tarraconensis, taħt ir-riformi tal-Imperatur Dijoklezjanu, magħruf bħala Gallaecia. Għad hemm fdalijiet ta' fortizzi tal-għoljiet u fdalijiet tal-kultura tal-għoljiet, bħal Conímbriga, Mirobriga u Briteiros.

=== Renji Ġermaniċi ===
[[Stampa:Reino suevo.svg|thumb|Mappa tar-renju tas-Suebi fis-sekli 5 u 6]]
Fis-sena 409, bit-tnaqqis tal-Imperu Ruman, il-Peniżola Iberika kienet okkupata minn tribujiet Ġermaniċi. Fis-sena 411, b'kuntratt ta' federazzjoni mal-imperatur Onorju, ħafna minn dawn in-nies stabbilixxew l-Ispanja. Ġie ffurmat grupp importanti minn Swabi u Vandali f’Gallaecia, li waqqfu Renju Swabian bil-kapitali tiegħu f’Braga. Waslu wkoll biex jiddominaw Aeminium (Coimbra), u kien hemm Visigoths fin-nofsinhar. Is-Suebi u l-Visigoths kienu t-tribujiet Ġermaniċi li kellhom l-itwal preżenza fit-territorji li jikkorrispondu mal-Portugall tal-lum. Bħal fil-bqija tal-Ewropa tal-Punent, kien hemm tnaqqis qawwi fil-ħajja urbana matul iż-Żminijiet Skur.

L-istituzzjonijiet Rumani sparixxew wara l-invażjonijiet Ġermaniċi, bl-eċċezzjoni tal-organizzazzjonijiet ekkleżjastiċi, li kienu mrawma mis-Suebi fis-seklu 5 u aktar tard adottati mill-Visigoths. Għalkemm is-Suebi u l-Visigoths inizjalment kienu segwaċi ta 'l-Arjaniżmu u l-Prisciljaniżmu, adottaw il-Kattoliċiżmu ta' l-abitanti lokali. San Martin ta' Braga kien evanġelista partikolarment influwenti.

Fl-429, il-Visigoths marru lejn in-nofsinhar biex ikeċċu lill-Alani u l-Vandali u waqqfu renju bil-kapitali tiegħu f'Toledo. Mill-470 'il quddiem, il-kunflitt bejn Suebi u Visigoths żdied. Fl-585, ir-re Visigoth Liuvigild rebaħ Braga u annessa Gallaecia; Il-Peniżola Iberika kienet unifikata taħt renju Visigoth. Ħarġet klassi ġdida, mhux magħrufa fi żmien ir-Rumani: in-nobbli, li kellha rwol soċjali u politiku ewlieni matul il-Medju Evu. Kien taħt il-Visigoths li l-Knisja bdiet taqdi rwol importanti fi ħdan l-istat. Peress li l- Visigoths ma tgħallmux il- Latin min- nies lokali, kellhom jistrieħu fuq l- isqfijiet biex ikomplu s- sistema taʼ gvern Ruman. Il-liġijiet saru mill-kunsilli tal-isqfijiet, u l-kleru ħareġ bħala klassi għolja.

=== Perjodu Iżlamiku ===
Il-Portugall kontinentali tal-lum, flimkien mal-biċċa l-kbira ta' Spanja moderna, ġew invaditi min-Nofsinhar u saru parti minn al-Andalus bejn is-726 u l-1249, wara l-konkwista tal-Peniżola Iberika mill-Kalifat tal-Umayyad. Din id-dominanza damet deċennji fit-tramuntana u sa ħames sekli fin-nofsinhar.

Wara li għeleb lill-Visigoths fi ftit xhur, il-Kalifat tal-Umayyad beda jespandi malajr mal-peniżola kollha. Minn 726, l-artijiet li llum huma l-Portugall saru parti mill-imperu vast tal-Kalifat Umayyad ta’ Damasku, sal-waqgħa tiegħu fis-sena 750. Dik is-sena, il-punent tal-imperu kiseb l-indipendenza tiegħu taħt Abd al-Rahman I bit-twaqqif ta’ l-Emirat ta' Córdoba. L-Emirat sar il-Kalifat ta’ Córdoba fl-929, sa x-xoljiment tiegħu fl-1031, fi 23 renju żgħir, imsejħa renji taifa.

Il-gvernaturi tat-taifas ipproklamaw lilhom infushom emiri tal-provinċji tagħhom u stabbilixxew relazzjonijiet diplomatiċi mar-renji Kristjani tat-tramuntana. Il-biċċa l-kbira tal-Portugall tal-lum waqgħet f’idejn it-taifa Badajoz tad-dinastija Aphthasid, u fl-1022 f’idejn it-taifa ta' Sevilja tal-poeti Abbadi. Il-perjodu taifa intemm bil-konkwista tal-Almoravidi fl-1086, imbagħad mill-Almohads fl-1147. Al-Andalus kien maqsum f'distretti msejħa kura. L-Għarb Al-Andalus fil-biċċa l-kbira kien jikkonsisti f’għaxar kura, kull wieħed b'kapital u gvernatur distinti. Il-bliet ewlenin kienu fin-nofs tan-nofsinhar tal-pajjiż: Beja, Silves, Alcácer do Sal, Santarém u Lisbona. Il-popolazzjoni Musulmana kienet magħmula prinċipalment minn konverti Iberiċi indiġeni għall-Islam u Berbers. L-Għarab (l-aktar nobbli Sirjani), għalkemm kienu minoranza, kienu jikkostitwixxu l-elite. Il-Berberi li ngħaqdu magħhom kienu nomadi mill-Muntanji Rif fl-Afrika ta' Fuq.

Invażjonijiet mit-tramuntana seħħew ukoll f'dan il-perjodu, b'rejds tal-Vikingi raid mal-kosta bejn is-sekli 9 u 11, inkluż Lisbona. Dan irriżulta fl-istabbiliment ta' insedjamenti Nordiċi żgħar fuq il-kosta bejn id-Duero u l-Minho.

=== Rikonkwista ===
[[Stampa:Porto April 2019-18.jpg|thumb|Statwa tal-Konti Vímara Peres, l-ewwel konti tal-Portugall]]
Ir-Reconquista kien perjodu li fih l-insara rebħu mill-ġdid il-Peniżola Iberika mid-dominazzjoni Għarbija. Nobbli Visigoth Asturian jismu Pelagius ta 'Asturias ġie elett mexxej fl-718 minn ħafna min-nobbli Visigoth imkeċċija. Pelagius sejjaħ lill-fdalijiet tal-armati Visigoti Kristjani biex jirribellaw kontra l-Mouri u jerġgħu jingħaqdu fl-artijiet għoljiet Asturijani tat-Tramuntana mhux maħkuma, magħrufa llum bħala l-Muntanji Cantabrian, fil-majjistral ta’ Spanja. Wara li għeleb lill-Mouri fil-Battalja ta’ Covadonga fis-sena 722, Pelaġju ġie pproklamat re, u b’hekk waqqaf ir-Renju Nisrani tal-Asturias u beda l-gwerra tar-rikonkwista Kristjana.

Fl-aħħar tas-seklu 9, ir-reġjun tal-Portugall bejn ix-xmajjar Miño u Duero reġa’ ġie akkwistat mill-Mouri min-nobbli u kavallier Vímara Peres b’ordni tar-Re Alfonso III ta’ Asturias. Meta sab ħafna bliet abbandunati, iddeċieda li jirripopolahom u jibnihom mill-ġdid.

Vímara Peres elevat ir-reġjun għal status ta' kontea, u semmieh Kontea tal-Portugall wara l-belt prinċipali tal-port tagħha, Portus Cale jew Porto modern. Waħda mill-ewwel bliet li waqqaf kienet Vimaranes, magħrufa llum bħala Guimarães, &quot;benniena tan-nazzjon Portugiż&quot; jew &quot;belt benniena.&quot;

Wara li annessa l-kontea tal-Portugall ma' waħda mill-kontej li kienu jiffurmaw ir-renju tal-Asturias, ir-Re Alfonso III tal-Asturias ta lil Vímara Peres, fl-868, bħala l-ewwel konti ta' Portus Cale (il-Portugall). Ir-reġjun sar magħruf bħala Portucale, Portugale u, fl-istess ħin, Portugália. Bl-abdikazzjoni sfurzata ta’ Alfonso III fl-910, ir-renju ta’ Asturias kien maqsum fi tliet renji separati; Huma reġgħu ngħaqdu fl-924 taħt il-kuruna ta 'León.

Fl-1093 Alfonso VI ta' León ta l-kontea lil Enriku ta' Burgundy u żżewwiġu lil bintu, Tereża ta' León. Henry għalhekk sar Henry, Konti tal-Portugall u waqqaf il-kontea tiegħu ffurmata ġdida f'Bracara Augusta (Braga moderna).

=== Indipendenza ===
[[Stampa:Alfonso I Henriques de Portugal.jpg|thumb|Ir-Re Alfonso I tal-Portugall ħakem bejn l-1143 u l-1185.]]
Fil-Battalja ta' São Mamede, barra Guimarães, fl-1128, Afonso Henriques, Konti tal-Portugall, għeleb lil ommu, il-Kontessa Tereża, u lill-maħbub tagħha Fernão Peres de Trava, u stabbilixxa lilu nnifsu bħala l-uniku mexxej tal-kontea. Afonso kompla missieru Enrique ta' Burgundy gwerer ta' Reconquista. Il-kampanji tiegħu kellhom suċċess u fl-1139, rebaħ rebħa fil-Battalja ta' Ourique, li għaliha ġie pproklamat re tal-Portugall mis-suldati tiegħu. Din hija tradizzjonalment meqjusa bħala l-okkażjoni meta l-kontea tal-Portugall saret ir-Renju indipendenti tal-Portugall u, fl-1129, il-kapitali ġiet imċaqalqa minn Guimarães għal Coimbra. Afonso kien rikonoxxut bħala l-ewwel re tal-Portugall fl-1143 mir-Re Alfonso VII ta' León, u fl-1179 mill-Papa Alessandru III bħala Alfonso I tal-Portugall. Afonso Henriques u s-suċċessuri tiegħu, megħjuna mill-ordnijiet monastiċi militari, komplew javvanzaw lejn in-nofsinhar kontra l-Mouri. Fl-1249, ir-Reconquista spiċċat bit-teħid tal-Algarve u t-tkeċċija tal-aħħar insedjamenti Moorish. B'aġġustamenti mill-ġdid minuri, il-fruntieri territorjali tal-Portugall baqgħu ma nbidlux, u b'hekk ikun wieħed mill-eqdem nazzjonijiet fl-Ewropa.

Wara kunflitt mar-renju ta' Kastilja, Dioniġju tal-Portugall iffirma t-Trattat ta’ Alcañices ma' Ferdinandu IV ta' Kastilja fl-1297. Dan it-trattat stabbilixxa l-fruntiera bejn ir-renji tal-Portugall u León. Ir-renji ta' Dioniġju, Alfonso IV u Pedro I kienu fil-biċċa l-kbira f'paċi mar-renji l-oħra tal-Iberja.

Fl-1348-49 il-Portugall, bħall-bqija tal-Ewropa, kien meqrud mill-Mewt l-Iswed. Fl-1373, il-Portugall għamel alleanza mal-Ingilterra, l-eqdem alleanza fid-dinja.

=== L-età ta' skoperta ===
[[Stampa:Caravela Vera Cruz.jpg|thumb|Replika tal-Caravel Vera Cruz li tbaħħar fuq ix-Xmara Tagus, ħdejn Lisbona]]
Fl-1383, Ġwanni I ta' Kastilja, Beatrice tal-Portugall, u Ferdinandu I tal-Portugall talbu t-tron tal-Portugall. Juan de Aviz, aktar tard Ġwanni I tal-Portugall, għeleb lill-Kastiljani fil-Battalja ta' Aljubarrota, u d-Dar ta' Aviz saret id-dar li tmexxi. Id-dinastija l-ġdida tal-gvern ġabet lill-Portugall fil-attenzjoni tal-politika u l-kultura Ewropea. Huma ħolqu u sponsorjaw letteratura, bħal Storja tal-Portugall, ta' Fernão Lopes.

Il-Portugall mexxa l-esplorazzjoni Ewropea tad-dinja u l-Età ta 'l-iskoperta taħt il-patroċinju tal-Prinċep Henry n-Navigatur. Il-Portugall esplora l-Atlantiku, sab l-Azores, il-Madeira, u l-Kap Verde Portugiż, li wassal għall-ewwel movimenti ta' kolonizzazzjoni. Il-Portugiżi esploraw l-Oċean Indjan, stabbilixxew rotot kummerċjali fil-biċċa l-kbira tal-Asja t'Isfel, u bagħtu l-ewwel missjonijiet diplomatiċi u kummerċjali marittimi Ewropej diretti lejn iċ-Ċina (Jorge Álvares) u l-Ġappun (kummerċ Nanban). Fl-1415, il-Portugall akkwista l-ewwel kolonji tiegħu billi rebaħ lil Ceuta, fl-Afrika ta’ Fuq. Matul is-seklu 15, l-esploraturi Portugiżi baħħru l-kosta tal-Afrika, u stabbilixxew postijiet tal-kummerċ għall-komoditajiet, li jvarjaw mid-deheb għall-iskjavitù. Il-Portugall skopra n-Navi Indjani Portugiżi permezz tal-Kap tat-Tama Tajba.

It-Trattat ta' Tordesillas tal-1494 fittex li jsolvi tilwima maħluqa wara r-ritorn ta' Kristofru Kolombu u qasam l-artijiet li kienu għadhom kif jinsabu barra l-Ewropa bejn il-Portugall u Spanja tul linja fil-punent tal-Gżejjer ta' Kap Verde, ‘l barra mill-kosta tal-Punent mill-Afrika. Fl-1498 Vasco da Gama sar l-ewwel Ewropew li laħaq l-Indja bil-baħar, u ġab prosperità ekonomika lill-Portugall u għen biex jibda r-Rinaxximent Portugiż. Fl-1500, l-esploratur Portugiż Gaspar Corte-Real wasal f’dik li llum hija l-Kanada u waqqaf il-belt ta' Portugal Cove-St. Philip's, waħda mill-ħafna kolonji Portugiżi fl-Ameriki.

[[Stampa:PortugueseColonialEmpire02.png|thumb|Żoni li, f'xi punt, kienu parti mill-Imperu Portugiż.]]

Fl-1500, Pedro Álvares Cabral niżel fil-Brażil u talabha għall-Portugall. Għaxar snin wara, Afonso de Albuquerque rebaħ Goa fl-Indja, Muscat u Hormuz fl-Istrett Persjan, u Malacca, issa fil-Malasja. B'dan il-mod, l-imperu Portugiż kellu dominazzjoni fuq il-kummerċ fl-Oċean Indjan u fl-Atlantiku tan-Nofsinhar. Baħħara Portugiżi bdew jilħqu l-Asja tal-Lvant billi jbaħħru lejn il-Lvant mill-Ewropa, niżlu fit-Tajwan, il-Ġappun, Timor, Flores u l-Moluccas. Għalkemm l-Olandiżi kienu maħsuba li kienu l-ewwel Ewropej li waslu fl-Awstralja, hemm evidenza li l-Portugiżi setgħu skoprewha fl-1521.

Bejn l-1519 u l-1522 Ferdinand Magellan organizza spedizzjoni Spanjola lejn l-Indji tal-Lvant li rriżultat fl-ewwel ċirkonnavigazzjoni tad-dinja. It-Trattat ta' Zaragoza, iffirmat fl-1529 bejn il-Portugall u Spanja, qasam l-Oċean Paċifiku bejn Spanja u l-Portugall.

=== Unjoni Iberika u Restawr ===
Il-Portugall daħal volontarjament f'unjoni dinastika (1580-1640) minħabba li l-aħħar żewġ rejiet tad-Dar ta' Aviz mietu mingħajr werrieta, li wassal għall-kriżi tas-suċċessjoni Portugiża tal-1580. Filippu II ta' Spanja talab it-tron u ġie aċċettat bħala Filippu I tal-Portugall. . Il-Portugall ma' tilifx l-indipendenza formali tiegħu, u fforma għaqda ta' renji. Iżda l-għaqda taż-żewġ kuruni ċaħħdet lill-Portugall minn politika barranija indipendenti u wasslet għall-parteċipazzjoni tiegħu fil-Gwerra ta' Tmenin Sena bejn Spanja u l-Olanda.

[[Stampa:Europa - Portugal - Lisboa - Mafra - Palacio.jpg|thumb|Il-Palazz tal-Mafra mibni minn Ġwanni V, issa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO]]

Il-gwerra wasslet għal deterjorament fir-relazzjonijiet mal-eqdem alleat tal-Portugall, l-Ingilterra, u t-telf ta' Hormuz, post ta’ kummerċ strateġiku li jinsab bejn l-Iran u l-Oman. Bejn l-1595 u l-1663, il-Gwerra Olandiża-Portugiża kienet tinvolvi primarjament kumpaniji Olandiżi li jidħlu fuq kolonji Portugiżi u interessi kummerċjali fil-Brażil, l-Afrika, l-Indja u l-Lvant Imbiegħed, u dan jirriżulta fit-telf tal-monopolju tiegħu fuq il-kummerċ marittimu Indjan mill-Portugall.

Fl-1640, Ġwanni IV tal-Portugall mexxa rewwixta appoġġjata minn nobbli diżaffettwati u ġie pproklamat re. Il-Gwerra tar-Restawr Portugiża temmet il-perjodu ta' 60 sena tal-Unjoni Iberika taħt id-Dar tal-Habsburg. Dan kien il-bidu tad-Dar ta' Braganza, li damet isaltan sal-1910. Ġwanni V ra renju kkaratterizzat mill-influss tad-deheb fit-teżor rjali, fornut fil-biċċa l-kbira mill-ħames rjali (taxxa fuq metalli prezzjużi) mill-kolonji Portugiżi tal-Brażil u Maranhão. Il-biċċa l-kbira tal-istimi jpoġġu n-numru ta' immigranti Portugiżi fil-Brażil kolonjali matul il-ġirja tad-deheb tas-seklu 18 għal 600,000. Dan irrappreżenta wieħed mill-akbar movimenti ta' popolazzjonijiet Ewropej lejn il-kolonji tagħhom matul l-era kolonjali.

=== L-era Pombaline u l-Illuminiżmu ===
[[Stampa:Marquês de Pombal, por Claude Joseph Vernet e Louis-Michel van Loo, 1766 (Câmara Municipal de Oeiras).png|thumb|Il-Markiż ta' Pombal ħakem il-Portugall b’mod effettiv matul ir-renju ta' Ġużeppi I tal-Portugall.]]
Fl-1738, Sebastião José de Carvalho e Melo, aktar tard ennobbli bħala l-1 Markiż ta’ Pombal, beda l-karriera tiegħu bħala ambaxxatur Portugiż għal Londra u, aktar tard, Vjenna. Ir-Re Ġużeppi I kien inkurunat fl-1750 u nħatar Ministru tal-Affarijiet Barranin. Hekk kif il-kunfidenza tar-re f’Carvalho e Melo żdiedet, huwa fdah b’kontroll akbar tal-istat. Fl-1755, Carvalho e Melo inħatar prim ministru.

Impressjonat bis-suċċess ekonomiku Brittaniku li ra bħala ambaxxatur, implimenta b'suċċess politiki ekonomiċi simili fil-Portugall.

Fl-1761, matul ir-renju ta' D. José I, huwa pprojbixxa l-importazzjoni ta' skjavi suwed lejn il-Portugall kontinentali u l-Indja, mhux għal raġunijiet umanitarji, barranin għan-natura tagħhom, iżda minħabba li kienu forza tax-xogħol meħtieġa fil-Brażil. Fl-istess ħin, ippromwova l-kummerċ ta' skjavi suwed (&quot;il-biċċiet&quot;, fit-termini taż-żmien) għal dik il-kolonja, u bl-appoġġ u l-parteċipazzjoni diretta tal-Markiż ta' Pombal, ġew imwaqqfa żewġ kumpaniji - il-Companhia do Grão Pará e Maranhão u l-Companhia Geral de Pernambuco e Paraíba - li l-attività ewlenija tagħhom kienet preċiżament it-traffikar tal-iskjavi, l-aktar Afrikani, lejn artijiet Brażiljani.

Huwa organizza mill-ġdid l-armata u l-flotta u temm id-diskriminazzjoni legali kontra settet Insara differenti. Ħoloq kumpaniji u gilds biex jirregolaw l-attività kummerċjali u waħda mill-ewwel sistemi ta’ denominazzjoni ta’ oriġini billi ddemarkaw ir-reġjun tal-produzzjoni tal-Port biex tiggarantixxi l-kwalità tal-inbid. Dan kien l-ewwel tentattiv biex tiġi kkontrollata l-kwalità u l-produzzjoni tal-inbid fl-Ewropa. Impona liġi stretta fuq il-klassijiet kollha tas-soċjetà Portugiża, flimkien ma’ reviżjoni mifruxa tas-sistema tat-taxxa. Dawn ir-riformi għamluh għedewwa fil-klassijiet għolja.

[[Stampa:Ruinas de la Praça da Patriarcal después del terremoto de 1755 - Jacques Philippe Le Bas, 1757.png|thumb|It-terremot ta' Lisbona tal-1755 qered lill-Portugall.]]

Fl-1 ta' Novembru, 1755, Lisbona ntlaqtet minn terremot kbir, li l-kobor tiegħu kien stmat bejn 7.7 u 9.0, b’vittmi li jvarjaw bejn 12,000 u 50,000.

Wara t-terremot, José I ta aktar poteri lill-prim ministru tiegħu u Carvalho de Melo sar despota infurmata.

Fl-1758 Ġużeppi I kien ferut f'attentat ta' qtil. Il-Markiż ta' Távora, diversi membri tal-familja tiegħu u anke qaddejja ġew ittorturati u eżegwiti fil-pubbliku b'brutalità estrema (anke skont l-istandards ta' dak iż-żmien), kif allegat fil-qafas tal-każ ta' Távora.

Is-sena ta' wara, il-Ġiżwiti ġew repressi u mkeċċija. Dan għaffeġ lill-oppożizzjoni billi wera pubblikament li anke l-aristokrazija kienet bla setgħa kontra Pombal. Fl-1770, irċieva t-titlu &quot;Markiż ta' Pombal&quot; u ħakem il-Portugall sal-mewt ta' Ġużeppi I fl-1777. Il-ħakkiem il-ġdid, ir-Reġina Marija I tal-Portugall, iddetesta lil Pombal għall-eċċessi tiegħu u, wara li tela' fuq it-tron, tah. Irtira l-pożizzjonijiet politiċi kollha tiegħu. Pombal ġie mkeċċi fil-proprjetà tiegħu f'Pombal, fejn miet fl-1782.

L-istoriċi jsostnu li l-&quot;illuminazzjoni&quot;, għalkemm estensiva, kienet primarjament mekkaniżmu għat-tisħiħ tal-awtokrazija għad-detriment tal-libertà individwali u, speċjalment, apparat għat-tgħaffiġ tal-oppożizzjoni, it-trażżin tal-kritika, l-inkoraġġiment tal-isfruttament kolonjali u l-konsolidazzjoni tal-kontroll u l-profitti personali.

=== Kriżi tas-seklu 19 ===
[[Stampa:Battle of Ferreira Bridge.jpg|thumb|Il-battalja ta' Ponte Ferreira matul il-Gwerer Liberali (1828-1834).]]
Fl-1807 il-Portugall ċaħad it-talba ta' Napuljun biex jissieħeb mas-Sistema Kontinentali ta' embargo kontra r-Renju Unit; Invażjoni Franċiża taħt il-Ġeneral Junot seħħet, u Lisbona nqabdet fl-1807. L-intervent Ingliż fil-Gwerra Peninsulari għen biex tinżamm l-indipendenza Portugiża; L-aħħar truppi Franċiżi tkeċċew fl-1812.

Rio de Janeiro fil-Brażil kienet il-kapitali Portugiża bejn l-1808 u l-1821. Fl-1820, seħħew insurrezzjonijiet kostituzzjonalisti f’Porto u Lisbona. Liżbona reġgħet kisbet l-istatus tagħha bħala l-kapitali tal-Portugall meta l-Brażil iddikjara l-indipendenza tiegħu fl-1822. Il-mewt tar-Re Ġwanni VI fl-1826 ikkawżat kriżi ta' suċċessjoni rjali. Ibnu l-kbir, Pedro I tal-Brażil, sar fil-qosor Pedro IV tal-Portugall, iżda la l-Portugiżi u lanqas il-Brażiljani ma riedu monarkija unifikata; Konsegwentement, Pedro abdika mill-kuruna Portugiża favur bintu ta' 7 snin, Maria da Glória, bil-kundizzjoni li meta tkun saret l-età hi tiżżewweġ lil ħuha, Miguel. Skuntentizza bir-riformi kostituzzjonali ta' Peter wassal lill-fazzjoni &quot;assolutist&quot; tas-sidien tal-art u l-knisja biex jipproklama re Michael fi Frar 1828. Dan wassal għall-Gwerer Liberali, magħrufa wkoll bħala l-Gwerra Żewġ Aħwa jew il-Gwerra Ċivili Portugiża , li fihom Pedro Miguel biex jabdika u jmur fl-eżilju fl-1834 u jpoġġi lil bintu fuq it-tron bħala Reġina Marija II tal-Portugall.

[[Stampa:Mapa Cor-de-Rosa.png|thumb|Murija bir-roża huma żoni tal-Afrika mitluba mill-Portugall qabel l-Ultimatum Brittaniku tal-1890.]]

Wara l-1815, il-Portugiżi espandew il-portijiet tal-kummerċ tagħhom tul il-kosta Afrikana, avvanzaw ġewwa l-pajjiż biex jieħdu l-kontroll tal-Angola u l-Możambik. Il-kummerċ tal-iskjavi tneħħa fl-1836. Fl-Indja Portugiża, il-kummerċ iffjorixxiet fil-kolonja ta' Goa, bil-kolonji sussidjarji tagħha tal-Makaw, ħdejn Ħong Kong, u Timor, fit-tramuntana tal-Awstralja. Il-Portugiżi introduċew b'suċċess il-Kattoliċiżmu u l-lingwa Portugiża fil-kolonji tagħhom, filwaqt li l-maġġoranza ta' settlers komplew sejrin lejn il-Brażil.

L-Ultimatum Brittaniku tal-1890 kien tentattiv biex jisforza l-irtirar tal-forzi militari Portugiżi fl-art bejn il-kolonji Portugiżi tal-Możambik u l-Angola. Iż-żona kienet ġiet mitluba mill-Portugall, li inkludietha fuq il-“Mappa Roża” tiegħu, iżda din kienet ikkonfrontata mal-aspirazzjonijiet Brittaniċi li tinħoloq ferrovija bejn il-Kajr u Cape Town, u b'hekk tgħaqqad il-kolonji tagħhom. Dan il-konfront diplomatiku qanqal mewġiet ta' protesti u wassal għall-waqgħa tal-gvern Portugiż. L-Ultimatum kien meqjus mill-istoriċi u l-politiċi Portugiżi ta' dak iż-żmien bħala l-aktar azzjoni skandaluża tal-Ingliżi kontra l-eqdem alleat tagħhom.

=== L-Ewwel Repubblika u l-Istat Ġdid ===
[[Stampa:AssaltonaMatadaSanga.jpg|thumb|Paratruppi f'ħelikopter tal-Forza tal-Ajru Portugiża matul il-Gwerra Kolonjali Portugiża]]
Fil-5 ta' Ottubru, 1910, kolp ta' stat waqqa' l-Monarkija ta' kważi 800 sena u ġiet ipproklamata r-Repubblika. Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, il-Portugall għen lill-Alleati jiġġieldu l-Poteri Ċentrali; Madankollu, il-gwerra għamlet ħsara lill-ekonomija dgħajfa tagħha. L-instabilità politika u d-dgħufijiet ekonomiċi kienu art fertili għall-kaos u l-inkwiet matul l-Ewwel Repubblika Portugiża. Dawn il-kundizzjonijiet wasslu għall-falliment tal-Monarkija tat-Tramuntana, il-kolp ta' stat tat-28 ta' Mejju, 1926, u l-ħolqien tad-Ditatura Nazzjonali. Dan imbagħad wassal għad-dittatorjat tal-lemin tal-Estado Novo (Stat il-Ġdid), taħt António de Oliveira Salazar fl-1933.

Il-Portugall baqa ' newtrali fit-Tieni Gwerra Dinjija. Bejn is-snin 1940 u 1960, il-Portugall kien membru fundatur tan-NATO, l-OECD u l-Assoċjazzjoni Ewropea tal-Kummerċ Ħieles (EFTA) u ngħaqad man-Nazzjonijiet Uniti fl-1955. Inbdew proġetti ġodda ta' żvilupp ekonomiku u r-rilokazzjoni taċ-ċittadini Portugiżi fil-provinċji barranin fl-Afrika, bl-Angola u l-Możambik ikunu l-miri ewlenin ta' dawn l-inizjattivi. Dawn l-azzjonijiet intużaw biex jaffermaw l-istatus tal-Portugall bħala nazzjon transkontinentali u mhux imperu kolonjali.

Ir-residenti pro-Indjani ta' Dadra u Nagar Haveli sseparaw dawk it-territorji mill-ħakma Portugiża fl-1954. Fl-1961, l-annessjoni tal-Forti ta’ São João Baptista de Ajudá mir-Repubblika ta' Dahomey kienet il-bidu ta' proċess li wassal għax-xoljiment ta' l-Imperu Portugiż ċentinarju. Irtirar sfurzat ieħor seħħ fl-1961 meta l-Portugall irrifjuta li jċedi Goa. Il-Portugiżi kienu involuti f'kunflitt armat fl-Indja Portugiża kontra l-Forzi Armati Indjani. L-operazzjonijiet irriżultaw fit-telfa u t-telf tat-territorji Portugiżi li kien fadal fis-sottokontinent Indjan. Ir-reġim Portugiż irrifjuta li jirrikonoxxi s-sovranità Indjana fuq it-territorji annessi, li baqgħu jkunu rappreżentati fl-Assemblea Nazzjonali sal-kolp ta' stat tal-1974.

Fil-bidu tas-sittinijiet ukoll, movimenti ta' indipendenza fil-provinċji Portugiżi tal-Angola, il-Możambik u l-Guinea fl-Afrika wasslu għall-Gwerra Kolonjali Portugiża (li damet mill-1961 sal-1974). Il-gwerra mmobilizzat madwar 1.4 miljun raġel għal servizz ta 'appoġġ militari jew ċivili, u kkawżat diżgrazzji kbar. Matul il-perjodu tal-gwerra kolonjali, il-Portugall iffaċċja dissens dejjem jikber, embargos fuq l-armi, u sanzjonijiet punittivi oħra imposti mill-komunità internazzjonali. Ir-reġim awtoritarju u konservattiv tal-Estado Novo, l-ewwel immexxi minn Salazar u mill-1968 minn Marcelo Caetano, ipprova jippreserva l-imperu.

=== Preżenti ===
Il-gvern u l-armata rreżistu d-dekolonizzazzjoni tat-territorji barranin tagħhom sa April 1974, meta kolp ta' stat militari tax-xellug f'Lisbona, ir-Rivoluzzjoni tal-Qronfol, witta t-triq għall-indipendenza tat-territorji, kif ukoll ir-restawr tad-demokrazija wara sentejn ta' perjodu ta' tranżizzjoni magħruf bħala PREC (Revolutionary Process in Progress). Dan il-perjodu kien ikkaratterizzat minn tilwim dwar il-poter bejn il-forzi politiċi tax-xellug u tal-lemin. Fis-sajf tal-1975, it-tensjonijiet kienu tant għoljin li l-pajjiż kien fix-xifer tal-gwerra ċivili. Forzi marbuta max-xellug estrem nedew kolp ta' stat ieħor fil-25 ta' Novembru, iżda fazzjoni militari, il-Grupp tad-Disgħa, nediet kontrokolp ta' stat.

Il-Grupp tad-Disgħa ħareġ rebbieħ, u żamm it-twaqqif ta' stat komunista u temm l-instabilità politika. L-irtirar mit-territorji barranin ikkawża eżodu tal-massa ta' ċittadini Portugiżi mit-territorji Afrikani tagħhom. Aktar minn miljun refuġjat Portugiż ħarbu mill-provinċji Portugiżi ta' qabel, peress li s-settlers bojod normalment ma kinux ikkunsidrati bħala parti mill-eks kolonji. Fl-1975, it-territorji Afrikani Portugiżi kollha kienu indipendenti u l-Portugall kellu l-ewwel elezzjonijiet demokratiċi tiegħu f'50 sena.

Il-Portugall baqa' jiġi mmexxi minn Bord ta' Salvazzjoni Nazzjonali sal-elezzjonijiet leġiżlattivi Portugiżi tal-1976, li fihom rebaħ il-Partit Soċjalista Portugiż u l-mexxej tiegħu, Mário Soares, sar Prim Ministru. Soares kien se jservi bħala Prim Ministru mill-1976 sal-1978 u mill-1983 sal-1985. Soares ipprova jerġa’ jibda t-tkabbir ekonomiku u l-iżvilupp li kien inkiseb qabel ir-Rivoluzzjoni tal-Qronfol u beda l-proċess biex jissieħeb mal-Komunità Ekonomika Ewropea (KEE).

Wara t-tranżizzjoni għad-demokrazija, il-Portugall oscilla bejn is-soċjaliżmu u l-adeżjoni mal-mudell neoliberali. Ġew applikati riformi agrarji u nazzjonalizzazzjonijiet; Il-Kostituzzjoni Portugiża ġiet miktuba mill-ġdid biex takkomoda l-prinċipji soċjalisti u komunisti. Sal-reviżjonijiet tal-1982 u l-1989, il-kostituzzjoni kien fiha referenzi għas-soċjaliżmu, id-drittijiet tal-ħaddiema, u x-xewqa ta' ekonomija soċjalista. Is-sitwazzjoni ekonomika tal-Portugall wara r-rivoluzzjoni ġiegħlet lill-gvern jimplimenta programmi ta' stabbilizzazzjoni sorveljati mill-Fond Monetarju Internazzjonali (IMF) fl-1977-78 u 1983-85.

[[Stampa:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (081).jpg|thumb|It-Trattat ta' Lisbona ġie ffirmat fl-2007, meta l-Portugall kellu l-presidenza tal-Kunsill Ewropew.]]

Fl-1986, il-Portugall ingħaqad, flimkien ma' Spanja, mal-Komunità Ekonomika Ewropea, li aktar tard saret l-Unjoni Ewropea (UE). L-ekonomija Portugiża għamlet progress konsiderevoli bħala riżultat tal-Fondi Strutturali u ta' Investiment Ewropej u aċċess aktar faċli għall-kumpaniji għas-swieq barranin.

L-aħħar territorju barrani tal-Portugall, il-Makaw, ġie mgħoddi b'mod paċifiku liċ-Ċina fl-1999. Fl-2002, il-Portugall irrikonoxxa formalment l-indipendenza tat-Timor tal-Lvant (l-Asja). Fl-1995, il-Portugall beda japplika r-regoli taż-Żona Schengen, u jelimina l-kontrolli fuq il-fruntieri ma' membri oħra ta' Schengen. L-Expo '98 saret fil-Portugall u fl-1999 kienet waħda mill-pajjiżi fundaturi tal-ewro u taż-żona tal-ewro. Fl-2004, José Manuel Barroso, dak iż-żmien Prim Ministru tal-Portugall, inħatar President tal-Kummissjoni Ewropea. Fl-1 ta' Diċembru, 2009, daħal fis-seħħ it-Trattat ta' Lisbona, li saħħaħ l-effettività u l-leġittimità demokratika tal-Unjoni. Tfixkil ekonomiku u tkabbir mhux sostenibbli fid-dejn pubbliku matul il-kriżi finanzjarja tal-2007-2008 wasslu lill-pajjiż biex fl-2011 jinnegozja mal-FMI u l-Unjoni Ewropea, permezz tal-Mekkaniżmu Ewropew ta' Stabbiltà Finanzjarja u l-Faċilità Ewropea ta' Stabbiltà Finanzjarja biex jgħin lill-pajjiż jistabbilizza il-finanzi tagħha.

== Ġeografija ==
[[Stampa:Portugal topographic map-pt.png|thumb|Topografija u amministrazzjoni]]
Il-Portugall huwa stat li jinsab fl-Ewropa tal-Punent. Iż-żona kontinentali tagħha tinsab fil-Peniżola Iberika. Il-pajjiż imiss fin-nofsinhar u fil-punent mal-Oċean Atlantiku tat-Tramuntana għal 1,793 km ta' kosta u lejn il-lvant u t-tramuntana ma' Spanja, għal 1,214 km. Minkejja d-daqs ta' din il-fruntiera, il-Portugall ma jagħrafx is-sezzjoni tal-fruntiera bejn il-bokka tax-xmajjar Caya u Cuncos mill-annessjoni tat-territorju ta' Olivenza mir-Renju ta' [[Spanja]], fl-1801. Din iż-żona hija mitluba mill-Portugall, iżda uffiċjalment Hija hija parti integrali mill-provinċja Spanjola ta' Badajoz.

Il-Portugall jaqsam 1,224 km ta' fruntiera ma' [[Spanja]].

=== Klima ===
[[Stampa:Portugal Köppen.svg|thumb|left|Mappa tal-klima tal-Portugall bil-klassifikazzjoni Koppen]]
[[Stampa:Portugal map of Köppen climate classification.svg|thumb|left|]]
[[Stampa:Praia da Marinha (2012-09-27), by Klugschnacker in Wikipedia_(86).JPG|thumb|Il-Bajja ta' Marinha fl-Algarve hija meqjusa mill-Gwida Michelin bħala waħda mill-isbaħ 10 bajjiet fl-Ewropa.]]
Il-Portugall huwa kkaratterizzat prinċipalment minn klima Mediterranja, klima marittima moderata fiż-żoni ta' altitudni għolja tal-gżejjer tal-Azores; klima semi-arida f’partijiet tad-distrett ta’ Beja fin-Nofsinhar imbiegħed u fil-gżira ta' Porto Santo, klima sħuna ta' deżert fil-Gżejjer Selvagens u klima umda subtropikali fil-punent tal-Azores, skont il-klassifikazzjoni tal-klima Köppen-Geiger. Huwa wieħed mill-aktar pajjiżi sħan fl-Ewropa: it-temperatura medja fil-Portugall kontinentali tvarja minn 10-12 °C (50.0-53.6 °F) fl-intern muntanjuż tat-tramuntana għal 17-19 °C (62.6 -66.2 °F) fin-Nofsinhar u fil-baċin tax-Xmara Guadiana. Hemm varjazzjonijiet minn artijiet għolja għal artijiet baxxi. L-Algarve, separat mir-reġjun ta' Alentejo minn muntanji li jilħqu 900 metru (3,000 pied) f'Alto da Fóia, għandu klima simili għaż-żoni kostali tan-Nofsinhar ta' Spanja jew tal-Lbiċ tal-Awstralja.

Il-medja annwali tax-xita fuq il-kontinent tvarja minn ftit aktar minn 3,200 millimetru (126.0 in) fil-Park Nazzjonali Peneda-Gerês għal inqas minn 500 millimetru (19.7 in) fil-partijiet tan-Nofsinhar tal-Alentejo. Mount Pico jirċievi l-ogħla xita annwali (aktar minn 6,250 millimetru (246.1 in) fis-sena), skond l-Instituto Português do Mar e da Atmosfera.

F'xi żoni, bħall-baċin Guadiana, it-temperaturi medji annwali bi nhar jistgħu jilħqu l-24.5 °C (76.1 °F), u t-temperaturi massimi tas-sajf ħafna drabi jaqbżu l-40 °C (104 °F). Il-massimu storiku ta’ 47.4 °C (117.3 °F) kien irreġistrat f’Amareleja.

=== Bijodiversità ===
[[Stampa:Dreaming of snow (318977965).jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali Peneda-Gerês huwa l-uniku park magħżul nazzjonalment fil-Portugall, minħabba r-rarità u l-importanza tal-ambjent tiegħu.]]
Il-Portugall jinsab fil-baċir tal-Mediterran, it-tielet l-aktar punt divers tal-flora fid-dinja.

Hija dar għal sitt ekoreġjuni terrestri: foresti mħallta moderati ta 'l-Azores, foresti mħallta tal-Kantabrija, foresti ta' Evergreen ta' Madeira, foresti sclerophyllous u semi-decidues Iberiċi, foresti montani tal-majjistral tal-Iberja, u foresti sclerophyllous u mħallta tal-Mediterran tal-Lbiċ tal-Iberja. Aktar minn 22 % tal-art tagħha hija inkluża fin-netwerk Natura 2000 L-Ewkaliptu, il-ballut tas-sufra u l-arżnu marittimu flimkien jirrappreżentaw 71 % taż-żona totali tal-foresti tal-Portugall kontinentali.

Il-kundizzjonijiet ġeografiċi u klimatiċi jiffaċilitaw l-introduzzjoni ta' speċi eżotiċi li aktar tard isiru invażivi u distruttivi għall-ħabitats indiġeni. Madwar 20 fil-mija tan-numru totali ta' speċi eżistenti fil-Portugall kontinentali huma eżotiċi. Il-Portugall huwa t-tieni pajjiż fl-Ewropa bl-ogħla numru ta' speċi ta' annimali u pjanti mhedda.

Il-Portugall kollu kemm hu huwa waqfa importanti għall-ispeċi ta' għasafar migratorji.

L-ispeċi mammiferi kbar tal-Portugall (ċriev, ibex, ħanżir, volpi ħamra, lupu Iberiku u linċi Iberika) darba kienu mifruxa madwar il-pajjiż kollu, iżda l-kaċċa intensa, id-degradazzjoni tal-ħabitat u l-pressjoni dejjem akbar mill-Agrikoltura u t-trobbija tal-bhejjem naqqsu l-popolazzjonijiet fuq skala kbira fil- seklu 19 u kmieni 20; oħrajn, bħall-ibex Portugiż, saħansitra spiċċaw. Illum, dawn l-annimali għal darb'oħra qed jespandu l-firxa nattiva tagħhom.

Il-kosta tal-punent Portugiża hija parti mill-erba' sistemi ewlenin ta' upwelling tal-limitu tal-lvant tal-oċean. Din is-sistema ta 'upwelling staġjonali, tipikament osservata matul ix-xhur tas-sajf, ġġib ilma aktar frisk u b'ħafna nutrijenti fil-wiċċ tal-baħar, li tippromwovi t-tkabbir tal-fitoplankton, l-iżvilupp taż-żooplankton, u d-diversità rikka ta' ħut pelaġiku u invertebrati tal-baħar oħra. Dan jagħmel lill-Portugall wieħed mill-akbar konsumaturi ta' ħut per capita fid-dinja 73% tal-ħut tal-ilma ħelu li jinsab fil-Peniżola Iberika huwa endemiku, l-akbar ammont ta' kwalunkwe reġjun fl-Ewropa.

Xi żoni protetti fil-Portugall jinkludu: is-Serras de Aire u Candeeiros, il-Lbiċ ta' Alentejo u l-Park Naturali tal-Kosta Vicentine, u l-Park Naturali ta' Montesinho li huwa dar għal xi wħud mill-uniċi popolazzjonijiet ta' lupu Iberiku u ors kannella Iberiku.

== Politika ==
[[Stampa:Marcelo Rebelo de Sousa em 2018.jpg|thumb|left|Marcelo Rebelo de Sousa, president mill-2016]]
[[Stampa:Luís Montenegro.jpg|thumb|Luis Montenegro, Prim Ministru mill-2024]]
Il-Portugall huwa repubblika demokratika rappreżentattiva semi-presidenzjali mir-ratifika tal-Kostituzzjoni tal-1976, b'Lisbona, l-akbar belt tal-pajjiż, bħala l-kapitali tagħha. Il-Kostituzzjoni tagħti d-diviżjoni jew is-separazzjoni tas-setgħat bejn erba’ korpi ta' sovranità: il-President tar-Repubblika, l-Assemblea tar-Repubblika, il-Gvern u l-Qrati.

Il-Palazz ta' Belém iservi bħala r-residenza uffiċjali u l-post tax-xogħol tal-President tar-Repubblika.
Il-Kap tal-Istat huwa l-President tar-Repubblika, elett b’vot universali dirett għal perjodu ta’ ħames snin; Il-President attwali huwa Marcelo Rebelo de Sousa. Għalkemm pożizzjoni fil-biċċa l-kbira ċerimonjali, is-setgħat presidenzjali jinkludu l-ħatra tal-Prim Ministru u membri oħra tal-Gvern; tkeċċi lill-Prim Ministru; xolji l-Assemblea; il-leġislazzjoni tal-veto (li tista' tiġi megħluba mill-Assemblea); u tiddikjara gwerra (biss fuq rakkomandazzjoni tal-Gvern u bl-awtorizzazzjoni tal-Assemblea). Il-President għandu wkoll setgħat ta' sorveljanza u riżerva u huwa l-Kap Kmandant ex officio tal-Forzi Armati. Il-President jingħata parir dwar kwistjonijiet importanti mill-Kunsill tal-Istat.

=== Gvern ===
[[Stampa:2017-09-27, Câmara Municipal, Albufeira (3).JPG|thumb|left|Câmara Municipal (City Hall), Albufeira]]
[[Stampa:Palácio de São Bento (Assemblée nationale) (9307363528).jpg|thumb|Bini tal-Assemblea tar-Repubblika f'Lisbona]]
L-Assemblea tar-Repubblika hija parlament unikamerali magħmul minn massimu ta' 230 deputat eletti għal perjodu ta' erba' snin. Il-Gvern huwa mmexxi mill-Prim Ministru u jinkludi Ministri u Segretarji tal-Istat, li għandhom setgħat eżekuttivi sħaħ; Il-Prim Ministru attwali huwa Luís Montenegro. Il-Kunsill tal-Ministri – taħt il-Prim Ministru (jew il-President fuq talba ta' dan tal-aħħar) u l-Ministri – jaġixxi bħala l-kabinett. Il-Qrati huma organizzati f'diversi livelli, bejn il-fergħat ġudizzjarji, amministrattivi u fiskali. Il-Qrati Supremi huma istituzzjonijiet tal-aħħar għażla/appell. Qorti Kostituzzjonali bi tlettax-il membru tissorvelja l-kostituzzjonalità tal-liġijiet.

Il-Portugall jopera sistema multipartitika ta' leġiżlaturi kompetittivi/gvernijiet amministrattivi lokali fil-livelli nazzjonali, reġjonali u lokali. L-Assemblea tar-Repubblika, l-Assembleji Reġjonali u l-muniċipalitajiet u l-parroċċi lokali huma ddominati minn żewġ partiti politiċi, il-Partit Soċjalista Demokratiku u l-Partit Soċjalista, minbarra Basta, l-Inizjattiva Liberali, il-Blokk tax-Xellug, il-Koalizzjoni Demokratika Unitarja (Komunista). Partit Portugiż u Ekoloġista &quot;Il-Ħodor&quot;), LIVRE, is-CDS – Partit Popolari u l-Poplu tan-Natura tal-Annimali.

=== Relazzjonijiet barranin ===
[[Stampa:Portuguese Passport Cover.jpg|thumb|Passaport Portugiż (Portugiż: Passaporte português) verżjoni attwali mill-2017]]
Stat membru tan-Nazzjonijiet Uniti mill-1955, il-Portugall huwa membru fundatur tan-NATO (1949), tal-OECD (1961) u tal-EFTA (1960); ħalla lil din tal-aħħar fl-1986 biex tingħaqad mal-Komunità Ekonomika Ewropea, li saret l-Unjoni Ewropea fl-1993. Fl-1996, il-Portugall waqqaf flimkien il-Komunità tal-Pajjiżi tal-Lingwa Portugiża (CPLP), magħrufa wkoll bħala l-Commonwealth Lusophone, organizzazzjoni internazzjonali u politika ta' assoċjazzjoni. tan-nazzjonijiet lusofoni fejn il-Portugiż huwa lingwa uffiċjali.

Il-Portugall kien membru sħiħ tal-Unjoni Latina (1983) u tal-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani (1949). Għandha alleanza ta' ħbiberija u trattat ta' ċittadinanza doppja mal-eks kolonja tagħha, il-Brażil. Il-Portugall u r-Renju Unit jaqsmu l-eqdem ftehim militari attiv fid-dinja permezz tal-Alleanza Anglo-Portugiża tagħhom (Trattat ta’ Windsor), iffirmat fl-1373.

=== Tilwim territorjali ===
Olivenza: Taħt is-sovranità Portugiża mill-1297, il-muniċipalità ta' Olivenza ġiet ċeduta lil Spanja taħt it-Trattat ta' Badajoz fl-1801, wara l-Gwerra Oranġjo. Il-Portugall talabha fl-1815 taħt it-Trattat ta’ Vjenna. Madankollu, mis-seklu 19 ilha kontinwament irregolata minn Spanja, li tqis it-territorju bħala t-territorju tagħha mhux biss de facto iżda wkoll de jure.

Gżejjer Savage: Grupp żgħir ta' gżejjer fil-biċċa l-kbira diżabitati li jaqgħu taħt il-ġurisdizzjoni reġjonali awtonoma tal-Madeira Portugiża. Skoperti fl-1364 minn baħrin Taljani taħt is-servizz tal-Prinċep Enriku n-Navigatur, ġew skoperti għall-ewwel darba min-navigatur Portugiż Diogo Gomes ta' Sintra fl-1438. Storikament, il-gżejjer kienu ta' sidien privati ​​Portugiżi mis-seklu 16 ‘il quddiem, sal-1971. il-gvern xtrahom u stabbilixxa żona ta' riżerva naturali li kienet tkopri l-arċipelagu kollu. Il-gżejjer ilhom mitluba minn Spanja mill-1911, u t-tilwima ikkawżat xi perjodi ta' tensjoni politika bejn iż-żewġ pajjiżi. Il-problema ewlenija għat-tentattivi ta' Spanja biex tippretendi dawn il-gżejjer żgħar ma kinitx daqshekk il-valur intrinsiku tagħhom, iżda l-fatt li jespandu konsiderevolment iż-żona ekonomika esklussiva tal-Portugall lejn in-Nofsinhar, għad-detriment ta' Spanja. Il-Gżejjer Savage ġew miżjuda provviżorjament mal-lista tal-wirt dinji tal-UNESCO fl-2017.

=== Militari ===
[[Stampa:The Portuguese navy frigate NRP Bartolomeu Dias (F-333) (cropped) 01.jpg|thumb|Il-frejgata tal-Marina Portugiża NRP Bartolomeu Dias]]
Il-forzi armati għandhom tliet fergħat: Navy, Armata u Air Force, ikkmandati mill-Istaff Ġenerali tal-Forzi Armati Portugiżi. Huma jservu primarjament bħala forza ta 'awtodifiża li l-missjoni tagħha hija li tipproteġi l-integrità territorjali tal-pajjiż, iżda jistgħu wkoll jintużaw f'missjonijiet offensivi f'territorji barranin. F'dawn l-aħħar snin, il-Forzi Armati Portugiżi wettqu diversi missjonijiet militari tan-NATO u tal-Unjoni Ewropea f'diversi territorji, jiġifieri fl-Afganistan, l-Iraq, il-Libanu, il-Bożnja u Ħerzegovina, il-Kosovo, il-Mali, ir-Repubblika Ċentru-Afrikana, is-Somalja, il-Możambik u Timor tal-Lvant. Fl-2023, it-tliet fergħat kellhom 24,000 persunal militari. L-infiq militari Portugiż fl-2023 kien ta 'aktar minn 4 biljun dollaru Amerikan, li jirrappreżenta 1.48 fil-mija tal-PGD.

L-Armata b'saħħitha ta' 11,000 hija magħmula minn tliet brigati u unitajiet żgħar oħra: brigata tal-infanterija (l-aktar mgħammra b'vetturi korazzati Pandur II, howitzers M114, u sistemi ta' difiża tal-ajru MIM-72 Chaparral), brigata mekkanizzata (l-aktar mgħammra b'Leopard 2 A6). tankijiet u vetturi armati M113A2) u brigata ta' reazzjoni mgħaġġla (magħmula minn paraxutti, komando, gwardjani u reġiment tal-artillerija). In-Navy (7,000 persunal, li minnhom 900 huma marittimi), l-eqdem forza navali li baqgħu ħajjin fid-dinja, għandha ħames frejgati, żewġ corvettes, żewġ sottomarini u 20 bastiment tal-għassa tal-oċeani. Il-Forza tal-Ajru (6,000 persunal) għandha l-Lockheed F-16M Fighting Falcon bħala l-ajruplan tal-ġlieda prinċipali tagħha.

Minbarra t-tliet fergħat tal-forzi armati, hemm il-Gwardja Repubblikana Nazzjonali, forza tas-sigurtà suġġetta għal-liġi u organizzazzjoni militari (ġendarmerija) magħmula minn 25,000 suldat. Din il-forza hija taħt l-awtorità kemm tal-Ministeru tad-Difiża kif ukoll tal-Ministeru tal-Intern. Hija pprovdiet stakkamenti biex jipparteċipaw f'operazzjonijiet internazzjonali fl-Iraq u fit-Timor tal-Lvant.

L-Istati Uniti żżomm preżenza militari ta' 770 suldat fil-bażi tal-ajru ta' Lajes, fil-Gżira Terceira, fl-Azores. Il-Kmand Konġunt tal-Forza Alleata ta' Lisbona (JFC Lisbon) huwa wieħed mit-tliet subdiviżjonijiet ewlenin tal-Kmand tal-Operazzjonijiet Alleati tan-NATO.

=== Liġi u ġustizzja ===
[[Stampa:Campus Justiça (cropped).JPG|thumb|Il-Kampus tal-Ġustizzja ta' Lisbona]]
Is-sistema legali Portugiża hija parti mis-sistema legali tal-liġi ċivili. Il-liġijiet ewlenin huma l-Kostituzzjoni (1976), il-Kodiċi Ċivili Portugiż (1966) u l-Kodiċi Penali Portugiż (1982), kif emendat. Liġijiet oħra rilevanti huma l-Kodiċi tal-Kummerċ (1888) u l-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili (1961). Il-liġijiet Portugiżi ġew applikati fl-eks kolonji u territorji u jkomplu jinfluwenzaw dawk il-pajjiżi.

L-ogħla qrati nazzjonali huma l-Qorti Suprema tal-Ġustizzja u l-Qorti Kostituzzjonali. Il-Ministeru Pubbliku, immexxi mill-Avukat Ġenerali tar-Repubblika, jikkostitwixxi l-korp indipendenti għall-amministrazzjoni tal-ġustizzja.

Id-dekriminalizzazzjoni tad-droga ġiet iddikjarata fl-2001, u b'hekk il-Portugall sar l-ewwel pajjiż li ppermetta l-użu u l-pussess personali tad-droga komuni kollha. Minkejja l-kritika minn pajjiżi Ewropej oħra, li sostnew li l-użu tad-droga fil-Portugall se jiżdied ħafna, l-użu ġenerali tad-droga naqas flimkien mal-każijiet ta' infezzjoni tal-HIV, li naqsu b’50 fil-mija fl-2009. 

Id-drittijiet tal-persuni LGBT fil-Portugall żdiedu konsiderevolment fis-seklu 21. Fl-2003, il-Portugall żied liġi tax-xogħol kontra d-diskriminazzjoni bbażata fuq l-orjentazzjoni sesswali. Fl-2004, l-orjentazzjoni sesswali ġiet miżjuda mal-Kostituzzjoni bħala parti mill-protezzjoni kontra d-diskriminazzjoni. Fl-2010, il-Portugall sar is-sitt pajjiż fl-Ewropa u t-tmien fid-dinja li llegalizza ż-żwieġ bejn persuni tal-istess sess fil-livell nazzjonali.

L-adozzjoni minn persuni LGBT ilha permessa mill-2016, kif ukoll l-aċċess tal-koppji tal-istess sess għal riproduzzjoni assistita medikament. Fl-2017, il-Liġi tal-Identità tal-Ġeneru ssimplifikat il-proċess legali tal-bdil tal-ġeneru u l-isem għal persuni transġeneri, u għamlitha aktar faċli għall-minorenni biex ibiddlu l-markatur tas-sess tagħhom fuq dokumenti legali. Fl-2018, id-dritt għall-identità tal-ġeneru u l-awtodeterminazzjoni tal-espressjoni tal-ġeneru ġie protett, il-minorenni intersesswali ġew protetti bil-liġi minn proċeduri mediċi bla bżonn &quot;sakemm tiġi manifestata l-identità tal-ġeneru tal-minuri&quot; u d-dritt għall-protezzjoni Kontra d-diskriminazzjoni fuq il-bażi tal-karatteristiċi sesswali kienet protetta bl-istess liġi.

L-ewtanasja ġiet legalizzata wara r-reviżjoni tagħha fil-Parlament. Iċ-ċittadini ta' aktar minn 18-il sena li huma morda terminali u li jsofru tbatija estrema, iżda li xorta jistgħu jiddeċiedu, se jkollhom id-dritt legali li jitolbu l-mewt assistita. Madankollu, persuni mhux residenti mhux se jkunu jistgħu jagħmlu dan. Minkejja l-approvazzjoni parlamentari, il-leġiżlazzjoni dwar l-ewtanasja għadha ma ġietx regolata u l-iskeda għall-implimentazzjoni tagħha għadha mhix magħrufa, li jfisser li l-ewtanasja bħalissa tinsab sospiża.

=== Infurzar tal-liġi ===
[[Stampa:Verão seguro.jpg|thumb|Uffiċjali tal-Pulizija tas-Sigurtà Pubblika għassa fuq ir-roti]]
L-organizzazzjonijiet ewlenin tal-pulizija tal-Portugall huma l-Guarda Nacional Republicana – GNR (Gwardja Nazzjonali Repubblikana), ġendarmerija; il-Polícia de Segurança Pública – PSP (Pulizija tas-Sigurtà Pubblika), forza tal-pulizija ċivili li taħdem f'żoni urbani; u l-Polícia Judiciária – PJ (Pulizija Ġudizzjarja), pulizija ta' investigazzjoni kriminali speċjalizzata ħafna li hija ssorveljata mill-Ministeru Pubbliku.

Il-Portugall għandu total ta' 49 ċentru penitenzjarju ġestiti mill-Ministeru tal-Ġustizzja, inklużi sbatax-il ħabs ċentrali, erba' ħabs speċjali, sebgħa u għoxrin ħabs reġjonali u wieħed “Cadeia de Apoio” (Ċentru ta' Detenzjoni ta' Appoġġ). Mill-1 ta' Jannar, 2023, il-popolazzjoni attwali tal-ħabs tagħha hija ta' madwar 12,257 priġunier, li hija madwar 0.12% tal-popolazzjoni totali tagħha. Ir-rata ta' ħabs ilha tiżdied mill-2010, b'żieda ta' 15% fl-aħħar tmien snin.

=== Diviżjonijiet amministrattivi ===
[[Stampa:PortugalNumbered.png|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi]]
Amministrattivament, il-Portugall huwa maqsum fi 308 muniċipalità (municipios jew concelhos), li wara riforma fl-2013 huma suddiviżi fi 3,092 freguesia ċivili (Portugiż: freguesia). Operattivament, il-muniċipalità u l-parroċċa ċivili, flimkien mal-gvern nazzjonali, huma l-uniċi unitajiet amministrattivi lokali identifikati legalment mill-gvern tal-Portugall (pereżempju, bliet, rħula jew irħula m’għandhomx personalità legali, għalkemm jistgħu jintużaw bħala baċin għas-servizzi li jiddefinixxuhom).

Il-Portugall kontinentali huwa agglomerat fi 18-il distrett, filwaqt li l-arċipelagi tal-Azores u l-Madeira huma rregolati bħala reġjuni awtonomi; L-akbar unitajiet, stabbiliti mill-1976, huma l-Portugall kontinentali u r-reġjuni awtonomi tal-Portugall (Azores u Madeira).

It-18-il distrett tal-Portugall kontinentali huma: Aveiro, Beja, Braga, Bragança, Castelo Branco, Coimbra, Évora, Faro, Guarda, Leiria, Lisboa, Portalegre, Porto, Santarém, Setúbal, Viana do Castelo, Vila Real u Viseu – kull distrett Huwa jieħu l-isem tal-kapital tad-distrett.

Fis-sistema NUTS tal-Unjoni Ewropea, il-Portugall huwa maqsum f'disa' reġjuni: Azores, Alentejo, Algarve, Ċentru, Lisbona, Madeira, Tramuntana, Punent u Vale do Tejo u Península de Setúbal, u bl-eċċezzjoni tal-Azores u Madeira, iż-żoni NUTS huma suddiviżi fi 28 subreġjun.

== Ekonomija ==
[[Stampa:Porto de Lisboa (2).jpg|thumb|left|Port ta' Lizbona (Porto de Lisboa)]]
[[Stampa:Parque das Nações 31.jpg|thumb|Torri Vasco da Gama fil-Parque das Nações bil-Pont Vasco da Gama, l-itwal pont fl-UE, f'Lisbona]]
[[Stampa:Porto de Lisboa, 2011.02.18 (5489328035).jpg|thumb|left|Port ta' Lizbona (Porto de Lisboa)]]
[[Stampa:Porto de Lisboa, 2011.02.18 (5489924054).jpg|thumb|Port ta' Lizbona (Porto de Lisboa)]]

Il-Portugall huwa pajjiż żviluppat u bi dħul għoli bi PGD per capita ta’ 83 % tal-medja tal-UE27 fl-2023, u HDI ta' 0.874 (it-42 l-ogħla fid-dinja) fl-2021. Għandu t-13-il l-akbar riżerva tad-deheb fid-dinja. dinja fil-bank ċentrali nazzjonali tagħha, għandha t-tmien l-akbar riżerva ppruvata ta 'litju, bl-esportazzjonijiet totali jirrappreżentaw 47.4% tal-PGD tiegħu fl-2023. fl-1986.

Fl-aħħar tal-2023, il-PGD (PPP) kien ta' $ 48,759 per capita, skont il-Bank Dinji. Fl-2023, il-Portugall kellu l-ħames l-inqas PGD per capita (PPP) fiż-żona tal-euro b'20 membru, u t-tmien l-inqas fl-Unjoni Ewropea b'27 membru. Sal-2022, il-produttività tax-xogħol kienet niżlet għar-raba’ l-inqas fost is-27 stat membru tal-Unjoni Ewropea (UE) u kienet 35% inqas mill-medja tal-UE. Fi ħdan l-UE, l-ekonomija tal-Portugall hija aktar baxxa mill-biċċa l-kbira tal-istati tal-Punent.

Il-Portugall kien wieħed mill-membri oriġinali taż-żona ewro. Il-munita nazzjonali, l-euro (€), bdiet tbiddel l-idejn fl-2000, u ġiet ikkonsolidata fl-2002. Il-bank ċentrali tal-Portugall huwa l-Bank tal-Portugall, parti integrali mis-Sistema Ewropea tal-Banek Ċentrali. Ħafna mill-industriji, kumpaniji u istituzzjonijiet finanzjarji huma kkonċentrati fiż-żoni metropolitani ta' Lisbona u Porto; Id-distretti ta' Setúbal, Aveiro, Braga, Coimbra, Leiria u Faro huma l-akbar ċentri ekonomiċi barra minn dawn iż-żewġ żoni ewlenin.

Sa mir-Rivoluzzjoni tal-Qronfol tal-1974, li laħqet il-qofol tagħha fit-tmiem ta' waħda mill-aktar fażijiet notevoli ta' espansjoni ekonomika tal-Portugall, kien hemm bidla sinifikanti fit-tkabbir ekonomiku annwali tan-nazzjon. Wara t-taqlib tar-rivoluzzjoni tal-1974, il-Portugall ipprova jadatta għal ekonomija globali moderna li qed tinbidel, proċess li jkompli. Sa mis-snin disgħin, il-mudell tal-iżvilupp ekonomiku tal-Portugall ibbażat fuq il-konsum pubbliku nbidel għal sistema ffukata fuq l-esportazzjonijiet, l-investiment privat u l-iżvilupp tas-settur tat-teknoloġija għolja. Bħala riżultat, is-servizzi tan-negozju qabżu industriji aktar tradizzjonali bħat-tessuti, ħwejjeġ, żraben u sufra (il-Portugall huwa l-produttur ewlieni fid-dinja tas-sufra), prodotti tal-injam u xorb.

Fis-snin 2010, l-ekonomija Portugiża sofriet l-aktar riċessjoni qawwija tagħha mis-snin sebgħin, li rriżultat fil-pajjiż irċieva salvataġġ ta' €78 biljun mill-Unjoni Ewropea u l-Fond Monetarju Internazzjonali f'Mejju 2011. Sa tmiem l-2023, il-proporzjon tad-dejn bħala il-perċentwal tal-PGD niżel taħt il-100%, għal 99.1%.

Is-salarju medju huwa ta' €1,137 fix-xahar, esklużi dawk li jaħdmu għal rashom u l-paga minima, li hija regolata bil-liġi, hija ta' €820 fix-xahar (imħallsa 14-il darba fis-sena) mill-2024. Ir-Rapport Globali tal-Kompetittività 2019, ippubblikat mid-Dinja Forum Ekonomiku, ikklassifikat il-Portugall fl-34 post l-indiċi tal-kwalità tal-ħajja ta' Numbeo poġġa lill-Portugall fl-20 post fid-dinja fl-2023.

[[Stampa:Vehículos en el puerto de Setúbal, Portugal, 2019-05-24, DD 01.jpg|thumb|Karozzi Volkswagen Autoeuropa fil-Port ta' Setúbal]]

Kumpaniji elenkati fil-borża Euronext ta' Lisbona, bħal EDP, Galp, Jerónimo Martins, Mota-Engil, Novabase, Semapa, Portucel Soporcel, Portugal Telecom u Sonae, huma fost l-akbar korporazzjonijiet skont in-numru ta' impjegati, dħul nett jew sehem fis-suq internazzjonali. Euronext Lisbon hija l-borża prinċipali u hija parti mill-grupp pan-Ewropew ta' boroż Euronext. Il-PSI-20 huwa l-aktar indiċi tal-istokk selettiv u magħruf fil-Portugall.

Ir-rapporti ekonomiċi tal-OECD mill-2018 juru rkupru. Il-kirjiet u l-prezzijiet tad-djar għolew fil-Portugall, partikolarment f’Lisbona, fejn il-kirjiet żdiedu b’37% fl-2022. Ir-rata ta’ inflazzjoni ta’ 8% fl-istess sena aggravat il-problema. Skont l-IMF, l-irkupru ekonomiku tal-Portugall mill-pandemija tal-COVID fl-2022 kien sostanzjalment aħjar mill-medja tal-UE. Għalkemm modest, it-tkabbir ekonomiku kompla fl-2023, filwaqt li l-inflazzjoni kompliet tonqos għal 5%. Fl-2024, il-livell ta' inflazzjoni annwali huwa mistenni li jkun ta' 2.3% akkumpanjat minn tkabbir ekonomiku żgħir.

L-agrikoltura fil-Portugall hija bbażata fuq unitajiet imxerrda ta' proprjetà tal-familja żgħar u ta' daqs medju. Madankollu, is-settur jinkludi wkoll agrikoltura intensiva fuq skala akbar u negozji agrikoli orjentati lejn l-esportazzjoni. Il-pajjiż jipproduċi varjetà ta' uċuħ tar-raba' u prodotti tal-bhejjem, inklużi: tadam, frott taċ-ċitru, ħaxix aħdar, ross, qamħ, xgħir, qamħirrum, żebbuġ, żrieragħ taż-żejt, ġewż, ċirasa, blueberries, għeneb tal-mejda, faqqiegħ li jittiekel, prodotti tal-ħalib, tjur ħielsa -firxa u ċanga. Skont il-FAO, il-Portugall huwa l-produttur ewlieni fid-dinja tas-sufra u l-ħarrub, li jammonta għal madwar 50 % u 30 % tal-produzzjoni globali, rispettivament. Hija t-tielet l-akbar esportatur tal-qastan u t-tielet l-akbar produttur Ewropew tal-polpa. Il-Portugall huwa fost l-akbar għaxar produtturi taż-żejt taż-żebbuġa fid-dinja u r-raba’ l-akbar esportatur. Il-pajjiż huwa wieħed mill-akbar esportaturi tal-inbid fid-dinja, rikonoxxut għall-inbejjed eċċellenti tiegħu. Il-forestrija kellha rwol ekonomiku importanti fil-komunitajiet rurali u fl-industrija. Fl-2001, il-prodott gross agrikolu kien jirrappreżenta 4% tal-ekonomija; fl-2022, kien 2%.

=== Turiżmu ===
[[Stampa:Playa de Albufeira.jpg|thumb|left|Praia da Albufeira (Bajja ta' Albufeira)]]
[[Stampa:Praia da Marinha (35518737040).jpg|thumb|Praia da Marinha (Bajja ta' Marinha), Kosta Portugiża fl-Algarve]]

L-ivvjaġġar u t-turiżmu huma parti estremament importanti tal-ekonomija tal-Portugall. Mill-2023, kważi nofs it-tkabbir reali tal-PGD huwa dovut għas-settur tat-turiżmu, li jammonta għal 16.5% tal-PGD. Kien meħtieġ li l-pajjiż jiffoka fuq l-attrazzjonijiet niċċa tiegħu, bħas-saħħa, in-natura u t-turiżmu rurali, biex jibqa’ qabel il-kompetituri tiegħu.

Il-Portugall huwa fost l-20 pajjiż l-aktar li jżuruha nies fid-dinja, u rċieva aktar minn 26.5 miljun turist barrani fl-2023. Fl-2014, il-Portugall intgħażel l-aqwa pajjiż Ewropew mill-USA Today. Fl-2017, il-Portugall intgħażel id-destinazzjoni ewlenija fl-Ewropa u fl-2018 u l-2019, id-destinazzjoni ewlenija fid-dinja.

L-aktar postijiet turistiċi importanti fil-Portugall huma: Lisbona, Cascais, Fátima, Algarve, Madeira, Nazaré, Óbidos, Porto, Braga, Guimarães u Coímbra. Liżbona hija s-sittax-il belt Ewropea li tattira l-aktar turisti (fl-2006, seba' miljun turist okkupaw il-lukandi tal-belt).

=== Xjenza u teknoloġija ===
[[Stampa:Fundação Champalimaud - Lisboa - Portugal (20864979843).jpg|thumb|Fondazzjoni Champalimaud, wieħed miċ-ċentri ta' riċerka tan-newroxjenza u l-onkoloġija ewlenin fid-dinja.]]
L-attivitajiet ta' riċerka xjentifika u teknoloġika jitwettqu prinċipalment f'netwerk ta' unitajiet ta' R&amp;D li jappartjenu għal universitajiet pubbliċi u istituzzjonijiet ta' riċerka awtonomi ġestiti mill-Istat, bħall-INETI (Istitut Nazzjonali tal-Inġinerija, Teknoloġija u Innovazzjoni) u l-INRB (Istitut Nazzjonali tar-Riżorsi Bijoloġiċi). ). Il-finanzjament u l-ġestjoni ta' din is-sistema jitwettqu taħt l-awtorità tal-Ministeru tax-Xjenza, it-Teknoloġija u l-Edukazzjoni Għolja u l-Fundação para a Ciência e Tecnologia (Fondazzjoni għax-Xjenza u t-Teknoloġija). L-akbar unitajiet ta' R&amp;D f'universitajiet pubbliċi skont il-volum ta' għotjiet ta' riċerka u pubblikazzjonijiet riveduti mill-pari jinkludu istituzzjonijiet ta' riċerka fil-bijoxjenza.

Fost l-akbar istituzzjonijiet ta' riċerka mhux statali hemm l-Istitut Gulbenkian tax-Xjenza u l-Fondazzjoni Champalimaud, ċentru ta' riċerka fin-newroxjenza u l-onkoloġija. Kumpaniji industrijali u ta 'teknoloġija għolja nazzjonali u multinazzjonali huma responsabbli għal proġetti ta' riċerka u żvilupp. Waħda mill-eqdem soċjetajiet xjentifiċi fil-Portugall hija l-Akkademja tax-Xjenzi ta' Lisbona, imwaqqfa fl-1779.

Sforzi ta' riċerka bilaterali appoġġjati mill-istat Iberiku jinkludu l-Laboratorju Internazzjonali tan-Nanoteknoloġija Iberika u l-pjattaforma tal-kompjuters distribwit Ibercivis. Il-Portugall huwa membru ta' organizzazzjonijiet xjentifiċi pan-Ewropej. Dawn jinkludu l-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA), il-Laboratorju Ewropew għall-Fiżika tal-Partikuli (CERN), l-ITER u l-Osservatorju Ewropew tan-Nofsinhar (ESO). Il-Portugall għandu l-akbar akkwarju fl-Ewropa, l-Oċeanarju ta’ Liżbona, u għandu organizzazzjonijiet notevoli oħra ffukati fuq wirjiet u sensibilizzazzjoni relatati max-xjenza, bħall-aġenzija statali Ciência Viva, il-Mużew tax-Xjenza tal-Università ta' Coimbra, il-Mużew Nazzjonali tal-Istorja Naturali ta’ l-Università ta’ Lisbona u l-Visionarium. It-Tabella ta' Valutazzjoni tal-Innovazzjoni Ewropea 2011 poġġa l-innovazzjoni bbażata fil-Portugall fil-15-il post, b'żieda fl-infiq u l-produzzjoni tal-innovazzjoni. Il-Portugall ikklassifika fit-30 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023.

=== Trasport ===
[[Stampa:Túnel do Marão.jpg|thumb|Tunnel ta' Marão (Túnel do Marão), l-itwal mina tat-triq fil-Peniżola Iberika.]]
Il-Portugall għandu netwerk ta' toroq ta' 68,732 km, li minnhom kważi 3,000 km huma parti minn sistema ta' 44 awtostrada. F'ħafna minnhom huwa meħtieġ li tħallas pedaġġ (ara Vía Verde). Il-pont Vasco da Gama huwa l-itwal fl-UE (it-tieni l-itwal fl-Ewropa) b'12,345 km.

It-territorju kontinentali tal-Portugall, ta' 89,015 km2, għandu erba' ajruporti internazzjonali li jinsabu ħdejn il-bliet ewlenin ta' Lisbona, Porto, Faro u Beja. Il-pożizzjoni ġeografika ta' Lisbona tagħmilha waqfa għal ħafna linji tal-ajru barranin f'diversi ajruporti fil-pajjiż. It-trasportatur ewlieni tal-bandiera huwa TAP Air Portugal, għalkemm ħafna linji tal-ajru nazzjonali oħra joffru servizzi ġewwa u barra mill-pajjiż.

L-ajruporti l-aktar importanti huma dawk ta' Lisbona, Porto, Faro, Funchal (Madeira) u Ponta Delgada (Azores), immexxija mill-grupp ta' awtoritajiet nazzjonali tal-ajruporti ANA – Aeroportos de Portugal. Il-bini ta' ajruport ġdid biex jieħu post l-ajruport attwali ta' Lisbona ilu ppjanat għal aktar minn 50 sena, iżda dejjem ġie pospost għal numru ta' raġunijiet.

[[Stampa:Metro Transportes do Sul - 25 Abril stop (cropped).jpg|thumb|left|Tren ta' Metro fil-Almada]]
[[Stampa:Metro do Porto - MP 100 (6289259423).jpg|thumb|Tren ta' Metro fil-Porto Bombardier Flexity Swift f'Maia]]
[[Stampa:Metro Transportes do Sul - Casa do Povo stop.jpg|thumb|left|Tren ta' Metro fil-Seixal]]

Is-sistema ferrovjarja nazzjonali, li testendi mal-pajjiż kollu u tasal fi Spanja, hija appoġġata u ġestita minn Comboios de Portugal (CP). It-trasport tal-passiġġieri u tal-merkanzija bil-ferrovija huwa derivat mill-2,791 km (1,734 mi) ta’ linji tal-ferrovija li bħalissa huma fis-servizz, li minnhom 1,430 km (889 mi) huma elettrifikati u madwar 900 km (559 mi) jippermettu veloċità tal-ferrovija akbar minn 120 km/h ( 75 mph). In-netwerk ferrovjarju huwa ġestit minn Infraestruturas de Portugal, filwaqt li t-trasport tal-passiġġieri u tal-merkanzija huwa r-responsabbiltà ta' CP, iż-żewġ kumpaniji pubbliċi. Fl-2006, CP ittrasportat 133,000,000 passiġġier u 9,750,000 tunnellata (9,600,000 tunnellata twila; 10,700,000 tunnellata qosra) ta' merkanzija.

Il-portijiet ewlenin jinsabu f'Sines, Lisbona, Leixões, Setúbal, Aveiro, Figueira da Foz u Faro. L-akbar żewġ żoni metropolitani għandhom sistemi tal-metro: il-Metro ta' Lisbona u s-sistema tal-ferrovija ħafifa tal-Metro Sul do Tejo fiż-żona metropolitana ta' Lisbona, u s-sistema tal-ferrovija ħafifa tal-Metro ta' Porto fiż-żona metropolitana ta' Porto, kull waħda b'aktar minn 35 km (22 mi) tal-linji. Coimbra bħalissa qed tiżviluppa sistema ta' transitu rapidu tal-karozzi tal-linja, Metro Mondego.

Fil-Portugall, is-servizz tat-tram ta' Lisbona ilu jiġi pprovdut għal aktar minn seklu mill-Companhia de Carris de Ferro de Lisboa (Carris). F'Porto, fit-12 ta' Settembru, 1895, beda l-bini ta' netwerk tat-tramm, li minnu fadal linja turistika waħda biss fuq ix-xtut tad-Douro (l-ewwel fil-Peniżola Iberika). L-ibliet il-kbar kollha għandhom in-netwerk tat-trasport urban lokali tagħhom stess, kif ukoll is-servizzi tat-taxi.

=== Enerġija ===
[[Stampa:Alqueva dam.JPG|thumb|Dam ta' Alqueva, l-akbar diga u lag artifiċjali fl-Ewropa tal-Punent]]
Il-Portugall għandu riżorsi konsiderevoli ta' enerġija mir-riħ u idroelettrika. Fl-2006, l-akbar impjant tal-enerġija solari fid-dinja, l-Impjant tal-Enerġija Fotovoltajku Moura, beda jopera, filwaqt li l-ewwel park kummerċjali tal-enerġija tal-mewġ tad-dinja, l-Aguçadoura Wave Park, infetaħ fir-reġjun tat-Tramuntana (2008). Fl-2006, 66% tal-produzzjoni tal-elettriku tal-pajjiż kienet ġejja minn impjanti tal-enerġija tal-faħam u tal-fjuwils fossili, filwaqt li 29% kienet derivata minn digi idroelettriċi u 6% mill-enerġija mir-riħ. Fl-2008, ir-riżorsi tal-enerġija rinnovabbli pproduċew 43% tal-elettriku tal-pajjiż, anke meta l-produzzjoni idroelettrika naqset b'nixfa qawwija. Sal-2010, l-esportazzjonijiet tal-elettriku kienu qabżu l-importazzjonijiet u 70 % tal-enerġija ġiet minn sorsi rinnovabbli.

Il-kumpanija nazzjonali tat-trażmissjoni tal-enerġija tal-Portugall, Redes Energéticas Nacionais (REN), tuża mudelli biex tbassar it-temp, speċjalment mudelli tar-riħ. Qabel ir-rivoluzzjoni solari/riħ, il-Portugall kien iġġenera l-elettriku minn impjanti idroelettriċi fuq ix-xmajjar tiegħu għal għexieren ta 'snin. Il-programmi l-ġodda jgħaqqdu r-riħ u l-ilma: turbini li jaħdmu bir-riħ jippompjaw l-ilma għat-telgħa bil-lejl; L-ilma mbagħad jgħaddi għan-niżla matul il-ġurnata, u jiġġenera l-elettriku, meta d-domanda tal-konsumatur tkun l-ogħla. Is-sistema tad-distribuzzjoni tal-Portugall issa hija bidirezzjonali. Huwa mħaddem minn ġeneraturi żgħar, bħal pannelli solari fuq is-soqfa.

== Demografija ==
[[Stampa:Densidad-Portugal-2020.png|thumb|Id-densità tal-popolazzjoni fil-Portugall mill-muniċipalitajiet.]]
L-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE) jistma li, sal-31 ta' Diċembru, 2023, il-popolazzjoni kienet ta' 10,639,726 abitant, li minnhom 52.2% kienu nisa u 47.8% irġiel. Fl-2024, l-istennija tal-ħajja medja kienet 82.8 snin u l-projezzjonijiet tan-Nazzjonijiet Uniti jindikaw 90 jew aktar sal-2100. Il-popolazzjoni kienet relattivament omoġenja għal ħafna mill-istorja tagħha, b'reliġjon waħda (Knisja Kattolika) u lingwa waħda.

Minkejja żvilupp ekonomiku tajjeb, il-Portugiżi kienu l-iqsar fl-Ewropa minn madwar 1890. Dan id-distakk fl-għoli emerġenti beda fl-1840 u sar aktar evidenti. Fattur determinanti kien it-tkabbir modest fil-pagi reali, minħabba l-industrijalizzazzjoni tard u t-tkabbir ekonomiku meta mqabbel mal-qalba Ewropea. Determinant ieħor kien id-dewmien fil-formazzjoni tal-kapital uman.

Il-Portugall irid iħabbat wiċċu ma' livelli baxxi ta' fertilità: il-pajjiż esperjenza rata ta' fertilità taħt is-sostituzzjoni mis-snin tmenin, simili għal pajjiżi bħall-Ġappun, il-Korea t'Isfel, l-Italja, kollha ferm taħt ir-rata ta' sostituzzjoni ta' 2.1, u konsiderevolment taħt il-massimu ta' 5 itfal imwielda għal kull mara fl-1911. Fl-2016, 53% tat-twelid kienu għal nisa waħedhom.  Il-popolazzjoni tal-Portugall ilha tixjieħ b'mod kostanti u kienet il-ħdax-il l-eqdem fid-dinja, b'età medjana ta’ 46 sena fl-2023. Fl-istess sena, kellha r-raba' l-ogħla numru ta' ċittadini ta' aktar minn 65 sena fid-dinja, b’21.8 % tal-Portugall. popolazzjoni kollha.

L-istruttura tas-soċjetà Portugiża turi inugwaljanza soċjali, li fl-2019 poġġiet lill-pajjiż fl-24 post fl-Indiċi tal-Ġustizzja Soċjali, fl-UE. Fl-2018, il-parlament tal-Portugall approva pjan tal-baġit tal-2019 li kien jinkludi tnaqqis fit-taxxa għall-emigranti li jirritornaw f'tentattiv biex jattira lura dawk li telqu matul il-kriżi finanzjarja tal-2007-2008. Skont projezzjonijiet mill-uffiċċju nazzjonali tal-istatistika, il-popolazzjoni tal-Portugall se tonqos għal 7.7 miljun sal-2080 minn 10.6 miljun u l-popolazzjoni se tkompli tixjieħ.

Skont studju tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE), li sar ftit wara ċ-ċensiment tal-2021, bejn l-2022 u l-2023, 6.4 miljun ruħ bejn it-18 u l-74 sena identifikaw lilhom infushom bħala bojod (84%), kważi 170,000 bħala iswed (2%), 57,000 bħala Asjatiċi (&lt;1%), 47,500 bħala Roma (&lt;1%) u aktar minn 262,000 jidentifikaw bħala razza mħallta (3%).

=== Urbanizzazzjoni ===
Abbażi ta' xejriet ta' vjaġġar, l-OECD u l-Eurostat jiddefinixxu tmien żoni metropolitani fil-Portugall. Tnejn biss għandhom popolazzjonijiet ta' aktar minn miljun, u mir-riforma tal-gvern lokali tal-2013, dawn huma l-uniċi tnejn li għandhom ukoll status amministrattiv legali ta' żoni metropolitani: Liżbona u Porto, Diversi żoni metropolitani iżgħar (Algarve, Aveiro, Coimbra, Minho u Viseu). ) kellhom ukoll dan l-istatus mill-2003 sal-2008, meta saru komunitajiet intermuniċipali, li t-territorji tagħhom huma bejn wieħed u ieħor ibbażati fuq ir-reġjuni statistiċi NUTS III.

=== Immigrazzjoni ===
[[Stampa:Foreigners in Portugal.png|thumb|Barranin residenti fil-Portugall fl-2022 skont il-pajjiż tal-oriġini. Huma murija biss komunitajiet b'aktar minn 1,000 resident.]]
Fl-2023, il-Portugall kellu 10,639,726 abitant, li minnhom madwar 1,040,000 kienu barranin residenti legali, għalkemm iċ-ċifri għall-2023 għadhom proviżorji. Barranin residenti issa jirrappreżentaw madwar 10% tal-popolazzjoni. Dawn iċ-ċifri ma jinkludux ċittadini Portugiżi ta' dixxendenza barranija, peress li fil-Portugall huwa illegali li tinġabar data bbażata fuq l-etniċità. Pereżempju, aktar minn 340,000 barrani residenti li kisbu ċ-ċittadinanza Portugiża bejn l-2008 u l-2022 - u għalhekk jikkostitwixxu madwar 3.27% tal-popolazzjoni tal-pajjiż fl-2022 - mhumiex ikkunsidrati fiċ-ċifri tal-immigrazzjoni minħabba li huma ċittadini Portugiżi. Fl-2022 biss, kważi 21,000 resident barrani kisbu ċ-ċittadinanza Portugiża, li minnhom 11,170 kienu nisa u 9,674 kienu irġiel.

Il-Portugall, pajjiż twil ta' emigrazzjoni (il-maġġoranza l-kbira tal-Brażiljani huma ta' antenati Portugiżi), sar pajjiż ta' immigrazzjoni netta. L-influssta'  immigranti ġie mhux biss mill-aħħar territorji barranin tal-Indja (Portugiż sal-1961), l-Afrika (Portugiż sal-1975) u l-Asja tal-Lvant Imbiegħed (Portugiż sal-1999), iżda wkoll minn żoni oħra tad-dinja. Għalkemm, wara l-pandemija tal-COVID-19, ir-rata ta' emigrazzjoni tal-Portugall żdiedet u kienet ta' 6.9‰ fl-2022, kienet għadha taħt ir-rata ta' immigrazzjoni ta' madwar 11.3‰. Ta' min jinnota wkoll li, bħalissa, il-maġġoranza assoluta tal-emigranti Portugiżi jħallu l-pajjiż għal perjodi qosra ta' żmien, u 56.8% ta' dawk li telqu mill-pajjiż fl-2022 għamlu dan għal inqas minn sena.

Mis-snin disgħin, flimkien ma 'boom tal-kostruzzjoni, diversi mewġiet ġodda ta' Ukraini, Brażiljani, Afrikani li jitkellmu bil-Portugiż, u Afrikani oħra stabbilixxew fil-pajjiż. Rumeni, Moldovani, Albaniżi tal-Kosovo, Russi, Bulgari u Ċiniżi wkoll emigraw lejn il-pajjiż. In-numri ta' immigranti Venezwelani, Pakistani, Indjani u Bangladexx huma sinifikanti wkoll. Barra minn hekk, il-popolazzjoni Romani tal-Portugall hija stmata għal 50,000.

Huwa stmat li aktar minn 30,000 migrant staġjonali, ħafna drabi illegali, jaħdmu fl-agrikoltura, l-aktar fi bliet tan-Nofsinhar bħal Odemira, fejn spiss jiġu sfruttati minn netwerks organizzati ta' ħaddiema staġjonali. Dawn l-immigranti, li ħafna drabi jaslu mingħajr dokumentazzjoni xierqa jew kuntratti tax-xogħol, jirrappreżentaw aktar minn 90% tal-ħaddiema agrikoli fin-Nofsinhar tal-Portugall. Il-maġġoranza huma Indo-Asjatiċi, ġejjin mill-Indja, il-Bangladexx, in-Nepal, il-Pakistan u t-Tajlandja. Fl-intern tal-Alentejo hemm ħafna ħaddiema Afrikani. Numru sinifikanti ġej ukoll mill-Ewropa tal-Lvant, il-Moldova, l-Ukrajna, ir-Rumanija u l-Brażil.

Barra minn hekk, numru ta' ċittadini tal-UE, l-aktar mill-Italja, Franza, il-Ġermanja jew pajjiżi oħra tal-Ewropa ta' Fuq, saru residenti permanenti fil-pajjiż. Hemm ukoll komunità espatrijata kbira magħmula minn Ingliżi, Kanadiżi u nies mill-Istati Uniti tal-Amerika. Il-komunità Brittanika hija magħmula prinċipalment minn irtirati li jgħixu fl-Algarve u l-Madeira.

Studju mill-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE), li sar bejn l-2022 u l-2023, skopra li 1.4 miljun ruħ (13% tal-popolazzjoni) għandhom storja ta' immigrazzjoni, li minnhom 947,500 huma immigranti tal-ewwel ġenerazzjoni, ikkonċentrati prinċipalment fil-metropolitana. żona ta' Lisbona u l-Algarve. Ta' min jinnota li l-istħarriġ sar biss fost nies li kienu ilhom jgħixu legalment fil-pajjiż għal mill-inqas sena fiż-żmien tal-intervista u li fl-2022 ċifri tal-uffiċċju tal-istatistika ssuġġerew li 16.1% tal-popolazzjoni tal-pajjiż o 1,683,829 persuna kienu immigranti tal-ewwel ġenerazzjoni.

=== Reliġjon ===
[[Stampa:FaroKesklinn.jpg|thumb|left|Katidral, Faro]]
[[Stampa:Sé Lisboa.JPG|thumb|Katidral ta' Sé, Liboa]]
Il-Kattoliċiżmu Ruman, li għandu storja twila fil-Portugall, jibqa' r-reliġjon dominanti. Il-Portugall m'għandux reliġjon uffiċjali, għalkemm fil-passat il-Knisja Kattolika kienet ir-reliġjon tal-istat.

Skont iċ-ċensiment tal-2021, 80.2% tal-popolazzjoni Portugiża kienu Insara Kattoliċi Rumani. Il-pajjiż għandu komunitajiet żgħar Protestanti, Qaddisin tal-Aħħar Jiem, Musulmani, Hindu, Sikh, Ortodossi tal-Lvant, Xhieda ta' Jehovah, Bahá'í, Buddisti, Lhud, u Spiritwalisti. L-influwenzi tar-reliġjon tradizzjonali Afrikana u r-reliġjon tradizzjonali Ċiniża jinħassu wkoll fost ħafna nies, partikolarment fl-oqsma relatati mal-mediċina tradizzjonali Ċiniża u l-mediċina tradizzjonali tal-ħxejjex Afrikana. Madwar 14.1% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom mhux reliġjużi.

Il-Portugall huwa stat sekulari: il-Knisja u l-Istat ġew separati formalment matul l-Ewwel Repubblika Portugiża, u dan ġie mtenni fil-Kostituzzjoni Portugiża tal-1976. Minbarra l-Kostituzzjoni, iż-żewġ dokumenti l-aktar importanti relatati mal-libertà reliġjuża fil-Portugall huma l-Concordata tal-1940. (aktar tard emendata fl-1971) bejn il-Portugall u s-Santa Sede u l-Liġi tal-Libertà Reliġjuża tal-2001. Ħafna festi, festi u tradizzjonijiet Portugiżi għandhom oriġini jew konnotazzjoni Nisranija.

[[Stampa:Cristo Rei (36211699613) (cropped).jpg|thumb|left|Monumenti Kristu Re (Cristo Rei), Almada]]

==== Reliġjon fil-Portugall (Ċensiment 2021) ====

* Kattoliċiżmu Ruman (80.20%)
* Protestantiżmu (2.13%)
* Ix-Xhieda ta' Jehovah (0.72%)
* Ortodossija tal-Lvant (0.69%)
* Insara oħra (1.04%)
* Izlam (0.42%)
* Induiżmu (0.22%)
* Buddiżmu (0.19%)
* Ġudaiżmu (0.03%)
* Reliġjon oħra (0.28%)
* L-ebda reliġjon (14.09%)

=== Gruppi Etniċi (2021) ===
* Portugiż 88,5%
* Oħrajn   11,5%

=== Reliġjon (2021) ===
* [[Kristjaneżmu]] 84,4%
* Kattoliku 80,2%
* Oħra Kristjan 4,6%
* Mingħajr reliġjon 14,1%
* Oħrajn (Outros) 1,1%

==== Kristjaneżmu ====
Fil-Portugall, 34 knisja Kattolika għandhom status ta' katidral – 21 attwali, 2 ko-katidrali u 11-il katidral ta’ qabel – u 15 għandhom status ta' bażilika, wara li ngħataw b'dikjarazzjoni papali.

Fil-Portugall hemm 4,380 parroċċa u 21 djoċesi. 

Rigward knejjes evanġeliċi, fl-2016 kien hemm 964, li jirrappreżenta tnaqqis meta mqabbel mas-sena 2000, meta kien hemm 1,600.

Il-Katidral ta' Lisbona, magħruf ukoll bħala s-Sé de Lisboa, huwa l-eqdem u l-aktar knisja importanti fil-belt. Il-kostruzzjoni tiegħu tmur lura għas-seklu 12 u l-istil predominanti tiegħu huwa Romanisk.

&lt;gallery&gt;
File:Igreja socorro ft prefeiturasocorro 520711587567573.jpg|Knisja (Igreja), Socorro, Santa Maria Maior, Lisboa
File:Igreja de Nossa senhora da Conceição - Seixal - Portugal (6882381821).jpg|Knisja tal-Madonna tal-Conceição (Igreja de Nossa senhora da Conceição), Seixal
File:Albufeira Igreja Matriz 25 March 2015.JPG|Knisja (Igreja), Albufeira
File:Igreja Matriz de Vila_Baleira.jpg|Knisja (Igreja), Vila Baleira, Ilha Porto Santo (Gżira Porto Santo)
File:St Vicente.jpg|Knisja (Igreja), São Vicente
File:Ribeira Brava-Sao Bento.jpg|Knisja (Igreja), Ribeira Brava
File:Fatima 0751 (19182694573).jpg|Il-Kappella tad-Dehriet bix-xbieha tal-Madonna ta' Fátima
File:Sanctuary of Fatima.jpg|Veduta tal-Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju fi Frar 2018, Fátima (Portugall)
File:Fátima - Portugal (48916886317).jpg|Veduta tal-Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju fi Frar 2018, Fátima (Portugall)
File:Capelinha das Aparições (1) - Jul 2008.jpg|Veduta ġenerali tal-Kappella tad-Dehriet (Capelinha das Aparições/Capilla de las apariciones) li tinsab fil-Cova da Iria, f'Fátima.
&lt;/gallery&gt;

=== Lingwi ===
[[Stampa:Genísio04.jpg|thumb|Sinjal bil-Mirandes f'Miranda do Douro, Trás-os-Montes]]
Portugiż huwa l-lingwa uffiċjali tal-Portugall. Mirandese huwa wkoll rikonoxxut bħala lingwa reġjonali ko-uffiċjali f'xi muniċipalitajiet fil-Grigal tal-Portugall. Hija parti mill-grupp tal-lingwi Asturijan-Leoniż. Ġiet dokumentata stima ta' bejn 6,000 u 7,000 kelliem Mirandese fil-Portugall. Barra minn hekk, djalett partikolari magħruf bħala Barranquenho, mitkellem f'Barrancos, huwa wkoll rikonoxxut u protett uffiċjalment fil-Portugall mill-2021. Minderico, soċjolett tal-lingwa Portugiża, huwa mitkellem minn madwar 500 ruħ fil-belt ta' Minde.

Skont l-International English Proficiency Index, il-Portugall għandu livell għoli ta' profiċjenza fl-Ingliż, ogħla minn dak ta' pajjiżi Ewropej oħra li jitkellmu bir-Rumanz bħal Spanja, l-Italja jew Franza.

=== Edukazzjoni ===
[[Stampa:Congress Center of Taguspark 03.jpg|thumb|Ċentru tal-Kungress f'Taguspark - Park tax-Xjenza u t-Teknoloġija, ir-Reġjun ta' Lisbona (Parque de Ciência e Tecnologia de Taguspark)]]
Is-sistema edukattiva hija maqsuma f'edukazzjoni ta' qabel l-iskola (għal tfal taħt is-sitt snin), edukazzjoni bażika (disa' snin, fi tliet stadji, obbligatorja), edukazzjoni sekondarja (tliet snin, obbligatorja mill-2010) u edukazzjoni ogħla (subdiviża f'università u politeknika). edukazzjoni). L-universitajiet huma normalment organizzati f'fakultajiet. L-istituti u l-iskejjel huma wkoll denominazzjonijiet komuni għas-suddiviżjonijiet awtonomi tal-istituzzjonijiet tal-edukazzjoni ogħla Portugiżi.

Ir-rata totali tal-litteriżmu tal-adulti fil-Portugall kienet 99.8% fl-2021. Skont il-Programm għall-Valutazzjoni tal-Istudenti Internazzjonali (PISA) 2018, il-Portugall kiseb punteġġ qrib il-medja tal-OECD fil-qari, il-matematika u x-xjenza. Fil-qari u l-matematika, il-prestazzjoni medja fl-2018 kienet qrib il-livell li deher bejn l-2009 u l-2015; Fix-xjenza, il-prestazzjoni medja fl-2018 kienet taħt dik tal-2015, u għal darb'oħra kienet qrib il-livell osservat fl-2009 u l-2012, qrib il-medja.

Madwar 47.6% taċ-ċittadini ta' età universitarja (20 sena) jattendu waħda mill-istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla tal-Portugall (meta mqabbla ma' 50% fl-Istati Uniti u 35% fl-OECD bħala medja). Minbarra li huwa destinazzjoni għal studenti internazzjonali, il-Portugall huwa wkoll fost l-aqwa postijiet ta 'oriġini għall-istudenti internazzjonali. L-istudenti kollha tal-edukazzjoni għolja, kemm domestiċi kif ukoll internazzjonali, ammontaw għal 380,937 fl-2005.

[[Stampa:Coimbra BW 2018-10-06 10-11-56.jpg|thumb|Università ta' Coimbra, l-ewwel università fil-Portugall imwaqqfa fl-1290 mir-Re Diniz.]]

L-universitajiet Portugiżi ilhom jeżistu mill-1290. L-eqdem università Portugiża ġiet stabbilita l-ewwel f'Lisbona qabel ma marret f'Coimbra. Storikament, fl-ambitu tal-Imperu Portugiż, il-Portugiżi waqqfu l-eqdem skola tal-inġinerija fl-Amerika (ir-Real Academia de Artilharia, Fortificação e Desenho de Rio de Janeiro) fl-1792, kif ukoll l-eqdem skola medika fl-Asja (l-Escola Medico). -Cirúrgica de Goa) fl-1842. Illum, l-akbar università fil-Portugall hija l-Università ta' Lisbona.

Il-proċess ta' Bolonja ġie adottat mill-universitajiet u l-istituti politekniċi Portugiżi fl-2006. Edukazzjoni ogħla fi stabbilimenti edukattivi tal-istat hija offruta fuq bażi kompetittiva, u sistema numerus clausus hija applikata permezz ta' database nazzjonali ta' ammissjonijiet ta' studenti. Madankollu, kull istituzzjoni ta' edukazzjoni għolja toffri wkoll numru addizzjonali ta’ postijiet vakanti permezz ta' proċessi straordinarji oħra ta' ammissjoni għal atleti, applikanti maturi (aktar minn 23 sena), studenti internazzjonali, studenti barranin mil-Lusofera, detenturi ta' lawrji minn istituzzjonijiet oħra, studenti minn istituzzjonijiet oħra (trasferiment akkademiku), studenti preċedenti (riammissjoni) u bidla fil-kors, li huma suġġetti għal standards u regolamenti speċifiċi stabbiliti minn kull istituzzjoni jew dipartiment tal-kors.

Ħafna mill-ispejjeż tal-istudenti huma ffinanzjati minn flus pubbliċi. Il-Portugall iffirma ftehimiet ta' kooperazzjoni mal-Massachusetts Institute of Technology u istituzzjonijiet oħra tal-Istati Uniti biex ikompli jiżviluppa u jżid l-effettività tal-edukazzjoni għolja u r-riċerka Portugiża.

==== Universitajiet ====
Fil-Portugall hemm 14-il università pubblika u 36 università privata. Barra minn hekk, hemm 20 politeknika pubblika u 64 politeknika privata. 

Uħud mill-universitajiet l-aktar notevoli fil-Portugall huma: Università ta' Lisbona, Nova Università ta' Lisbona, Università ta' Porto, Università Kattolika Portugiża, Università Lusiada ta' Porto, Università Fernando Pessoa, Universidade de Aveiro, Universidade da Beira Interior, Universidade do Algarve u Universidade dos Açores.

=== Saħħa ===
[[Stampa:Hospitais da Universidade de Coimbra - main_entrance.JPG|thumb|Sptarijiet Universitarji ta' Coimbra (Hospitais da Universidade de Coimbra)]]
Fl-2023, il-Portugall ġie kklassifikat fl-40 fost l-aqwa sistemi tal-kura tas-saħħa fid-dinja, li kien ferm aktar baxx mit-12-il post preċedenti fil-klassifikazzjoni tal-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa tal-2000 tal-aqwa sistemi tal-kura tas-saħħa pubblika fid-dinja. Is-sistema tas-saħħa hija kkaratterizzata minn tliet sistemi koeżistenti: is-Servizz Nazzjonali tas-Saħħa (Serviço Nacional de Saúde, SNS), skemi speċjali ta' assigurazzjoni tas-saħħa soċjali għal ċerti professjonijiet (sottosistemi tas-saħħa) u assigurazzjoni tas-saħħa privata volontarja. L-SNS joffri kopertura universali. Barra minn hekk, madwar 47 % tal-popolazzjoni hija koperta minn sottosistemi tas-saħħa, 35 % minn skemi ta' assigurazzjoni privati ​​u 12 % oħra minn fondi mutwi.

Il-Ministeru tas-Saħħa huwa responsabbli għall-iżvilupp tal-politika tas-saħħa u l-ġestjoni tal-SNS. Ħames amministrazzjonijiet reġjonali tas-saħħa huma responsabbli biex jimplimentaw l-għanijiet tal-politika nazzjonali tas-saħħa, jiżviluppaw linji gwida u protokolli, u jissorveljaw il-forniment tas-servizzi tas-saħħa. L-isforzi ta' deċentralizzazzjoni kellhom l-għan li jċaqalqu r-responsabbiltà finanzjarja u ta' ġestjoni għal-livell reġjonali. Fil-prattika, l-awtonomija tal-amministrazzjonijiet reġjonali tas-saħħa fl-iffissar tal-baġits u l-infiq kienet limitata għall-kura primarja. L-SNS huwa ffinanzjat prinċipalment permezz ta' taxxi ġenerali. Kontribuzzjonijiet minn min iħaddem (inkluż l-Istat) u impjegati jirrappreżentaw is-sorsi ewlenin ta' finanzjament għas-sottosistemi tas-saħħa. Barra minn hekk, il-pagamenti diretti tal-pazjenti u l-primjums tal-assigurazzjoni tas-saħħa volontarji jammontaw għal proporzjon kbir tal-finanzjament.

Bħal f’pajjiżi oħra “tal-Ewropa tal-Punent”, il-biċċa l-kbira tan-nies Portugiżi jmutu minn mard li ma jitteħidx. Il-mortalità minn mard kardjovaskulari (CVD) hija madwar 30,000 mewt fis-sena, terz tal-imwiet annwali kollha, iżda ż-żewġ komponenti ewlenin tagħha, mard iskemiku tal-qalb u mard ċerebrovaskulari, juru xejriet inversi meta mqabbla ma 'Eur-A, bil-marda Ċerebrovaskulari hija l-kawża ewlenija. ta' mewt fil-Portugall, b'aktar minn 11,000 mewt fis-sena. Il-mard onkoloġiku jirrappreżenta 22% tal-imwiet kollha fil-pajjiż, b'każijiet ta’ kanċer tal-pulmun u tas-sider huma l-inqas, u każijiet ta' kanċer ċervikali u tal-prostata jkunu l-aktar frekwenti. Ir-rati ta' mwiet mid-dijabete kienu qed jonqsu, minn 4.5% fl-2010 għal 2.8% fl-2021.

Ir-rata tal-mortalità tat-trabi (IMR) tal-Portugall kienet ta' 2.25 mewt għal kull 1,000 twelid ħaj fl-2024. Stħarriġ tal-opinjoni li sar fl-2021 sab li 50% tal-adulti kklassifikaw saħħa tagħhom bħala tajba jew tajba ħafna, it-tielet l-inqas rata miġbura fl-Unjoni Ewropea. L-akbar sptar universitarju fil-pajjiż huwa l-Isptar de Santa Maria, f'Lisbona.

== Kultura ==
[[Stampa:Feira de Barcelos (05Set) 040.jpg|thumb|Rooster ta' Barcelos, is-simbolu emblematiku Portugiż u tifkira.]]
Il-Portugall żviluppa kultura speċifika billi ġie influwenzat minn diversi ċiviltajiet li qasmu l-kontinent Ewropew u l-Mediterran, jew li ġew introdotti meta kellu rwol attiv matul l-Era tas-Sejbiet. Fis-snin 90 u 2000 (għaxar snin), il-Portugall immodernizza l-faċilitajiet kulturali pubbliċi tiegħu, flimkien mal-Fondazzjoni Calouste Gulbenkian stabbilita fl-1956 f'Lisbona.

Dawn jinkludu ċ-Ċentru Kulturali ta' Belém f’Lisbona, il-Fondazzjoni Serralves u l-Casa da Música, it-tnejn f’Porto, kif ukoll faċilitajiet kulturali pubbliċi ġodda bħal libreriji muniċipali u swali tal-kunċerti li nbnew jew ġew rinnovati f’ħafna muniċipalitajiet fil-pajjiż. Il-Portugall huwa d-dar ta' 17-il Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, li jikklassifikah fid-disa' fl-Ewropa u fit-tmintax-il post fid-dinja.

=== Arkitettura ===
[[Stampa:Casamusicaexterior.jpg|thumb|Il-Casa da Música hija eżempju ta' arkitettura moderna]]
L-arkitettura tradizzjonali hija distintiva u tinkludi l-istil Manueline, magħruf ukoll bħala Gotiku Tard Portugiż, stil Portugiż sumptuż magħmul minn ornamenti arkitettoniċi mill-ewwel deċennji tas-seklu 16, segwit mill-istil Pombaline tas-seklu 18.

Interpretazzjoni tas-seklu 20 tal-arkitettura tradizzjonali, l-istil Soft Portugiż, tidher b'mod wiesa 'fl-ibliet il-kbar, speċjalment Liżbona. Il-Portugall modern ta lid-dinja periti rinomati bħal Eduardo Souto de Moura, Álvaro Siza Vieira (it-tnejn rebbieħa tal-Premju Pritzker), u Gonçalo Byrne. Fil-Portugall, Tomás Taveira huwa wkoll denju li jissemma, partikolarment għad-disinn tal-istadium. Azulejo huwa element komuni u tipiku fost materjali ta 'kostruzzjoni tradizzjonali u tekniki ta' kostruzzjoni fil-Portugall.

=== Kċina ===
[[Stampa:Lisboa L1190316 (24864204799).jpg|thumb|Pasteis de Nata f'Lisbona]]
Il-kċina Portugiża hija varjata ħafna. Il-Portugiżi jikkunsmaw ħafna merluzz imnixxef (bacalhau bil-Portugiż), li għalih hemm ħafna riċetti li jvarjaw minn bacalhau à Brás, bacalhau à Gomes de Sá, sa bacalhau com natas. Riċetti oħra tal-ħut jinkludu sardin grilled u caldeirada, stew ibbażat fuq it-tadam li jista' jsir b'diversi tipi ta' ħut jew molluski, b’taħlita ta' basla, tewm, weraq tar-rand, patata, bżar, u tursin.

Riċetti tipiċi tal-laħam Portugiż magħmulin biċ-ċanga, majjal, tiġieġ, mogħoż, ħaruf jew papra jinkludu cozido à portuguesa, feijoada, frango de churrasco, leitão (ħanżir li jreddgħu inkaljat), chanfana u carne de porco à alentejana. Dixxijiet tipiċi tal-fast food jinkludu Oporto francesinha (ħanżir li jreddgħu inkaljat) u bifanas (majjal grilled) jew prego (ċanga grilled). [262] Tart tal-custard tal-bajd, pastel de nata, tipiku u popolari fost il-Portugiż, sar popolari barra minn Malta u wkoll fost it-turisti barranin li jżuru l-pajjiż.

L-inbejjed Portugiżi gawdew rikonoxximent mir-Rumani, li assoċċjaw il-Portugall ma 'alla tagħhom Bacchus, minħabba l-klima tiegħu. Uħud mill-aqwa inbejjed Portugiżi huma Vinho Verde, Alvarinho, Vinho do Douro, Vinho do Alentejo, Vinho do Dão, Vinho da Bairrada u inbid ħelu tal-Port, inbid Madeira u Moscatel de Setúbal u Favaios.

=== Arti viżwali ===
[[Stampa:A Adoração dos Magos (1828) - Domingos  Sequeira.png|thumb|Domingos Sequeira kien wieħed mill-aktar pitturi neoklassiċi prolifiċi. (Adorazzjoni tal-Maġi; 1828).]]
Il-Portugall għandu storja rikka fil-pittura. L-ewwel pitturi magħrufa li jmorru mis-seklu 15, bħal Nuno Gonçalves u Vasco Fernandes, kienu parti mill-perjodu tal-pittura Gotiku tard. Matul ir-Rinaxximent, il-pittura Portugiża kienet influwenzata ħafna mill-pittura tat-Tramuntana tal-Ewropa. Fil-perjodu Barokk, Josefa de Óbidos u Vieira Lusitano kienu l-aktar pitturi prolifiċi. José Malhoa, magħruf għax-xogħol tiegħu Fado, u Columbano Bordalo Pinheiro (li pitter ir-ritratti ta’ Teófilo Braga u Antero de Quental) kienu t-tnejn mexxejja fil-pittura naturalista.

Is-seklu 20 ra l-wasla tal-moderniżmu, u miegħu ġew l-aktar pitturi Portugiżi prominenti: Amadeo de Souza-Cardoso, li kien influwenzat ħafna mill-pitturi Franċiżi, partikolarment id-Delaunays (Robert u Sonia). Fost ix-xogħlijiet l-aktar magħrufa tiegħu hemm Canção Popular – a Russa eo Fígaro. Pitturi/kittieba modernisti kbar oħra jinkludu Carlos Botelho u Almada Negreiros, ħabib tal-poeta Fernando Pessoa, li pitter ir-ritratt ta’ Pessoa. Huwa kien influwenzat ħafna minn xejriet kubisti u futuristi.

Fost l-aktar figuri internazzjonali prominenti fl-arti viżiva hemm il-pitturi Vieira da Silva, Júlio Pomar, Joana Vasconcelos, Julião Sarmento u Paula Rego.

=== Letteratura ===
[[Stampa:Camões, por Fernão Gomes.jpg|thumb|Luís Vaz de Camões, poeta leġġendarju tar-Rinaxximent Portugiż]]
Il-letteratura Portugiża, waħda mill-ewwel letteratura tal-Punent, żviluppat permezz tat-test u l-kanzunetta. Sal-1350, troubadours Luso-Galizi estendew l-influwenza letterarja tagħhom għal ħafna mill-Peniżola Iberika, bħar-Re D. Dinis (1261-1325), li sar famuż għall-poeżija tiegħu. Rejiet oħra kienu jiktbu u jisponsorjaw xogħlijiet letterarji matul l-istorja Portugiża, bħal D. Fernando (1367-1383), li appoġġja lil Pêro Menino fil-kitba tal-Livro da Falcoaria.

L-avventuru u poeta Luís de Camões (c. 1524-1580) kiteb il-poeżija epika Os Lusíadas (Il-Lusíadas), bl-Enejda ta' Virgilju bħala l-influwenza ewlenija tiegħu. Il-poeżija Portugiża moderna għandha l-għeruq tagħha fi stili neoklassiċi u kontemporanji, kif eżempju Bocage (1765–1805), Antero de Quental (1842–1891), u Fernando Pessoa (1888–1935). Il-letteratura Portugiża moderna hija rappreżentata minn awturi bħal Almeida Garrett, Camilo Castelo Branco, Eça de Queirós, Fernando Pessoa, Sophia de Mello Breyner Andresen, António Lobo Antunes, Miguel Torga u Agustina Bessa-Luís. Partikolarment popolari u distint huwa José Saramago, rebbieħ tal-Premju Nobel għal-Letteratura fl-1998.

=== Mużika ===
[[Stampa:AmaliaRodrigues1969 (cropped).jpg|thumb|Amália Rodrigues eżekuzzjoni fl-1969]]
Il-mużika tal-Portugall tkopri varjetà wiesgħa ta 'ġeneri. Il-mużika tradizzjonali hija mużika folkloristika Portugiża li għandha għeruq fondi fid-drawwiet lokali, billi tuża strumenti bħal bagpipes, drums, flawtijiet, tambourines, accordions u ukuleles (cavaquinho). Fi ħdan il-mużika folkloristika Portugiża hemm il-ġeneru rikonoxxut tal-fado, mużika urbana melankolika li toriġina f'Lisbona fis-seklu 19, probabbilment f'ambjenti boemjani, ġeneralment assoċjati mal-kitarra Portugiża u s-saudade, jew ix-xenqa. Fado ta 'Coimbra, tip uniku ta' fado &quot;serenade Troubadour&quot;, huwa wkoll denju ta' nota. Artisti notevoli internazzjonalment jinkludu Amália Rodrigues, Carlos Paredes, José Afonso, Mariza, Carlos do Carmo, António Chainho, Mísia, Dulce Pontes u Madredeus.

Minbarra l-mużika folk, fado u klassika, ġeneri oħra bħall-pop u tipi oħra ta’ mużika moderna, speċjalment mill-Amerika ta’ Fuq u r-Renju Unit, huma preżenti fil-Portugall, kif ukoll firxa wiesgħa ta’ Portugiżi, Karibew, Afrikani Lusofoni u Brażiljani. Fost l-artisti b'rikonoxximent internazzjonali hemm Dulce Pontes, Moonspell, Buraka Som Sistema, Blasted Mechanism, David Carreira u The Gift, dawn tal-aħħar tlieta nominati għall-MTV Europe Music Award.

Il-Portugall għandu diversi festivals tal-mużika tas-sajf, bħall-Festival Sudoeste f'Zambujeira do Mar, il-Festival Paredes de Coura f'Paredes de Coura, il-Festival Vilar de Mouros qrib Caminha, il-Festival Boom fil-muniċipalità ta' Idanha-a-Nova, NOS Alive , is - Sumol Summer Fest f'Ericeira , Rock f'Rio Lisboa u Super Bock Super Rock f'Greater Lisbon . Barra mill-istaġun tas-sajf, il-Portugall għandu numru kbir ta' festivals, aktar iddisinjati għal udjenza urbana, bħal Flowfest jew Hip Hop Porto.

Il-festivals tal-istudenti Queima das Fitas, li huma avvenimenti ewlenin f’diversi bliet fil-Portugall, kull sena juru għażla ta' mużiċisti u baned stabbiliti sew u ta' profil għoli lill-pubbliku, kif ukoll artisti ġodda, li qed jogħlew u ta' suċċess li jfittxu rikonoxximent definittiv. Fl-2005, il-Portugall kellu l-MTV Europe Music Awards, f'Pavilhão Atlântico, Lisbona. Barra minn hekk, il-Portugall rebaħ il-Eurovision Song Contest 2017 fi Kiev bil-kanzunetta &quot;Amar pelos dois&quot; ippreżentata minn Salvador Sobral, u sussegwentement ospita l-konkors tal-2018.

=== Sport ===
[[Stampa:Cristiano Ronaldo Portugal.jpg|thumb|Cristiano Ronaldo huwa meqjus bħala wieħed mill-aqwa plejers tal-futbol ta' kull żmien.]]
Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fil-Portugall. Hemm diversi kompetizzjonijiet tal-futbol li jvarjaw mil-livell tad-dilettanti lokali sal-livell professjonali ta' klassi dinjija. Il-kbar ta' kull żmien Eusébio, Figo u Cristiano Ronaldo huma s-simboli ewlenin tal-istorja tal-futbol Portugiż. Ta' min isemmi wkoll il-maniġers tal-futbol Portugiżi, b’José Mourinho u Abel Ferreira fost l-aktar famużi.

It-tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall rebaħ titlu wieħed tal-UEFA Euro: Euro 2016, b'rebħa ta' 1–0 fil-finali fuq Franza, il-pajjiż ospitanti tat-tournament. Barra minn hekk, il-Portugall spiċċa l-ewwel fil-UEFA Nations League 2018–19, it-tieni fil-Euro 2004, it-tielet fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-1966 u r-raba' fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-2006 Fil-livell taż-żgħażagħ, il-Portugall rebaħ żewġ Kampjonati tad-Dinja taż-Żgħażagħ tal-FIFA.

SL Benfica, Sporting CP u FC Porto huma l-iktar klabbs sportivi importanti f'termini ta' popolarità u numru ta' trofej, ħafna drabi magħrufa bħala &quot;os três grandes&quot; (&quot;it-tlieta l-kbar&quot;). Huma rebħu tmien titli fil-kompetizzjonijiet tal-klabbs Ewropej tal-UEFA u huma preżenti f'21 finali. Il-Federazzjoni Portugiża tal-Futbol (FPF) – Federação Portuguesa de Futebol – torganizza kull sena l-Algarve Cup, tournament tal-futbol tan-nisa.

Minbarra l-futbol, ​​ħafna klabbs sportivi Portugiżi, inklużi t-&quot;tlieta l-kbar&quot;, jikkompetu f'avvenimenti sportivi oħra b'livelli varji ta 'suċċess u popolarità, inklużi roller hockey, basketball, futsal, handball, volleyball u atletika. It-tim nazzjonali tar-rugby union tal-Portugall ikkwalifika għat-Tazza tad-Dinja tar-Rugby 2007 u t-tim nazzjonali tar-rugby sevens tal-Portugall lagħab fil-World Rugby Sevens Series.

Iċ-ċikliżmu fit-toroq, bil-Volta a Portugal bħala l-aktar tiġrija importanti, huwa avveniment sportiv popolari u jinkludi timijiet professjonali taċ-ċikliżmu bħal Sporting CP, Boavista, Clube de Ciclismo de Tavira u União Ciclista da Maia. Fl-isport tal-muturi, il-Portugall huwa magħruf għar-Rally Portugal u ċ-ċirkwiti ta' Estoril u Algarve, kif ukoll iċ-Ċirkwit Urban ta' Porto reġgħet, li tospita stadju tal-WTCC kull sentejn, kif ukoll għadd ta' tiġrijiet minn ċirkwiti ta' fama internazzjonali bħal Miguel Oliveira, Tiago Monteiro, António Félix da Costa, Filipe Albuquerque, Pedro Lamy, Armindo Araújo u oħrajn f'varjetà ta' sports bil-mutur varjati.

Fl-ilma, il-Portugall għandu tliet sports ewlenin: l-għawm, il-waterpolo u s-surfing. Il-Portugall kellu suċċess fil-canoeing ma’ diversi ċampjins tad-dinja u Ewropej, bħall-medallist Olimpiku Fernando Pimenta. Kull sena, il-pajjiż jospita wieħed mill-istadji tal-World Surf League Men's and Women's Championship Tour, il-MEO Rip Curl Pro Portugal fis-Supertubos f'Peniche. Il-Portugall tat-Tramuntana għandu l-arti marzjali oriġinali tiegħu stess, Jogo do Pau, li fiha l-ġellieda jużaw stikek biex jimpenjaw avversarji wieħed jew diversi. Attivitajiet rikreattivi fil-beraħ popolari oħra relatati mal-isports jinkludu airsoft, sajd, golf, mixi, kaċċa u orjentazzjoni. Il-Portugall hija waħda mill-aqwa destinazzjonijiet tal-golf fid-dinja.

==L-aktar bliet importanti==
&lt;gallery&gt;
Stampa:Lisbon (36831596786) (cropped).jpg|Liżbona (Lisboa)
Stampa:Arco Triunfal da Rua Augusta from Praça do Comércio 41.jpg|Liżbona (Lisboa)
Stampa:Lisboa IMG 6805 (20499138133).jpg|Liżbona (Lisboa)
Stampa:Parque das Nações Lisboa (cropped).jpg|Liżbona (Lisboa)
Stampa:Sé Lisboa.JPG|Liżbona (Lisboa)
Stampa:2002-10-26 11-15 (Andalusien &amp; Lissabon 263) Lissabon, Belém, Torre de Belém.jpg|Liżbona (Lisboa)
Stampa:Lisbon SPOT 1015.jpg|Liżbona (Lisboa)
Stampa:Lisbon locator map.png|Liżbona (Lisboa)
Stampa:O Porto (visto da Ponte Dom Luis I).jpg|Oporto
Stampa:Casa da Música - Porto - Portugal.jpg|Oporto
Stampa:Town hall of Porto (1) edited.jpg|Oporto
Stampa:Torre de los Clérigos, Oporto, Portugal, 2012-05-09, DD 04.JPG|Oporto
Stampa:Dom Luís Bridge, Porto (10247552584) edited.jpg|Oporto
Stampa:Porto, Sé do Porto (7) edited.jpg|Oporto
Stampa:Rio douro porto.jpg|Oporto
Stampa:Braga Montage.png|Braga
Stampa:Almada Forum.jpg|Almada
Stampa:Vista de Almada by Juntas (cropped).jpg|Almada
Stampa:2010-03-07 14 02 24 Portugal-Costa de Caparica (cropped).jpg|Almada
Stampa:Edifício da Antiga Câmara Municipal, Almada - panoramio (cropped).jpg|Almada
Stampa:Seixal - Portugal (38274039562) (cropped).jpg|Seixal
Stampa:Arrentela - Portugal (388377874).jpg|Seixal
Stampa:Seixal - Portugal (38274039562) (cropped).jpg|Seixal
Stampa:Universidade de Coimbra no topo (6167202913).jpg|Coimbra
Stampa:LEIRIA E CASTELO.jpg|Leiría
Stampa:Fuerte de San Felipe, Setúbal, Portugal, 2012-05-11, DD 13.JPG|Setúbal
Stampa:Setubal I.jpg|Setúbal
Stampa:D8E 2941 (12120800265).jpg|Funchal
Stampa:Funchal2 2008.jpg|Funchal
Stampa:2010-03-02 13 07 35 Portugal-Funchal.jpg|Funchal
Stampa:Funchal - Portugal (231884372).jpg|Funchal
Stampa:Funchal - Portugal (179313606).jpg|Funchal
Stampa:Cristiano-ronaldo-2491446 960 720.jpg|Funchal
Stampa:Ria de Aveiro edited (cropped).jpg|Aveiro
Stampa:Conjunto de Armazéns do Sal do Canal de São Roque ou Palheiros de sal do Canal de São Roque - envolvente 3 (cropped).jpg|Aveiro
Stampa:Antiga Capitania do Porto de Aveiro - Portugal (5679861484) (cropped).jpg|Aveiro
Stampa:Town Square (36067168660) (cropped).jpg|Aveiro
Stampa:Vista aerea - Viana do Castelo - 29.01.2023.jpg|Viana do Castelo
Stampa:Ilha da Armona, vista da ria.JPG|Faro
Stampa:Faro - Portugal (16083970893) (cropped).jpg|Faro
Stampa:CamaraMunicipalFaro.JPG|Faro
Stampa:Palácio de Estói - Portugal (8291585643) (cropped).jpg|Faro
Stampa:Santarem1 retouched.jpg|Santarem
Stampa:Viseu-Vista.jpg|Viseu/Viseo
Stampa:EvoraUniversityCourtyard edited.jpg|Ébora/Évora
Stampa:Pelourinho Vila Real 01.JPG|Vila Real
Stampa:Vista de Tomar.JPG|Tomar
Stampa:Beja - Portugal (130839539) edited.jpg|Beja
Stampa:Panoramica (Portalegre).jpg|Portalegre
Stampa:Elvas (Alcáçova) - Igreja do Salvador em cima da vila edited.jpg|Elvas/Yelbes
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==
{{Referenzi}}

{{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}}
{{Ewropa}}
{{NATO}}

[[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]]
[[Kategorija:Portugall]]
[[Kategorija:Repubbliki]]
[[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1910]]</text>
      <sha1>em6qonfqngkuvwu92y0d1ggeaz4d09y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sistema Solari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10947</id>
    <revision>
      <id>332692</id>
      <parentid>324300</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54143-59</username>
        <id>29049</id>
      </contributor>
      <origin>332692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46243" sha1="bhcdawweya2joy3457f8yr921anu4ac" xml:space="preserve">{{għal2|d-definizzjoni ġenerika tal-kunċett|Sistema planetarja}}

[[Stampa:Solar System true color.jpg|upright=1.5|thumb]]

Id-[[Id-Dinja|Dinja]] tagħmel parti mis-'''sistema solari''', li fiċ-ċentru tagħha tinsab ix-[[xemx]] li għandha 99.86% mill-massa tas-sistema solari kollha. Il-kamp gravitazzjonali assoċjat mal-massa tax-xemx jiġbed il-bqija tal-kostiwenti l-oħra, inkluża id-Dinja, jorbitaw madwarha. Il-maġġor parti tal-oġġetti jinsabu fuq l-istess pjan, jorbitaw max-xemx fl-istess direzzjoni.

Id-Dinja hi t-tielet [[pjaneta]] 'l bogħod mix-xemx u hi waħda mill-erba' [[Pjaneta|pjaneti]] terrestri, dawn tal-aħħar jinsabu fis-sistema solari ġewwinija. L-eqreb pjaneta tax-xemx hi [[Merkurju]], segwita minn [[Venere (pjaneta)|Venere]]. Wara d-Dinja hemm [[Marte]], u mbagħad insibu l-[[Ġganti Gassużi]], [[Ġove (pjaneta)|Ġove]], [[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]], [[Uranu (pjaneta)|Uranu]], u [[Nettunu (pjaneta)|Nettunu]]. Iċ-ċkejkna [[Plutone (pjaneta nanu)|Plutone]] tinsab fit-tarf tas-sistema solari. 

Id-Dinja għandha [[satellita naturali]] waħda li hija l-[[Qamar]]. L-unika pjaneta terrestri oħra li għandha xi qmura hi Marte, iżda l-ġganti gassużi għandhom familji sħaħ minnhom waqt li Plutone għandha waħda biss: [[Karonte]]. 

Membri oħra tas-sistema solari huma l-[[asterojdi]] roċċużi  li jinsabu l-aktar fl-orbiti ta' bejn Marte u Ġove. Fis-Sistema solari nsibu wkoll il-[[Faxxa ta' Kuiper]] li tinsab lil hinn mill-orbita ta' Nettunu, insibu wkoll il-[[Kometi]] li joriġinaw mis-[[Sħaba ta' Oort]] li tiżboq mad-dawra kollha tas-Sistema solari. Dawn il-korpi huma fdal mill-formazzjoni tas-Sistema solari.

Ir-[[riħ solari]], fluss ta' plasma ġej mix-xemx, jinfirrex mas-sistema solari kollha. Dan joħloq [[Bużżieqa ta' riħ stellari|bużżieqa]] fil-[[materjal interstellari]] magħrufa bħala [[eljosfera]], li testendi lil hinn minn nofs tad-[[diska diffusa]]. 

Lejn in-nofs tal-[[2008]], ħames oġġetti tas-sistema solari ġew ikklassifikati bħala pjaneti nani: [[Ċerere (pjaneta nana)|Ċerere]], li tinsab fil-faxxa ta' l-asterojdi, u erba' korpi oħra misjuba lil hinn mill-orbita ta' Nettunu, [[Plutone (pjaneta nanu)|Plutone]] (li qabel kien meqjus bħala d-disa' pjaneta), [[Haumea (pjaneta nana)|Haumea]], [[Makemake (pjaneta nana)|Makemake]], u [[Eris (pjaneta nana)|Eris]]. 

Sitta mill-pjaneti u tlieta mill-pjaneti nani għandhom madwarhom satelliti naturali, barra minn hekk kull pjaneta esterna hi mdawra minn [[Ċurkett planetarju|ċrieket planetarji]] ta' trab u ta' partiċelli oħrajn.

== Introduzzjoni ==
[[Stampa:Solar System size to scale mul.svg|right|upright=1.5|thumb|Pjaneti u pjaneti nani tas-Sistema Solari. daqsijiet fuq skala, iżda id-distanzi relattivi mix-xemx mhumiex.]]
Huwa diffiċli tispjega il-kobor tas-sistema solari; wieħed jista' biss bejn wieħed u ieħor iqisha bħala sfera irregolari b'dijametru ta' madwar 80 [[UA]]. Ġos-Sistema solari l-spazju bejn il-korp ċelesti mhux vojt, fih trab, gassijiet u partiċelli elementari li jagħmlu il-materjal interplanetarju. 

Ix-[[xemx]] għandha importanza ewlenija, dan għaliex barra li hija l-unika stilla jew kewkba, u għaldaqstant l-unika għajn ta' [[enerġija termika]] tas-sistema, hija wkoll iċ-ċentru gravitazzjonali.

L-ikbar korp ċelesti tas-sistema solari hija appuntu x-[[xemx]] (il-kewkba SOL), li minnha tieħu l-isem is-sistema kollha. Skont id-[[Definizjoni ta' Pjaneta tas-Sistema solari|definizjoni ta' ''pjaneta'']] il-ġdida, stabilita fil-kongress tal-[[Unjoni Astronomika Internazjonali]] tal-[[24 t'Awwissu]] [[2006]]: madwar ix-xemx iduru tmien pjaneti, hawn imniżżla skont l-ordni tad-distanza mix-xemx:
* [[Merkurju (pjaneta)|Merkurju]];
* [[Venere (pjaneta)|Venere]];
* [[Art]] jew [[Art|Dinja]] (b'satellita, il-[[Qamar]]);
* [[Marte (pjaneta)|Marte]] (b'[[satelliti naturali ta' Marte|2 satelliti naturali]]);
* [[Ġove (pjaneta)|Ġove]] (bi [[satelliti naturali ta' Giove|63 satellita naturali]]);
* [[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]] (bi [[satelliti naturali di Saturno|42 satellita naturali]]);
* [[Uranu (pjaneta)|Uranu]] (b'[[satelliti naturali di Urano|21 satellita naturali]]);
* [[Nettunu (pjaneta)|Nettunu]] (bi [[satelliti naturali di Nettuno|11-il satellita naturali]]).

Barra minn dawn, insibu fis-Sistema ħames [[pjaneta nana|pjaneti nani]]: [[Ċerere (astronomija)|Ċerere]], [[Plutone (astronomija)|Plutone]] u [[Eris (astronomia)|Eris]],[[Haumea (pjaneta nana)|Haumea]], [[Makemake (pjaneta nana)|Makemake]]. Pjaneta nana ''mhux''  neċessarjament tkun iċken minn pjaneta normali: però hi ċkejken wisq biex tnadaf l-orbita tagħha minn korpi oħra ta' daqsijiet sinifikattivi. Il-pjaneti nani s'issa msemmija mill-Unjoni Astronomika Internazjonali, infatti, jaqsmu l-orbiti tagħhom ma' mijiet ta' oġġetti oħra (fil-każ ta' [[Ċerere (astronomia)|Ċerere]], forsi ma' miljuni).

[[Stampa:Solar system scale.jpg|thumb|center|upright=3|Raffigurazzjoni fuq skala tad-daqsijiet tax- [[xemx]], tat-tmien pjaneti tas-sistema (fl-ordni: [[Merkurju (pjaneta)|Merkurju]], [[Venere (pjaneta)|Venere]], [[Art]], [[Marte (pjaneta)|Marte]], [[Ġove (pjaneta)|Ġove]], [[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]], [[Uranu (pjaneta)|Uranu]] u [[Nettunu (pjaneta)|Nettunu]]) u tal-[[pjaneta nana]] [[Plutone (pjaneta nana)|Plutone]]. Id-distanzi bejn il-pjaneti huma ħafna akbar minn kemm hu muri fix-xbieha.]]

== Oriġni tas-Sistema solari ==
[[Stampa:Protoplanetary disk.jpg|thumb|left|Rappreżentazzjoni artistika tas-sistema solari qabel kien kif nafuh aħna]]
Skont l-esperti fil-qasam jingħad illi x-[[xemx]] u l-[[pjaneti]] ffurmaw minn [[disco protoplanetario|nebuluża]] ta' [[gassijiet interstellari]], madwar 4,6 eoni ilu.&lt;ref&gt;{{Ċita web |url=http://lescienze.espresso.repubblica.it/articolo/articolo/1320425 |titlu=L'età precisa del sistema solare |data=2007-12-20 |data-aċċess=2007-12-20 |sit=Le Scienze |lingwa=it |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071229073824/http://lescienze.espresso.repubblica.it/articolo/articolo/1320425 |arkivju-data=2007-12-29 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (Eon wieħed huwa biljun sena).  

Il-prova ta' oriġini komuni hija kkonfermata fl-analiżi ta' xi regolaritajiet fl-imġiba tal-pjaneti, li jduru kollha l-istess madwar ix-xemx.

Skont it-teoriji attwali, in-nebulosa tal-bidu kellha temperaturi baxxi u kienet magħmula minn  [[idroġenu]] u [[elju]], minn varjetà kbira ta' elementi kimiċi itqal u minn trabijiet.

Madwar ħames biljun sena ilu fin-nofs tan-nebuluża (sħab spazzjali) wisq probbabbli ikkrajat ruħha parti aktar densa u għalhekk in-nube, taħt il-[[forza gravitazzjonali]], ipotetikament bdiet tixtorob. 

Fi ftit miljuni ta' snin, fiż-żona ċentrali, id-densità u t-temperatura setgħu għolew tant li ġiet iffurmata il-proto-xemx. Kontemporanjament, il-kontrazzjoni setgħet ikkawżat żieda fil-ħeffa tad-dawrin tal-[[qawwa ċentrifuga]] tas-sistema. Għalhekk jista' jkun li n-nube iċċatjajt, u ħadet id-dehra li tixbah diska rotanti madwar ix-xemx. Il-tiġrif gravitazzjonali tal-[[massa (fiżika)|massa]] tal-proto-xemx jista' jkun li kkawżat żieda fit-temperatura tal-qalba.

Fil-fażijiet finali tal-proċess, [[riħ solari|riħ xemxi]] qawwi seta' ġibet lejn ir-reġjuni barranin l-elementi ħfief kollha, partikolarment l-idroġenu u l-elju.

Waqt li l-qalba tal-proto-xemx kienet qiegħed tisħon sa ma laħqet temperaturi biżżejjed jiżirġu għar-[[reazzjonijiet termonukleari]], fid-diska li ddawwar bdew jikbru iġsma tul xi kolliżjonijiet u jiġbdu lejhom frak iċken preżenti fl-ispazju li jiċċirkondha. Hu fuq din l-ipoteżi jista' jingħad li hekk ifformaw il-proto-pjaneti, li minnhom ġew il-pjaneti attwali, waqt li l-proto-xemx saret [[stilla]] safra u stabbli.

== Familja ta' pjaneti ==
{{artiklu prinċipali|Pjaneta}}
[[Stampa:Solar_planets.jpg|right|thumb|upright|Il-pjaneti tas-Sistema solari skont id-daqs relattiv tagħhom]]

Eris (uffiċjalment 136199 Eris, u qabel 2003 UB313) kien skopert minn [[Michael E. Brown]], [[Chad Trujillo]], u [[David L. Rabinowitz|David Rabinowitz]] fil-[[5 ta' Jannar]], [[2005]], minn ritratti li ttieħdu fil-[[21 ta' Ottubru]], [[2003]].  Huma riedu jagħtuha l-isem [[Ksina]] (en: Xena) iżda l-[[Unjoni Astronomika Internazjonali]], l-għaqda internazzjonali tal-Astronomija tatha l-isem tal-alla Grieg tad-diżarmonija, Eris.  L-isem latin hu ''Discordia''.  Wieħed mir-raġuni għala ntgħażel dan l-isem hu biex jirrifletti t-taħwid u l-konfużjoni li hemm fil-komunità tal-astronomi dwar in-natura tal-oġġett (il-pjaneta nana).

Kważi l-[[pjaneta ekstrasolari|pjaneti extrasolari]] kollha (dawk barra s-Sistema solari) skoperti s'issa għandhom massa daqs jew ikbar minn ta' Ġove, l-ikbar pjaneta tagħna (l-unika eċċezzjoni hija komposta minn tliet pjaneti orbitanti [[pulsar]], il-fdal minn splużjoni ta' [[supernova]]. Dawn huma l-uniċi tliet pjaneti ekstrasolari ta' massa simili għal-Art). Il-mottiv huwa derivat minn [[effett ta' selezzjoni]], li fih l-istrumenti tagħna huma kapaċi li jaraw biss pjaneti kbar ħafna u biswit għall-istilla tagħhom, għax l-effetti gravitazzjonali tagħhom huma ikbar u allura iktar faċli li jidhru. Jeżistu probabilment, ħafna iktar pjaneti ekstrasolari li għadna ma nistgħux niskopru. Barra minn hekk, huwa probabbli li l-pjaneti skoperti s'issa, mhux simili għall-ġganti gassużi li nafu, għax huma tant viċin l-istilla tagħhom li għandhom temperaturi elevati (anki sa' eluf ta' gradi għal xi wħud), u spiss ikollhom [[Orbita ellittika|orbita altament ellittika]], li twassalhom alternattivament, viċin u 'l bogħod mill-istilla tagħhom.

Il-pjaneti tas-Sistema solari ġewwinija jissejħu Pjaneti Terrestri. Dawn il-Pjaneti għandhom atmosferi ħfief b'kuntrast mal-erba' pjaneti gassużi jew pjaneti Ġovali li jinsabu fis-Sistema solari barranija. 

Il-Pjaneti Gassużi huma prinċipjalment magħmula minn materjal ta' nebula solari. Dawn jinsabu 'l bogħod wisq mix-xemx biex il-gassijiet u t-trabijiet li jiffurmawhom jevaporaw bħal fis-Sistema solari ġewwinja li hija iktar sħuna bill hi eqreb lejn ix-xemx. Il-ġganti gassużi huma massivi biżżejjed biex iżżommu l-atmosfera oriġinali.

== Skoperta tal-pjaneti ==

Sal-1781, kienu magħrufa biss il-ħames pjaneti viżibbli bl-għajn għera u l-Art, is-seba' pjaneta, Uranu,  kien skopert minn [[William Herschel]], mużiċista Ġermaniż li emigra lejn l-[[Ingilterra]] u sar astronumu famuż. 

Għall-ewwel Herschel ħaseb li dak il-korp ċelesti hekk ċar kien xi [[kometa]], iżda ma damx ma ntebaħ li dak l-oġġett kien Uranu. Għall-bidu hu ried issemmi l-pjaneta ''Georgium Sidus'' wara r-re Ġorġ III, iżda sar magħruf mal-Ewropa kollha bħala Uranu, għall-muża tal-Astronomija, Urania, u l-isem baqa' hekk.

Fl-1830, xi astronomi bdew jaħsbu li pjaneta oħra setgħet tinsab lil hinn minn Uranu. 16-il sena wara l-astronomu Franċiż, Urbain Le Verrier, ippubblika kalkuli li juru fejn hu ħaseb dan il-pjaneta l-ġdida setgħet tinsab. Fit-23 ta' Settembru 1846, żewġ astronomi fl-osservatorju Royal ta' Berlin, J.G. Galle u H. d'Arrest, illokalizzaw 'il Nettunu.

[[Stampa:William Herschel01.jpg|thumb|left|upright|Sir william Herschel, mużiċista Germaniż, li dar għall-interess astronomiku u skopra l-pjaneta Uranu.]]

=== Moviment tal-pjaneti ===

Il-moviment ta' kull pjaneta jseħħ tul linja magħluqa ta' forma approssimattivament ellittika magħrufa bħala [[orbita (astronomija)|orbita]]. Il-pjan fuq liema jseħħ il-[[mutur tar-rivoluzzjoni]] tal-Art huwa il-pjan [[ellittiku]], u fuqu joqogħdu approssimattivament l-orbiti ta' kull pjaneta tas-sistema solari.

=== Oġġetti oħrajn ===
Is-sistema solari fiha korpi oħrajn bħala huma is-[[satelliti naturali|satelliti]], li jorbitaw madwar il-pjaneti, u il- [[kometi]], li jduru madwar ix-xemx u għandhom orbita daqxejn eċċentrika u pjani orbitali inklinati ħafna pparagunati mal-[[ellittika]]. Hemm preżenti ukoll anke trab u gass rarefatt ħafna kkonċentrat madwar l-ellittika, li jxerdu ir-radjazzjoni xemxija u b'hekk jiġi ġġenerat id-[[dawl żodjakali]].


[[Stampa:Heliocentric.jpg|right|thumb|Univers eljoċentriku]]

== xemx ==
{{artiklu prinċipali|Xemx}}
Il-massa tax-xemx hi ta' madwar 2×10&lt;sup&gt;30&lt;/sup&gt; kg, u hi ħarira iktar elevata minn dik ta' stilla medja. Madwar 74% tal-massa tagħha hi magħmula mill-[[idroġenu]], 25% mill-[[elju]] u l-bqija hu magħmul minn kwantità ta' traċċi ta' elementi itqal. Ix-xemx bħal kumplament tal-iġsma ċelesti l-oħra li jinsabu fis-sistema, għandha xi 4.6 biljun sena, u li tinsab f'nofs triq tas-sekwenza ta' evoluzzjoni ewlenija tagħha. Matulha, reazzjonijiet ta' fużjoni nukleari fil-qalba tax-xemx jgħaqqdu bis-sħana l-idroġenu ma' l-elju. F'temp ta' qisu 5 biljun sena oħra x-xemx issir [[nebula planetarja]].

Kultant xi stimulu hu meħtieġ biex tibda' kontrazzjoni ta' sħaba. Din taf tkun il-ġibda gravitazzjonali ta' kewkba għaddejja, il-mewġa ta' densità fi ħdan ta' galassja spirali jew xokk minn splużjoni ta' [[supernova]]. Xi astronomi jsostnu li supernova fil-qrib bdiet sħaba u naqset mid-daqs sa ma x-xemx iffurmat xi 4,600,000,000 sena ilu.

Hekk kif is-sħaba naqset mid-daqs, il-pressjoni u t-temperatura telgħu fin-nofs sakemm tal-aħħar saret daqshekk taħraq u l-pressa hekk kbira li l-[[fużjoni nuklejari]] bdiet. IL-fużjoni nukleari hija l-qawwa li kull kewkba għandha, u ġox-xemx l-ammonti vasti ta' idroġenu li qed jiġu mibdula għal elju, jipproduċu l-enerġija. Kewkba titwieled meta tibda l-fużjoni nuklejari. 

Tul il-ħajja kollha ta' kewkba jkun hemm bilanċ sħiħ bejn il-gravità (li tipprova tnaqqas id-daqs tal-istilla) u l-pressa li tipprova tinbuttaha 'l bogħod. Kewkba tkun l-iżjed stabbli waqt li taħraq l-idroġenu ġewwa qalbha. F'dan l-istadju hija msejħa [[kewkba fis-sekwenza ewlenija]]. Ix-xemx hija attwalment f'dan l-istadju ta' ħajjitha u għandha tibqa taħraq l-idroġenu ta' qalbha għal 5,000,000,000 jew 6,000,000,000 sena oħra.

[[Stampa:Ngc2440 nebula.jpg|thumb|right|Din in-nebula planetarja, in-NGC 2440, hija ''ageing star'']] 

Meta l-idroġenu kollu tal-qalba jintuża , ix-xemx tibda' taħraq l-idroġenu ġol-atmosfera tagħha qoxra wara qoxra. Huwa u l-font tal-enerġija joħroġ 'il barra, ix-xemx tespandi u tiksaħ, u ssir [[ġganta ħamra]].

Meta l-idroġenu jintuża kollu, ix-xemx tikkrolla. Il-qalba tisħon ħafna iktar sakemm terġa' ssir fużjoni nuklejari oħra, iżda din id-darba huwa l-elju li jinħaraq jipproduċi l-[[karbonju]]. 

L-elju jinħaraq f'ħafna inqas ħin mill-idroġenu, għalhekk jiġi kkonsmat f'perijodu iqsar. Meta x-xemx terġa tikkrolla, issa, il-qalba ma tisħonx biżżejjed u ma jkunx possibli li sir fużjoni nukleari oħra. Ix-xemx issir [[nana bajda]], tiksaħ gradwalment u tmut.

[[Stampa:L-Intern Xemx.gif|thumb|left|L-istruttura interna tax-xemx.&lt;br /&gt;Sors: [http://www.physics.hku.hk/~nature/CD/regular_e/lectures/chap11.html]]]

== Sistema solari interna ==
[[Sistema solari interna]] huwa l-isem użatt għar-reġjun spazjali li fih hemm il-pjaneti imġebla u l-faxxa tal-asteroidi. Ikkomposti prinċipalment minn [[silikati]] u [[metalli]], l-oġġetti tas-sistema solare interna huma qrib ħafna tax-xemx, tant li r-raġġ ta' din is-sezzjoni huwa iżgħar  mid-distanza ta' bejn Ġove u Saturnu.

[[Stampa:Terrestial Planets internal en.jpg|thumb|left|upright=1.25|L-struttura interna tal-pjaneti roċċużi.]]

=== Pjaneti interni ===
[[Stampa:4_Terrestrial_Planets_Size_Comp_True_Color.png|thumb|Il-pjaneti interni. Mix-xellug għal-lemin:  [[Merkurju (pjaneta)|Merkurju]], [[Venere (pjaneta)|Venere]], [[Art]] u [[Marte (pjaneta)|Marte]] (fuq skala)]]
Il-[[pjaneti terrestri]] huma densi, għandhom kompożizjoni imġebla, għandhom ftit jew xejn [[satelliti naturali]], u m'għandhomx ċrieki. Huwa komposti l-akatr minn materjali bħas- [[silikati]], li jibnu il-[[Art|krosta]] u il-[[Mantell (esoġeologia)|mantelli]], u il-[[metalli]] bħal ma huma il-[[ħadid]] u n-[[nikil]], li jagħmlu il-qalba. Tlieta mill-erbgħa pjaneti interni (Venere, Art u Marte) għandhom atmosfera, għandhom il-ħofor tal-impatti u plakek tettoniċi.

==== Merkurju ====
{{artiklu prinċipali|Merkurju (pjaneta)}}
[[Stampa:Merkurju.jpg|thumb|Mużajk ta' Merkurju.&lt;br /&gt;Sors: [http://pds.jpl.nasa.gov/planets/captions/mercury/mercury.htm]]]

Merkurju hija l-pjaneta li hi l-eqreb lejn ix-[[xemx]], u t-tieni l-iżgħar pjaneta tas-Sistema solari. Merkurju torbita f’inqas minn 88 jum. Bill qatt m'hi 'l bogħod wisq mix-xemx, Merkurju tista’ tidher biss tiddi fil-baxx tal-punent immedjatament wara nżul ix-xemx jew baxx fil-lvant eżatt qabel ż-żerniq.

Ir-[[Ruma l-Antika|Rumani]] semmew dan il-pjaneta għad-[[Mitoloġija Rumana|divinità Rumana]] [[Merkurju (mitoloġija)|Merkurju]], x'aktarx minħabba l-moviment pjuttost veloċi tiegħu.   

Il-kulturi [[Ċina|Ċiniżi]], [[Korea]]ni u [[Ġappun|Ġappuniżi]] jirreferu għal dan il-pjaneta bħala l-Istilla ta' l-Ilma, ibbażat fuq il-[[Ħames Elementi]].

Id-[[densità]] ta' Merkurju tixbah ħafna lil dik tal-[[Art]], iżda huwa maħsub li proporzjonalment, fiha daqs darbtejn iżjed ħadid mill-[[Pjaneta|pjaneti]] l-oħra. 

L-[[Manjetiżmu|kamp manjetiku]] ta' Merkurju hu baxx ħafna, u minħabba li Merkurju iddur fuqha nifsha bil-mod, huwa improbbabli li l-[[Manjetiżmu|kamp manjetiku]] tagħha hu kkawżat mill-moviment rotazzjonali tal-qalba likwida tiegħu. 

L-[[atmosfera]] tagħha hija ħafiefa ħafna wkoll, u tipproduċi pressjoni ta’ 2 x 10&lt;sup&gt;-11&lt;/sup&gt; ta' dik tal-[[Art]]. L-iktar element komuni huwa l-[[ossiġnu]], segwit mis-[[sodju]] u l-[[idroġenu]]. Jinstabu ukoll atomi ta’ [[potassju]] u [[elju]]. L-idroġenu u l-[[elju]] huma maqbudin mir-[[riħ solari]]; l-[[ossiġnu]], sodju u potassju wisq probbabli kienu mtajrin minn ġebel evaporat waqt in-nifdiet mikrometejorojdjali.

==== Venere ====
{{artiklu prinċipali|Venere (pjaneta)}}
Minħabba li din il-pjaneta hi ftit biss iżgħar mill-[[Art]] iżda tinstab iżjed viċin tax-[[xemx]], qabel kienu jaħsbu li Venere kienet xi [[Ġenna]] [[tropiċi|tropikali]]; infatti hi [[infern]] [[tropiċi|tropikali]] b'temperaturi esaġerati, b'[[atmosfera]] qattiela u [[xita]] tal-[[aċtu]]. Venere hija l-eqreb pjaneta tad-[[Art|Dinja]]. Bħall-Merkurju, Venere ma tkun qatt 'il bogħod ħafna mix-xemx. Filgħodu kmieni u filgħaxijiet, tiddi brillantament fuq ix-Xefaq; Venere hi ħafna drabi msejħa 'il-Kewkba ta' Filgħodu'. Apparti mix-[[xemx]],  u l-[[Qamar]], Venere hija l-iktar ħaġa brillanti li nistgħu naraw fis-sema.

==== L-Art ====
{{artiklu prinċipali|Art}}
L-Art, il-pjaneta li ngħixu fiha aħna l-bnedmin, hija it-tielet waħda 'l hinn mix-[[xemx]]. Fl-ispażju, id-Dinja tidher ta' lewn ikħal skur u linji bojod dejjem jidbidlu, li huma s-sħab. Il-kulur blu ġej mill-ilma likwidu  li jieħu 70% tas-superfiċi terrestri. Il-preżenza ta' dawn l-[[oċejani]] għandha effett essenzjali għall-ħajja fuq l-Art. 

Bħall-pjaneti l-oħra, l-Art għandha l-qalba. Din il-qalba hija maqsuma fi tnejn, dik ġewwinija u dik ta' barra. Il-qalba ġewwinija hija magħmula maġġorment minn [[ħadid]] solidu u xi [[nikil]] u fonda biss 1,200 km (740 mil). Din il-qalba imbagħad hija mdawra bil-qalba barranija  li hi magħmula minn ħadid imdewweb u hija ħarira inqas densa mill-ħadid imdewweb pur billi x'aktarx jinsabu xi 10% ta' elementi oħrajn. Il-qalba hija l-iżjed ħaġa densa li tinsab fl-Art. Fuq il-qalba hemm iż-żona ta' tranżizzjoni: strat ta' bejn 200 u 300 km-(120 u 190 mil) li huwa magħruf bħala &quot;D&quot;. Din id-&quot;D&quot; tvarja kimikament kemm mill-qalba kif ukoll mill-mantell ta' l-Art. Il-materjal li hemm fih jista' jkun li hu materjal li kien maħlul mill-qalba jew inkella skula mill-mantell waqt li l-Art kienet għadha qed tifforma.

==== Marte ====
{{artiklu prinċipali|Marte (pjaneta)}}
Marte, tinstab iżjed 'l bogħod mix-[[xemx]] mill-[[Art]] tagħna, u hija nofs biss id-daqs tagħha b'densità tixbaħ lil dik tal-[[Qamar]]. Dan juri li l-qalba tal-ħadid ta' Marte għandha volum proporzjonalment iżgħar meta imqabbla ma' dawk tal-[[pjaneti terrestri]] l-oħrajn. Marte għandha [[manjetiżmu|kamp manjetiku]] dgħajjef, iżda riċerki juru li xi darba din il-pjaneta kellha waħda qawwija mhux ħażin. L-assi tar-rotazzjoni ta' Marte huwa mxaqleb ftit biss iżjed min dak ta' l-[[Art]]. Marte torbita madwar ix-xemx bħall-[[Art]] u tesperjenza staġuni simili bħalha wkoll, għalkemm ix-xtiewi fin-nofsinhar tal-pjaneta huma iksaħ u itwal minn dawk tat-tramuntana. 

Marte għandha il-kapep polari bi stati ta' silġ ta' diossidu tal-karbonju staġonali; l-emisfera t'isfel tista' żżomm xi diossidu tal-karbonju tul is-sena Marzjali.

L-atmosfera hi ħafifa u komposta primarjament minn diossidu tal-karbonju. Il-pressjoni atmosferika hija biss 1% ta' dik tal-Art; jista' jkun li fl-imgħoddi kienet ikbar iżda l-gravità dgħajfa ta' Marte tfisser li diffiċli għaliha li żżomm atmosfera densa. 

L-atmosfera mhix biżżejjed wiesgħa biex ikun hemm xi tip ta' effett serra li żżomm il-pjaneta sħun, għalhekk it-temperatura matul il-jum rari titla' iżjed minn 273K (0º C/32º F) u bil-lejl tinżel wisq inqas.

==== Faxxa ta' l-asterojdi ====
[[Stampa:InnerSolarSystem-en.png|thumb|left|xbieha tal-faxxa u ta' [[l-asterojdi trojani]]]]
Il-maġġor parti ta' l-[[asterojdi]] huma iġsma żagħar tas-sistema solari magħmula, l-aktar minn blat u metall. Il-[[faxxa ewlenija|faxxa ewlenija ta' l-asterojdi]] tinsab fir-reġjun ta' bejn l-orbiti ta' Mars u Ġove, bejn 2,3 e 3,3 [[Unità Astronomika|UA]] tax-xemx. Huwa maħsub illi dawn huwa radam ta' meta s-sistema solari kienet għadha qed tifforma, iżda il-fużjoni tagħhom falliet minħabba l-ġibda gravitazzjonali qawwija ta' Ġove.

Asterojdi waħda tista' tilħaq qisien ta' mijiet ta' kilometri iżda ukoll ta' ftit ċentimetri. Kull waħda mill-asterojdi, barra l-ikbar waħda, [[Ċerere (astronomija)|Ċerere]], hija ikklassifikata bħala korp minuri tas-sistema solari, imma uħud, bħall-asterojde [[4 Vesta|Vesta]] u [[10 Hygiea|Iġea]] possono jistgħu jiġu ikklasifikati bħala [[Pjaneta nana|pjaneti nani]] jekk juru li waslu l-[[bilanċ idrostatiku]].

==== Ċerere ====
: [[Ċerere (pjaneta nana)|Ċerere]] (2,77 [[Unità Astronomiċi|UA]]) hija l-ikbar korp fil-faxxa tal-asterojdi u hija ikklassifikata bħala [[pjaneta nana]].

==== Grupp ta' l-asterojdi ====
: L-asterojdi tal-faxxa Ewlenija huma mqasmin fi gruppi u familji skond il-karatteristiċi orbitali tagħhom. Is-satelliti ta' l-asterojdi huma fihom infishom asterojdi oħrajn li jorbitaw madwar asterojdi akbar.

== Sistema Solari Barranija ==

Is-[[sistema solari esterna]] hija il-post fejn jinsabu iġ-ġganti gassusi jew il-pjaneti Ġovjali.  f'dan ir-reġjun torbita wkoll faxxa ċkejkna ta' kometi, fosthom iċ-[[Ċentawri]]. L- oġġetti solidi ta' dawn l-akwati huma magħmulha minn kwota għola ta' elementi volatili (bħal ilma, ammonju u metanu) b'paragun mall-oġġetti imġebla tas-sistema solari interna.
=== Pjaneta Ġovjali ===
[[Stampa:Gas giants in the solar system.jpg|thumb|Minn fuq għal isfel: [[Nettunu (pjaneta)|Nettunu]], [[Uranu (pjaneta)|Uranu]], [[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]] e [[Ġove (pjaneta)|Ġove]] (mhux fuq skala)]]
==== Ġove ====

: [[Ġove (pjaneta)|Ġove]] (5.2 [[Unità Astronomika|UA]]), b' 318-il darba l-Massa terrestri għandu 2,5-il darba il-massa tal-pjaneti l-oħra kollha. Fil-biċċa l-kbira tiegħu huwa magħmul minn [[idroġenu]] u [[elju]]. L-intern ta' din il-pjaneta tant jirżeġ li joħloq sensiela ta' karatteristiċi semipermanenti fl-atmosfera tagħha, bħalma hija it-[[Tebgħa kbira ħamra]]. ġove għandu[[Satelliti naturali ta Ġove|63 satelliti naturali]] magħrufa: l-akbar erbgħa huma, [[Ganimede (astronomia)|Ganimede]], [[Callisto (astronomia)|Callisto]], [[Io (astronomia)|Io]], u [[Europa (astronomia)|Europa]], juru xebh kbir mall-pjaneti terrestri, bħall-[[vulkaniżmu]] u żirġa ġewwinija.&lt;ref&gt;{{ċita konferenza |titlu=Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies |kunjom1=Pappalardo |isem1=R. T. |konferenza=1999 AGU Fall Meeting |data=1999 |url=http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&amp;listenv=table&amp;multiple=1&amp;range=1&amp;directget=1&amp;application=fm99&amp;database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&amp;maxhits=200&amp;=%22P11C-10%22 |data-aċċess=2006-01-16 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080212155912/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&amp;listenv=table&amp;multiple=1&amp;range=1&amp;directget=1&amp;application=fm99&amp;database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&amp;maxhits=200&amp;=%22P11C-10%22 |arkivju-data=2008-02-12 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Ganimede, l-ikbar satellita fis-sistema solari, hija saħansitra ikbar minn Merkurju.

==== Saturnu ====
: [[Saturnu]] (9.5 [[Unità Astronomica|UA]]), tingħaraf mill-bqija għas-[[Ċrieki ta' Saturnu|sistema ta' ċrieki]], għandha bosta analoġiji ma Ġove, bħalma hija il-komposiżjoni atmosferika. Saturnu hija ħafna inqas magħquda, għax għandha fiha 95 [[Massa terrestri|massi terrestri]] biss.

==== Nettunu ====

:[[Nettunu (pjaneta)|Nettunu]] (30 [[Unità Astronomica|UA]]). Minkejja li din il-pjaneta hija kemm kemm iżgħar minn Uranu, hija itqal (daqs 17-il darba [[massa terrestri|masses terrestri]]) għaldaqstant aktar densa. Hija tirradja aktar sħana ġewwinija ikkumparata ma' Uranu, iżda mhux daqs Ġove jew Saturnu.&lt;ref&gt;{{ċita rivista |titlu=Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune |kunjom1=Podolak |isem1=M. |kunjom2=Reynolds |isem2=R. T. |kunjom3=Young |isem3=R. |rivista=Geophysical Research Letters |volum=17 |numru=10 |paġni=1737-1740 |data=1990 |doi=10.1029/GL017i010p01737 |bibcode=1990GeoRL..17.1737P |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Nettunu għandha [[Satelliti naturali ta' Nettuno|13-il satellita]] magħrufa. L-ikbar wieħed, [[Tritone (astronomija)|Tritone]], hija ġeoloġikament attiva, b' ''[[geysers]]'' ta [[azotu likwidu]].&lt;ref&gt;{{ċita rapport tekniku |titlu=The Plausibility of Boiling Geysers on Triton |kunjom1=Duxbury |isem1=N. S. |kunjom2=Brown |isem2=R. H. |data=1995 |istituzzjoni=JPL Technical Reports |post=Houston, Texas |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Tritone huwa l-unika  satellita kbira b'[[Orbita retrograda|orbita u direzzjoni retrograda]]. Nettunu huwa msieħeb fl-orbita minn sensiela ta' [[Planetoide|planetoidi]].

==== Uranu ====
:[[Uranu (pjaneta)|Uranu]] (19,6 [[Unità Astronomica|UA]]), b' 14-il [[massa terrestri]], hija il-pjaneta esterna l-inqas li tiżen. Unika fost il-pjaneti, torbita madwar ix-xemx b'[[inklinazjoni assjali]] li taqbeż id-90° f'rispett l-[[eklittika]]. In-nukleju (qalba) huwa riżaħ ħdejn il-ġganti gassużi, għalhekk tarmi ftit li xejn sħana fl-ispazju.&lt;ref&gt;{{ċita magażin |titlu=Ten Mysteries of the Solar System |kunjom1=Hawksett |isem1=David |kunjom2=Longstaff |isem2=Alan |kunjom3=Cooper |isem3=Keith |kunjom4=Clark |isem4=Stuart |magażin=Astronomy Now |data=2005 |bibcode=2005AsNow..19h..65H |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Uranu għandha [[Satelliti naturali ta' Uranu|27 satelliti]] magħrufa, uħud mill-ikbar huma [[Titanja (astronomija)|Titanja]], [[Oberon (astronomija)|Oberon]], [[Umbrjel (astronomija)|Umbrjel]], [[Arjel (astronomija)|Arjel]] u [[Miranda (astronomia)|Miranda]].

=== Kometi ===

[[Stampa:Comet c1995o1.jpg|right|thumb|[[Kometa Hale-Bopp]]]]
Il-[[kometi]] huma iġsma minuri tas-sistema solari, magħmula minn silġ voltili u d-dijametru tagħhom ikun ta' ftit  kilometri. L-orbita tal-kometi hija ftit stramba, generalment matul il-[[perjelju]] insibuhom qrib l-orbiti tal-pjaneti ġewwienija, mentri waqt l-afelju]] insibuhom lill-hinn minn Plutone. Meta kometa tidħol fis-sistema solari interna, il-wiċċ inġazzat jibda' jinħal minħabba li tkun qrib tax-xemx, sa ma jiġi iffurmat demb, ħafna drabi viżibbli bl-għajn għamja.

Huma magħarufa żewġ tipi ta' kometi, dawn ta' perjodu qasir u dawn ta' perjodu twil. Dawk ta' perjodu qasir idumu inqas minn mitejn sena filwaqt li l-oħrajn jafu jdumu jorbitaw għal eluf ta' snin. Huwa maħsub illi l-kometi ta' perjodu qasir tnisslu mill-[[faxxa ta' Kuiper]], waqt li dawn ta' perjodu twil, bħal [[Kometa Hale-Bopp|Hale-Bopp]], huwa maħsub li joriġinaw mis-[[sħaba ta' Oort]]. Gruppi kbar ta' kometi, ġew iffurmati mit-tifrik ta'  kometa kbira waħda.&lt;ref&gt;{{ċita konferenza |kunjom1=Sekanina |isem1=Zdenek |data=2001 |titlu=Kreutz sungrazers: the ultimate case of cometary fragmentation and disintegration? |konferenza=Publications of the Astronomical Institute of the Academy of Sciences of the Czech Republic: Proceedings of the symposium held in honor of Prof. Plavec's 75th birthday |volum=89 |paġni=78–93 |bibcode=2001PAICz..89...78S |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; 

==== Ċentawri ====
:Iċ-[[Ċentauro (astronomija)|ċentauri]], li jinfirxu tul faxxa li tmur minn 9 sa 30 [[Unità Astronomika|UA]], huma iġsma li jorbitaw fir-reġjun spazjali ta' bejn Ġove u Nettunu. L-ikbar wieħed magħruf, [[10199 Chariklo|Cariklo]], għandu dijametru ta' xi 250 km.&lt;ref name=spitzer&gt;{{ċita arXiv |titlu=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |kunjom1=Stansberry |isem1=John |kunjom2=Grundy |isem2=Will |kunjom3=Brown |isem3=Mike |kunjom4=Cruikshank |isem4=Dale |kunjom5=Spencer |isem5=John |kunjom6=Trilling |isem6=David |kunjom7=Margot |isem7=Jean-Luc |arxiv=astro-ph/0702538v2 |data=2007 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; L-ewwel ċentawr li nstab huwa [[2060 Chiron|Chirone]], li kien ikklassifikat bħala kometa(95P) billi jġib ruħu bħall-kometi meta joqorbu lejn ix-xemx.&lt;ref&gt;{{ċita web |data=1995-10-13 |kunjom1=Vanouplines |isem1=Patrick |titlu=Chiron Information and Documentation |sit=Vrije Universitiet Brussel |url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chihp.htm |data-aċċess=2006-06-23 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120313083757/http://www.vub.ac.be:80/STER/www.astro/chihp.htm |arkivju-data=2012-03-13 |lingwa=en }}&lt;/ref&gt; Xi astronomi jikklassifikaw l-asteroidi ċentawri bħala oġġetti tal-[[faxxia ta' Kuiper]].

== Oġġetti trans-nettunjani ==
Iż-Żona lill-hinn min-Nettunu, magħrufa aktar bħala &quot;Oġġett trans-nettunjan&quot;, hija fil-biċċa il-kbira tagħha inesplorata. Jista' jkun li fiha jinsabu prevalentement oġġetti ċkejkin  magħmula prinċipalment minn ħaġar u silġ. Xi astronomi ma jagħmlux differanza bejn dan ir-reġjun u is-sistema solari esterna.

=== Ċintorin ta' Kuiper ===
L-esitenza taċ-'''Ċintorin ta' Kuiper''' magħrufa anke bħala il-Faxxa ta' Kuiper (mit-Taljan) kienet issuġġerita sa minn qabel ma ġiet osservata. Minħabba l-fatt li l-Kometi ta' perijodu qasir iduru madwar ix-xemx fuq l-istess pjan u fl-istess direzzjoni bħall-pjaneti, huwa probabbli li huma joriġinaw mill-pjan tas-Sistema Solari.

F'Awissu 1992, l-ewwel oġġett tal-Faxxa ta' Kuiper ġie skopert minn [[David Jewitt]] u [[Jane Luu]], u xi 100 oġġett simili ġew skoperti wara dik id-data. Kien issuġġerit ukoll li ċ-ċkejken Plutone u qamru Karonte x'aktarx jagħmlu parti mill-Faxxa ta' Kuiper, hekk ukoll kif jista' jkun li hu Tritone, l-akbar satellita ta' Nettunu. Tritone huma satellita barra min normal, l-orbita tiegħu madwar Nettunu hija [[retrograda]] (kontra l-orbita tal-oħrajn). Din l-imġiba iġġiegħel lill-esperti jaħsbu li oriġinarjament kienet oġġett tal-Faxxa ta' Kuiper u ġiet maqbuda mill-kamp gravitazzjonali ta' Nettunu.

==== Plutone u Karonte ====
:[[Plutone (astronomija)|Plutone]] (39 [[Unità astronomika|UA]]) hija pjaneta nana, hija l-akbar oġġett magħruf tal-Faxxa ta' Kuiper. Meta saru jafu biha, fl-[[1930]], kienet mgħadduda bħala id-disa' pjaneta tas-sistema solari, iżda fl-2006 wara li ġie deċiż id-definizjoni eżatta ta' x'inhi pjaneta, ġie mibdul l-istatus tagħha għal dak ta' pjaneta nana. 

[[Stampa:Pluto system 2006.jpg|right|thumb|Plutone, Karonte u ż-żewġ qmura magħrufa]]
:Għadu mhux ċar jekk Karonte, l-akbar qamar ta' Plutone, hux se jiġi huwa ukoll klassifikat bħala pjaneta nana. Il-bariċentru tas-sistema ta' dawn iż-żewġt iġsma ma jinsab fl-ebda waħda minnhom, minflok din is-setgħa taqa' fl-ispazju, għalhekk Plutone-Karonte jitqies [[Sistema binarju (astronomija)|sistema binarju]]. Madwarhom iduru żewġ qmura żgħar, [[Lejl (astronomija)|Lejl]] u [[Idra (astronomija)|Idra]]. 

:Plutone huwa korp ikklassifikat bħala oġġett ''risonante'' taċ-Ċintorin ta' Kuiper, u għandu [[proporzjon orbitali]] ta' 3:2 ma' Nettunu, jiġifieri Plutone jorbita darbtejn madwar ix-xemx kull tliet orbiti ta' Nettunu.  L-oġġetti taċ-Ċintorin ta' Kuiper li jaqsmu dan ir-rapport huma msejħa [[Plutino|plutini]].&lt;ref name=&quot;Fajans_et_al_2001&quot;&gt;{{ċita rivista |kunjom1=Fajans |isem1=J. |kunjom2=Frièdland |isem2=L. |data=2001 |titlu=Autoresonant (nonstationary) excitation of pendulums, Plutinos, plasmas, and other nonlinear oscillators |rivista=American Journal of Physics |volum=69 |numru=10 |paġni=1096–1102 |doi=10.1119/1.1389278 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt;

==== Haumea u Makemake ====

:[[Haumea (astronomija)|Haumea]] (43,34 [[Unità astronomika|UA]]), u [[Makemake (astronomija)|Makemake]] (45,79 [[Unità astronomika|UA]]) huma l-ikbar oġġetti magħrufa taċ-ċinturin ta' Kuiper klassiku. Haumea huwa oġġett b'forma ta' bajda b'żewġ qmura. Makemake huwa l-oġġett l-iktar li jixhel fiċ-ċintorin ta' Kuiper wara Plutone.  L-orbiti ta' Haumea u Makamake huma ħafna aktar inklinati minn dik ta' Plutone (28° u 29°),&lt;ref name=Buie&gt;{{ċita web |kunjom1=Buie |isem1=Marc W. |awtur-ħolqa1=Marc W. Buie |data=2008-04-05 |titlu=Orbit Fit and Astrometric record for 136472 |sit=Southwest Research Institute |url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; u b'differenza minn Plutone mhumiex inflwenzati minn Nettunu, u jagħmlu għalhekk parti mill-[[Cubewano|oġġetti klassiċi taċ-ċintorin ta' Kuiper]].

=== Diska mifruxa ===
Id-[[diska mifruxa]] tinsab lil fuq mill-faxxia ta' Kuiper, imma testendi ruħa ħafna lejn l-estern tas-sistema solari. Huwa maħsub li dan ir-reġjun spazjali huwa l-għajn tal-kometi ta' żmien qasir. huwa maħsub ukoll li l-oġġetti tad-diska mifruxa kienu ġew imbuttati lejn orbiti irregolari mill-inflwenza gravitazzjonali tal-migrazzjoni tal-bidu lejn l-estern ta' Nettunu. Il-biċċa l-kbira tal-oġġetti tad-diska mifruxa (SDOs) għandhom il-perielju fl-intern tal- faxxa ta' Kuiper, imma afeljuhom jista' jinsab anki 150 [[Unità astronomika|UA]] mix-xemx. Ukoll, l- orbiti tal-SDOs imma inklinati ħafna ħdejn il-pjan tal-ekklitka, spiss saħansitra anki kartabun ghaliha. Xi astronomi jgħidu illi d-diska diffusa hija sempliċement reġjun tal-faxa ta' Kuiper, u jideskrivu dawn il-korpi ċelesti &quot;oġġetti mifruxa tal-faxxa ta' Kuiper&quot;.&lt;ref&gt;{{ċita web |data=2005 |kunjom1=Jewitt |isem1=David |titlu=The 1000 km Scale KBOs |sit=Institute for Astronomy, University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20060211014322/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/kb/big_kbo.html |arkivju-data=2006-11-02 |data-aċċess=2006-07-16 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt;

==== Eris ====
[[Stampa:Eris and dysnomia2.jpg|thumb|right|Eris u qamartu Disnomia]]

[[Eris (astronomija)|Eris]] (68 [[Unità astronomika|UA]]) huwa l-ikbar korp mgħaruf tad-diska diffusa, dan l-oġġett ħalaq dibattitu fuq x'jista' jkun verament, Peress li huwa mill-inqas 5% ikbar minn Plutone, b'dijametru stmat ta' xi 2400&amp;nbsp;km: għaldaqstant l-ikbar pjaneta nana magħrufa.&lt;ref&gt;{{ċita web |data=2005 |kunjom1=Brown |isem1=Mike |titlu=The discovery of &lt;s&gt;2003 UB313&lt;/s&gt; Eris, the &lt;s&gt;10th planet&lt;/s&gt; largest known dwarf planet. |sit=Division of Geological and Planetary Sciences, CalTech |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |data-aċċess=2006-09-15 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Għandha wkoll qamar, [[Disnomia (astronomija)|Disnomia]]. Bħal Plutone, l-orbita hija eccentrica għall-aħħar u daqstant ieħor inklinata ħdejn il-pjan tal-eklittica: għandha perjodu ta' 38,2 [[Unità astronomika|UA]] u afelju ta' 97,6 [[Unità astronomica|UA]] mix-xemx.

== L-ibgħad reġjun ==
Il-punt ta' fejn tintemm is-sistema solari u jagħti bidu għal-ispazju interstellari mhux definit preċiżament, dan ghaliex il-konfini tiegħu jistgħu jiġu ittraċċati b'żewġ forzi distinti: ir-[[riħ solari]] jew il-qawwa tal-gravità xemxija. Il-limitu estern ittraċċat mir-riħ solari jasal sa bejn wieħed u ieħor erba' darbiet aktar id-distanza Plutone-xemx; din [[eliopausa]] hi meqjusa l-bidu tal-[[mezz interstellari]]. Minkejja kollox, l-[[sfera ta' Hill]] tax-xemx, jew ir-raġġ effettiv ta' influwenza gravitazzjonali tagħha, hu ritenut li jista' jestendi sa elf darba iktar 'il bogħod.

=== Eljupawża ===

L-[[eljusfera]] hija maqsuma f'żewġ reġjuni distinti. Ir-[[riħ solari]] jivvjaġa bejn wieħed u ieħor 40&amp;nbsp;000&amp;nbsp;km/s sa ma jiltaqa' mal-flussi tal-plasma fil-[[mezz interstellari]]. Il-ħabta si tivverifika fi ħdan it-[[termination shock]], li jinsab bejn wieħed u ieħor 200 [[Unità Astronomika|UA]] mix-xemx.&lt;ref name=&quot;fahr&quot;&gt;{{ċita rivista |data=2000 |kunjom1=Fahr |isem1=H. J. |kunjom2=Kausch |isem2=T. |kunjom3=Scherer |isem3=H. |titlu=A 5-fluid hydrodynamic approach to model the Solar System-interstellar medium interaction |rivista=Astronomy and Astrophysics | volum=357 | paġni=268-282 | bibcode=2000A&amp;A...357..268F |lingwa=en}} Ara Figuri 1 u 2.&lt;/ref&gt;&lt; ir-riħ jonqos drastikament, jikkondensa u jsir aktar qawwi,&lt;ref name=fahr /&gt; jifforma struttura ovale kbira magħarufa bl-isem [[Eliosheath]], li tidher iġġib ruha bħala denb xi kometa: hu jestendi lejn l-estern  għal 40 [[Unità Astronomica|UAo]]ħra fuq il-lat ''sopravvento'', waqt li jestendi ħafna inqas fid-direzzjoni opposta. Iż-żewġ sondi [[Voyager wieħed]] u [[Voyager tnejn]] qabżu it-termination shock u daħlu fl-Eliosheath, u jidbgħadu rispettivament 94 u 84 [[Unità Astronomika|UA]] mix-xemx.&lt;ref&gt;{{ċita rivista |data=2005 |kunjom1=Stone |isem1=E. C. |kunjom2=Cummings |isem2=A. C. |kunjom3=McDonald |isem3=F. B. |kunjom4=Heikkila |isem4=B. C. |kunjom5=Lal |isem5=N. |kunjom6=Webber |isem6=W. R. |titlu=Voyager 1 Explores the Termination Shock Region and the Heliosheath Beyond |volum=309 |numru=5743 |paġni=2017–2020 | rivista=Science |doi=10.1126/science.1117684 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ċita rivista |doi=10.1038/nature07022 |data=2008 |kunjom1=Stone |isem1=Edward C. |kunjom2=Cummings |isem2=Alan C. |kunjom3=McDonald |isem3=Frank B. |kunjom4=Heikkila |isem4=Bryant C. |kunjom5=Lal |isem5=Nand |kunjom6=Webber |isem6=William R. |titlu=An asymmetric solar wind termination shock |volum=454 |paġni=71–74 | rivista=Nature |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Il-limiti esterni tal-[[eljusfera]], l-[[eljupawsa]], huwa il-punt fejn ir-riħ xemxi jintemm u jibda l-spazju interstellari.&lt;ref name=&quot;Voyager&quot;&gt;{{ċita web |url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |titlu=Voyager Enters Solar System's Final Frontier |sit=NASA |data-aċċess=2007-04-02 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |arkivju-data=2020-05-16 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Sħaba ta' Oort ===
[[Stampa:Kuiper belt oort cloud.svg|thumb|upright=1.3|Xbieha artistika tal-[[faxxa ta' Kuiper]] u tal-ipotetica [[nube di Oort]]]]

L-ipotetika [[sħaba ta' Oort]] hija massa kbira komposta minn biljuni ta' oġġetti msilġa li huwa maħsub hija il-fonti tal-kometi ta' perjodu twil u li jiċċirkondaw is-sistema solari bejn wieħed u ieħor 50&amp;nbsp;000 [[Unità astronomika|UA]] (xi [[sena dawl]]), u forsi sa 100&amp;nbsp;000 [[Unità astronomika|UA]] (1,87 [[sena dawl|snin dawl]]). Huwa ritenut illi is-sħaba hija komposta minn kometi li ġew imkeċċija mis-sistema solari interna min interazzjonijiet gravitazzjonali mall-pjaneti esterni. L-oġġetti tas-sħaba ta' Oort jduru bil-mod ħafna, u jistgħu jiġu iddisturbati minn eventi rari, bħal kolliżjonijiet per eżempju, mill-qawwa gravitazzjonali ta' stilla passaġġa, jew mit [[tifriq galattiku]], eserċitat mit-[[Triq ta' sant' Anna]].&lt;ref&gt;{{ċita rivista |data=2001 |kunjom1=Stern |isem1=S. A. |kunjom2=Weissman |isem2=P. R. |titlu=Rapid collisional evolution of comets during the formation of the Oort cloud |rivista=Nature |volum=409 |numru=6820 |paġni=59-591 |doi=10.1038/35054508 |pmid=11214311 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ċita web |titlu=The Kuiper Belt and the Oort Cloud |sit=The Nine Planets |url=http://www.nineplanets.org/kboc.html |data-aċċess=2021-03-31}}&lt;/ref&gt;

==== Sedna u is-sħaba ġewwinija ta' Oort ====

:[[90377 Sedna|Sedna]] (525,86 [[Unità astronomika|UA]]) huwa oġġett kbir simili ta' Plutone, b'orbita estremament ellittika, b'perijelju ta' xi 76 [[Unità astronomika|UA]] u afelju ta' 928 [[Unità astronomika|UA]] mix-xemx. Orbita daqstant kbira teħtieġ  12&amp;nbsp;050 sena għal komplement totali. [[Mike Brown]], skopra l-oġġett fl-[[2003]], Brown igħid illi ma jistax ikun li Sedna tagħmel parti mid-diska mifruxa jew tal-faxxa ta' Kuiper, għax il-perijelju tiegħu huwa wisq imbiegħed biex ikun bata mill-effetti tal-migrazjoni ta' Nettunu. Huwa u astronomi oħrajn isostnu li huwa l-ewwel oħħett ta' popolazjoni kompletament ġdida, li jista' jkollu miegħu ukoll l-oġġett [[(148209) 2000 CR105]], li għandu perijeljiu ta' 45 [[Unità astronomika|UA]], afelju ta'415 [[Unità astronomika|UA]], u  perjodu orbitali ta' 3420 sena.&lt;ref&gt;{{ċita web |data=2004 |kunjom1=Jewitt |isem1=David |titlu=Sedna – 2003 VB&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; |sit=Institute for Astronomy, University of Hawaii |url=http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |data-aċċess=2006-06-23 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070107163203/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/sedna.html |arkivju-data=2007-01-07 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Brown jidefinixxi dil-popolazjoni l-ġdida &quot;nube ta' Oort gewwinija&quot;.

=== Konfini ===
Il-parti il-kbira tas-sistema solari mhiex magħrufa. Huwa stimat li t-tarka gravitazjonali tax-xemx tiddomina is-setgħat gravitazjonali l-[[Lista tal-eqreb kwiekeb|istilel li jdawruha]] sa bejn wieħed u ieħor sentejn dawl (125&amp;nbsp;000 [[Unità astronomika|UA]]). Il-konfini esterni tan-nube ta' Oort,minn naħa l-oħra, ma tistax testendi għal aktar minn 50&amp;nbsp;000 [[Unità astronomika|UA]].&lt;ref&gt;{{ċita ktieb |titlu=The Solar System |kunjom1=Encrenaz |isem1=Therese |kunjom2=Bibring |isem2=Jean-Pierre |kunjom3=Blanc |isem3=M. |kunjom4=Barucci |isem4=Maria-Antonietta |kunjom5=Roques |isem5=Francoise |kunjom6=Zarka |isem6=Philippe |pubblikatur=Springer |sena=2004 |isbn=978-3-540-00241-3 |doi=10.1007/978-3-662-10403-3 |edizzjoni=3et |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Minkejja is-sejbiet ta' oġġetti ġodda, bħal Sedna, ir-reġjun bejn faxxa ta' Kuiper u in-nube di Oort, żona għexieren ta' miljuni ta' [[Unità astronomika|UA]] ta' raġġ, ma ġietx mappata. Hemm ukoll, studji għadejja dwar ir-reġjun ta' bejn Merkurju u ix-.xemx &lt;ref&gt;{{ċita rivista |data=2000 |kunjom1=Durda |isem1=Daniel D. |kunjom2=Stern |isem2=S. Alan |kunjom3=Colwell |isem3=William B. |kunjom4=Parker |isem4=Joel Wm. |kunjom5=Levison |isem5=Harold F. |kunjom6=Hassler |isem6=Donald M. |titlu=A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images |rivista=Icarus |volum=148 |numru=1 |paġni=312-315 |doi=10.1006/icar.2000.6520 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt;

== Distanzi tal-pjaneti mix-xemx ==
* ''[[Pjaneta|Pjaneti]]'':

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;40&quot;|Pjaneta
! align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Distanza medja (miljuni ta' [[kilometri|km]])
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|Distanza medja ([[Unità astronomika|UA]])
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Perielju]] (miljuni ta' km)
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Afelju]] (miljuni ta' km)
|-
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Merkurju (pjaneta)|Merkurju]]
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|57,91 
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|0,387
| 46 
| 69,8 
|-
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Venere (pjaneta)|Venere]]
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|108
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|0,723
| 107,5
| 108,9
|-
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Art]]
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|149,6
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|1
| 147,1
| 152,1
|-
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Marte (pjaneta)|Marte]]
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|227,94
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|1,564
| 206,6 
| 249,2
|-
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Ġove (pjaneta)|Ġove]]
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|778,4
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|5,209
| 740,7
| 816,1
|-
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]]
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|1426,98
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|9,539
| 1349,5 
| 1504,0
|-
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Uranu (pjaneta)|Uranu]]
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|2870 
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|19,18
| 2735,6
| 3006,4
|-
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Nettunu (pjaneta)|Nettunu]]
| align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|4497
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|30,06
| 4459,6
| 4536,9
|-
|}

* ''[[Pjaneta nana|Pjaneti nani]]'':

{| class=&quot;prettytable&quot;
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;40&quot;|Pjaneta
! align=&quot;left&quot; valign=&quot;top&quot;|Distanza medja (miljuni ta' [[kilometri|km]])
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|Distanza medja ([[Unità astronomika|UA]])
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Perielju]] (miljuni ta' km)
! align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Afelju]] (miljuni ta' km)
|-
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Ċerere (astronomija)|Ċerere]]
| 413,7
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|2,766
| 380,6
| 446,8
|-
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Plutone (astronomija)|Plutone]]
| 5906,4
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|39,44
| 4436,8
| 7375
|-
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Haumea (astronomija)|Haumea]]
| 6484 
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|43,335
| 5260
| 7708
|-
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Makemake (astronomija)|Makemake]]
| 6850,2
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|45,791
| 5760,8
| 7939,7
|-
|-
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|[[Eris (astronomija)|Eris]]
| 10123
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;|67,668
| 5650
| 14595
|-
|}

== Referenzi ==
{{referenzi}}

{{SistemaSolari}}

[[Kategorija:Sistema solari| ]]</text>
      <sha1>bhcdawweya2joy3457f8yr921anu4ac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Albrecht Dürer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11665</id>
    <revision>
      <id>332680</id>
      <parentid>311248</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T00:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>332680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72751" sha1="64vqus8ok2da9bti5pzms09m3qo3f5c" xml:space="preserve">{{Infobox bijografija}}'''Albrecht Dürer''' (twieled fil-21 ta' Mejju 1471 – miet fis-6 ta' April 1528) kien [[pittur]], [[inċiżur]] u [[teoriku]] [[Ġermanja|Ġermaniż]]. Bin Undgeriż, sar meqjus bħala l-ikbar pittur Ġermaniż tar-[[Rinaxximent]].
[[Image:Albrecht duerer selbstportr.jpg|thumb|290px|''Awtoritratt bil-fjura tax-xewk'', 
1493, Pariġi, Louvre]]
== Bijografija ==
=== Tħarriġ ===
[[Stampa:Durer-self-portrait-at-the-age-of-thirteen.jpg|thumb|200px|left|Awtoritratt ta' Dürer meta kellu 13-il sena, 1484.]]
Albrecht Dürer, it-tielet minn tmintax-il wild, twieled fil-21 ta' Mejju 1471 f'Nuremberg, il-[[Ġermanja]], mill-orafu tal-istess isem u martu Barbara mwielda Holper. Missieru kien mill-Ungerija; meta kellu erbgħin sena żżewweġ tfajla ta' ħmistax-il sena, bint l-imgħallem tiegħu Holper. Minn tfulitu Albrecht Dürer wera li kien mogħni b'talent kbir u għalhekk ma damx ma beda jaħdem fil-ħanut tax-xogħol ta' missieru.

L-ewwel xhieda tat-talent eċċezzjonali tiegħu hi l-awtoritratt tal-1484, disinn miżmum fl-Albertina ta' Vjenna. Dan ir-ritratt li Dürer pinġa quddiem il-mera meta kellu biss tlettax-il sena mhux nieqes mid-difetti. Is-saba' twil iż-żejjed li juri li mpinġi mill-mera, l-id moħbija żżomm l-istilu u l-għajnejn li għandhom ħarsa mhux realistika juru n-nuqqas ta' sengħa tal-pittur. Ma' dan kollu, din it-tpinġija bikrija hi mimlija faxxinu; u iżjed u iżjed billi hi l-ewwel awtoritratt tal-arti Ewropea li hu xogħol komplut fih innifsu u mhux parti minn pittura ikbar. Dan l-awtoritratt diġà juri d-direzzjoni essenzjali li kienet ħa tieħu l-ħidma ta' Dürer fil-ġejjieni: ix-xogħol ta' ritrattista. Għadu mhux apprezzat wisq il-fatt li Dürer mhux biss pinġa, iddisinja u inċiża bosta ritratti sal-aħħar ta' ħajtu, imma mill-bidu tal-għoxrinijiet tas-seklu XVI anki l-kwadri reliġjużi bdew juru dejjem iktar u iktar karattru ritrattistiku.

Ta' sbatax-il sena, meta bilkemm kienu għadu kemm temm l-apprentistat tiegħu bħala [[Arġentier (tad-deheb)|orafu]], qal lil missieru li kien jippreferi jsir pittur. Billi missieru ma setax jibgħatu fil-belt imbiegħda ta' [[Colmar]] għand [[Martin Schongauer]] (magħruf u stmat fl-Ewropa kollha bħala pittur u inċiżur fir-ramm) biex jitħarreġ bħala pittur, bagħtu għand Michael Wolgemut u Wilhelm Pleydenwurff, li kellhom il-ħanut tax-xogħol tagħhom żewġ passi l-bogħod mid-dar.

=== L-ewwel vjaġġi ===

Lejn l-aħħar tal-1489 jew il-bidu tal-1490, iż-żagħżugħ Dürer beda jdur il-pajjiżi tal-Ewropa biex isaħħaħ dak li kien tgħallem. L-ewwel xogħlijiet tal-pittura tal-artista żagħżugħ li baqa' huma żewġ pitturi fuq twavel tal-injam bir-ritratti tal-ġenituri tiegħu (forsi ppreżentahom għall-aħħar eżami tal-apprentistat), x'aktarx mibdijin qabel ma telaq, madwar iż-żmien tal-Għid tal-1490. 

Bejn l-1588 u l-1628 iż-żewġ twavel tfarrdu: ix-xbieha ta' missieru, iddatata 1490, spiċċat, mill-kollezzjoni tal-imperatur [[Ridolfu II]], għand il-grandukijiet tat-Toscana u baqgħet sa issa [[Firenze]]. Ir-ritratt ta' ommu għadda minn ġrajja differenti. F'ċertu punt imbiegħ lill-familja Imhoff ta' Nurimberga; wara kien għand kollezzjonista Franċiż u fl-aħħar spiċċa fil-Mużew Nazzjonali Ġermaniku ta' Nurimberga fl-1925, imma ma ntgħarfax. Dam sal-1979, qabel ma ġie stabbilit bħala t-tavla mitlufa, il-par tal-pittura ta' missier Dürer miżmuma fl-[[Uffizi]]. Li ż-żewġ twavel kienu par hu konfermat mhux biss min-numru tal-inventarju tal-kollezzjoni Imhoff, imħażeż fuq wara, imma wkoll mix-xebh fit-taqsim tal-kwadru u l-istess għażla tal-kuluri għall-ħwejjeġ, lewn ħamrani skur, u sfond aħdar sħun. Tipiku wkoll għal Dürer hu l-kulur ċar tal-ġilda tal-mara komparat ma' dak tar-raġel. Il-kappel kważi iswed, li liebes dan, jagħti l-bilanċ meħtieġ mal-kappel tax-xoqqa bajda karti tal-omm. Il-bilanċ pittoriku tħassar xi ftit bit-telf ta' centimetru jew tnejn mit-tarf tax-xellug tar-ritratt tal-mara. 

&quot;Meta temmejt l-apprentistat, missieri bagħtni nivvjaġġja. Bqajt barra erba' snin sakemm missieri sejjaħli. Tlaqt wara l-Għid tal-1490 u erġajt lura d-dar fl-1494, wara l-Għid il-Ħamsin&quot;. Il-vjaġġ twil li għamel iż-żagħżugħ l-ewwel ħadu lejn it-tramuntana 'il fuq minn [[Kolonja (Ġermanja)|Kolonja]], x'aktarx sa [[Haarlem]]. Ma setax iżur [[Gand]] u [[Bruges]], iċ-ċentri l-iżjed importanti tal-pittura Fjamminga, billi hemm kienu jsaltnu l-gwerrer u r-rewwixti. L-effetti taż-żjara ta' Dürer f'dan ir-reġjun nistgħu narawhom biss fix-xogħlijiet ta’ wara fejn kultant nilmħu l-karatteristiċi ikonografiċi tal-pittura Fjamminga. 

{| align=right
! 
|-
| [[Stampa:Albrecht Dürer 072.jpg|200px|thumb|''Ritratt ta' omm il-pittur, Barbara mwielda Holper'', 1490/93]]
| [[Stampa:Albrecht Dürer - Ritratto del padre - Google Art Project.jpg|210px|thumb|''Ritratt ta' Albrecht Dürer, missier il-pittur'', madwar 1490, Uffizi, Firenze]]
|}
Minn hemm mar lejn in-nofsinhar ifittex lil Martin Schongauer, li mingħandu xtaq jitgħallem ir-raffinatezzi tat-teknika tal-inċiżjoni fuq ir-ramm. Imma meta Dürer wasal Colmar, matul l-1492, il-pittur famuż kien diġà ilu kważi sena mejjet. Ħut il-mejjet, il-pittur Ludwig u l-orafi Kaspar u Paul Schongauer, laqgħuh bil-qalb. Fuq il-parir tagħhom il-pittur żagħżugħ mar [[Basle]], fejn qagħad għand l-orafu Georg Schoungauer.

F'Basle ħadem għal xi żmien bħala illustratur. X'aktarx kien il-parrinu tiegħu, Anton Koberger, li f'Nurimberga kellu l-ikbar stamperija u dar editriċi tal-Ewropa, li rrikomandah lill-edituri u stampaturi. 

Fost il-ħafna inċiżjonijiet fl-injam li ddisinja għal bosta stampaturi tal-belt ta' min jiftakar l-illustrazzjoni tat-test ''Id-dagħjsa tal-boloħ'', tal-umanista Sebastian Brant, li kien deher fl-1493. Kien fil-belt imperjali fuq ir-Renu ta' fuq li Dürer x’aktarx beda jitgħallem il-letteratura antika, meta ddisinja l-illustrazzjonijiet għal edizzjoni tal-kummiedji ta' [[Terenzju]] (din però ma ġietx stampata), li blokki tal-injam tagħhom għadhom jinżammu fi stat tajjeb ħafna fil-Mużew ta' Basle.
[[Stampa:Albrecht-Dürer-Haus - Tiergärtnerplatz - Nuremberg, Germany - DSC02033.jpg|thumb|left|200px|''Id-dar ta' Dürer f'Nurimberga'']]
Anki l-''Awtoritratt bil-fjura tax-xewk'', miżmum [[Pariġi]] u ddatat 1493, żgur li mbeda matul is-soġġorn f'Basle. F'din ix-xbieha, oriġinarjament impittra fuq il-parċmina, il-pittur żagħżugħ jidher liebes ħwejjeġ tal-moda lewn il-lavanja li jikkuntrastaw mal-burdura ħamra ċar tal-beritta. Il-fjura tax-xewk simbolika li jżomm f'idejh flimkien mal-iskrizzjoni li qiegħda fin-naħa ta' fuq tal-pittura &quot;My sach die gat als es oben schtat&quot;. (l-affarijiet tiegħi imorru kif inhu deċiż hemm fuq), juru l-fidi tiegħu fi Kristu.

Waqt li kien qiegħed jaħdem fil-ħanut ta' [[Strasburgu]], fl-għid tal-1494, missier Dürer sejjaħlu lura Nurimberga, biex iġiegħlu jiżżewweġ il-mara li kien għażillu, Agnes Frey, fil-festa tal-Pentekoste. Fix-xhur sajfin tal-istess sena mar idur u jpinġi l-inħawi ta' belt twelidu. Minn dawn il-passiġġati ħarġu bosta pitturi u akkwarelli, fosthom il-''Mitħna tal-fildiferru'' (''Trotszich Mull'') li qiegħda [[Berlin]].

L-akkaerell juri veduta bit-tarf tal-punent ta' Nurimberga fuq ix-xellug u bix-xmajra Pegnitz, li taqsam il-belt. Il-pittur kien fuq ix-xatt tax-xmara tat-tramuntana u jħares lejn in-nofsinhar in-naħa l-oħra tal-Pegnitz, fejn il-quċċati tal-muntanji ta' Schwabach jagħmlu l-orizzont. Id-djar bit-travi msallbin fuq iż-żewġ xtut tax-xmara, impinġijin b'preċiżjoni kbira kienu jiffurmaw il-qalba tal-&quot;kwartier industrijali&quot; u fihom il-ħwienet fejn kienu jaħdmu l-metall billi jinqdew mill-Pegnitz bħala għajn ta' enerġija. Qabel, Nurimberga kienet iċ-ċentru tax-xogħol tal-metall fil-Ġermanja. Kull ma kien jista' jsir bil-ħadid u r-ramm, minn labar, ħoloq u strumenti ta' preċiżjoni apprezzati fl-Ewropa kollha, sa armaturi, kanuni u monumenti tal-bronż, kollha kienu magħmulin hawn.

Dan l-akkwarell hu wieħed mill-ewwel immaġni tal-arti Ewropea dedikat għal kollox għal veduta, imma għadu fit-tradizzjoni medjevali; infatti, l-bini u l-gruppi ta' siġar m'humiex disinjati bil-prospettiva tajba. Iż-żagħżugħ Dürer dak iż-żmien kien għadu ma semagħx bil-liġijiet tal-prospettiva.

Forsi fl-istess perijodu, Dürer għamel l-ewwel provi bħala inċiżur fir-ramm. Snin aktar tard kien ħa joħloq il-mottu: &quot;Pittur tajjeb, ġewwa, mimli bil-figuri&quot;. Din l-abbundanza ta' ideat għall-istampi x'aktarx kienet li ħajritu jintefa' fuq il-grafika: hekk biss, infatti, seta' joħloq il-fantasiji tiegħu mingħajr it-tfikil tax-xewqat tal-klijenti. U, mill-mument li din il-ħidma ħielsa mill-irbit saret ukoll suċċess finanzjarju, li kien utli u li kien jogħġbu saru ħaġa waħda.

=== Il-vjaġġ fl-Italja ===
[[Stampa:Innsbruck_castle_courtyard.jpg|thumb|right|200px|''Il-bitħa tal-kastell ta' Innsbruck'', 1494, akkwarell, [[Vjenna]], Albertina]]

F'Basle, fiċ-ċirku tal-umanisti u tal-edituri fejn sab ruħu, iż-żagħżugħ Dürer, intelliġenti u ħerqan li jitgħallem, sema' għall-ewwel darba bid-dinja intellettwali Taljana u fuq il-klima kulturali li fuqha s-sejbien mill-ġdid tad-dinja antika kellu influwenza qawwija kemm fil-letteratura u kemm fl-arti għal diġà iżjed minn seklu. 

Ħafna snin wara, Dürer ittraduċa l-kunċett ta' &quot;[[rinaxximent]]&quot;, msawwar minn [[Petrarca]], bit-terminu Ġermaniż &quot;wiedererwachung&quot;. Minn dan jidher ċar li kien jaf sewwa bl-importanza ta' dan il-proċess storiku.

Tard fis-sajf tal-1494, Nurimberga tfaċċat waħda minn dawk l-epidemji komuni ħafna f’dak iż-zmien, li ġeneralment jissejħu bl-isem ta' &quot;[[pesti]]&quot;. L-aħjar mod u l-iżjed żgur biex ma titiħidx b'din il-marda kien li titlaq mill-inħawi milquta. Dürer ħa din l-okkażżjoni biex imur jitkixxef fuq l-&quot;arti l-ġdida&quot; fl-art fejn tnisslet. Hekk ħalla l-martu żagħżugħa d-dar u telaq lejn in-nofsinhar. It-tir tiegħu kien [[Venezja]],

It-triq li ħa lejn l-Italja ta' fuq nistgħu nimxu magħha b'ċerta preċiżjoni billi nsegwu l-veduti bl-akkwarell li jiddokumentawha. [[Innsbruck]], pereżempju, pinġa akkwarell li jirrapreżenta l-bitħa tal-kastell, ir-reżidenza preferita tal-imperatur [[Massimiljanu]].
Miż-żewg veduti illum miżmumin Vjenna, l-iżjed importanti hi dik bis-sema msaħħba li tintrigana bir-riproduzzjoni preċiża tad-dettalji tal-bini madwar il-bitħa, waqt li għad fiha żbalji fil-prospettiva.

Venezja, Dürer kien bi ħsiebu jitgħallem il-prinċipji tal-metodi tal-kostruzzjoni tal-prospettiva. Imma jidher li laqtuh ukoll affarijiet oħra, bħal pereżempju l-ilbies tan-nisa Venezjani, ġdid ħafna għalih (muri fid-disinn tal-1495), jew ħlejqa li ma kienx jaf biha il-''Granċ tal-baħar''. Minn naħa artistika, ġibduh l-iżjed ix-xogħlijiet tal-pitturi ta' żmienu li juru temi mitoloġiċi, bħall-pittura mitlufa ta' [[Mantegna]] ''Il-mewt ta' Orfeju'', li fl-1494 Dürer għamel kopja tagħha b’kura kbira, iffirmata bl-ittri &quot;A&quot; u &quot;d&quot;.
[[Stampa:05orpheu.jpg|thumb|left|200px|''Il-mewt ta' Orfeju'', 1494, pinna u fidda fuq il-parċmina, [[Ħamburg]], Kunsthalle]]

Kemm il-pittur żagħżugħ tramuntani baqa' affaxxinat bil-pittura Venezjana, l-iżjed b'dik ta' [[Gentile Bellini|Gentile]] u [[Giovanni Bellini]], jidher mid-disinji ta' dan il-perijodu u mill-kwadri li pinġa meta mar lura pajjiżu. Imma l-ewwel impatt ta' dan nindunaw bih fl-akkwarelli li wettaq matul il-vjaġġ lura lejn pajjiżu. Din id-darba, mid-dawrien li għamel, jidher li Dürer x'aktarx ivvjaġġa waħdu. 

Hekk il-vjaġġ fir-rebbiegħa tal-1495 ħadu l-ewwel għal-lag ta' Garda u lejn Arco, li dak iż-żmien kienet belt fit-tarf tar-reġjun Venezjan. L-akkwarell ta' dan il-post li pinġa, bil-blata imponenti bis-swar fuqha, juri mod ġdid għall kollox kif jittratta l-ispazzju u l-kulur: mill-velu griż kaħlani tas-siġar taż-żebbuġ joħroġ il-kuntrast mal-griż ħamrani tal-blat, u dan l-eku lewni jerġa' jidwi fiż-żoni ta' aħdar ċar u s-soqfa ħomor. Dan kollu juri l-progress artistiku enormi li Dürer kien għamel fil-ftit xhur li qatta' Venezja.

Ħdejn [[Trentu]], Dürer daħal mill-ġdid fit-territorju Ġermaniż. Fl-akkwarell li juri l-belt isqfija min-naħa tat-tramuntana ma jillimitax ruħu sempliċiment għad-dettalji topografiċi. Il-kompożizzjoni tissuġġerixxi l-profondità spazjali, bil-belt maqsuma mill-[[Adige]] li tifirex ma' kważi l-wisa' kollha tal-kwadru, u bil-ktajjen tal-muntanji ħa jegħbu fiċ-ċpar.

Wara dawra fil-wied ta' Cembra u fl-inħawi ta' Segonzano, Dürer kompla t-triq tiegħu lejn it-tramuntana mingħajr waqfien kbir. Bħala xhieda ta' dil-fażi tal-vjaġġ għandna ''Mitħna bl-ilma fil-muntanji'' li qiegħda [[Berlin]]. Waqt li suġġett tal-akkwarelli l-oħra kollha hi ġabra ta' bini fil-bogħod, din il-folja kwadra b'ġenb ta' 13-il ċentimetru biss, turi mill-qrib żurżieqa fil-blat bl-ilma niżel minna ġol-kanali tal-għuda għal fuq ir-roti tal-mitħna u jfittex triq qalb iċ-ċagħaq biex jinġabar fl-aħħar f'għadira ramlija fl-ewwel pjan.

Anki l-veduta taċ-ċittadina ta' Chiusa sull'Isarco, li tidher fl-inċiżjoni fuq ir-ramm ''Nemeżi'' (''Ix-xorti t-tajba''), bilfors kienet meħuda minn akkwarell ta' matul il-vjaġġ. Kif ninutaw minn dan l-eżempju, l-akkwarelli ta' Dürer ma kinux bil-ħsieb li jkunu xogħlijiet tal-arti indipendenti: kienu materjal ta' studju biex jerġa' jiġi maħdum u mdaħħal fil-pitturi u l-inċiżjonijiet.

=== L-ewwel inċiżjonijiet ===
[[Stampa:De Heilige Familie met de libelle, RP-P-OB-1204.jpg|thumb|right|200px|''Sagra familja bil-mazzsrell'', 1495, inċiżjoni fuq ir-ramm, [[Berlin]], [[Staatliche Museen]]]]

Meta mar lura Nurimberga, Dürer rama ħanut tax-xogħol apposta. Biex iħallas l-ispejjeż għalih sakemm ikollu dħul biżżejjed mill-kummissjionijiet għall-pittura, intefa' b'ruħu u ġismu fuq il-grafika.

Fost l-ewwel inċiżjonijiet insibu s-''Sagra Familja bil-mazzarell'' li t-tema tagħha aktarx kien inspirat minn inċiżjoni tal-pittur magħruf bl-isem tal-&quot;Mastru tal-ktieb tad-dar&quot; jew &quot;Mastru tal-gabinett ta' Amsterdam&quot;. L-isem tradizzjonali ta' din l-istampa, li ġej mill-insett qisu mazzarell li jidher fil-lemin fil-baxx, forsi mhux korrett għax l-insett jista' jkun ukoll farfett jew xi ħlejqa oħra.

Marija qiegħda fi spazju mdawwar minn ħajt (simbolu marjan medjovali tal-&quot;hortus conclusus&quot;), bil-qiegħda fuq bank bil-ħaxix, waqt li Ġużeppi hu rieqed mindud fl-art, hi terfa' l-bambin Ġesù u tħares lejh bil-ħlewwa. Fis-sema fuq Marija hemm Alla l-Missier bil-ħamiema tal-iSpirtu s-Santu. L'hemm miċ-ċint bix-xatba magħluqa hemm veduta tal-baħar bil-muntanji bħala gwarniċ. Ir-rabta profonda bejn il-figuri u l-veduta fl-isfond kien l-element li mill-bidu għamel ix-xogħol grafiku ta' Dürer famuż barra mill-Ġermanja. Minn naħa l-oħra l-logħob fit-tikmix tal-ilbies għani għall-aħħar ta' Marija juri kemm l-arti tiegħu kienet għadha influwenzata mit-tradizzjoni Ġermaniża tal-gotiku tard, waqt li m'hemm l-ebda traċċ tal-esperjenza ta' meta kien l-Italja. Dürer mexa mal-eżempju ta' Schongauer, li kien għażel bħala l-mudell tiegħu, u ffirma l-folja fil-marġni t'isfel bl-ewwel verżjoni tal-monogramma tiegħu li wara saret hekk famuża, hawn miktuba b'ittri li jidhru Gotiċi.

Ix-xogħol tiegħu bħala inċiżur fir-ramm għall-ewwel baqa' limitat; inċiża f'format nofsani xi rappreżentazzjonijiet tal-qaddisin u f'format żgħir xi figuri tan-nies. Min-naħa l-oħra, bħala disinjatur tal-inċiżjonijiet fl-injam, Dürer malajr beda jiftaħ toroq ġodda, imma jidher li ma kienx sodisfatt bir-riżultat mill-''punto di vista'' tat-teknika tal-inċiżjoni, u għalhekk minn dak iż-żmien beda jinqeda bl-ikbar format ta' nofs folja ta' stampatura.

Infatti, intefa' bil-ħerqa fuq l-ippjanar ta' sensiela ta' inċiżjonijiet fuq is-suġġett tal-passjoni u, mhux iżjed minn sena wara li kien ġie lura minn Venezja, beda jħejji d-disinji għax-xogħol l-iżjed impenjattiv tiegħu: il-ħmistax-l inċiżjoni fuq l-injam ta' l-''Apokalissi'', li dehret fl-1498 f'żewġ edizzjonijiet, waħda bil-Latin u l-oħra bil-Ġermaniż.

Il-ktieb, ta' format kbir, juri l-istampi faċċata tat-test. L-istampar ħa ħsiebu Dürer stess u uża karattri messigli li kellu l-parrinu tiegħu Anton Koberger. Nistgħu nissoponu wkoll li kien l-istess Koberger li ħajru jìeħu din l-inizjattiva billi Dürer uża bħala riferenza l-istampi fid-disa' ''[[Bibbja]]'' Ġermaniża, stampata għall-ewwel darba f'Kolonja fl-1482, imbagħad ippubblikata minn Koberger fl-1483.

Dürer però, minflok l-inċiżjonijiet fl-injam ta' format orizzontali, għażel format grandjuż vertikali, u nqata' mill-istil b'bosta figuri żgħar tal-mudell tiegħu. Il-figuri tal-kompożizzjonijiet tiegħu kienu minflok ftit u kbar. Il-viżjonijiet ta' San Ġwann qatt qabel ma kienu rappreżentati b'mod iżjed drammatiku minn f'dawn l-inċiżjonijiet fl-injam, ikkonċepiti b'mod singulari b'kuntrast qawwi bejn abjad u iswed. Il-fatt hu li ta s-solidità lill-figuri b'sistema gradwali ta' taħżiż paralleli. B'ħeffa tal-għaġeb l-''Apokalissi'' (u miegħu l-isem Abrecht Dürer) infirex mal-pajjiżi kollha tal-[[Ewropa]] u kiseb lill-awtur tiegħu l-ewwel suċċess kbir.

Madwar l-1497, waqt li kien għadu jaħdem fuq l-''Apokalissi'', Dürer beda jaħseb fuq il-progett ta' sensiela oħra bl-istess format. Kienet tittratta tema li kien ħadem fuqha u li ħadem fuqha sal-aħħar snin ta' ħajtu: il-Passjoni ta' Kristu.
[[Stampa:Durer,_la_grande_passione_05.jpg|thumb|left|200px|''Kristu jġorr is-salib'', 1498-1499, inċiżjoni fl-injam mill-''Passjoni l-kbira''.]]

Fl-ewwel fażi lesta seba' folji miċ-ċiklu, li fosthom il-&quot;Ġarr tas-Salib&quot; hi l-kompożizzjoni l-iżjed matura. Ix-xbieha tal-corteo tielaq mill-belt u Kristu jaqa' taħt il-piż tas-salib, jgħaqqad żewġ mottivi ġejjin mill-inċiżjoniet fir-ramm ta' Martin Schongauer, li l-forom tagħhom fl-istil tal-gotiku tard tagħhom huma enfatizzati minn Dürer; fl-istess ħin, però, il-bini anatomiku tal-ġisem muskuluż tas-suldat bil-lanza fuq il-lemin iffakkarna fix-xbiehat tal-arti Taljana li Dürer sar jaf Venezja. L-istil hu hekk personali li ma tidher l-ebda firda bejn il-forom differenti minn żewġ dinjiet.

Dürer lesta din il-''Passjoni l-Kbira'' biss fl-1510 b'erba' xeni oħra u frontispizju u ppublikaha f'forma ta' ktieb biż-żieda ta' test bil-Latin.

Xiehda oħra tal-istil ġdid li daħħal fl-inċiżjoni fl-injam hi s-''Sagra Familja bi tlett ifniek''. It-tema hu kważi identiku ma' dak tas-''Sagra Familja bil-mazzarell'', imma m'għandniex ninsew il-progress artistiku fiha. Minkejja li jidher ċar li kien jogħġbu l-muviment esaġerat fit-tikmix tal-ħwejjeġ, il-figuri għandhom monumentalità żgura. L-idea tal-anġli jżommu l-kuruna fuq Marija ġejja minn Mantegna u Giovanni Bellini. Dak li hu veru ġdid fl-arti tal-inċiżjoni fl-injam hu l-isfond għani bil-veduta u x-xtieli madwar u fuq il-bank. 

F' ''Il-banju tal-irġiel'', kompożizzjoni li ġejja mill-istess perijodu, insibu 'l Dürer jesperimenta f'suġġett mhux reliġjuż bil-metodi stilistiċi li kien żviluppa. Din il-kompożizzjoni (li l-par tagħha, ''Il-banju tan-nisa'', baqgħet biss disinn preparatorju) għandha tema mhux tas-soltu, xhieda tal-interess tiegħu fin-nud maskili. [[Jacopo de' Barbari]] ma kienx ħallieh jeżamina l-metodu tiegħu għall-kostruzzjoni tal-figura, ibbażat fuq skema ta' proporzjonijiet, imma Dürer beda sensiela ta' esperimenti bl-għajnuna ta' xi ħjilijiet antiki ta' [[Vitruvju]]. Kien f'din l-inċiżjoni li wera l-ewwel riżultati tal-istudji tiegħu. Ippruvaw ħafna drabi jsibu tifsira għall-''banju tal-irġiel'''. Xi nies ħasbu li setgħu jagħrfu l-personifikazzjoni tal-erba’ temperamenti, magħquda mal-inkarnazzjoni tal-ħames sensi. Però din l-interpretazzjoni ma tagħmilx sens għax hemm biss ħamest irġiel. Mhumiex konvinċenti lanqas dawk li jippruvaw jagħrfu l-Dürer u dawk ta' madwaru: l-ebda waħda mill-figuri ma taqbel fil-fattizzi u l-età mal-pittur li dak iż-żmien kellu xi 26 sena.

=== L-aħħar tas-seklu XV ===
[[Stampa:Dürer, Albrecht - Self-Portrait (Madrid) - 1498.jpg|thumb|right|200px|''Awtoritratt bl-ingwanti'', 1498, [[Madrid]], [[Museo del Prado]]]]

Fl-1498, l-istess sena li fiha ġiet pubblikata l-''Apokalissi'', Dürer pinġa l-''Awtoritratt bl-ingwanti'', li issa jinsab fil-[[Prado]] ta' [[Madrid]].

Il-lwien ċari u kalmi tal-pittura jirriflettu l-istat interjuri tal-artista. Dürer pinġa lilu nnifsu maġenb tieqa li tiftaħ fuq veduta alpina mdawla bix-xemx. Liebes ilbies eleganti tal-aħħar moda u ingwanti ta' ġilda ratba jgħattu jdejh li jżomm waħda fl-oħra b'ċertu telqa. Anki x-xagħar bjond, twil u bin-nokkli juri l-moda tal-epoka; il-leħja biss hi naqra mhux tas-soltu għal dak iż-żmien.

Dak li jidher ċar minn dal-kwadru hu l-opinjoni għolja li kellu tiegħu innifsu. Imma ma rridux ninsew li l-pittur ta' sitta u għoxrin sena kien għadu kif sar midħla taċ-ċirklu tal-[[Umanista|umanisti]] ta' Nurimberga fejn kienu jiltaqgħu l-élite intellettwali tal-belt. Fl-istess ħin il-konsiderazzjonijiet min-naħa psikoloġika u soġjoloġika m’għandhomx inessewna li Dürer kien irnexxielu joħloq wieħed mir-ritratti l-iżjed effikaċi u fl-istess ħin l-iżjed sbieħ ta' dak is-seklu.

Fiż-żmien li pinġa dan l-awtoritratt, Dürer kien pittur imfittex u kien diġà pitter xi titulari tal-altari, imma kien imsemmi l-iżjed għat-talent tiegħu għar-ritratti. Hemm par ritratti, mill-1497, fuq it-tila tal-aħwa Fürleger interessanti ħafna, (li issa jinsabu [[Frankfurt]] u [[Berlin]]). ''It-tfajla Fürlegerin b'xagħra miġbur'' qiegħda bil-qiegħda ħdejn tieqa li minnha tidher veduta. L-armi araldiċi li jidhru fuq iż-żewġ ritratti jikkaratterizzaw ix-xbiehat taż-żewġ tfajliet: waqt li waħda ''It-tfajla Fürlegerin b'xagħra maħlul'' fiha salib żgħir bejn żewġ ħutiet biex turi li t-tfajla kienet dieħla f'ordni reliġjużà, l-arma l-oħra f' ''It-tfajla Fürlegerin b'xagħra miġbur'' fiha ġilju bejn il-ħut biex turi li t-tfajla fir-ritratt kienet ta' familja tal-borgeżija.
Iż-żewġ tfajliet kienu impinġijin qrib iż-żwieġ: waħda meta kienet dieħla novizza u l-oħra meta kienet ħa tiżżewweġ. U Dürer irnexxielu juri ż-żewġ għanijiet differenti mhux biss bix-xeħta tan-nisa imma wkoll bil-kuntrast fil-kuluri.

[[Stampa:Albrecht Dürer - Portrait of Oswolt Krel - WGA6934.jpg|thumb|left|200px|''Ritratt ta' Oswolt Krel'', 1499, panew tan-nofs, [[Münich]], [[Alte Pinakothek]]]]

Imma ir-ritratt l-iżjed effikaċi li pinġa Dürer qabel l-aħħar tas-seklu kien dak ta' ''Oswolt Krel'' fl-1499 (illum qiegħed Münich). Ir-rappreżentant tas-socjetà kommerċjali ta' [[Ravensburg]] f'Nurimberga liebes ta' aristokratiku bi lbies iswed. B’idejh il-leminija jżomm il-mantell miftuħ, miksi minn ġewwa bil-pelliċċja, u mqiegħed fuq spalltu x-xellugija. Ir-raġel żagħżugħ b'espressjoni qawwija fuq wiċċu għandu ħarsa serja u akuta u l-aħmar jgħajjat tal-isfond jenfatizza l-aggressività tiegħu.

Iż-żewġ purtelli tal-ġnub, li oriġinarjament kienu jingħalqu fuq il-panew tan-nofs, juru l-armi araldiċi ta' Oswolt Krel u tal-mara tiegħu. Iżommu ż-żewġ armi hemm &quot;Irġiel tal-bosk&quot; armati bl-għesieġel u b'baldakkin tal-friegħi fuqhom.
Fl-istrixxa tal-veduta, li tidher mit-tieqa li qiegħed ħdejha Oswolt Krel, il-friegħi tas-siġar ma tantx għandhom dehra naturali: m'ghandhomx is-sbuħija u l-akkuratezza li nsibu fil-veduti fl-akkwarelli li pinġa Dürer fis-snin ta' wara meta ġie lura mill-Italja.

Fost ix-xogħlijiet tal-ewwel nett ta' dal-grupp hemm ''Il-gżejra fl-għadira bid-dwejra'' li tinsab [[Londra]] u turi wieħed minn dawk il-padiljuni ċkejknin f'forma ta' torri li nbnew il-[[Ġermanja]] mis-seklu XIV bi preferenza fuq gżejjer żgħar: ''Il-gżejra fl-għadira bid-dwejra'' tinsab fil-punent tas-swar ta' Nurimberga, f'għadira mqabbda max-xmara Pegnitz.

Madwar l-1497, Dürer daħħal ix-xbieha tal-bini bit-torri fl-isfond tal-inċiżjoni ''il-Madonna bix-xadina''. Tal-għaġeb b'liema preċiżjoni irnexxielu jaqleb għall-iswed u abjad tal-inċiżjoni l-isfumaturi fil-kulur tal-akkwarelli. U nteressanti li ninutaw li, waqt li Dürer fix-xbieha tal-Madonna bil-bambin uża ideat minn xi mudelli Taljani, il-passaġġ pittoresk bil-bini ċkejken fl-isfond, mhux tas-soltu għat-Taljani, ħajjar artisti bħal [[Giulio Campagnola]] u [[Cristoforo Robetta]] li jikkupjaw fl-inċizjonijiet tagħhom id-dar fl-għadira: eżempju tipiku ta' fekondazzjoni artistika reċiproka.
[[Stampa:Albrecht Dürer 105.jpg|thumb|right|400px|''Wied ħdejn Kalchreuth'', 1500, [[Berlin]]]]
Matul dawk is-snin, Dürer uża f'każijiet oħra l-istudji tiegħu bl-akkwarell fil-kompożizzjoni tal-inċiżjonijiet. Pereżempju, fil-''Mostru tal-baħar'', fuq ix-xatt taħt il-fortizza, daħħal veduta tan-naħa tat-tramuntana tal-kastell imperjali ta' Nurimberga. Hemm dibattitu jekk il-''Mostru tal-baħar'' jirrappreżentax leġġenda Ġermanika jew l-istorja ta' Anna Perenna mill-''Fasti'' ta' [[Ovidju]].

F'dal-waqt, il-veduti bl-akkwarell għal Dürer ma baqgħux biss reġistrazzjoni eżatta ta' post; minflok saru dejjem iżjed jinteressawh il-logħob tal-kuluri u l-varjazzjonijiet tagħhom mat-tibdil tad-dawl. Waħda mill-folji l-iżjed importanti f'dan is-sens hu l-akkwarell ''Għadira f'bosk'' (miżmum Londra). Hawn il-wiċċ tal-għadira żgħira tidher sewda kaħlanija u taqbel f'lewna mas-sħab sewdieni, li minnhom id-dawl tax-xemx nieżla jiddi b'kuluri sofor u oranġjo u jlewwen b'aħdar brillanti ix-xtieli mat-tarf tal-għadira.

Iżjed ċar hu l-mod kif id-dawl jinbidel fl-''Imtieħen fuq xmara'', l-akkwarell f'format kbir miżmum Pariġi. Il-binjiet f'dan huma l-istess li nsibu fl-isfond tal-''Mitħna'' li hemm Berlin, imbarra li Dürer din id-darba poġġihom fuq ix-xatt tal-Pegnitz. Id-dawl ta' nżul ix-xemx wara maltempata jagħti lis-soqfa tal-binjiet kulur fiddi u kannella, u l-pont żgħir imxarrab jidher qisu għadu jqattar bix-xita li għadha kemm waqfet. Il-logħob bl-ilwien tax-xemx, fit-tlugħ u l-inżul, kontra s-sħab skur dejjem affaxxina l-pitturi, il-fuq u l-isfel mill-[[Alpi]], imma l-effetti pittoriċi li kiseb Dürer ma nerġgħux narawhom ħlief fil-pittura tas-seklu XVII jew fl-[[Impressjoniżmu]] tas-seklu XIX.

Fil-folja ''Wied ħdejn Kalchreuth'' ta' madwar l-1500, tal-kollezzjoni ta' Berlin, Dürer kważi laħaq l-&quot;impressjoniżmu&quot; tal-akkwarelli ta' [[Cézanne]].
Il-grupp ta' studji li Dürer ħoloq f'barriera tal-ġebel fl-inħawi ta' Nurimberga għandu post partikulari fost il-veduti bl-akkwarell. Juru l-iżjed żoni bil-blat (bħal pereżempju l-folja fil-&quot;Biblioteca Ambrosiana&quot;), imma l-karattru frammentarju ta' dawn l-folji ma jħalli l-ebda dubju li għall-artista ma kinux ħlief materjal ta' studju.

[[Stampa:Albrecht Dürer altar.jpg|thumb|center|650px|''Altar Paumgartner'', 1498, [[Münich]], Alte Pinakothek]]
Madwar l-1498 il-familja nobbli Paumagartner ikkommissjonaw minn għand Dürer altar bil-purtelli għal Katharinenkirche ta' Nurimberga. Kienet l-ikbar titular tal-altar tiegħu (miżmum sħiħ fil-[[Alte Pinakothek]] ta' Münich), u juri fil-parti nofsanija it-twelid ta' Kristu u fil-ġnub il-figuri monumentali ta' San Ġorġ u Sant'Ewstakju. Il-faċċati ta' barra ta' dawn il-purtelli tal-ġenb, li juru l-figuri ta' Marija u tal-arkanġlu Gabriel, huma xogħol tal-lavranti.

Ix-xewqat ta' dawk li kkommissjonaw il-pittura żgur ikkontribuxxew għall-iżbilanċ formali li għandu t-titular meta jinfetaħ. Infatti ż-żewġ figuri tal-qaddisin impinġijin b'kobor kważi naturali m’humiex proporzjonati mal-figuri tat-tavla ċentrali li huma fuq skala iżgħar. Imqabblin mal-impressjoni qawwija tal-''Altar Paumagartner'', in-nuqqasijiet fil-prospettiva tal-binjiet fit-tavla tan-nofs ma jagħtux fil-għajn. Però, dawn juru li fis-snin madwar l-1500, Dürer kin jaf biss ir-regola tal-bażi tal-prospettiva, li skontha il-linji kolha li jiġru perpendikulari mal-wiċċ tal-kwadru jidhru jikkonverġu f'punt fiċ-centru tal-kwadru stess.

Dürer f'dan il-każ ħa f'idejh ix-xogħol diffiċli tal-fetħiet bil-ħnejja li jidhru li jispiċċaw fiż-żewġ naħat tax-xenarju, li jieħu d-dehra ta' triq dejqa fl-belt. F'pass kuraġġuż bħal dan kien impossibbli li jevita xi ftit żbalji li però kważi jgħebu fil-kompożizzjoni eċċellenti totali, li fiha mdaħħlin is-seba' figuri żgħar tad-donaturi. L-istruttura tal-kompożizzjoni hi magħmula minn diversi pjani inklinati li jmorru mix-xellug fil-baxx għal-lemin fl-għoli: l-iżjed baxx immarkat bil-bastun ta' Ġużeppi u bit-tliet figuri żgħar tan-nisa donaturi; ras Ġużeppi u dik ta' Marija jiffurmaw il-linja li jmiss; is-saqaf tal-injam li taħthom Marija qiegħda rkobbtejha u t-twavel fl-għoli jieħdu din id-direzzjoni.

Skont tradizzjoni antika l-uċuħ taż-żewġ qaddisin fuq il-purtelli tal-ġenb huma tal-aħwa Stephan u Lukas Paumgartner. X'aktarx li x-xewqa li dawn jintgħarfu tispjega l-isproporzjon tal-figuri. Jekk din it-tradizzjoni hi eżatta, iż-żewġ qaddisin bil-wieqfa jistgħu jitqiesu bħala l-eqdem ritratti b'figura sħiħa.

=== Il-bidu tas-sena 1500 ===
[[Stampa:Durer selfporitrait.jpg|thumb|right|200px|''Awtoritratt bil-pelliċċja'', 1500, München, Alte Pinakothek.]]
Fl-1500 Dürer kien bilkemm rifes, skond kif kienu jaħsbu ta' żmienu, l-għadba tal-irġulija. Permezz tal-attività fil-grafika kien diġà kiseb fama Ewropea. L-inċiżjonijiet tiegħu malajr qabżu 'l dawk ta' Schongauer fil-preċiżjoni u l-akkuratezza fit-twettiq. X’aktarx imħajjar minn ħbiebu ta' xeħta umanistika, beda b'rappreżentazzjonijiet li jfakkru l-kunċetti antiki tal-filosofija neoplatonika ta' Marsilju Fiċinu u ta' madwaru.

Iffaċċja wkoll fl-inċiżjonijiet tiegħu fir-ramm iż-żewġ problemi artistiċi li kienu ħabbtu l-artisti Taljani għal madwar seklu sħih: il-proporzjonijiet tal-ġisem uman u l-prospettiva. Filwaqt li Dürer ma damx ma sar kapaċi jirrappreżenta l-ġisem għarwien maskili b'mod qrib l-ideal tal-antiki, dam ma tgħallem sewwa l-prospettiva.

L-&quot;Awtoritratt&quot; tal-1500, miżmum, Munich, hu xhieda li Dürer kien jaf bir-rwol tiegħu fil-proċess tal-evoluzzjoni tal-arti. Fih għażel pożizzjoni dritta minn quddiem, qagħda li kienet tintuża fil-[[Medjuevu]] għax-xbieha ta' Kristu. Biha qiegħed jirreferi għall-kliem tal-ħolqien fit-[[Bibbja|&quot;Testment il-Qadim&quot;]], fejn Alla ħalaq il-bniedem fix-xbieha tiegħu. Din l-idea kienet mifruxa b'mod partikulari fost in-neoplatoniċi Fjorentini qrib Ficino, u kienet tirreferi mhux biss għad-dehra minn barra imma għall-kapacità kreattiva tal-bniedem. Għalhekk Dürer poġġa iskrizzjoni maġenb ir-ritratt tiegħu, li maqluba mill-Latin tgħid: &quot;Jiena Albrecht Dürer minn Nurimberga, fl'età ta' 28 sena, bil-kuluri eterni ħloqt jien stess il-xbieha tiegħì&quot;. Il-kelma &quot;ħloqt&quot; minflok &quot;pinġejt&quot;, kif wieħed kien jistenna minn pittur, kienet magħżula bil-ħsieb.

L-''Awtoritratt'' tal-1500, però ma twelidx mill-preżunzjoni żejda, imma juri l-opinjoni tagħhom infishom li kellhom l-artisti Ewropej ta' dak iż-żmien. Dak li l-artisti kbar Taljani, bħal pereżempju [[Leonardo da Vinci]], espressimew bil-kliem biss, Albrecht Dürer esprimieh fil-forma ta' awtoritratt.

L-oppost eżatt ta' din il-pittura hu d-disinn bil-pinzell (miżmum [[Weimar]]) fuq karta preparata b'kulur aħdar li fih l-artista pinġa lilu nfisu għarwien b'realiżmu spjetat. Din il-folja impinġija bejn l-1500 u l-1505, tipprova il-kobor enormi ta' Dürer bħala bniedem u artista. Irridu nieħdu kont tal-fatt li dawn iż-żewġ xihdiet ta' osservazzjoni u valutazzjoni tiegħu innifsu, sakemm Dürer kien għadu ħaj, kienu ftit magħrufin mill-pubbliku bħal ma ġara fil-każ tal-kitba letterarja ta' Leonardo.
[[Stampa:Adam Eva, Durer, 1504.jpg|thumb|left|200px|''Adam u Eva'', 1504, inċiżjoni fir-ramm, [[Karlsruhe]], Staatliche Kunsthalle.]]

Dan kiseb sinjifikat importanti f'sens ieħor ukoll, dak tal-istudju tal-proporzjon li l-ewwel riżultati tiegħu dehru fis-snin ta' wara l-1500. Jacopo de' Barbari, dik is-sena mar jogħqod Nurimberga bħala pittur tal-imperatur Massimiljanu, imma la Venezja fl-1494 u lanqas Nurimberga ma ried juri 'l Dürer il-prinċipji tal-bini tal-figuri umani skont regoli ta' proporzjon, li kien jippretendi li ma jaf xejn fuqhom u kien jipproteġihom bħala sigriet tal-ħanut. Għalhekk Dürer ipprova jistabillixxi mill-qisien dawn ir-regoli fundamentali hu stess. L-uniku punt ta' riferiment li kellu fuq il-proporzjonijiet tal-ġisem tal-bniedem kienu xi ftiet ħjilijiet fix-xogħol tat-teoriku antik tal-arkitettura Vitruvju. Dürer applika dawn il-ħjilijiet fil-bini tal-ġisem femminili. Ir-riżultat kien il-forma ma tantx sabiħa tan-Nemeżi fl-inċiżjoni tal-istess isem.

Bħala mudell letterarju għan-''Nemeżi'', ħa l-veres tal-poeta Fjorentin, Angelo Poliziano, bit-titlu ''Manto'', li dehru fl-istampa [[Milan]] fl-1499. L-alla tad-destin, kif iddeskriviha Poliziano, hi taħlita bejn il-Fortuna Rumana u n-Nemeżi Griega. Fl-inċiżjoni ta' Dürer din hi figura ta' mara qawwija, għarwiena u bil-ġwienaħ li qiegħda fuq globu timxi fl-arja qalb is-sħab. Għal din ir-rappreżentazzjoni tqila m'għandniex inwaħħlu biss fil-fatt li Dürer ma kienx jaf biżżejjed il-proporzjonijiet femminili: in-nudi femminili tiegħu l-oħra juru li l-għażla ta' dal-ġisem tqil u mhux sabiħ kienet bil-ħsieb, biex jirrifletti l-gravità tas-suġgett u għalhekk it-truf tas-sħab jidhru jċedu taħt il-piż.

L-infuwenza li kellha l-arti ta' Jacopo de' Barbari fuq l-istudji tal-proporzjon ta' Dürer tintgħaraf fid-disinn bil-pinna ta' ''Apollo'' li hu miżmum Londra. Imma ir-riżultat artistiku l-iżjed komplut ta' din il-fażi tiegħu tal-istudji tal-proporzjon Dürer urieħ fl-inċiżjoni fir-ramm ''Adam u Eva'', iddatata 1504. Għall-figura ta' Adam x'aktarx irrifera (bħal għad-disinn ta' Apollo li semmejna) għall-istatwa tal-''Apollo del Belvedere'', li kienet instabet fit snin qabel fi skavi ħdejn Ruma. Fost l-annimali li jgħixu flimkien mal-koppja fil-ġenna tal-art hemm liebru, qattus, barri u alċi, li xi wħud jinterpretawhom bħala simboli tal-erba' temperamenti umani; il-kamoxxa fuq il-blat fil-quċċata fil-bogħod hi simbolu tal-għajn t'Alla li mill-għoli jara kollox, u l-pappagall it-tifħir lill-Ħallieq.

Qabel ma kien lesta ''Il-Passjoni l-kbira'' li kien qiegħed jaħdem fuqha ftit ftit, Dürer kien diġà beda jaħdem fuq proġett ġdid: is-sensiela ta' inċiżjonijiet fl-injam ta' ''Il-Ħajja ta' Marija''. Din bilfors kien diġà bdiha ftit wara l-1500; sal-1504 kien lesta sittax-il folja u spiċċa s-sensiela sħiħa biss fl-1510-1511.

Ix-xbieha ta' ''It-Twelid tal-Madonna'' hi forsi l-isbaħ folja mis-sensiela kollha. Dürer jagħti deskrizzjoni realistika ta' x'kien jiġri fil-kamra tal-ħlas fil-Ġermanja ta' żmienu. Il-mara li ħelset, sant'Anna, megħjuna minn żewġ nisa hi minduda f’sodda lussuża wara nett tal-kamra. Fil-waqt li l-imwielda ġdida qiegħda titħejja għall-ħasil minn qaddejja oħra. In-nisa li baqa' qegħdin jitrejqu wara li temmew xogħlhom kif kienet l-użanza ta' dak iż-żmien.

=== L-istudji u d-disinji fi sbieħ is-seklu ===
F'dak iż-żmien Albrecht Dürer kien imħajjar mid-devozzjoni, li kienet mifruxa ħafna, lejn il-Madonna li jagħmel ħafna xbiehat ġodda tagħha. Xi wħud minnhom ma kontx tistennihom, bħal pereżempju id-disinn bil-pinna u l-akkwarell tal-1503, tal-''Madonna tal-annimali''. Il-figura ta' Marija bil-bambin fiha hi mnissla minn dik fl-inċiżjoni tal-''Madonna bix-xadina''; anki fil-''Madonna tal-annimali'', Marija qiegħda bil-qiegħda qisha fit-tron fuq bank bil-ħaxix; madwarha hemm impinġijin għadd kbir ta' xtieli u annimali; fl-isfond fuq il-lemin hemm l-anġli jagħtu l-aħbar lir-ragħja, waqt li fill-boghod ħafna fuq ix-xellug jidher joqrob il-corteo tat-tliet Maġi.
{| align=right
! 
|-
| [[Stampa:Albrecht Dürer - The Large Piece of Turf, 1503 - Google Art Project.jpg|thumb|right|162px|''it-Tuba tal-ħamrija'', 1503, akkwarell u gwazz (Albertina, Vjenna)]]
| [[Stampa:Durer Young Hare.jpg|thumb|right|200px|''Liebru ferħ'', 1502, akkwarell u gwazz (Albertina, Vjenna)]]
|}
Kristu hu hekk rappreżentat bħala Mulej mhux biss tal-bnedmin imma wkoll tal-annimali u x-xtieli. Il-volpi marbut b'ħabel jirrappreżenta l-ħażen mrażżan. X'aktarx dan id-disinn bil-pinna u l-akkwarell hu xogħol ta' tħejjija għal pittura jew inċiżjoni kbira fir-ramm. Imma dik li verament tolqotna f’din il-folja hi l-ikonografija, li m’hemmx paragun magħha.

Li Dürer kellu interess kbir fir-rappreżentazzjoni tal-flora u fawna jidher mill-għadd kbir ta' studji u inċiżjonijiet fir-ramm.

Il-''Liebru ferħ'' iġib id-data tal-1502, u ''it-Tuba tal-ħamrija'' għandha d-data, li bilkemm għadha tinqara, tal-1503. Iż-żewġ folji (li jappartienu għall-fond tal-Albertina ta' Vjenna), li Dürer pinġa bl-akkwarell u l-gwazz, huma fost l-ogħla xogħlijiet tal-arti Ewropea. In-natura stess tal-annimali u xtieli qatt ma tpinġiet f'forma iżjed kompluta minn f'dawn l-istudji realistiċi, allavolja l-pittur f'xi postijiet baqa' lura fir-riproduzzjoni eżatta tad-dettalji. Fix-xbieha tal-liebru, ninnutaw li maġenb xi punti fejn is-suf hu mpinġi eżatt ħafna, hemm oħrajn fejn m'hemm l-ebda ħjiel tiegħu; anki fit-tuba tal-ħamrija, fejn qegħdin jinbtu l-fjuri, il-ħaxix hu mpinġi ħafif ħafif.

Ma nafux is-sinjifikat li kellhom għall-artista stess ix-xogħlijiet ta' dan it-tip; infatti, kontra l-veduti u l-akkwarelli, jitfaċċaw rari ħafna f'kontesti oħra. Madankollu, la Dürer għamel ftit ħafna minn dawn l-istudji tan-natura fuq il-parċmina, nistgħu nissoponu li kien jagħtihom valur intrinseku bbażat bl-istess miżura fuq ir-realiżmu u fuq il-virtwożita fit-twettiq tagħhom.
[[Stampa:Knight-Death-and-the-Devil.jpg|thumb|left|200px|''Il-kavalier, il-mewt u x-xitan'', 1513]]
Id-disinji taż-żwiemel għandhom post partikulari fost l-istudji tal-annimali. Huma juru li Dürer żgur li kien jaf bl-istudji minn Leonardo taż-żwiemel tal-istalel ta' Galeazzo Sanseverino ta' Milano. Sanseverino żar bosta drabi f'Nurimberga wieħed mill-ħbieb tal-qalb ta' Dürer, Willibald Pirckheimer, li żgur għarrfu bl-inċiżjonijiet tad-disinji taż-żwiemel li kien għamel Leonardo. L-influwenza tal-studji ta' Leonardo (bi tħejjija għall-monument Sforza) tidher ċara fl-inċiżjoni fir-ramm ''Iż-żiemel żgħir'' tal-1505, l-iżjed fir-ras tal-bhima.

B'paragun mal-istudji famużi tal-annimali u tax-xtieli jew mal-veduti bl-akkwarell, ħafna inqas attenzjoni ingħatat lil is-studji tal-kostum bil-pinzell. Fost dawn ta' min isemmi d-disinn ta' ''Il-Kavalier'' tal-1498 (issa qiegħed Vjenna), li fuqu fil-marġni ta' fuq Dürer ħażeż dawn il-kliem: &quot;Din hi l-armatura tal-epoka fil-Germanja&quot;. L-iżbalji fid-disinn fir-ras u s-saqajn ta' wara taż-żiemel, kif ukoll il-kuluri limitati għall-ikħal u l-kannella, iġegħluna nissuspettaw li l-folja kienet maħsuba biss bħala studju tan-natura. Dan id-disinn dam sal-1513 qabel ma sab użu ġdid flimkien ma studju iżjed qadim ta' veduta, fl-inċiżjoni famuża ''Il-kavalier, il-mewt u x-xitan''.

Wara ''l-Altar Paumgartner'', Dürer għamel progress notevoli fil-pittura. Fost in-numru limitat ta' pitturi li wettaq fl-ewwel snin tas-seklu XVI, l-iżjed eċċezzjonali hi ''l-Adorazzjoni tal-Maġi'' (1504), miżmuma fl-Uffizi ta' Firenze. 

Fiha, il-kompożizzjoni tidher sempliċi, u r-rabta bejn l-istruttura arkitettonika tar-rovini u l-veduta hi kontinwa. Min-naħa tal-kuluri, tlett ilwien jikkaratterizzaw il-kwadru: aħmar, aħdar u griż skur. Arkitettonikament il-ħnejjiet jiddominaw il-kostruzzjoni u l-prospettiva ċentrali (li nistgħu narawha mit-tarġa fuq in-naħa tal-lemin). X'aktarx l-artista ma kellux ħsieb idaħħalhom mill-bidu, imma bnihom għalihom u wara daħħalhom fil-kompożizzjoni. Imbagħad daħħal l-istudji min-natura tal-farfett u taċ-ċerf itir, simboli tal-fidwa tal-bniedem miksuba permezz tas-sagrifiċċju ta' Kristu.

=== It-tieni vjaġġ fl-Italja ===
Fl-aħħar tas-sajf jew fil-bidu tal-ħarifa tal-1505, Dürer waqaf mix-xogħol u telaq għal darba oħra fuq vjaġġ lejn l-Italja, x’aktarx bix-xewqa li jispiċċa l-istudju tal-prospettiva. Bit-tir li jmur Venezja, din id-darba għadda minn Augusta, Carinzia u Friuli.
[[Stampa:Albrecht Dürer - Feast of Rose Garlands - Google Art Project.jpg|thumb|right|400px|''Il-festa tar-Rużarju&quot; ([[1506]]), 162 × 194,5 ċm]]
Is-soġġorn fil-belt fuq il-laguna, li dam sena u nofs, insibu aħbarijiet fuqu mill-ittri li kiteb lil ħabibu Willibald Pirckheimer, tal-familja nobbli ta' Nurimberga. Fihom jirrakkonta li f'Augusta, matul il-vjaġġ lejn Venezja, inkarigawh li jpinġi titular ta' altar għall-komunità Ġermaniża f'Venezja, fil-knisja ta' San Bartilmew, biex jitlesta sa nofs Mejju tal-1506. X'aktarx ħallsu għalih il-familja Fugger ta' Augusta, li kellhom rabtiet kummerċjali qawwija ma' Venezja u Ruma. Fil-bidu nett tas-soġġorn, qabel ma ntefa' jaħdem fuq din il-kummissjoni importanti, pinġa ir-''Ritratt ta' sinjura żagħżugħa''. Allavolja l-kwadru, li jġib id-data tal-1505 u li issa jinsab Vjenna, ma kienx lestieh għal kollox, jista' jitqis bħala l-iżjed affaxxinanti fost ir-ritratt femminili li ħarġu minn taħt idejh.

Dürer dan it-titular ħejja għalih bl-ikbar ħsieb. Fost il-waħdiet ta' studji li baqa', ir-''Ritratt ta' perit'' (issa qiegħed Berlin, bħall-parti kbira tal-folji imwettqa Venezja) hu esegwit fuq karta kaħla bl-akkwarell abjad u iswed, bit-teknika tad-disinn bil-pinzell li tgħallem mill-pitturi tal-post. Fost ix-xogħlijiet ta' tħejjija ''L-istudju għall-mantell tal-papa'' (miżmum Vjenna), hu eċċezzjoni; dan disinn sempliċi mpinġi bil-pinzell fuq karta bajda li fih però il-mantell hu enfatizzat ħafif bil-kuluri okra u vjola.

Din il-pittura msejħa ''Il-festa tar-Rużarju'' (das Rosenkranzfest) Dürer ma lestihiex malajr daqs kemm ittama. Dam sal-aħħar ta' Settembru 1506 biex seta' jħabbar lil Pirckheimer li x-xogħol kien lest u li d-''Doge'' u l-patriarka ta' Venezja kienu ħa jmorru l-ħanut tiegħu biex jarawha. Fiċ-ċentru tal-pittura hemm il-Madonna fit-tron li, flimkien mal-bambin Ġesù u [[San Duminku]], iqassam il-girlandi tal-ward lir-rappreżentanti tal-Kristjanità, li r-ras tagħha huma l-imperatur u l-[[Papa]]. Fuq ix-xellug, ħdejn l-ordinijiet ekkleżjastiċi, fit-tarf tal-kwadru, hemm il-patriarka; fuq in-naħa l-oħra hemm x'aktarx il-benefattur li ħallas għalih. Iżjed tard il-pittura akkwistaha l-imperatur Rodolfu II u ttieħdet [[Praga]] u kienet murija fil-kunvent ta' [[Strahov]]. Issa tinsab fil-gallerija nazzjonali [[Národní]].

Minkejja li f'Venezja kellhom rispett kbir għalih u minkejja li s-senat tas-Serenissima offrielu ħlas ta' 200 dukat jekk jiddeċiedi li jogħqod fil-belt għal dejjem, tard fil-ħarifa tal-1506 Dürer beda triqtu lura lejn beltu. Qabel ma telaq kiteb 'l Pirckheimer dawn il-kelmiet: &quot;O, wie wird mich nach der Sonne frieren! Hier bin ich ein Herr, daheim ein Schmarotzer.&quot; (Traduzzjoni: O, kemm ħa nħoss kesħa, wara x-xemx! Hawn (Venezja) qisni sinjur, f'pajjiżi parassita). Matul il-vjaġġ lura lejn pajjiżu, pinġa bl-akkwarell bosta veduti, bħall-''Kastell Alpin'' issa qiegħed [[Braunschweig]] – li forsi hu dak ta' Segonzano – il-''Kastell ta' Trentu'' issa fil-[[British Museum]], il-''Veduta ta' Arco'' issa fil-[[Louvre]], u dik ta' [[Innsbruck]] li qiegħda [[Oxford]]; Jekk inqabblu dawn il-veduti ma' dawk li kien pinġa qabel mar l-Italja insibu li huma mwettqin b'id ħafna iżjed merħija u ħielsa.

=== Lura f'pajjiżu ===
[[Stampa:Dürer Melancholia I.jpg|thumb|left|200px|''Il-melankolija (Melencolia I)'' (1514)]]
Meta mar lura l-Ġermanja żviluppa ħila tremenda fis-sengħa tal-bulin &lt;ref&gt; Għodda tal-inċiżur&lt;/ref&gt; u wettaq sensiela ta' pitturi li huma kapulavuri kemm min-naħa tat-teknika u kemm minn dik ta' konċentrazzjoni tal-għaġeb. Il-quċċata ta' dan il-perijodu kienu tliet xogħlijiet allegoriċi, ''Il-kavalier, il-mewt u x-xitan'', ''San Ġlormu fiċ-cella'' u ''Il-melankolija (Melencolia I)'' (1514). &lt;ref&gt;F’din l-inċiżjoni jidher &quot;kwadrat maġiku&quot; famuż. &quot;Kwadrat maġiku&quot; hu arranġament ta' numri sħaħ distinti f'tabella kwadrata b'mod li s-somom tan-numri f'kull ringiela, f'kull kolonna u fiż-żewġ djagonali huma kollha l-istess numru; dan in-numru jissejjaħ il-'''kostanti maġika''' jew is-'''somma maġika''' tal-kwadrat. &lt;/ref&gt; Fl-1512 inħatar pittur tal-qorti ta' Massimiljanu I u fl-1520 żar il-[[Pajjiżi l-Baxxi]] biex jiġi kkonfermat bħala pittur tal-qorti tas-suċċessur Karlu V. Hawn waqa' taħt l-influwenza ta' Lucas Hugenszoon, imsejjaħ [[Lucas van Leyden]] u għamel kuntatt ma' pitturi fjammingi li x’aktarx ħajruh jintefa' iżjed fuq ix-xogħol ta' ritrattista, billi l-borgeżija tal-bliet, li f'dal perijodu kienet laħqet l-ogħla prosperità, kienet trid ir-ritratti u kienet lesta li tħallas għalihom. Bejn l-1521u l-1526 wettaq il-kapulavuri tas-snin tal-maturità tiegħu, ritratti u kwadri ta' suġġett reliġjuż. Fost tal-ewwel l-ikbar huma dawk ta' ''Bernhard von Rasten'', ''Hieronymus Holzschuler'', ''Jakob Muffel'' u ''Johann Kleberger''. Fost tat-tieni l-''Erba' Appostli'', huma xhieda tal-ispiritwalità li mmaturat bil-miġja tar-riforma luterana u huma wkoll il-quċċata tat-tfittix tiegħu għas-sbuħija tal-espressjoni u għall-preċiżjoni fir-rappreżentazzjoni tal-bniedem u tal-prospettiva tal-ispazju.

Waqt is-soġgorn fil-Pajjiżi l-Baxxi, Dürer mar Zeeland biex jara b’għajnejh skeletru ta' [[baliena]] li kien daħħal il-baħar. Meta wasal ma sabux għax il-baħar kien diġà karkru l-barra. Li ħa minn dan il-vjaġġ kien tip gravi ta' [[malarja]] li billi ma ħax ħsiebha qatt ma fieq minnha.
 
Dürer, wara li kien ilu marid għal xi żmien, miet fis-6 ta' April 1528 u ndifen fiċ-ċimiterju tal-knisja ta' San Ġwann f'Nurimberga, fejn għadhom jistrieħu l-fdalijiet tiegħu. Fuq il-lapida hemm minquxa l-iskrizzjoni bil-Latin iddettata mill-ħabib tiegħu, l-umanista Willibald Pirckheimer, li tgħid: &quot;Dak li kien mortali f'Albrecht Dürer qiegħed jistrieħ f'dan il-qabar&quot;.

Billi ma kellux ulied, il-mara ħallielha d-dar u somma sewwa ta' flus (kien wieħed minn l-għaxar ċittadini l-iżjed għonja ta' Nurimberga).

== Dürer it-teorista ==
Fix-xogħlijiet teoretiċi kollha tiegħu biex jesprimi t-teoriji tiegħu bl-ilsien Ġermaniż minflok bil-Latin, Dürer kien juża espressjonijiet grafiċi meħudin mil-lingwa ordinarja tan-nies tas-sengħa. Pereżempju, 'Schneckenlinie' ('linja ta' bebbuxu') kien it-terminu li uża għall-forma ta' spiral. Hekk Dürer ikkontribwixxa għall-espansjoni tal-proża Ġermaniża li inbdiet minn [[Martin Luteru]] bit-traduzzjoni tiegħu tal-[[Bibbja]].&lt;ref name=&quot;Panofsky&quot;&gt;Erwin Panofsky, &quot;The Life and Art of Albrecht Dürer&quot;, Princeton, 1945, {{ISBN|0-691-00303-3}}&lt;/ref&gt;

=== L-Erba' kotba fuq il-Kejl ===
Ix-xogħol ta' Dürer fuq il-[[ġeometrija]] jissejjaħ ''l-Erba' Kotba fuq it-Kejl'' (Underweysung der Messung mit dem Zirckel und Richtscheyt). L-ewwel ktieb jikkonċentra fuq il-ġeometrija linjari. Fost il-kostruzzjonijiet ġeometriċi ta' Dürer hemm eliċi, konkojdi u epiċiklojdi. Kien ispirat minn [[Apollonju]], u l-ktieb ta' [[Johannes Werner]] li deher fl-1522, 'Libellus super viginti duobus elementis conicis'. It-tieni ktieb jgħaddi għall-ġeometrija f’żewġ dimensjonijiet, jiġifieri, l-kostruzzjoni ta' poligoni regolari. Hawn Dürer iffavorixxa l-metodi ta' [[Tolemew]] iżjed minn ta' [[Ewklide]]. It-tielet ktieb japplika dawn il-prinċipji fl-[[arkitettura]], [[enġinerija]] u t-[[tipografija]].

Fl-arkitettura Dürer jiċċita 'l [[Vitruvju]] imma fl-istess ħin jiżvilluppa id-disinji u kolonni klassiċi tiegħu. Fit-tipografija jiddeskrivi il-kostrużżjoni ġeometrika tal-alfabet Latin ibbażata fuq it-Taljani ta' qabel. Però, il-kostruzzjoni tal-alfabet Gotiku ibbażaha fuq sistema modulari differenti għal kollox. Ir-raba' ktieb ikompli mal-ewwel u t-tieni billi jmur għal forom fi tliet dimensjonijiet u l-kostruzzjoni tal-poliedri. Hawn Dürer jiddiskuti l-ħames solidi [[Platone|Platoniċi]] kif ukoll is-seba' solidi semi-regolari ta' [[Arkimede]] u xi ftit li kien ivvinta hu. F’dawn kollha, Dürer juri l-oġġetti fl-iżvilupp fil-pjan. Fl-aħħar, Dürer jiddiskuti l-Problema Deljan u jimxi għall-'construzione legittima', metodu tat-tpinġija tal-kubu f'żewġ dimensjonijiet bill-prospettiva linjari. Kien f'[[Bolonja]] li Dürer tgħallem (jista' jkun minn Luca Pacioli jew minn Bramante) il-prinċipji tal-prospettiva linjari, u hu ċar li sar jaf bil-'costruzione legittima' minn deskrizzjoni ta' dawn prinċipji li, dak iż-żmien, kienet tinsab biss fit-trattat mhux ippublikat ta' Piero della Francesca. Kien jaf ukoll bill-'kostruzzjoni abbrevjata' kif iddeskriviha Alberti u l-kostruzzjoni ġeometrika tad-dell, teknika ta' [[Leonardo da Vinci]]. Minkejja li Dürer m’għamilx innovazzjonijiet f'dawn l-oqsma, hu importanti bħala l-ewwel Ewropew tat-tramuntana li ttratta r-rapprezentazzjoni viżwali b'mod xjentifiku, waqt li fehem il-prinċipji [[Ewklide]]j. Barra dawn il-kostruzzjonijiet ġeometriċi, Dürer fl-aħħar ktieb ''Underweysung der Messung'' jiddiskuti għadd ta' mekkaniżmi għat-tpinġija bil-prospettiva mill-mudelli, bħall-[[camera lucida]] u bl-inċiżoniet fl-injam jagħti stampi ta' dawn il-metodi, sikwit riprodotti f'diskussjonijiet fuq il-prospettiva.

=== L-Erba' Kotba fuq il-Proporzjonijiet Umani ===
[[Stampa:AlbrechtDürer01.jpg|200px|right|thumb|Paġna titulari ta' ''Vier Bücher von menschlicher Proportion'' fejn tidher il-monogramma ta' Albrecht Dürer]]
Ix-xogħol ta' Dürer fuq il-proporzjonijiet tal-ġisem tal-bniedem jissejjaħ ''L-Erba' Kotba fuq il-Proporzjonijiet Umani'' ('Vier Bücher von Menschlicher Proportion) tal-1528. L-ewwel ktieb, li l-parti l-kbira tiegħu kienet komposta sal-1512/13 u li tlesta fl-1523, juri ħames tipi ta' figuri maskili u feminili mibnijin b'mod differenti, il-partijiet kollha tal-ġisem espressi fi frazzjonijiet tat-tul sħiħ. Dürer ibbaża dawn il-kostruzzjonijiet fuq [[Vitruvju]] u kejl empiriku ta' &quot;bejn mittejn u tliet mitt bniedem ħaj,&quot;&lt;ref name=&quot;Panofsky&quot;/&gt; fi kliemu stess. It-tieni ktieb fih tmien tipi oħra, mhux maqsumin fi frazzjonijiet imma f'sistema Albertina, li Dürer x'aktarx kien tgħallem mill-ktieb ta' [[Francesco di Giorgio]], ''De harmonica mundi totius'' tal-1525. Fit-tielet ktieb, Dürer jagħti l-prinċipji li bihom il-figuri jistgħu jiġu modifikati, fosthom is-simulazzjoni [[matematika]] ta' mirja konvessi u konkavi; hawn Dürer jittratta wkoll il-fiżjonomija umana. Ir-raba' ktieb hu dedikat għat-teorija tal-muviment.

Miżjud mat-tielet ktieb, però, hemm saġġju komplut fih innifsu fuq l-estetika, li Dürer ħadem fuqu bejn l-1512 u l-1528, u fih insiru nafu bit-teoriji tiegħu fuq is-‘sbuħija ideali'. Dürer ċaħad il-kunċett ta' sbuħija oġġettiva ta' Alberti, u ppropona idea relativista ta' sbuħija bażata fuq il-varjetà. Madan kollu, Dürer baqa jemmen li l-verità hi moħbija fin-natura, u li hemm regoli li jordnaw is-sbuħija, allavolja sabha diffiċli li jiddefinixxi kriterji għalihom. Fl-1512/13 it-tliet kriterji tiegħu kienu l-utilità ('Nutz'), il-pjaċir ('Wohlgefallen') u l-medju hieni ('Mittelmass'). Però, kontra Alberti u Leonardo, dak li Dürer kien jinkwieta l-iżjed fuqu ma kienx li jifhem il-kunċett astratt tas-sbuħija imma kif artista jista' joħloq xbiehat sbieħ. Bejn l-1512 u l-verżjoni finali fl-1528, l-opinjoni ta' Dürer żviluppat milli jaħseb li l-kreatività umana hi spontanja jew ispirata għal kunċett ta' 'sinteżi interna selettiva'.&lt;ref name=&quot;Panofsky&quot;/&gt; Fi kliem ieħor, li artista jibni fuq l-għana u r-rikkezza tal-esperjenzi viżwali biex jimmaġina oġġetti sbieħ.

== Xogħlijiet ==
=== Pitturi ===
* ''Il-Madonna bil-Bambin'', [http://www.metmuseum.org/Works_of_Art/viewOne.asp?dep=11&amp;viewmode=1&amp;item=17%2E190%2E5&amp;section=smi#a Metropolitain Museum of Arts, New-York]
* ''Albrecht Dürer il-missier'', 1490, Uffizi, Firenze
* ''Barbara Dürer, imwielda Holper'', c. 1490-1493, Germanisches Nationalmuseum, Nurimberga
* ''Awtoritratt fl-età ta' 22 sena'' jew '' Awtoritratt bil-fjura tax-xewk'', 1493, Musée du Louvre, Pariġi
* ''Frederiku l-Għaref '', 1496, Staatliche Museen Berlin
* ''Missier il-pittur'', 1497, National Gallery, Londra
* ''Awtoritratt fl-età ta' 26 sena'', 1498, Musew tal-Prado, Madrid
* ''It-titular Paumgartner'' 1498, Alte Pinakothek, Münich
* ''Oswald Krell'', 1499, Alte Pinakothek, München
* ''Elsbeth Tucher'', 1499, Staatliche Kunstsammlungen, Kassel
* ''It-Tniżżil mis-Salib'', c. 1500-1503, Alte Pinakothek, München
* ''Awtoritratt fl-età ta' 28 sena'' jew '' Awtoritratt bil-pelliċċja'', 1500, Alte Pinakothek, München (iġġib l-iskrizzjoni: ''Albertus Durerus Noricus ipsum me propriis sic effingebam coloribus œtatis anno XXVIII'')
* ''Erkole joqtol l-għasafar tal-lag ta' Stinfalja'', 1500, Germanisches Nationalmuseum, Nurimberga
* ''L-Artal ta' Baumgärtner'', 1503, Alte Pinakothek, München 
* ''L-Adorazzjoni tal-maġi'', 1504, Uffizi, Firenze
* ''Ritratt ta' mara żagħżugħa Venezjana'', 1505, Kunsthistorisches Museum, Vjenna
* ''Burkard von Speyer'', 1506, Windsor Castle
* ''Kristu fost l-Għorrief'', 1506, Fundacion Coleccion Thyssen-Bornemisza, Madrid
* ''Ritratt ta' mara żagħżugħa Venezjana'', c. 1506, Staatliche Museen zu Berlin
* ''Madonna bl-ekru&lt;ref name=&quot;ekru&quot;&gt;Tip ta' għasfur, Carduelis spinus&lt;/ref&gt;'', 1506, Staatliche Museen zu Berlin
* ''[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/70/Albrecht_D%C3%BCrer_099.jpg Il-Madonna tal-festa tar-Rużarju]'', 1506, Gallerija Nazzjonali ta' Praga, 
* ''Adam'' u ''Eva'', 1507, Uffizi, Firenze
* ''Il-Martirju ta' għaxart elef insara'', 1508, Kunsthistorisches Museum, Vjenna
* ''It-Trinità Mqaddsa'', 1511, Kunsthistorisches Museum, Vjenna
* ''Ritratt ta' Raġel'', 1512-1514, Szepmuveseti Muzeum, Budapest
* ''L-Imperatur Karlumanju'' et ''L-Imperatur Siġiżmondu'', 1513, Germanisches Nationalmuseum, Nurimberga
* ''Mikiel Wolgemut'', 1516, Germanisches Nationalmuseum, Nurimberga
* ''L-Appostlu Filippu'', 1516, Uffizi, Firenze (iġġib l-iskrizzjoni: ''SANCTE PHILIPPE ORATE PRO NOBIS 1516'')
* ''Sant'Anna u l-Madonna bil-Bambin'', 1519, Metropolitan Museum of Art, New York 
* ''Jakob Fugger'', Staatsgalerie, Städtische Kunstsammlungen, Augsburg, 1519
* ''L-Imperatur Massimilljanu I'', Kunsthistorisches Museum, Vjenna, 1519
* ''Bernard von Reesen'', 1521, Dresden Gallery, Dresden
* ''Ritratt ta' Raġel'', 1524, Musew tal-Prado, Madrid
* ''Hieronymus Holzschuher'', 1526, Staatliche Museen zu Berlin
* ''Jakob Muffel'', 1526, Staatliche Museen zu Berlin
* ''Johannes Kleberger'', 1526, Kunsthistorisches Museum, Vjenna
* ''Sant Ġwann l-Evanġelista u San Pietru'' u ''San Pawl u San Mark'', 1526, Alte Pinakothek, München (magħruf ukoll bħala ''L-Erba' appostli'' jew ''L-Erba' temperamenti'')

=== Inċiżjonijiet ===
==== Inċiżjonijiet fl-injam ====

===== Inċiżjonijiet waħdiet =====
* '''1493-1495''' : ''Il-Madonna fuq it-tron'', c.1493 ; ''Il-martirju ta' San Bastjan'', c.1495 ; ''San Kristoferu'', c. 1495 ; ''Il-kruċifissjoni ta' Kristu l-kbira'', c.1495 ; ''Il-bikja l-kbira'', c.1495.

* '''1496-1498''' : ''Il-ġlieda ta' Erkole u Kaku'', c.1496 ; ''Is-Sifilide'', c.1496 ; ''Il-banju tal-irġiel'', c.1496 ; ''Kavalieri u merċenarji'', c.1496-1497 ; ''Is-Sagra Familja'', c. 1496-1497 ; ''Sansun jegħleb l-iljun'', c.1496-1497 ; ''Il-martirju ta' Santa Katarina'', c.1497-1498 ; ''Is-Sagra Familja bi tlett ifniek'', c. 1497 ; ''Il-martirju ta' San Ġwann l-Evanġelista'', c. 1497-1498 ; ''Il-viżżjoni tas-seba' gandlieri'', c. 1497-1498 ; ''San Ġwann jitlob 'lis-smewwiet'', c. 1497-1498 ; ''L-erba' kavalieri'', c. 1497-1498 ; ''Il-waqa' tal-kwiekeb'', c. 1497-1498 ; ''L-erba' anġli jżommu r-riħ u d-dlik tal magħżulin'', c. 1497-1498 ; ''Is-seba' daqqiet tat-trumbetti tal-anġli'', c. 1497-1498 ; ''L-erba anġli tal-Ewfrate'', c. 1497-1498 ; ''San Ġwann jibla' l-ktieb'', c. 1497-1498 ; ''Il-mara liebsa x-xemx u d-dragun b'seba' rjus'', c. 1497-1498 ; ''Il-ġlieda ta' San Mikiel kontra d-dragun'', c. 1497-1498 ; ''Id-dragun b'seba' rjus u l-bhima bil-qrun ta' muntun'', c. 1497-1498 ; ''L-adorazzjoni tal-ħaruf - L-għanja tal-magħżulin'', c. 1497-1498 ; ''Il-qaħba tal-Babilonja'', c. 1497-1498 ; ''Koppja żagħżugħa u l-mewt'' jew ''Il-passiġġata'', c. 1497-1498 ; ''Il-Mostru tal-baħar'' jew ''Ir-rapiment ta' Amimone'', c. 1498 ; ''L-għaxart elef maqtula ta' Nikodemja'', c.1497-98.

* '''1500-1502''' : ''San Sibaud fuq kolonna'', c.1500 ; ''Is-Sagra familja taħt il-portiku'', c.1500-1501 ; ''San Kristofru u l-qatgħa għasafar '', c.1500-1502 ; ''San Franġisk jirċievi l-istigmata '', c.1500-1502 ; '' Ex-libris ta' Willibald Pirckheimer'', c.1500-1503 ; ''Nemeżi'' jew ''Ix-xorti t-tajba'', c. 1501 ; ''San Ewstaċju'', c. 1501 ; ''San Ġwann l-għammied u Onufriju bil-kuruna tal-luppolu'', c.1502 ;''San Antnin u San Pawl'', c.1502 ;''San Ġorġ fuq iż-żiemel '', c. 1502-1503 ; ''Kalvarju (Il-kruċifissjoni ta' Kristu ż-żgħira)'', c. 1502-1503.

* '''1503-1508''' : ''Is-Sagra Familja u l-ħames anġli '', c.1503 ; ''San Nikola, San Erażmu u San Ulriku'', c.1503-1505 ; ''San Stiefnu, San Sistu u San Lawrenz '', c. 1503-1505 ; ''San Ġlormu jagħmel il-penitenza'', c. 1506 ; ''It-tqarbina ta' kuljum ta' Marija-Maddalena '', c.1503-1508.

* '''1510-1511''' : ''Il-Mewt u l-merċenarju'', 1510 ; ''L-għalliem'', 1510 ; ''Kristu fuq is-salib ma' Marija u Ġwanni '' 1510 ; ''In-niedem (Ir-re David jagħmel il-penitenza)'', c.1510 ; ''San Ġwann l-Għammied b'rasu maqtugħa'', 1510 ; ''San Ġlormu fiċ-ċella tiegħu'', 1511 ; ''San Ġwann quddiem il-Madonna'', c. 1511 ; ''Il-quddiesa ta' San Girgor '', 1511 ; ''San Kristofru '', 1511 ; ''L-adorazzjoni tal-maġi'', 1511 ; ''Is-Sagra Familja u żewġ anġli jdoqqu'', 1511 ; ''Is-Sagra Familja taħt is-sigra'', 1511 ; ''Kain joqtol lil Abel'', 1511 ; ''Salomè iġġib ras San-Ġwann lil Erodi'', 1511 ; ''It-Trinità Mqaddsa'', 1511.

* '''1512-1518''' : ''San Ġlormu fil-grotta'', 1512 ; ''Armarji għal Kristuoph Scheurl'', c.1512-1514 ; ''Armarji tal-astronomu tal-qorti, Johannes Stabius'', c.1512-1517 ; ''San Keloman '', 1513 ; '' Ġardinar b'xitla tad-dielja'', c. 1515 ; ''Il-Qaddisin protetturi tal-Awstrija'', 1515 ; '' Marija ma' San Ġwann l-Għammied, San Bruno u xi Kartużjani'', 1515 ; ''Ir-rinoċeronte'', 1515 ; ''Kokka tiġġieled mal-għasafar'', c. 1515-1516 ; '' Ex-libris ta' Hieronymus Ebner membru tal-kunsill ta' Nurimberga'', 1516 ; '' Kristu fuq is-salib b’burdura ta' anġli '', 1516 ; ''Kristu fuq is-salib ma' tliet anġli'', c.1516 ; ''Kristu fuq is-salib'', c. 1516-1520 ; ''Marija reġina tal-anġli'', 1518 ;''San Sibaud '', 1518 ; ''ritratt tal-imperatur Massimiljanu I'', c.1519.

* '''1520-1526''' : ''Pressa tal-istamperija'', 1520 ; ''Ulrich Varnbühler, kunsillier ta' l-imperatur'', 1522 ; '' Iċ-ċena'', 1523 ; ''Is-Sagra familja fuq il-bank tal-ħaxix'', 1526 ; ''Il-poeta Latin Eobanus Hessus'', 1526.

===== Inċiżjoniet f'sensiela =====
* '''Il-passjoni Albertina''', c.1495 ; sensiela ta' erba' folji. &quot;Qabel sewwa ma kien sab l-istil grandjuż tal-Apokalissi, Dürer kien iddisinja fuq il-blokok dik li tissejjaħ il-passjoni Albertina (...). L-influwenza Taljana hawn titħallat ma' dik ta' Schongauer.&quot; Musper.&lt;br /&gt;''Il-flagellazzjoni du Kristu'', ''L-inkurunazzjoni bix-xewk'', ''Kristu jġorr is-salib'', ''Kristu fuq is-salib''.

* '''L-Apokalissi''', 1496-1498 : L-unika sensiela li Dürer għamel f'daqqa. &quot;Dan kien l-ewwel ktieb maħluq u ppublikat esklużivament minn artista&quot;, &lt;ref name=&quot;Panofsky&quot;/&gt; p. 53.&lt;br /&gt;''San Ġwann quddiem Il-Madonna'', ''Il-martirju ta' San Ġwann '', ''San Ġwann jara seba' gandlieri'', '' San Ġwann quddiem Alla u x-Xjuħ'', ''L-erba' kavalieri tal-Apokalissi'', ''Is-sitt siġill'', ''Erba' anġli jżommu l-erba' rjieħ tad-dinja'', ''Is-seba' anġli jdoqqu t-trumbetti'', ''L-erba' anġli tal-Ewfrate'', '' San Ġwann jibla' l-ktieb tal-Ħajja'', ''Mara liebsa x-xemx u d-dragun b'seba' rjus'', ''San Mikiel jitfa' fl-art id-dragun'', ''Il-dragun b'seba' rjus u l-bhima bil-qrun ta' muntun'', ''L-innu tal-magħżulin'', ''Il-qaħba tal- Babilonja'', ''L-anġlu u l-muftieħ tal-għammieq''.

* '''Il-Passjoni l-kbira''', 1511 : &quot;Matul il-vjaġġ tiegħu fil-Pajjiżi l-Baxxi, għal dan ix-xogħol important li kien ħa jiġi kkupjat kullimkien, Dürer talab sommom ta' flus konsiderevoli&quot; &lt;ref&gt;Alain Borer: l'oeuvre gravé de Albrecht Dürer, Booking International, Pariġi&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;''Iċ-Ċena, ''Kristu fil-ġnien taż-żebbuġ'', ''L-arrest ta' Kristu'', ''Il-flagellazzjoni ta' Kristu'', ''Kristu quddiem il-poplu, Ecce homo'', ''Kristu jġorr is-salib'', ''Kristu fuq is-salib'', ''Il-lamentazzjoni'', ''Il-dfin ta' Kristu&quot;, &quot;Kristu jinżel l-infern'', ''Il-qawmien mill-mewt''.

* '''Il-Ħajja tal-Madonna ''', 1511 : sensiela ta' għoxrin folja. Kien fuq dan is-sett li Vasari qal : &quot;Il-''Ħajja tal-Madonna'' hi tant sabiħa li hu impossibbli li jsir xi ħaġa aħjar, fil-pjan tal-kompożizzjoni, l-prospettiva u l-arkitettura, fl-ilbies u l-uċuħ, tal-iżjed xjuħ u l-iżjed żagħżagħ&quot;.&lt;br /&gt;''Is-sagrifiċċju ta' Ġwakkin'', ''Ġwakkin jieħu l-aħbar'', ''Ġwakkin u Anna fil-portiku ndurat'', ''It-twelid tal-Madonna'', ''Preżentazzjoni tal-Madonna fit-tempju'', ''Iż-żwieġ tal-Madonna'', ''L-annunzjazzjoni'', ''Iż-żjara'', ''It-twelid ta' Kristu'', ''Il-ċirkonċizzjoni ta' Kristu'', ''L-adorazzjoni tal-maġi'', ''Il-preżentazzjoni fit-tempju'', ''Il-ħarba lejn l-Eġittu'', ''Is-serħa fil-ħarba lejn l-Eġittu (Is-Sagra Familja f’bitħa)'', ''Kristu u l-għorrief'', ''Kristu jitlaq lil ommu'', ''Il-Mewt tal-Madonna'', ''L-Assunzjoni'', ''Il-qima tal-Madonna''.

* '''Il-Passjoni ż-żgħira fuq l-injam''', 1509-1511 : sebgħa u tletin inċiżżjoni bil-veres bil-Latin ta' Benedikt Chelidonius. Wieħed jista' jara l-blokok tal-injam fil-British Museum ta' Londra .&lt;br /&gt;''Adam u Eva fil-ġenna tal-art'', ''It-tkeċċija mill-ġenna tal-art'', ''L-annunzjazzjoni'', ''It-twelid ta' Kristu'', ''Id-dħul ta' Kristu f'Ġerusalemm'', ''It-tkeċċija tal-bejjigħa mit-tempju'', ''Kristu jitlaq lil ommu'', ''Iċ-Ċena'', ''Il-ħasil tas-saqajn'', ''Kristu fil-ġnien taż-żebbuġ'', ''L-arrest ta' Kristu'', ''Kristu quddiem Anna'', ''Kristu quddiem Qajfa'', ''Kristu mkasbar'', ''Kristu quddiem Pilatu'', ''Kristu quddiem Erodi'', ''Il-flagellazzjoni'', ''L-inkurazzjoni bix-xewk'', ''Ecce Homo'', ''Pilatu jaħsel idejh'', ''Kristu jġorr is-salib'', ''Santa Veronika bejn Pietru u Pawlu'', ''Il-kruċifissjoni'', ''Kristu fuq is-salib'', ''Kristu fil-limbu'', ''It-tniżżil mis-salib'', ''Il-lamentazzjoni'', ''Id-dfin ta' Kristu'', ''L-irxoxt'', ''Kristu jidher lil ommu'', ''Kristu ġardinar'', ''Kristu u l-pellegrini ta' Emmaws'', ''Tumas ma jemminx'', ''It-tlugħ is-sema'', ''Il-Pentekoste'', ''L-aħħar Ġudizzju'' .

* '''L-ark tat-trijonf tal-imperatur Massimiljanu I''', 1515 : din inċiżżjoni ġganta fl-injam, magħmula minn 192 blokka . Stabius ħoloq il-pjan, Kölderer ipprovda d-disinn arkitettoniku, Andreae ħa ħsieb l-inċizzjoni u Dürer kien id-disinjatur tal-opra sħiħa.&lt;br /&gt;''L-ark tat-trijonf '', ''L-għerusija tal-Imperatur Massimiljanu ma' Marija ta' Borgonja'', ''Kungress u l-għerusija doppja fi Vjenna'', ''Il-laqa' Massimiljanu I u Neriku VIII tal-Ingilterra'', ''San Rokku ta' Treviri'', ''L-għerusija ta' Filippu ta' Asburgu, msejjaħ is-sabiħ, u Ġovanna ta' Kastilja'', ''L-imperaturi Teodożju, Arcadju u Onorat''.

* '''Il-Biga trijonfali ż-żgħira jew &quot;It-tieġ Borgondjan&quot;''', 1516-1518.

* '''Il-Biga trijonfali l-kbira tal-Imperatur Massimiljanu I''', 1518.

==== Inċiżjonijiet fir-ramm, inċiżjonijiet bil-ponta niexfa, akkwaforti ====

* '''1494-1500''' : ''Ir-raġel vjolenti'', c.1494 ; ''Il-konverżjoni ta' San Pawl'', c.1494 ; '' Il-messaġġier il-kbir'', c.1494-1495'' Is-Sagra familja u l-mazzarell'', c. 1495 ; '' L-istqarrija ta' mħabba'', c. 1495 ; ''Il-kavalier u l-merċenarji'', c. 1495 ; ''San Ġlormu fid-deżert'', c.1496 ; ''Il-kok u l-mara '', c. 1496 ; ''Il-majjal mostru ta' Landster'', c. 1496 ; ''Il-penitenza ta' San Kriżostmu'', c.1496 ; ''L-iben il-ħali'', c.1496 ; ''It-tliet raħħala'', c. 1496-1497 ; ''Xbejba fuq iż-żiemel u merċenarju'', c.1496-1497 ; ''Il-familja Torka'', c. 1496-1497 ; ''Ir-raħħal u l-mara'', c.1496-1497 ; ''Il-passiġġata'', c. 1496-1498 ; ''Il-Madonna bix-xadina'', c. 1497-1498 ; ''Erba' nisa għarwenin (L-erba' sħaħar)'', 1497 ; ''Il-ħolma (It-tentazzjoni)'', c. 1497-1498 ; ''Il-Levjatan'', c. 1498 ; ''San Bastjan mal-kolonna'', c. 1498-1499 ; ''Erkole (l-għira)'', c. 1498-1499 ; ''Ix-xemx tal-ġustizzja (Sol Justitiae)'', c.1498-1499 ; ''Il-Madonna bid-dija tal-glorja'', c. 1498-1500.

* '''1500-1510''' : ''Kristu b'dirajgħ miftuħa'', c.1500 ; ''San Ewstakju'', c. 1500-1502 ; ''San Bastjan mas-siġra'', c. 1500-1502 ; ''Sant'Anna, il-Madonna u l-bambin'', c. 1500-1502 ; ''Spirtu bit-targa u l-elmu (Il-glorja)'', c. 1501-1502 ; ''Is-saħħara'', c.1501-1502 ; ''Nemeżi (Ix-xorti tajba)'', c. 1501-1502 ; ''San Ġorġ miexi'', c. 1502-1503 ; ''Apollo u Dijana'', c. 1502-1503 ;''Tal-istandard'', c. 1502-1503 ;''Il-Madonna fuq il-bank tal-ħaxix'', 1503 ; ''Adam u Eva'', 1504 ; ''It-twelid ta' Kristu'', 1504 ; ''Il-familja ta' satiri'', 1505 ; ''Iż-żiemel żgħir'', 1505 ; ''Iż-żiemel kbir, 1505'' ;''San Ġorġ fuq iż-żiemel'', 1508 ; ''Il-Madonna bid-dija tal-glorja'', 1508 ; ''L-arrest ta' Kristu'', 1508 ; ''Kristu fuq is-salib'', 1508 ; '' Kristu mejjet quddiem Marija u Ġwanni '', 1509 ; ''Kristu fuq l-għolja taż-żebbuġ '', 1509.

* '''1511-1515''' : ''Il-Madonna bil-lanġasa'', 1511 ; ''Kristu fuq is-salib '', 1511 ; ''Kristu b'idejh marbutin'', 1512'' San Ġlormu hdejn is-salċi'', 1512 ; ''Kristu quddiem Qajfa'', 1512 ; '' Kristu quddiem Pilatu'', 1512 ; ''Il-flaġellazzjoni ta' Kristu'', 1512 ; ''L-inkurunazzjoni bix-xewk'', 1512 ;''Kristu quddiem il-poplu (Ecce Homo)'', 1512 ; ''Pilatu jaħsel idejh'', 1512 ; ''Kristu jġorr is-salib'', 1512 ; ''Il-lamentazzjoni'', 1512 ; ''Id-dfin ta' Kristu'', 1512 ; ''Kristu jinżel il-limbu'', 1512 ; ''Il-Qawmien mill-mewt''; ''Pietru u Ġwanni jfejqu l-mifluġin'', 1513 ; ''Il-maktur ta' Veronika miżmum minn żewġ anġli'', 1513 ; ''Il-kavalier, il-Mewt u x-xitan'', 1513 ; ''Il-melankolija (Melencolia I)'', 1514 ;''Id-daqqaq taż-żaqq'', 1514 ; ''Żewġ raħħala jiżfnu'', 1514 ; ''San Ġlormu fiċ-ċella'', 1514 ; ''Il-Madonna bil-Bambin quddiem ħajt'', 1514 ; ''Madonna bid-dija tal-glorja fuq il-qamar felli'', 1514 ; ''L-appostlu Pawlu, 1514'' ; ''L-appostlu Tumas'', 1514.

* '''1515-1525''' : ''Kristu bilqegħda'', 1515 ; ''Id-disperazzjoni'', 1515 ; ''Kristu fuq l-għolja taż-żebbuġ'', 1515 ; ''Il-maktur ta' Veronika muri minn anġlu'', 1516 ; ''Ir-rapiment fuq unikornu'', 1516 ;''Il-Madonna bid-dija tal-glorja'', 1516 ; ''Il-Madonna nkurunata minn żewġ anġli'', 1518 ; ''Il-kanun'', 1518 ; ''Sant Antnin quddiem il-belt'', 1519 ; ''Albrecht von Brandenburg'', 1519 ; '' Raħhal jimxi mal-mara'', 1519 ; ''Il-Madonna nkurunata minn anġlu'', 1520 ; ''Madonna bil-Bambin fil-fisqija'', 1520 ; ''San Kristofru u l-eremita'', 1521 ; ''San Kristofru'', 1521 ; ''Il-kruċifissjoni'', c.1523 ; ''Albrecht von Brandenburg'', 1523 ; ''L-appostlu Xmun'', 1523 ; ''San Bartilmew'', 1523 ; ''Frederiku l-Għaref'', 1524 ; ''Willibald Pirckheimer'', 1524 ; ''Filippu Melanchton'', 1526 ; ''Erażmu ta' Rotterdam'', 1526 &lt;ref&gt;iġġib din l-iskrizzjoni: ''Imago Erasmi Roterodami ab Alberto Durero ad vivam effigiem deliniata'' u ''ΤΗΝ ΚΡΕΙΤΤΩ ΤΑ ΣΥΓΓΡΑΜ ΜΑΤΑ ΔΙΞΕΙ'' li tista’ tinqaleb &quot;Il-kitba tiegħu tagħti xbieha tal-bniedem aħjar minn dan ir-ritratt.&quot;&lt;/ref&gt; ; ''L-appostlu Filippu'', 1526.

=== Kitba ===
* ''[http://fermi.imss.fi.it/rd/bdv?/bdviewer/bid=000000921065 Underweysung der Messung mit dem Zirkel und Richtscheyt]'', 1525 u 1538 (''Istruzzjoni fuq il-kejl bir-riga u l-kumpass'')
* ''Arcibus castellisque condendis ac muniendis rationes aliquot'', 1527 (''Trattat fuq il-fortifikazzjoni'')
* ''Etliche vnderricht, zu befestigung der Stett, Schloß vnd Flecken'', 1527 [mhux konfermat]
* ''Hierinn sind begriffen vier bücher von menschlicher Proportion'', 1528 u l-verżjoni bil-Latin ''[https://web.archive.org/web/20081223022814/http://fermi.imss.fi.it/rd/bdv?/bdviewer/bid=000000923837 De Symetria partium in rectis formis humanorum corporum]'', 1532 (''Trattat fuq il-proporzjonijiet tal-ġisem tal-bniedem'', ippublikat wara mewtu)


== Gallerija ==
&lt;gallery&gt;
Stampa:Albrecht Dürer - Adam and Eve (Prado) 2.jpg|&lt;center&gt;''Adam u Eva'', Prado, Madrid, 1507&lt;/center&gt;
Stampa:Albrecht Duerer- Lamentation for Christ.JPG|&lt;center&gt;''It-Tniżżil mis-Salib'', Alte Pinakothek, Münich, 1500-3&lt;/center&gt;
Stampa:Duerer-Prayer.jpg|&lt;center&gt;''Idejn jitolbu'', Albertina, Vjenna, 1508&lt;/center&gt;
Stampa:Dürer - Rhinoceros.jpg|&lt;center&gt;''Rinoċeronte'', inċiżjoni fl-injam, 1515&lt;/center&gt;
Stampa:Albrecht Dürer Monogramm.svg| &lt;center&gt; Monogramma ta' Dürer (1498)&lt;/center&gt;
Stampa:Albrecht Dürer - Der Weiher im Walde (ca. 1497).jpg|&lt;center&gt;''Għadira fil-foresta'', British Museum, Londra, 1485&lt;/center&gt;
Stampa:Albrecht_Dürer.jpg|&lt;center&gt;Aworitratt, 1493&lt;/center&gt;
Stampa:Dürer_-_Der_hl_Eustachius.jpg|&lt;center&gt;Sant Ewstakju, Staatliche Kunsthalle, Karlruhe, madwar 1501&lt;/center&gt;
Stampa:Albrecht Dürer - Portrait of Maximilian I - Google Art Project.jpg|&lt;center&gt;''L-Imperatur Massimilanu I'', Kunsthistorisches Museum, Vjenna, 1519&lt;/center&gt;
Stampa:Albrecht Dürer 080.jpg|&lt;center&gt;''Jakob Fugger'', Staatsgalerie, Städtische Kunstsammlungen, Augsburg, 1519&lt;/center&gt;
Stampa:Albrecht Dürer - The Four Apostles, Saints John and Peter.jpg|&lt;center&gt;''San Ġwann u San Pietru'', Alte Pinakothek, Münich, 1526&lt;/center&gt;
Stampa:Albrecht Dürer - The Four Apostles, Saints Mark and Paul.jpg|&lt;center&gt;''San Mark u San Pawl'', Alte Pinakothek, Münich, 1526&lt;/center&gt;
Stampa:Dürer - Hieronymus Holzschuher (1469-1529) mit Deckel, 1526, 557E.jpg|&lt;center&gt;''Hieronymus Holzschuher'' Gemäldegalerie der Staatlichen Museen, Berlin, 1526&lt;/center&gt;
Stampa:Madonna with the Siskin by Albrecht Dürer - Gemäldegalerie - Berlin - Germany 2017.jpg|&lt;center&gt;''Madonna bl-ekru&lt;ref name=&quot;ekru&quot;/&gt;'' Gemäldegalerie der Staatlichen Museen, Berlin, 1506&lt;/center&gt;
Stampa:Albrecht Dürer - Portrait of Dürer's Father at 70.jpg|&lt;center&gt;''Albrecht Dürer il-kbir'', National Gallery, Londra, 1597&lt;/center&gt;
Stampa:Albrecht Dürer 073.jpg|&lt;center&gt;''Elsbeth Tucher'', Hessisches Landesmuseum, Kassel, 1499&lt;/center&gt;
Stampa:Albrecht Dürer - Marter der zehntausend Christen (Yorck Project).jpg|&lt;center&gt;''Il-Martirju ta' għaxart elef insara'', Kunsthistorisches Museum, Vjenna, 1508&lt;/center&gt;
Stampa:Adoração da Santíssima Trindade.jpg|&lt;center&gt;''It-Trinità Mqaddsa'', Kunsthistorisches Museum, Vjenna, 1511&lt;/center&gt;
Stampa:Albrecht Dürer 009.jpg|&lt;center&gt;''L-Appostlu Filippu'', Uffizi, Firenze, 1516&lt;/center&gt;
Stampa:Albrecht Dürer 068.jpg|&lt;center&gt;''It-titular Paumgartner'' panew tan-nofs, Alte Pinakothek, Münich, 1498&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==
{{referenzi}}
{{DEFAULTSORT:Dürer, Albrecht}}

== Ħoloq esterni ==
{{commons|Albrecht Dürer}}
* [https://web.archive.org/web/20171108031405/https://www.albrecht-durer.org/ albrecht-durer.org, 350 pittura mill-artist]
* [http://www.all-art.org/durer/durer1-1.html Albrecht Dürer fl-&quot;Istorja tal-Arti&quot;]
* [https://web.archive.org/web/20150111215918/http://www.museen-sh.de/ml/digicult.php?digiID=200.6885331&amp;s=2 Xogħlijiet Albrecht Dürer]

{{DEFAULTSORT:Dürer, Albrecht}}
[[Kategorija:Twieldu fl-1471]]
[[Kategorija:Mietu fl-1528]]
[[Kategorija:Pitturi Ġermaniżi]]
[[Kategorija:Inċiżuri Ġermaniżi]]</text>
      <sha1>64vqus8ok2da9bti5pzms09m3qo3f5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ġappun</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14146</id>
    <revision>
      <id>332693</id>
      <parentid>327203</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sakai Yayoi</username>
        <id>29050</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bliet skond il-popolazzjoni */</comment>
      <origin>332693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106962" sha1="a88xnxegh5l9uuz3cbi1y5kfjbi984x" xml:space="preserve">{{Infobox Pajjiż
|isem_twil_konvenzjonali     = Ġappun
|isem_nattiv                 = 日本国ة&lt;br /&gt;''Nippon-koku''
|isem_komuni                 = Ġappun
|stampa_bandiera             = Flag of Japan.svg
|stampa_emblema              = Japanese Imperial Seal.svg
|stampa_mappa                = Japan (orthographic projection).svg
|deskrizzjoni_mappa          = 
|ħolqa_bandiera              = Bandiera tal-Ġappun

|ħolqa_emblema               = Siġill Imperial tal-Ġappun
|ħolqa_demografija           = Demografija tal-Ġappun
|mottu_nazzjonali            = 
|innu_nazzjonali             = &quot;''[[Kimigayo]]''&quot;&lt;br /&gt;&quot;君が代&quot;
|lingwi_uffiċjali            = Il-pajjiż m'għandhux lingwa uffiċjali. [[Lingwa Ġappuniża|Ġappuniż]] hija l-[[lingwa nazzjonali]].&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://houseikyoku.sangiin.go.jp/column/column068.htm |titlu=法制執務コラム集「法律と国語・日本語」 |pubblikatur=Legislative Bureau of the House of Councillors |data-aċċess=2009-01-19 |lingwa=Ġappuniż}}&lt;/ref&gt;
|gruppi_etniċi               = 
|kapitali                    = [[Tokjo]]
|l-ikbar_belt                = [[Tokjo]]
|latd=35 |latm=41 |latNS=N |lonġd=139 |lonġm=46 |lonġEW=E
|tip_gvern                   = [[Sistema parlamentari|Demokrazija parlamentari]] [[Stat unitarju|unitarja]] taħt [[monarkija kostituzzjonali]]
|titlu_kap1                  = [[Imperatur tal-Ġappun|Imperatur]]
|titlu_kap2                  = [[Prim Ministru tal-Ġappun|Prim Ministru]]
|isem_kap1                   = [[Naruhito]]
|isem_kap2                   = [[Sanae Takaichi]]
|żona_kklassifika            = 62
|poż_erja                    = 62 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|erja_km2                    = 377,944
|erja_mi_kw                  = 145,925
|perċentwal_ilma             = 0.8
|sena_stima_popolazzjoni     = 2025
|stima_popolazzjoni          = 123,340,000
|poż_stima_popolazzjoni      = 11 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|densità_popolazzjoni_km2    = 337.1
|densità_popolazzjoni_mi_kw  = 326
|poż_densità_popolazzjoni    = 39 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|sena_PGD_PSX                = 2012
|PGD_PSX                     = $4.779 triljun&lt;ref name=imf2&gt;{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=82&amp;pr.y=17&amp;sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=158&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |titlu=Japan |pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali |data-aċċess=2012-04-19 |lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt;
|poż_PGD_PSX                 = 4
|PGD_PSX_per_capita          = $37,525&lt;ref name=imf2/&gt;
|poż_PGD_PSX_per_capita      = 23
|sena_IŻU                    = 2013
|IŻU                         = {{increase}} 0.912&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_CH.pdf |titlu=HDRO (Human Development Report Office) United Nations Development Programme |sena=2013 |pubblikatur=Nazzjonijiet Uniti |data-aċċess=2013-03-14|lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt;
|poż_IŻU                     = 10
|kategorija_IŻU              = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;għoli ħafna&lt;/span&gt;
|tip_sovranità               = [[Storja tal-Ġappun|Formazzjoni]]
|avveniment_stabbilit1       = [[Jum il-Fondazzjoni Nazzjonali]]
|data_stabbilit1             = 11 ta' Frar 660&amp;nbsp;QK{{nota|Skond il-leġġenda, il-Ġappun kienet fundata f'din id-data mill-[[Imperatur Jimmu]], l-ewwel imperatur tal-pajjiż.}}
|avveniment_stabbilit2       = [[Kostituzzjoni Meiji]]
|data_stabbilit2             = 29 ta' Novembru 1890
|avveniment_stabbilit3       = [[Kostituzzjoni tal-Ġappun|Kostituzzjoni kurrenti]]
|data_stabbilit3             = 3 ta' Mejju 1947
|avveniment_stabbilit4       = [[Trattat ta' San Francisco|Trattat tal-Paċi&lt;br /&gt;ta' San Francisco]]
|data_stabbilit4             = 28 ta' April 1952
|valuta                      = [[Jen Ġappuniż|Jen]]
|kodiċi_valuta               = JPY
|żona_ħin                    = [[Ħin Standard tal-Ġappun|JST]]
|differenza_ħku              = +9
|żona_ħin_legali             = mhux osservat
|differenza_żona_ħin_legali  = +9
|cctld                       = [[.jp]]
|kodiċi_telefoniku           = +81
|sena_PGD_nominali           = 2012
|PGD_nominali                = $5.150 triljun&lt;ref name=imf2/&gt;
|poż_PGD_nominali            = 3
|PGD_nominali_per_capita     = $40,442&lt;ref name=imf2/&gt;
|poż_PGD_nominali_per_capita = 14
|nota1                       = 
|total_popolazzjoni=123,340,000|leġislatura=[[Id-dieta tal-Ġappun|Dieta Nazzjonali]]}}
Il-'''Ġappun''' ([[Lingwa Ġappuniża|Ġappuniż]]:日本 '''''Nippon''''' jew '''''Nihon'''''; formalment 日本国 {{awdjo|Ja-nippon_nihonkoku.ogg|'''''Nippon-koku'''''}} jew '''''Nihon-koku''''', litteralment &quot;[l-i]Stat tal-Ġappun&quot;) huwa pajjiż fl-[[Asja tal-Lvant]]. Huwa jinsab fl-[[Oċean Paċifiku]], fil-Lvant tal-[[Baħar tal-Ġappun]], iċ-Ċina, il-[[Korea ta' Fuq]], il-[[Korea t'Isfel]] u r-[[Russja]], il-pajjiż jiġġebbed mill-[[Baħar ta' Okhotsk]] fit-Tramuntana sal-[[Baħar taċ-Ċina tal-Lvant]] u t-[[Tajwan]] fin-Nofsinhar. Il-karattri li jiffurmaw l-isem tal-Ġappun jfisser &quot;l-oriġini tax-xemx&quot;, minħabba li l-Ġappun huwa ħafna drabi riferut bħala l-&quot;Art tax-xemx tielgħa&quot;.  Il-Ġappun huwa [[arċipelagu]] ta' [[Lista ta' gżejjer fil-Ġappun|6,852 gżejjer]]. L-akbar erba' gżejjer huma [[Honshu]], [[Hokkaido]], [[Kyushu]], u [[Shikoku]], li flimkien jikkostitwixxu madwar sebgħa u disgħin fil-mija tal-art Ġappuniża. Il-Ġappun għandu l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|għaxar l-akbar popolazzjoni]] tad-dinja, b'aktar minn 126&amp;nbsp;miljun persuna. Il-[[belt kapitali]] tal-Ġappun hija [[Tokjo]] li hija l-akbar żona metropolitana fid-dinja, b'aktar minn 30 miljun residenti.

Il-Ġappun huwa t-tielet l-akbar pajjiż fid-dinja mingħajr fruntieri fuq l-art. Honshu hija t-tieni l-aktar gżira popolata fid-dinja (u t-tieni fl-[[Asja]]), minbarra li hija l-akbar u l-aktar rilevanti fil-Ġappun, b'104 miljun abitant.

== Etimoloġija == 
L-isem tal-Ġappun bil-Ġappuniż huwa miktub bl-użu tal-kanji 日本u huwa ppronunzjat Nihon jew Nippon. Qabel ma 日本 ġie adottat fil-bidu tat-8 seklu, il-pajjiż kien magħruf fiċ-Ċina bħala Wa (倭, mibdul fil-Ġappun madwar 757 QK和) u fil-Ġappun bl-endonimu Yamato. Nippon, il-qari oriġinali Sino-Ġappuniż tal-karattri, huwa preferut għal użi uffiċjali, inklużi karti tal-flus u bolol Ġappuniżi.  Nihon huwa tipikament użat fid-diskors ta' kuljum u jirrifletti bidliet fil-fonoloġija Ġappuniża matul il-perjodu Edo. Il-karattri 日本ifissru &quot;l-oriġini tax-xemx&quot;, li hija s-sors tal-epitet popolari tal-Punent &quot;L-Art tax-Xemx li Jogħla&quot;.

L-isem &quot;Ġappun&quot; huwa bbażat fuq il-pronunzji Ċiniżi Min jew Wu ta' 日本 u ġie introdott fil-lingwi Ewropej permezz ta' kummerċ bikri. Fis-seklu 13, Marco Polo rreġistra l-pronunzja bikrija Ċiniża Mandarin tal-karattri 日本國 bħala Cipangu. L-isem Malajan antik għall-Ġappun, Japang jew Japun, ittieħed minn djalett Ċiniż tal-kosta tan-nofsinhar u nstab minn negozjanti Portugiżi fix-Xlokk tal-Asja, li ġabu l-kelma fl-Ewropa fil-bidu tas-seklu 16. L-ewwel verżjoni bl-Ingliż ta' l-isem tidher fi ktieb ippubblikat fl-1577, li spettret l-isem bħala Giapan fi traduzzjoni ta' ittra Portugiża mill-1565.

== Storja == 
=== Mill-preistorja sal-istorja klassika === 
[[Stampa:Emperor Jimmu.jpg|thumb|left|L-Imperatur Leġġendarju Jimmu (神武天皇, Jinmu-tennō)]]
[[Stampa:Prince Shotoku with Two Princes by Kano Osanobu 1842.png|thumb|left|Prince Shōtoku b'żewġ prinċpijiet (kopja), minn Kano Osanobu (1796-1846), perjodu Edo, magħmul fl-1842. Mużew Nazzjonali ta' Tokjo. Shōtoku ma' ħuh iż-żgħir (xellug: Prince Eguri) u l-ewwel ibnu (lemin: Prince Yamashiro) Riproduzzjoni ta' pittura tat-8 seklu.]]
[[Stampa:Collection pi 003.jpg|thumb|Epitafju tar-ram ta' Funashi Ōgo (銅製船氏王後墓誌, dōsei funashi ōgo no boshi), li miet fis-sena 641 AD u reġa ġie midfun ma' martu fis-sena 668 wara Kristu. L-iskrizzjoni ta' 162 karattru tgħid, minn naħa, il-post tat-twelid u l-karriera tiegħu u, min-naħa l-oħra, l-età tiegħu mal-mewt u d-dettalji tad-difna tiegħu. Dan huwa l-eqdem epitafju Ġappuniż li baqa' ħaj. 29.7 ċm × 6.8 ċm (11.7 pulzieri × 2.7 pulzieri). Perjodu Asuka, 668. Skavat f'Shōkōzan (松岡山), Kashiwara, Osaka. Jinsabu fil-Mitsui Memorial Museum, Tokyo.]]
[[Stampa:Asuka dera daibutsu.jpg|thumb|left|Id-Daibutsu f'Asuka-dera f'Asuka, l-eqdem statwa magħrufa ta' Buddha fil-Ġappun b'data eżatta magħrufa tal-manifattura, 609 AD; l-istatwa saret minn Kuratsukuri-no-Tori, iben immigrant Korean.]]
[[Stampa:Fuhonsen Asukaike end of 7th century copper and antimony.jpg|thumb|Munita tar-ram Fuhonsen (富本銭) mis-seklu 7, perjodu Asuka]]
Bnedmin moderni waslu fil-Ġappun madwar 38,000 sena ilu (~ 36,000 QK), li jimmarka l-bidu tal-Paleolitiku Ġappuniż. Dan kien segwit minn madwar 14,500 QK (il-bidu tal-perjodu Jōmon) minn kultura tal-kaċċatur-ġabra semi-sedentarja tal-Mesolitiku sa Neolitiku kkaratterizzata minn akkomodazzjoni tal-ħofra u agrikoltura rudimentali. Il-bastimenti tat-tafal minn dan il-perjodu huma fost l-eqdem eżempji ta' fuħħar li baqgħu ħajjin. Minn madwar 700 QK, in-nies Yayoi li jitkellmu bil-Ġappuniż bdew jidħlu fl-arċipelagu mill-Peniżola Koreana, ħallat mal-Jōmon; Il-perjodu Yayoi ra l-introduzzjoni ta' prattiċi inklużi l-kultivazzjoni tar-ross imxarrab, stil ġdid ta' fuħħar, u metallurġija miċ-Ċina u l-Korea. Skont il-leġġenda, l-Imperatur Jimmu (dixxendent ta' Amaterasu) waqqaf renju fiċ-ċentru tal-Ġappun fis-sena 660 QK, tibda linja imperjali kontinwa.

Il-Ġappun jidher għall-ewwel darba fl-istorja miktuba fil-Ktieb Ċiniż ta' Han, li tlesta fl-111 AD Buddhism wasal il-Ġappun minn Baekje (renju Korean) fis-sena 552, iżda l-iżvilupp tal-Buddiżmu Ġappuniż kien influwenzat prinċipalment miċ-Ċina.  Minkejja r-reżistenza inizjali, il-Buddiżmu ġie promoss mill-klassi dominanti, inklużi figuri bħall-Prinċep Shōtoku, u kiseb aċċettazzjoni wiesgħa li bdiet fil-perjodu Asuka (592-710).

Fl-645, il-gvern immexxi mill-Prinċep Naka no Ōe u Fujiwara no Kamatari fassal u implimenta r-Riformi ta' Taika radikali. Ir-Riforma bdiet bir-riforma tal-art, ibbażata fuq ideat u filosofiji Confucian Ċiniżi. Huwa nazzjonalizza l-art kollha fil-Ġappun, biex iqassamha b'mod ekwu fost il-kultivaturi, u ordna l-kumpilazzjoni ta' reġistru tad-dar bħala l-bażi għal sistema ta' taxxa ġdida. L-għan reali tar-riformi kien li tinkiseb ċentralizzazzjoni akbar u tittejjeb il-qawwa tal-qorti imperjali, li kienet ibbażata wkoll fuq l-istruttura governattiva taċ-Ċina. Mibgħuta u studenti ntbagħtu fiċ-Ċina biex jitgħallmu dwar il-kitba, il-politika, l-arti u r-reliġjon Ċiniżi. Il-Gwerra Jinshin tas-sena 672, kunflitt imdemmi bejn il-Prinċep Ōama u n-neputi tiegħu, il-Prinċep Ōtomo, saret katalist importanti għal riformi amministrattivi futuri. Dawn ir-riformi laħqu l-qofol tagħhom fil-promulgazzjoni tal-Kodiċi Taihō, li kkonsolida l-istatuti eżistenti u stabbilixxa l-istruttura tal-gvernijiet ċentrali u lokali subordinati. Dawn ir-riformi legali ħolqu l-istat ritsuryō, sistema tal-gvern ċentralizzata tal-qedem stil Ċiniż li baqgħet fis-seħħ għal nofs millennju.

Il-perjodu Nara (710-784) immarka l-emerġenza ta' stat Ġappuniż iċċentrat fuq il-Qorti Imperjali f'Heijō-kyō (il-lum Nara). Il-perjodu huwa kkaratterizzat mill-emerġenza ta' kultura letterarja li bdiet bit-tlestija tal-Kojiki (712) u n-Nihon Shoki (720), kif ukoll l-iżvilupp ta' xogħlijiet ta'arti u arkitettura ta' ispirazzjoni Buddisti. Epidemija tal-ġidri fl-735-737 hija maħsuba li qatlet terz tal-popolazzjoni tal-Ġappun. Fl-784, l-Imperatur Kanmu mexxa l-kapitali, u stabbilixxa ruħu f'Heian-kyō (il-lum Kjoto) fl-794. Dan immarka l-bidu tal-perjodu Heian (794–1185), li matulu ħarġet kultura Ġappuniża indiġena. L-istorja ta' Genji minn Murasaki Shikibu u l-lirika tal-innu nazzjonali tal-Ġappun &quot;Kimigayo&quot; inkitbu matul din l-era.

=== Era feudali === 
[[Stampa:Mokoshuraiekotoba.jpg|thumb|Samurai Ġappuniż jitilgħu fuq vapur Mongol waqt l-invażjonijiet Mongoli tal-Ġappun, murija fil-Mōko Shūrai Ekotoba, 1293]]
[[Stampa:Keicho-koban.jpg|thumb|left|Munita Koban mill-perjodu Keichō (Ottubru 1596 sa Lulju 1615) li tiswa ryō wieħed]]
[[Stampa:The Three Unifiers of Japan.jpg|thumb|Tliet unifikaturi tal-Ġappun. Mix-xellug għal-lemin: Oda Nobunaga, Toyotomi Hideyoshi u Tokugawa Ieyasu.]]
L-era feudali tal-Ġappun kienet ikkaratterizzata miż-żieda u d-dominanza ta' klassi dominanti ta' ġellieda, is-samurai. Fl-1185, wara t-telfa tal-klann Taira mill-klann Minamoto fil-Gwerra Genpei, is-samurai Minamoto no Yoritomo stabbilixxa gvern militari f'Kamakura. Wara l-mewt ta' Yoritomo, il-klann Hōjō tela' fil-poter bħala reġenti għax-Shogun. L-iskola Zen tal-Buddiżmu ġiet introdotta miċ-Ċina fil-perjodu Kamakura (1185-1333) u saret popolari fost il-klassi samurai. Ix-xogunat ta' Kamakura neħħiet l-invażjonijiet Mongoli fl-1274 u fl-1281, iżda eventwalment twaqqa' mill-Imperatur Go-Daigo. Go-Daigo ġie megħlub minn Ashikaga Takauji fl-1336, u beda l-perjodu Muromachi (1336-1573). Ix-xogunat Ashikaga li segwa naqas milli jikkontrolla l-kmandanti tal-gwerra feudali (daimyō) u beda gwerra ċivili fl-1467, u fetaħ il-perjodu Sengoku (&quot;Stati Gwerra&quot;) li tul seklu.

Matul is-seklu 16, kummerċjanti Portugiżi u missjunarji Ġiżwiti waslu l-Ġappun għall-ewwel darba, u bdew skambju kummerċjali u kulturali dirett bejn il-Ġappun u l-Punent. Oda Nobunaga uża t-teknoloġija Ewropea u l-armi tan-nar biex jirbaħ ħafna daimyō oħra; Il-konsolidazzjoni tal-poter tiegħu bdiet dak li sar magħruf bħala l-perjodu Azuchi-Momoyama.  Wara l-mewt ta' Nobunaga fl-1582, is-suċċessur tiegħu, Toyotomi Hideyoshi, għaqqad in-nazzjon fil-bidu tas-snin 1590 u nieda żewġ invażjonijiet tal-Korea mingħajr suċċess fl-1592 u fl-1597.

Tokugawa Ieyasu serva bħala reġent għal iben Hideyoshi, Toyotomi Hideyori, u uża l-pożizzjoni tiegħu biex jikseb appoġġ politiku u militari. Meta faqqgħet il-gwerra miftuħa, Ieyasu għeleb lill-gruppi rivali fil-Battalja ta' Sekigahara fl-1600. Inħatar shōgun mill-Imperatur Go-Yōzei fl-1603 u stabbilixxa x-shogunat Tokugawa f'Edo (il-lum Tokyo). Ix-shogunat ippromulga miżuri li kienu jinkludu l-buke shohatto, bħala kodiċi ta' kondotta għall-kontroll tad-daimyō awtonomu, u fl-1639 il-politika iżolazzjonista ta' sakoku (&quot;pajjiż magħluq&quot;) li mifrux fuq is-sentejn u nofs ta' unità politika dgħajfa magħrufa bħala l-perjodu. Edo (1603-1868). It-tkabbir ekonomiku tal-Ġappun modern beda f'dan il-perjodu, li rriżulta f'awtostradi u rotot tat-trasport tax-xmajjar, kif ukoll strumenti finanzjarji bħal kuntratti futuri, banek, u assigurazzjoni mis-sensara tar-ross ta 'Osaka. L-istudju tax-xjenzi tal-Punent (rangaku) ​​kompla permezz ta' kuntatt ma' l-enklavi Olandiża f'Nagasaki. Il-perjodu Edo ta lok għal kokugaku (&quot;studji nazzjonali&quot;), l-istudju tal-Ġappun mill-Ġappuniżi.

=== Era moderna === 
[[Stampa:Meiji tenno1.jpg|thumb|left|Imperatur Meiji (明治天皇, Meiji-tennō); 1852-1912]]
[[Stampa:Japanese Empire (orthographic_projection).svg|thumb|L-Imperu Ġappuniż u l-influwenza tiegħu, 1942]]
In-Navy tal-Istati Uniti bagħtet lill-Commodore Matthew C. Perry biex iġġiegħel lill-Ġappun jiftaħ għad-dinja ta' barra. Waslet f'Uraga b'erba '&quot;Bastimenti Iswed&quot; f'Lulju 1853, l-Ispedizzjoni Perry rriżultat fil-Konvenzjoni ta' Kanagawa ta' Marzu 1854. Trattati simili sussegwenti ma' pajjiżi oħra tal-Punent ġabu kriżijiet ekonomiċi u politiċi. Ir-riżenja tax-shōgun wasslet għall-Gwerra Boshin u t-twaqqif ta' stat ċentralizzat nominalment unifikat taħt l-imperatur (ir-Restawrazzjoni Meiji).  Adotta istituzzjonijiet politiċi, ġudizzjarji u militari tal-Punent, il-Kabinett organizza l-Kunsill Privat, introduċa l-Kostituzzjoni Meiji (29 ta' Novembru, 1890), u laqqa' d-Dieta Imperjali. Matul il-perjodu Meiji (1868-1912), l-Imperu tal-Ġappun ħareġ bħala l-aktar stat żviluppat fl-Asja u qawwa dinjija industrijalizzata li segwiet kunflitt militari biex tespandi l-isfera ta' influwenza tagħha. Wara rebħiet fl-Ewwel Gwerra Sino-Ġappuniża (1894-1895) u l-Gwerra Russo-Ġappuniża (1904-1905), il-Ġappun kiseb il-kontroll tat-Tajwan, il-Korea, u n-nofs tan-nofsinhar ta' Karafuto (樺太), u annessa l-Korea fl-1910. Il-popolazzjoni Ġappuniża rdoppja minn 35 miljun fl-1873 għal 70 miljun fl-1935, b'bidla sinifikanti lejn l-urbanizzazzjoni.

Il-bidu tas-seklu 20 ra perjodu ta' demokrazija taishō (1912-1926) mittiefsa minn espansjoniżmu u militarizzazzjoni li qed jikbru. L-Ewwel Gwerra Dinjija ppermettiet lill-Ġappun, li ngħaqad mal-ġenb tal-alleati rebbieħa, biex jaqbad possedimenti Ġermaniżi fil-Paċifiku u ċ-Ċina. Is-snin għoxrin raw bidla politika lejn l-istatiżmu, perjodu ta' anarkija wara t-Terremot il-Kbir ta' Tokyo tal-1923, l-għadd ta' liġijiet kontra d-dissens politiku, u serje ta' attentati ta' kolp ta' stat. Dan il-proċess aċċellera matul is-snin tletin, u ġġenera diversi gruppi nazzjonalisti radikali li qasmu ostilità lejn id-demokrazija liberali u dedikazzjoni għall-espansjoni fl-Asja. Fl-1931, il-Ġappun invada u okkupa l-Manċurja; Wara kundanna internazzjonali tal-okkupazzjoni, huwa rriżenja mil-Lega tan-Nazzjonijiet sentejn wara. Fl-1936, il-Ġappun iffirma l-Patt Kontra l-Komintern mal-Ġermanja Nażista; il-Patt Tripartitiku tal-1940 għamilha waħda mill-Poteri tal-Assi.

[[Stampa:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War.jpg|thumb|L-ambizzjonijiet imperjali tal-Ġappun spiċċaw fit-2 ta' Settembru, 1945, bil-konsenja tal-pajjiż lill-Alleati.]]

L-Imperu tal-Ġappun invada partijiet oħra taċ-Ċina fl-1937, u preċipita t-Tieni Gwerra Sino-Ġappuniża (1937-1945). Fl-1940, l-Imperu invada l-Indokina Franċiża, u wara l-Istati Uniti imponiet embargo taż-żejt fuq il-Ġappun. Fis-7 u t-8 ta' Diċembru, 1941, il-forzi Ġappuniżi wettqu attakki sorpriżi fuq Pearl Harbor, kif ukoll fuq il-forzi Brittaniċi fil-Malasa, Singapor, u Ħong Kong, fost oħrajn, u bdew it-Tieni Gwerra Dinjija fil-Paċifiku. Fiż-żoni kollha okkupati mill-Ġappun matul il-gwerra, saru bosta abbużi kontra l-abitanti lokali, u ħafna ġew sfurzati fil-jasar sesswali. Wara r-rebħiet tal-Alleati matul l-erba' snin li ġejjin, li laħqu l-qofol tagħhom fl-invażjoni Sovjetika tal-Manċurja u l-bumbardamenti atomiċi ta' Hiroshima u Nagasaki fl-1945, il-Ġappun aċċetta konsenja bla kundizzjonijiet. Il-gwerra swiet lill-Ġappun lill-kolonji tiegħu u miljuni ta' ħajjiet. L-Alleati (immexxija mill-Istati Uniti) irripatrijaw miljuni ta' settlers Ġappuniżi mill-kolonji preċedenti tagħhom u l-kampijiet militari madwar l-Asja, fil-biċċa l-kbira jeliminaw l-Imperu Ġappuniż u l-influwenza tiegħu fuq it-territorji li rebaħ. L-Alleati laqqaw it-Tribunal Militari Internazzjonali għal-Lvant Imbiegħed biex jipproċedu kontra l-mexxejja Ġappuniżi, ħlief l-Imperatur, għal delitti tal-gwerra.

Fl-1947, il-Ġappun adotta kostituzzjoni ġdida li enfasizzat prattiċi demokratiċi liberali. L-okkupazzjoni Alleata ntemmet bit-Trattat ta' San Francisco fl-1952, u l-Ġappun ingħata sħubija fin-Nazzjonijiet Uniti fl-1956. Perjodu ta' tkabbir rekord wassal lill-Ġappun biex isir it-tieni l-akbar ekonomija fid-dinja; L-ekonomija ħadet daqqa f'nofs is-snin disgħin wara li faqqgħet bużżieqa tal-prezz tal-assi, li bdiet id-&quot;Deċennju Mitluf&quot;. ] Fl-2011, il-Ġappun sofra wieħed mill-akbar terremoti fl-istorja rreġistrata tiegħu, it-terremot ta' Tōhoku, li wassal għad-diżastru nukleari ta' Fukushima Daiichi. Fl-1 ta' Mejju, 2019, wara l-abdikazzjoni storika tal-Imperatur Akihito, ibnu Naruhito sar imperatur, u bdiet l-era Reiwa.

== Ġeografija == 
[[Stampa:Japan topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tal-Ġappun]]
Il-Ġappun jinkludi 14,125 gżira li jiġġebbed tul il-kosta tal-Paċifiku tal-Asja. Jestendi għal 3,000 km (1,900 mi) grigal għal-lbiċ mill-Baħar ta' Okhotsk sal-Baħar taċ-Ċina tal-Lvant. Il-ħames gżejjer ewlenin tal-pajjiż, mit-tramuntana għan-nofsinhar, huma Hokkaido, Honshu, Shikoku, Kyushu u Okinawa. Il-Gżejjer Ryukyu, li jinkludu Okinawa, huma katina fin-nofsinhar ta' Kyushu. Il-Gżejjer Nanpō jinsabu fin-nofsinhar u fil-lvant tal-gżejjer ewlenin tal-Ġappun. Flimkien ħafna drabi huma magħrufa bħala l-arċipelagu Ġappuniż. Mill-2019, it-territorju tal-Ġappun huwa 377,975.24 km² (145,937.06 sq mi). Il-Ġappun għandu s-sitt itwal kosta fid-dinja, b'29,751 km (18,486 mi). Minħabba l-gżejjer remoti tagħha, iż-żona ekonomika esklussiva tal-Ġappun hija t-tmien l-akbar fid-dinja, li tkopri 4,470,000 km 2 (1,730,000 mi²).

L-arċipelagu Ġappuniż huwa magħmul minn 67% foresti u 14% agrikoltura. It-terren, prinċipalment imħatteb u muntanjuż, huwa ristrett għall-abitabilità. Għalhekk, żoni abitabbli, prinċipalment fiż-żoni kostali, għandhom densitajiet ta' popolazzjoni għolja ħafna: il-Ġappun huwa l-40 pajjiż l-aktar densament popolat anki mingħajr ma titqies dik il-konċentrazzjoni lokali. Honshu għandha l-ogħla densità tal-popolazzjoni ta' 450 ruħ/km 2 (1,200/mi²) fl-2010, filwaqt li Hokkaido għandha l-inqas densità ta' 64.5 nies/km 2 fl-2016. Fl-2014, madwar 0.5% tal-erja totali tal-Ġappun hija art lura (umetechi). ). Il-Lag Biwa huwa lag tal-qedem u l-akbar lag tal-ilma ħelu fil-pajjiż.

Il-Ġappun huwa sostanzjalment suxxettibbli għal terremoti, tsunami u eruzzjonijiet vulkaniċi minħabba l-lokalità tiegħu tul iċ-Ċirku tan-Nar tal-Paċifiku. Għandu s-17-il l-ogħla riskju ta' diżastru naturali mkejjel fl-Indiċi tar-Riskju Globali tal-2016 Il-Ġappun għandu 111-il vulkan attiv. Terremoti distruttivi, li ħafna drabi jirriżultaw fi tsunami, iseħħu diversi drabi kull seklu; It-terremot ta' Tokyo fl-1923 qatel aktar minn 140,000 ruħ. L-aktar terremoti kbar riċenti huma t-terremot il-Kbir ta' Hanshin tal-1995 u t-terremot ta' Tōhoku tal-2011, li wassal għal tsunami kbir.

=== Klima === 
[[Stampa:Koppen-Geiger Map JPN present.svg|thumb|left|Mappa tal-klassifikazzjoni tal-klima Köppen-Geiger tal-Ġappun]]
[[Stampa:Japan map of Köppen climate classification.svg|thumb|Mappa tal-klassifikazzjoni tal-klima Köppen tal-Ġappun]]
[[Stampa:Japan climate classification sim.svg|thumb|left|Klassifikazzjoni tal-klima tal-Ġappun]]
[[Stampa:Chuurei-tou Fujiyoshida 17025277650 c59733d6ba_o.jpg|thumb|Il-Muntanja Fuji fir-rebbiegħa, tidher minn Park Arakurayama Sengen]]
Il-klima tal-Ġappun hija predominantement moderata, iżda tvarja ħafna mit-tramuntana għan-nofsinhar. Ir-reġjun l-aktar fit-Tramuntana, Hokkaido, għandu klima kontinentali umda bi xtiewi twal u kesħin u sjuf sħan jew friski ħafna. Il-preċipitazzjoni mhix abbundanti, iżda l-gżejjer ħafna drabi jiffurmaw banki tas-silġ fil-fond fix-xitwa.

Fir-reġjun tal-Baħar tal-Ġappun fuq il-kosta tal-punent ta' Honshu, l-irjieħ tax-xitwa tal-majjistral iġibu borra qawwija matul ix-xitwa. Fis-sajf, ir-reġjun kultant jesperjenza temperaturi estremament għoljin minħabba foehn. L-artijiet għolja ċentrali għandhom klima kontinentali umda tipika tal-intern, b'differenzi kbar fit-temperatura bejn is-sajf u x-xitwa. Il-muntanji tar-reġjuni ta' Chūgoku u Shikoku jipproteġu l-Baħar Intern ta' Seto minn irjieħ staġjonali, u jipprovdu klima ħafifa s-sena kollha.

Il-kosta tal-Paċifiku għandha klima subtropikali umda li tesperjenza xtiewi aktar ħfief b'borra okkażjonali u sjuf sħan u umdi minħabba r-riħ staġjonali mix-Xlokk. Il-Gżejjer Ryukyu u Nanpō għandhom klima subtropikali, bi xtiewi sħan u sjuf sħan. Il-preċipitazzjoni hija intensa ħafna, speċjalment matul l-istaġun tax-xita. L-istaġun tax-xita prinċipali jibda kmieni f'Mejju f'Okinawa, u l-faċċata tax-xita timxi gradwalment lejn it-tramuntana. Fl-aħħar tas-sajf u fil-bidu tal-ħarifa, it-tifuni ħafna drabi jġibu xita qawwija. Skont il-Ministeru tal-Ambjent, xita qawwija u temperaturi li qed jogħlew ikkawżaw problemi fl-industrija agrikola u bnadi oħra. L-ogħla temperatura li qatt ġiet imkejla fil-Ġappun, 41.1 °C (106.0 °F), ġiet irreġistrata fit-23 ta' Lulju, 2018, u ġiet ripetuta fis-17 ta' Awwissu, 2020.

=== Bijodiversità === 
Il-Ġappun għandu disa' ekoreġjuni tal-foresti li jirriflettu l-klima u l-ġeografija tal-gżejjer. Dawn ivarjaw minn foresti ta' weraq wiesa' umdi subtropikali fuq il-Gżejjer Ryūkyū u Bonin, għal foresti moderati ta 'weraq wiesa' u mħallta fir-reġjuni tal-klima moderata tal-gżejjer ewlenin, għal foresti ta' koniferi moderati fil-partijiet kesħin u tax-xitwa tal-gżejjer tat-Tramuntana. Il-Ġappun għandu aktar minn 90,000 speċi ta' annimali selvaġġi mill-2019, inkluż l-ors kannella, il-makaw Ġappuniż, il-kelb rakkun Ġappuniż, il-ġurdien żgħir Ġappuniż tal-għalqa, u s-salamandra ġgant Ġappuniża.

Ġie stabbilit netwerk kbir ta’ parks nazzjonali biex jipproteġu żoni importanti ta' flora u fawna, kif ukoll 52 sit ta' art mistagħdra Ramsar. Erba’ siti ġew iskritti fil-Lista tal-Wirt Dinji tal-UNESCO għall-valur naturali eċċezzjonali tagħhom.

=== Ambjente === 
[[Stampa:Kongobuji Koyasan07n3200.jpg|thumb|Weraq tal-aġġru tal-ħarifa (momiji) f'Kongobu-ji fuq il-Muntanja Kōya, Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO]]
Fil-perjodu ta' tkabbir ekonomiku mgħaġġel wara t-Tieni Gwerra Dinjija, il-politiki ambjentali ġew minimizzati mill-gvern u korporazzjonijiet industrijali; Bħala riżultat, it-tniġġis ambjentali kien mifrux fis-snin 50 u 60 Bi tweġiba għal tħassib dejjem jikber, il-gvern introduċa liġijiet ta' protezzjoni ambjentali fl-1970. Il-kriżi taż-żejt fl-1973 ħeġġet ukoll l-użu effiċjenti tal-enerġija minħabba n-nuqqas ta' riżorsi naturali tal-Ġappun.

Il-Ġappun jikklassifika fl-20 post fl-Indiċi tal-Prestazzjoni Ambjentali tal-2018, li jkejjel l-impenn ta' pajjiż għas-sostenibbiltà ambjentali. Il-Ġappun huwa l-ħames l-akbar emettitur tad-dijossidu tal-karbonju fid-dinja. Bħala ospitanti u firmatarju tal-Protokoll ta' Kjoto tal-1997, il-Ġappun għandu obbligu ta' trattat li jnaqqas l-emissjonijiet tiegħu tad-dijossidu tal-karbonju u jieħu miżuri oħra biex irażżan it-tibdil fil-klima. Fl-2020, il-gvern tal-Ġappun ħabbar mira tan-newtralità tal-karbonju sal-2050. Kwistjonijiet ambjentali jinkludu tniġġis tal-arja urbana (NOx, partiċelli sospiżi u tossiċi), ġestjoni tal-iskart, ewtrofikazzjoni tal-ilma, konservazzjoni tan-natura, tibdil fil-klima, ġestjoni tal-kimiċi u kooperazzjoni internazzjonali għal konservazzjoni.

== Organizzazzjoni territorjali ==
=== Prefetturi tal-Ġappun ===
[[Stampa:Japan_(+Kuril_Islands_hatched),_administrative_divisions_-_es_-_colored.svg|thumb|Mappa tal-Prefettura ta' Ġappun]]
[[Stampa:Regions and Prefectures of Japan 2.svg|thumb|left|Mappa tal-Prefettura ta' Ġappun]]
[[Stampa:Japan location map with side map of the Ryukyu Islands.svg|thumb|Mappa tal-Prefettura ta' Ġappun]]
Is-47 ġurisdizzjoni territorjali li fihom huwa maqsum il-Ġappun huma magħrufa bħala prefetturi: distrett metropolitan (都 to), Tokyo; provinċja (道 dō), Hokkaidō; żewġ prefetturi urbani (府 fu), Osaka u Kyoto; u 43 prefettura rurali (県 ken?). Fil-Ġappuniż, din id-diviżjoni territorjali hija komunement imsejħa todōfuken (都道府県?). Din id-diviżjoni ġiet stabbilita mill-gvern Meiji fl-1871 u hija magħrufa bħala l-abolizzjoni tas-sistema Han. Għalkemm inizjalment inħolqu madwar 300 prefettura, dan in-numru naqas għal total ta' 47 fl-1888. Il-Liġi tal-Gvern Lokali tal-1947 tat aktar poter politiku lill-prefetturi, billi tipprovdilhom il-kapaċità li jagħżlu gvernaturi permezz ta’ elezzjonijiet lokali. Fl-2003, il-Prim Ministru Jun'ichirō Koizumi ppropona l-unjoni tal-prefetturi f'10 reġjuni li jkollhom aktar awtonomija mill-prefetturi attwali, iżda ma ġietx implimentata.

Skont il-liġi msemmija hawn fuq, kull prefettura hija suddiviża fi bliet (市 shi), bliet (町 machi/chō?), rħula (村 mura?) u distretti rurali (郡 gun) li jġibu flimkien belt waħda jew diversi (machi). u/jew mura). Xi prefetturi għandhom delegazzjonijiet oħra (支庁 shichō) li jwettqu funzjonijiet amministrattivi prefetturali barra l-kapital. F'Hokkaidō, dawn id-delegazzjonijiet jissejħu sottoprefetturi.

=== Provinċji tal-Ġappun ===
[[Stampa:Ancient Provinces of Japan Ryoseikoku Map.png|thumb|Lista ta' provinċji tal-Ġappun, inklużi Hokkaido u d-distretti tal-Provinċja ta' Mutsu u l-Provinċja ta' Dewa.]]
[[Stampa:Map_of_Japan_in_Provinces_in_time_of_Iyeyasu.jpg|thumb|left|Il-provinċji tal-Ġappun, madwar 1255 Hiking, minn Murdoch u Yamagata, ippubblikat fl-1903.]]

Il-provinċji tal-Ġappun (令制国, Ryōseikoku) kienu diviżjonijiet amministrattivi tal-ewwel livell tal-Ġappun mis-600s sal-1868. Il-provinċji ġew stabbiliti fil-Ġappun fl-aħħar tas-seklu 7 taħt is-sistema legali Ritsuryō li ffurmaw l-ewwel gvern ċentrali. Kull provinċja kienet maqsuma f'distretti (郡, gun) u miġbura f'wieħed mir-reġjuni jew ċirkwiti ġeografiċi magħrufa bħala Gokishichidō (Ħames Provinċji tad-Dar u Seba 'Ċirkwiti). Il-fruntieri tal-provinċja nbidlu ħafna drabi sal-aħħar tal-perjodu Nara (710 sa 794), iżda baqgħu l-istess mill-perjodu Heian (794 sa 1185) sal-perjodu Edo (1603 sa 1868). Il-provinċji kienu jeżistu flimkien mas-sistema tal-han (dominju), l-ereditajiet personali ta’ sidien feudali u ġellieda, u saru sekondarji għad-dominji sa tmiem il-perjodu Muromachi (1336 sa 1573). Il-provinċji tal-Ġappun ġew sostitwiti mis-sistema attwali tal-prefettura fil-Fuhanken sanchisei matul ir-Restawr ta' Meiji mill-1868 sal-1871, ħlief Hokkaido, li kien maqsum fi provinċji mill-1869 sal-1882. L-ebda ordni qatt ma nħarġet b'mod espliċitu li tabolixxi l-provinċji, iżda huma kkunsidrati. skaduti bħala unitajiet amministrattivi. Il-provinċji għadhom jintużaw f'konversazzjoni ġenerali, speċjalment fin-navigazzjoni u t-trasport, u huma msemmija fil-prodotti u l-karatteristiċi ġeografiċi tal-prefetturi li jkopru t-territorji preċedenti tagħhom.

== Gvern u politika ==
[[Stampa:Diet of Japan Kokkai 2009.jpg|thumb|left|Il-bini tad-Dieta Nazzjonali]]
[[Stampa:Emperor Naruhito and Empress Masako cropped Emperor Naruhito and Empress Masako 20191110 1.jpg|thumb|L-Imperatur Naruhito, kap attwali tal-istat, u l-Imperatriċi Masako pparteċipaw fil-purċissjoni tal-karozzi imperjali wara ċ-ċerimonja tal-intronizzazzjoni f'Tokjo fl-10 ta' Novembru, 2019.]]
[[Stampa:Gyomei kokuji.svg|thumb|left|Siġill tal-Istat tal-Ġappun]]
Il-Ġappun huwa stat unitarju u monarkija kostituzzjonali li fiha s-setgħa tal-Imperatur hija limitata għal rwol ċerimonjali. Minflok, is-setgħa eżekuttiva hija eżerċitata mill-Prim Ministru tal-Ġappun u l-Kabinett tiegħu, li s-sovranità tagħhom tgħix mal-poplu Ġappuniż. Naruhito huwa l-Imperatur tal-Ġappun, wara li rnexxielu lil missieru Akihito mat-tlugħ tiegħu għat-Tron tal-Krisantema fl-2019.

Il-korp leġiżlattiv tal-Ġappun huwa d-Dieta Nazzjonali, parlament bikamerali. Tikkonsisti f'Kamra t'isfel tad-Deputati b’465 siġġu, eletti b'vot popolari kull erba' snin jew meta xolti, u Kamra ta' fuq tal-Kunsilliera b'245 siġġu, li l-membri eletti popolari tagħha jservu mandati ta' sitt snin. Hemm votazzjoni universali għall-adulti 'l fuq minn 18-il sena, b'votazzjoni sigrieta għall-uffiċjali eletti kollha. Il-prim ministru bħala kap tal-gvern għandu s-setgħa li jaħtar u jkeċċi Ministri tal-Istat, u jinħatar mill-imperatur wara li jiġi maħtur minn fost il-membri tad-Dieta. Fumio Kishida huwa l-Prim Ministru tal-Ġappun; ħa l-kariga wara li rebaħ l-elezzjoni tat-tmexxija tal-Partit Liberali Demokratiku tal-2021 Il-Partit Demokratiku Liberali, partit wiesa' tal-lemin, ilu l-partit dominanti fil-pajjiż mis-snin ħamsin, spiss imsejjaħ is-Sistema tal-1955.

Storikament influwenzata mil-liġi antika Ċiniża, is-sistema legali Ġappuniża żviluppat b'mod indipendenti matul il-perjodu Edo permezz ta' testi bħal Kujikata Osadamegaki. Sa mill-aħħar tas-seklu 19, is-sistema ġudizzjarja kienet ibbażata fil-biċċa l-kbira fuq il-liġi ċivili tal-Ewropa, partikolarment il-Ġermanja. Fl-1896, il-Ġappun stabbilixxa kodiċi ċivili bbażat fuq il-Bürgerliches Gesetzbuch Ġermaniż, li jibqa' fis-seħħ b'modifiki ta' wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Il-Kostituzzjoni tal-Ġappun, adottata fl-1947, hija l-eqdem kostituzzjoni mingħajr emenda fid-dinja. Il-liġi statutorja toriġina fil-leġiżlatura, u l-kostituzzjoni teħtieġ li l-imperatur jippromulga leġiżlazzjoni mgħoddija mid-Dieta mingħajr ma jagħtih is-setgħa li jopponi l-leġiżlazzjoni. Il-korp ewlieni tal-liġi statutorja Ġappuniża jissejjaħ is-Sitt Kodiċi. Is-sistema ġudizzjarja tal-Ġappun hija maqsuma f'erba' livelli bażiċi: il-Qorti Suprema u tliet livelli ta' qrati inferjuri.

=== Relazzjonijiet barranin ===
[[Stampa:G7 in het Catshuis.jpg|thumb|Il-Ġappun huwa membru kemm tal-G7 kif ukoll tal-G20.]]
Il-Ġappun, stat membru tan-Nazzjonijiet Uniti mill-1956, huwa wieħed mill-pajjiżi tal-G4 li qed ifittxu riforma tal-Kunsill tas-Sigurtà. Il-Ġappun huwa membru tal-G7, APEC u &quot;ASEAN Plus Three&quot;, u huwa parteċipant fis-Summit tal-Asja tal-Lvant. Hija l-ħames l-akbar donatur fid-dinja ta' għajnuna uffiċjali għall-iżvilupp, li tagħti US $ 9.2 biljun fl-2014. Mill-2024, il-Ġappun kellu r-raba' l-akbar netwerk diplomatiku fid-dinja.

Il-Ġappun għandu relazzjonijiet ekonomiċi u militari mill-qrib mal-Istati Uniti, li magħhom iżomm alleanza tas-sigurtà. L-Istati Uniti hija suq ewlieni għall-esportazzjonijiet Ġappuniżi u sors ewlieni ta' importazzjonijiet Ġappuniżi, u hija impenjata għad-difiża tal-pajjiż, b'bażijiet militari fil-Ġappun. Fl-2016, il-Ġappun ħabbar il-viżjoni Indo-Paċifiku Ħielsa u Miftuħa, li tfassal il-politiki reġjonali tagħha. Il-Ġappun huwa wkoll membru tad-Djalogu dwar is-Sigurtà Kwadrilaterali (&quot;il-Kwad&quot;), djalogu multilaterali dwar is-sigurtà riformat fl-2017 bil-għan li tillimita l-influwenza Ċiniża fir-reġjun Indo-Paċifiku, flimkien mal-Istati Uniti, l-Awstralja u l-Indja.

Il-Ġappun iżomm diversi tilwim territorjali mal-ġirien tiegħu. Il-Ġappun jikkontesta l-kontroll Russu tal-Gżejjer Kuril tan-Nofsinhar, li kienu okkupati mill-Unjoni Sovjetika fl-1945. Il-kontroll tal-Korea t'Isfel tal-Liancourt Rocks huwa rikonoxxut iżda mhux aċċettat, kif jippretendihom il-Ġappun. Il-Ġappun għamel tensjoni relazzjonijiet maċ-Ċina u t-Tajwan dwar il-Gżejjer Senkaku u l-istatus ta' Okinotorishima.

=== Militari ===
[[Stampa:US_Navy_051115-N-8492C-125_The_Japan_Maritime_Self-Defense_Force_(JMSDF)_destroyer_JDS_Kongou_(DDG_173)_sails_in_formation_with_other_JMSDF_ships_and_ships_assigned_to_the_USS_Kitty_Hawk_Carrier_Strike_Group.jpg|thumb|Destroyer tal-klassi Kongō JMSDF]]
Il-Ġappun huwa t-tielet l-ogħla pajjiż Asjatiku fl-Indiċi tal-Paċi Globali tal-2024 Huwa nefaq 1.1% tal-PGD totali tiegħu fuq il-baġit tad-difiża tiegħu fl-2022, u żamm l-10 l-akbar baġit militari fid-dinja fl-2022. Il-militar tal-pajjiż (il-Ġappun. Forzi ta' Awto-Difiża) hija ristretta mill-Artikolu 9 tal-Kostituzzjoni Ġappuniża, li tirrinunzja d-dritt tal-Ġappun li jiddikjara gwerra jew juża l-forza militari f'tilwim internazzjonali. Il-militar huwa rregolat mill-Ministeru tad-Difiża u huwa magħmul primarjament mill-Forza ta' AwtoDifiża tal-Art tal-Ġappun, il-Forza ta' AwtoDifiża Marittima tal-Ġappun, u l-Forza ta' AwtoDifiża tal-Ajru tal-Ġappun. L-iskjerament tat-truppi fl-Iraq u l-Afganistan immarka l-ewwel użu barra minn xtutna tal-militar Ġappuniż mit-Tieni Gwerra Dinjija.

Il-Gvern tal-Ġappun ilu jagħmel bidliet fil-politika ta' sigurtà tiegħu li jinkludu t-twaqqif tal-Kunsill tas-Sigurtà Nazzjonali, l-adozzjoni tal-Istrateġija ta' Sigurtà Nazzjonali, u l-iżvilupp tal-Linji Gwida tal-Programm ta' Difiża Nazzjonali. F'Mejju 2014, il-Prim Ministru Shinzo Abe qal li l-Ġappun ried ineħħi l-passività li żamm sa mit-tmiem tat-Tieni Gwerra Dinjija u jerfa' aktar responsabbiltà għas-sigurtà reġjonali. F'Diċembru 2022, il-Prim Ministru Fumio Kishida kompla kkonferma din it-tendenza, u ordna lill-gvern biex iżid l-infiq b'65% sal-2027. It-tensjonijiet reċenti, partikolarment mal-Korea ta' Fuq u ċ-Ċina, reġgħu qabbdu d-dibattitu dwar l-istatus tal-JSDF u r-relazzjoni tagħha mal-JSDF. Soċjetà Ġappuniża.

=== Infurzar tal-liġi ===
[[Stampa:警視庁 - panoramio.jpg|thumb|Il-kwartieri ġenerali tad-Dipartiment tal-Pulizija Metropolitana ta' Tokjo]]
Is-sigurtà interna fil-Ġappun hija pprovduta primarjament mid-dipartimenti tal-pulizija tal-prefettura, taħt is-superviżjoni tal-Aġenzija Nazzjonali tal-Pulizija. Bħala l-korp ċentrali ta' koordinazzjoni għad-Dipartimenti tal-Pulizija tal-Prefettura, l-Aġenzija Nazzjonali tal-Pulizija hija amministrata mill-Kummissjoni Nazzjonali tas-Sigurtà Pubblika. It-Tim ta' Assalt Speċjali huwa magħmul minn unitajiet tattiċi kontra t-terroriżmu fil-livell nazzjonali li jikkooperaw mal-Iskwadri ta' Kontra l-Armi tan-Nar u l-Iskwadri ta' Kontra t-Terroriżmu tal-NBC fil-livell territorjali. Il-Gwardja tal-Kosta tal-Ġappun tipproteġi l-ibħra territorjali ta' madwar il-Ġappun u tuża kontromiżuri ta' sorveljanza u kontroll kontra l-kuntrabandu, reati ambjentali tal-baħar, kaċċa illegali, piraterija, vapuri tal-ispjunji, bastimenti tas-sajd barranin mhux awtorizzati u immigrazzjoni illegali.

Il-Liġi tal-Kontroll tal-Pussess ta' Armi tan-Nar u Xwabel tirregola b'mod strett il-pussess ċivili ta' pistoli, xwabel u armi oħra. Skont l-Uffiċċju tan-Nazzjonijiet Uniti dwar id-Droga u l-Kriminalità, fost l-istati membri tan-NU li jirrappurtaw statistika mill-2018, ir-rati ta' inċidenza ta' reati vjolenti bħal qtil, ħtif, vjolenza sesswali u serq huma baxxi ħafna fil-Ġappun.

== Ekonomija ==
[[Stampa:Nakanoshima Skyscrapers in 201504 001.jpg|thumb|Skajskrejper f'Nakanoshima, Osaka; ċentru finanzjarju ewlieni tal-Ġappun]]
Il-Ġappun għandu r-raba' l-akbar ekonomija fid-dinja bil-PGD nominali, wara dawk tal-Istati Uniti, iċ-Ċina u l-Ġermanja; u r-raba' l-akbar ekonomija mill-PPP. Mill-2021, il-forza tax-xogħol tal-Ġappun hija t-tmien l-akbar fid-dinja, li tikkonsisti f'aktar minn 68.6 miljun ħaddiem. Mill-2022, il-Ġappun għandu rata baxxa ta' qgħad ta' madwar 2.6%.  Ir-rata tal-faqar tagħha hija t-tieni l-ogħla fost il-pajjiżi tal-G7, u taqbeż il-15.7% tal-popolazzjoni. Il-Ġappun għandu l-ogħla proporzjon tad-dejn pubbliku mal-PGD fost l-ekonomiji avvanzati, b'dejn nazzjonali stmat għal 248% relattiv għall-PGD mill-2022. Il-yen Ġappuniż huwa t-tielet l-akbar munita ta' riżerva fid-dinja wara d-dollaru Amerikan u l-euro.

Il-Ġappun kien il-ħames l-akbar esportatur fid-dinja u r-raba' l-akbar importatur fl-2022. L-esportazzjonijiet tiegħu ammontaw għal 18.2% tal-PGD totali tiegħu fl-2021. Mill-2022, is-swieq ewlenin tal-esportazzjoni tal-Ġappun kienu ċ-Ċina (23.9 fil-mija, inkluż Ħong Kong) u l-Istati Uniti (18.5 fil-mija). L-esportazzjonijiet ewlenin tagħha huma vetturi bil-mutur, prodotti tal-ħadid u tal-azzar, semikondutturi u partijiet tal-karozzi. L-aqwa swieq ta' importazzjoni tal-Ġappun mill-2022 kienu ċ-Ċina (21.1 fil-mija), l-Istati Uniti (9.9 fil-mija), u l-Awstralja (9.8 fil-mija). L-importazzjonijiet ewlenin tal-Ġappun huma makkinarju u tagħmir, fjuwils fossili, ikel, kimiċi u materja prima għall-industriji tiegħu.

Il-varjant Ġappuniż tal-kapitaliżmu għandu ħafna karatteristiċi distintivi: il-kumpaniji keiretsu huma influwenti, u l-impjiegi tul il-ħajja u l-avvanz fil-karriera bbażati fuq l-anzjanità huma komuni fl-ambjent tax-xogħol Ġappuniż. Il-Ġappun għandu settur kooperattiv kbir, bi tlieta mill-akbar għaxar kooperattivi fid-dinja, inkluża l-akbar kooperattiva tal-konsumaturi u l-akbar kooperattiva agrikola fl-2018. Hija tikklassifika ħafna fil-kompetittività u l-libertà ekonomika. Il-Ġappun ikklassifika fis-sitt post fir-Rapport dwar il-Kompetittività Globali fl-2019. ġibed 31.9 miljun turist internazzjonali fl-2019, u kklassifikat fil-ħdax-il post fid-dinja fl-2019 għat-turiżmu deħlin. Ir-Rapport dwar il-Kompetittività tal-Ivvjaġġar u t-Turiżmu tal-2021 ikklassifika lill-Ġappun fl-ewwel post fid-dinja fost 117-il pajjiż. Id-dħul tagħha mit-turiżmu internazzjonali fl-2019 ammonta għal $46.1 biljun.

=== Agrikoltura u sajd ===
[[Stampa:Rice Paddies In Aizu, Japan.JPG|thumb|Għalqa tar-ross f'Aizu, il-Prefettura ta' Fukushima]]
Is-settur agrikolu Ġappuniż jammonta għal madwar 1.2% tal-PGD totali tal-pajjiż fl-2018. 11.5% biss tal-art tal-Ġappun hija adattata għall-kultivazzjoni. Minħabba dan in-nuqqas ta' art li tinħarat, tintuża sistema ta' terrazzin biex jitkabbru l-uċuħ tar-raba' f'żoni żgħar. Dan jirriżulta f'wieħed mill-ogħla livelli fid-dinja ta' rendiment tal-għelejjel għal kull unità ta' żona, b'rata ta' awtosuffiċjenza agrikola ta' madwar 50% fl-2018. Is-settur agrikolu żgħir tal-Ġappun huwa sussidjat u protett ħafna. Kien hemm tħassib dejjem jikber dwar il-biedja hekk kif il-bdiewa jixjieħu u jissieltu biex isibu suċċessuri.

Il-Ġappun ikklassifika fis-seba' post fid-dinja 'tunnellaġġ ta' ħut maqbud, qabad 3,167,610 tunnellata metrika ta' ħut fl-2016, ‘l isfel minn medja annwali ta' 4,000,000 tunnellata matul l-għaxar snin preċedenti. Il-Ġappun iżomm waħda mill-akbar flotot tas-sajd fid-dinja, li jammonta għal kważi 15% tal-qabda globali.

=== Industrija u servizzi ===
[[Stampa:2019-2021 Toyota RAV4 Hybrid G E-Four 2.5 6AA-AXAH54 (20220826).jpg|thumb|Il-RAV4, manifatturat minn Toyota. Il-Ġappun huwa t-tielet l-akbar manifattur ta' vetturi bil-mutur fid-dinja.]]
Il-Ġappun għandu kapaċità industrijali estensiva u huwa d-dar ta 'uħud mill-akbar produtturi u l-aktar avvanzati teknoloġikament ta' vetturi bil-mutur, għodod tal-magni, azzar u metalli mhux tal-ħadid, vapuri, kimiċi, tessuti u ikel ipproċessat. Is-settur industrijali tal-Ġappun jammonta għal madwar 27.5% tal-PGD tiegħu. Il-produzzjoni tal-manifattura tal-pajjiż hija r-raba' l-ogħla fid-dinja fl-2023.

Il-Ġappun huwa fost l-aqwa tliet pajjiżi fid-dinja fil-produzzjoni u l-esportazzjoni tal-karozzi u huwa d-dar ta' Toyota, l-akbar kumpanija tal-karozzi fid-dinja f'termini ta' produzzjoni ta 'vetturi. L-industrija Ġappuniża tal-bini tal-vapuri tiffaċċja kompetizzjoni dejjem tikber mill-ġirien tagħha tal-Asja tal-Lvant, il-Korea t'Isfel; Inizjattiva tal-gvern tal-2020 identifikat dan is-settur bħala mira biex jiżdiedu l-esportazzjonijiet.

Is-settur tas-servizzi tal-Ġappun jammonta għal madwar 69.5% tal-produzzjoni ekonomika totali tiegħu fl-2021. Il-banek, il-bejgħ bl-imnut, it-trasport u t-telekomunikazzjoni huma industriji importanti, u kumpaniji bħal Toyota, Mitsubishi UFJ, NTT, Aeon, SoftBank, Hitachi u Itochu huma fost l-akbar f' id-dinja.

=== Xjenza u teknoloġija ===
[[Stampa:Kibo PM and ELM-PS.jpg|thumb|Il-modulu sperimentali Ġappuniż (Kibō) fuq l-Istazzjon Spazjali Internazzjonali]]
Relattiv għall-prodott gross domestiku, il-baġit tar-riċerka u l-iżvilupp tal-Ġappun huwa t-tieni l-ogħla fid-dinja, b'867,000 riċerkatur jaqsmu baġit ta' riċerka u żvilupp ta' 19 triljun yen fl-2017. Il-pajjiż ipproduċa tnejn u għoxrin rebbieħa Nobel fil-fiżika, il-kimika jew mediċina, u tliet Medalisti Fields.

Il-Ġappun huwa mexxej dinji fil-produzzjoni u l-użu tar-robotika, li jforni 45% tat-total tad-dinja fl-2020; minn 55% fl-2017. Il-Ġappun għandu t-tieni l-ogħla numru ta' riċerkaturi fix-xjenza u t-teknoloġija per capita fid-dinja, b'14 għal kull 1,000 impjegat.

L-industrija tal-elettronika għall-konsumatur tal-Ġappun, darba meqjusa bħala l-aktar b'saħħitha fid-dinja, tinsab fi stat ta' tnaqqis hekk kif tqum kompetizzjoni reġjonali f'pajjiżi ġirien tal-Asja tal-Lvant bħall-Korea t'Isfel. Madankollu, is-settur tal-logħob tal-vidjo tal-Ġappun għadu industrija ewlenija. Fl-2014, is-suq tal-logħob tal-kompjuter tal-konsumatur tal-Ġappun ġabru $9.6 biljun, li minnhom $5.8 biljun ġew minn logħob mobbli. Sal-2015, il-Ġappun kien sar ir-raba' l-akbar suq tal-logħob tal-kompjuter fid-dinja, wara ċ-Ċina, l-Istati Uniti u l-Korea t'Isfel biss.

L-Aġenzija għall-Esplorazzjoni Aerospazjali tal-Ġappun hija l-aġenzija spazjali nazzjonali tal-Ġappun; tmexxi riċerka fl-ispazju, planetarja u fl-avjazzjoni, u tmexxi l-iżvilupp tar-rokits u s-satellita. Huwa parteċipant fl-Istazzjon Spazjali Internazzjonali: il-Modulu tal-Esperiment Ġappuniż (Kibō) ġie miżjud mal-istazzjon waqt it-titjiriet tal-assemblaġġ tal-Space Shuttle fl-2008. Is-sonda spazjali Akatsuki tnediet fl-2010 u laħqet l-orbita madwar Venere fl-2015. Il-pjanijiet tal-Ġappun fl-2015 L-esplorazzjoni spazjali tinkludi l-bini ta' bażi ​​Lunar u l-inżul ta' astronawti sal-2030. Fl-2007, nediet l-esploratur lunar SELENE (Selenological and Engineering Explorer) miċ-Ċentru Spazjali Tanegashima. L-akbar missjoni Lunar mill-programm Apollo, l-iskop tagħha kien li tiġbor data dwar l-oriġini u l-evoluzzjoni tal-Qamar. Ir-rover daħal fl-orbita Lunar fl-4 ta' Ottubru, 2007, u deliberatament waqa' fil-Qamar fil-11 ta' Ġunju, 2009.

== Infrastruttura ==
=== Trasport ===
[[Stampa:Japan Airlines, Boeing 787-9 JA861J NRT (19455285040).jpg|thumb|Japan Airlines, it-trasportatur tal-bandiera tal-Ġappun]]
Il-Ġappun investa ħafna fl-infrastruttura tat-trasport sa mis-snin disgħin Il-pajjiż għandu madwar 1,200,000 kilometru (750,000 mi) ta' toroq magħmulin minn 1,000,000 kilometru (620,000 mi) ta' toroq tal-belt, bliet u r-raħal, 130,000 kilometru, 54,736 kilometru (34,011 mil) ta 'awtostradi nazzjonali ġenerali, u 7,641 kilometru (4,748 mil) ta' awtostradi nazzjonali fl-2017.

Mill-privatizzazzjoni tagħhom fl-1987, għexieren ta' kumpaniji ferrovjarji Ġappuniżi jikkompetu fis-swieq reġjonali u lokali tat-trasport tal-passiġġieri; Kumpaniji ewlenin jinkludu JR Seven Companies, Kintetsu, Seibu Railway u Keio Corporation. Ix-Shinkansen (ferroviji bil-balal) ta' veloċità għolja li jgħaqqdu l-ibliet il-kbar huma magħrufa għas-sigurtà u l-puntwalità tagħhom.

Hemm 175 ajruport fil-Ġappun mill-2021. L-akbar ajruport domestiku, l-Ajruport ta' Haneda f'Tokjo, kien it-tieni l-iktar ajruport traffikuż fl-Asja fl-2019. Iċ-ċentri tas-superport ta' Keihin u Hanshin huma fost l-akbar fid-dinja, b'7.98 u 5.22 miljun TEU rispettivament fl-2017.

=== Enerġija ===
[[Stampa:Setokazenooka-park01.jpg|thumb|Parti mis-Seto Hill Wind Farm]]
Fl-2019, 37.1% tal-enerġija fil-Ġappun kienet prodotta miż-żejt, 25.1% mill-faħam, 22.4% mill-gass naturali, 3.5% mill-idroenerġija, u 2.8% mill-enerġija idroelettrika %, fost sorsi oħra. L-enerġija nukleari naqset minn 11.2 fil-mija fl-2010. Minn Mejju 2012, l-impjanti nukleari kollha tal-pajjiż kienu offline minħabba l-oppożizzjoni pubblika kontinwa wara d-diżastru nukleari ta' Fukushima Daiichi f'Marzu 2011, għalkemm uffiċjali uffiċjali tal-Gvern komplew jippruvaw jinfluwenzaw l-opinjoni pubblika favur li mill-inqas xi wħud jerġgħu lura għas-servizz. L-Impjant tal-Enerġija Nukleari ta' Sendai reġa ' beda mill-ġdid fl-2015, u minn dakinhar reġgħu nbdew diversi impjanti tal-enerġija nukleari oħra. Il-Ġappun m'għandux riżervi nazzjonali sinifikanti u huwa dipendenti ħafna fuq l-enerġija importata. Għal din ir-raġuni, il-pajjiż ippropona li jiddiversifika s-sorsi tiegħu u jżomm livelli għoljin ta' effiċjenza enerġetika.

=== Provvista ta' ilma u sanità ===
Ir-responsabbiltà għas-settur tal-ilma u s-sanità hija maqsuma bejn il-Ministeru tas-Saħħa, ix-Xogħol u l-Benessri, inkarigat mill-provvista tal-ilma għall-użu domestiku; il-Ministeru tal-Artijiet, Infrastruttura, Trasport u Turiżmu, inkarigat mill-iżvilupp tar-riżorsi tal-ilma kif ukoll is-sanità; il-Ministeru tal-Ambjent, inkarigat mill-kwalità tal-ilma ambjentali u l-preservazzjoni ambjentali; u l-Ministeru tal-Intern u l-Komunikazzjoni, inkarigat mill-benchmarking tal-prestazzjoni tas-servizzi pubbliċi. L-aċċess għal sors tal-ilma mtejjeb huwa universali fil-Ġappun. Madwar 98% tal-popolazzjoni tirċievi provvista ta' ilma tax-xorb permezz ta' pajpijiet mis-servizzi pubbliċi.

== Demografija ==
[[Stampa:Tokyo from the top of the SkyTree.JPG|thumb|Veduta ta' [[Tokjo]] mill-quċċata tal-Tokyo Skytree. Iż-żona metropolitana ta' Tokjo hija meqjusa bħala l-aktar popolata fid-dinja.]]
Il-Ġappun għandu popolazzjoni ta' kważi 125 miljun, li minnhom kważi 122 miljun huma ċittadini Ġappuniżi (estimi tal-2022). Popolazzjoni żgħira ta' residenti barranin tagħmel il-bqija. Il-Ġappun huwa l-pajjiż li qed jixjieħ l-aktar mgħaġġel fid-dinja u għandu l-ogħla proporzjon ta' ċittadini anzjani fi kwalunkwe pajjiż, li jinkludi terz tal-popolazzjoni totali tiegħu; Dan huwa r-riżultat ta' baby boom ta' wara t-Tieni Gwerra Dinjija, li kien segwit minn żieda fl-istennija tal-għomor u tnaqqis fir-rati tat-twelid. Il-Ġappun għandu rata ta' fertilità totali ta' 1.4, li hija taħt ir-rata ta' sostituzzjoni ta' 2.1, u hija fost l-aktar baxxi fid-dinja; Għandha età medja ta' 48.4, l-ogħla fid-dinja. Mill-2020, aktar minn 28.7 fil-mija tal-popolazzjoni għandha aktar minn 65 sena, jew aktar minn waħda minn kull erbgħa tal-popolazzjoni Ġappuniża. Peress li numru dejjem jikber ta' żgħażagħ Ġappuniżi ma jiżżewġux jew ma jkollhomx tfal, il-popolazzjoni tal-Ġappun hija mistennija li tonqos għal madwar 88 miljun sal-2065.

Bidliet fl-istruttura demografika ħolqu diversi problemi soċjali, partikolarment tnaqqis fil-forza tax-xogħol u żieda fl-ispiża tal-benefiċċji tas-sigurtà soċjali. Il-Gvern tal-Ġappun jipproġetta li se jkun hemm kważi persuna anzjana waħda għal kull persuna li għandha l-età tax-xogħol sal-2060. Xi drabi jiġu ssuġġeriti inċentivi għall-immigrazzjoni u t-twelid bħala soluzzjoni biex jipprovdu ħaddiema iżgħar biex isostnu l-popolazzjoni li qed tixjieħ tal-pajjiż. Fl-1 ta 'April, 2019, ġiet promulgata l-liġi tal-immigrazzjoni riveduta tal-Ġappun, li tipproteġi d-drittijiet tal-ħaddiema barranin biex tgħin tnaqqas in-nuqqas ta' ħaddiema f'ċerti setturi.

Fl-2022, 92% tal-popolazzjoni totali Ġappuniża kienet tgħix fl-ibliet. Il-kapitali, Tokyo, għandha popolazzjoni ta' 13.9 miljun (2022). Hija parti miż-Żona Metropolitana ta' Tokjo, l-akbar żona metropolitana fid-dinja bi 38,140,000 ruħ (2016). Il-Ġappun huwa soċjetà etnikament u kulturalment omoġenja, u n-nies Ġappuniżi jiffurmaw 98.1% tal-popolazzjoni tal-pajjiż. Gruppi etniċi minoritarji fil-pajjiż jinkludu l-Ainu indiġeni u Ryukyuan. Il-Koreani Zainichi, iċ-Ċiniżi, il-Filippini, il-Brażiljani l-aktar ta' dixxendenza Ġappuniża, u l-Peruvjani l-aktar ta' dixxendenza Ġappuniża huma wkoll fost il-gruppi żgħar ta’ minoranza tal-Ġappun. Il-burakumin jikkostitwixxu grupp soċjali minoritarju.

=== Lingwi ===
[[Stampa:豚骨らーめん 博多天神 いらっしゃい 2010 (5023366778).jpg|thumb|Sinjali kanji u hiragana]]
Il-Ġappuniż huwa l-lingwa nazzjonali de facto tal-Ġappun u l-lingwa primarja miktuba u mitkellma tal-biċċa l-kbira tan-nies fil-pajjiż. Il-kitba Ġappuniża tuża kanji (karattri Ċiniżi) u żewġ settijiet ta' kana (sillabarji bbażati fuq kitba kursiva u radikali użati mill-kanji), kif ukoll l-alfabett Latin u numri Għarab. L-Ingliż assuma rwol importanti fil-Ġappun bħala lingwa ta' kollegament tan-negozju u internazzjonali. Bħala riżultat, il-prevalenza tal-Ingliż fis-sistema edukattiva żdiedet, u l-klassijiet tal-Ingliż saru obbligatorji fil-livelli kollha tas-sistema tal-iskola Ġappuniża sal-2020. Il-lingwa tas-sinjali Ġappuniża hija l-lingwa tas-sinjali prinċipali użata fil-Ġappun u kisbet xi rikonoxximent uffiċjali, iżda l-użu tiegħu storikament ġie mxekkel minn politiki diskriminatorji u minn nuqqas ta' appoġġ edukattiv.

Minbarra l-Ġappuniż, il-lingwi Ryukyuan (Amami, Kunigami, Okinawan, Miyako, Yaeyama, Yonaguni), parti mill-familja tal-lingwi Ġappuniżi, huma mitkellma fil-katina tal-Gżira Ryukyu. Ftit tfal jitgħallmu dawn il-lingwi, iżda l-gvernijiet lokali fittxew li jżidu l-għarfien tal-lingwi tradizzjonali. Il-lingwa Ainu, li hija lingwa iżolata, hija moribunda, bi ftit kelliema nattivi biss fadal mill-2014. Barra minn hekk, għadd ta' lingwi oħra huma mgħallma u użati minn minoranzi etniċi, komunitajiet immigranti, u numru dejjem jikber ta' studenti tal-lingwa barranija, bħall-Korean (inkluż djalett Korean Zainichi distintiv), iċ-Ċiniż u l-Portugiż.

=== Reliġjon ===
[[Stampa:Yasukuni Shrine 201005.jpg|thumb|left|Yasukuni Shrine (靖国神社 jew 靖國神社, Yasukuni Jinja, lit. 'Shrine of the Peaceful Country') huwa shrine Shinto li jinsab f'Chiyoda, Tokyo. Din twaqqfet mill-Imperatur Meiji f’Ġunju 1869 u tfakkar lil dawk li mietu fis-servizz tal-Ġappun mill-Gwerra ta' Boshin.]]
[[Stampa:Itsukushima Shrine Torii Gate (13890465459).jpg|thumb|It-torii tas-Santwarju Shinto ta' Itsukushima, ħdejn Hiroshima]]
[[Stampa:Tokyo Shokonsha.JPG|thumb|left|It-Tokjo Shōkonsha fl-1873]]
Il-kostituzzjoni tal-Ġappun tiggarantixxi libertà reliġjuża sħiħa. L-ogħla stimi jissuġġerixxu li bejn 84 u 96 fil-mija tal-popolazzjoni Ġappuniża jaderixxu max-Xintoiżmu bħala r-reliġjon indiġena tagħhom. Madankollu, dawn l-istimi huma bbażati fuq nies affiljati ma' tempju, aktar milli fuq in-numru ta' dawk li jemmnu veri. Ħafna Ġappuniżi jipprattikaw kemm ix-Xintoiżmu kif ukoll il-Buddiżmu; Jistgħu jidentifikaw maż-żewġ reliġjonijiet jew jiddeskrivu lilhom infushom bħala mhux reliġjużi jew spiritwali. Il-livell ta' parteċipazzjoni fiċ-ċerimonji reliġjużi bħala tradizzjoni kulturali jibqa' għoli, speċjalment waqt festivals u okkażjonijiet bħall-ewwel żjara tas-santwarju tas-Sena l-Ġdida. It-Taoiżmu u l-Konfuċjaniżmu miċ-Ċina influwenzaw ukoll it-twemmin u d-drawwiet Ġappuniżi.

Illum, bejn 1% u 1.5% tal-popolazzjoni huma Insara. Matul l-aħħar seklu, id-drawwiet tal-Punent oriġinarjament relatati mal-Kristjaneżmu (inklużi tiġijiet ta' stil tal-Punent, Jum San Valentinu, u l-Milied) saru popolari bħala drawwiet sekulari fost ħafna Ġappuniżi.

Mill-2016, madwar 90% tal-prattikanti tal-Iżlam fil-Ġappun kienu immigranti mwielda barra. Fl-2018, kien hemm madwar 105 moskea u 200,000 Musulmani fil-Ġappun, li 43,000 minnhom kienu ċittadini Ġappuniżi. Reliġjonijiet minoritarji oħra jinkludu l-Induiżmu, il-Ġudaiżmu, u l-Fidi Bahá'í, kif ukoll it-twemmin animistiku tal-Ainu.

=== Edukazzjoni ===
[[Stampa:Tokyo University Entrance Exam Results 6.JPG|thumb|Studenti jiċċelebraw wara t-tħabbira tar-riżultati tal-eżamijiet tad-dħul fl-Università ta' Tokjo]]
Mill-Liġi Bażika tal-Edukazzjoni tal-1947, l-edukazzjoni obbligatorja fil-Ġappun tinkludi skola primarja u sekondarja, li flimkien idumu disa' snin. Kważi t-tfal kollha jkomplu l-edukazzjoni tagħhom fi skola sekondarja għolja ta' tliet snin. L-università fl-ogħla grad fil-pajjiż hija l-Università ta' Tokjo. Minn April 2016, diversi skejjel bdew is-sena akkademika bi skola primarja u sekondarja integrata fi programm ta' skola obbligatorja ta' disa' snin; Il-MEXT qed tippjana li dan l-approċċ jiġi adottat man-nazzjon kollu.

Il-Programm għall-Valutazzjoni Internazzjonali tal-Istudenti (PISA) ikkoordinat mill-OECD jikklassifika l-għarfien u l-ħiliet taż-żgħażagħ Ġappuniżi ta' 15-il sena bħala t-tielet l-aħjar fid-dinja. Il-Ġappun huwa wieħed mill-pajjiżi tal-OECD bl-aħjar prestazzjoni fil-qari, il-matematika u x-xjenza, b'punteġġ medju ta' 520 għal kull student, u għandu wieħed mill-aktar forzi tax-xogħol edukati fid-dinja fost il-pajjiżi tal-OECD. Nefaq 7.4% tal-PDG totali tiegħu fuq l-edukazzjoni fl-2021. Fl-2021, il-pajjiż ikklassifika fit-tielet post fil-perċentwal ta' nies ta' bejn 25 u 64 sena li kisbu edukazzjoni ogħla f’55.6%. Madwar 65% tal-Ġappuniżi ta' bejn 25 u 34 sena għandhom xi forma ta' kwalifika ta' edukazzjoni ogħla, u 34.2% tal-Ġappuniżi ta' bejn 25 u 64 sena għandhom grad ta' baċellerat, it-tieni l-ogħla proporzjon fl-OECD wara mill-Korea t'Isfel. In-nisa Ġappuniżi għandhom livell edukattiv ogħla mill-irġiel: 59 fil-mija tan-nisa għandhom lawrja tal-kulleġġ, meta mqabbla ma '52 fil-mija tal-irġiel.

=== Saħħa ===
[[Stampa:University of Tokyo Hospital.JPG|thumb|L-Isptar tal-Università ta' Tokyo]]
Fil-Ġappun, il-kura tas-saħħa hija pprovduta mill-gvernijiet nazzjonali u lokali. Il-ħlas għal servizzi mediċi personali jsir permezz ta' sistema ta' assigurazzjoni tas-saħħa universali li toffri aċċess ugwali relattiv, b'rati stabbiliti minn kumitat tal-gvern. Nies li m'għandhomx assigurazzjoni permezz ta' min iħaddimhom jistgħu jipparteċipaw fi programm nazzjonali ta' assigurazzjoni tas-saħħa amministrat mill-gvernijiet lokali. Mill-1973, l-anzjani kollha ġew koperti minn assigurazzjoni sponsorjata mill-gvern.

Il-Ġappun nefaq 10.82% tal-PGD totali tiegħu fuq il-kura tas-saħħa fl-2021. Fl-2020, l-istennija tal-ħajja ġenerali fil-Ġappun mat-twelid kienet 85 sena (82 sena għall-irġiel u 88 sena għan-nisa) l-ogħla fid-dinja; filwaqt li kellha rata ta' mortalità tat-trabi baxxa ħafna (2 għal kull 1,000 twelid ħaj). Mill-1981, il-kawża ewlenija tal-mewt fil-Ġappun hija l-kanċer, li ammonta għal 27% tal-imwiet totali fl-2018, segwit minn mard kardjovaskulari, li kkawża 15% tal-imwiet.  Il-Ġappun għandu waħda mill-ogħla rati ta' suwiċidju fid-dinja, li hija meqjusa bħala problema soċjali kbira. Problema ewlenija oħra tas-saħħa pubblika hija t-tipjip fost l-irġiel Ġappuniżi. Madankollu, il-Ġappun għandu l-inqas rata ta' mard tal-qalb fl-OECD u l-inqas livell ta' dimenzja fost il-pajjiżi żviluppati.

== Kultura ==
Il-kultura Ġappuniża kontemporanja tgħaqqad influwenzi mill-Asja, l-Ewropa u l-Amerika ta' Fuq. Arti tradizzjonali Ġappuniża jinkludu snajja bħal ċeramika, tessuti, lacquerware, xwabel, u pupi; wirjiet ta' bunraku, kabuki, noh, dance u rakugo; u prattiċi oħra, iċ-ċerimonja tat-te, ikebana, arti marzjali, kaligrafija, origami, onsen, geishas u logħob. Il-Ġappun għandu sistema żviluppata għall-protezzjoni u l-promozzjoni ta' assi kulturali tanġibbli u intanġibbli u teżori nazzjonali. Tnejn u għoxrin sit ġew iskritti fil-Lista tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li tmintax minnhom huma ta' importanza kulturali. Il-Ġappun huwa meqjus bħala superpotenza kulturali.

=== Arti u arkitettura ===
[[Stampa:The Great Wave off Kanagawa.jpg|thumb|left|Xogħol ukiyo-e ta' Hokusai tas-seklu 19 Il-Mewġa l-Kbira 'l barra minn Kanagawa]]
[[Stampa:150504 Ritsurin Park Takamatsu Kagawa pref Japan01s3.jpg|thumb|Ġnien Ritsurin, wieħed mill-ġonna pedonali l-aktar famużi fil-Ġappun]]
L-istorja tal-pittura Ġappuniża turi sinteżi u kompetizzjoni bejn l-estetika nattiva Ġappuniża u ideat importati. L-interazzjoni bejn l-arti Ġappuniża u Ewropea kienet sinifikanti: pereżempju, stampi ukiyo-e, li bdew jiġu esportati fis-seklu 19 fil-moviment magħruf bħala Japonisme, kellhom influwenza sinifikanti fuq l-iżvilupp tal-arti moderna fil-Punent, aktar notevolment fil-post-impressjoniżmu.

L-arkitettura Ġappuniża hija taħlita ta' influwenzi lokali u oħrajn. Tradizzjonalment kien ikkaratterizzat minn strutturi tal-injam jew tal-ġibs, kemmxejn elevati mill-art, b'soqfa bil-madum jew tal-paja. Djar tradizzjonali u ħafna tempji jużaw tatami mats u bibien li jiżżerżqu li jkissru d-distinzjoni bejn kmamar u spazji ta' ġewwa u ta' barra. Sa mis-seklu 19, il-Ġappun inkorpora ħafna mill-arkitettura moderna tal-Punent fil-kostruzzjoni u d-disinn. Kien biss wara t-Tieni Gwerra Dinjija li l-periti Ġappuniżi għamlu l-marka tagħhom fix-xena internazzjonali, l-ewwel bil-ħidma ta' periti bħal Kenzō Tange u mbagħad b’movimenti bħal Metaboliżmu.

=== Letteratura u filosofija ===
[[Stampa:Buddha footprint Poems Stele2.JPG|thumb|left|Tħakkik ta' poeżiji Bussokuseki-kahi minquxin madwar 752, li jirreġistra l-lingwa Ġappuniża antika.]]
[[Stampa:Genryaku_Manyosyu.JPG|thumb|Manuskritt annotat tas-seklu 11 tal-Man'yōshū, li jirreġistra l-lingwa Ġappuniża antika.]]
[[Stampa:讃岐国司解.jpg|thumb|left|L-eqdem kana kursiva miktuba fil-Ġappuniż Nofsani kmieni qabel il-perjodu Heian bikri (794 sa 1185), li jindika t-twelid tal-hiragana tal-Man'yōgana.]] 
[[Stampa:Genji emaki 01003 001.jpg|thumb|Scroll illustrat tas-seklu 12 ta' L-Istorja ta' Genji, teżor nazzjonali]]
Xogħlijiet bikrija tal-letteratura Ġappuniża jinkludu l-kronaki Kojiki u Nihon Shoki u l-antoloġija poetika Man'yōshū, kollha mis-seklu 8 u miktuba b'karattri Ċiniżi. Fil-bidu tal-perjodu Heian, ġiet żviluppata s-sistema tal-fonogramma magħrufa bħala kana (hiragana u katakana). The Tale of the Bamboo Cutter huwa meqjus bħala l-eqdem narrattiva Ġappuniża li baqgħu ħajjin. Sei Shōnagon joffri rendikont tal-ħajja fil-qorti, filwaqt li The Tale of Genji ta' Murasaki Shikibu spiss jiġi deskritt bħala l-ewwel rumanz fid-dinja.

Matul il-perjodu Edo, iċ-chōnin (&quot;ċittadini&quot;) qabżu l-aristokrazija samurai bħala produtturi u konsumaturi tal-letteratura. Il-popolarità tax-xogħlijiet ta' Saikaku, pereżempju, tiżvela din il-bidla fin-numru ta' qarrejja u awturi, filwaqt li Bashō qanqal it-tradizzjoni poetika Kokinshū bil-haikai (haiku) tiegħu u kiteb il-ktieb poetiku tal-ivvjaġġar Oku no Hosomichi. L-era Meiji rat it-tnaqqis tal-forom letterarji tradizzjonali hekk kif il-letteratura Ġappuniża integrat influwenzi tal-Punent. Natsume Sōseki u Mori Ōgai kienu rumanziera importanti fil-bidu tas-seklu 20, segwiti minn Ryūnosuke Akutagawa, Jun'ichirō Tanizaki, Kafū Nagai, u aktar reċentement, Haruki Murakami u Kenji Nakagami. Il-Ġappun għandu żewġ awturi rebbieħa tal-Premju Nobel: Yasunari Kawabata (1968) u Kenzaburō Ōe (1994).

Il-filosofija Ġappuniża storikament kienet fużjoni ta' elementi barranin, partikolarment Ċiniżi u tal-Punent, u esklussivament Ġappuniżi. Fil-forom letterarji tagħha, il-filosofija Ġappuniża bdiet madwar erbatax-il seklu ilu. L-ideali Confucian jibqgħu evidenti fil-kunċett Ġappuniż tas-soċjetà u l-awto, u fl-organizzazzjoni tal-gvern u l-istruttura tas-soċjetà. Il-Buddiżmu kellu impatt profond fuq il-psikoloġija, il-metafiżika u l-estetika Ġappuniżi.

=== Arti tal-ispettaklu ===
[[Stampa:春日神社ー篠山ー翁奉納P1011774.jpg|thumb|Prestazzjoni ta' Noh f'shrine Shinto]]
Il-mużika Ġappuniża hija eclettika u diversa. Bosta strumenti, bħall-koto, ġew introdotti fis-sekli 9 u 10 Mużika popolari popolari, bi shamisen bħal kitarra, tmur mis-seklu 16. Il-mużika klassika tal-Punent, introdotta fl-aħħar tas-seklu 19, hija parti integrali mill-kultura Ġappuniża. Kumi-daiko (ensemble perkussjoni) żviluppat fil-Ġappun ta' wara l-gwerra u sar popolari ħafna fl-Amerika ta' Fuq. Il-mużika popolari fil-Ġappun ta 'wara l-gwerra ġiet influwenzata ħafna mit-tendenzi Amerikani u Ewropej, li wasslu għall-evoluzzjoni tal-J-pop. Il-karaoke hija attività kulturali sinifikanti.

L-erba' teatri tradizzjonali tal-Ġappun huma noh, kyōgen, kabuki u bunraku. Noh hija waħda mill-eqdem tradizzjonijiet kontinwi tat-teatru fid-dinja.

=== Midja ===
Skont l-istħarriġ tal-NHK tal-2015 dwar it-telespettaturi fil-Ġappun, 79 fil-mija tal-Ġappuniżi jaraw it-televiżjoni kuljum. Drammi televiżivi Ġappuniżi jaraw kemm fil-Ġappun kif ukoll internazzjonalment. Ħafna franchises tal-midja Ġappuniżi kisbu popolarità globali konsiderevoli u huma fost il-franchises tal-midja li għandhom l-ogħla qligħ fid-dinja. Il-gazzetti Ġappuniżi huma fost l-aktar iċċirkolati fid-dinja fl-2016.

Il-Ġappun għandu waħda mill-eqdem u l-akbar industriji tal-films fid-dinja. Godzilla ta' Ishirō Honda sar ikona internazzjonali tal-Ġappun u nissel sottoġeneru sħiħ ta' films kaiju, kif ukoll l-itwal franchise ta' films li damu fl-istorja. Il-komiks Ġappuniżi, magħrufa bħala manga, ġew żviluppati f'nofs is-seklu 20 u saru popolari madwar id-dinja. Numru kbir ta' serje manga saru wħud mill-aqwa serje komiks ta' kull żmien, rivaling l-industrija tal-komiks Amerikana. Films animati u serje televiżivi Ġappuniżi, magħrufa bħala Anime, kienu influwenzati ħafna mill-manga Ġappuniż u saru popolari ħafna mad-dinja kollha.

=== Festi ===
[[Stampa:Young ladies at Harajuku.jpg|thumb|In-nisa żgħażagħ jiċċelebraw Jum il-Missjoni tal-Età (成人の日, Seijin no Hi) f'Harajuku, Tokyo.]]
Uffiċjalment, il-Ġappun għandu 16-il btala nazzjonali rikonoxxuti mill-gvern. Il-vaganzi pubbliċi fil-Ġappun huma rregolati mil-Liġi tal-Festi (国民の祝日に関する法律, Kokumin no Shukujitsu ni Kansuru Hōritsu) tal-1948. Mill-2000, il-Ġappun implimenta s-sistema Happy Monday, li ċċaqlaq diversi vaganzi nazzjonali għat-Tnejn weekend. Il-vaganzi nazzjonali fil-Ġappun huma Jum l-Ewwel tas-Sena fl-1 ta' Jannar, Jum l-Ewwel ta' l-Età fit-tieni Tnejn ta' Jannar, Jum il-Fondazzjoni Nazzjonali fil-11 ta' Frar, Ġuvni ta' l-Imperatur fit-23  ta', Jum l-Equinox tar-Rebbiegħa fl-20 jew il-21 ta' Marzu, Jum Shōwa fid-29 ta' April, Jum it-Tifkira tal-Kostituzzjoni fit-3 ta' Mejju, Jum il-Veġetazzjoni fl-4 ta' Mejju, Jum it-Tfal fil-5 ta' Mejju, Jum il-Baħar fit-tielet Tnejn ta' Lulju, Jum il-Muntanji fil-11 ta' Awwissu, Jum tar-Rispett għall-Anzjani fit-tielet Tnejn ta' Lulju ta' Settembru, Ħarifa Equinox fit-23 jew 24 ta' Settembru, Jum is-Saħħa u l-Isport fit-tieni Tnejn ta' Ottubru, Jum il-Kultura fit-3 ta’ Novembru u Jum ir-Ringrazzjament tax-Xogħol fit-23 ta' Novembru.

=== Kċina ===
[[Stampa:East West sushi 01.jpg|thumb|Platt ta' nigiri-zushi]]
Il-kċina Ġappuniża toffri firxa wiesgħa ta' speċjalitajiet reġjonali li jużaw riċetti tradizzjonali u ingredjenti lokali.  Frott tal-baħar u ross Ġappuniż jew taljarini huma staples tradizzjonali. Il-kurry Ġappuniż, mill-introduzzjoni tiegħu fil-Ġappun mill-Indja Brittanika, huwa kkunsmat tant li jista' jitqies bħala platt nazzjonali, flimkien mar-ramen u s-sushi. Il-ħelu tradizzjonali Ġappuniż huwa magħruf bħala wagashi. Jintużaw ingredjenti bħal pejst tal-fażola ħamra u mochi. Togħmiet aktar moderni jinkludu ġelat tat-tè aħdar.

Ix-xorb Ġappuniż popolari jinkludi sake, xarba tar-ross iffermentata li tipikament fiha 14 sa 17 fil-mija alkoħol u hija magħmula minn fermentazzjoni multipla tar-ross. Il-birra ilha ssir fil-Ġappun mill-aħħar tas-seklu 17. It-te aħdar huwa prodott fil-Ġappun u ppreparat f'forom bħal matcha, użata fiċ-ċerimonja tat-te Ġappuniża.

=== Sports ===
[[Stampa:Aki basho dohyō-iri on Sept. 28 2014.jpg|thumb|left|Wrestlers sumo jingħaqdu madwar ir-referee waqt iċ-ċerimonja tad-dħul taċ-ċirku.]]
Tradizzjonalment, is-sumo huwa meqjus bħala l-isport nazzjonali tal-Ġappun. L-arti marzjali Ġappuniża bħall-judo u l-kendo huma mgħallma bħala parti mill-kurrikulu obbligatorju tal-iskola sekondarja. Il-baseball huwa l-aktar sport popolari fil-pajjiż. L-aqwa kampjonat professjonali tal-Ġappun, Nippon Professional Baseball (NPB), ġie stabbilit fl-1936. Sa mit-twaqqif tal-Ġappun Professional Football League (J.League) fl-1992, il-futbol ta' assoċjazzjoni kiseb segwaċi wiesgħa. Il-pajjiż ko-ospita t-Tazza tad-Dinja tal-FIFA 2002 mal-Korea t'Isfel. Il-Ġappun għandu wieħed mill-aktar timijiet tal-futbol ta 'suċċess fl-Asja, li rebaħ it-Tazza tal-Asja erba' darbiet, u t-Tazza tad-Dinja tan-Nisa tal-FIFA fl-2011. Il-golf huwa popolari wkoll fil-Ġappun.

Fl-isport tal-muturi, il-produtturi tal-karozzi Ġappuniżi kellhom suċċess f'diversi kategoriji differenti, b'titli u rebħiet f'serje bħall-Formula Wieħed, il-MotoGP u l-Kampjonat Dinji tar-Rally. Is-sewwieqa mill-Ġappun għandhom rebħiet fil-500 ta' Indianapolis u l-24 Hours of Le Mans, kif ukoll podjus fil-Formula Wieħed, minbarra suċċessi fil-kampjonati nazzjonali. Super GT hija l-aktar serje ta' tlielaq domestiċi popolari fil-Ġappun, filwaqt li Super Formula hija s-serje nazzjonali ta' roti miftuħa tal-ogħla livell. Il-pajjiż jospita tiġrijiet importanti bħall-Grand Prix tal-Ġappun.

Il-Ġappun ospita l-Olimpjadi tas-Sajf f'Tokjo fl-1964 u l-Olimpjadi tax-Xitwa f'Sapporo fl-1972 u Nagano fl-1998. Il-pajjiż ospita uffiċjalment il-Kampjonat Dinji tal-Baskitbol tal-2006 u ko-ospitat il-Kampjonat Dinji tal-Baskitbol tal-2023 f'Tokjo fl-2021. li tagħmel Tokyo l-ewwel belt Asjatika li tospita l-Logħob Olimpiku darbtejn. Il-pajjiż kiseb id-drittijiet biex jospita l-Kampjonat Dinji tal-Volleyball tan-Nisa ħames darbiet, aktar minn kwalunkwe pajjiż ieħor. Il-Ġappun huwa l-aktar pajjiż tal-Unjoni tar-Rugby Asjatika ta' suċċess u ospita t-Tazza tad-Dinja tar-Rugby IRB 2019.

== Ġeografija (speċifikati) ==
[[Stampa:Satellite View of Japan 1999.jpg|thumb|Ġappun]]
[[Stampa:Topographic map Japan-en.svg|thumb|Mappa topografika tal-Ġappun]]
[[Stampa:Japan topo en.jpg|thumb|Mappa topografika tal-Ġappun]]
[[Stampa:Topographic Map of Japan.png|thumb|Mappa topografika tal-Ġappun]]
[[Stampa:Japan natural location map with side map of the Ryukyu Islands.jpg|thumb|Mappa ta' Ġappun]]
[[Stampa:Japan location map with side map of the Ryukyu Islands.svg|thumb|Mappa ta' Ġappun]]
[[Stampa:Japan-CIA WFB Map.png|thumb|Mappa ta' Ġappun]]
Il-Ġappun huwa pajjiż arċipelaġiku li jinkludi arċipelagu stratovulkaniku ta' aktar minn 3,000 km (1,900 mi) tul il-kosta tal-Paċifiku tal-Asja tal-Lvant. Huwa magħmul minn 14,125 gżira. Il-ħames gżejjer ewlenin huma Hokkaido, Honshu, Kyushu, Shikoku u Okinawa. L-14,120 gżira l-oħra huma kklassifikati bħala &quot;gżejjer remoti&quot; mill-gvern Ġappuniż. Il-Gżejjer Ryukyu u l-Gżejjer Nanpō jinsabu fin-nofsinhar u fil-lvant tal-gżejjer ewlenin.

It-territorju jkopri 377,973.89 km 2 (145,936.53 mil kwadri). Huwa r-raba’ l-akbar pajjiż gżira fid-dinja u l-akbar pajjiż gżira fl-Asja tal-Lvant. Il-pajjiż għandu s-sitt itwal kosta ta '29,751 km (18,486 mi) u t-tmien l-akbar żona ekonomika esklussiva ta' 4,470,000 km2 (1,730,000 sq mi) fid-dinja.

It-terren huwa l-aktar imħatteb u muntanjuż, b'66% foresta. Il-popolazzjoni hija kkonċentrata f'żoni urbani tul il-kosta, pjanuri u widien. Il-Ġappun jinsab fuq iċ-Ċirku tan-Nar tal-Majjistral, fuq pjanċi tectonic multipli. Lejn il-Lvant tal-arċipelagu Ġappuniż hemm tliet trinek oċeaniċi. It-Trenċa tal-Ġappun tinħoloq meta l-Pjanċa Oċeanika tal-Paċifiku tonqos taħt il-Pjanċa Kontinentali Okhotsk. Il-proċess ta' subduzzjoni kontinwu jikkawża terremoti frekwenti, tsunami u stratovulkani. Il-gżejjer huma affettwati wkoll mit-tifuni. Il-pjanċi tas-subduzzjoni mbuttaw l-arċipelagu Ġappuniż lejn il-lvant, u ħolqu l-Baħar tal-Ġappun u sseparawh mill-kontinent Asjatiku b'ark li estiż 15-il miljun sena ilu.

Il-klima tvarja minn kontinentali umda fit-tramuntana għal foresti tropikali u subtropikali umdi fin-nofsinhar. Dawn id-differenzi fil-klima u l-pajsaġġ ippermettew l-iżvilupp ta 'flora u fawna diversi, b'xi speċi endemiċi rari, speċjalment fil-Gżejjer Ogasawara.

Il-Ġappun jestendi minn 20° sa 45° latitudni tat-tramuntana (minn Okinotorishima sa Benten-jima) u minn 122° sa 153° lonġitudni tal-lvant (minn Yonaguni sa Minami Torishima). Il-Ġappun huwa mdawwar bl-ibħra. Fit-tramuntana, il-Baħar ta 'Okhotsk jifred mill-Lvant Imbiegħed Russu; Lejn il-punent, il-Baħar tal-Ġappun jifridha mill-Peniżola Koreana; lejn il-Lbiċ, il-Baħar taċ-Ċina tal-Lvant jifred il-Gżejjer Ryukyu miċ-Ċina u t-Tajwan; u lejn il-lvant hemm l-Oċean Paċifiku.

L-arċipelagu Ġappuniż huwa twil aktar minn 3,000 km (1,900 mi) fit-tramuntana-nofsinhar mill-Baħar ta 'Okhotsk sal-Baħar Filippin fl-Oċean Paċifiku. Hija dejqa u l-ebda punt fil-Ġappun ma huwa aktar minn 150 km (93 mi) mill-baħar. Fl-2023, għadd tal-gvern tal-gżejjer b'mapep diġitali żied it-total minn 6,852 għal 14,125 gżira. Il-ħames gżejjer ewlenin huma (mit-tramuntana għan-nofsinhar) Hokkaido, Honshu, Shikoku, Kyushu u Okinawa. Tlieta mill-erba 'gżejjer ewlenin (Honshu, Kyushu u Shikoku) huma separati minn istretti dojoq tal-Baħar Intern ta' Seto u jiffurmaw entità naturali. Is-6,847 gżejjer iżgħar jissejħu gżejjer remoti. Dan jinkludi l-Gżejjer Bonin, il-Gżejjer Daitō, Minami-Tori-shima, Okinotorishima, il-Gżejjer Ryukyu, il-Gżejjer tal-Vulkani, il-Gżejjer Nansei, u l-Gżejjer Nanpō, kif ukoll bosta gżejjer, li minnhom 430 huma abitati. . Il-Gżejjer Senkaku huma amministrati mill-Ġappun iżda kkontestati miċ-Ċina. Dan jeskludi t-territorji tat-Tramuntana kkontestati (il-Gżejjer Kuril) u l-Liancourt Rocks. B'kollox, mill-2021, it-territorju tal-Ġappun huwa 377,973.89 km2 (145,936.53 sq mi), li minnhom 364,546.41 km2 (140,752.16 sq mi) huwa art u 13,430 km2 (5,190 mil kwadru) huma ilma. Il-Ġappun għandu s-sitt itwal kosta fid-dinja (29,751 km (18,486 mi)). Huwa l-akbar pajjiż gżira fl-Asja tal-Lvant u r-raba’ l-akbar pajjiż gżira fid-dinja.

Minħabba l-ħafna gżejjer remoti tal-Ġappun u l-kosta twila, il-pajjiż għandu ħajja tal-baħar estensiva u riżorsi minerali fl-oċean. Iż-Żona Ekonomika Esklussiva tal-Ġappun tkopri 4,470,000 km 2 (1,730,000 sq mi) u hija t-tmien l-akbar fid-dinja. Hija aktar minn 11-il darba l-art tal-pajjiż. Iż-Żona Ekonomika Esklussiva testendi mil-linja bażi sa 200 mil nawtiku (370 km) mill-kosta tagħha. Il-baħar territorjali tiegħu huwa 12-il mil nawtiku (22.2 km; 13.8 mi), iżda bejn 3 u 12-il mil nawtiku (5.6 u 22.2 km; 3.5 u 13.8 mi) fl-istretti internazzjonali. : La Pérouse (jew Sōya Strait), Tsugaru Strait, Ōsumi u l-Istrett ta' Tsushima.

Il-Ġappun għandu popolazzjoni ta' 126 miljun mill-2019. Huwa l-ħdax-il pajjiż l-aktar popolat fid-dinja u t-tieni pajjiż gżira l-aktar popolat. 81% tal-popolazzjoni tgħix f'Honshu, 10% f'Kyushu, 4.2% f'Hokkaido, 3% f'Sikoku, 1.1% fil-Prefettura ta' Okinawa u 0.7% fi gżejjer Ġappuniżi oħra bħall-Gżejjer Nanpō.

=== Mappa tal-Ġappun ===
Il-Ġappun huwa informalment maqsum fi tmien reġjuni, mill-grigal (Hokkaidō) sal-Lbiċ (il-Gżejjer Ryukyu):

* Hokkaido
*Reġjun Tohoku
* Reġjun Kantō
* Reġjun Chubu
* Reġjun tal-Kansai (jew Kinki).
* Reġjun Chugoku
* shikoku
* Kyushu
Kull reġjun fih diversi prefetturi, ħlief ir-reġjun ta' Hokkaido, li jinkludi biss il-prefettura ta' Hokkaido.

Ir-reġjuni mhumiex unitajiet amministrattivi uffiċjali, iżda kienu tradizzjonalment użati bħala d-diviżjoni reġjonali tal-Ġappun f'diversi kuntesti. Pereżempju, il-mapep u l-kotba tal-ġeografija jaqsmu l-Ġappun fi tmien reġjuni; Ir-rapporti tat-temp normalment jagħtu t-temp skont ir-reġjun; u ħafna kumpaniji u istituzzjonijiet jużaw ir-reġjun tal-oriġini tagħhom bħala parti minn isimhom (Kinki Nippon Railway, Chūgoku Bank, Tohoku University, eċċ.). Għalkemm il-Ġappun għandu tmien Qrati Għolja, il-ġurisdizzjonijiet tagħhom ma jikkorrispondux għal dawk tat-tmien reġjuni.

=== Kompożizzjoni, topografija u ġeografija ===
Madwar 73% tal-Ġappun huwa muntanjuż, b'firxa ta 'muntanji tgħaddi minn kull waħda mill-gżejjer ewlenin. L-ogħla muntanja fil-Ġappun hija Mount Fuji, b'elevazzjoni ta '3,776 m (12,388 pied). Ir-rata ta 'kopertura tal-foresti tal-Ġappun hija 68.55% peress li l-muntanji huma densament koperti bil-foresti. L-uniċi pajjiżi żviluppati oħra b'perċentwal daqshekk għoli ta' kopertura tal-foresti huma l-Finlandja u l-Isvezja.

Peress li ftit hemm art livellata, ħafna għoljiet u għoljiet tal-muntanji ħafna drabi jitkabbru f'elevazzjonijiet aktar baxxi madwar bliet u bliet. Peress li l-Ġappun jinsab f'żona vulkanika tul il-Paċifiku profond, terremoti frekwenti ta 'intensità baxxa u attività vulkanika okkażjonali jinħassu madwar il-gżejjer. Terremoti distruttivi jseħħu diversi drabi kull seklu. Il-hot springs huma numerużi u ġew sfruttati mill-industrija tad-divertiment.

L-Awtorità tal-Informazzjoni Ġeospazjali tal-Ġappun tkejjel it-territorju tal-Ġappun kull sena biex kontinwament tkun taf l-istatus tat-territorju nazzjonali. Mill-1 ta 'Lulju, 2021, it-territorju tal-Ġappun huwa 377,973.89 kilometru kwadru (145,936.53 sq mi). L-erja tal-wiċċ tagħha tiżdied minħabba eruzzjonijiet vulkaniċi bħal Nishinoshima (西之島), l-espansjoni naturali tal-gżejjer u r-reklamazzjoni tal-art.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;  style=&quot;margin:auto; width:50%;&quot;
|-
! style=&quot;width:14%;&quot; class=&quot;unsortable&quot;| Foresti
! style=&quot;width:14%;&quot; class=&quot;unsortable&quot;| Art agrikola
! style=&quot;width:14%;&quot; class=&quot;unsortable&quot;| Żona residenzjali
! style=&quot;width:14%;&quot; class=&quot;unsortable&quot;| Wiċċ tal-ilma, xmajjar, passaġġi tal-ilma
! style=&quot;width:14%;&quot; class=&quot;unsortable&quot;| Toroq
! style=&quot;width:14%;&quot; class=&quot;unsortable&quot;| Deżert
! style=&quot;width:16%;&quot; class=&quot;unsortable&quot;| Oħrajn
|- class=&quot;vcard&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
| 66.4% || 12.8% || 4.8% || 3.6% || 3.4% || 0.7% || 8.3%
|- class=&quot;vcard&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
| {{convert|251,000|km2|sqmi|abbr=on}} || {{convert|48,400|km2|sqmi|abbr=on}} || {{convert|18,100|km2|sqmi|abbr=on}} || {{convert|13,500|km2|sqmi|abbr=on}} || {{convert|13,000|km2|sqmi|abbr=on}} || {{convert|2,600|km2|sqmi|abbr=on}} || {{convert|31,300|km2|sqmi|abbr=on}}
|}

=== Post ===
L-arċipelagu Ġappuniż huwa relattivament 'il bogħod mill-kontinent Asjatiku. Kyushu hija l-eqreb lejn l-aktar punt tan-nofsinhar tal-Peniżola Koreana, b'distanza ta '190 km (120 mi), li hija kważi sitt darbiet aktar 'il bogħod milli mill-Ingilterra għal Franza permezz tal-Kanal Ingliż. Għalhekk, storikament, Kyushu kien il-portal bejn l-Asja u l-Ġappun. Iċ-Ċina hija separata bi 800 kilometru (500 mi) ta' baħar mill-gżejjer ewlenin kbar tal-Ġappun. Hokkaido tinsab qrib Sakhalin, li kienet okkupata mill-Ġappun mill-1905 sal-1945. Ħafna mill-popolazzjoni tgħix fuq il-kosta tal-Paċifiku ta' Honshū. Il-kosta tal-punent li tiffaċċja l-Baħar tal-Ġappun hija inqas popolata.

L-arċipelagu Ġappuniż kien diffiċli biex jiġi aċċessat minn żminijiet antiki. Matul il-Paleolitiku, madwar 20,000 QK, fl-għoli tal-Aħħar Massimu Glaċjali, kien hemm pont tal-art bejn Hokkaido u Sakhalin li għaqqad il-Ġappun mal-kontinent Asjatiku. Il-pont tal-art sparixxa meta l-livell tal-baħar żdied fil-perjodu Jōmon madwar 10,000 QK.

Il-post remot tal-Ġappun, imdawwar b'ibħra vasti, art imħatteb, muntanjuża, u xmajjar wieqfa, jagħmilha sigura minn invażuri u migrazzjoni mhux ikkontrollata mill-kontinent Asjatiku. Il-Ġappuniżi jistgħu jagħlqu ċ-ċiviltà tagħhom b'politika barranija iżolazzjonista. Matul il-perjodu Edo, ix-shogunat Tokugawa impona l-politika ta' Sakoku, li pprojbixxa l-biċċa l-kbira tal-kuntatt u l-kummerċ barrani bejn l-1641 u l-1853. Fi żminijiet moderni, l-influss ta' nies huwa ġestit permezz ta 'portijiet tal-baħar u ajruporti. Għalhekk il-Ġappun huwa pjuttost iżolat mill-problemi kontinentali.

Matul l-storja, il-Ġappun qatt ma ġie kompletament invadat jew kolonizzat minn pajjiżi oħra. Il-Mongols ippruvaw jinvadu l-Ġappun darbtejn u fallew fl-1274 u fl-1281. Il-Ġappun kapitula darba biss wara attakki nukleari fit-Tieni Gwerra Dinjija. Dak iż-żmien, il-Ġappun ma kellu l-ebda teknoloġija nukleari. Il-ġeografija tal-gżira hija fattur importanti fil-perjodi iżolazzjonisti, semi-miftuħ u espansjonisti tal-storja Ġappuniża.

=== Muntanji u vulkani ===
[[Stampa:Akaishi Mountains 2006-11-13.jpg|thumb|Muntanji Akaishi u Baċir Ina f'Honshu, il-Ġappun. Ħarsa lejn il-majjistral. Hida Mounrains fl-isfond. Muntanji Kiso fl-aħħar]]
Il-gżejjer muntanjużi tal-arċipelagu Ġappuniż jiffurmaw qamar tan-nofs barra mill-kosta tal-Lvant tal-Asja. Huma separati mill-kontinent mill-Baħar tal-Ġappun, li jservi bħala barriera protettiva. Il-Ġappun għandu 108 vulkani attivi (10% tal-vulkani attivi fid-dinja) minħabba t-tektoniċi tal-pjanċa attiva fiċ-Ċirku tan-Nar.

Madwar 15-il miljun sena ilu, il-kosta vulkanika tal-kontinent Asjatiku ġiet imbuttata f'serje ta 'arki ta' gżejjer vulkaniċi. Dan ħoloq il-&quot;baċiri tal-ark ta 'wara&quot; magħrufa bħala l-Baħar tal-Ġappun u l-Baħar ta' Okhotsk bil-konfigurazzjoni formali tal-arċipelagu Ġappuniż. L-arċipelagu għandu wkoll summits f'meded ta' muntanji li tela' ħdejn it-tarf ta' barra tal-blata kontinentali. Madwar 73 fil-mija taż-żona tal-Ġappun hija muntanjuża, u pjanuri mferrxa u baċiri intermontani (li fihom hija kkonċentrata l-popolazzjoni) ikopru biss madwar 27 fil-mija. Katina twila ta' muntanji tgħaddi miċ-ċentru tal-arċipelagu, taqsamha f'żewġ nofsijiet: il-&quot;wiċċ&quot;, li jħares lejn l-Oċean Paċifiku, u d-&quot;dahar&quot;, lejn il-Baħar tal-Ġappun. Fuq in-naħa tal-Paċifiku hemm muntanji wieqaf minn 1,500 sa 3,000 metru għoli, b'widien u gorġijiet fondi.

Il-Ġappun Ċentrali huwa kkaratterizzat mill-konverġenza tat-tliet firxiet muntanjużi (il-muntanji Hida, Kiso u Akaishi) li jiffurmaw l-Alpi Ġappuniżi (Nihon Arupusu), li bosta minnhom jaqbżu t-3,000 metru (9,800 pied). L-ogħla punt fl-Alpi Ġappuniżi hija l-Muntanja Kita f'3,193 metru (10,476 pied). L-ogħla punt fil-pajjiż huwa l-Muntanja Fuji (Fujisan, imsejjaħ ukoll bi żball Fujiyama), vulkan rieqed mill-1707 li jogħla għal 3,776 m (12,388 pied) 'l fuq mil-livell tal-baħar fil-Prefettura ta' Shizuoka. Fuq in-naħa tal-Baħar tal-Ġappun hemm plateaus u distretti muntanjużi baxxi, b'altitudni ta' 500 sa 1,500 metru.

=== Pjanuri ===
[[Stampa:Kanto plain.png|thumb|Mappa tal-Pjanura ta' Kantō]]
[[Stampa:20090719仙台平野.jpg|thumb|Il-Pjanura ta' Sendai (Ġappuniż: 仙台平野) hija pjanura li testendi fuq il-Prefettura ta' Miyagi fil-Ġappun. Il-pjanura tiffaċċja l-Bajja ta' Sendai.]]
[[Stampa:Miyagi-ken géolocalisation relief.svg|thumb|Il-bajja ta' Sendai (Ġappuniż: 仙台湾) hija bajja mill-Peniżola ta' Oshika fil-Prefettura ta' Miyagi sa Cape Unoo fil-Prefettura ta' Fukushima.]]
Hemm tliet pjanuri ewlenin fiċ-ċentru ta' Honshū. L-akbar hija l-Pjanura ta' Kantō, li tkopri 17,000 km2 (6,600 sq mi) fir-reġjun ta' Kantō. Il-kapitali, Tokyo, u l-akbar popolazzjoni metropolitana jinsabu hemmhekk. It-tieni l-akbar pjanura f'Honshū hija l-Pjanura ta' Nōbi (1,800 km2 (690 sq mi)), bit-tielet żona urbana l-aktar popolata tkun Nagoya. It-tielet l-akbar pjanura f'Honshū hija l-Pjanura ta' Osaka, li tkopri 1,600 km2 (620 sq mi) fir-reġjun ta' Kinki. Hija fiha t-tieni l-akbar żona urbana f'Osaka (parti miż-żona metropolitana ta 'Keihanshin). Osaka u Nagoya jiġġebbed ġewwa mill-bajjiet tagħhom għal muntanji wieqfa. Osaka Plain hija konnessa ma 'Kjoto u Nara. Kyoto tinsab fil-Baċir ta 'Yamashiro (827.9 km 2 (319.7 sq mi)) u Nara tinsab fil-Baċir ta' Nara (300 km 2 (120 sq mi)).

Il-Pjanura ta' Kantō, il-Pjanura ta' Osaka u l-Pjanura ta' Nōbi huma l-aktar żoni ekonomiċi, politiċi u kulturali importanti tal-Ġappun. Dawn il-pjanuri kellhom l-akbar produzzjoni agrikola u bajjiet kbar bil-portijiet għas-sajd u l-kummerċ. Dan għamluhom l-akbar ċentri tal-popolazzjoni. Kyoto u Nara huma l-kapitali antiki u l-qalba kulturali tal-Ġappun. Il-Pjanura ta' Kantō saret iċ-ċentru tal-poter fil-Ġappun minħabba li hija l-akbar pjanura li tinsab fiċ-ċentru u storikament kellha l-akbar produzzjoni agrikola li setgħet tiġi ntaxxata. Is-shogunat Tokugawa stabbilixxa bakufu f'Edo fl-1603. Dan evolviet fil-kapitali ta' Tokjo fl-1868.

Hokkaido għandha pjanuri multipli, bħal Ishikari Plain (3,800 km2 (1,500 sq mi)), Tokachi Plain (3,600 km2 (1,400 sq mi)), Kushiro Plain, l-akbar art mistagħdra fil-Ġappun (2,510 km 2 (970 sq mi)), u l-Pjanura ta' Sarobetsu (200 km 2 (77 sq mi)). Hemm ħafna rziezet li jipproduċu ammont kbir ta 'prodotti agrikoli. Id-daqs medju tar-razzett f'Hokkaido kien ta' 26 ettaru għal kull bidwi fl-2013. Dan huwa kważi 11-il darba akbar mill-medja nazzjonali ta' 2.4 ettaru. Dan għamel Hokkaido l-aktar prefettura għanja fil-Ġappun fil-agrikoltura. Kważi kwart tal-art li tinħarat tal-Ġappun u 22% tal-foresti tal-Ġappun jinsabu f'Hokkaido.

Pjanura importanti oħra hija l-Pjanura ta' Sendai, madwar il-belt ta' Sendai, fil-grigal ta' Honshū. Ħafna minn dawn il-pjanuri jinsabu mal-kosta u ż-żoni tagħhom żdiedu grazzi għar-reklamazzjoni tal-art matul l-storja.

=== Xmaras ===
[[Stampa:NiigataCityOpenData_machinami004.jpg|thumb|Xmara Shinano fil-Belt ta' Niigata]]
Ix-xmajjar huma ġeneralment wieqfa u mgħaġġla, u ftit huma adattati għan-navigazzjoni ħlief fil-parti t'isfel tagħhom. Għalkemm ħafna xmajjar huma inqas minn 300 km (190 mi) fit-tul, il-fluss mgħaġġel tagħhom mill-muntanji huwa dak li jipprovdi l-enerġija idroelettrika. Varjazzjonijiet staġjonali fil-fluss wasslu għall-iżvilupp estensiv ta 'miżuri ta' kontroll ta' għargħar. L-itwal, ix-Xmara Shinano, li tgħaddi mill-Prefettura ta 'Nagano sal-Prefettura ta' Niigata u tiżvojta fil-Baħar tal-Ġappun, hija twila 367 km (228 mi).

Dawn huma l-itwal 10 xmajjar fil-Ġappun.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! class=&quot;unsortable&quot;|Rank
!Isem
!Reġjun
!Prefettura
!Tul
(km)
|-
|1
|[[Shinano River|Shinano]]
|[[Hokuriku region|Hokuriku]]
|[[Nagano Prefecture|Nagano]], [[Niigata Prefecture|Niigata]]
|367
|-
|2
|[[Tone River|Tone]]
|[[Kantō region|Kantō]]
|[[Saitama Prefecture|Saitama]], [[Chiba Prefecture|Chiba]], [[Ibaraki Prefecture|Ibaraki]], [[Tochigi Prefecture|Tochigi]], [[Gunma Prefecture|Gunma]]
|322
|-
|3
|[[Ishikari River|Ishikari]]
|[[Hokkaido|Hokkaidō]]
|[[Hokkaido|Hokkaidō]]
|268
|-
|4
|[[Teshio River|Teshio]]
|[[Hokkaido|Hokkaidō]]
|[[Hokkaido|Hokkaidō]]
|256
|-
|5
|[[Kitakami River|Kitakami]]
|[[Tōhoku Region|Tōhoku]]
|[[Iwate Prefecture|Iwate]], [[Miyagi Prefecture|Miyagi]]
|249
|-
|6
|[[Abukuma River|Abukuma]]
|[[Tōhoku region|Tōhoku]]
|[[Fukushima Prefecture|Fukushima]], [[Miyagi Prefecture|Miyagi]]
|239
|-
|7
|[[Mogami River|Mogami]]
|[[Tōhoku region|Tōhoku]]
|[[Yamagata Prefecture|Yamagata]]
|229
|-
|8
|[[Tenryū River|Tenryu]]
|[[Chūbu region|Chūbu]]
|[[Nagano Prefecture|Nagano]], [[Aichi Prefecture|Aichi]], [[Shizuoka Prefecture|Shizuoka]]
|212
|-
|9
|[[Agano River|Agano]]
|[[Hokuriku region|Hokuriku]]
|[[Niigata Prefecture|Niigata]]
|210
|-
|10
|[[Shimanto River|Shimanto]]
|[[Shikoku]]
|[[Kōchi Prefecture|Kōchi]]
|196
|}

=== Lagi u kosti ===
[[Stampa:20091015琵琶湖.jpg|thumb|Veduta mill-ajru tal-Lag Biwa]]
[[Stampa:Lake biwa.jpg|thumb|Dehra Landsat tal-Lag Biwa. Il-parti dejqa fil-qiegħ tal-immaġni tissejjaħ &quot;South Lake&quot; u ż-żona kbira ta 'hawn fuq tissejjaħ &quot;North Lake&quot;]]
L-akbar lag tal-ilma ħelu huwa l-Lag Biwa (670.3 km2 (258.8 sq mi)), il-grigal ta' Kyoto fil-Prefettura ta' Shiga. Il-Lag Biwa huwa lag antik u huwa stmat li huwa t-13-il l-eqdem lag fid-dinja, li jmur lura mill-inqas 4 miljun sena. Ittrasporta l-ilma b'mod kostanti għal miljuni ta' snin. Il-Lag Biwa inħoloq mit-tektonika tal-pjanċa f'żona ta' rift attiva. Dan ħoloq lag fond ħafna b'fond massimu ta' 104 m (341 pied). Għalhekk, ma jimlax b'mod naturali bis-sediment. Matul miljuni ta' snin, evolviet ekosistema diversa fil-lag. Għandha aktar minn 1,000 speċi u sottospeċi. Hemm 46 speċi u sottospeċi ta' ħut indiġeni, inklużi 11-il speċi u 5 sottospeċi li huma endemiċi jew kważi endemiċi. Madwar 5,000 għasfur tal-ilma jżuru l-lag kull sena.

Dawn huma l-itwal 10 lagis fil-Ġappun.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot;|Rank
! Isem&lt;br /&gt;
! Reġjun&lt;br /&gt;
! Prefettura¹&lt;br /&gt;
! class=&quot;unsortable&quot;|Muniċipalitajiet
!Type
! class=&quot;unsortable&quot;|[[Salinità|Ilma]]
! Żona&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Fond Max&lt;br /&gt;(m)
! Altitudni&lt;br /&gt;(m)
! Volum&lt;br /&gt;(km³)
|-
| 1 || [[Lake Biwa|Biwa]] || [[Kansai region|Kansai]] || [[Shiga Prefecture|Shiga]] || [[Ōtsu, Shiga|Ōtsu]], [[Kusatsu, Shiga|Kusatsu]], [[Higashiōmi, Shiga|Higashi-Ōmi]], [[Hikone, Shiga|Hikone]]&lt;br /&gt;[[Nagahama, Shiga|Nagahama]], [[Moriyama, Shiga|Moriyama]], [[Ōmihachiman, Shiga|Ōmi-Hachiman]]&lt;br /&gt;[[Takashima, Shiga|Takashima]], [[Yasu, Shiga|Yasu]], [[Maibara, Shiga|Maibara]]
|[[Ancient lake]], [[Lake|tectonic]], [[freshwater]]|| Fresh || 670.3 || 103.8 || 85|| 27.5
|-
| 2 || [[Lake Kasumigaura|Kasumigaura]] || [[Kantō region|Kantō]] || [[Ibaraki Prefecture|Ibaraki]] || [[Tsuchiura, Ibaraki|Tsuchiura]], [[Ishioka, Ibaraki|Ishioka]], [[Omitama, Ibaraki|Omitama]], [[Inashiki, Ibaraki|Inashiki]]&lt;br /&gt;[[Ami, Ibaraki|Ami]], [[Kasumigaura, Ibaraki|Kasumigaura]], [[Namegata, Ibaraki|Namegata]], [[Itako, Ibaraki|Itako]], [[Miho, Ibaraki|Miho]]
|Warm [[monomictic lake]]|| Fresh || 167.6 || 7.10 || 0 || 0.85
|-
| 3 || [[Lake Saroma|Saroma]] || [[Hokkaidō]] || [[Abashiri Subprefecture|Abashiri]] || [[Kitami, Hokkaidō|Kitami]], [[Saroma, Hokkaidō|Saroma]], [[Yūbetsu, Hokkaidō|Yūbetsu]]
|[[Mesotrophic lake|Mesotrophic]]|| Brackish || 151.9 || 19.6 || 0 || 1.3
|-
| 4 || [[Lake Inawashiro|Inawashiro]] || [[Tōhoku region|Tōhoku]] || [[Fukushima Prefecture|Fukushima]] || [[Kōriyama, Fukushima|Kōriyama]], [[Aizuwakamatsu, Fukushima|Aizu-Wakamatsu]], [[Inawashiro, Fukushima|Inawashiro]]
|[[Tectonics|Tectonic]] lake|| Fresh || 103.3 || 94.6 || 514 || 5.40
|-
| 5 || [[Nakaumi]] || [[San'in region|San'in]] || [[Shimane Prefecture|Shimane]]&lt;br /&gt;[[Tottori Prefecture|Tottori]] || [[Matsue, Shimane|Matsue]], [[Yonago, Tottori|Yonago]], [[Yasugi, Shimane|Yasugi]]&lt;br /&gt;[[Sakaiminato, Tottori|Sakaiminato]], [[Higashiizumo, Shimane|Higashi-Izumo]]
|[[Brackish]]|| Brackish || 86.2 || 17.1 || 0 || 0.47
|-
| 6 || [[Lake Kussharo|Kussharo]] || [[Hokkaidō]] || [[Kushiro Subprefecture|Kushiro]] || [[Teshikaga, Hokkaidō|Teshikaga]]
|Acidotrophic [[Volcanic crater lake|crater lake]]|| Fresh || 79.3 || 117.5 || 121 || 2.25
|-
| 7 || [[Lake Shinji|Shinji]] || [[San'in region|San'in]] || [[Shimane Prefecture|Shimane]] || [[Matsue, Shimane|Matsue]], [[Izumo, Shimane|Izumo]], [[Hikawa, Shimane|Hikawa]]
|[[Brackish water|Brackish]]|| Brackish || 79.1 || 6.0 || 0 || 0.34
|-
| 8 || [[Lake Shikotsu|Shikotsu]] || [[Hokkaidō]] || [[Ishikari Subprefecture|Ishikari]] || [[Chitose, Hokkaidō|Chitose]]
|[[Volcanic crater lake|Crater lake]]|| Fresh || 78.4 || 360.1 || 247 || 20.9
|-
| 9 || [[Lake Tōya|Tōya]] || [[Hokkaidō]] || [[Iburi Subprefecture|Iburi]] || [[Tōyako, Hokkaidō|Tōyako]], [[Sōbetsu, Hokkaidō|Sōbetsu]]
|[[Oligotroph]]ic [[Volcanic crater lake|crater lake]]|| Fresh || 70.7 || 179.9 || 84 || 8.19
|-
| 10 || [[Lake Hamana|Hamana]] || [[Tōkai region|Tōkai]] || [[Shizuoka Prefecture|Shizuoka]] || [[Hamamatsu, Shizuoka|Hamamatsu]], [[Kosai, Shizuoka|Kosai]], [[Arai, Shizuoka|Arai]]
|[[Brackish water|Brackish]] [[lagoon]]|| Brackish || 65.0 || 13.1 || 0 || 0.35
|}
[[Stampa:Seto_Inland_Sea.jpg|thumb|Hedge Baħar Intern]]
It-tbaħħir kostali estensiv, speċjalment madwar il-Baħar Intern ta' Seto, jikkumpensa għan-nuqqas ta' xmajjar navigabbli. Il-kosta tal-Paċifiku fin-Nofsinhar ta' Tokjo hija kkaratterizzata minn daħliet twal, dojoq, gradwalment baxxi prodotti mis-sedimentazzjoni, li ħolqot ħafna portijiet naturali. Il-kosta tal-Ġappun hija ġeneralment mingħajr inċiżjoni, bi ftit portijiet naturali.

Analiżi globali riċenti ta' remote sensing issuġġeriet li kien hemm 765 km² ta' pjani tal-marea fil-Ġappun, li jagħmilha l-pajjiż fil-35 post f'termini ta 'estent ċatt tal-marea.

== Bliet skond il-popolazzjoni ==
[[Stampa:Government Office Complex 2 of Japan 2009.jpg|thumb|Bldg tal-Gvern Ċentrali Nru 2 f'Tokjo fejn jinsab il-Ministeru tal-Affarijiet Interni u l-Komunikazzjoni.]]
[[Stampa:Central-Government-Building-3-01.jpg|thumb|Bini tal-Gvern Konġunt Ċentrali Nru 3, li fih il-Ministeru tat-Trasport]]
[[Stampa:Enchoen27n3200.jpg|thumb|Statwa ta' Sun Tzu f'Yurihama, Tottori, il-Ġappun. Sun Tzu (544–498 QK), strateġista militari.]]
[[Stampa:Genji emaki azumaya.jpg|thumb|Xena (AZUMA YA: East Wing) mill-iskroll illustrat ta' Tale of Genji (miktub minn MURASAKI SHIKIBU (seklu 11). Il-purtiera b'ħafna panewijiet fin-nofs t'isfel tal-immaġni hija kichō. Il-pannelli tal-bibien li jiżżerżqu imżejjen f'Il-parti ta' fuq parti mill-immaġini hija fusuma.L-iscroll sar madwar l-1130 AD u jinsab fil-Mużew Tokugawa f’Nagoya, il-Ġappun., Il-perjodu Heian (平安時代, Heian jidai) huwa l-aħħar diviżjoni tal-istorja klassika Ġappuniża, li tibda minn 794 sal-1185.]]
[[Stampa:Daibutsu of Todaiji 3.jpg|thumb|Statwa ta' Rushana Buddha fit-Tempju ta' Todai-ji (Belt ta' Nara, Prefettura ta' Nara), Il-perjodu Nara (奈良時代, Nara jidai) tal-istorja Ġappuniża jifrex is-snin 710 sa 794.]]
[[Stampa:Hokkaido-Southern-Kuril-Islands-Japan-Northern-Territories.png|thumb|Ritratt bis-satellita ta' Hokkaido u t-Territorji tat-Tramuntana]]
[[Stampa:Fushimijo.jpg|thumb|Kastell Fashimi Momoyama]]
[[Stampa:Minami Iwo To 1978.jpg|thumb|Iwo Jima tan-Nofsinhar (南硫黄島) ]]
[[Stampa:Aerial-View-Minamitori-Island-1987.jpg|thumb|Minami Torishima (南鳥島)]]
[[Stampa:Japan prov map701.png|thumb|Provinċji tal-Ġappun fl-701–702 matul il-perjodu Asuka. In-nofs tat-Tramuntana tar-reġjun modern ta' Tōhoku ta' Honshu huwa mhux organizzat.]]
[[Stampa:地図_令制国_山城国.svg|thumb|Yamashiro, miktuba formalment bħala Yamashiro no kuni (山城国), kienet provinċja antika tal-Ġappun, fil-parti ta 'Honshū li issa hija l-parti tan-nofsinhar tal-Prefettura ta' Kyoto. Mill-794 Yamashiro kien is-sede tal-qorti imperjali, u, matul il-perjodu Muromachi, kien ukoll is-sede tax-shogunate Ashikaga. tar-Reġjun ta' Kinai u hija suddiviża f'Distretti.]]
[[Stampa:Provinces of Japan-Yamashiro.svg|thumb|Yamashiro fil-Ġappun (1868)]]
[[Stampa:Kinai.svg|thumb|Kinai (畿内: Reġjun Kapitali) huwa terminu Ġappuniż li jindika diviżjoni antika tal-pajjiż. Kinai huwa isem għall-provinċji preċedenti madwar il-kapital, Nara u Heian-kyō.Il-ħames provinċji kienu jissejħu go-kinai wara l-1760. L-isem għadu jintuża biex jiddeskrivi parti mir-reġjun tal-Kansai, iżda ż-żona tal-Kinai jikkorrispondi b'mod ġenerali biss għall-art tal-provinċji tal-qedem Ir-reġjun ġie stabbilit bħala wieħed mill-Gokishichidō (Ħames Provinċji u Seba 'Toroq) matul il-perjodu Asuka (538-710). Kienet tikkonsisti mill-provinċji ta' Yamashiro, Yamato, Settsu, Kawachi u Izumi.]]
&lt;gallery&gt;
File:Shinjuku central park southwest.jpg|[[Tokjo|Tokjo]]
File:Akihabara Electric Town 11.jpg|[[Tokjo|Tokjo]]
File:Shibuya 10pm (49785239871).jpg|[[Tokjo|Tokjo]]
File:Temple Complex at Asakusa Kannon (11920461243).jpg|[[Tokjo|Tokjo]]
File:Tokyo Tower 20190406.jpg|[[Tokjo|Tokjo]]
File:Rainbow Bridge (Tokyo) at night 5~2 (cropped).jpg|[[Tokjo|Tokjo]]
File:Tokyo Sky Tree 2012 Ⅴ.JPG|[[Tokjo|Tokjo]]
File:Zojoji-temple sep2006.jpg|[[Tokjo|Tokjo]]
File:Tanabata at zojo-ji - twilight - 2022 June 26 various.jpeg|[[Tokjo|Tokjo]]
File:Zojo-ji temple from Tokyo Tower.jpg|[[Tokjo|Tokjo]]
File:Zojo-ji sanmon.jpg|[[Tokjo|Tokjo]]
File:Tokyo Tower 2023.jpg|[[Tokjo|Tokjo]]
File:Tokyo Tower during daytime.jpg|[[Tokjo|Tokjo]]
File:Special observatory.jpg|[[Tokjo|Tokjo]]
File:Views of Mount Fuji from Ōwakudani 20211202.jpg|[[Fuji|Mt. Fuji]]
File:Japan Yokohama.png|Yokohama (横浜市)
File:Minato Mirai 21 Mid View.JPG|Yokohama (横浜市)
File:Osaka montage.jpg|Osaka (大阪市)
File:OsakaFromOsakaCastleM0742.jpg|Osaka (大阪市)
File:Japan Nagoya.png|Nagoya (名古屋市)
File:JR Central Towers.jpg|Nagoya (名古屋市)
File:Sapporo montage.jpg|Sapporo (札幌市)
File:Sapporo1.jpg|Sapporo (札幌市)
File:View of Kikuseidai from Mount Maya Kobe.jpg|Kōbe (神戸市)
File:Port of Kobe02s4100.jpg|Kōbe (神戸市)
File:Kyoto montage.jpg|[[Kjoto|Kyoto]] (京都)
File:Kiyomizu.jpg|[[Kjoto|Kyoto]] (京都)
File:L'entrée du palais Ninomaru (Château de Nijo, Kyoto) (41286152260).jpg|[[Kjoto|Kyoto]] (京都)
File:Kinkaku3402CBcropped.jpg|[[Kjoto|Kyoto]] (京都)
File:Sagaogurayama Tabuchiyamacho, Ukyo Ward, Kyoto, Kyoto Prefecture 616-8394, Japan - panoramio.jpg|[[Kjoto|Kyoto]] (京都)
File:251213 Nanzen-ji Kyoto Japan04s3.jpg|[[Kjoto|Kyoto]] (京都)
File:Katsura-1999-1.jpg|[[Kjoto|Kyoto]] (京都)
File:Kare-sansui zen garden, Ryōan-ji, Kyoto 20190416 1.jpg|[[Kjoto|Kyoto]] (京都)
File:Kiyomizu-dera, Kyoto, November 2016 -04.jpg|[[Kjoto|Kyoto]] (京都)
File:Kyoto Shimogamo-jinja Romon 6.jpg|[[Kjoto|Kyoto]] (京都)
File:Torii, Fushimi Inari-Taisha.jpg|[[Kjoto|Kyoto]] (京都)
File:Lamps at Heian Jingu.jpg|[[Kjoto|Kyoto]] (京都)
File:Kioto - kawaramachi.jpg|[[Kjoto|Kyoto]] (京都)
File:Imperial Palace - panoramio (1).jpg|Palazz Imperjali, [[Kjoto|Kyoto]] (京都)
File:Fukuoka montage.jpg|Fukuoka (福岡市)
File:Seaside-momochi.JPG|Fukuoka (福岡市)
File:Kawasaki montage.jpg|Kawasaki (川崎市)
File:Kawasaki, Kanagawa skyline.jpg|Kawasaki (川崎市)
File:Saitama city montage.jpg|Saitama (さいたま市)
File:Sintosincore.jpg|Saitama (さいたま市)
File:Hiroshima montage2.jpg|Hiroshima (広島市)
File:HiroshimaNight.jpg|Hiroshima (広島市)
File:Sendai montage.jpg|Sendai (仙台市)
File:Downtown Buildings Sendai 01.JPG|Sendai (仙台市)
File:Kitakyushu montage2.jpg|Kitakyushu (北九州市)
File:Wakato Bridge KitaKyushu Japan.jpg|Kitakyushu (北九州市)
File:Chiba City montage.jpg|Chiba (千葉市)
File:Chiba monorail train.jpg|Chiba (千葉市)
File:Setagaya Ward Office 2009.jpg|Setagaya (世田谷区), [[Tokjo]]
File:Daisenryo Kofun from Sakai City Hall.jpg|Sakai (堺市)
File:Senboku New-Town001.JPG|Sakai (堺市)
File:Niigata City View - panoramio.jpg|Niigata (新潟市)
File:Ryuto-Ohashi.JPG|Niigata (新潟市)
File:Hamamatsu montage.jpg|Hamamatsu (浜松市)
File:ActCityHamamatsu.jpg|Hamamatsu (浜松市)
File:Shizuoka montage.jpg|Shizuoka (静岡市)
File:Mt Fuji at Nihondaira.jpg|Shizuoka (静岡市)
File:Sagamihara montage.jpg|Sagamihara (相模原市)
File:Hashimoto, Sagamihara.jpg|Sagamihara (相模原市)
File:Hikarigaoka.jpg|Nerima (練馬区), [[Tokjo]]
File:The Okayama city office is faced from the north.JPG|Okayama (岡山市)
File:Okayama Korakuen Garden01.jpg|Okayama (岡山市)
File:Otashijyo aerial shot.jpg|Ōta (大田区)
File:Kumamoto Castle and Kyūshū Shinkansen 02.jpg|Kumamoto (熊本市)
File:Kumamoto City Tram - panoramio (1).jpg|Kumamoto (熊本市)
File:Shutoko kasai-junction east.jpg|Edogawa (江戸川区), [[Tokjo]]
File:Kitasenju station west side scene.jpg|Adachi (足立区,), [[Tokjo]]
File:Sakurajima -城山展望台より.jpg|Kagoshima (鹿児島市)
File:LaLaport TOKYO-BAY.jpg|Funabashi (船橋市)
File:Hachioji (27980514509).jpg|Hachiōji (八王子市), [[Tokjo]]
File:Tokyo metro road 311-2006-01-28.jpg|Suginami (杉並区), [[Tokjo]]
File:Himeji Otemae-dori Street 201506 01.JPG|Himeji (姫路市)
File:Himeji Castle The Keep Towers.jpg|Himeji (姫路市)
File:Itabashi-at-nakajuku.JPG|Itabashi (板橋区, Itabashi-ku), [[Tokjo]]
File:Matsuyama (14074874872).jpg|Matsuyama (松山市)
File:Kinki-Univ-Street01.jpg|Higashiōsaka (東大阪市)
File:Utsunomiya City South East Area viewing from Utsunomiya Tower.jpg|Utsunomiya (宇都宮市)
File:Kawaguchi-eki shuhen koso tatemono.jpg|Kawaguchi (川口市)
File:Matsudo City Hall 2.jpg|Matsudo (松戸市)
File:Shukugawa Park in spring.jpg|Nishinomiya (西宮市)
File:Kurashiki bikatiku naka-bashi.JPG|Kurashiki (倉敷市)
File:Ichikawa montage.jpg|Ichikawa (市川市)
File:Oita takasago.jpg|Ōita (大分市)
File:Archaic Hall Amagasaki Hyogo02s3s2550.jpg|Amagasaki (尼崎市)
File:1 Chome-8 Marunouchi, Fukuyama-shi, Hiroshima-ken 720-0061, Japan - panoramio (2).jpg|Fukuyama (福山市)
File:望湖台２.jpg|Kanazawa (金沢市)
File:Nagasaki City View from Glover Garden, Nagasaki 2014.jpg|Nagasaki (長崎市)
File:Tokyo-Waterfront-City.jpg|Kōtō (江東区), [[Tokjo]]
File:Shibamata Taishakuten.jpg|Katsushika (飾区), [[Tokjo]]
File:Yokosuka Montage.jpg|Yokosuka (横須賀市)
File:Toyota Montage.jpg|Toyota (豊田市)
File:Toyama city &amp; Alps.jpg|Toyama (富山市)
File:Takamatsu montage.png|Takamatsu (高松市)
File:The cityscape of Takamatsu 20211125.jpg|Takamatsu (高松市)
File:MachidaHills.jpg|Machida (町田市)
File:Gifupanorama.jpg|Gifu (岐阜市)
File:Hirakata-shi Station Minami Entrance.jpg|Hirakata (枚方市)
File:Fujisawa City Hall, Fujisawa, Kanagawa, 2019-01-29.jpg|Fujisawa (藤沢市)
File:Kashiwa.jpg|Kashiwa (柏市)
File:Toyonaka City Hall.jpg|Toyonaka (豊中市)
File:Downtown Nagano.jpg|Nagano (長野市)
File:Nishijuku Hanadachō, Toyohashi-shi, Aichi-ken 441-8019, Japan - panoramio.jpg|Toyohashi (豊橋市)
File:Ichinomiya City Hall 2019-06 ac (2).jpg|Ichinomiya (一宮市)
File:Okazaki2.jpg|Okazaki (岡崎市)
File:Wakayama Castle19nt3200.jpg|Wakayama (和歌山市)
File:Route220 TachibanaStreet.jpg|Miyazaki (宮崎市)
File:Nara pan.jpg|Nara (奈良市)
File:Shinagawa intercity and shinagawa grandcommons tokyo japan 2009.JPG|Shinagawa (品川区), [[Tokjo]]
File:Asahikawa Montage.jpg|Asahikawa (旭川市)
File:Suita Station.JPG|Suita (吹田市)
File:Takatsuki Station06n3780.jpg|Takatsuki (高槻市)
File:Taira Tanabata Festival 1.JPG|Iwaki (いわき市)
File:高知城 天守からの景色3 Kochi Castle - panoramio.jpg|Kōchi (高知市)
File:View from Takasaki Kannon northeast.jpg|Takasaki (高崎市)
File:View of Tokorozawa from Hachikokuyama.jpg|Tokorozawa (所沢市)
File:Downtown Koriyama, Fukushima.JPG|Kōriyama (郡山市)
File:Alley in Kawagoe.jpg|Kawagoe (川越市)
File:Asukayama Park.jpg|Kita (北区)
File:Otsu at the south end of Lake Biwa in Shiga prefecture.jpg|Ōtsu (大津市)
File:Akita skyline.jpg|Akita (秋田市)
File:Koshigayacity kitakoshigaya homen.jpg|Koshigaya (越谷市)
File:Maebashi20080227.jpg|Maebashi (前橋市)
File:Nakano Oka1.jpg|Nakano (中野区), [[Tokjo]]
File:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|Shinjuku (新宿区), [[Tokjo]]
File:Asahi-machi Naha Okinawa01s3s4410.jpg|Naha (那覇市)
File:Yokkaichi, Mie - Downtown.jpg|Yokkaichi (四日市市)
File:Kurume Panorama 01.jpg|Kurume (久留米市)
File:Kurume castle.JPG|Kurume (久留米市)
File:Aomori city from Hakkoda.jpg|Aomori (青森市)
File:Kasugai City Hall ac (1).jpg|Kasugai (春日井市)
File:Morioka and Mount Iwate and River Kitakami in May 2019.jpg|Morioka (盛岡市)
File:Akashi Castle Hitsujisaruyagura.JPG|Akashi (明石市)
File:Fukushima City with a view of Fukushima Station.jpg|Fukushima (福島市)
File:View from Mt.Hakodate (Hakodateyama),Hakodate Hokkaido, Japan 27 April 2016 - panoramio.jpg|Hakodate (函館市)
File:Tsu City Hall.jpg|Tsu (津市)
File:Route9 Ends Shimonoseki stn.JPG|Shimonoseki (下関市)
File:Blick-auf-Nagaoka.JPG|Nagaoka (長岡市)
File:City of Ichihara1.JPG|Ichihara (市原市)
File:Ichihara City hall.JPG|Ichihara (市原市)
File:Yao City Hall.jpg|Yao (八尾市)
File:JR Ibaraki Station - panoramio (20).jpg|Ibaraki (茨木市)
File:Meguro River Spring 2014(2).jpg|Meguro (目黒区), [[Tokjo]]
File:Fukui montage.jpg|Fukui (福井市)
File:Kakogawa Kakurinji12n4592.jpg|Kakogawa (加古川市)
File:Bizan Tokushima05s5.jpg|Tokushima (徳島市)
File:Mito skyline over plums.jpg|Mito (水戸市)
File:Hiratsuka city hall.JPG|Hiratsuka (平塚市)
File:Tokushima prefectural office building02s3200.jpg|Tokushima (徳島県)
File:Ikebukuro 28006.jpg|Toshima (豊島区), [[Tokjo]]
File:国道112号2.JPG|Yamagata (山形市)
File:Huis Ten Bosch - 01.jpg|Sasebo (佐世保市)
File:FuchuCityHallA.jpg|Fuchū (府中市)
File:Ondono-seto Bridge and Watashibune Hiroshima.JPG|Kure (呉市)
File:Skytree &amp; Asahi Breweries Building, from Azumabashi, Asakusa 2012 Ⅲ.JPG|Sumida (墨田区), [[Tokjo]]
File:Hachinohe city hall.jpg|Hachinohe (八戸市)
File:Hotel Ryūtōen, Saga.jpg|Saga (佐賀市)
File:Neyagawa-greencity-for-wiki.JPG|Neyagawa (寝屋川市)
File:Sokacityoffice.jpg|Sōka (草加市)
File:Fuji City Panorama.jpg|Fuji (富士市)
File:Tobu-kasukabe-station-east-entrance.jpg|Kasukabe (春日部市)
File:Chigasaki City Hall.jpg|Chigasaki (茅ヶ崎市)
File:Manazuru-Peninsula.jpg|Chigasaki (茅ヶ崎市)
File:Matsumoto Castle05s5s4592.jpg|Matsumoto (松本市)
File:Atsugi City Hall.jpg|Atsugi (厚木市)
File:Yamatocityoffice.jpg|Yamato (大和市)
File:Takarazuka Hyogo.JPG|Takarazuka (宝塚市)
File:AgeoShiyakucho2005-8.jpg|Ageo (上尾市)
File:Route 20 in Chofu, Tokyo.jpg|Chōfu (調布市)
File:Ota City Hall.jpg|Ōta (太田市)
File:Shiodome Area from Tokyo Tower.jpg|Minato (港区), [[Tokjo]]
File:Tsukuba Center &amp; Mt.Tsukuba01.jpg|Tsukuba (つくば市)
File:Numazu and Mount Fuji.jpg|Numazu (沼津市)
File:Izu Peninsula Shizuoka Japan SRTM.jpg|Numazu (沼津市)
File:Takadajyo 1.jpg|Jōetsu (上越市)
File:Tokyo Shibuya Scramble Crossing 2018-10-09.jpg|Shibuya (渋谷区)
File:Kumagaya City Hall ac.jpg|Kumagaya (熊谷市)
File:Isesaki City Hall 001.JPG|Isesaki (伊勢崎市)
File:Kishiwada kotogakko.jpg|Kishiwada (岸和田市)
File:Tottori castle08 1920.jpg|Tottori (鳥取市)
File:Kofu montage.jpg|Kōfu (甲府市)
File:Odawara montage.JPG|Odawara (小田原市)
File:Tokyo-sumida-river-from-suijin-bridge.jpg|Arakawa (荒川区), [[Tokjo]]
File:Suzuka City Hall.jpg|Suzuka (鈴鹿市)
File:Ise Shima Skyline DSC5445.jpg|Suzuka (鈴鹿市)
File:Tokyo Dome 2007-12.jpg|Bunkyō (文京区), [[Tokjo]]
File:Akamon.jpg|Bunkyō (文京区), [[Tokjo]]
File:Hitachi City Hall.jpg|Hitachi (日立市)
File:Hitachiheiwastreet.jpg|Hitachi (日立市)
File:Matsue Castle-3.jpg|Matsue (松江市)
File:Hankyu Itami Station - panoramio (49).jpg|Itami (伊丹市)
File:Nishitokyo city hall Tanashi building.JPG|Nishitōkyō (西東京市)
File:Collage-Yamaguchi.jpg|Yamaguchi (山口市)
File:Byodoin Phoenix Hall Uji 2009.jpg|Uji (宇治市)
File:Kushiro montages.JPG|Kushiro (釧路市)
File:高屋高美が丘５丁目 Takaya-Takamigaoka 5-chome, Higashi-Hiroshima-shi - panoramio.jpg|Higashihiroshima (東広島市)
File:Kodaira City Hall.jpg|Kodaira (小平市)
File:Straatbeeld Tokyo juli 2004.jpg|Taitō (台東区), [[Tokjo]]
File:Sumida river02s3072.jpg|Chūō (中央区), [[Tokjo]]
File:Diet of Japan Kokkai 2009.jpg|Chiyoda (千代田区), [[Tokjo]]
&lt;/gallery&gt;

== Noti ==
{{noti}}

== Referenzi ==
{{Referenzi}}

{{Asja}}

[[Kategorija:Ġappun| ]]
[[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]]
[[Kategorija:Monarkiji kostituzzjonali]]
[[Kategorija:Pajjiżi tal-Asja]]</text>
      <sha1>a88xnxegh5l9uuz3cbi1y5kfjbi984x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17739</id>
    <revision>
      <id>332688</id>
      <parentid>330612</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T03:59:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>332688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48754" sha1="im4pob7wl1icuq7zojuyy5y91i0libo" xml:space="preserve">[[File:World Population.svg|thumb|right|350px|Mappa tal-popolazzjoni dinjija]]
Din hija '''lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni'''. Il-lista tinkludi [[pajjiżi indipendenti]] u [[territorji dipendenti]] abitati ibbażati fuq l-istandard [[ISO 3166-1]]. Il-popolazzjoni ta' kull pajjiż hi mogħtija wkoll bħala persentaġġ  tal-[[popolazzjoni tad-dinja]], li skont l-arloġġ tal-popolazzjoni tal-Bureau taċ-Ċensiment tal-Istati Uniti hi stmata li hi 7.071 biljuni. 

Skond stima separata mill-[[Ġnus Magħquda]], qabżet is-7 biljuni f'Ottubru tal-2011. Iż-żoni li jiffurmaw parti integrali minn stati sovrani, bħall-pajjiżi tar-[[Renju Unit]], huma magħduda bħala parti mill-istati sovrani kkonċernati. Mhumiex inklużi entitajiet oħra, bħall-[[Unjoni Ewropea]], li mhumiex stati sovrani, u territorji dipendenti li m'għandhomx popolazzjoni permanenti, bħall-klejms ta' diversi pajjiżi għall-Antartika.

Iċ-ċifri użati f'din tabella huma bbażati fuq l-istima l-aktar riċenti jew projezzjonijiet  mill-awtoritajiet taċ-ċensiment nazzjonali meta jkunu disponibbli u ġeneralment jiġu approssimati. Fejn ma jkunx hemm informazzjoni nazzjonali aġġornata disponibbli, iċ-ċifri huma bbażati fuq l-istimi tal-2012 mid-Diviżjoni tal-Popolazzjoni tad-[[Dipartiment tan-Ġnus Magħquda għall-Affarijiet Ekonomiċi u Soċjali]]. Minħabba li l-figuri miġbura ma jinġabrux fl-istess ħin f'kull pajjiż, jew bl-istess livell ta' preċiżjoni, il-paraguni numeriċi li jirriżultaw jistgħu jagħtu konklużjonijiet mhux korretti. Barra minn hekk, it-total tal-figuri tal-pajjiżi kollha mhux daqs it-total tad-dinja.

==Lista==
'''Nota:''' territorji dipendenti kollha huma murija bil-''korsiv''.
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|-
! Pozizzjoni !! Pajjiz (jew territorju dipendenti) !! Popolazzjoni !! Data !! % popolazzjoni&lt;br&gt;tad-dinja !! Sors
|-
|1
|align=left|{{bandiera|Ċina}}
|1,347,350,000
|Dicembru 31, 2011
|19.11%
|align=left|[http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20120120_402780233.html Stima Ufficjali]
|-
|2
|align=left|{{bandiera|Indja}}
|1,210,193,422
|Marzu 1, 2011
|17.16%
|align=left|[http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter3.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|3
|align=left|{{bandiera|Stati Uniti}}
|314,762,000
|Novembru 14, 2012
|4.46%
|align=left|[http://www.census.gov/population/www/popclockus.html Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni]
|-
|4
|align=left|{{bandiera|Indoneżja}}
|237,641,326
|Mejju 1, 2010
|3.37%
|align=left|[http://dds.bps.go.id/eng/tab_sub/view.php?tabel=1&amp;daftar=1&amp;id_subyek=12&amp;notab=1 ċensiment tal-2010]
|-
|5
|align=left|{{bandiera|Brażil}}
|193,946,886
|Lulju 1, 2012
|2.75%
|align=left|[http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=2204&amp;id_pagina=1 Stima Ufficjali]
|-
|6
|align=left|{{bandiera|Pakistan}}
|181,219,000
|Novembru 14, 2012
|2.57%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/%20 Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni]
|-
|7
|align=left|{{bandiera|Niġerja}}
|166,629,000
|Lulju 1, 2012
|2.36%
|align=left|stima tal-UN 
|-
|8
|align=left|{{bandiera|Bangladexx}}
|152,518,015
|Lulju 16, 2012
|2.16%
|align=left|[http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/Census2011/Bangladesh_glance.pdf Stima Ufficjali]
|-
|9
|align=left|{{bandiera|Russja}}
|143,228,300
|Settembru 1, 2012
|2.03%
|align=left|[http://www.gks.ru/bgd/free/b12_00/IssWWW.exe/Stg/dk09/8-0.htm Stima Ufficjali]
|-
|10
|align=left|{{bandiera|Ġappun}}
|127,530,000
|Ottubru 1, 2012
|1.81%
|align=left|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Stima ufficjali ta 'kull xahar]
|-
|11
|align=left|{{bandiera|Messiku}} 
|112,336,538
|Gunju 12, 2010
|1.59%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20111113162732/http://www.inegi.org.mx/sistemas/mexicocifras/Default.aspx ċensiment tal-2010]
|-
|12
|align=left|{{bandiera|Filippini}} 
|92,337,852
|Mejju 1, 2010
|1.31%
|align=left|[http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html ċensiment tal-2010]
|-
|13
|align=left|{{bandiera|Vjetnam}}
|87,840,000
|Lulju 1, 2011
|1.25%
|align=left|[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=622&amp;ItemID=12133 Stima Ufficjali]
|-
|14
|align=left|{{bandiera|Etjopja}} 
|84,320,987
|Lulju 1, 2012
|1.2%
|align=left|[http://www.csa.gov.et/index.php?option=com_rubberdoc&amp;view=doc&amp;id=421&amp;format=raw&amp;Itemid=606 Stima Ufficjali]
|-
|15
|align=left|{{bandiera|Eġittu}} 
|82,828,000
|Novembru 14, 2012
|1.17%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20121030052148/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=1&amp;lname=%201 Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni]
|-
|16
|align=left|{{bandiera|Ġermanja}}
|81,857,000
|April 30, 2012
|1.16%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20150924110018/http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp Stima ufficjali ta 'kull xahar]
|-
|17
|align=left|{{bandiera|Iran}}
|75,149,669
|Ottubru 24, 2011
|1.07%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20121119133852/http://www.tehrantimes.com/politics/99936-irans-population-reaches-75-million-national-census-reveals censiment tal-2010]
|-
|18
|align=left|{{bandiera|Turkija}}
|74,724,269
|Dicembru 31, 2011
|1.06%
|align=left|[http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=10736 Stima ufficjali]
|-
|19
|align=left|{{bandiera|Repubblika Demokratika tal-Kongo}}
|69,575,000
|Lulju 1, 2012
|0.99%
|align=left|stima tal-UN
|-
|20
|align=left|{{bandiera|Tajlandja}}
|65,479,453
|Settembru 1, 2010
|0.93%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Thailand.html ċensiment tal-2010]
|-
|21
|align=left|{{bandiera|Franza}}
|65,350,000
|Jannar 1, 2012
|0.93%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&amp;ref_id=NATnon02145 Stima Uffiċjali]
|-
|22
|align=left|{{bandiera|Renju Unit}}
|62,262,000
|Lulju 1, 2010
|0.88%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20160117063130/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2010-population-estimates/annual-mid-year-population-estimates--2010.pdf Stima Uffiċjali]
|-
|23
|align=left|{{bandiera|Italja}}
|60,849,247
|Marzu 31, 2012
|0.86%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130522030004/http://www.demo.istat.it/bilmens2012gen/index02.html Stima Uffiċjali]
|-
|24
|align=left|{{bandiera|Afrika t'Isfel}}
|51,770,560
|Ottubru 9, 2011
|0.73%
|align=left|[http://www.statssa.gov.za/Census2011/Products/Census_2011_Fact_sheet.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|25
|align=left|{{bandiera|Korea t'Isfel}}
|50,004,441
|Lulju 1, 2012
|0.71%
|align=left|[http://kostat.go.kr/portal/english/news/1/9/index.board?bmode=download&amp;bSeq=&amp;aSeq=259208&amp;ord=1 Stima Uffiċjali]
|-
|26
|align=left|{{bandiera|Burma}}
|48,724,000
|Lulju 1, 2012
|0.69%
|align=left|stima tal-UN
|-
|27
|align=left|{{bandiera|Kolombja}}
|46,787,000
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.66%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120114091321/http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni]
|-
|28
|align=left|{{bandiera|Spanja}}
|46,163,116
|Lulju 1, 2012
|0.65%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120317115207/http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=01&amp;type=db&amp;divi=EPOB&amp;idtab=2 Stima Uffiċjali ta kull xahar]
|-
|29
|align=left|{{bandiera|Ukrajna}}
|45,560,272
|Awissu 1, 2012
|0.65%
|align=left|[https://archive.is/20121223024524/www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2012/fin/ds/kn/kn_e/kn0812_e.html Stima Uffiċjali ta kull xahar]
|-
|30
|align=left|{{bandiera|Tanżanija}}
|43,188,000
|Lulju 1, 2010
|0.61%
|align=left|[http://www.nbs.go.tz/pdf/Tanzania_in_Figures2010.pdf Stima Uffiċjali]
|-
|31
|align=left|{{bandiera|Arġentina}}
|40,117,096
|Ottubru 27, 2010
|0.57%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20150924034527/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf ċensiment tal-2010]
|-
|32
|align=left|{{bandiera|Kenja}}
|38,610,097
|Awissu 24, 2009
|0.55%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20101010234039/http://www.knbs.or.ke/Census%20Results/KNBS%20Brochure.pdf ċensiment tal-2009]
|-
|33
|align=left|{{bandiera|Polonja}}
|38,538,447
|Diċembru 31, 2011
|0.55%
|align=left|[http://www.stat.gov.pl/gus/5840_13211_PLK_HTML.htm Stima Uffiċjali]
|-
|34
|align=left|{{bandiera|Alġerija}}
|37,100,000
|Jannar 1, 2012
|0.53%
|align=left|[http://www.ons.dz/-Demographie-.html Stima Uffiċjali]
|-
|35
|align=left|{{bandiera|Kanada}}
|34,979,600
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.5%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20180605075430/http://www.statcan.gc.ca/ig-gi/pop-ca-eng.htm Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni]
|-
|36
|align=left|{{bandiera|Iraq}}
|33,330,000
|Lulju 1, 2011
|0.47%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20121029160543/http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm Stima Uffiċjali]
|-
|37
|align=left|{{bandiera|Uganda}}
|32,939,800
|Lulju 1, 2011
|0.47%
|align=left|[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/pdf%20documents/TP32010.pdf Stima Uffiċjali]
|-
|38
|align=left|{{bandiera|Marokk}}
|32,730,400
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.46%
|align=left|[http://www.hcp.ma Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni]
|-
|39
|align=left|{{bandiera|Sudan}}
|30,894,000
|April 22, 2008
|0.44%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130520025735/http://southsudaninfo.net/wp-content/uploads/reference_library/reports/5th_sudan_census26_april_2009.pdf ċensiment tal-2008]
|-
|40
|align=left|{{bandiera|Peru}}
|30,135,875
|Ġunju 30, 2012
|0.43%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120601002017/http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm Stima Uffiċjali]
|-
|41
|align=left|{{bandiera|Malażja}}
|29,554,000
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.42%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20131205145703/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=213&amp;lang=en Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni]
|-
|42
|align=left|{{bandiera|Użbekistan}}
|29,123,400
|Lulju 1, 2011
|0.41%
|align=left|[http://www.stat.uz/upload/iblock/c0a/naselenie.xlsx Stima Uffiċjali]
|-
|43
|align=left|{{bandiera|Veneżwela}} 
|28,946,101
|Novembru 30, 2011
|0.41%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20131002094142/http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&amp;catid=121:censo-2011 ċensiment tal-2011]
|-
|44
|align=left|{{bandiera|Għarabja Sawdita}}
|28,376,355
|Lulju 1, 2011
|0.4%
|align=left|[http://www.cdsi.gov.sa/english Stima Uffiċjali]
|-
|45
|align=left|{{bandiera|Nepal}}
|26,620,809
|Ġunju 22, 2011
|0.38
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120415130818/http://census.gov.np/ ċensiment tal-2011]
|-
|46
|align=left|{{bandiera|Afganistan}}
|25,500,100
|Jannar 1, 2013
|0.36
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120918003706/http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf Stima Uffiċjali]
|-
|47
|align=left|{{bandiera|Gana}}
|24,658,823
|Settembru 26, 2010
|0.35%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20150924105945/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf ċensiment tal-2010]
|-
|48
|align=left|{{bandiera|Korea ta' Fuq}}
|24,554,000
|Lulju 1, 2012
|0.35%
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/population.htm Stima Uffiċjali]
|-
|49
|align=left|{{bandiera|Jemen}} 
|24,527,000
|Lulju 1, 2012
|0.35%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&amp;id=553 Stima Uffiċjali]
|-
|50
|align=left|{{bandiera|Możambik}}
|23,700,715
|Lulju 1, 2012
|0.34%
|align=left|[http://www.ine.gov.mz/Dashboards.aspx?lang=pt Stima Uffiċjali]
|-
|51
|align=left|{{bandiera|Tajwan}} 
|23,268,372
|Lulju 31, 2012
|0.33%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Stima Uffiċjali ta kull xahar]
|-
|52
| align=left|{{bandiera|Awstralja}}
|22,813,438
| {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.32%
| align=left|[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni]
|-
|53
|align=left|{{bandiera|Sirja}}
|21,836,000
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.31%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20090809193456/http://www.cbssyr.org/index-EN.htm Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni]
|-
|54
|align=left|{{bandiera|Kosta tal-Avorju}}
|21,395,000
|Lulju 1, 2009
|0.3%
|align=left|[http://www.ins.ci/stats/Tableaux/Tab06.htm Stima Uffiċjali]
|-
|55
|align=left|{{bandiera|Madagaskar}}
|20,696,070
|Lulju 1, 2011
|0.29%
|align=left|[http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=33&amp;Itemid=56 Stima Uffiċjali]
|-
|56
|align=left|{{bandiera|Angola}}
|20,609,294
|Lulju 1, 2012
|0.29%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130127033329/http://www.ine.gov.ao/oPais.htm Stima Uffiċjali]
|-
|57
|align=left|{{bandiera|Sri Lanka}}
|20,277,597
|Marzu 20, 2012
|0.29%
|align=left|[http://www.statistics.gov.lk ċensiment tal-2012]
|-
|58
|align=left|{{bandiera|Kamerun}}
|19,406,100
|Jannar 1, 2010
|0.28%
|align=left|[http://www.statistics-cameroon.org/fr5/downloads/La_population_du_Cameroun_2010.pdf Stima Uffiċjali]
|-
|59
|align=left|{{bandiera|Rumanija}}
|19,042,936
|Ottubru 20, 2011
|0.28%
|align=left|[http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/alte/2012/Comunicat%20DATE%20PROVIZORII%20RPL%202011.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|60
|align=left|{{bandiera|Każakistan}}
|16,815,000
|Awissu 1, 2012
|0.27%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20140117231623/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx Stima Uffiċjali ta kull xahar]
|-
|61
|align=left|{{bandiera|Olanda}}
|16,765,558
|Awissu 31, 2012
|0.24%
|align=left|[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&amp;DM=SLEN&amp;PA=37943eng&amp;LA=EN Stima Uffiċjali ta kull xahar]
|-
|62
|align=left|{{bandiera|Ċili}}
|16,572,475
|April 9, 2012
|0.23%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120906234112/http://www.censo.cl/2012/08/resultados_preliminares_censo_2012.pdf ċensiment tal-2012]
|-
|63
|align=left|{{bandiera|Niġer}}
|16,274,738
|Lulju 1, 2012
|0.23%
|align=left|[http://www.stat-niger.org/statistique Stima Uffiċjali]
|-
|64
|align=left|{{bandiera|Malawi}}
|15,883,000
|Lulju 1, 2012
|0.23%
|align=left|stima tal-UN
|-
|65
|align=left|{{bandiera|Burkina Faso}}
|15,730,977
|Lulju 1, 2010
|0.22%
|align=left|[http://www.insd.bf/fr Stima Uffiċjali]
|-
|66
|align=left|{{bandiera|Gwatemala}}
|14,713,763
|Lulju 1, 2011
|0.21%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20111007193855/http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm Stima Uffiċjali]
|-
|67
|align=left|{{bandiera|Mali}}
|14,528,662
|April 1, 2009
|0.21%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120413171022/http://www.instat.gov.ml/ ċensiment tal-2009]
|-
|68
|align=left|{{bandiera|Ekwador}}
|14,483,499
|Novembru 28, 2010
|0.21%
|align=left|[http://www.inec.gob.ec/estadisticas ċensiment tal-2010]
|-
|69
|align=left|{{bandiera|Kambodja}}
|14,478,000
|Lulju 1, 2012
|0.21%
|align=left|stima tal-UN
|-
|70
|align=left|{{bandiera|Żambja}}
|13,092,666
|Ottubru 16, 2010
|0.19%
|align=left|[http://www.zamstats.gov.zm ċensiment tal-2010]
|-
|71
|align=left|{{bandiera|Żimbabwe}}
|13,014,000
|Lulju 1, 2012
|0.18%
|align=left|stima tal-UN
|-
|72
|align=left|{{bandiera|Senegal}}
|12,855,153
|Lulju 1, 2011
|0.18%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120117060113/http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html Stima Uffiċjali]
|-
|73
|align=left|{{bandiera|Ċad}}
|11,274,106
|Mejju 20, 2009
|0.16%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20110511145318/http://www.cefod.org/spip.php?article2169 ċensiment tal-2009]
|-
|74
|align=left|{{bandiera|Kuba}}
|11,247,925
|Diċembru 31, 2011
|0.16%
|align=left|[http://www.one.cu/EstadisticaPoblacion/EstadisticaPoblacion.asp Stima Uffiċjali]
|-
|75
|align=left|{{bandiera|Belġju}}
|10,839,905
|Jannar 1, 2010
|0.15%
|align=left|[http://statbel.fgov.be/fr/modules/publications/statistiques/population/population_par_nationalite_sexe_superficie_et_densite.jsp Stima Uffiċjali]
|-
|76
|align=left|{{bandiera|Ginea}}
|10,824,200
|Lulju 1, 2010
|0.15%
|align=left|[http://www.stat-guinee.org Stima Uffiċjali]
|-
|77
|align=left|{{bandiera|Greċja}}
|10,787,690
|Mejju 24, 2011
|0.15%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20111011061403/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|78
|align=left|{{bandiera|Rwanda}}
|10,718,379
|Lulju 1, 2011
|0.15%
|align=left|[http://statistics.gov.rw/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=152&amp;Itemid=318 Stima Uffiċjali]
|-
|79
|align=left|{{bandiera|Tuneżija}}
|10,673,800
|Lulju 1, 2011
|0.15%
|align=left|[http://www.ins.nat.tn/indexfr.php Stima Uffiċjali]
|-
|80
|align=left|{{bandiera|Portugall}}
|10,561,614
|Marzu 21, 2011
|0.15%
|align=left|[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_indicadores&amp;indOcorrCod=0005889&amp;selTab=tab0 ċensiment tal-2011]
|-
|81
|align=left|{{bandiera|Repubblika Ċeka}}
|10,507,566
|Marzu 31, 2012
|0.15%
|align=left|[http://czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population Stima Uffiċjali]
|-
|82
|align=left|{{bandiera|Bolivja}}
|10,426,155
|Lulju 1, 2010
|0.15%
|align=left|[http://www.ine.gob.bo/indice/visualizador.aspx?ah=PC20118.HTM Stima Uffiċjali]
|-
|83
|align=left|{{bandiera|Ħaiti}}
|10,085,214
|Lulju 1, 2010
|0.14%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20110721103153/http://www.ihsi.ht/produit_demo_soc.htm Stima Uffiċjali]
|-
|84
|align=left|{{bandiera|Ungerija}}
|9,957,731
|Jannar 1, 2012
|0.14%
|align=left|[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html Stima Uffiċjali]
|-
|85
|align=left|{{bandiera|Somalja}}
|9,797,000
|Lulju 1, 2012
|0.14%
|align=left|stima tal-UN
|-
|86
|align=left|{{bandiera|Żvezja}}
|9,532,634
|Awissu 31, 2012
|0.14%
|align=left|[http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx Official registered population] &lt;!-- DON'T CHANGE THIS, it's not a monthly ESTIMATE but a monthly OFFICIAL figure from the population register! --&gt;
|-
|87
|align=left|{{bandiera|Belarus}}
|9,459,800
|Ottubru 1, 2012
|0.13%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20121022184751/http://belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php Stima Uffiċjali ta kull xahar]
|-
|88
|align=left|{{bandiera|Repubblika Dominikana}}
|9,445,281
|Diċembru 1, 2010
|0.13%
|align=left|[http://www.one.gov.do/index.php?module=articles&amp;func=display&amp;aid=2387 ċensiment tal-2010]
|-
|89
|align=left|{{bandiera|Benin}}
|9,352,000
|Lulju 1, 2012
|0.13%
|align=left|stima tal-UN
|-
|90
|align=left|{{bandiera|Ażerbajġan}}
|9,235,100
|Jannar 1, 2012
|0.13%
|align=left|[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml Stima Uffiċjali]
|-
|91
|align=left|{{bandiera|Burundi}}
|8,749,000
|Lulju 1, 2012
|0.12%
|align=left|stima tal-UN
|-
|92
|align=left|{{bandiera|Awstrija}}
|8,452,835
|Lulju 1, 2012
|0.12%
|align=left|[http://www.statistik.at/web_en/statistics/population/demographic_forecasts/population_forecasts/029024.html Stima Uffiċjali]
|-
|93
|align=left|{{bandiera|Ħonduras}}
|8,385,072
|Lulju 1, 2012
|0.12%
|align=left|[http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 Stima Uffiċjali]
|-
|94
|align=left|{{bandiera|Emirati Għarab Magħquda}}
|8,264,070
|Lulju 1, 2010
|0.12%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20131008044353/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf Stima Uffiċjali]
|-
|95
|align=left|{{bandiera|Sudan t'Isfel}}
|8,260,490
|April 22, 2008
|0.12%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130520025735/http://southsudaninfo.net/wp-content/uploads/reference_library/reports/5th_sudan_census26_april_2009.pdf ċensiment tal-2008]
|-
|96
|align=left|{{bandiera|Żvizzera}}
|8,000,001
|Awissu 2, 2012
|0.11%
|align=left|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/22/press.html?pressID=8180 Stima Uffiċjali]
|-
|97
|align=left|{{bandiera|Iżrael}}
|7,941,900
|Settembru 30, 2012
|0.11%
|align=left|[http://www1.cbs.gov.il/www/yarhon/b1_e.htm Stima Uffiċjali ta kull xahar]
|-
|98
|align=left|{{bandiera|Taġikistan}}
|7,800,000
|Jannar 1, 2012
|0.11%
|align=left|[http://www.stat.tj/en Stima Uffiċjali]
|-
|99
|align=left|{{bandiera|Bulgarija}}
|7,364,570
|Frar 1, 2011
|0.1%
|align=left|[http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|100
|align=left|{{bandiera|Papwa Ginea Ġdida}}
|7,170,000
|Lulju 1, 2012
|0.1%
|align=left|stima tal-UN
|-
|101
|align=left|{{bandiera|Serbja}}
|7,120,666
|Ottubru 1, 2011
|0.1%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20200408140039/http://media.popis2011.stat.rs/2011/prvi_rezultati.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|102
|align=left|''{{bandiera|Ħong Kong}}'' ([[Ċina]])
|7,103,700
|Diċembru 31, 2011
|0.1%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20070609015356/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&amp;charsetID=2&amp;displayMode=T Stima Uffiċjali]
|-
|103
|align=left|{{bandiera|Libja}}
|6,469,000
|Lulju 1, 2012
|0.092%
|align=left|stima tal-UN
|-
|104
|align=left|{{bandiera|Laos}}
|6,465,800
|Lulju 1, 2012
|0.092%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120517150036/http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm Stima Uffiċjali]
|-
|105
|align=left|{{bandiera|Paragwaj}}
|6,337,127
|Lulju 1, 2010
|0.09%
|align=left|[http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/EPH2010/Boletín%20Pobreza%20EPH%202010%202309.pdf Stima Uffiċjali]
|-
|106
|align=left|{{bandiera|Ġordan}}
|6,370,300
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.088%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni]
|-
|107
|align=left|{{bandiera|Togo}} 
|6,191,155
|Novembru 6, 2010
|0.088%
|align=left|[http://www.stat-togo.org/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=14&amp;&amp;Itemid=56 ċensiment tal-2010]
|-
|108
|align=left|{{bandiera|El Salvador}}
|6,183,000
|Ġunju 30, 2010
|0.088%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/ElSalvador.html Stima Uffiċjali]
|-
|109
|align=left|{{bandiera|Sierra Leone}}
|6,126,000
|Lulju 1, 2012
|0.087%
|align=left|stima tal-UN
|-
|110
|align=left|{{bandiera|Nikaragwa}}
|6,071,045
|Ġunju 30, 2012
|0.086%
|align=left|[http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20año%202012%20INIDE.pdf Stima Uffiċjali]
|-
|111
|align=left|{{bandiera|Danimarka}}
|5,587,085
|Lulju 1, 2012
|0.079%
|align=left|[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning.aspx Stima Uffiċjali ta kull xahar]
|-
|112
|align=left|{{bandiera|Eritrea}}
|5,581,000
|Lulju 1, 2012
|0.078%
|align=left|stima tal-UN
|-
|113
|align=left|{{bandiera|Kirġiżistan}}
|5,477,600
|Lulju 1, 2011
|0.078%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120815034313/http://stat.kg/images/stories/docs/Ejegodnik/Population/demo%202.pdf Stima Uffiċjali]
|-
|114
|align=left|{{bandiera|Slovakkja}}
|5,445,324
|Settembru 30, 2011
|0.077%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20121113190208/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=40930 Stima Uffiċjali]
|-
|115
|align=left|{{bandiera|Finlandja}}
|5,424,560
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.08%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20151006024826/http://vrk.fi/default.aspx?site=4 Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni]
|-
|116
|align=left|{{bandiera|Singapor}}
|5,312,400
|Lulju 1, 2012
|0.074%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea Stima Uffiċjali]
|-
|117
|align=left|{{bandiera|Turkmenistan}}
|5,170,000
|Lulju 1, 2012
|0.073%
|align=left|stima tal-UN
|-
|118
|align=left|{{bandiera|Norveġja}}
|5,048,100
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.072%
|align=left|[http://www.ssb.no/befolkning_en Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni]
|-
|119
|align=left|{{bandiera|Repubblika tal-Irlanda}}
|4,588,252
|April 10, 2011
|0.065%
|align=left|[http://www.cso.ie/en/newsandevents/pressreleases/2012pressreleases/pressreleasethisisireland-highlightsfromcensus2011part1 ċensiment tal-2011]
|-
|120
|align=left|{{bandiera|Repubblika Afrikana Ċentrali}}
|4,576,000
|Lulju 1, 2012
|0.065%
|align=left|stima tal-UN
|-
|121
|align=left|{{bandiera|Ġeorġja}}
|4,497,600
|Jannar 1, 2012
|0.064%
|align=left|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&amp;p_id=152&amp;lang=eng Stima Uffiċjali]
|-
|122
|align=left|{{bandiera|New Zealand}}
|4,445,890
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.063%
|align=left|[http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni]
|-
|123
|align=left|{{bandiera|Kosta Rika}}
|4,301,712
|Ġunju 3, 2011
|0.061%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20121009165019/http://www.inec.go.cr/Web/Home/Noticia.aspx?id=1 ċensiment tal-2011]
|-
|124
|align=left|{{bandiera|Territorji Palestinjani}}
|4,293,313
|Lulju 1, 2012
|0.061%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population Stima Uffiċjali]
|-
|125
|align=left|{{bandiera|Libanu}}
|4,292,000
|Lulju 1, 2012
|0.061%
|align=left|stima tal-UN
|-
|126
|align=left|{{bandiera|Kroazja}}
|4,290,612
|Marzu 31, 2011
|0.061%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20111114150141/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2011/htm/e11_RH.html ċensiment tal-2011]
|-
|127
|align=left|{{bandiera|Liberja}}
|4,245,000
|Lulju 1, 2012
|0.06%
|align=left|stima tal-UN
|-
|128
|align=left|{{bandiera|Repubblika tal-Kongo}}
|4,233,000
|Lulju 1, 2012
|0.06%
|align=left|stima tal-UN
|-
|129
|align=left|{{bandiera|Bosnja-Ħerzegovina}}
|3,868,621
|Ġunju 30, 2012
|0.055%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20170804170036/http://www.bhas.ba/ Stima Uffiċjali]
|-
|130
|align=left|''{{bandiera|Pwerto Riko}}'' ([[Stati Uniti]])
|3,706,690
|Lulju 1, 2011
|0.053%
|align=left|[http://www.census.gov/popest/data/municipios/totals/2011/tables/PRM-EST2011-01.xls Stima Uffiċjali]
|-
|131
|align=left|{{bandiera|Kuwajt}}
|3,582,054
|Diċembru 31, 2010
|0.051%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Kuwait.html Stima Uffiċjali]
|-
|132
|align=left|{{bandiera|Moldova}}
|3,559,500
|Jannar 1, 2012
|0.05%
|align=left|[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&amp;idc=103&amp; Stima Uffiċjali]
|-
|133
|align=left|{{bandiera|Panama}}
|3,405,813
|Mejju 16, 2010
|0.048%
|align=left|[http://www.censos2010.gob.pa/Resultados/cuadros.aspx ċensiment tal-2010]
|-
|134
|align=left|{{bandiera|Mawritanja}}
|3,378,254
|Lulju 1, 2012
|0.048%
|align=left|[http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf Stima Uffiċjali]
|-
|135
|align=left|{{bandiera|Urugwaj}}
|3,286,314
|Settembru 30, 2011
|0.047%
|align=left|[http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html ċensiment tal-2011]
|-
|136
|align=left|{{bandiera|Armenja}}
|3,275,700
|Ġunju 1, 2012
|0.046%
|align=left|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&amp;id=11001 Stima Uffiċjali ta kull xahar]
|-
|137
|align=left|{{bandiera|Litwanja}}
|3,180,394
|Awissu 1, 2012
|0.045%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&amp;PLanguage=1&amp;TableStyle=&amp;Buttons=&amp;PXSId=7743&amp;IQY=&amp;TC=&amp;ST=ST&amp;rvar0=&amp;rvar1=&amp;rvar2=&amp;rvar3=&amp;rvar4=&amp;rvar5=&amp;rvar6=&amp;rvar7=&amp;rvar8=&amp;rvar9=&amp;rvar10=&amp;rvar11=&amp;rvar12=&amp;rvar13=&amp;rvar14= Stima Uffiċjali ta kull xahar]
|-
|138
|align=left|{{bandiera|Albanija}}
|2,831,741
|Ottubru 1, 2011
|0.04%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20230404094307/http://census.al/Resources/Data/Census2011/Instat_print%20.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|139
|align=left|{{bandiera|Oman}}
|2,773,479
|Diċembru 12, 2010
|0.039%
|align=left|[http://www.moneoman.gov.om/documents/Census_2010.pdf ċensiment tal-2010]
|-
|140
|align=left|{{bandiera|Mongolja}} 
|2,736,800
|Lulju 1, 2009
|0.039%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120401092152/http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&amp;id=268 Stima Uffiċjali]
|-
|141
|align=left|{{bandiera|Ġamajka}}
|2,709,300
|Diċembru 31, 2011
|0.038%
|align=left|[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx Stima Uffiċjali]
|-
|142
|align=left|{{bandiera|Lesoto}}
|2,217,000
|Lulju 1, 2012
|0.031%
|align=left|stima tal-UN
|-
|143
|align=left|{{bandiera|Namibja}}
|2,104,900
|Awissu 28, 2011
|0.03%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Namibia.html ċensiment tal-2011]
|-
|144
|align=left|{{bandiera|Latvja}}
|2,070,371
|Marzu 1, 2011
|0.029%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html ċensiment tal-2011]
|-
|145
|align=left|{{bandiera|Repubblika tal-Maċedonja}}
|2,059,794
|Diċembru 31, 2011
|0.029%
|align=left|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 Stima Uffiċjali]
|-
|146
|align=left|{{bandiera|Slovenja}}
|2,061,480
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|0.029%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20090618041010/http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp Arlogg Ufficjali tal-popolazzjoni]
|-
|147
|align=left|{{bandiera|Botswana}}
|2,024,904
|Awissu 22, 2011
|0.029%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130517065836/http://www.cso.gov.bw/index.php?option=com_releases&amp;id=196 ċensiment tal-2011]
|-
|148
|align=left|{{bandiera|Gambja}}
|1,825,000
|Lulju 1, 2012
|0.026%
|align=left|stima tal-UN
|-
|149
|align=left|{{bandiera|Qatar}}
|1,757,540
|Ottubru 31, 2012
|0.025%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20121130220032/http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm Stima Uffiċjali]
|-
|150
|align=left|{{bandiera|Gabon}}
|1,564,000
|Lulju 1, 2012
|0.022%
|align=left|stima tal-UN
|-
|151
|align=left|{{bandiera|Ginea Bissaw}}
|1,520,830
|Marzu 1, 2009
|0.022%
|align=left|[http://www.stat-guinebissau.com ċensiment tal-2009]
|-
|152
|align=left|{{bandiera|Trinidad u Tobago}}
|1,317,714
|Lulju 1, 2010
|0.019%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120107040217/http://www.cso.gov.tt/statistics/Pages/details.aspx?category=Population%20Statistics Stima Uffiċjali]
|-
|153
|align=left|{{bandiera|Estonja}}
|1,294,236
|Marzu 31, 2012
|0.018%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20121113214338/http://www.stat.ee/63780?parent_id=39113 ċensiment tal-2012]
|-
|154
|align=left|{{bandiera|Mawrizju}}
|1,286,051
|Lulju 1, 2011
|0.018%
|align=left|[http://www.gov.mu/portal/site/cso/menuitem.a31c41a0cdd58d2533b6e70ea0208a0c Stima Uffiċjali]
|-
|155
|align=left|{{bandiera|Baħrejn}}
|1,234,571
|April 27, 2010
|0.018%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130502230515/http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf ċensiment tal-2010]
|-
|156
|align=left|{{bandiera|Sważiland}}
|1,220,000
|Lulju 1, 2012
|0.017%
|align=left|stima tal-UN
|-
|157
|align=left|{{bandiera|Timor tal-Lvant}}
|1,066,409
|Lulju 11, 2010
|0.015%
|align=left|[http://dne.mof.gov.tl ċensiment tal-2010]
|-
|158
|align=left|{{bandiera|Fiġi}}
|876,000
|Lulju 1, 2012
|0.012%
|align=left|stima tal-UN
|-
|159
|align=left|{{bandiera|Ċipru}}
|838,897
|Ottubru 1, 2011
|0.012%
|align=left|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&amp;sub=2&amp;sel=1&amp;e=&amp;print ċensiment tal-2011]
|-
|160
|align=left|{{bandiera|Ġibuti}}
|818,159
|Mejju 29, 2009
|0.012%
|align=left|[http://www.ministere-finances.dj/RECENSEMENTDE%20LA%20POPULATION.html ċensiment tal-2009]
|-
|161
|align=left|''{{bandiera|Rèunion}}'' ([[Franza]])
|816,364
|Jannar 1, 2009
|0.012%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp?annee=2009#regions Stima Uffiċjali]
|-
|162
|align=left|{{bandiera|Gujana}}
|784,894
|Lulju 1, 2010
|0.011%
|align=left|[http://www.statisticsguyana.gov.gy/pubs/Guyana_Population_Projections_2005-2025.pdf Stima Uffiċjali]
|-
|163
|align=left|{{bandiera|Ginea Ekwatorjali}}
|740,000
|Lulju 1, 2012
|0.01%
|align=left|stima tal-UN
|-
|164
|align=left|{{bandiera|Butan}}
|720,679
|Lulju 1, 2012
|0.01%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20101113145947/http://www.nsb.gov.bt/pub/phcb/Population%20Projections%20of%20Bhutan%202005-2030.pdf Stima Uffiċjali]
|-
|165
|align=left|{{bandiera|Komoros}}
|669,300
|Lulju 1, 2009
|0.0095%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Comores.html Stima Uffiċjali]
|-
|166
|align=left|{{bandiera|Montenegro}}
|620,029
|April 1, 2011
|0.0088%
|align=left|[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje%281%29.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|167
|align=left|''{{bandiera|Makaw}}'' ([[Ċina]])
|568,700
|Ġunju 30, 2012
|0.0081%
|align=left|[http://www.dsec.gov.mo/Statistic/Demographic/DemographicStatistics/DemographicStatistics2012Q2.aspx?lang=en-US Stima Uffiċjali]
|-
|168
|align=left|{{bandiera|Saħara tal-Punent}}
|567,000
|Lulju 1, 2012
|0.008%
|align=left|stima tal-UN
|-
|169
|align=left|{{bandiera|Gżejjer Solomon}}
|553,935
|Lulju 1, 2012
|0.0079%
|align=left|[http://www.spc.int/prism/country/sb/stats/Social/Popcen/Projection.htm Stima Uffiċjali]
|-
|170
|align=left|{{bandiera|Surinam}}
|534,000
|Lulju 1, 2012
|0.0076%
|align=left|stima tal-UN
|-
|171
|align=left|{{bandiera|Lussemburgu}}
|511,800
|Diċembru 31, 2010
|0.0073%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20121011192950/http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&amp;IF_Language=fra&amp;MainTheme=2&amp;FldrName=1 Stima Uffiċjali]
|-
|172
|align=left|{{bandiera|Kap Verde}}
|491,875
|Ġunju 16, 2010
|0.007%
|align=left|[http://www.ine.cv/actualise%5Cdestaques%5Cfiles%5CApresentação_dados%20preliminares%20RGPH%202010.pdf ċensiment tal-2010]
|-
|173
|align=left|{{bandiera|Malta}}
|460,297
|Diċembru 31, 2016
|0.0059%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20180220033214/https://nso.gov.mt/en/News_Releases/View_by_Unit/Unit_C5/Population_and_Migration_Statistics/Documents/2018/News2018_022.pdf Stima Uffiċjali]
|-
|174
|align=left|''{{bandiera|Guadeloupe}}'' ([[Franza]])
|401,554
|Jannar 1, 2009
|0.0057%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp?annee=2009#regions Stima Uffiċjali]
|-
|175
|align=left|''{{bandiera|Martinika|local}}'' ([[Franza]])
|396,404
|Jannar 1, 2009
|0.0057%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp?annee=2009#regions Stima Uffiċjali]
|-
|176
|align=left|{{bandiera|Brunej}}
|393,162
|Ġunju 20, 2011
|0.0056%
|align=left|[http://www.depd.gov.bn/projects/BPP/Preliminary%20Report%20of%20BPP%202011_updated_20Feb2012.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|177
|align=left|{{bandiera|Baħamas}}
|353,658
|Mejju 3, 2010
|0.005%
|align=left|[http://statistics.bahamas.gov.bs/download/095485600.pdf ċensiment tal-2010]
|-
|178
|align=left|{{bandiera|Iżlanda}}
|320,060
|April 1, 2012
|0.0045%
|align=left|[http://www.statice.is/Pages/444?NewsID=8978 Stima Uffiċjali ta kull xahar]
|-
|179
|align=left|{{bandiera|Maldive}}
|317,280
|Lulju 1, 2010
|0.0045%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20160303224031/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf Stima Uffiċjali]
|-
|180
|align=left|{{bandiera|Beliże}}
|312,971
|Mejju 12, 2010
|0.0044%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20110813051640/http://www.statisticsbelize.org.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20110511165337_2.pdf ċensiment tal-2010]
|-
|181
|align=left|''{{bandiera|Polineżja Franċiża}}'' ([[Franza]])
|277,000
|Lulju 1, 2012
|0.0039%
|align=left|stima tal-UN
|-
|182
|align=left|{{bandiera|Barbados}}
|274,200
|Lulju 1, 2010
|0.0039%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Barbados.html Stima Uffiċjali]
|-
|183
|align=left|''{{bandiera|Kaledonja l-Ġdida|local}}'' ([[Franza]])
|245,580
|Lulju 27, 2009
|0.0035%
|align=left|[http://www.isee.nc/population/population.html ċensiment tal-2009]
|-
|184
|align=left|{{bandiera|Vanwatu}} 
|234,023
|Novembru 16, 2009
|0.0033%
|align=left|[http://www.spc.int/prism/country/vu/stats ċensiment tal-2009]
|-
|185
|align=left|''{{bandiera|Gujana Franċiża}}'' ([[Franza]])
|224,469
|Jannar 1, 2009
|0.0032%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp?annee=2009#regions Stima Uffiċjali]
|-
|186
|align=left|''{{bandiera|Mayotte}}'' ([[Franza]])
|217,000
|Lulju 1, 2012
|0.0031%
|align=left|stima tal-UN
|-
|187
|align=left|{{bandiera|Samoa}}
|186,340
|Novembru 7, 2011
|0.0026%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120714210956/http://www.sbs.gov.ws/Portals/138/PDF/census%20survey/Census%202011/Preliminary%20Count.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|188
|align=left|{{bandiera|São Tomé u Príncipe}}
|172,000
|Lulju 1, 2012
|0.0024%
|align=left|stima tal-UN
|-
|189
|align=left|{{bandiera|Santa Luċija}} 
|166,526
|Mejju 10, 2010
|0.0024%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20110830112605/http://www.stats.gov.lc/StLuciaPreliminaryCensusReport2010.pdf ċensiment tal-2010]
|-
|190
|align=left|''{{bandiera|Guam}}'' ([[Stati Uniti]])
|159,358
|April 1, 2010
|0.0023%
|align=left|[http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn179.html ċensiment tal-2010]
|-
|191
|align=left|''{{bandiera|Curaçao}}'' ([[Olanda]])
|149,679
|Marzu 26, 2011
|0.0021%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Curacao.html ċensiment tal-2011]
|-
|192
|align=left|{{bandiera|Grenada}}
|110,821
|Lulju 1, 2009
|0.0016%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130602153647/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm Stima Uffiċjali]
|-
|193
|align=left|''{{bandiera|Gżejjer Verġni Amerikani}}''
|106,405
|April 1, 2010
|0.0015%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20121101063104/http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn180.html ċensiment tal-2010]
|-
|194
|align=left|{{bandiera|Tonga}}
|103,036
|Novembru 30, 2011
|0.0015%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130502230502/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tonga/release.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|195
|align=left|{{bandiera|Kiribati}}
|103,000
|Lulju 1, 2012
|0.0015%
|align=left|stima tal-UN
|-
|196
|align=left|{{bandiera|Stati Federati tal-Mikroneżja}}
|102,843
|April 4, 2010
|0.0015%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Micronesia.html ċensiment tal-2010]
|-
|197
|align=left|''{{bandiera|Aruba}}'' ([[Olanda]])
|101,484
|Settembru 29, 2010
|0.0014%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120425151522/http://www.censo2010.aw/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=112&amp;Itemid=48&amp;lang=pa ċensiment tal-2010]
|-
|198
|align=left|{{bandiera|San Vinċenz u l-Grenadini}}
|100,892
|Lulju 1, 2009
|0.0014%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130602153647/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm Stima Uffiċjali]
|-
|199
|align=left|''{{bandiera|Jersey}}'' ([[Renju Unit]])
|97,857
|Marzu 27, 2011
|0.0014%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120918003705/http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|200
|align=left|{{bandiera|Seychelles}}
|90,945
|Awissu 26, 2010
|0.0013%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120221021324/http://www.nbs.gov.sc/archives/82 ċensiment tal-2010]
|-
|201
|align=left|{{bandiera|Antigwa u Barbuda}}
|86,295
|Mejju 27, 2011
|0.0012%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Antigua.html ċensiment tal-2011]
|-
|202
|align=left|''{{bandiera|Gżira tal-Bniedem}}'' ([[Renju Unit]])
|84,497
|Marzu 27, 2011
|0.0012%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120815034313/http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/mdr081211provisionalkeycensus.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|203
|align=left|{{bandiera|Andorra}}
|78,115
|Lulju 1, 2011
|0.0011%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20170616074150/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&amp;bGrafic=&amp;formules=inici&amp;any1=01/01/2000&amp;any2=01/01/2011&amp;codi_divisio=8&amp;lang=1&amp;codi_subtemes=8&amp;codi_tema=2&amp;chkseries= Stima Uffiċjali]
|-
|204
|align=left|{{bandiera|Dominika}}
|71,293
|Mejju 14, 2011
|0.001%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20190608104411/http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|205
|align=left|''{{bandiera|Bermuda}}'' ([[Renju Unit]])
|64,237
|Mejju 20, 2010
|0.00091%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120526201308/http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_18881_227_1014_43/http;/ptpublisher.gov.bm;7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/preliminary_results/2010_census_final_report_publication__dec_9_2011.pdf ċensiment tal-2010]
|-
|206
|align=left|''{{bandiera|Guernsey}}'' ([[Renju Unit]])
|62,431
|Marzu 31, 2010
|0.00089%
|align=left|[http://www.gov.gg/CHttpHandler.ashx?id=5506&amp;p=0 Stima Uffiċjali]
|-
|207
|align=left|''{{bandiera|Greenland}}'' ([[Danimarka]])
|56,749
|Jannar 1, 2012
|0.0008%
|align=left|[http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&amp;link=BE&amp;subthemecode=undefined Stima Uffiċjali]
|-
|208
|align=left|''{{bandiera|Samoa Amerikana}}'' ([[Stati Uniti]])
|55,519
|April 1, 2010
|0.00079%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120723145237/http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn177.html ċensiment tal-2010]
|-
|209
|align=left|''{{bandiera|Gżejjer Kajman}}'' ([[Renju Unit]])
|55,456
|Ottubru 10, 2010
|0.00079%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130921135615/http://eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport ċensiment tal-2010]
|-
|210
|align=left|{{bandiera|Gżejjer Marshall}}
|54,305
|Lulju 1, 2010
|0.00077%
|align=left|[http://www.spc.int/prism/country/mh/stats/Social/Population/pop_proj.htm Stima Uffiċjali]
|-
|211
|align=left|''{{bandiera|Gżejjer tat-Tramuntana tal-Mariana}}'' ([[Stati Uniti]])
|53,883
|April 1, 2010
|0.00076%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20101223043232/http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn178.html ċensiment tal-2010]
|-
|212
|align=left|{{bandiera|Saint Kitts u Nevis}} 
|51,970
|Lulju 1, 2009
|0.00074%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130602153647/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm Stima Uffiċjali]
|-
|213
|align=left|''{{bandiera|Gżejjer Faroe}}'' ([[Danimarka]])
|48,459
|Lulju 1, 2012
|0.00069%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20110511090929/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands Stima Uffiċjali ta kull xahar]
|-
|214
|align=left|''{{bandiera|San Maarten}}'' ([[Olanda]])
|37,429
|Jannar 1, 2010
|0.00053%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/SintMaarten.html Stima Uffiċjali]
|-
|215
|align=left|''{{bandiera|San Martin}}'' ([[Franza]])
|36,824
|Jannar 1, 2009
|0.00052%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2009 Stima Uffiċjali]
|-
|216
|align=left|{{bandiera|Liechtenstein}}
|36,476
|Diċembru 31, 2011
|0.00052%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20140331084716/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm Stima Uffiċjali]
|-
|217
|align=left|{{bandiera|Monako}}
|35,000
|Lulju 1, 2012
|0.0005%
|align=left|stima tal-UN
|-
|218
|align=left|{{bandiera|San Marino}}
|32,404
|Lulju 31, 2012
|0.00046%
|align=left|[http://www.statistica.sm/contents/instance15/files/document/14052503pop_bilancio_dem.pdf Stima Uffiċjali ta kull xahar]
|-
|219
|align=left|''{{bandiera|Gżejjer Turks u Kajkos}}'' ([[Renju Unit]])
|31,458
|Jannar 25, 2012
|0.00045%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/TurksCaicos.html ċensiment tal-2012]
|-
|220
|align=left|''{{bandiera|Ġibiltà}}'' ([[Renju Unit]])
|29,752
|Lulju 1, 2011
|0.00042%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20180928123433/http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf Stima Uffiċjali]
|-
|221
|align=left|''{{bandiera|Gżejjer Verġni Brittaniċi}}'' ([[Renju Unit]])
|29,537
|Lulju 1, 2010
|0.00042%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20020525210259/http://www.dpu.gov.vg/ Stima Uffiċjali]
|-
|222
|align=left|''{{bandiera|Gżejjer Åland}}'' ([[Finlandja]])
|28,355
|Diċembru 31, 2011
|0.0004%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20161115211225/http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 Stima Uffiċjali]
|-
|223
|align=left|''{{bandiera|Olanda tal-Karibew}}'' ([[Olanda]])
|21,133
|Jannar 1, 2011
|0.0003%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Stima Uffiċjali]
|-
|224
|align=left|{{bandiera|Palaw}}
|21,000
|Lulju 1, 2012
|0.0003%
|align=left|stima tal-UN
|-
|225
|align=left|''{{bandiera|Gżejjer Cook}}'' ([[New Zealand|NZ]])
|17,791
|Diċembru 1, 2011
|0.00025%
|align=left|[http://www.stats.gov.ck ċensiment tal-2011]
|-
|226
|align=left|''{{bandiera|Angwilla}}'' ([[Renju Unit]])
|13,452
|Mejju 11, 2011
|0.00019%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Anguilla.html ċensiment tal-2011]
|-
|227
|align=left|''{{bandiera|Wallis u Futuna|local}}'' ([[Franza]])
|13,000
|Lulju 1, 2012
|0.00018%
|align=left|stima tal-UN
|-
|228
|align=left|{{bandiera|Nawru}}
|10,000
|Lulju 1, 2012
|0.00014%
|align=left|stima tal-UN
|-
|229
|align=left|{{bandiera|Tuvalu}}
|10,000
|Lulju 1, 2012
|0.00014%
|align=left|stima tal-UN
|-
|230
|align=left|''{{bandiera|San Barthélemy}}'' ([[Franza]])
|8,902
|Jannar 1, 2009
|0.00013%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2009 Stima Uffiċjali]
|-
|231
|align=left|''{{bandiera|Saint-Pierre u Miquelon}}'' ([[Franza]])
|6,082
|Jannar 1, 2009
|0.00006%
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2009 Stima Uffiċjali]
|-
|232
|align=left|''{{bandiera|Montserrat}}'' ([[Renju Unit]])
|4,922
|Mejju 12, 2011
|0.00005%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20190403071254/http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|233
|align=left|''{{bandiera|Santa Helena, Ascension and Tristan da Cunha}}'' ([[Renju Unit]])
|4,000
|Lulju 1, 2012
|0.00004%
|align=left|stima tal-UN
|-
|234
|align=left|''{{bandiera|Gżejjer Falkland}}'' ([[Renju Unit]])
|2,563
|April 15, 2012
|0.00003%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120929024001/http://www.falklands.gov.fk/news/2012/09/headline-results-of-2012-falkland-islands-census-released/ ċensiment tal-2012]
|-
|235
|align=left|''{{flagicon|Norveġja}} [[Gżejjer Svalbard u Jan Mayen]]'' ([[Norveġja]])
|2,495
|Marzu 1, 2010
|0.00002%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Svalbard.html Stima Uffiċjali]
|-
|236
|align=left|''{{bandiera|Gżira Norfolk}}'' ([[Awstralja]])
|2,302
|Awissu 9, 2011
|0.00002%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20160303200110/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|237
|align=left|''{{bandiera|Gżira tal-Milied}}'' ([[Awstralja]])
|2,072
|Awissu 9, 2011
|0.00002%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html ċensiment tal-2011]
|-
|238
|align=left|''{{bandiera|Tokelau}}'' ([[New Zealand|NZ]])
|1,411
|Ottubru 18, 2011
|0.00001%
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120815034343/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf ċensiment tal-2011]
|-
|239
|align=left|''{{bandiera|Niue}}'' ([[New Zealand|NZ]])
|1,000
|Lulju 1, 2012
|0.00001%
|align=left|stima tal-UN
|-
|240
|align=left|{{bandiera|Belt tal-Vatikan}}
|800
|Marzu 1, 2011
|0.00001%
|align=left|[http://www.vaticanstate.va/IT/Stato_e_Governo/NoteGenerali/Popolazione.htm Stima Uffiċjali]
|-
|241
|align=left|''{{bandiera|Gżejjer Kokos}}'' ([[Awstralja]])
|550
|Awissu 9, 2011
|0.000008%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html ċensiment tal-2011]
|-
|242
|align=left|''{{bandiera|Gżejjer Pitcairn}}'' ([[Renju Unit]])
|66
|Lulju 1, 2008
|0.000001%
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Pitcairn.html ċensiment tal-2008]
|}

==Ħoloq esterni==
*[http://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm Nazzjonijiet Uniti Rapport Analitiku għall-reviżjoni tal-2004 tal-Prospetti tal-Popolazzjoni Dinjija] (ir-rapport analitiku għar-reviżjoni tal-2006 ma tkunx disponibbli online) - tinkludi dettalji tal-metodoloġija u s-sorsi użati għall-estimi tal-popolazzjoni ta 'hawn fuq.
[[Kategorija:Listi ta' pajjiżi]]
[[Kategorija:Statistika]]</text>
      <sha1>im4pob7wl1icuq7zojuyy5y91i0libo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skwadra Marittima tal-Forzi Armati ta' Malta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22015</id>
    <revision>
      <id>332694</id>
      <parentid>317454</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T07:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>332694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12297" sha1="1n0rb8y7eb7v60lebryjpn93puy8mkd" xml:space="preserve">{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;big&gt;'''Skwadra Marittima tal-Forzi Armati ta' Malta'''&lt;/big&gt;
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot;|
{| border=0 cellpadding=2 cellspacing=0 style=&quot;background:#f9f9f9; text-align:center;&quot;
|align=left width=130px| [[Stampa:Flag of Malta.svg|120px|Bandiera]]
|align=right width=130px| [[Stampa:Naval Jack of Malta.svg|120px|Bandiera]]
|}
|-
| align=center colspan=2 style=&quot;background:#f9f9f9;&quot; | &lt;br&gt;[[Stampa:US Navy 111205-N-FV216-139 The Armed Forces of Malta counter piracy vessel protection detachment demonstrates aerial boarding procedures during Eur.jpg|270px]] Patrol boats tal-klassi ''Protector'' waqt missjoni kontra l-piraterija fl-2011.
|-
|'''Pajjiż'''
|[[Malta]]
|-
|'''Attiv'''
|1970-llum
|-
|'''Parti minn'''
|[[Forzi Armati ta' Malta]]
|-
|'''Tip'''
|[[Forza navali]]
|-
|'''Daqs'''
|9 patrol boats u 6 dgħajjes
|-
|'''Bażi'''
|[[Xatt it-Tiben]], [[Furjana]]
|-
|}

'''L-Iskwadra Marittima tal-[[Forzi Armati ta' Malta]]''' tikkonsisti fil-forzi navali tar-[[Repubblika ta' Malta]]. L-iskwadra għandha r-responsabbiltà għas-sigurtà tal-ibħra territorjali Maltin u diversi affarijiet oħra fosthom is-salvataġġ. L-iskwadra hi bbażata f'Xatt it-Tiben fil-[[Furjana]].

== Storja ==
Malta kellha l-ewwel forza navali meta kienet taħt l-Ordni ta' San Ġwann. Kellha forza navali qawwija b'vapuri kbar bħas-[[Santa Anna (vapur)|''Santa Anna'']], u bihom il-kavallieri ħadu sehem f'diversi battalji, u l-iktar waħda importanti minnhom kienet il-[[Battalja ta' Lepanto]] fl-1571. Fis-sekli XVII u XVIII vapuri Maltin kienu jaqbdu vapuri Torok u Musulmani f'tip ta' piraterija magħrufa aħjar bħala l-''corso''. Il-forzi navali tal-kavallieri spiċċaw mal-wasla tal-Franċiżi fl-1798, fejn il-vapuri kollha tal-Ordni ħaduhom huma. Fost dawn kien hemm il-bastimenti [[San Zaccharia (vapur)|''San Zaccharia'']] u [[San Giovanni (vapur)|''San Giovanni'']].

Wara l-wasla tal-Ingliżi, il-[[Flotta Marittima]] tar-[[Royal Navy]] kellha bażi f'Malta, u is-sitwazzjoni baqgħet hekk matul l-[[Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel]] u t-[[Tieni Gwerra Dinjija]] sakemm din il-flotta spiċċat fl-1967. Minħabba dan ġiet kreata il-''Maritime Troop of the Malta Land Force'' fl-1970, u Malta ngħatat żewġ patrol boats Amerikani, li kienu magħrufin bħala C23 u C24 (wara P23 u P24). Fl-1971 l-iskwadra tawha isem ġdid, il-''1st (Maritime) Battery of the Malta Land Force''. Fl-1973, nbniet patrol boat fid-dockyard ta' Malta, u din kienet l-unika dgħajsa li qatt serviet mal-Forzi Armati li nbniet ġo Malta. Fis-sebgħinijiet u t-tmeninijiet, Malta ngħatat jew xtrat diversi patrol boats mill-[[Ġermanja tal-Punent]], l-[[Libja]] u r-[[Renju Unit]]. Lejn l-aħħar tat-tmeninijiet u l-bidu tad-disgħinijiet, Malta ngħatat iktar patrol boats mill-[[Ġermanja tal-Lvant]], l-[[Italja]], il-[[Jugożlavja]] u l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Il-flotta t'issa hija magħmula minn vapuri moderni li nbnew bejn l-1998 u l-2012.

== Struttura ==
L-Iskwadra Marittima hi magħmula minn dawn il-partijiet:
*Headquarters Command
*Offshore Command
*Inshore Command
*G Command
*Support Command

==Flotta preżenti tal-Forzi Armati ta' Malta==
Dawn il-vapuri huma f'servizz attiv fl-2014:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;|Klassi
! style=&quot;text-align:left;&quot;|Ritratt
! style=&quot;text-align:left; width:15%;&quot;|Isem
! style=&quot;text-align:left;&quot;|Oriġini
! style=&quot;text-align:left;&quot;|Kummisjonata
! style=&quot;text-align:left; width:23%;&quot;|Nota
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background: lavender;&quot;| Laneċ tat-Tfittxija u Salvataġġ (2 fis-servizz)
|-
| '''[[Klassi Supervittoria 800|Klassi ''Supervittoria 800'']]'''&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://afm.gov.mt/melitai-melitaii |titlu=Official AFM website - AFM Maritime Squadron SAR Supervittoria 800 Rescue Launches overview |data=2013-01-11 |data-aċċess=2013-01-11 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121118152413/http://www.afm.gov.mt/melitai-melitaii |arkivju-data=2012-11-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || [[File:Malta - Sliema (Valletta Ferry harbour) 01 ies.jpg|150px]] || ''Melita I''&lt;br&gt;''Melita II'' || {{bandiera|Italja}} || 1999 || Mibnija fl-1998 mill-Cantiere Navale Vittoria, [[Adria]]
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background: lavender;&quot;| Dgħajjes (6 fis-servizz)
|-
| '''Klassi ''FB Interceptor'''''&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://afm.gov.mt/p01 |titlu=Official AFM website - AFM Maritime Squadron FB Interceptor Vessel overview |data=2013-01-11 |data-aċċess=2013-01-11 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130110233312/http://www.afm.gov.mt/p01 |arkivju-data=2013-01-10 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || || P01 || {{bandiera|Italja}} || 2006 || Mibnija minn FB Design.
|-
| '''Klassi ''Bommeranger'''''&lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://www.afm.gov.mt/p02-p03-p04?l=1 |titlu=Official AFM website - AFM Maritime Squadron Protector Class Offshore Patrol Vessels overview |data=2013-01-11 |data-aċċess=2013-01-11|lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt; || || P02&lt;br&gt;P03&lt;br&gt;P04 || {{bandiera|Finlandja}} || 2012 || Mħallsa mill-fondi tal-EBF
|-
| '''[[Klassi Defender|Klassi ''Defender'']]'''&lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://www.afm.gov.mt/p05-p06 |titlu=Official AFM website - AFM Maritime Squadron Defender Class Boats overview |data=2014-04-16 |data-aċċess=2014-04-16|lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt; || [[File:USCG small boat RB-S 25583.jpg|150px]] || P05&lt;br&gt;P06 || {{bandiera|Stati Uniti}} || 2013 || Mogħtija mill-Gvern tal-Istati Uniti
|-
! colspan=&quot;6&quot; style=&quot;background: lavender;&quot;| Patrol boats (7 fis-servizz)
|-
| '''[[Klassi P21|Klassi ''P21'']]'''&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://afm.gov.mt/p21-p22-p23-p24 |titlu=Official AFM website - AFM Maritime Squadron Austal P21 Class Inshore Patrol Vessels overview |data=2013-01-11 |data-aċċess=2013-01-11 |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2013-01-10 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130110233319/http://www.afm.gov.mt/p21-p22-p23-p24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; || [[File:Armed Forces of Malta Inshore Patrol Craft, P24 - Flickr - sludgegulper.jpg|150px]] || P21&lt;br&gt;P22&lt;br&gt;P23&lt;br&gt;P24 || {{bandiera|Awstralja}} || 2010 ||  Mibnija minn Austal fl-2009.
|-
| '''[[Klassi Protector|Klassi ''Protector'']]'''&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://afm.gov.mt/p51-p52 |titlu=Official AFM website - AFM Maritime Squadron Protector Class Offshore Patrol Vessels overview |data=2013-01-11 |data-aċċess=2013-01-11 |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2012-11-18 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121118065858/http://www.afm.gov.mt/p51-p52 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; || [[File:Malta - Gzira - Lazzaretto Creek (MSTHC) 02 ies.jpg|150px]] || P51&lt;br&gt;P52 || {{bandiera|Stati Uniti}} || 2002&lt;br&gt;2004 || Mibnija fil-Bollinger Shipyards.
|-
| '''[[Klassi Diciotti|Klassi ''Diciotti (modifikata)'']]'''&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://afm.gov.mt/p61 |titlu=Official AFM website - AFM Maritime Squadron Diciotti Class Offshore Patrol Vessel overview |data=2013-01-11 |data-aċċess=2013-01-11 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130110233307/http://www.afm.gov.mt/p61 |arkivju-data=2013-01-10 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || [[File:Malta 248.jpg|150px]] || P61 || {{bandiera|Italja}} || 2005 || Mibnija mill-Fincantieri S.p.A Italy f'Muggiano
|-
|}

==Vapuri u dgħajjes li kienu jagħmlu parti mill-flotta==
&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.battleships-cruisers.co.uk/maltese_navy.htm |titlu=Maltese Navy |pubblikatur=Battleships-cruisers.co.uk |data-aċċess=2011-03-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110422180922/http://battleships-cruisers.co.uk/maltese_navy.htm |arkivju-data=2011-04-22 |lingwa=Ingliż |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://steno.webs.com/112/afm/maritime.htm |titlu=Maritime Squadron Armed Forces of Malta |pubblikatur=Steno.webs.com |data-aċċess=2014-04-05 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140407091957/http://steno.webs.com/112/afm/maritime.htm |arkivju-data=2014-04-07 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.maltashipphotos.com/showproductdetails.asp?PRODUCTCAT1=Maritime%20Squadron |titlu=Maritime Squadron |pubblikatur=Malta Ship and Action Photos |data-aċċess=2014-04-05 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170312223705/http://maltashipphotos.com/showproductdetails.asp?PRODUCTCAT1=Maritime%20Squadron |arkivju-data=2017-03-12 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;|Klassi
! style=&quot;text-align:left;&quot;|Ritratt
! style=&quot;text-align:left; width:10%;&quot;|Isem
! style=&quot;text-align:left;&quot;|Oriġini
! style=&quot;text-align:left;&quot;|Kummisjonata
! style=&quot;text-align:left;&quot;|Dekummisjonata
! style=&quot;text-align:left; width:30%;&quot;|Nota
|-
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background: lavender;&quot;| Patrol boats (23 dekommissjonati)
|-
| || || C21 || {{bandiera|Malta}} || 1971 jew 1973 || || Mibnija Malta oriġinarjament għad-dwana
|-
| '''[[Patrol Craft Fast|Klassi ''Swift'']]''' || [[File:Malta 251.jpg|150px]] || P23 (ex-C23)&lt;br&gt;P24 (ex-C24) || {{bandiera|Stati Uniti}} || 1971 || 2011 || Dgħajjes tal-United States Coast Guard mibnija fl-1967-1968 bl-ismijiet:
*USA C6823 (PCF-813)
*USA C6824 (PCF-816)
Fl-2012 P24 ngħatat lura u qiegħda fil-[[Mużew Marittimu ta' San Diego]].
|-
| || [[File:Malta 304.jpg|150px]] || C25&lt;br&gt;C26 || {{bandiera|Jugożlavja}} || 1975-1976 || c.1990 || Dgħajjes tad-Dwana Libjana mibnija l-[[Jugożlavja]].
|-
| '''Klassi ''Equity''''' || || P25 (ex-C25)&lt;br&gt;P26 (ex-C26) || {{bandiera|Stati Uniti}} || 1991 ||  || Dgħajjes tan-National Oceanic and Atmospheric Administration
|-
| || [[File:View of the Old Walled City of Valletta and its harbor. Malta, Mediterranean Sea.jpg|150px]] || C27&lt;br&gt;C28&lt;br&gt;C29 || {{bandiera|Ġermanja tal-Punent}} || 1972 || || Dgħajjes tad-Dwana Ġermaniża mibnija fl-1952-1956 bl-ismijiet:
*''Brunsbuttel'' (C27)
*''Geier'' (C28)
*''Kondor'' (C29)
|-
| '''Klassi ''Farwa''''' || || C28&lt;br&gt;C29 || {{bandiera|Renju Unit}} || 1975-1976 || c.1990 || Dgħajjes tad-Dwana Libjana mibnija r-[[Renju Unit]] bl-ismijiet:
*''Arrakib'' (C28)
*''Akrama'' (C29)
|-
| '''[[Klassi Kondor|Klassi ''Kondor I'']]''' || [[File:Mal P30.jpg|150px]] || P29&lt;br&gt;P30&lt;br&gt;P31 || {{bandiera|Ġermanja tal-Lvant}} || 1992 || 2004 || Minesweepers tal-Volksmarine mibnija f'Peene Werft fl-1968-1970 bl-ismijiet:
*''Boltenhagen'' (P29)
*''Ueckermuende'' (P30)
*''Pasewalk'' (P31)
P29 u P31 ġew mgħarrqa bħala siti għall-għaddasa fl-2007 u l-2009.
|-
| '''[[Klassi Bremse|Klassi ''Bremse'']]''' || [[File:Malta 250.jpg|150px]] || P32&lt;br&gt;P33 || {{bandiera|Ġermanja tal-Lvant}} || 1992 || 2012&lt;br&gt;2005 || Mibnija f'VEB Yachtwerft Berlin fl-1971-1972
|-
| '''Klassi ''Litoraneo''''' || || P34&lt;br&gt;P35&lt;br&gt;P36&lt;br&gt;P37 || {{bandiera|Italja}} || 1992 || || Dgħajjes tal-Guardia di Finanza
|-
| '''Klassi ''Kalnik''''' || || P38 (ex-C38)&lt;br&gt;P39 (ex-C38) || {{bandiera|Jugożlavja}} || 1982 || || Mogħtija mill-Jugożlavja
|-
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background: lavender;&quot;| Laneċ tat-Tfittxija u Salvataġġ (4 dekommissjonati)
|-
| '''Serje ''RAF 1600'''''|| || C20 || {{bandiera|Renju Unit}} || c.1980 || || Lanċa tal-RAF Search and Rescue Force bl-isem ''RAF 1654''. Id-dgħajsa tinsab mitluqa f'għalqa f'[[Marsaxlokk]].
|-
| '''Serje ''RAF 1300'''''|| [[File:63ft General Purpose Pinnace Mk1 A.jpg|150px]] || C21 || {{bandiera|Renju Unit}} || c.1980 || || Lanċa tal-RAF Search and Rescue Force
|-
| '''Serje ''RAF 2700'''''|| [[File:Vosper Thornycroft 68ft Rescue &amp; Target Towing Launch 1.jpg|150px]] || C68&lt;br&gt;C71 || {{bandiera|Renju Unit}} || 1978 || || Laneċ tal-RAF Search and Rescue Force bl-ismijiet:
*''RAF-2768''
*''RAF-2771''
|-
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background: lavender;&quot;| Landing craft (1 dekommissjonata)
|-
| '''Klassi ''Higgins''''' || [[File:LCVP-plan.gif|150px]] || LC1 || {{bandiera|Stati Uniti}} || || || 
|-
|}

== Referenzi ==
{{referenzi}}

== Ħoloq esterni ==
*[https://web.archive.org/web/20150624052619/http://www.afm.gov.mt/maritimesquadronafm?l=1 Skwadra Marittima fis-sit uffiċjali tal-Forzi Armati]
*[https://web.archive.org/web/20140421084159/http://www.afm.gov.mt/shipsvessels?l=1 Patrol boats tal-Iskwadra Marittima fis-sit uffiċjali tal-Forzi Armati]

[[Kategorija:Malta]]
[[Kategorija:Kultura marittima]]</text>
      <sha1>1n0rb8y7eb7v60lebryjpn93puy8mkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Antonio Schembri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26369</id>
    <revision>
      <id>332681</id>
      <parentid>269860</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T00:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>332681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2178" sha1="rqc3p88iqod6qc95mpu90ui1x934k4q" xml:space="preserve">{{Nebbieta|Bijografija}}{{Infobox bijografija}}

'''Antonio Schembri''' (twieled f'April 1813 fil-Belt Valletta - miet f'Diċembru 1872) kien ornitologu Malti.

Antonio Schembri kien aġent tat-tbaħħir. Huwa kiteb, bit-Taljan, ''Catalogo Ornitologico del Gruppo di Malta'' (1843) li huwa l-ewwel checklist xjentifiku tal-għasafar ta' Malta u wkoll ''Quadro Geografico Ornitologico Ossia Quadro Comparativo dell'Ornitologia di Malta, Sicilia, Roma, Toscana, Liguria, Nizza e la Provincia di Gard'' (ukoll fl-1843). Fi ''Quadro Geografico'' huwa qabbel il-firxa u l-ħabitats tat-tgħammir tal-għasafar ta' Malta, Sqallija, Ruma, it-Toskana, eċċ. f’lista tabulari. Huwa ppubblika wkoll, f'[[Bolonja]], ''Vocabolario dei Sinonimi Classici dell'Ornitologia Europea'' (1846). Huwa kien ħabib u korrispondent ta' Luigi Benoit u kontributur (kien ukoll entomologu) għad-''Dipterologiae Italicae prodromus'' ta' Camillo Róndani.

== Referenzi ==
*{{ċita rivista |kunjom1=Baccetti |isem1=Nicola |kunjom2=Sultana |isem2=Joe |sena=2008 |titlu=Local ornithologists and the early study of central Mediterranean avifauna: the role of Schembri and Damiani in the Maltese and Tuscan Islands |url=http://researcharchive.calacademy.org/research/scipubs/pdfs/v59/Florence%20meeting%20reprint%20files/Florence%20meeting%20Chap%207%20Baccetti%20reprint%20LR.pdf |rivista=Proceedings of the California Academy of Sciences |serje=4 |volum=59 |numru=7 |paġni=111-116 |arkivju-data=2011-07-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110721051401/http://researcharchive.calacademy.org/research/scipubs/pdfs/v59/Florence%20meeting%20reprint%20files/Florence%20meeting%20Chap%207%20Baccetti%20reprint%20LR.pdf |access-date=2021-05-13 |url-status=dead}}

== Ħoloq esterni ==
*{{ċita ktieb | kunjom=Schembri | isem=Antonio | data=1843 | titlu= Catalogo ornitologico del gruppo di Malta | pubblikatur= Tipografia Anglo-Maltese | post=Malta | lingwa=Taljan | url= https://archive.org/stream/catalogoornitol00schegoog#page/n7/mode/2up }}


{{DEFAULTSORT:Schembri, Antonio}}
[[Kategorija:Ornitoloġija]]
[[Kategorija:Xjenzati Maltin]]
[[Kategorija:Twieldu fl-1813]]
[[Kategorija:Mietu fl-1872]]</text>
      <sha1>rqc3p88iqod6qc95mpu90ui1x934k4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Professjoni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26742</id>
    <revision>
      <id>332691</id>
      <parentid>266989</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T06:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>332691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12417" sha1="mudehmzj8a5a2vwpcvidzqyng29ebh6" xml:space="preserve">[[Stampa:A farmer telling his family, a doctor, a vicar and a lawyer Wellcome V0011022.jpg|daqsminuri|348x348px|Tpinġija tas-seklu 19 ta’ bidwi jitħaddet ma’ tabib, ma’ vikarju u ma’ avukat]]
'''Professjoni''' hija okkupazzjoni stabbilita permezz ta’ taħriġ edukattiv speċjalizzat, bl-għan li jingħataw pariri u jiġi pprovdut servizz b’mod oġġettiv u mingħajr kunflitt ta’ interessi lill-oħrajn, għal kumpens dirett u definit, lil hinn għalkollox mill-aspettattiva ta’ gwadann kummerċjali ieħor.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.professions.org.au/what-is-a-professional|titlu=What is a Profession? {{!}} Professions Professionals Professionalism - Australian Council of Professions (ACoP)|sit=www.professions.org.au|data-aċċess=2021-07-05|arkivju-data=2022-09-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220901054651/https://www.professions.org.au/what-is-a-professional/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; It-tradizzjoni [[Medjuevu|Medjevali]] u moderna bikrija kienet tirrikonoxxi tliet professjonijiet biss: id-divinità, il-[[mediċina]] u d-[[dritt]], li kollettivament kienu jissejħu l-“professjonijiet tal-imgħallma”.&lt;ref&gt;Popat, Nitin. ''Introduction to Accounting''. ISBN &lt;bdi&gt;9781329911642&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Perks, R.W.(1993): ''Accounting and Society''. Chapman &amp; Hall (London); &lt;nowiki&gt;ISBN 0-412-47330-5&lt;/nowiki&gt;. p. 2.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fisher, Redwood, ed. (August 1846). &quot;Statistics of the State of New-York&quot;. ''Fisher's National Magazine and Industrial Record''. '''3''' (3): 234.&lt;/ref&gt; Professjoni mhix sengħa u mhix [[industrija]].&lt;ref&gt;{{Ċita rivista|kunjom1=Colman|isem1=Richard|data=2021-07-05|titlu=Medicine is a profession not a trade.|url=https://www.bmj.com/rapid-response/2011/10/28/medicine-profession-not-trade|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Industrial and Labour Law Digest, 1926-1959, Annotated 668; Sharma and Goyal, Hospital Administration And Human Resource Management, 5th Ed, PHI Learning, p. 445.&lt;/ref&gt;

It-terminu ''professjoni'' hija forma mqassra tal-kunċett ta’ ''professjoni liberali'', li oriġina mill-kunċett [[Lingwa Franċiża|Franċiż]] ''profession libérale''. Fis-sekli 19 u 20, it-terminu ssellef kemm-il darba. Fil-qasam tal-leġiżlazzjoni tal-[[Unjoni Ewropea]], eżattament fid-Direttiva 2005/36/KE dwar ir-Rikonoxximent tal-Kwalifiki Professjonali, il-“professjonijiet liberali” huma “dawk il-professjonijiet li jiġu pprattikati abbażi ta’ kwalifiki professjonali rilevanti b’mod personali, responsabbli u indipendenti professjonalment minn dawk li jipprovdu servizzi intellettwali u kunċettwali fl-interess tal-klijent u tal-pubbliku”.

Xi professjonijiet ivarjaw kemxejn bħala status u poter, iżda l-prestiġju tagħhom ġeneralment jibqa’ stabbli tul iż-żmien, anke jekk il-professjoni jibda jkollha iktar rekwiżiti ta’ studju u ta’ [[edukazzjoni]] formali.&lt;ref&gt;Fossum, John; Moore, Michael (December 1975). &quot;The stability of longitudinal and cross-sectional occupational prestige rankings&quot;. ''Journal of Vocational Behavior''. '''7''' (3): 305–311.&lt;/ref&gt; Iktar reċentement id-dixxiplini bħal pereżempju l-arkitettura ġew formalizzati u issa jirrikjedu perjodi twal ta’ studju bl-istess mod.&lt;ref&gt;''Ideas and Beliefs in Architecture and Industrial design: How attitudes, orientations and underlying assumptions shape the built environment''. Oslo School of Architecture and Design. &lt;nowiki&gt;ISBN 82-547-0174-1&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

Għalkemm il-professjonijiet jistgħu jgawdu minn status u prestiġju pubbliku relattivament għoljin, mhux il-professjonisti kollha jaqilgħu salarji għoljin, u anke fi ħdan professjonijiet speċifiċi jeżistu differenzi sinifikanti fis-salarji. Fid-dritt, pereżempju, avukat tad-difiża korporattiv li jaħdem bis-siegħa jaf jaqla’ diversi drabi iktar dak li jaqla’ prosekutur jew difensur pubbliku.

== Studju u taħriġ ==
Professjoni tiġi stabbilita permezz ta’ proċess ta’ professjonalizzazzjoni meta kwalunkwe sengħa jew okkupazzjoni tittrasforma ruħha permezz tal-“iżvilupp tal-kwalifiki formali abbażi tal-edukazzjoni, l-apprendistati u l-eżamijiet, it-twaqqif ta’ korpi regolatorji b’setgħat biex jiġu ammessi u ddixxiplinati l-membri, u xi grad ta’ drittijiet ta’ monopolju”''.''&lt;ref&gt;Alan Bullock &amp; Stephen Trombley, ''The New Fontana Dictionary of Modern Thought,'' London: Harper-Collins, 1999, p. 689.&lt;/ref&gt;

Hemm diversi punti importanti li permezz tagħhom okkupazzjoni tiġi identifikata bħala professjoni, fosthom:

# okkupazzjoni issir okkupazzjoni full-time
# l-istabbiliment ta’ skola tat-taħriġ
# l-istabbiliment ta’ università
# l-istabbiliment ta’ assoċjazzjoni lokali
# l-istabbiliment ta’ assoċjazzjoni nazzjoni tal-etika professjonali
# l-istabbiliment ta’ liġijiet statali tal-għoti tal-liċenzji

L-applikazzjoni ta’ dawn il-punti importanti mas-sekwenza storika ta’ żvilupp ngħidu aħna fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] fil-professjoni ta’ servejer, wasslet biex il-professjoni kienet l-ewwel li kisbet status professjonali ([[George Washington]], [[Thomas Jefferson]], u [[Abraham Lincoln]] kollha ħadmu bħala servejers qabel ma daħlu fil-[[Politiku|politika]]), segwita mill-mediċina, ix-[[xjenza]] attwarja, id-dritt, id-dentistrija, l-inġinerija ċivili, il-loġistika, l-arkitettura u l-kontabilità.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/collections/george-washington-papers/articles-and-essays/george-washington-survey-and-mapmaker/washington-as-public-land-surveyor/|titlu=Washington as Public Land Surveyor {{!}} George Washington: Surveyor and Mapmaker {{!}} Articles and Essays {{!}} George Washington Papers {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2021-07-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nps.gov/liho/learn/historyculture/newsalem.htm|titlu=Lincoln's New Salem 1830-1837 - Lincoln Home National Historic Site (U.S. National Park Service)|kunjom=Springfield|isem=Mailing Address: 413 S. 8th Street|kunjom2=Us|isem2=IL 62701 Phone:492-4241 Contact|sit=www.nps.gov|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.monticello.org/site/research-and-collections/surveying|titlu=Surveying {{!}} Thomas Jefferson's Monticello|sit=www.monticello.org|data-aċċess=2021-07-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/collections/george-washington-papers/articles-and-essays/george-washington-survey-and-mapmaker/washington-as-public-land-surveyor/|titlu=Washington as Public Land Surveyor {{!}} George Washington: Surveyor and Mapmaker {{!}} Articles and Essays {{!}} George Washington Papers {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2021-07-05}}&lt;/ref&gt;

Fis-seklu 19, biż-żieda tat-teknoloġija u tal-ispeċjalizzazzjoni okkupazzjonali, korpi oħra bdew jiddikjaraw status professjonali, fosthom l-inġinerija mekkanika, il-farmaċewtika, il-mediċina veterinarja, il-[[psikoloġija]], l-indukrar, it-tagħlim, ix-xogħol fil-libreriji, l-optometrija u x-xogħol soċjali, li kollha saru professjonijiet sal-1900 permezz tal-ksib tal-punti importanti msemmija hawn fuq.&lt;ref&gt;Buckley, J.W. &amp; Buckley, M.H. (1974): ''The Accounting Profession''. Melville, Los Angeles. Quoted by Perks, p. 4.&lt;/ref&gt;

== Regolamentazzjoni ==
Oriġinarjament, kwalunkwe regolamentazzjoni tal-professjonijiet kienet tkun awtoregolamentazzjoni permezz ta’ korpi bħall-organizzazzjonijiet jew l-assoċjazzjonijiet tat-tobba jew tal-prattikanti fil-qrati. Bir-rwol dejjem jikber tal-gvernijiet, il-korpi statutorji kulma jmur bdew jaqdu dan ir-rwol, u l-membri tagħhom kienu jinħatru mill-professjoni stess jew (kulma jmur) mill-gvernijiet. Il-proposti għall-introduzzjoni jew għat-titjib tar-regolamentazzjoni statutorja jaf jiġu aċċettati minn professjoni ladarba jipproteġu lill-klijenti u ttejjeb il-kwalità u r-reputazzjoni tagħhom, jew tirrestrinġi l-aċċess għall-professjoni u b’hekk twassal biex ikunu jistgħu jiġu imposti miżati iktar għoljin. Inkella jistgħu ma jiġux aċċettati peress li jillimitaw il-libertà tal-membri li jinnovaw jew li jipprattikaw kif iridu skont il-ġudizzju professjonali tagħhom.

Eżempju ta’ dan seħħ fl-2008, meta l-gvern [[Renju Unit|Brittaniku]] ppropona regolamentazzjoni statutorja wiesgħa għall-psikologi. L-ispirazzjoni wara l-bidla kienu għadd ta’ problemi fil-qasam tal-[[psikoterapija]], iżda hemm diversi tipi ta’ psikologi, inkluż fosthom ħafna li ma għandhomx rwol kliniku u fejn ir-raġuni wara r-regolamentazzjoni mhijiex daqshekk ċara. Il-psikoloġija tax-xogħol wasslet għal nuqqas ta’ qbil, u s-Soċjetà Psikoloġika Brittanika kienet favur ir-regolamentazzjoni statutorja tal-“psikologi okkupazzjonali” filwaqt li l-Assoċjazzjoni tal-Psikologi Korporattivi kienet kontra r-regolamentazzjoni statutorja tal-“psikologi korporattivi”.

Minbarra li jirregolaw l-aċċess għal professjoni, il-korpi professjonali jistgħu jistabbilixxu eżamijiet tal-kompetenzi u jinfurzaw kodiċi etiku. Jista’ jkun hemm diversi korpi bħal dawn għal professjoni waħda f’pajjiż wieħed, bħal pereżempju l-korpi tal-kontabilità tar-Renju Unit (ACCA, CAI, CIMA, CIPFA, ICAEW u ICAS), li kollha ngħataw ir-''Royal Charter'' (l-ekwivalenti ta’ ''warrant''), għalkemm il-membri tagħhom mhux neċessarjament kollha għandhom il-kwalifiki, u joperaw flimkien ma’ korpi ulterjuri (AAPA, IFA, CPAA). Eżempju ieħor ta’ korp regolatorju li jirregola professjoni huwa l-Unjoni tal-Għalliema Professjonali ta’ [[Hong Kong]], li tirregola l-imġiba, id-drittijiet, l-obbligi u d-dmirijiet tal-għalliema bis-salarju li jaħdmu fl-istituzzjonijiet edukattivi f’Hong Kong.

Il-professjoni ta’ [[inġinier]] hija rregolata ħafna f’xi pajjiżi (eż. il-[[Kanada]] u l-Istati Uniti) b’sistema rigoruża tal-għoti tal-liċenzji għall-inġiniera professjonali li tikkontrolla l-prattika, iżda mhux f’pajjiżi oħra (eż. ir-Renju Unit) fejn it-titli u l-kwalifiki huma rregolati iżda l-prattika mhijiex.

Tipikament, l-individwi huma meħtieġa skont il-liġi jkunu kkwalifikati minn korp professjonali lokali qabel ma jitħallew jipprattikaw dik il-professjoni. Madankollu, f’xi pajjiżi, l-individwi ma jistgħux ikunu meħtieġa skont il-liġi jkunu kkwalifikati minn tali korp professjonali biex jipprattikaw, bħall-każ tal-kontabilità fir-Renju Unit (għajr xogħol tal-awditjar u tal-insolvenza li legalment jirrikjedu kwalifika minn korp professjonali). F’każijiet bħal dawn, il-kwalifika mill-korpi professjonali effettivament għadha kkunsidrata bħala prerekwiżit għall-prattika mill-biċċa l-kbira ta’ min iħaddem u l-klijenti jistipulaw li l-individwi għandu jkollhom il-kwalifiki qabel ma jqabbduhom għas-servizzi tagħhom. Pereżempju, sabiex wieħed isir professjonist tat-tagħlim bil-kwalifiki meħtieġa f’Hong Kong u jaħdem fi skola ffinanzjata mill-istat/gvern, wieħed jeħtieġ li jkollu Diploma ta’ wara l-Baċellerat fl-Edukazzjoni (&quot;PGDE&quot;) jew Baċellerat fl-Edukazzjoni (&quot;B. Ed&quot;) f’istituzzjoni edukattiva terzjarja jew f’università. Dan ir-rekwiżit ġie stabbilit mill-Uffiċċju tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni ta’ Hong Kong, li huwa d-dipartiment governattiv li jirregola s-settur tal-edukazzjoni ta’ Hong Kong.

== Iktar qari ==

* Abbott, A. (1998). The theory of professions. Chicago, IL: University of Chicago Press.
* Brint, Steven. 1994. ''In an Age of Experts: The Changing Roles of Professionals in Politics and Public Life''. Princeton University Press.
* Penelope J. Corfield, ''Power and the Professions in Britain, 1700–1850,'' Routledge, Londra, 1995.
* Yves Dezalay and David Sugarman, ''Professional Competition and Professional Power,'' Routledge, 1995, &lt;nowiki&gt;ISBN 0-203-97721-1&lt;/nowiki&gt;.
* Eliot Freidson, ''Professional Powers: A Study of the Institutionalization of Formal Knowledge,'' Chicago: University of Chicago Press, 1986, &lt;nowiki&gt;ISBN 0-226-26225-1&lt;/nowiki&gt;.
* Joseph M. Jacob, ''Doctors and Rules: A Sociology of Professional Values,'' Transaction Publishers, New Brunswick u Londra, 1999.
* Montgomery, Jonathan (1989). &quot;Medicine, Accountability, and Professionalism&quot;. ''Journal of Law and Society''. '''16''' (3): 319–39.

== Referenzi ==

[[Kategorija:Professjonijiet]]
[[Kategorija:Kummerċ]]</text>
      <sha1>mudehmzj8a5a2vwpcvidzqyng29ebh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baħar ta' Wadden</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27549</id>
    <revision>
      <id>332683</id>
      <parentid>315340</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T00:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>332683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19965" sha1="c4ji25wlu9ltnn7v0inj73pq3r99r17" xml:space="preserve">[[Stampa:13-09-29-nordfriesisches-wattenmeer-RalfR-05.jpg|daqsminuri|378x378px|Il-Gżejjer Frisjani tat-Tramuntana fil-Baħar ta' Wadden]]
Il-'''Baħar ta' Wadden''' (bl-Olandiż: ''Waddenzee'' [ˈʋɑdə(n)zeː]; bil-Ġermaniż: ''Wattenmeer''; bil-Ġermaniż kollokjali: ''Wattensee'' jew ''Waddenzee''; bid-Daniż: ''Vadehavet''; bil-Frisjan tal-Punent: ''Waadsee''; bil-Frisjan tat-Tramuntana: ''di Heef'') huwa żona intermareali fix-Xlokk tal-[[Baħar tat-Tramuntana]]. Jinsab bejn il-kosta tal-Majjistral tal-[[Ewropa]] kontinentali u l-firxa ta' Gżejjer Frisjani baxxi, u jifforma korp tal-ilma baxx b'artijiet mareali u b'artijiet mistagħdra. Il-Baħar ta' Wadden għandu diversità bijoloġika rikka u huwa żona importanti għat-tnissil u għall-passa tal-[[Għasfur|għasafar]]. Fl-2009, il-partijiet tal-Baħar ta' Wadden li jagħmlu man-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]] u mal-[[Ġermanja]] tniżżlu fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] u l-parti li tagħmel mad-[[Danimarka]] ġiet miżjuda f'Ġunju 2014.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://waddensea-worldheritage.org/|titlu=Wadden Sea {{!}}|sit=waddensea-worldheritage.org|data-aċċess=2021-10-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/news/1160/|titlu=Six new sites inscribed on World Heritage List|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-10-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1314/|titlu=Wadden Sea|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-10-24}}&lt;/ref&gt;

Il-Baħar ta' Wadden jestendi minn [[Den Helder]], fil-Majjistral tan-Netherlands, ikompli tul l-estwarji l-kbar tax-xmajjar tal-Ġermanja, u jibqa' sejjer sal-konfini tat-Tramuntana ta' [[Skallingen]] fid-Danimarka, tul kosta totali ta' xi 500 kilometru u erja totali ta' madwar 10,000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Fi ħdan in-Netherlands, il-Baħar ta' Wadden huwa kkonfinat mill-Ijsselmeer permezz tal-Afsluitdijk. Storikament, ir-reġjuni kostali spiss kienu soġġetti għal għargħar kbar, li rriżultaw f'eluf ta' [[Mewt|mwiet]], inkluż l-għargħar ta' San Marcellus tal-1219, l-għargħar ta' Burchardi tal-1634 u l-għargħar tal-[[Milied]] tal-1717. Uħud minn dawn l-għargħar bidlu l-kosta b'mod sinifikanti.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://fyens.dk/artikel/tusinder-af-omkomne-se-listen-over-historiens-v%C3%A6rste-stormfloder|titlu=Tusinder af omkomne: Se listen over historiens værste stormfloder|kunjom=Christensen|isem=Helena Holmenlund|data=2019-01-08|sit=fyens.dk|lingwa=da|data-aċċess=2021-10-24|arkivju-data=2021-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211024103515/https://fyens.dk/artikel/tusinder-af-omkomne-se-listen-over-historiens-v%C3%A6rste-stormfloder|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://nationalparkvadehavet.dk/muligheder/stormfloder/|titlu=Stormfloder|sit=nationalparkvadehavet.dk|lingwa=da|data-aċċess=2021-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190207015500/https://nationalparkvadehavet.dk/muligheder/stormfloder/|arkivju-data=2019-02-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Bosta digi&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://waddensea-forum.org/images/archive/cultural-landscape/wadden-sea-comp-study_culture.pdf|titlu=Wadden Sea Dikes|data-aċċess=2021-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211024093504/https://waddensea-forum.org/images/archive/cultural-landscape/wadden-sea-comp-study_culture.pdf|arkivju-data=2021-10-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; u diversi mogħdijiet għoljin inbnew u bis-saħħa tagħhom kien hemm ftit li xejn fatalitajiet fl-aħħar għargħar&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://stefannehring.de/downloads/Poster-19_Nehring-1998_sabellaria.pdf|titlu=Nehring|data-aċċess=2021-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170502205444/http://stefannehring.de/downloads/Poster-19_Nehring-1998_sabellaria.pdf|arkivju-data=2017-05-02|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; (anke jekk xi digi xi drabi, f'episodji rari reċenti, ma kinux biżżejjed). B'hekk il-Baħar ta' Wadden huwa fost l-iktar ħabitats mibdula mill-[[bniedem]] fil-[[pjaneta]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Wadden_Sea|titlu=Wadden Sea - The Encyclopedia of Earth|sit=editors.eol.org|data-aċċess=2021-10-24}}&lt;/ref&gt;

== Ambjent ==
[[Stampa:Pilsumer Watt from the Leyhörn 2.jpg|xellug|daqsminuri|321x321px|L-artijiet mareali bit-tajn ta' Pilsumer Watt qrib [[Greetsiel]], il-Ġermanja]]
Il-kelma ''wad'' hija kelma Frisjana u Olandiża li tfisser &quot;art mareali bit-tajn&quot; (bil-Ġermaniż: ''Watt'', bid-Daniż: ''Vade''). Iż-żona hija kkaratterizzata minn artijiet mareali bit-tajn estensivi, trinek mareali iktar fondi (qaliet mareali) u gżejjer, f'reġjun f'taqbida bejn l-art u l-baħar.&lt;ref&gt;Scheffel, Richard L.; Wernet, Susan J., eds. (1980). ''Natural Wonders of the World''. United States of America: Reader's Digest Association, Inc. pp. 408–409. ISBN &lt;bdi&gt;0-89577-087-3&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Il-pajsaġġ fil-biċċa l-kbira tiegħu fforma permezz ta' mareat tat-tempesti fis-sekli 10 sa 14, li ħakmu ħafna raba' bil-peat wara d-duni kostali. Il-gżejjer attwali huma fdalijiet tad-duni kostali preċedenti.

Lejn il-Baħar tat-Tramuntana, il-gżejjer għandhom bosta duni bajjiet wesgħin bir-ramel, u lejn il-Baħar ta' Wadden, il-gżejjer għandhom kosta mareali baxxa. L-impatt tal-mewġ u l-kurrenti li jġorru magħhom is-sedimenti bil-mod il-mod qed jibdlu kemm il-mases tal-art kif ukoll il-kosta. Pereżempju, il-gżejjer ta' [[Vlieland]] u [[Ameland]] resqu lejn il-Lvant matul is-sekli, u tilfu l-art minn naħa u żiduha min-naħa l-oħra.

== Fawna ==
Il-Baħar ta' Wadden huwa famuż għall-flora u l-fawna rikka tiegħu, speċjalment l-għasafar. Mijiet ta' eluf ta' għasafar tal-kosta, papri u wiżż jużaw iż-żona bħala post fejn jieqfu jistrieħu waqt il-passa jew fix-xitwa. Huwa wkoll ħabitat rikk għall-gawwi u għaċ-ċirlewwi&lt;ref&gt;Couzens, Dominic (2008). ''Top 100 Birding Sites of the World''. University of California Press. pp. 27–29. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-520-25932-4&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;, kif ukoll għal diversi speċijiet ta' russetti, paletti u għasafar tal-priża, inkluż popolazzjoni żgħira u li qed tiżdied ta' ajkli tad-denb abjad li qed jitnisslu fiż-żona.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.dr.dk/nyheder/indland/havorne-saetter-ny-rekord-i-danmark|titlu=Havørne sætter ny rekord i Danmark|data=2019-11-20|sit=DR|lingwa=da|data-aċċess=2021-10-24}}&lt;/ref&gt; Madankollu, il-bijodiversità tal-Baħar ta' Wadden qed tonqos meta mqabbla mal-imgħoddi; fir-rigward tal-għasafar, fl-imgħoddi kienu komuni wkoll il-fjamingi u l-pellikani tad-Dalmazji, mill-inqas fiż-żmien ottimali tal-Oloċen meta l-klima kienet iktar sħuna.&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Alanna Mitchell|data=2009|titlu=Seasick|url=http://archive.org/details/seasickoceanchan00mitc|pubblikatur=The University of Chicago Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nikulina, E.A.; U. Schmölcke (2015). &quot;First archaeogenetic results verify the mid-Holocene occurrence of Dalmatian pelican Pelecanus crispus far out of present range&quot;. ''Journal of Avian Biology''. '''46''' (4): 344–351.&lt;/ref&gt; Minħabba l-attività tal-bniedem u t-tibdil fl-ambjent, xi speċijiet ġew estinti, filwaqt li oħrajn mistennija jibdew ipassu hemmhekk.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.fmap.ca//ramweb/media/biodiversity_loss/downloads/RegionalExtinctionExamples.pdf|titlu=Regional Species Extinctions - Examples of regional species extinctions over the last 1000 years and more (PDF)|data-aċċess=2021-10-24|arkivju-url=https://wayback.archive-it.org/all/20110425162323/http://www.fmap.ca//ramweb/media/biodiversity_loss/downloads/RegionalExtinctionExamples.pdf|arkivju-data=2011-04-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://waddensea-worldheritage.org/sites/default/files/2012_natural%20history.pdf|titlu=A natural history of the Wadden Sea – Riddled by contingencies|kunjom=Karsten Reise}}&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Phoca vitulina Terschelling.jpg|daqsminuri|315x315px|Għadd ta' foki jitbasktu fuq ramla fil-Baħar ta' Wadden, qrib [[Terschelling]], in-Netherlands]]
Fost il-ħut il-kbir hemm ir-rebekkini, is-salamun tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]] u t-trota tal-baħar li għadhom preżenti f'diversi sezzjonijiet tal-Baħar ta' Wadden, iżda oħrajn bħall-isturjun Ewropew għadhom jgħixu fir-reġjun bis-saħħa ta' proġett ta' introduzzjoni mill-ġdid. L-unika popolazzjoni naturali ta' ''houting'' (''Coregonus oxyrhynchus'') li għad fadal fid-dinja għadha tgħix fil-parti Daniża tal-Baħar ta' Wadden u ntużat bħala l-bażi għal introduzzjonijiet mill-ġdid iktar lejn in-Nofsinhar, iżda għad hemm konfużjoni tassonomika konsiderevoli dwar l-istatus tal-ispeċi (jekk hijiex l-istess bħall-''houting'' li xi darba kienet tgħix iktar lejn in-Nofsinhar fil-Baħar ta' Wadden).&lt;ref&gt;Carl, R. and P.R. Møller (2012). Atlas over Danske Ferskvandsfisk. Natural History Museum of Denmark, University of Copenhagen, and DTU Aqua. ISBN 9788787519748.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Borcherding, J.; M. Heynen; T. Jäger-Kleinicke; H. V. Winter; and R. Eckmann (2010). Re-establishment of the North Sea houting in the River Rhine. Fisheries Management and Ecology 17(3): 291–293.&lt;/ref&gt; Il-gajdri Ewropej xi darba kienu jiffurmaw saffi kbar sħaħ fir-reġjun u kienu għadhom jeżistu sa xi ftit deċennji ilu, meta nqerdu għalkollox minħabba kombinament ta' mard u l-firxa invażiva kontinwa tal-gajdri tal-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]], li ħadet post il-gajdri Ewropej fil-Baħar ta' Wadden.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://politiken.dk/mad/madnyt/art5470509/Vi-gider-ikke-spise-unikke-danske-%C3%B8sters|titlu=Vi gider ikke spise unikke danske østers|data=2012-10-23|sit=Politiken|lingwa=da-DK|data-aċċess=2021-10-24}}&lt;/ref&gt; Speċjalment il-parti tal-Lbiċ tal-Baħar ta' Wadden naqset ferm. Storikament, ir-[[Renu]] kien bil-bosta l-iktar xmara importanti li kienet tnixxi f'din is-sezzjoni, iżda naqset ferm minħabba d-digi. B'riżultat ta' dan, madwar 90 % tal-ispeċijiet kollha li storikament kienu jgħixu f'dik il-parti tal-Baħar ta' Wadden jinsabu f'riskju.&lt;ref&gt;MacKinnon B.J., 2013. The Nature of Nature. The Once and Future World: Nature as It Was, as It Is, as It Could Be. p.100.&lt;/ref&gt;

Il-Baħar ta' Wadden huwa ħabitat importanti għall-foki komuni u għall-foki griżi. Id-dniefel suwed u d-dniefel ta' geddumhom abjad huma l-unika ċetaċji residenti tal-Baħar ta' Wadden. Kien hemm żmien fejn kienu estinti fil-parti tan-Nofsinhar iżda reġgħu kkolonizzaw iż-żona mill-ġdid.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://home.kpn.nl/~camphuys/Cetacea.html|titlu=Links:|sit=home.kpn.nl|data-aċċess=2021-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211024093506/https://home.kpn.nl/~camphuys/Cetacea.html|arkivju-data=2021-10-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Bosta ċetaċji oħra jżuru l-baħar staġonalment, jew okkażjonalment.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://archive.ph/Y7SPx|titlu=Cetaceans {{!}} Seaonscreen - ZeeinZicht|data=2014-04-05|sit=archive.ph|data-aċċess=2021-10-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita rivista|kunjom1=Lotze|isem1=Heike K.|data=|titlu=Radical changes in the Wadden Sea fauna and flora over the last 2,000 years|url=https://doi.org/10.1007/s10152-004-0208-0|rivista=Helgoland Marine Research|lingwa=en|volum=59|numru=1|paġni=71–83}}&lt;/ref&gt; Fl-[[Storja|istorja]] reċenti, il-balieni tat-Tramuntana tal-Atlantiku u l-balieni griżi (issa estinti fit-Tramuntana tal-Atlantiku)&lt;ref&gt;Mead JG, Mitchell ED (1984). &quot;Atlantic gray whales&quot;. In Jones ML, Swartz SL, Leatherwood S (eds.). ''The Gray Whale''. London: Academic Press. pp. 33–53.&lt;/ref&gt; kienu preżenti fir-reġjun, u x'aktarx kienu jużaw l-ilmijiet kalmi u baxxi għall-ikel u għat-tnissil tagħhom. Kien hemm teorija li kienet tgħid li dawn iċ-ċetaċji ġew ikkaċċjati mill-kaċċaturi tal-balieni tul il-kosta fi żminijiet [[Medjuevu|Medjevali]].&lt;ref&gt;Szaro C.R., Johnston W.D., Wolff. J.W. et al. 1996. Biodiversity of the Wadden Sea. Biodiversity in Managed Landscapes: Theory and Practice. pp. 539.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wolff W. J., 2000. The south-east North Sea: losses of vertebrate fauna during the past 2000 years. Biological Conservation 95: 209-21.&lt;/ref&gt; Ġeneralment kienu ilhom meqjusa estinti fir-reġjun, iżda fin-Netherlands x'aktarx li baliena tat-Tramuntana tal-Atlantiku ġiet osservata qrib il-bajjiet tal-gżira ta' [[Texel]], waħda mill-Gżejjer Frisjani tal-Punent u lil hinn minn Steenbanken, Schouwen-Duiveland f'Lulju 2005.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://home.kpn.nl/~camphuys/flukes.html|titlu=blank|sit=home.kpn.nl|data-aċċess=2021-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211024093503/https://home.kpn.nl/~camphuys/flukes.html|arkivju-data=2021-10-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Żidiet reċenti fl-għadd ta' balieni tal-ġwienaħ kbar jew megatteri u balenotteri żgħar tat-Tramuntana tal-Atlantiku jaf irriżultaw f'iktar żjarat u possibbilment f'kolonizzazzjoni mill-ġdid mill-ispeċijiet fiż-żoni speċjalment madwar [[Marsdiep]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://zoogdierwinkel.nl/sites/default/files/imce/nieuwesite/Publicatie%20fotos/Lutra/downloads/50-1_Camphuys_ea.pdf|titlu=Kees (C.J.) Camphuysen (2007). &quot;Foraging humpback whale (Megaptera novaeangliae)in the Marsdiep area (Wadden Sea), May 2007 and a review of sightings and strandings in the southern North Sea, 2003-2007&quot;|data-aċċess=2021-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140809052046/http://zoogdierwinkel.nl/sites/default/files/imce/nieuwesite/Publicatie%20fotos/Lutra/downloads/50-1_Camphuys_ea.pdf|arkivju-data=2014-08-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.zeezoogdieren.org/2008/10/21/springende-walvis-gezien-bij-texel/|titlu=Springende walvis gezien bij Texel|kunjom=frank|data=2008-10-21|lingwa=nl|data-aċċess=2021-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211024093507/https://www.zeezoogdieren.org/2008/10/21/springende-walvis-gezien-bij-texel/|arkivju-data=2021-10-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Huwa mistenni wkoll li fil-ġejjieni jiġu rkuprati d-dniefel geddumhom qasir lokali li kienu estinti.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Konservazzjoni ==
[[Stampa:Wadlopen bij Pieterburen 02.jpg|daqsminuri|289x289px|Żjarat turistiċi fl-artijiet mareali bit-tajn tal-Baħar ta' Wadden]]
Għadd ta' speċijiet invażivi introdotti mill-bniedem, inkluż algi, pjanti, u organiżmi iżgħar, qed jikkawżaw effetti negattivi fuq l-ispeċijiet indiġeni.&lt;ref&gt;Wolff W.J., Dankers N., Dilemma' K.S., Reijnders P.J.H., Smit C.J., Chapter 17: Biodiversity of the Wadden Sea (Denmark, Germany, The Netherlands): recent changes and future projections. pp. 342.&lt;/ref&gt;

It-tliet pajjiżi li jmiss magħhom il-Baħar ta' Wadden għandhom siti Ramsar fir-reġjun.

Għalkemm il-Baħar ta' Wadden għadu mhux elenkat bħala sit Ramsar transkonfinali, parti kbira mill-Baħar ta' Wadden huwa protett b'kooperazzjoni bejn it-tliet pajjiżi. Il-gvernijiet tan-Netherlands, tad-Danimarka u tal-Ġermanja ilhom jaħdmu flimkien mill-1978 għall-protezzjoni u għall-konservazzjoni tal-Baħar ta' Wadden. Il-kooperazzjoni tkopri l-ġestjoni, il-monitoraġġ u r-riċerka, kif ukoll kwistjonijiet politiċi. Barra minn hekk, fl-1982, intlaħaq qbil fuq Dikjarazzjoni Konġunta dwar il-Protezzjoni tal-Baħar ta' Wadden sabiex jiġu kkoordinati l-attivitajiet u l-miżuri għall-protezzjoni tal-Baħar ta' Wadden. Fl-1997 ġie adottat Pjan Trilaterali dwar il-Baħar ta' Wadden.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://waddensea-secretariat.org/news/20th-anniversary-wadden-sea-plan|titlu=20th Anniversary of the Wadden Sea Plan {{!}} Wadden Sea|sit=waddensea-secretariat.org|data-aċċess=2021-10-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://waddensea-secretariat.org/trilateral-monitoring-and-assessment-programme-tmap|titlu=Trilateral Monitoring and Assessment Programme (TMAP) {{!}} Wadden Sea|sit=waddensea-secretariat.org|data-aċċess=2021-10-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.waddensea-secretariat.org/trilat/trilat.html|titlu=Trilateral Wadden Sea Cooperation - Introduction|data=2012-02-27|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120227154648/http://www.waddensea-secretariat.org/trilat/trilat.html|arkivju-data=2012-02-27|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Fl-1986, iż-Żona tal-Baħar ta' Wadden ġiet iddikjarata bħala riżerva ta' bijosfera mill-UNESCO.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/europe-north-america/netherlands/waddensea-area|titlu=Waddensea Area {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-10-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210614173015/http://unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/europe-north-america/netherlands/waddensea-area|arkivju-data=2021-06-14|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

== Sit ta' Wirt Dinji ==
[[Stampa:13-09-29-nordfriesisches-wattenmeer-RalfR-19.jpg|xellug|daqsminuri|357x357px|Parti mill-Baħar ta' Wadden li tagħmel mal-Ġermanja]]
F'Ġunju 2009, il-Baħar ta' Wadden (il-partijiet taż-Żona ta' Konservazzjoni Olandiża tal-Baħar ta' Wadden u l-Parks Nazzjonali Ġermaniżi tal-Baħar ta' Wadden ta' Niedersachsen u ta' Schleswig-Holstein) ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/travel/2009/jun/26/unesco-world-heritage-sites|titlu=World heritage sites: slave outpost and Buddhist mountain on the list – but Wales has to wait|data=2009-06-26|sit=the Guardian|lingwa=en|data-aċċess=2021-10-24}}&lt;/ref&gt; Modifika minuri fil-konfini fl-2011 żiedet il-Park Nazzjonali tal-Baħar ta' Wadden f'[[Amburgu|Hamburg]], u fl-2014 ġiet miżjuda l-parti li tagħmel mad-Danimarka.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (viii)''' &quot;Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti&quot;; il-'''kriterju (ix)''' &quot;Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar&quot;; u l-'''kriterju (x)''' &quot;Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Rikreazzjoni ==
[[Stampa:Borkum Strandkoerbe 20070712.jpg|daqsminuri|333x333px|Nies fil-bajja ta' Borkum, il-Ġermanja]]
Ħafna mill-gżejjer ilhom postijiet popolari għall-baħar u għall-bajjiet mis-seklu 19.

Iż-żjarat turistiċi fl-artijiet mareali bit-tajn, fejn dak li jkun imur jimxi fuq ir-ramel imtajjen meta l-marea tkun baxxa, saru popolari fil-Baħar ta' Wadden.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.waddensea-worldheritage.org/your-visit|titlu=Your visit {{!}} Wadden Sea|sit=www.waddensea-worldheritage.org|data-aċċess=2021-10-24}}&lt;/ref&gt;

Ir-reġjun huwa popolari wkoll ma' dawk li jħobbu l-opri tal-baħar rikreattivi.

== Letteratura ==
Il-parti Ġermaniża tal-Baħar ta' Wadden intużat bħala l-pajsaġġ għar-rumanz tal-1903 ta' [[Erskine Childers]], ''The Riddle of the Sands'' u għar-rumanz tal-1915 ta' [[Else Ury]], ''Nesthäkchen in the Children's Sanitorium''.

== Referenzi ==

[[Kategorija:Ibħra]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]]
[[Kategorija:Pajjiżi l-Baxxi]]
[[Kategorija:Ġermanja]]
[[Kategorija:Danimarka]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]]</text>
      <sha1>c4ji25wlu9ltnn7v0inj73pq3r99r17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Monasteru tal-Ġlormini</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28420</id>
    <revision>
      <id>332684</id>
      <parentid>332661</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T02:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kent Wang</username>
        <id>28970</id>
      </contributor>
      <comment>South portal of Mosteiro dos Jerónimos 6171.jpg; Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos, upper floor 8486.jpg; Żieda ta' gallerija, tradotta mill-Portugiż; + {{Stampa kbira}}</comment>
      <origin>332684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26484" sha1="imfe2wy89twsb16npg0p0vlx0kl7j4t" xml:space="preserve">[[Stampa:Jerónimos April 2009-4.jpg|daqsminuri|249x249px|Id-daħla prinċipali tal-monasteru u l-partijiet fejn attwalment hemm il-[[Mużew]] Marittimu u l-Mużew Nazzjonali tal-[[Arkeoloġija]].]]
Il-'''Monasteru tal-Ġlormini''' jew il-'''Monasteru tal-Jerónimos''' (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''Hieronymites Monastery''; bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: ''Mosteiro dos Jerónimos'', IPA: [muʃˈtɐjɾu ðuʒ ʒɨˈɾɔnimuʃ]) huwa eks monasteru tal-Ordni ta' [[Ġlormu|San Ġlormu]] ħdejn ix-xmara [[Tagus]] fil-parroċċa ta' Belém, fil-muniċipalità ta' [[Liżbona]], il-[[Portugall]]. Sar nekropoli tad-dinastija rjali Portugiża ta' Aviz fis-seklu 16 iżda ġie sekolarizzat fit-28 ta' Diċembru 1833 b'digriet statali u s-sjieda tiegħu ġiet ittrasferita lill-istituzzjoni tal-karità, ir-Real Casa Pia de Lisboa.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.mosteirojeronimos.pt/en/index.php?s=white&amp;pid=221&amp;identificador=|titlu=XIX century - Monastery of Jeronimos|data=2016-04-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-07-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160402221310/http://www.mosteirojeronimos.pt/en/index.php?s=white&amp;pid=221&amp;identificador=|arkivju-data=2016-04-02|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Il-Monasteru tal-Ġlormini huwa wieħed mill-iżjed eżempji prominenti tal-istil arkitettoniku Manwelin Gotiku Aħħari Portugiż f'Liżbona. Inbena fil-bidu tas-seklu 16 qrib il-post minn fejn [[Vasco da Gama]] żbarka għall-ewwel vjaġġ tiegħu, u l-kostruzzjoni tiegħu ġiet iffinanzjata minn taxxa fuq il-profitti tal-Armadi [[Indja|Indjani]] Portugiżi (il-flotta ta' bastimenti ffinanzjati mill-Kuruna Portugiża). Fl-1880, il-fdalijiet ta' da Gama u dawk tal-[[poeta]] [[Luís de Camões]] (li fl-1572 iċċelebra l-ewwel vjaġġ ta' da Gama fil-poeżija epika tiegħu, ''Il-Lusiad''), ġew ittrasferiti f'oqbra mnaqqxin ġodda fin-navata tal-knisja tal-monasteru, ftit metri 'l bogħod mill-oqbra tar-rejiet [[Manwel I]] u [[Ġwanni III]], li da Gama kien qeda. Fl-1983, il-Monasteru tal-Ġlormini ġie ddeżinjat bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] flimkien mat-[[Torri ta' Belém]] fil-qrib.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/263/|titlu=Monastery of the Hieronymites and Tower of Bel&amp;eacute;m in Lisbon|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-07-14}}&lt;/ref&gt;

== Storja ==
[[Stampa:Belem.Jeronimos02.jpg|daqsminuri|Il-funtani fil-pjazza magħrufa bħala Praça do Império, bis-simboli miż-[[żodjaku]] fil-''calçada.'']]
Il-Monasteru tal-Ġlormini ssostitwixxa l-knisja li qabel kienet teżisti minfloku fl-istess post, li kienet iddedikata lil [[Santa Marija]] ta' Belém u fejn il-patrijiet tal-Ordni militari-reliġjuża ta' [[Ġesù|Kristu]] kienu jipprovdu assistenza lill-baħħara fi tranżitu. Il-port ta' ''Praia do Restelo'' kien post vantaġġuż għall-baħħara, b'ankraġġ sikur u protezzjoni mill-irjieħ, jiġifieri post imkenni li kienu jfittxu l-bastimenti li jidħlu mill-bokka tat-Tagus.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Centro de eLearning do Instituto Politécnico de Tomar (2011), p. 1.&lt;/ref&gt; L-istruttura eżistenti ġiet inawgurata skont l-ordnijiet ta' Manwel I (1469-1521) u l-qrati ta' Montemor o Velho fl-1495, bħala l-post funebri għall-membri tal-Familja Aviz, skont it-twemmin tiegħu li renju dinastiku Iberiku kien se jirrenja wara [[Mewt|mewtu]].&lt;ref&gt;Nuno Senos (2003), p. 103.&lt;/ref&gt; Fl-1496, ir-Re Manwel talab lis-[[Santa Sede]] għal permess biex jibni monasteru fis-sit attwali. L-Eremitaġġ ta' Restelo (''Ermida do Restelo''), kif kienet magħrufa l-knisja, was diġà kienet mitluqa meta Vasco da Gama u l-ekwipaġġ tiegħu qattgħu l-lejl jitolbu hemmhekk qabel telqu għall-ispedizzjoni tagħhom lejn l-Indja fl-1497.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Frederic Pedro Marjay (1972). ''Lisbon and Its Surroundings''. Livraria Bertrand, Sarl. pp. 9–10.&lt;/ref&gt;

== Rinaxximent ==
[[Stampa:Jerónimos.jpg|daqsminuri|Id-daħla għall-knisja prinċipali u għall-kjostru]]
Il-kostruzzjoni tal-monasteru u tal-knisja bdiet fis-6 ta' Jannar 1501 u tlestiet 100 sena wara. Oriġinarjament ir-Re Manwel iffinanzja l-proġett bil-flus li kiseb mill-''Vintena da Pimenta'', taxxa ta' ħamsa fil-mija fuq il-kummerċ mill-[[Afrika]] u l-Orjent, ekwivalenti għal 70 kilogramma (150 libbra) ta' deheb fis-sena, bl-eċċezzjoni tat-taxxi miġbura fuq l-importazzjoni tal-bżar, tal-kannella u tal-imsiemer tal-qronfol, li marru direttament għand il-Kuruna. Bl-influss ta' dawn ir-rikkezzi, l-[[Arkitett|arkitetti]] ma kinux limitati għal pjanti fuq skala żgħira, u r-riżorsi li diġà kienu maħsuba għall-[[Monasteru ta' Batalha]], inkluż il-Panteon ta' Aviz, ġew allokati mill-ġdid għall-proġett f'Belém.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Manwel I għażel l-ordni reliġjuża tal-patrijiet Ġlormini biex jokkupaw il-monasteru, u r-rwol tagħhom kien li jitolbu għar-ruħ eterna tar-Re u li jipprovdu l-assistenza spiritwali lin-navigaturi u lill-baħħara li kienu jitilqu mill-port ta' Restelo biex jiskopru artijiet differenti madwar id-[[Id-Dinja|dinja]]. Il-patrijiet għamlu dan għal iktar minn erba' sekli sal-1833, meta l-ordni reliġjuża ġiet xolta u l-monasteru ġie abbandunat.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[Stampa:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos, upper floor 8486.jpg|daqsminuri|It-tiżjin rikk tal-istil arkitettoniku Manwelin fil-kjostru]]
Il-monasteru ġie ddisinjat bi stil li iktar 'il quddiem sar magħruf bħala Manwelin: stil arkitettoniku elaborat u rikk b'temi [[Skultura|skulturali]] kumplessi li jinkorporaw elementi marittimi u oġġetti skoperti matul l-ispedizzjonijiet navali, imnaqqxa fil-[[ġebla tal-ġir]]. [[Diogo de Boitaca]], l-arkitett, kien pijunier ta' dan l-istil fil-Monasteru ta' Ġesù f'[[Setúbal]]. Boitaca kien responsabbli għat-tfassil tal-pjanta u għat-twettiq tal-kostruzzjoni tal-monasteru, tas-sagristija, u tar-refettorju. Għall-kostruzzjoni uża l-''calcário de lioz'', ġebla tal-ġir lewn id-deheb mill-barrieri ta' Ajuda, mill-wied ta' Alcántara, minn Laveiras, minn Rio Seco u minn Tercena. Is-suċċessur ta' Boitaca kien l-[[Spanja|Ispanjol]] [[Juan de Castilho]], li ħa f'idejh il-kostruzzjoni għall-ħabta tal-1517. Castilho gradwalment kien jaqleb mill-istil Manwelin għal dak Plateresk Spanjol, b'ornamentazzjoni li kienet tinkludi tiżjin rikk b'karatteristiċi dekorattivi tal-oġġetti tal-fidda (''plata''). Il-kostruzzjoni waqfet ħesrem meta r-Re Manwel I miet fl-1521.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Diversi skulturi ħallew il-marka tagħhom fuq din il-binja: [[Nicolau Chanterene]] żied il-profondità bit-temi [[Rinaxximent|Rinaxximentali]] tiegħu, filwaqt li l-arkitett [[Diogo de Torralva]] kompla l-kostruzzjoni tal-monasteru fl-1550, u żied il-[[kappella]] prinċipali, il-kor, u lesta ż-żewġ sulari tal-monasteru, bl-użu ta' motivi Rinaxximentali biss. Ix-xogħol ta' Diogo de Torralva tkompla fl-1571 minn [[Jérôme de Rouen]] (imsejjaħ ukoll Jerónimo de Ruão) li żied xi elementi klassiċi. Il-kostruzzjoni reġgħet waqfet fl-1580 bl-unjoni ta' Spanja u tal-Portugall, peress li l-binja tal-[[Escorial]] fi Spanja kienet qed tixrob il-fondi allokati kollha.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Renju ===
[[Stampa:Mosteiro dos Jerónimos antes de 1755.png|daqsminuri|Il-Monasteru tal-Ġlormini f'nofs is-seklu 18, qabel it-terremot ta' Liżbona tal-1755.]]
Fis-16 ta' Lulju 1604, Filippu ta' Spanja (li rrenja wara l-Unjoni Iberika) għamel il-monasteru [[monument]] funebri rjali, u pprojbixxa ż-żjarat fil-binja għajr għall-familja rjali u l-patrijiet Ġlormini. Fl-1625 inbena portal ġdid, kif ukoll id-daħla tal-kjostru, id-dar tal-gwardjani, garigor taraġ u sala li kienet id-daħla għall-kor ta' fuq iddisinjat mill-arkitett irjali [[Teodósio Frias]] u mwettaq mill-[[bennej]] [[Diogo Vaz]]. Fl-1640, il-pirjol [[Bento de Siqueira]] ordna l-kostruzzjoni tal-librerija tal-monasteru, fejn ġew depożitati l-kotba ta' Infante Luís (iben ir-Re Manwel I) u oħrajn marbuta mal-ordni reliġjuża.

Bl-Indipendenza Portugiża fl-1640, il-monasteru reġa' kiseb ħafna mill-importanza li kellu qabel, u sar il-post funebri għall-panteon irjali; fi ħdanu ndifnu erba' mit-tmint itfal ta' [[Ġwanni IV tal-Portugall]]: Infante Teodósio (1634–1653), Infanta Joana (1636–1653), ir-Re [[Afonso VI]] (1643–1683) u [[Catarina de Bragança]] (1638–1705). Fl-1682 il-ġisem tal-Kardinal Henrique indifen fil-kappelli laterali. Fid-29 ta' Settembru 1855, il-ġisem tar-Re Afonso VI ġie ttrasportat lejn il-panteon irjali tal-Familja Braganza fil-Monasteru ta' São Vicente de Fora, flimkien ma' dawk tal-erba' aħwa tiegħu.

Fl-1663, il-Fratellanza tas-Senhor dos Passos kienet tokkupa l-kappella antika ta' [[Sant'Antnin ta' Padova|Sant'Antnin]], li ġiet imżejna mill-ġdid b'saqaf bil-madum tad-deheb fl-1669, filwaqt li l-affreski fit-taraġ bl-istemmi ta' [[Ġlormu|San Ġlormu]] tlestew fl-1770. Ir-retabli tlestew fl-1709 u fl-1711, ''alfaias'' ta' valur ġew ippreżentati lill-ordni reliġjuża, u s-sagristija ġiet imżejna mill-ġdid fl-1713. Il-pittur [[Henrique Ferreira]] ġie kkummissjonat fl-1720 biex ipitter lir-Rejiet tal-Portugall: is-serje rjali tqiegħdet fis-''Sala dos Reis'' (Sala tar-Rejiet). Henrique Ferreira ġie kkummissjonat ukoll biex ilesti serje ta' pitturi tan-natività.

Il-monasteru rreżista t-terremot ta' Liżbona tal-1755 mingħajr wisq ħsara: iġġarrfu l-balavostri u parti mill-kor ta' fuq biss, iżda ssewwew malajr. Fit-28 ta' Diċembru 1833, il-Monasteru tal-Jerónimos ġie sekolarizzat permezz ta' digriet statali u t-titlu tiegħu ġie ttrasferit lir-''Real Casa Pia de Lisboa'' biex iservi bħala knisja parrokkjali għall-paroċċa ċivili l-ġdida ta' Santa Maria de Belém. Bosta mill-opri tal-[[arti]] u mit-teżori ġew ittrasferiti lill-Kuruna jew inkella ntilfu matul dan il-perjodu. Baqa' battal għall-biċċa l-kbira taż-żmien u l-kundizzjoni tiegħu bdiet tmur għall-agħar.

Ix-xogħol ta' restawr fuq il-monasteru beda wara l-1860, l-ewwel bil-faċċata tan-Nofsinhar taħt is-superviżjoni tal-arkitett Rafael Silva e Castro, u fl-1898 taħt Domingos Parente da Silva. Għalkemm iċ-ċisterna tal-kjostru, iċ-ċelel interni tal-kleru u l-kċina twaqqgħu f'dan iż-żmien, tliet proġetti ta' rikostruzzjoni proposti mill-arkitett J. Colson, inkluż l-introduzzjoni ta' elementi Neo-Manwelini, ma kisbux l-approvazzjoni meħtieġa. Fl-1863, l-arkitett [[Valentim José Correia]] tqabbad mill-ombudsman tal-Casa Pia, Eugénio de Almeida, biex jorganizza mill-ġdid it-tieni sular tad-dormitorju l-antik u jiddisinja t-twieqi (1863-1865). Sussegwentement ġie sostitwit minn [[Samuel Barret]], li bena t-torrijiet fit-tarf estrem tal-Punent tad-dormitorji. Bl-istess mod, Barret ġie sostitwit mid-disinjaturi xeniċi Taljani Rambois u Cinatti, li kienu ħadmu fuq id-disinn tat-Teatru ta' São Carlos, sabiex ikomplu jimmudellaw mill-ġdid il-monasteru minn ġewwa fl-1867. Bejn l-1867 u l-1868, bidlu ferm l-anness u l-faċċata tal-knisja sabiex jagħtuha d-dehra li għandha llum. Waqqgħu l-gallerija u s-Sala tar-Rejiet, bnew it-torrijiet tad-dormitorju tal-Lvant, bnew ir-rużun tal-kor ta' fuq u ssostitwew is-saqaf b'għamla piramidali tat-torri tal-kampnar b'disinn b'għamla ta' mitra. L-immudellar mill-ġdid iddewwem minħabba li fl-1878 ċeda u kkrolla d-dormitorju ċentrali. Wara l-1884, [[Raymundo Valladas]] beda jikkontribwixxi, diġà fl-1886, għar-restawr tal-kjostru u tas-''Sala do Capítulo'', inkluż il-kostruzzjoni tas-saqaf bil-volti. Il-qabar ta' [[Alexandre Herculano]], iddisinjat minn [[Eduardo Augusto da Silva]], tqiegħed fis-''Sala do Capítulo'' fl-1888.

Sabiex jiġi ċċelebrat ir-raba' ċentenarju fl-1898 tal-wasla ta' Vasco da Gama fl-Indja, ġie deċiż li jiġi rrestawrat il-qabar tal-esploratur fl-1894. L-oqbra ta' Vasco da Gama u Luís de Camões, imnaqqax mill-iskultur [[Costa Mota]], tqiegħdu fil-[[kappella]] laterali tan-Nofsinhar. Sena wara, il-monasteru rċieva l-fdalijiet tal-[[poeta]] [[João de Deus]], u iktar 'il quddiem later żdiedu l-oqbra ta' [[Almeida Garret]] (1902), [[Sidónio Pais]] (1918), [[Guerra Junqueiro]] (1923) u [[Teófilo Braga]] (1924).

=== Repubblika ===
[[Stampa:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (08) edited.jpg|daqsminuri|Ir-ritratt uffiċjali meħud wara l-iffirmar tat-Trattat ta' Liżbona quddiem il-Portal tan-Nofsinhar]]
Il-Ministeru għax-Xogħlijiet Pubbliċi (''Ministério das Obras Públicas'') fetaħ kompetizzjoni sabiex jitlesta l-anness, li kellu jservi bħala l-[[Mużew]] Nazzjonali tal-Industrija u tal-Kummerċ (''Museu Nacional da Indústria e Comércio''), iżda l-proġett ġie kkanċellat fl-1899, u minflok intuża għall-Mużew Etnoloġiku tal-Portugall (''Museu Etnológico Português'').

Fl-1898 sar iktar immudellar mill-ġdid tal-monasteru wara x-xogħol li kien wettaq Parente da Silva fl-1895 fuq l-anness ċentrali, issa ssimplifikat, kif ukoll ir-restawr tal-''cadeirals'' (is-siġġijiet tal-kleru fis-servizzi reliġjużi), li tlestew fl-1924 mill-iskultur [[Costa Mota]]. Fl-1938 l-orgni fil-kor ta' fuq ġie żarmat fl-istess żmien li serje ta' twieqi bil-[[ħġieġ]] ikkulurit, iddisinjati minn [[Abel Manta]] u maħduma minn [[Ricardo Leone]], ġew sostitwiti fil-faċċata tan-Nofsinhar.

Bħala parti miċ-ċelebrazzjonijiet li mmarkaw iċ-ċentenarju tal-Portugall modern fl-1939, sar iktar immudellar mill-ġdid fil-monasteru u fit-torri. Matul dawn il-proġetti, il-baldakkin u l-qabar ta' [[Alexandre Herculano]] twaqqgħu u l-bitħa tal-kjostru ġiet pavimentata. Fl-1940 l-ispazju quddiem il-monasteru ġie ddisinjat mill-ġdid għall-Espożizzjoni Portugiża. Il-''Casa Pia'' okkupat l-ispazji interni tal-kjostru u l-oqbra ta' Camões u ta' Vasco da Gama ġew ittrasferiti fil-kor t'isfel. Serje ta' twieqi ddisinjati minn [[Rebocho]] u maħduma minn [[Alves Mendes]] tlestew fl-1950.

Fl-1951 il-fdalijiet tal-President [[Óscar Carmona]] ġew midfuna fis-''Sala do Capítulo''. Iktar 'il quddiem ġew ittrasportati lejn il-Panteon Nazzjonali fl-1966 ħdejn il-fdalijiet ta' eks Presidenti oħra u eroj letterarji tal-pajjiż.

Il-Mużew Marittimu (''Museu da Marinha'') ġie inawgurat fil-binja tal-Punent tal-monasteru fl-1963.

== Repubblika ==
[[Stampa:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos, ground floor 8500.jpg|daqsminuri|It-tiżjin Manwelin tal-kjostru]]
Il-knisja u l-monasteru, flimkien mat-Torri ta' Belém u l-Padrão dos Descobrimentos, huma simbolu tal-Epoka Portugiża tal-Iskoperti u huma fost l-iżjed attrazzjonijiet turistiċi prinċipali ta' Liżbona. Fl-1983, l-UNESCO inkludiet formalment il-Monasteru tal-Ġlormini u t-Torri ta' Belém fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Meta l-Portugall issieħeb fil-Komunità Ekonomika Ewropea, iċ-ċerimonji formali saru fil-kjostru tal-monument (fl-1985).

Matul is-snin 90 tas-seklu 20 saru żewġ wirjiet ewlenin fil-monasteru: ''4 séculos de pintura'' (Erba' Sekli ta' [[Pittura|Pitturi]]), fl-1992; u l-wirja ''&quot;[[Leonardo da Vinci]] – um homem à escala do mundo, um Mundo à escala do homem&quot;'' (Leonardo da Vinci: Raġel fuq Skala Dinjija, Dinja fuq Skala ta' [[Bniedem]]), fl-1998 (li kienet tinkludi l-Kodiċi ta' Leicester, misluf temporanjament mingħand [[Bill Gates]]).

Fl-aħħar tas-seklu 20, l-immudellar mill-ġdid tal-monasteru kompla bil-konservazzjoni, it-tindif u r-restawr, inkluż il-kappella prinċipali fl-1999 u l-kjostru fl-1998-2002.

Fit-13 ta' Diċembru 2007, it-[[Trattat ta' Liżbona]] ġie ffirmat fil-monasteru, u witta t-triq għar-riformi tal-[[Unjoni Ewropea]].

== Arkitettura ==

=== Knisja ta' Santa Marija ===

==== Arkitettura esterna ====

===== Portal tan-Nofsinhar =====
[[Stampa:South portal of Mosteiro dos Jerónimos 6171.jpg|daqsminuri|Il-Portal tan-Nofsinhar bl-istil Manwelin]]
Id-daħla laterali elaborata tal-monasteru ġiet iddisinjata minn [[Juan de Castilho]] u titqies bħala waħda mill-iktar sinifikanti ta' żmienu, iżda fil-fatt mhijiex id-daħla prinċipali tal-binja. Dan il-portal qisu ta' santwarju huwa kbir 32 metru (105 piedi) bi 12-il metru (39 pied), u huwa maqsum fuq żewġ sulari. Il-karatteristiċi elaborati tiegħu jinkludu abbundanza ta' soqfa forfċi u pinnakli, flimkien ma' bosta figuri mnaqqxin bilwieqfa taħt baldakkin f'niċeċ imnaqqxa, madwar [[statwa]] ta' [[Enriku n-Navigatur]], bilwieqfa fuq pedestall bejn iż-żewġ bibien.

It-timpanu, fuq il-bieb doppju, fih żewġ xeni f'nofs riljiev mill-ħajja ta' San Ġlormu: fuq ix-xellug, it-tneħħija tax-xewka minn sieq l-[[iljun]], u fuq il-lemin, l-esperjenza tal-qaddis fid-deżert. Bejn dawn iż-żewġ xeni hemm l-istemma tar-Re Manwel I, filwaqt li l-arċivolta u t-timpanu huma miksija b'simboli u b'elementi Manwelini. Il-Madonna (''Santa Maria de Belém'') tinsab fuq pedestall fuq nett tal-arċivolta, flimkien mal-[[Arkanġlu Mikiel]], filwaqt li fuq il-portal hemm salib tal-Ordni ta' Kristu. Fuq kull naħa tal-portal hemm tieqa kbira bi gwarniċ imżejjen b'mod rikk.

===== Portal assjali =====
[[Stampa:Westernportal jeronimosmonastery.JPG|daqsminuri|Il-Portal tal-Punent, b'tranżizzjoni mill-istil Gotiku għal dak Rinaxximentali, tal-iskultur Nicolau Chanterene, 1517]]
Għalkemm iżgħar mid-daħla tan-Nofsinhar, dan il-portal huwa l-iżjed daħla importanti tal-monasteru minħabba t-tiżjin u l-pożizzjoni tiegħu quddiem l-artal prinċipali. Dan il-portal tal-Punent huwa eżempju tajjeb tat-tranżizzjoni mill-istil [[Gotiku]] għal dak [[Rinaxximent|Rinaxximentali]]. Inbena minn [[Nicolau Chanterene]] fl-1517. X'aktarx li kien l-ewwel kummissjoni tiegħu fil-Portugall. Fis-seklu 19 żdied vestibolu li jifforma tranżizzjoni bejn il-knisja u l-ambulatorju.&lt;ref&gt;Centro de eLearning do Instituto Politécnico de Tomar (2011), p. 2&lt;/ref&gt;

Fit-timpanu hemm xeni mit-twelid ta' [[Ġesù|Kristu]]: mix-xellug għal-lemin: it-Tħabbira (tal-anġlu lil Marija li kienet se twelled); in-Natività (it-twelid tal-Bambin Ġesù); u l-Epifanija (l-adorazzjoni tal-[[Slaten Maġi|maġi]]). Żewġ anġli jżommu f'idejhom l-istemma tal-Portugall, qrib l-arċivolta. Il-koxox tal-portal mimlijin statwi, fosthom l-istatwi tar-Re Manwel I u tar-Reġina Marija ta' Aragona għarkopptejhom f'niċċa taħt baldakkin imżejjen b'mod rikk, u maġenbhom il-qaddisin patruni tagħhom: San Ġlormu u [[Ġwanni l-Battista|San Ġwann il-Battista]], rispettivament. Ir-riffieda huma mżejna b'anġli żgħar bl-istemma f'idejhom u maġenb ir-re hemm sfera nawtika, filwaqt li maġenb ir-reġjina hemm tliet zkuk bl-inwar. Fost l-elementi Rinaxximentali hemm anġli b'ilbies [[Ruma|Ruman]], kerubini, id-dettall u r-realiżmu tar-rejiet u l-istudju tal-għerwien ta' San Ġlormu.

Fil-monasteru kollu kemm bosta rappreżentazzjonijiet ta' San Ġlormu, fil-pitturi, fl-iskulturi u fil-ħġieġ ikkulurit. Tliet eżempji importanti huma:

* ''O Penitente no deserto'' (''Il-Penitenti fid-Deżert''), fil-kor t'isfel, ħdejn il-qabar ta' Vasco da Gama, bil-qaddis magħdur fid-deżert, b'ħaġra f'idu, hu u jimmedita quddiem kurċifiss;
* ''O Estudioso na sua cela'' (''L-Istudjuż fiċ-Ċella Tiegħu''), bil-qaddis bilqiegħda fiċ-ċella tiegħu mdawwar b'kotba miftuħin;
* ''O Doutor da Igreja'' (''It-Tabib fil-Knisja''), fil-kor ta' fuq, b'San Ġlormu solenni bilwieqfa liebes ilbies aħmar u kappell ta' kardinal.

Il-qaddis dejjem jiġi akkumpanjat minn iljun u l-[[Bibbja]].&lt;ref&gt;Centro de eLearning do Instituto Politécnico de Tomar (2011), p. 3.&lt;/ref&gt;

==== Minn ġewwa ====
[[Stampa:JeronimosMonasteryy.jpg|daqsminuri|Il-pilastri u s-saqaf tal-kappella prinċipali]]
[[Diogo Boitac]] ħejja s-sisien għal din il-knisja bi tliet korsiji u ħames kompartimenti taħt volta unika, transett immarkat sew iżda ġej ħarira 'il barra u kor olzat. Il-konfigurazzjoni tal-knisja hija magħmula minn korsiji u navata ta' daqs ugwali. Boitac bena l-ħitan tal-knisja sal-gwarniċi u mbagħad beda l-kostruzzjoni tal-monasteru biswit.

Juan de Castilho, arkitett u skultur [[Spanja|Spanjol]], kompla l-kostruzzjoni fl-1517. Huwa lesta l-ħitan u l-volta mrikkba unika, b'kombinament ta' volti stellar u volti bi traċċi tul il-wisa' ta' 19-il metru (62 pied) tal-knisja. Kull sett ta' trikkib tal-volta huwa mirfud apposta. Id-disinn tal-1522 tal-volta trasversali tat-transett ma fihx pilastri jew kolonni, filwaqt li oriġinarjament Boitac kien ippjana tliet kompartimenti fit-transett. Il-volta mhux mirfuda tat-transett tagħti l-impressjoni lill-viżitatur li qed iżżomm waħedha fl-arja.&lt;ref&gt;University of Minho (January 2005), pp. 20–21.&lt;/ref&gt;

Castilho żejjen ukoll il-kolonni ottagonali rqaq u artikolati, għoljin 25 metru b'elementi grotteski jew bil-fjuri raffinati, tipiċi tal-istil Rinaxximentali. Il-kostruzzjoni ta' din is-sala bl-istil Gotiku Aħħari hija kapulavur estetiku u arkitettoniku: iżżid l-effett spazjali ta' din il-binja enormi. Il-kolonna tat-Tramuntana li tinsab l-eqreb tat-transett fiha medaljun li jaf ġie inkluż apposta għal ritratt ta' Boitac jew ta' Juan de Castilho.
[[Stampa:Tomb of Vasco da Gama 8515.jpg|daqsminuri|Il-qabar ta' Vasco da Gama]]
Fl-aħħar tal-korsiji laterali u fuq iż-żewġ naħat tal-kor hemm l-artali (bi stil Manwelin ukoll) li jmorru lura għas-sekli 16 u 17. Dawn huma mżejna bl-[[injam]] imnaqqax u indurati b'lewn id-deheb u bl-aħdar, u wieħed minnhom fih ix-xbieha ta' San Ġlormu bit-terrakotta mżejna bl-enamel b'diversi kuluri.

Dan il-kor ġie ordnat mir-Reġina Katarina tal-[[Awstrija]] bħala l-qabar għall-mistrieħ ta' dejjem tal-familja rjali. Huwa xogħol [[Jerónimo de Ruão]] (Jean de Rouen) u nħadem bi stil Klassiku. L-oqbra rjali jserrħu fuq [[Iljunfant|iljunfanti]] tal-irħam u jinsabu bejn pilastri Joniċi, b'pilastri Korinzji fuqhom. L-oqbra fuq in-naħa tax-xelluh tal-kor huma tar-Re Manwel I u ta' martu Marija ta' Aragona, filwaqt li l-oqbra tal-lemin huma tar-Re João III u ta' martu Katarina tal-Awstrija.
[[Stampa:JeronimosRoyalTombs.jpg|daqsminuri|L-oqbra rjali fuq l-iljunfanti fil-kappella prinċipali]]

==== Kor t'isfel ====
Fi ħdan il-knisja, fil-kor t'isfel, hemm l-oqbra tal-ġebel ta' Vasco da Gama (1468-1523) u tal-poeta u l-kronista l-kbir tal-Epoka tal-Iskoperti, Luís de Camões (1527-1580). Iż-żewġ oqbra ġew skolpiti mill-iskultur tas-seklu 19 Costa Mota bi stil Neo-Manwelin armonjuż. Il-fdalijiet tat-tnejn li huma ġew ittrasferiti lejn dawn l-oqbra fl-1880.

=== Monasteru ===
Ix-xogħol fuq il-kjostru kwadru kbir (55 metru b'55 metru) tal-monasteru nbeda minn Boitac. Huwa bena l-volti laterali bi ħnejjiet wesgħin u bi twieqi elaborati. Juan de Castilho temm il-kostruzzjoni billi ta' bixra klassika lis-sular t'isfel u bena s-sular ta' fuq. Il-kostruzzjoni ta' dan il-kjostru kienet innovazzjoni għal dak iż-żmien. Castilho bidel il-kolonni tondi oriġinali ta' Boitac għal kolonni rettangolari, u żejjen il-kjostru b'tiżjin bi stil Plateresk. Kull naħa tal-binja fiha sitt kompartimenti bil-volti. L-erba' kompartimenti interni huma mirfuda fuq riffieda enormi li jiffurmaw arkati wesgħin. Il-kompartimenti tal-irkejjen huma kkollegati permezz ta' kostruzzjoni bl-arkati dijagonali li joħorġu fid-dieher il-pilastri mżejna tal-irkejjen. Il-kjostru kellu funzjoni reliġjuża kif ukoll funzjoni rappreżentattiva permezz tat-tiżjin dekorattiv tiegħu u l-motivi dinastiċi simboliċi, fosthom l-isferi nawtiċi, l-istemmi, u s-salib tal-Ordni ta' Kristu, simboli tas-setgħa dinjija dejjem tikber tal-Portugall.
[[Stampa:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos 8498.jpg|daqsminuri|Il-kjostru b'żewġ sulari]]
Il-ħitan ta' ġewwa tal-kjostru fihom bosta motivi Manwelini b'elementi nawtiċi, flimkien ma' motivi Ewropej, [[Għarab]] u tal-Lvant. Il-ħnejjiet għat-tond u l-istruttura orizzontali jaqblu mal-istil arkitettoniku Rinaxximentali, filwaqt li fl-istess ħin hemm rabta mal-arkitettura Spanjola. It-tiżjin tal-ħitan ta' barra tal-bitħa interna saru bi stil Plateresk minn Castilho: l-arkati jinkludu ħnejjiet imżejna li jagħtu lill-kostruzzjoni bixra qisha ta' filugran.

F'waħda minn dawn l-arkati hemm il-qabar solenni tal-poeta [[Fernando Pessoa]], filwaqt li hemm diversi oqbra oħra fosthom dawk tal-poeta u d-drammaturgu Almeida Garrett (1799-1854), tal-[[kittieb]] u l-istoriku Alexandre Herculano (1810-1877), tal-eks Presidenti [[Teófilo Braga]] (1843-1924) u ta' [[Óscar Carmona]] (1869-1951).

Ir-refettorju għandu diversi madumiet ''azulejos'' tas-seklu 18.

Wara r-restawr tal-1850, fil-binja tal-Punent ġew stabbiliti fil-monasteru l-''Museu Nacional de Arqueologia'' (il-Mużew Nazzjonali tal-[[Arkeoloġija]]) u l-''Museu da Marinha'' (il-Mużew Marittimu).

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Il-Monasteru tal-Ġlormini u t-Torri ta' Belém f'Liżbona ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1983 b'modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit fl-2008.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' &quot;Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet&quot;; u l-'''kriterju (vi)''' &quot;Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju&quot;.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Gallerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:South portal of Mosteiro dos Jerónimos 6171.jpg|Portal tan-Nofsinhar
File:Monasterio de los Jerónimos, Lisboa, Portugal, 2022-07-24, DD 38-40 HDR.jpg|Intern tal-knisja
File:Tomb of Vasco da Gama 8515.jpg|Qabar ta' Vasco da Gama
File:Tomb of Luís de Camões 8508.jpg|Qabar ta' Luís de Camões
File:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos 8498.jpg|Kjostru
File:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos, upper floor 8486.jpg|Kjostru, sular ta' fuq
File:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos, ground floor 8500.jpg|Kjostru, sular t'isfel
File:Lion fountain in the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos 8501.jpg|Funtana tal-iljuni fil-kjostru
&lt;/gallery&gt;

{{Stampa kbira|Panorama of Jerónimos Monastery (edited).jpg|1800px|Veduta panoramika tal-monasteru}}

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]]
[[Kategorija:Portugall]]
[[Kategorija:Monasteri]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]]</text>
      <sha1>imfe2wy89twsb16npg0p0vlx0kl7j4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jay Z</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32343</id>
    <revision>
      <id>332687</id>
      <parentid>324185</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T03:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>332687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8612" sha1="jpz46fpmd5nfdsdrqzx5p0rbzbwk8q7" xml:space="preserve">{{Infobox bijografija|image=[[File:Jay-Z 2, 2011.jpg|245px]]|caption=Jay-Z fl-2011}}

'''Jay-Z''', stilizzat '''JAY-Z''' &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://pitchfork.com/news/jay-zs-name-the-hyphen-is-back-and-now-its-in-all-caps/|titlu=JAY-Z's Name: The Hyphen Is Back, And Now It's in All Caps|awtur=Noah Yoo|data=19 juin 2017|sit=[[Pitchfork]]|lingwa=en|data-aċċess=18 octobre 2018}}.&lt;/ref&gt; {{,}} {{#tag:ref|La typographie de son nom de scène a changé à plusieurs reprises au cours de sa carrière, avec les formes '''Jay Z'''&lt;ref name=&quot;NME magazine&quot;&gt;{{lien web|langue=en|url=http://www.nme.com/news/jay-z--3/71533 |titre=Jay Z officially drops the hyphen from his name|consulté le =18 juillet 2013|série=[[NME]]|éditeur=IPC Media Entertainment Network}}.&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;MTV Rapfix&quot;&gt;{{lien web|langue=en|url=http://rapfix.mtv.com/2013/07/18/jay-z-officially-drops-hyphen-to-become-jay-z/ |titre=Jay-Z Officially Drops Hyphen To Become Jay Z|nom=Krishnamurthy|prénom=Sowmya|éditeur=[[MTV News]]|date=18 juillet 2013|consulté le=18 juillet 2013}}.&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;The Guardian&quot;&gt;{{lien web|langue=en|prénom=Sean|nom=Michaels |titre=Jay-Z to become Jay Z in massively disrespectful move against hyphens|date=19 juillet 2013|url=http://www.guardian.co.uk/music/2013/jul/19/jay-z-drops-hyphen-from-name|série=[[The Guardian]]|consulté le=19 juillet 2013|lieu=[[Londres]]}}.&lt;/ref&gt;, '''Jaÿ-Z'''&lt;ref&gt;{{article|langue=en|titre= Jay Z is spelling his name with an umlaut again |périodique= Fact |date= 29 avril 2015 |url= http://www.factmag.com/2015/04/29/jay-z-is-spelling-his-name-with-an-umlaut-again/}}.&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;Revolt&quot;&gt;{{lien web|langue=en|auteur= William E. Ketchum III |titre= JAY-Z's Name: A Complete Timeline of Shawn Carter's Rap Alias |site= Revolt |date= 20 juin 2017 |consulté le= 18 octobre 2018 |url= https://revolt.tv/stories/2017/06/20/timeline-jayzs-hyphens-umlauts-07004cadba}}.&lt;/ref&gt; et '''Jay:Z'''&lt;ref name=&quot;Revolt&quot;/&gt;.|group=Note}}, isem reali '''Shawn Corey Carter''', imwieled{{Data tat-twelid u età|4|decembre|1969}} fi [[Belt ta' New York|New York]], huwa rapper u negozjant [[Stati Uniti|Amerikan]] . Huwa wieħed mill-artisti hip-hop li jaqilgħu l-aktar fl-Amerika. Ir-rivista ''{{Lang|en|[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}'' tistma l-fortuna ta’ Jay-Z għal $ {{Nowrap|2,5 milliards}} . Huwa wkoll wieħed mill-aktar artisti prolifiċi, b’aktar minn mitt miljun album mibjugħa. ; rebaħ wieħed u għoxrin Grammy Awards għax-xogħlijiet mużikali tiegħu u ġie nominat diversi drabi  {{,}} &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt|titlu=RIAA – Gold &amp; Platinum – August 8, 2008|pubblikatur=Riaa.com|data-aċċess=4 septembre 2010}}.&lt;/ref&gt; {{,}} &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://newyork.newsday.com/entertainment/music/grammy-awards-fun-black-keys-jay-z-win-big-1.4615693|titlu=Grammy Awards: Fun., Black Keys, Jay-Z win big|data=11 février 2013|pubblikatur=Newyork.newsday.com|data-aċċess=11 février 2013}}.&lt;/ref&gt; . Ikklassifikat l-ewwel rappers kollha, huwa laħaq l-ewwel post fil-lista ta ' {{citation|plus grands [[Master of Ceremony|MC]] de tous les temps}} stabbilit mill- MTV fl-2006 &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.mtv.com/bands/h/hip_hop_week/2006/emcees/index11.jhtml|titlu=MTV ranks Jay-Z the greatest MC of all-time|pubblikatur=MTV|data-aċċess=28 janvier 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20060415035102/http://www.mtv.com/bands/h/hip_hop_week/2006/emcees/index11.jhtml|arkivju-data=2006-04-15|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; . Tlieta mill-albums tiegħu, ''{{Lang|en|[[Reasonable Doubt]]}}'' (1996), ''{{Lang|en|[[The Blueprint]]}}'' (2001) u ''{{Lang|en|The Black Album}}'' (2003), huma meqjusa bħala klassiċi tal-ġeneru, kollha huma kklassifikati fil-lista ta ' {{citation|[[Les 500 plus grands albums de tous les temps selon Rolling Stone|500 meilleurs albums de tous les temps]]}} stabbilit minn ''{{Lang|en|[[Rolling Stone]]}}'' &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-reasonable-doubt-19691231|titlu=Rolling Stone ranks Reasonable Doubt #250 on its list of the 500 greatest albums of all time|data-aċċess=28 juillet 2012}}.&lt;/ref&gt; {{,}} &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-the-blueprint-19691231|titlu=Rolling Stone ranks The Blueprint #252 on its list of the 500 greatest albums of all time|data-aċċess=28 juillet 2012}}.&lt;/ref&gt; {{,}} &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-the-black-album-20120524|titlu=Rolling Stone ranks The Black Album #349 on its list of the 500 greatest albums of all time|data-aċċess=26 août 2013}}.&lt;/ref&gt; .

Bħala intraprenditur u negozjant, Jay-Z huwa azzjonist tal- ''40/40 Club'' u huwa wieħed mill-ħallieqa tad-ditta lesta għall-ilbies Rocawear &lt;ref name=&quot;EmpireStateofMind&quot;&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=O'Malley Greenburg|isem=Zack|sena=2011|titlu=Empire State of Mind: How Jay-Z Went From Street Corner to Corner Office|url=http://jayzbook.com/about-the-book/|lingwa=en|edizzjoni=Portfolio (Penguin)|isbn=978-1-59184-381-8|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160104170617/http://jayzbook.com/about-the-book/|arkivju-data=2016-01-04|access-date=2024-06-22|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; . Mill-2014, huwa wkoll il-proprjetarju tad-dar tax-xampanja Armand de Brignac  . Ex president tat-tikketta Def Jam Recordings, huwa l-ko-fundatur ta ' Roc-A-Fella Records u fundatur ta ' Roc Nation . Huwa wkoll iċċertifikat mill -NBA u l-MLB &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.24393/title.jay-z-now-a-licensed-nba-mlb-agent|titlu=Jay-Z Now A Licensed NBA, MLB Agent|kunjom=Baker|isem=Soren|data=20 juin 2013|pubblikatur=HipHop DX|data-aċċess=11 janvier 2014|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150318193634/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.24393/title.jay-z-now-a-licensed-nba-mlb-agent|arkivju-data=2015-03-18|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; . Bħala mużiċist, huwa għandu r-rekord għall-albums numru 1 minn artist solo fuq il- ''{{Lang|en|Billboard}}'' 200, li huwa 13. &lt;ref name=&quot;accesshollywood&quot;&gt;Access Hollywood. [http://www.accesshollywood.com/jay-z-beats-elvis-for-no-1-albums-record_article_23080 Jay-Z Beats Elvis For No. 1 Albums Record']. MTV, consulté le 5 novembre 2012.&lt;/ref&gt; {{,}} &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.rap-up.com/2011/08/17/jay-z-and-kanye-west-conquer-albums-chart-with-watch-the-throne/|titlu=Jay-Z and Kanye West Conquer Albums Chart with ‘Watch the Throne’|data=17 août 2011|pubblikatur=Rap-Up.com|data-aċċess=28 décembre 2012|arkivju-data=2016-01-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160104170617/http://www.rap-up.com/2011/08/17/jay-z-and-kanye-west-conquer-albums-chart-with-watch-the-throne/|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; IL{{date-|11 décembre 2009}}, Jay-Z isir l-għaxar artist ta 'suċċess tas-snin 2000 skont ir-rivista ''[[Billboard|{{Lang|en|Billboard}}]]'', kif ukoll il-ħmistax-il aħjar artist solo u l-erbatax-il aħjar rapper wara [[Eminem]], Nelly u 50 Cent &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.billboard.com/#/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009|titlu=Billboard - Music Charts, Music News, Artist Photo Gallery &amp; Free Video|lingwa=en}}.&lt;/ref&gt; . ''{{Lang|en|Rolling Stone}}'' &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/jay-z-20110426|titlu=100 Greatest Artists: Jay-Z|sena=2011|lingwa=en|data-aċċess=29 novembre 2012}}.&lt;/ref&gt; issemmih bħala {{88e}} l-akbar artist ta’ kull żmien. Huwa ilu miżżewweġ lil [[Beyoncé]] mill-2008 u l-koppja għandhom tlett itfal.

== Bijografija ==


Shawn Carter twieled fl-4 ta’ Diċembru 1969 fil-borough ta’ Brooklyn fi New York. Huwa trabba f'Marcy Houses fil-lokal Bedford-Stuyvesant. Hu u t-tliet ħutu trabbew minn ommhom, Gloria Carter, billi missierhom abbanduna d-dar tal-familja. Fi kliemu jispjega li spara lil ħuh fi spalltu fl-1982 ta’ tnax-il sena talli seraqlu l-ġojjellerija. Carter attenda Eli Whitney High School fi Brooklyn, flimkien mar-rapper futur AZ, sakemm l-iskola għalqet il-bibien tagħha. Wara li studja fl-Iskola Għolja tal-Karriera u l-Edukazzjoni Teknika ta’ George Westinghouse f’Downtown Brooklyn, mal-ħbieb tiegħu rapper The Notorious B.I.G. u Busta Rhymes, attenda Trenton Central High School fi Trenton, New Jersey, iżda naqas milli jiggradwa. Fil-kanzunetti tiegħu, huwa jiżvela li kien involut fil-bejgħ tal-kokaina. Jiżvela wkoll li ġie sparat tliet darbiet f’ħajtu.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>jpz46fpmd5nfdsdrqzx5p0rbzbwk8q7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lombardija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33094</id>
    <revision>
      <id>332689</id>
      <parentid>324432</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T04:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>332689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10551" sha1="j7h5mkd8orm6w4xtnp9fhvg4v1l4rv1" xml:space="preserve">{{Infobox|title=Lombadija|titlestyle=background: #ccffcc|image=[[File:Flag of Lombardy.svg|175px|left]] [[File:Flag of Lombardy square.svg|100px|right]]|header1=Amministrazzjoni|headerstyle=background: #ccffcc|label2=Pajjiż|data2={{Flagicon|ITA}} [[Italja]]|label3=Kapital|data3=[[Milan]]|label4=Muniċipalitajiet|data4=1,592|label5=President|data5=[[Attilio Fontana]]|header6=Demografija|label7=Popolazzjoni|data7=10,072,498 abitant|label8=Densità|data8=422 abitant/km2|header9=Ġeografija|label10=Żona|data10=2,386,300 ettaru = 23,863 km2|header11=Mappa|header12=[[File:Lombardy in Italy.svg|245px]]|label13=Websajt|data13=https://www.regione.lombardia.it/wps/portal/istituzionale/}}

'''Lombardija,'''  huwa reġjun fit - Tramuntana tal - Italja, li jinsab fin - Nofsinhar [[Żvizzera|tal - Isvizzera]], fil - Lvant tal - Piemonte, fil - Punent tal - Veneto u fit - Trentino - Alto Adige, u fit - Tramuntana tal - Emilia-Romagna . Il-belt ta' [[Milan]] hija l- kapitali .

Iż-żona hija {{nombre|23857|km|2}}  u l-popolazzjoni tagħha hija stmata għal {{nombre|10072498|habitants}}, li jagħmilha l-aktar reġjun Taljan popolat.
[[Stampa:Map of region of Lombardy, Italy, with provinces-fr.svg|nofs|daqsminuri|Il-provinċji Lombard.]]

== Storja ==
[[Stampa:Lombardia. RRA 3= 72. Pièce 30.jpg|nofs|daqsminuri|Mappa antika tal-Lombardija, 1556.]]


Matul u wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman, [[Italja|l-Italja]] kienet ħarġet minn sensiela ta’ invażjonijiet tribali. L-aħħar u l-aktar notevoli kien dak tal-Lombardi (Longobardi bit-Taljan), li ġew madwar 570. Ir-renju twil tagħhom ta lir-reġjun, li tiegħu Pavia saret il-kapitali fl-626, l-isem attwali tiegħu, il-Lombardija. In-nobbli Franki, tal-Bavarja u tal-Lombardi żammew relazzjonijiet mill-qrib għal diversi sekli. Wara l-fewds inizjali u l-konverżjoni tal-Lombardi għall-Kristjaneżmu fis-seklu 7, ir-relazzjonijiet bejn il-Lombardi u l-popolazzjonijiet lokali tjiebu. Eventwalment, il-lingwa u l-kultura tal-Lombardi assimilaw mal-kultura [[Latina]], u ħallew traċċi f’ħafna kliem tal-lingwa Taljana, ismijiet (speċjalment toponimi), il-kodiċi ċivili, liġijiet, eċċ.

Il-ħakma tal-Lombardi ntemmet fis-sena 774 meta r-re Franki Karlu Manju rebaħ Pavia u annessa r-Renju tal-Italja (l-aktar it-tramuntana u ċ-ċentru tal-Italja) mal-imperu tiegħu. Id-duki u nobbli Lombardi qodma ġew sostitwiti minn vassalli oħra, prinċep-isqfijiet jew markiżi Ġermaniċi. Fl-843 it-Trattat ta’ Verdun ġie konkluż mit-tliet ulied li baqgħu ħajjin ta’ Louis il-Pju, neputijiet ta’ Karlu Manju, li qasmu t-territorji tiegħu, imsejjaħ l-Imperu Karolingju, fi tliet renji. Is-seklu 11 kien ikkaratterizzat minn boom ekonomiku sinifikanti fir-reġjun, minħabba l-iżvilupp tal-kummerċ u speċjalment għal kundizzjonijiet agrikoli favorevoli. Bħal f’reġjuni oħra fl-Italja, dan l-iżvilupp wassal għal rikonoxximent tal-bliet, li l-ġid dejjem jikber tagħhom ippermettahom jisfidaw il-poter suprem feudali tradizzjonali, rappreżentat mill-imperaturi Ġermaniċi u l-legati lokali tagħhom. Dan il-proċess laħaq il-quċċata tiegħu fis-sekli 12 u 13, meta kampjonati Lombardi differenti ffurmati minn bliet alleati tal-Lombardija, ġeneralment immexxija minn [[Milan]], għelbu lill-imperatur Hohenstaufen Frederick I f'Legnano, kif ukoll lin-neputi tiegħu Frederik II, f'Parma.

Id-Dukat ta’ Milan imbagħad ġie strutturat taħt id-dominazzjoni tal-Visconti (1277 – 1447) imbagħad l-Sforza (1450 – 1535). Fi tmiem il-Gwerer Taljani, id-dominazzjoni Spanjola ġiet imposta fuq id-Dukat ta’ [[Milan]] (Trattat ta’ Cateau-Cambrésis fl-1559), imbagħad dik tal-Habsburgi fi tmiem il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola (Trattat ta’ Baden (1714). 

Maħkuma fl-1797 minn Bonaparte li ttrasformaha fir-Repubblika Ċisalpina, il-Lombardija (Lombardija) ġiet ritornata mill-Kungress ta’ Vjenna lill-Awstrija li assoċċjaha mal-Veneto biex tifforma r-renju tal-Lombardija-Venezja. Fl-1848, rewwixta favorevoli għar-Risorgimento rnexxielha tkeċċi temporanjament lill-Awstrijaċi minn [[Milan]]. 

Madankollu, il-Marixxall ħafna marzjali Radetzky, minkejja t-82 sena tiegħu, kontrattakka. Għaffeġ it-truppi tar-Renju ta’ Sardinja matul l-ewwel battalja ta’ Custoza u dik ta’ Novara u b’hekk reġa’ stabbilixxa lill-Awstrija fit-Tramuntana tal-Italja.

Kien biss f’Ġunju 1859 li l-Piedmontese, appoġġjati ħafna mill-Franċiżi, irnexxielhom jiksbu l-vantaġġ fuq l-Awstrija waqt il-battalji ta’ Magenta u Solferino. Madankollu, fit-12 ta’ Lulju, Napuljun III, inkwetat bit-telf fl-armata tiegħu, waqqaf kollox. Fl-armistizju ta' Villafranca, kiseb is-sekwestru tal-Lombardija mar-renju ta' Sardinja ta' Victor-Emmanuel II ta' Savoy u Cavour bi skambju għad-Dukat ta' Savoja u l-Kontea ta' Nizza għal Franza u ż-żamma tal-Awstrija fil-Veneto. Dwar il-Battalja ta’ Solferino, kien waqt dan il-konflitt li Henry Dunant kellu l-inizjattiva li joħloq is-Salib l-Aħmar. 

Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, il-Front Alpin twil 700 km estiż lejn il-Grigal tal-Lombardija u matul il-perjodu ta’ bejn il-gwerra Milan saret iċ-ċentru tal-Armi tal-Ġlieda Taljana&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gallica.bnf.fr/blog/11072016/le-front-italien?mode=desktop|titlu=Le front italien {{!}} Le blog de Gallica|sit=gallica.bnf.fr|data-aċċess=2024-12-02}}&lt;/ref&gt;. Il-kapitali Lombard imbagħad irċeviet il-midalja tad-deheb għall-valur militari għar-rwol tagħha fir-reżistenza matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]]&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://fondazionefeltrinelli.it/scopri/una-medaglia-una-lapide-e-quattro-atti-di-eroismo-per-la-memoria-pubblica-di-milano/|titlu=Memoria pubblica Milano|lingwa=it-IT|data-aċċess=2024-12-02}}&lt;/ref&gt;.

Matul l-isplużjoni ekonomika tas-snin 50 u 60, Milan iffurmaw il-famuż &quot;trijangolu industrijali&quot; tal-Majjistral ma' Turin u Ġenova. Il-belt kienet ukoll il-punt tat-tluq tas-Snin taċ-Ċomb bl-attakk fuq Piazza Fontana fl-1969. Attakk ieħor importanti minn dan il-perjodu seħħ ukoll fil-Lombardija: dak ta’ Piazza de la Loggia fi Brescia fl-1974&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://storicamente.org/indice-2014/le-quang-annees-plomb-italie|titlu=}}&lt;/ref&gt;. 

Fis-snin tmenin, Milan saret simbolu ta’ tkabbir ekonomiku u mobilità soċjali, ikkaratterizzata b’mod partikolari mill-espressjoni Drinking Milan. Dak iż-żmien, il-grupp soċjalista Milaniż ta’ Bettino Craxi (president tal-Kunsill tal-Ministri mill-1983 sal-1987) eżerċita influwenza kbira fuq il-pajjiż. Kien f’Milan li faqqa’ l-iskandlu Tangentopoli fl-1992. Dan ta lok għal investigazzjoni mill-uffiċċju tal-prosekutur pubbliku Milaniż li wasslet għal operazzjoni vasta kontra l-korruzzjoni (li aktar tard testendi għall-pajjiż kollu) bl-isem Clean Hands&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.ilpost.it/2019/03/08/milano-da-bere/|titlu=Cos'è la “Milano da bere”|data=2019-03-08|sit=Il Post|lingwa=it|data-aċċess=2024-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://patrimonio.archivio.senato.it/inventario/fondazione-craxi/bettino-craxi|titlu=Bettino Craxi - Patrimonio dell'Archivio storico Senato della Repubblica|sit=patrimonio.archivio.senato.it|data-aċċess=2024-12-02|arkivju-data=2026-06-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260606204018/https://patrimonio.archivio.senato.it/inventario/fondazione-craxi/bettino-craxi|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Ġeografija ==
Il-wiċċ tal-Lombardija huwa maqsum kważi indaqs bejn pjanuri (li jirrappreżentaw madwar 47% tat-territorju) u żoni muntanjużi (li jirrappreżentaw 41%). It-12% li jifdal tar-reġjun huwa bl-għoljiet. Morfoloġikament, ir-reġjun huwa maqsum f'erba' partijiet: waħda strettament alpina, waħda muntanjuża jew bl-għoljiet, livell ta 'diviżjoni bejn il-Wied ta' Fuq u t-Tisfel, u finalment iż-żona li tinsab fin-nofsinhar tax-Xmara Po. 

Ir-reġjun huwa mqassam minn għexieren ta 'xmajjar (inkluża l-akbar xmara fl-Italja) u hija mogħtija l-ilma minn mijiet ta' lagi naturali u artifiċjali. 

Jilħaq l-ogħla punt tiegħu bil-Punta Perrucchetti (4,020 m) li jappartjenu għall-Alpi tal-Bernina. 

Filwaqt li kważi l-Lombardija kollha tinsab fil-baċin tal-Po, għandha biċċiet żgħar ta’ territorju li jappartjenu għall-baċin tar-Rhine kif ukoll għall-baċin tad-Danubju.

== Tniġġis ==
Il-Lombardija u l-pjanura tal-Po huma esposti ħafna għat-tniġġis. Bliet bħal Milan, Bergamo u Brescia għandhom rati ta’ tniġġis tal-arja ferm ogħla mir-rati Ewropej permessi&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nicematin.com/environnement/pollution-de-lair-voici-les-points-noirs-de-la-carte-europeenne-383200|titlu=Pollution de l'air: voici les points noirs de la carte européenne|kunjom=rédaction|isem=La|data=2019-05-18|sit=Nice-Matin|lingwa=fr|data-aċċess=2024-12-02}}&lt;/ref&gt;. 

Biex jitfa 'dawl fuq il-periklu għall-bnedmin li jgħixu f'ambjenti mniġġsa, l-Istitut tal-Politika tal-Enerġija ta' Chicago reċentement żviluppa l-Indiċi tal-Kwalità tal-Ħajja tal-Arja (AQLI), sistema li kapaċi tanalizza t-tniġġis tal-arja madwar id-dinja kollha. 

Skont ir-riżultati tal-AQLI, it-tniġġis tal-arja fil-pjanura tal-Po tant jolqot lir-residenti li jnaqqashom madwar nofs sena mill-għomor tal-ħajja tagħhom. Ir-raġunijiet ewlenin għaliex hemm garża kbira ta 'tniġġis tal-arja fil-pjanura tal-Po huma strettament relatati mal-bhejjem u l-fabbriki. Fertilizzanti NPK, komposti minn nitroġenu, fosfru u potassju, kif ukoll emissjonijiet tad-demel mit-trobbija intensiva tal-bhejjem u livelli għoljin ta’ dijossidu tan-nitroġenu rilaxxati minn magni tad-diżil u tal-gażolina huma kollha responsabbli għal din il-kundizzjoni diżastruża fit-Tramuntana tal-Italja. Ir-reġjun tal-Lombardija jipproduċi kwantitajiet kbar ta’ skart tal-annimali, kontributur ewlieni għat-tniġġis. Hija tipprovdi aktar minn 40 fil-mija tal-produzzjoni tal-ħalib tal-Italja, pereżempju&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://aqli.epic.uchicago.edu/news/air-pollution-hotspots-in-europe/|titlu=Air pollution hotspots in Europe|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-02}}&lt;/ref&gt;.

== Simbolu tar-reġjun ==
Il-ward Camunian, motiv minqux fuq il-blat skopert fil-Val Camonica, sar is-simbolu tar-reġjun. Rappreżentazzjoni stilizzata ġdida li tmur mill-1974 issa żżejjen il-bandiera tar-reġjun tal-Lombardija.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Stampa:Rosa camuna R24 - Foppe - Nadro (Foto Luca Giarelli).jpg|Rosa Camuna - Val Camonica
Stampa:Flag of Lombardy square.svg|Bandiera tal-Lombardija
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==</text>
      <sha1>j7h5mkd8orm6w4xtnp9fhvg4v1l4rv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francesca Vincenti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33492</id>
    <revision>
      <id>332686</id>
      <parentid>322251</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T02:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>332686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4079" sha1="jyjnvqtaw0y0kd5ksvb5xbre2lmtm1x" xml:space="preserve">'''Francesca Vincenti''' hija eks-windsurfer. Hi rebħet it-titlu tal-Kampjonat Nazzjonali mill-1983 sal-1986. Ingħatat il-premju ‘L-Isportiva tas-Sena’ ta’ Malta fl-1985 u 1986 u kklassifikat fost l-ewwel għaxra f’kampjonati Mondjali, Ewropej, u Pre-Olimpiċi.

== Tfulija ==
Vincenti, twieldet [[Mosta|il-Mosta]], hija l-ħames wild fost disat itfal. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://www.maritimedirectory.com.mt/whois.asp?Lang=e&amp;ID=27|titlu=Malta Maritime Directory :: Who's Who|sit=www.maritimedirectory.com.mt|data-aċċess=2025-01-11}}&lt;/ref&gt; Minkejja li wriet interess fil-baħar minn età bikrija, tgħallmet tgħum meta kellha erbatax-il sena. &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://issuu.com/becommunications/docs/skipper_low_res|titlu=SKIPPER AUGUST 2013 ISSUE 2 by BE.COMMUNICATIONS - Issuu|data=2013-08-29|sit=Ride Like the Wind|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-11|arkivju-data=2025-10-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20251007055115/https://issuu.com/becommunications/docs/skipper_low_res|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Karriera ==
Fost it-titli li kisbet, Vincenti rebħet il-Pre Olympic International SPA Regatta tal-1985 fl-Olanda u ngħatat it-titlu ta’ Dutch National Champion. Fl-1986, kisbet ukoll it-titlu ta’ Mistral Freestyle World Champion, filwaqt li fl-1984 ikklasifikat fit-tielet post fl-International Bermuda Cup. Barra minn hekk, Vincenti kklassifikat fis-sitt post fis-Sailboard World Championship tal-1983 u fit-tielet post fil-Giro d'Italia tal-1983 u l-1984 (tellieqa li ddum ġimagħtejn, fejn l-atleti jridu jtellqu madwar l-Italja). Irnexxielha tidħol fis-sitt post fil-Mistral World’s fl-1984 fit-Tuneżija u anke fil-Mistral Women’s Worlds fl-1986 f’La Rochelle fi Franza. Hi rebħet ukoll il-midalja tal-fidda fil-Mistral Open Europeans f’Isle of Wright fl-1995.

Fl-1988, Vincenti pparteċipat fil-Malta-Sicily Windsurf Race, tellieqa twila 60 mil (97 km) li taqsam il-[[Mediterran|Baħar Mediterran]]. Fiż-żmien li għexet fl-Istati Uniti, kienet meqjusa bħala waħda mis-surfers ewlenin fil-Kosta tal-Lvant fil-Mistral Class, fejn għal xi żmien żammet l-ewwel post fit-tiġrija ta’ dak ir-reġjun. Hi kkompetiet regolarment fil-kwalifikazzjonijiet u l-avvenimenti nazzjonali.

Vinċenti rritornat Malta b’mod permanenti fl-1998 maż-żewġt ibniet tagħha u rtirat mis-surfing kompettitiv. &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Hi tibqa’ attiva f’dan l-isport estrem fil-ħin liberu tagħha. Minkejja dan, Vincenti xorta għadha tippromovi lil Malta bħala destinazzjoni ideali għall-windsurfing u kull tip ta’ sport ta’ barra, bħal tixbit  kayaking u trekking. Spiss tiġi mistiedna biex tagħti l-opinjoni teknika tagħha fuq programmi televiżivi, tar-radju, kif ukoll f’intervisti waqt avvenimenti ta’ profili għoli, bħall-International Rolex Middle Sea Race.

Fl-2014, Vincenti ġiet onorata billi ddaħħlet fil-Malta Olympic Hall of Fame għall-kisbiet tagħha u talli poġġiet lil Malta fil-quċċata tal-ibburdjar f’kompetizzjonijiet internazzjonali. &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://nocmalta.org/hall-of-fame/|titlu=Hall of Fame|sit=Maltese Olympic Committee|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-01-11}}&lt;/ref&gt;  Hi tibqa’ magħrufa bħala waħda mill-aqwa sportivi fil-Gżejjer Maltin.

Francesca hija freediver attiva u tippromovi l-protezzjoni tal-ambjent u hija attivista favur dinja mingħajr plastik u għalhekk tipparteċipa b’mod attiv f’diversi kampanji u attivitajiet li jiġbru l-iskart organizzati minn għaqdiet mhux governattivi.

Vinċenti ħadmet ukoll bħala attriċi u ħadet sehem f’diversi drammi teatrali u kummiedji mtellgħin fit- [[Teatru Manoel]], [[Kavallier ta’ San Ġakbu|il-Kavallier ta' San Ġakbu]], it-Teatru Salesjan u l-Malta Drama Festival. &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.orestecalleja.com/Festa_bil-Bandieri_photo_gallery.htm|titlu=Photo Gallery|sit=www.orestecalleja.com|data-aċċess=2015-09-22}}&lt;/ref&gt; 

== Referenzi ==
&lt;references /&gt;

== Links esterni ==

* Francesca Vincenti at World Sailing
[[Kategorija:Nies ħajjin]]
[[Kategorija:Twieldu fl-1965]]</text>
      <sha1>jyjnvqtaw0y0kd5ksvb5xbre2lmtm1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nies Maltin li mietu fl-2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34089</id>
    <revision>
      <id>332679</id>
      <parentid>332664</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T12:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ToniSant</username>
        <id>4257</id>
      </contributor>
      <comment>/* Settembru */ RIP Giovann</comment>
      <origin>332679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65941" sha1="klzxxcfk5n8fjty6lmulnnhxr36zk7c" xml:space="preserve">'''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.'''

F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. 

Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn:

* Data: Isem u Kunjom, età (jew &quot;??&quot; meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli)

'''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.''

----

== Jannar ==

* 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}&lt;/ref&gt;
* 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}&lt;/ref&gt;
* 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}&lt;/ref&gt;
* 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince &amp; Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}&lt;/ref&gt; 
* 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu=&quot;Nimmissjak Immens, Għażiż&quot; - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}&lt;/ref&gt;

== Frar ==

* 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}&lt;/ref&gt;
* 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}&lt;/ref&gt;
* 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}&lt;/ref&gt;
* 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}&lt;/ref&gt;
* 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}&lt;/ref&gt;
* 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista &lt;ref&gt; {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}&lt;/ref&gt;
* 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;

== Marzu ==

* 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant &lt;ref&gt;{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;
* 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}&lt;/ref&gt;
* 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}&lt;/ref&gt;
* 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;

== April ==

* 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
* 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}&lt;/ref&gt;
* 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}&lt;/ref&gt;

== Mejju ==

* 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}&lt;/ref&gt;
* 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}&lt;/ref&gt;
* 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}&lt;/ref&gt;
* 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}&lt;/ref&gt;
* 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;

== Ġunju ==

* 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}&lt;/ref&gt;
* 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;
* 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}&lt;/ref&gt;
* 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu=&quot;Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid&quot;|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;
* 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}&lt;/ref&gt; 
* 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;
* 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}&lt;/ref&gt;
* 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}&lt;/ref&gt;

== Lulju ==

* 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;
* 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}&lt;/ref&gt;
* 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu=&quot;Mhu se ninsewk qatt&quot; - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Awwissu ==

* 11: [[Norman Hamilton]], 85, xandar u negozjant &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-broadcaster-norman-hamilton-dies-aged-85.1132535|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/kien-pedament-tax-xandir-fpajjizna-l-ewwel-reazzjonijiet-wara-l-mewt-tax-xandar-veteran-norman-hamilton/|titlu=“Kien pedament tax-xandir f’pajjiżna” – l-ewwel reazzjonijiet wara l-mewt tax-xandar veteran Norman Hamilton|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-u-l-partit-laburista-jsellmu-l-memorja-ta-norman-hamilton/|titlu=Il-Prim Ministru u l-Partit Laburista jsellmu l-memorja ta’ Norman Hamilton|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-norman-hamilton-pijunier-tax-xandir-fmalta/|titlu=Imut Norman Hamilton, pijunier tax-xandir f’Malta|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/norman-hamilton-imut-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Norman Hamilton imut fl-età ta’ 85 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-08-11/local-news/Veteran-broadcaster-Norman-Hamilton-dies-aged-85-6736292052|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/11/thabbret-il-mewt-tal-eks-prezentatur-televiziv-norman-hamilton-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-eks preżentatur televiżiv Norman Hamilton fl-età ta' 85 sena|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143727/veteran_broadcaster_and_former_ambassador_norman_hamilton_dead_at_85|titlu=Veteran broadcaster and former ambassador Norman Hamilton dead at 85|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-13-2026.1132660|titlu=Announcements – August 13, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ikbar-vokazzjoni-ta-norman-kienet-il-familja/|titlu=Ara: “L-ikbar vokazzjoni ta’ Norman kienet il-familja”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=14 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 12: [[Nazju Cassar]], 74, Kunsillier f'isem il-Partit Nazzjonalista fir-Rabat sa mit-twaqqif tal-Kunsilli Lokali &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/12/tithabbar-il-mewt-tal-kunsillier-tal-pn-fir-rabat-nazju-cassar/}}&lt;/ref&gt;
* 13: [[Raymond Chetcuti]], 66, eks-Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-raymond-chetcuti-ex-direttur-generali-fil-qasam-socjali-fl-eta-ta-66-sena/|titlu=Imut Raymond Chetcuti, ex Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali fl-età ta' 66 sena|data=2026-08-13|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ragel-umli-ta-qalb-kbira-u-bgentilezza-li-ma-tinsa-qatt-imut-raymond-chetcuti/|titlu=“Raġel umli, ta’ qalb kbira u b’ġentilezza li ma tinsa qatt”: imut Raymond Chetcuti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 16: [[Charles Demicoli]], 80, eks-spettur tal-pulizija u attivist politiku &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/ex-police-inspector-pn-activist-charles-demicoli-dies-aged-80.1132824|titlu=Ex police inspector and PN activist Charles Demicoli dies aged 80|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/16/il-pn-isellem-il-memorja-ta-charles-demicoli/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta’ Charles Demicoli|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;
* 17: [[Lino Cauchi (mużiċist)|Lino Cauchi]], 76, mużiċist (twieled fit-30 ta' Novembru 1949) &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lino-cauchi-wiehed-mill-pijunieri-tal-jazz-malti/|titlu=Imut Lino Cauchi, wieħed mill-pijunieri tal-jazz Malti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/muzicist-rispettat-li-tani-kompozizzjonijiet-mill-isbah-paul-giordimaina-isellem-lil-lino-cauchi/|titlu=&quot;Mużiċist Rispettat Li Tani Kompożizzjonijiet Mill-Isbaħ&quot; – Paul Giordimaina Isellem Lil Lino Cauchi|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-08-17|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-17}}&lt;/ref&gt;
* 17: [[John Lowell]], 90, bankier, eks-chairman tat-Teatru Manoel u ambaxxatur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-manoel-theatre-chairman-ambassador-john-lowell-dies.1132874|titlu=Former Manoel Theatre chairman, ambassador John Lowell dies|kunjom=|isem=|data=2026-08-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-19-2026.1132911|titlu=Announcements – August 19, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;
* 19: [[Ġorġ Mallia]], 68, akkademiku, karikaturist u kittieb &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-prof-gorg-mallia/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Prof. Ġorġ Mallia|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=19 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-akkademiku-gorg-mallia-fl-eta-ta-68-sena/|titlu=Imut l-akkademiku Ġorġ Mallia fl-età ta' 68 sena|data=2026-08-19|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/author-trevor-zahra-pays-tribute-to-late-or-mallia|titlu=Trevor Zahra’s Tribute To Late Ġorġ Mallia|data=2026-08-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143846/cartoonist_or_mallia_draws_his_last_smile_at_68|titlu=Cartoonist Ġorġ Mallia draws his last smile at 68|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=19 Awwissu 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/gorg-mallia-jhalli-warajh-wirt-fl-arti-il-komunikazzjoni-u-l-edukazzjoni/|titlu=Ġorġ Mallia jħalli warajh wirt fl-arti, il-komunikazzjoni u l-edukazzjoni|kunjom=Mallia|isem=Maria Christina|data=2026-08-20|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-20}}&lt;/ref&gt;
* 20: [[Charles J. Falzon]], 87, akkademiku u ekonomista &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/former-university-lecturer-charles-j-falzon-passes-away|titlu=Former university lecturer Charles J Falzon passes away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-lettur-universitarju-charles-j-falzon|titlu=Imut l-eks lettur universitarju Charles J. Falzon|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-21-2026.1133004|titlu=Announcements – August 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-21}}&lt;/ref&gt;
* 26: Mons. [[Lawrenz Zammit]], 75, eks-Arċipriet tal-Furjana &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-mons-lawrenz-zammit/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Mons. Lawrenz Zammit|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=27 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;

== Settembru ==

* 4: [[Bro. Edward Galea]], 102, edukatur Lasaljan &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/bro-edward-galea-icon-de-la-salle-brothers-dies-aged-102.1133704|titlu=Bro. Edward Galea, icon of De La Salle Brothers, dies, aged 102|kunjom=Grech|isem=Herman|data=2026-09-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-br-edward/|titlu=Imut Br Edward|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=4 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-bro-edward-galea-fl-eta-ta-102/|titlu=Imut Bro. Edward Galea fl-età ta' 102|kunjom=|isem=|data=2026-09-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-09-04/local-news/De-La-Salle-s-Brother-Edward-dies-aged-102-6736292676|titlu=De La Salle's Brother Edward dies, aged 102|data=4 Settembru 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/br-edward-anton-galea-fsc-04-09-2026|titlu=Br Edward (Anton) Galea FSC - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=7 Settembru 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-brother-edward-galea.1135056|titlu=Appreciation: Brother Edward Galea|kunjom=Xuereb|isem=Mark|data=2026-10-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-04}}&lt;/ref&gt;
* 7: [[Silvio Meli]], 72, eks-imħallef &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/retired-judge-silvio-meli-dies-aged-72.1133779|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=|isem=|data=2026-09-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-imhallef-emeritu-silvio-meli-fl-ghomor-ta-72-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Imħallef Emeritu Silvio Meli fl-għomor ta’ 72 sena|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=7 Settembru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/144233/retired_judge_silvio_meli_dies_aged_72|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=7 Settembru 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tal-imhallef-irtirat-silvio-meli/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-imhallef-emeritu-silvio-meli/|titlu=Imut l-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-09-07|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/09/07/imut-l-eks-imhallef-silvio-meli/|titlu=AĠĠORNATA: Imut l-eks Imħallef Silvio Meli|kunjom=Cassar|isem=Joe|data=2026-09-07|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}&lt;/ref&gt;
* 7: [[Spiru Cauchi]], 90, mużiċist &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-spiru-cauchi-il-muzicist-veteran-minn-ghajnsielem/|titlu=Imut Spiru Cauchi, il-mużiċist veteran minn Għajnsielem|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/sal-ahhar-gimgha-bqajt-tferrah-lin-nies-anke-fl-isptar-bit-talent-u-s-simpatija-tieghek-l-mep-peter-agius-isellem-lil-spiru-cauchi/|titlu=&quot;Sal-Aħħar Ġimgħa Bqajt Tferraħ Lin-Nies Anke Fl-Isptar Bit-Talent U S-Simpatija Tiegħek&quot; - L-MEP Peter Agius Isellem Lil Spiru Cauchi|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-09-07|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-08}}&lt;/ref&gt;
* 10: [[Lawrence V. Zrinzo]], 81, newrokirurgu &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lawrence-v-zrinzo-il-pijunier-li-introduca-n-newrokirurgija-fmalta|titlu=Imut Lawrence V. Zrinzo, il-pijunier li introduċa n-newrokirurġija f’Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=10 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/neurosurgeon-removed-bullet-wound-hijack-survivor-head-dies.1133950|titlu=Neurosurgeon who removed bullet from hijack victim’s head dies|kunjom=Ellul|isem=Daniel|data=2026-09-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-10}}&lt;/ref&gt;
* 15: [[Paul Cuschieri]], 78, professur tal-mikrobijoloġija &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/microbiologist-professor-paul-cuschieri-passes-away-aged-78|titlu=Microbiologist Professor Paul Cuschieri passes away aged 78|kunjom=Falzon|isem=Julia|data=16 Settembru 2026|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-september-17-2026.1134217|titlu=Announcements – September 17, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-09-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/prof-paul-cuschieri-15-09-2026|titlu=Prof Paul Cuschieri - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;
* 17: [[Joe Attard (GreenMT)|Joe Attard]], ??, negozjant &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://talk.mt/tithabbar-il-mewt-ta-joe-attard-kap-ezekuttiv-ta-greenmt/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Joe Attard - Kap Eżekuttiv ta’ GreenMT|kunjom=|data=2026-09-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;
* 18: [[Joe Gatt (attur)|Joe Gatt]], 86, attur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/lifestyle/television/144476/actor_joe_gatt_dies_aged_86|titlu=Actor Joe Gatt dies aged 86|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=18 Settembru 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-attur-joe-gatt-fl-eta-ta-86-sena/|titlu=Imut l-attur Joe Gatt fl-età ta' 86 sena|data=2026-09-18|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/09/18/imut-l-attur-joe-gatt-fl-eta-ta-86-sena/|titlu=Imut l-attur Joe Gatt fl-età ta' 86 sena|kunjom=|isem=|data=2026-09-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-attur-awtur-u-kantant-joe-gatt/|titlu=Imut l-attur, awtur u kantant Joe Gatt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-l-attur-joe-gatt-fl-eta-ta-86-sena/|titlu=Imut l-attur Joe Gatt fl-età ta’ 86 sena|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=18 Settembru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;
* 25: [[Godfrey Gatt]], 63, żeffien u għalliem taż-żfin &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-godfrey-gatt-kontributur-ta-one-ghal-diversi-snin/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Godfrey Gatt kontributur ta’ ONE għal diversi snin|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=25 Settembru 2025|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/godfrey.gatt|titlu=Godfrey Gatt|sit=Facebook}}&lt;/ref&gt;

== Ottubru ==

* 7: [[Giovann Attard]], 59, kittieb u edukatur &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://gwida.mt/ihalli-din-id-dinja-l-awtur-lokali-giovann-attard-fl-eta-ta-59-sena/|titlu=Iħalli Din Id-Dinja L-Awtur Lokali Giovann Attard Fl-Età Ta' 59 Sena|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-10-07|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://one.com.mt/ihalli-din-id-dinja-giovann-attard/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-awtur u edukatur Giovann Attard|kunjom=Grech Pace|isem=Aymen|data=7 Ottubru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/artist-gentlom-tithabbar-il-mewt-ta-giovann-attard/|titlu=“Artist ġentlom” – titħabbar il-mewt ta’ Giovann Attard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=7 Ottubru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/10/07/tithabbar-il-mewt-ta-giovann-attard/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Giovann Attard|kunjom=|isem=|data=2026-10-07|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;

== Ara aktar ==

* [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026

== Referenzi ==
{{Referenzi}}

[[Kategorija:Nies Maltin]]
[[Kategorija:2026 f'Malta]]
[[Kategorija:Imwiet f'Malta]]
[[Kategorija:Mietu fl-2026|*]]
[[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]]</text>
      <sha1>klzxxcfk5n8fjty6lmulnnhxr36zk7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bayonne</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34654</id>
    <revision>
      <id>332682</id>
      <parentid>332486</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T00:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>332682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20599" sha1="gznbbswmlcrhh5kwh0v3xxbdr9inr6e" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Bayonne,''' ''Baiona'' [[Lingwa Baska|bil-Bask]] u bil-Gaskon, hija komunali [[Franza|Franċiża]] u waħda miż-żewġ sottoprefetturi tad- dipartiment ta' Pyrénées-Atlantiques, fir -reġjun ta' [[Nouvelle-Aquitaine]] .

Fl-1023, Bayonne kienet il-belt kapitali ta' Labourd, u espandiet fis- {{s-|XII}} lejn u lil hinn mix- Nive, meta nbena l-ewwel pont fuq l- Adour . Wara ż-żwieġ fl-1152 ta' Eleanor ta' Aquitaine ma' Henry Plantagenet, Konti ta' Anjou u Maine, Duka tan-Normandija u futur Re tal-Ingilterra, il-belt kisbet importanza militari u speċjalment kummerċjali, grazzi għall-kummerċ marittimu mal-Ingilterra. Ġiet separata mill-viskontea ta' Labourd fl -1177 minn Richard the Lionheart . Dan tal-aħħar jikkonferma jew jistabbilixxi għadd ta’ drittijiet jew libertajiet għall-katidral kif ukoll għall-abitanti.&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |last=Boutoulle |first=Frédéric |date=2011 |title=Richard cø eur de Lion, Bayonne et le Labourd (1169-1199) |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01537354 |journal=Annales du Midi |issue=275 |page=325–351 |access-date=2018-01-30}}.&lt;/ref&gt; Il-belt tinnegozja direttament mal-Ingilterra u l-Olanda. Fl -1451, il-belt ittieħdet mill- Kuruna ta' Franza, fi tmiem il-Gwerra tal-Mitt Sena . It-telf tal-kummerċ mal-Ingliżi u t-tbajja’ tax-xmara, imbagħad iċ-ċaqliq tagħha lejn it-tramuntana, dgħajfuha Madankollu, id-distrett ta’ Saint-Esprit żviluppa, grazzi għall-wasla ta’ popolazzjoni Lhudija li kienet qed taħrab mill- [[Inkwiżizzjoni Spanjola]] . Bayonne għandha r-reputazzjoni tagħha fil-qasam taċ-ċikkulata lil din il-komunità. Il-kors tal-Adour ġie mibdul fl-1578 taħt id-direzzjoni ta' Louis de Foix, u x-xmara, meta rritornat lejn il-ħalq tagħha ta' qabel, irrestawrat lill-port ta' Bayonne l-attività li kienet intilfet għal aktar minn {{Nowrap|cent ans}} . {{s-|XVII}}, il-belt ġiet imsaħħa minn Vauban .Fl -1814, Bayonne u l-inħawi tagħha kienu x-xena ta' ġlied bejn it-truppi Napoleoniċi u l-koalizzjoni Spanjola-Anglo-Portugiża mmexxija mid- Duka ta' Wellington. il-belt imbagħad għaddiet mill-assedju finali tagħha.

Fl-1951 ġie skopert il- qasam tal-gass ta' Lacq, il -kubrit fatali estratt u ż-żejt assoċjat intbagħtu mill- port ta' Bayonne . Matul it-tieni nofs {{s-|XX}}, inbnew ħafna kumplessi kbar ta' djar, li ffurmaw kwartieri ġodda fil-periferija, u l-belt espandiet biex tifforma konurbazzjoni ma' Anglet u Biarritz. ; din l-agglomerazzjoni ssir il-qalba ta' żona urbana vasta tal-Bask-Landes.

Fl-2016, Bayonne kienet muniċipalità b'aktar minn {{nombre|50000|habitants}}, l-aktar waħda ewlenija fiż-żona urbana ta' Bayonne fejn tmiss ma ' Anglet u Biarritz . Minkejja l-influwenzi mħallta tagħha, issa hija rikonoxxuta bħala l-belt ewlenija tal- Pajjiż Bask Franċiż . Bħala konnessjoni importanti fl- Ewrobelt Baska Bayonne-San Sebastián, għandha rwol ta' kapitali kummerċjali u turistika tal -baċir tal-Adour (il-kapitali industrijali u amministrattiva hija Pau ). L-industrija moderna {{incise|[[métallurgie]] et [[industrie chimique|produits chimiques]]}}   setgħet tistabbilixxi ruħha hemmhekk, grazzi għall-provvista u l-possibbiltajiet tat-tbaħħir bil-baħar mill -port tagħha. Iżda huma primarjament l-attivitajiet tas-servizzi li, llum, jirrappreżentaw l-akbar sors ta' impjiegi. Bayonne hija wkoll kapitali kulturali, belt b'influwenzi Baski u Gaskoni u b'passat storiku għani. Il-wirt tagħha jinsab fl-arkitettura tagħha, fid-diversità tal-kollezzjonijiet tal-mużewijiet tagħha, iżda wkoll fl-ispeċjalitajiet gastronomiċi tagħha jew fl-avvenimenti tradizzjonali tagħha bħall- festivals famużi ta' Bayonne.

== Ġeografija ==
Bayonne tinsab fin-nofsinhar tal-punent ta' [[Franza]] fuq il-fruntiera tal-punent bejn il-[[Pajjiż Bask]] u l-[[Gascony]]. Din żviluppat fil-konfluwenza tal-Adour u t-tributarju tagħha fuq ix-xatt tax-xellug, in-Nive, 6 km mill-kosta Atlantika. Il-komun kien parti mill-provinċja Baska ta' Labourd.

== Klima ==
Il-klima ta' Bayonne hija relattivament simili għal dik tal-ġar tagħha [[Biarritz]], deskritta hawn taħt, b'xita pjuttost qawwija; il-klima oċeanika hija dovuta għall-prossimità tal-[[Oċean Atlantiku]]. It-temperatura medja tax-xitwa hija madwar 8 °C, u madwar 20 °C fis-sajf. L-inqas temperatura rreġistrata kienet −12.7 °C fis-16 ta' Jannar 1985 u l-ogħla 40.6 °C fl-4 ta' Awwissu 2003 fil-mewġa tas-sħana Ewropea tal-2003. Ix-xita fuq il-kosta Baska rarament tkun persistenti ħlief matul maltempati tax-xitwa. Ħafna drabi tieħu l-forma ta' maltempati qawwija ta' żmien qasir&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lachainemeteo.com/meteo-france/ville-57719/previsions-meteo-bayonne-aujourdhui|titlu=Meteo Bayonne (64100) - Pyrénées-Atlantiques : Prévisions Meteo GRATUITE à 15 jours|data=2026-09-26|sit=La Chaîne Météo|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Storja ==
Bayonne nbniet fi ħdan is-swar tagħha, li għal żmien twil rażżnu l-espansjoni tagħha. Data ewlenija kienet id-demilitarizzazzjoni tal-belt fl-1907, li xprunat l-iżvilupp ta’ kwartieri ġodda, u ħolqot estensjoni vera tal-belt storika lil hinn mis-swar&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Bayonne|isem=Ville de|titlu=Comprendre la formation de la ville|url=https://www.bayonne.fr/cest-a-bayonne/culture/histoire-et-patrimoines/une-ville-dart-et-dhistoire/comprendre-la-formation-de-la-ville|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26|arkivju-data=2022-12-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221215014927/https://www.bayonne.fr/cest-a-bayonne/culture/histoire-et-patrimoines/une-ville-dart-et-dhistoire/comprendre-la-formation-de-la-ville|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

'''&lt;big&gt;Minn Lapurdum sa Baiona&lt;/big&gt;'''

Lapurdum, il-kamp [[Ruman]] li ta lok għal Bayonne, ġie stabbilit fil-konfluwenza tax-xmajjar Adour u Nive, fuq għolja madwar għaxar metri għolja. Fir-4 seklu WK, kien imdawwar b'ħajt fortifikat, u b'hekk sar żona protetta, li ddeterminat il-futur tas-sit. Madwar din il-konfluwenza, żewġ distretti storiċi tal-belt ħadu forma matul il-Medju Evu: ''Grand-Bayonne'', fuq l-għoljiet li jdawru l-katidral, u ''Petit-Bayonne'', aktar 'l isfel fuq ix-xatt tal-lemin tax-xmara Nive. Il-belt minn dakinhar 'il quddiem bdiet tissejjaħ ''Baiona''. Fid-daħla tat-tramuntana tal-belt, fuq ix-xatt tal-lemin tax-[[xmara Adour]], is-subborg ta' Saint-Esprit jikkostitwixxi t-tielet distrett storiku medjevali&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.guide-du-paysbasque.com/fr/experiences/culturelle/article-bayonne-ville-d-art-et-d-histoire-140.html|titlu=Bayonne, ville d’art et d’histoire - Guide du Pays Basque|sit=www.guide-du-paysbasque.com|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;.

'''&lt;big&gt;Bayonne, fortizza u port&lt;/big&gt;'''

It-tisħiħ tal-fortifikazzjonijiet fis-sekli 16 u 17 ħoloq ċirku veru ta’ ħitan li llum jdawwar il-qalba tal-belt. Minħabba n-nuqqas ta’ spazju, id-djar inbnew ’il fuq, u okkupaw l-ispazju tal-btieħi u l-ġonna. Il-vokazzjoni marittima ta’ Bayonne, it-tarzni rinomati tagħha, u l-kummerċ fuq distanzi twal tagħha għamluha belt portwarja prestiġjuża ħafna, ċentru għall-merkanzija bejn it-Tramuntana u n-Nofsinhar tal-[[Ewropa]].

'''&lt;big&gt;Bayonne qed tiftaħ u timmodernizza&lt;/big&gt;'''

Il-belt daħlet fl-era moderna fis-seklu 19 b'faċilitajiet ġodda: stazzjon tal-ferrovija, swali tas-swieq, biċċeriji, sptar, skola sekondarja, pontijiet tal-ġebel, u toroq ġodda. L-annessjoni ta' Saint-Esprit, komunali fir-reġjun ta' Landes mir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]] 'l hawn, fetħet prospetti wesgħin għall-iżvilupp urban&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.guide-du-paysbasque.com/fr/experiences/culturelle/article-bayonne-ville-d-art-et-d-histoire-140.html|titlu=Bayonne, ville d’art et d’histoire - Guide du Pays Basque|sit=www.guide-du-paysbasque.com|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;.

'''&lt;big&gt;Bayonne barra l-ħitan&lt;/big&gt;'''

Mill-1907, id-data tad-dekummissjonar tal-fortizza, il-belt setgħet tespandi barra l-fortifikazzjonijiet tagħha. Fuq art li issa kienet meħlusa mir-restrizzjonijiet militari, żviluppat madwar iċ-ċentru storiku tagħha, u tat lok għad-distretti ta’ Lachepaillet (Arènes), Marracq u Polo-Beyris, imbagħad għall-iżvilupp ta’ proġetti kbar ta’ akkomodazzjoni kollettiva (Balichon, Sainte-Croix, Habas-la-Plaine, Codry, Sainsontan)&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Bayonne|isem=Ville de|titlu=Comprendre la formation de la ville|url=https://www.bayonne.fr/cest-a-bayonne/culture/histoire-et-patrimoines/une-ville-dart-et-dhistoire/comprendre-la-formation-de-la-ville|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26|arkivju-data=2022-12-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221215014927/https://www.bayonne.fr/cest-a-bayonne/culture/histoire-et-patrimoines/une-ville-dart-et-dhistoire/comprendre-la-formation-de-la-ville|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Ekonomija ==
Mibnija storikament fil-konfluwenza tax-xmajjar Nive u Adour, Bayonne stabbiliet ruħha bħala l-belt kapitali ekonomika tal-[[Pajjiż Bask Franċiż]]. L-ekonomija tagħha hija bbażata fuq bilanċ bejn l-attivitajiet portwarji u industrijali, il-kummerċ fiċ-ċentru tal-belt u identità rurali qawwija&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Bayonne|isem=Ville de|titlu=Le commerce en quelques chiffres|url=https://www.bayonne.fr/jhabite-a-bayonne/economie-emploi/le-commerce-en-quelques-chiffres|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26|arkivju-data=2026-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260330132452/https://www.bayonne.fr/jhabite-a-bayonne/economie-emploi/le-commerce-en-quelques-chiffres|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

'''&lt;big&gt;Il-Port ta' Bayonne&lt;/big&gt;'''

Il-[[:fr:Port_de_Bayonne|Port ta’ Bayonne]] (il-11-il l-akbar port fi [[Franza]]) huwa wieħed mill-pilastri ekonomiċi ewlenin tar-reġjun, u jiġġenera madwar 3,500 impjieg dirett u indirett. Jimmaniġġja aktar minn 2.5 miljun tunnellata ta’ merkanzija fis-sena f’erba’ setturi ewlenin&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.bayonne.port.fr/fr/|titlu=Port de Bayonne au Pays basque (64) - Site officiel|sit=https://www.bayonne.port.fr/|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;:

* Metallurġija: proċessuri u fabbriki tat-tidwir (bħal Celsa jew il-Laminoir des Landes), li jirrappreżentaw kważi nofs it-tunnellaġġ. 
* Agronegozju: esportazzjonijiet ta' qamħ mill-Baċir ta' Aquitaine, primarjament ittrasportat bil-ferrovija. 
* Fertilizzanti u kimiċi: ħażna industrijali u ridistribuzzjoni. 
* Injam u prodotti tal-foresti: l-iżbokk għall-industrija reġjonali tal-injam.

Il-port jimmodernizza l-infrastruttura tiegħu regolarment (bħall-iżvilupp tal-moll ta' Armand-Gommès) biex isaħħaħ il-bidla modali ferrovjarja u d-dekarbonizzazzjoni.

'''&lt;big&gt;Il-qalba kummerċjali tal-Pajjiż Bask&lt;/big&gt;'''

Bayonne għandha rwol ta’ ċentru kummerċjali u ta’ servizzi għaż-żona kollha tal-BAB (Bayonne-Anglet-Biarritz) u l-[[Pajjiż Bask]] intern:

* Ċentru kummerċjali dens ħafna tal-belt: strutturat madwar Grand Bayonne, Petit Bayonne, u Saint-Esprit, il-qalba storika tiftaħar b'rata ta' postijiet vakanti kummerċjali partikolarment baxxa. 
* Maġġoranza ta' negozji indipendenti: il-belt hija distinta minn preżenza qawwija ta' artiġjani u bejjiegħa bl-imnut indipendenti aktar milli biss ktajjen nazzjonali kbar. 
* Ċentru amministrattiv u tal-kura tas-saħħa: il-belt hija d-dar taċ-Ċentru tal-Isptar Côte Basque (wieħed mill-akbar impjegaturi fiż-żona), il-kwartieri ġenerali tal-Kamra tal-Kummerċ u l-Industrija ta' Bayonne Pays Basque, u s-sottoprefettura.

'''&lt;big&gt;Għarfien agroalimentari u tradizzjonali&lt;/big&gt;'''

L-ekonomija ta' Bayonne tikseb valur miżjud reali mis-setturi tal-prodotti lokali u tal-artiġjanat tagħha:

* Perżut ta' Bayonne (IĠP): strutturat madwar il-Konsorzju tal-Perżut ta' Bayonne, dan is-settur jappoġġja għexieren ta' kumpaniji tal-ikkurar u l-ipproċessar. 
* It-tradizzjoni taċ-ċikkulata: il-kapitali storika taċ-ċikkulata fi [[Franza]] mis-seklu 17, Bayonne żżomm netwerk vibranti ta' ċikkulatiera u artiġjani ewlenin&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.atelierduchocolat.fr/fr/?srsltid=AU7gw4XwRUxH8z87Ype7AIsc1SsrSZPBhIcdMh3lFCnacGVfwWQR7WRJ|titlu=Bouquets de Chocolat &amp; Cadeaux Gourmands {{!}} Livraison Gratuite 24h|data=2026-09-21|sit=Atelier du Chocolat|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;. 
* Gastronomija u ristoranti: ix-[[Xmara Nive]] u s-swali tas-swieq jiffurmaw il-qalba tas-settur tar-ristoranti, mutur ewlieni tal-impjiegi lokali&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.visitbayonne.com/vos-envies/pourquoi-visiter-bayonne/bayonne-ville-de-gastronomie/|titlu=Bayonne : une ville de gastronomie sur la côte basque|sit=https://www.visitbayonne.com/|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Saħħa ==
Bayonne hija ċ-ċentru ta' ħafna mis-servizzi tal-isptar għall-agglomerazzjoni ta' Bayonne u n-nofsinhar ta' [[Landes]]. F'dan il-qasam, l-abitanti kollha huma inqas minn 35 km minn sptar li joffri kura medika, ostetrika, kirurġika, jew psikjatrika. L-isptarijiet għall-Kosta Baska kollha huma prinċipalment stabbiliti f'Bayonne (is-sit ewlieni ta' Saint-Léon u Cam-de-Prats) u wkoll f'[[Saint-Jean-de-Luz]] li għandha diversi kliniċi&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.ch-cote-basque.fr/|titlu=Centre Hospitalier de la Côte Basque|sit=https://www.ch-cote-basque.fr/|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Edukazzjoni ==
Il-komun ta' Bayonne huwa marbut mal-Akkademja ta' Bordeaux. Għandu ċentru ta' informazzjoni u gwida (CIO). 

Mill-14 ta' Diċembru 2015, Bayonne kellha 10 kindergartens, 22 skola elementari jew primarja (12-il skola pubblika u 10 skejjel primarji privati inklużi żewġ ikastolas). 2 kulleġġi pubbliċi (il-kulleġġi Albert Camus u Marracq), 5 kulleġġi privati (La Salle Saint-Bernard, Saint Joseph, Saint-Amand, Notre-Dame u Largenté) li jissodisfaw il-kriterji tal-ewwel ċiklu ta' studji tat-tieni grad. Għat-tieni ċiklu, Bayonne għandha 3 skejjel sekondarji pubbliċi (l-iskola René-Cassin (edukazzjoni ġenerali), l-iskola Louis de Foix (edukazzjoni ġenerali, teknoloġika u vokazzjonali), u l-iskola vokazzjonali Paul Bert), 4 skejjel sekondarji privati (Saint-Louis Villa Pia (edukazzjoni ġenerali), Largenté, Bernat Etxepare (ġenerali u teknoloġika), u l-iskola vokazzjonali Le Guichot)&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Ministère de l'Éducation nationale et de la Jeunesse|titlu=Annuaire : Résultats de recherche|url=https://www.education.gouv.fr/pid24302/annuaire-resultat-recherche.html?lycee_name=&amp;localisation=1&amp;ville_name=bayonne|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26|arkivju-data=2020-01-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200124065221/https://www.education.gouv.fr/pid24302/annuaire-resultat-recherche.html?lycee_name=&amp;localisation=1&amp;ville_name=bayonne|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 

Hemm ukoll il-Konservatorju tal-Mużika, Żfin, u Arti Drammatika Maurice Ravel u l-iskola tal-arti tal-komunità urbana ta' Bayonne-Anglet-Biarritz.

== Reliġjon ==
[[Stampa:France-Bayonne-Cathedrale Sainte-Cecile.jpg|nofs|daqsminuri|[[Katidral ta’ Santa Ċeċilja ta' Bayonne|Katidral ta’ Santa Ċeċilja]]]]


'''Qima Kattolika''' 

Bayonne tappartjeni għad-Djoċesi ta' Bayonne, Lescar, u Oloron, li ilha djoċesi suffragjana tal-Arċidjoċesi ta' Bordeaux mill-2002. Marc Aillet ilu l-isqof ta' din id-djoċesi mill-15 ta' Ottubru 2008. L-isqof jinsab f'Bayonne, fi Place Monseigneur-Vansteenberghe. 

Minbarra l-Katidral ta' Santa Marija (fid-distrett ta' Grand Bayonne), Bayonne għandha l-knejjes tal-Ispirtu s-Santu, Sant' Andrija (Rue des Lisses), l-Arena Rumana (Avenue de la Légion-Tchèque), San Stiefnu, u Sant' Amand (Avenue Maréchal-Soult). 

Il-monasteru Karmelitan f'Bayonne, li jinsab fid-distrett ta' Marracq, ilu jospita komunità ta' sorijiet Karmelitani mill-1858.

It-Triq ta' Baztan (ruta del Baztan jew camino Baztanés) hija r-rotta tal-pellegrinaġġ lejn [[Santiago de Compostela]], li taqsam il-[[Pirinej-Monte Perdido|Pirinej]] fl-iktar punt tal-punent tagħha u tgħaddi mill-iktar passaġġ baxx (Col de Belate, 847 m). Hija r-rotta antika li kienu jieħdu l-pellegrini li kienu jaslu Bayonne, jew tul il-kosta fuq ir-rotta ta' Soulac, jew għax kienu jiżbarkaw hemm mill-[[Ingilterra]], pereżempju, biex jingħaqdu mal-Camino Francés malajr kemm jista' jkun f'[[Pamplona]]. 

Ir-rotta ta' Bayonne terġa' tingħaqad mal-Camino Francés aktar 'l isfel mix-xmara, f'[[Burgos]].

'''Qima Iżraelita''' 

Is-sinagoga nbniet fl-1837 fid-distrett ta’ Saint-Esprit, fit-tramuntana tal-belt. Il-komunità Lhudija ta’ Bayonne ilha stabbilita sew. Ġiet iffurmata minn diversi gruppi ta’ refuġjati minn Navarra u l-[[Portugall]] li stabbilew ruħhom f’Saint-Esprit-lès-Bayonne wara t-tkeċċija tal-Lhud minn [[Spanja]] fl-1492 u mill-[[Portugall]] fl-1496. Fl-1846, ġie stabbilit konsistorju f’Saint-Esprit, li ġie inkorporat f’Bayonne fl-1857.

'''Qima musulmani''' 

Il-moskea ta’ Bayonne tinsab fi ''rue Joseph-Latxague''. Hija l-kwartieri ġenerali tal-assoċjazzjoni kulturali tal-Musulmani tal-Kosta Baska&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.guidemusulman.com/mosquee/1053/64100-mosquee-a-bayonne|titlu=Mosquée à Bayonne {{!}} Bayonne {{!}} 64100|sit=www.guidemusulman.com|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;.

'''Qima Protezzjoni'''

Il-knisja Protestanta f’Bayonne, imwaqqfa fl-1849, tinsab fil-kantuniera ta’ Rue Albert-Ier u Rue du Temple. Il-parroċċa hija membru tal-Knisja Protestanta Magħquda ta’ Franza&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://epudf-cotebasque.fr/|titlu=Epudf Cotebasque|sit=Epudf Cotebasque|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;. 

Knisja Evanġelika tinsab fid-distrett ta’ Saint-Esprit, kif ukoll knisja li tappartjeni lill-Knisja Evanġelika Żingara, li hija wkoll membru tal-Federazzjoni Protestanta ta’ Franza&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.eglises.org/?s=&amp;state=65/|titlu=Pyrénées-Atlantiques (66) - Églises.org|sit=www.eglises.org|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Sports ==
'''&lt;big&gt;Qdif&lt;/big&gt;'''

It-tbaħħir ilu jiġi pprattikat fuq ix-xmajjar Nive u Adour min-nies ta’ Bayonne. Żewġ klabbs jikkompetu, is-Soċjetà Nawtika ta’ Bayonne (SNB) (maħluqa fl-1875) u l-Klabb tat-Tbaħħir ta’ Bayonne — maħluq fl-1904 minn eks membri tal-SNB — li aktar tard sar klabb sportiv biss.

'''&lt;big&gt;Rugby&lt;/big&gt;'''

Ir-rugby wasal fil-[[Pajjiż Bask]] fl-aħħar tas-seklu 19, bil-wasla fl-1897 fl-iskola sekondarja ta’ Bayonne ta’ żagħżugħ ta’ 20 sena mir-reġjun ta’ Landes li kkonverta lil sħabu tal-klassi għar-rugby football, li hu stess kien skopra f’[[Bordeaux]]. Billi lagħbu fl-ispazji miftuħa ħdejn il-''Porte d'Espagne'', xerrdu l-entużjażmu tagħhom fi skejjel oħra f’Bayonne u [[Biarritz]], u wasslu għall-ħolqien tal-Biarritz Sporting Club u l-Biarritz Stade, li ngħaqdu fl-1913 biex isiru Biarritz Olympique.

Hemm żewġ klabbs tar-rugby f'Bayonne :

* [[:fr:Aviron_bayonnais_rugby_pro|Aviron Bayonnais rugby pro]]&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://top14.lnr.fr/club/bayonne|titlu=Aviron Bayonnais {{!}} Top 14 - Site Officiel|sit=Ligue Nationale de Rugby|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;
* it-tim tar-rugby tal-irġiel tal-klabb multi-sportiv tal-Bayonne Sports Association

'''&lt;big&gt;Pelota Baska&lt;/big&gt;''' 

Bayonne hija ċentru importanti għall-pelota Baska. Il-[[Federazzjoni Franċiża tal-Pelota Baska]] għandha l-kwartieri ġenerali tagħha fit-''Trinquet Moderne'', ħdejn l-Arena Rumana. Il-plejers tal-pelota tal-belt rebħu bosta titli. Il-kampjonati tad-dinja saru hemmhekk fl-1978, flimkien mal-belt ta' [[Biarritz]]&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.visitbayonne.com/vos-envies/que-faire-et-que-voir-a-bayonne/visiter/parcours-de-decouverte/bayonne-et-la-pelote-un-jeu-un-sport-une-passion/|titlu=Le goût du partage : Pelote basque|sit=https://www.visitbayonne.com/|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|POR}} [[Faro]] ([[Portugall]]) ;
* {{Flagicon|ITA}} [[Ascoli Piceno]] ([[Italja]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Bayonne (Stati Uniti)|Bayonne]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|USA}} [[Daytona Beach]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|GRE}} [[Id-distrett ta' Hydra]] ([[Greċja]]) ;
* {{Flagicon|FIN}} [[Kajaani]] ([[Finlandja]]) ;
* {{Flagicon|ESP}} [[L'Hospitalet de Llobregat]] ([[Spanja]]) ;
* {{Flagicon|HUN}} [[Nyíregyháza]] ([[Ungerija]]) ;
* {{Flagicon|ESP}} [[Pamplona]] ([[Spanja]]) ;
* {{Flagicon|ROU}} [[Satu Mare]] ([[Rumanija]]) ;
* {{Flagicon|BUL}} [[Veliko Tarnovo]] ([[Bulgarija]]).

== Referenzi ==</text>
      <sha1>gznbbswmlcrhh5kwh0v3xxbdr9inr6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Metro ta' Lyon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34671</id>
    <revision>
      <id>332690</id>
      <parentid>332629</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T04:35:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>332690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27844" sha1="nje9e6px8u3alk3arvycgjfbmvk6w26" xml:space="preserve">{{Infobox|title=Metro ta' Lyon &lt;br&gt;
''Métro de Lyon'' (fr)|titlestyle=background: #D3D3D3|image1=[[File:Lyon tcl logo-metro-full.svg|130px]]|caption1=Logo tal-metro|image2=[[File:Lyon Metro Jun 2016.jpg|245px]]|caption2=Fil-metro ta' Lyon: ferrovija MPL 75 fuq il-linja A f'Perrache; Sinjali fi stazzjonijiet tal-metro; Stazzjonijiet notevoli fuq il-linja B (Gare d'Oullins, Debourg, Saxe-Gambetta, Part-Dieu); Tren MPL 75 fuq il-linja B fi Stade de Gerland – Le LOU; Ferrovija MCL 80 fuq il-linja Ċ f'Cuire; Veduti tal-ferroviji u d-daħla ta' stazzjon; Stazzjonijiet notevoli (Vaulx-en-Velin - La Soie Line A, Saxe-Gambetta Line D, Hôtel de Ville Line A, Croix-Paquet Line C); Ferrovija MPL 85 fuq il-linja D fi Grange-Blanche.|headerstyle=background: #D3D3D3|label1=Post|data1=[[Lyon]] ({{Flagicon|FRA}} [[Franza]])|label2=Dħul fis-servizz|data2=9 ta' Diċembru, 1974|label3=Tul tan-netwerk|data3=34,45 Km|label4=Linji u stazzjon|data4=4 linji u 42 stazzjon|label5=Sid|data5=SYTRAL Moblilités|label6=Operatur|data6=RATP Dev Lyon|data7=[[File:Lyon tcl metro-a.svg|15px]] [[File:Lyon tcl metro-b.svg|15px]] [[File:Lyon tcl metro-c.svg|15px]] [[File:Lyon tcl metro-d.svg|15px]]|label7=Linji tan-netwerk|label8=Netwerk Relatati|data8=*[[File:Lyon tcl logo-funi-full.svg|20px]] Funikular ta' Lyon
*[[File:Lyon tcl logo-tram-full.svg|20px]] [[Tram ta' Lyon]]
*[[File:Lyon tcl logo-navigone-full.svg|20px]] Xattla tax-Xmara Lyon
*[[File:Lyon tcl logo-cbus-full.svg|20px]] Xarabanks ta' Lyon
*[[File:Lyon tcl logo-bus-full.svg|20px]] [[Trolleybus ta' Lyon]]|header9=Mappa|header10=[[File:Lyon transports lignes 2025.svg|300px]]|label11=Websajt|data11=https://urbanrail.net/eu/fr/lyon/lyon.htm#google_vignette}}

Il- '''metro ta' Lyon''' huwa wieħed mis-sistemi tat-trasport pubbliku li jservi l-belt [[Franza|Franċiża]] ta' [[Lyon]] u ż-żona metropolitana tagħha. Din hija netwerk metropolitana li tikkonsisti f'erba' linji msemmija bl-ittri A, B, C u D. In-netwerk jinkludi tnejn u erbgħin stazzjon għal 34,55   ta' linji ddedikati.

L-ewwel linja nfetħet fid {{Data|9 décembre 1974}} bit-trasformazzjoni ta' linja tal-funikular f'ferrovija b'xtilliera bejn l-istazzjonijiet ta' Croix-Paquet u Croix-Rousse. In-netwerk imbagħad ġie inawgurat uffiċjalment fit {{Data|28 avril 1978}} bil-ftuħ ta' żewġ linji fuq tajers tal-gomma.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.metro-lyon.com/presentation/historique.html|titlu=Historique du métro de Lyon|data=|sit=metro-lyon.com|arkivju-data=2016-03-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160328201300/http://www.metro-lyon.com/presentation/historique.html|data-aċċess=2026-09-30|url-status=bot: unknown}}.&lt;/ref&gt; Ir-raba' linja, li hija awtomatizzata, infetħet fid {{Data|9 septembre 1991}}.


Il-metro u t-tagħmir operattiv kollu tiegħu huma ta’ Sytral Mobilités. L-operazzjonijiet ilhom jiġu mmaniġġjati minn RATP Dev mill-1 ta’ Jannar 2025, permezz ta’ ftehim ta’ delega tas-servizz pubbliku. RATP Dev ħadet post Keolis Lyon, li kienet ilha topera n-netwerk mill-1993 (Keolis Lyon iżżomm l-operat tan-netwerk tal-karozzi tal-linja).

== Storja ==

=== Il-funikulari ===
[[Fichier:Voies-funiculaire-rue-terme.jpg|xellug|daqsminuri| Il-ferrovija funikulari fi Triq Terme.]]
Jekk nirreferu għad-definizzjoni tat-terminu &quot; metropolitan » mogħtija minn diversi dizzjunarji tal-lingwa Franċiża — &quot; ferrovija li taħdem bl-elettriku, parzjalment jew totalment taħt l-art, li sservi żona urbana kbira » , Lyon tista’ tiftaħar li kellha waħda mill-ewwel linji ferrovjarji metropolitani fid-dinja minn mindu l- linja tal-funikular fi rue Terme, li tissodisfa dawn il-karatteristiċi, infetħet fl-1862, sitt xhur qabel l-ewwel linja tal-Underground ta’ Londra.


Din il-linja, li tinsab fuq l-għoljiet ta’ Croix-Rousse, ġiet ikkomplementata fl-1891 mill-funikular ta’ Croix-Paquet. Dan tal-aħħar huwa wkoll marbut b’mod partikolari man-netwerk tal-metro attwali, peress li l-infrastruttura taħt l-art tagħha ġiet inkorporata fil-kostruzzjoni tal-linja C tas-sistema tal-metro attwali.


Fuq l-Għolja ta’ Fourvière, ġew inawgurati wkoll funikulari oħra li jaqblu mal-karatteristiċi tat-terminu &quot;metropolitan&quot; matul l-istess perjodu. Pereżempju, il-funikular ta’ Saint-Just ġie inawgurat fl-1878. Dan ġie segwit fl-1900 minn żewġ linji oħra li jgħaqqdu d-distretti ta’ Saint-Jean u Saint-Paul mal-[[Bażilika ta’ Notre-Dame de Fourvière]].

=== Proġetti abortiti ===

==== L-ewwel proġett ====
Ma kienx qabel l-1885 li deher l-ewwel pjan għal metro. Dak iż-żmien, Joseph Jaubert, inġinier ċivili, fassal pjanijiet għal netwerk metropolitan tal-wiċċ oriġinali ħafna maħsub biex jikkumplimenta l-linji tat-tram miġbuda miż-żwiemel eżistenti. Hemm ippjanati tliet rotot madwar il-peniżola, iżda l-ebda waħda minnhom fil-fatt mhi se tidħol fiha. :

* Oullins sa Neuville-sur-Saône, b'linja fergħa għal Perrache
* Oullins sa Miribel permezz ta’ Saint-Clair
* Perrache sa Saint-Clair permezz ta' La Guillotière, Monplaisir, [[Villeurbanne]], Charpennes u Vaulx-en-Velin

Dawn il-linji, mibnija bl-użu ta’ binarji tat-tip Decauville b’wisa’ ta’ 0.60 m, kienu se jgħaddu tul il-mollijiet t’isfel jew il-mollijiet tax-xmajjar Rhône u Saône fuq passaġġ dejqa (wisa’ 2.50 m). Kull ferrovija bil-fwar kienet tikkonsisti f’ħames jew sitt vaguni kapaċi jġorru sa 300 persuna b’veloċità massima ta’ 60 km/h, veloċità li tidher mhux realistika għal binarji tat-tip Decauville.

==== Linja taħt l-art ====
Fl-1897, il-Kunsill tal-Belt ta' Lyon ħareġ offerta pubblika għal linja minn Croix-Rousse sa Perrache, u impona fuq l-offerenti rotta taħt l-art minn rue d'Algérie sa place Bellecour. Ġew riċevuti tmien proposti validi, waħda minnhom ġiet mill-OTL (Compagnie des Omnibus et Tramways de Lyon) u oħra mis-CLT (Compagnie Lyonnaise de Tramways). Se tinqala’ battalja ġdida bejn dawn iż-żewġ kumpaniji, bl-OTL fl-aħħar mill-aħħar tirbaħ billi sempliċement tixtri lil CLT. Il-linja minn Croix-Rousse sa Perrache se tinfetaħ aktar tard fil-livell tal-art, bil-proġett tal-mina jiġi abbandunat definittivament.

==== Netwerk taħt l-art ====
Kien fl-1900 li deher l-ewwel proġett għal netwerk metropolitan denju ta' dan l-isem fil-kapitali tal-Gallja. Jean-Baptiste Berlier, inġinier-kostrutur Pariġin oriġinarjament minn Rive-de-Gier (li aktar tard kien l-inizjatur tan-netwerk Pariġin Tramuntana-Nofsinhar ), talab il-konċessjoni għal netwerk tal-metro taħt l-art b'linji tal-kejl tal-miter, li l-ewwel linja tiegħu li kellha tinbena immedjatament kellha ssegwi r-rotta Perrache - Terreaux - Croix-Rousse, li ġiet diskussa ħafna dak iż-żmien. Aktar tard, iż-żewġ rotot Terreaux - Gare des Brotteaux u Terreaux - Vaise se jlestuha,.&lt;ref name=&quot;chronologie TCSP Lyon - 1900, Le premier projet de tramway souterrain&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://chronologie-tcsp-france.fr/lyon/#1900_Le_premier_projet_de_tramway_souterrain|titlu=chronologie TCSP Lyon - 1900, Le premier projet de tramway souterrain}}&lt;/ref&gt;


L-ewwel linja tkun twila 3,800 metru u jkollha 14-il stazzjon. Din tinbena qrib ħafna tal-wiċċ minħabba t-tnixxija tal-ilma ta’ taħt l-art fil-peniżola. Il-ferroviji jkunu magħmulin minn żewġ sa sitt vaguni, li jiġru kull żewġ sa sitt minuti mill-5:30 a.m. san-12:15 a.m. It-tlugħ lejn Croix-Rousse jkun permezz ta’ ferrovija b’xtilliera.

Bħall-predeċessuri tiegħu, dan il-proġett qatt mhu se jara d-dawl.

==== Il-proġett tas-subway tas-Sur [Isem] Langevin ====
Fl-1942, l-OTL ikkummissjonat lil Marc Langevin tal- Compagnie du chemin de fer métropolitain de Paris (CMP) biex jistudja l-modernizzazzjoni u t-tħaffir taħt l-art ta' parti min-netwerk tat-tram sabiex isolvi l-problemi dejjem jikbru tat-traffiku. Madankollu, il-proġetti ġew abbandunati minħabba t- [[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://chronologie-tcsp-france.fr/lyon/#1942_Le_projet_du_metro_Langevin|titlu=chronologie TCSP Lyon - 1942, Le projet du métro Langevin}}.&lt;/ref&gt;

=== Il-kompożizzjoni tan-netwerk attwali ===
[[Fichier:Railway_map_of_France_-_Lyon_-_animated_-_fr.gif|daqsminuri| Mappa animata tal-evoluzzjoni tal-infrastruttura ferrovjarja fiż-żona metropolitana ta' Lyon, inkluż il-metro, mill-1860 sal-lum.]]

==== Bidu ====
Is-suċċess tal-laqgħa organizzata fit {{Data|30 mai 1963}} mill-Unjoni tal-Kumitati ta' Interess Lokali (UCIL) u l-Kamra tal-Kummerċ Żgħira (JCE) ġie segwit mill-ewwel diskussjoni relatata mal-proġett tal-metro fil-kunsill muniċipali ta' Lyon fit- {{Data|22|juillet|1963-}} .

Kien f'din l-istess sena li tniedu l-ewwel studji, prinċipalment imwettqa minn René Waldmann, li dak iż-żmien kien inġinier fis-Servizz Ordinarju tal-Pontijiet u t-Toroq (SOPC) tar-Rhône.

==== Kostruzzjoni ====
[[Fichier:Lyon_Metro_Construction.jpg|daqsminuri| L-ewwel fażi tax-xogħol ta' kostruzzjoni saret fis-sajf tal-1974.]]
Fl-1968, inħolqot il- kumpanija ta' studju tal-metro taż-żona metropolitana ta' Lyon (SEMALY), immexxija minn René Waldmann. Ix-xogħol fuq il-linji A u B beda fl-1973 b'tul ta' żmien previst ta' 55 mois sal-{{Data|1 octobre 1977}} Il-Linja C, li ħadet post il- funikular bejn l-istazzjonijiet ta' ''Croix-Paquet'' u ''Croix-Rousse'', li ma kienx għadu jintuża mis-sajf tal-1972, fetħet fid {{Data|9 décembre 1974}} .

L-estensjoni ta’ din il-linja sa ''Hôtel de Ville'' u l-ftuħ tal -linja A (Perrache - Laurent-Bonnevay) u l-linja B (Charpennes - Part-Dieu)  ġew inawgurati fit {{Data|28 avril 1978}} fil-preżenza tal-President tar-Repubblika Valéry Giscard d'Estaing, il-Prim Ministru Raymond Barre, is-sindku l-ġdid Francisque Collomb  għas-sezzjoni li tgħaddi mill-belt ta’ Lyon u s-sindku Charles Hernu għal dik li tgħaddi mill-belt ta’ [[Villeurbanne]].

==== Estensjonijiet suċċessivi ====
[[Fichier:Tunnelier_Agathe_MB_TCL_Oullins_Ibou.JPG|daqsminuri| Il- magna tat-tħaffir tal-mini waqt il-kostruzzjoni tal-estensjoni tal-linja B bejn Gerland u Oullins (2010)]]
Fl-1981, il-linja B ġiet estiża minn Part-Dieu sa Jean Macé . Tliet snin wara, is-sezzjoni tal -linja C bejn Croix-Rousse u Cuire tat lill-linja d-dehra attwali tagħha. Fl -1991, l-ewwel parti tal- linja D infetħet bejn Gorge de Loup u Grange-Blanche, ġiet estiża sal- istazzjon ta' Vénissieux is-sena ta' wara u mbagħad sal -istazzjon ta' Vaise fl-1997. Fl-2000, il-linja B ġiet estiża mill-ġdid, din id-darba sal- Stade de Gerland . Fl [[2007|-2007]], il-linja A għaddiet mill-unika estensjoni tagħha bit-twaqqif ta' stazzjon addizzjonali fil-belt ta' Vaulx-en-Velin fil-lvant tal-linja, fid-distrett ta ' Carré de Soie . Fl-aħħar nett, fuq il-linja B, tlestiet sezzjoni addizzjonali ta' 1,7   bejn Gerland u l-istazzjon tal-SNCF ta' Oullins fil- {{Data|11|décembre|2013}} .

Estensjoni tal-linja B aktar fin-nofsinhar biex isservi ċ- ċentru tal-isptar Lyon Sud &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.sytral.fr/69-metrob.htm|titlu=Le prolongement du métro B à Oullins|sit=sytral|data-aċċess=27-08-2012|arkivju-data=2012-10-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121010054044/http://www.sytral.fr/69-metrob.htm|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; ġiet iddikjarata bħala ta' utilità pubblika fl-2016 u l-kostruzzjoni bdiet {{Data|juin 2017}}.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.sytral.fr/TPL_CODE/TPL_ACTUALITE/PAR_TPL_IDENTIFIANT/5004/49-le-prolongement-du-metro-b.htm|titlu=Le prolongement du métro B|sit=sytral.fr|data-aċċess=17 juin 2017|arkivju-data=2017-06-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170622080606/http://www.sytral.fr/TPL_CODE/TPL_ACTUALITE/PAR_TPL_IDENTIFIANT/5004/49-le-prolongement-du-metro-b.htm|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; Din l-estensjoni l-ġdida se titqiegħed fis-servizz fl {{Data|20 octobre 2023}} fl- 16 h.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lyonmag.com/article/132601/prolongement-jusqu-a-saint-genis-laval-ce-vendredi-un-metro-b-nomme-desir|titlu=Prolongement jusqu'à Saint-Genis-Laval ce vendredi : un métro B nommé désir|data=19 octobre 2023|sit=[[LyonMag]]|data-aċċess=30 juillet 2025}}.&lt;/ref&gt;

== Netwerk attwali ==

=== Ħarsa ġenerali lejn in-netwerk ===
Il-metro ta' Lyon huwa t-tieni netwerk Franċiż bl-aktar linji (4 b'kollox), wara dak ta' Pariġi. 34,45   ta' linji u 42 stations, jikklassifika fit-tielet post fuq dawn iż-żewġ kriterji, wara l-metro ta' Pariġi u l- [[Lille Metro|metro ta' Lille]]. Hija wkoll it-tieni l-aktar netwerk tal-metro traffikuż fi Franza, wara Pariġi.{{Bżonn refererenza}} .

==== Il-linji ====
[[Fichier:Lyon_public_transport_(2024).svg|daqsminuri| Mappa tal-linji ewlenin tat-trasport pubbliku fl-2024.]]
Il-Linja C hija l-unika ferrovija b'rack li tista' tinqala' fid-dinja (ir-rack hija preżenti biss fuq il-parti inklinata tal-linja). Preċedentement funikular li ġie kkonvertit fl-1974, integrat fil-metro fl-1978 u estiż fl-1984, l-iqsar linja fin-netwerk madankollu tipprovdi servizz importanti lejn it-tramuntana ta' Lyon.

Il-Linja D, l-aktar linja ġdida fin-netwerk (li nfetħet fl-1991), hija wkoll l-aktar traffikuża, qabel il-Linja A. Ilu jitħaddem fil-modalità awtopilota sħiħa mill {{Data|31 août 1992}} .

Il-Linja B, li nfetħet fl-1978, għandha diversi karatteristiċi distintivi. It-terminus tat-tramuntana tiegħu (Charpennes-Charles Hernu) għandu binarju wieħed u jinsab fl-istess livell tal-binarji tal-linja A. Bejn l-istazzjonijiet Stade de Gerland u Gare d'Oullins, il-linja tgħaddi 17   taħt ir-Rhône wara li taqsam inklinazzjoni ta' aktar minn 50   . Is-sistema tal-awtopilota tagħha ġiet imġedda kompletament biex tevolvi lejn pilotaġġ kompletament awtomatizzat u mingħajr sewwieq. Fl-aħħar nett, il-materjal ferrovjarju tiegħu (MPL 75) ġie mibdul kompletament minn settijiet ta' trenijiet MPL 16.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.sytral.fr/522-programme-avenir-metro.htm|titlu=Programme Avenir Métro|sit=sytral.fr|data-aċċess=2019-04-24|arkivju-data=2020-09-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200920071617/http://www.sytral.fr/522-programme-avenir-metro.htm|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; L-estensjoni għal Saint-Genis-Laval ġiet inawgurata {{Data|octobre 2023}}.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.leprogres.fr/transport/2023/10/20/metro-b-premier-voyage-ce-vendredi-entre-oullins-centre-et-le-nouveau-terminus-aux-hopitaux-sud|titlu=Métro B : premier voyage ce vendredi matin entre Oullins centre et le nouveau terminus aux Hôpitaux sud|awtur=Frédéric Guillon|data=20 octobre 2023|sit=[[Le Progrès (Lyon)|Le Progrès]]|data-aċċess=30 juillet 2025}}.&lt;/ref&gt;

=== L-istazzjonijiet u l-faċilitajiet tagħhom ===
Il-biċċa l-kbira tal-istazzjonijiet tal-metro ta' Lyon għandhom żewġ pjattaformi tal-ġenb li jiffurmaw żewġ linji separati minn pilastri ċentrali miftuħa. Dawn il-pjattaformi, twal 70 mètres (ħlief għal-linja C fejn it-tul tagħhom huwa iqsar), huma ddisinjati biex jakkomodaw ferroviji b'erba' vaguni. L-istazzjonijiet huma spazjati medja ta' 600 sa 750 mètres{{Bżonn refererenza|et sont presque toutes structurellement préparées pour pouvoir être étendues à des rames de six voitures atteignant une longueur de {{Unité|110|mètres}}.}} 

L-istazzjonijiet kollha (minbarra Vieux Lyon - Cathédrale Saint Jean) inbnew fil-beraħ, ġeneralment taħt it-triq. Huma pjuttost qrib il-wiċċ.

==== Disinn arkitettoniku ====
L-arkitettura tal-istazzjonijiet evolviet hekk kif in-netwerk ġie estiż. Żewġ perjodi distinti jistgħu jiġu identifikati fid-disinn arkitettoniku tal-istazzjonijiet.

L-ewwel perjodu jikkonċerna l-istazzjonijiet, b'disinji identiċi, li nfetħu bejn l-inawgurazzjoni tan-netwerk fl-1978 u t-tlestija tal-estensjonijiet tal-linja B fl-1981, imbagħad tal-linja C fl-1985. It-tieni perjodu jikkonċerna l-istazzjonijiet mibnija aktar tard, prinċipalment fuq il-linja D mill-1991, imbagħad fuq l-estensjonijiet tal-linji A u B mis-snin 2000 'l hawn.
[[Fichier:LyonMetro-JeanMaceStation.jpg|daqsminuri| Żvilupp tal-istazzjon Jean Macé, inawgurat fl-1981]]
[[Fichier:MPL85_-_Métro_D_de_Lyon_-_Station_Valmy.jpg|daqsminuri| L-istazzjon ta' Valmy, inawgurat fl-1997]]

===== Sinjali =====
Is -sinjali skjerati fl-istazzjonijiet evolvew b'mod sinifikanti mill-ftuħ tal-metro, influwenzati mid-diversi estensjonijiet u disinji mill-ġdid tan-netwerk tat-trasport.


Inizjalment ġie ddisinjat bl-aħmar għall-ftuħ tal-Linja C fl-1974, imbagħad kompletament bl-oranġjo mill-1978 'il quddiem, bl-inawgurazzjoni tan-netwerk. Inizjalment, il-linji ma kinux assoċjati ma' kuluri speċifiċi. Dan il-kunċett, iddisinjat biex jiffaċilita l-orjentazzjoni tal-passiġġieri fil-metro, ġie inkorporat fis-sinjali, li għaddew mill-ewwel aġġornament tagħhom bil-ftuħ tal-Linja D fl-1991.&lt;gallery&gt;
Fichier:Lyon_Metro_1990s.jpg|alt=La signalétique orange au début des années 1990 à la station Cusset| Is-sinjali oranġjo fl-istazzjon ta' Cusset fil-bidu tas-snin disgħin
Fichier:Lyon_TCL_MB_Saxe_Gambetta_(3).JPG|alt=Éléments de la signalétique orange à la station Saxe - Gambetta| Elementi tas-sinjalar oranġjo fl-istazzjon ta' Saxe-Gambetta
&lt;/gallery&gt;Mis-snin 2000 'il quddiem, ġiet deċiża modernizzazzjoni tas-sinjali, ġew installati sinjali ġodda, u żdiedu totems bil-logo tal-metro fil-ħruġ tal-istazzjonijiet.


Mill-2011 'l hawn u r-rinnovazzjoni tan-netwerk tal-karozzi tal-linja, il-marka TCL adottat sinjali ġodda. Dan jinkludi tipa ġdida ddisinjata għan-netwerk kollu tat-trasport ta' Lyon imsejħa Confluence TCL (li tissostitwixxi Helvetica, li storikament kienet tintuża fuq in-netwerk). Qed jintużaw ukoll pittogrammi u logos ġodda.&lt;gallery&gt;
Fichier:Lyon_TCL_MA_Charpennes_Villeurbanne.JPG|alt=Ancienne signalétique à la station Charpennes - Charles Hernu| Sinjali qodma fl-istazzjon Charpennes - Charles Hernu
Fichier:Lyon_TCL_MA_Charpennes_Charles_Hernu.jpg|alt=La même signalétique depuis 2011| L-istess sinjali mill-2011 'l hawn
&lt;/gallery&gt;

=== Vetturi ferrovjarji ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! Materjal
! Kummissjonar
! Manifattur
! imqadef prodotti
! Karozzi għal kull ferrovija
! Ikel
! Kondotta
! Filwaqt
! Rotta servuta
|-
| '''MPL 75'''
| 1978 - 1981
| Alstom
| 32 sena
| 3
| 3 ferrovija
| Sewwieq
| Tajer
|[[Fichier:Lyon_tcl_metro-a.svg|nofs|bla_tilar|25x25px]]
|-
| '''MCL 80'''
| 1984
| Alstom, SLM
| 5
| 2
| Katenarja
| Sewwieq
| Ħadid u xtilliera
|[[Fichier:Lyon_tcl_metro-c.svg|nofs|bla_tilar|25x25px]]
|-
| '''MPL 85'''
| 1991
| Alstom, Matra
| 36
| 2
| 3 ferrovija
| Awtomatiku
| Tajer
|[[Fichier:Lyon_tcl_metro-d.svg|nofs|bla_tilar|25x25px]]
|-
| '''MPL 16'''
| 2022 - 2025
| Alstom
| 36
| 2
| 3 ferrovija
| Awtomatiku
| Tajer
|[[Fichier:Lyon_tcl_metro-b.svg|nofs|bla_tilar|25x25px]]
|}
[[Fichier:Métro_A_(Lyon,_2025).jpg|alt=MPL75 fermant ses portes à Laurent Bonnevay sur la ligne A direction Vaulx-en-Velin la Soie|daqsminuri| Il-ferrovija MPL 75 numru 605 fl-istazzjon ta' ''Bellecour'' fl-2025.]]
[[Fichier:Métro_B_(Lyon,_2025,_2).jpg|daqsminuri| Tren MPL 16 numru 757 fl-istazzjon ''Charpennes - Charles Hernu'' fl-2025.]]

== Prezzijiet u finanzjament ==
[[Fichier:Métro_de_Lyon_-_Tickets.jpg|daqsminuri| Sitt biljetti tal-metro ta' Lyon li jikkorrispondu għal udjenzi differenti, użi differenti jew metodi ta' xiri differenti.]]
Mill-1 ta' Settembru 2025, wara l-unifikazzjoni tan-netwerks TCL, Libellule, u Cars du Rhône, is-sistema ta' noll uniku ġiet sostitwita b'sistema ta' noll żonali. Iż-żona tan-netwerk unifikata issa hija maqsuma f'5 żoni tariffarji ewlenin (innumerati minn 1 sa 5, flimkien ma' żona ta' barra).

== Proġetti ta' żvilupp ==

=== Pjan ta' Żvilupp tal-Metro 2023-2035 ===
Sytral Mobilités tħabbar fit {{Data|28 juin 2023}} il-pjan tagħha ta' żvilupp tal-metro 2023 - 2035 &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.sytral.fr/TPL_CODE/TPL_ACTUALITE/PAR_TPL_IDENTIFIANT/5387/440-sytral.htm|titlu=La modernisation du réseau métro est sur les rails|data=28 juin 2023|sit=sytral.fr|data-aċċess=20 octobre 2024|arkivju-data=2024-12-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241208172352/https://www.sytral.fr/TPL_CODE/TPL_ACTUALITE/PAR_TPL_IDENTIFIANT/5387/440-sytral.htm|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; biex tevita s-saturazzjoni tal-metro sal-2040.

Linja A : Fl-2025, l-MPL75s se jiġu rrinovati biex itawlu l-ħajja tagħhom b'ħmistax sa għoxrin sena. Għal din l-okkażjoni se jiġu installati kameras. Tliet stazzjonijiet se jiġu rrinovati wkoll. Fl-2026, se jiżdiedu tliet settijiet ta' treni addizzjonali mal-linja u s-sistemi awtomatizzati se jiġu modifikati. Sal-2035, l-MPL75s se jilħqu t-tmiem taċ-ċiklu tal-ħajja tagħhom. Għalhekk il-linja se tkun awtomatizzata għal din l-okkażjoni, il-flotta se tiġi sostitwita bix-xiri ta' 20 sett ta' ferroviji ġodda 4 voitures konnessi permezz ta' interċirkolazzjoni. Minbarra l-awtomazzjoni, se jiġu installati bibien tal-iskrin tal-pjattaforma fuq il-linja (50 % tad-dħul fil-binarji jseħħ fuq il-linja A).

Linja B : Madwar {{Data|septembre 2024}}, il-ferroviji se jiżdiedu minn żewġ vaguni għal erba' matul il-ħinijiet tal-ogħla traffiku jew il-ġurnata kollha (UM) [ nota 1 ] . L-iżvilupp finali tal-konfigurazzjoni tal-UM se jseħħ fl-2025. Fl-2030, se jsiru xogħlijiet ta' espansjoni fl-istazzjon Gare Part-Dieu Vivier Merle. Fl-2038, il-ferroviji kollha tal-MPL16 se jiġu trasferiti għal-linja D u sostitwiti b'ferroviji b'erba' vaguni konnessi permezz ta' interċirkolazzjoni (probabbilment l-istess ferroviji li se jgħammru l-linja A).

Linja C : Fl-2027, id-disinn intern tal-ferroviji se jiġi organizzat mill-ġdid. Fl-2035, bħall-MPL75s, l-MCL80s se jilħqu tmiem ħajjithom, u se jiġu sostitwiti b'seba' sa disa' settijiet ta' treni ġodda. Fl-2035 ukoll, se tinħoloq awtostrada b'karreġġjata doppja bejn ''Hénon'' u ''Cuire'' .

Linja D : Fl-2027, il-konfigurazzjoni tal-ferrovija se tiġi riveduta biex tinbidel minn żewġ vaguni għal erba'. F'data li għadha ma ġietx stabbilita uffiċjalment, is-sistemi ta' kontroll tal-linja D se jiġu sostitwiti (din se tkun l-ewwel darba fid-dinja). Fl-2030, se jiżdiedu 26 rames b'ventilazzjoni refriġerata, bl-isem MPL25, biex jissaħħaħ is-servizz. Fl-2038, l-MPL85s se jiġu sostitwiti bl-MPL16s tal-linja B.

=== Ħolqien tal-linja E ===
[[Fichier:Metro_Lyon_ME-plan_2019.svg|daqsminuri| Pjan għal-Linja E proposta fl-2019]]
SYTRAL wettqet studji dwar il-pjan tal-mandat tagħha għall-2015-2020 għall-ħolqien ta’ linja ġdida tal-metro li tgħaqqad Vieux-Lyon jew iċ-ċentru tal-belt mal- istazzjon ta’ Alaï f’Tassin -la-Demi-Lune,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.sytral.fr/TPL_CODE/TPL_ACTUALITE/PAR_TPL_IDENTIFIANT/250/87-reseau-tcl.htm|titlu=La feuille de route 2015-2020|data=12/2014|sit=sytral|data-aċċess=16/12/2014|arkivju-data=2019-11-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191121131927/http://www.sytral.fr/TPL_CODE/TPL_ACTUALITE/PAR_TPL_IDENTIFIANT/250/87-reseau-tcl.htm|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lyoncapitale.fr/politique/gerard-collomb-annonce-un-nouveau-metro-a-lyon/|titlu=Gérard Collomb annonce un nouveau métro à Lyon|data=4/02/2014|sit=lyoncapitale.fr|data-aċċess=16/12/2014}}.&lt;/ref&gt; sabiex twieġeb għal wegħda tal-kampanja ta’ Gérard Collomb, li dak iż-żmien kien is-sindku ta’ Lyon, li ried jipprovdi linja tal-metro lill-punent ta’ Lyon. Dawn l-istudji bdew {{Data|juin 2017}} u qed jitwettqu mill-kumpanija Egis Rail . Fil-bidu tal-proġett, kien previst li din il-ħames linja setgħet tkun indipendenti, jew mibnija bħala fergħa tal-linja D, minn Vieux-Lyon jew minn Vaise, jew f'kontinwità mal-linja A minn Perrache.


Fil-31 ta' Jannar 2018, waqt l-awguri tas-Sena l-Ġdida tas-Sytral, l-istudji ta' fattibbiltà għall-ħolqien ta' &quot;Linja E ġdida tal-metro ta' Lyon bejn Lyon u d-distrett ta' Alaï f'Tassin&quot; issemmew espliċitament. Fid-9 ta' Frar 2018, saret konferenza stampa biex jiġu ppreżentati r-riżultati tal-istudji ta' fattibbiltà. Tħabbar li ntgħażlu żewġ xenarji mit-tnax studjati; il-linja l-ġdida tibda jew mill-istazzjon ta' Bellecour jew mill-istazzjon ta' Hôtel de Ville, u tkun operattiva madwar l-2030. Il-linja tgħaddi mid-distretti ta' Trion, Point du Jour, u Ménival.

Fl-aħħar, fil-bidu {{Data|mars 2022}} SYTRAL ħabbret li kienet qed tabbanduna definittivament il-proġetti tal-metro sabiex tiffoka fuq il-ħolqien ta' linji tat-tram espressi semi-taħt l-art sabiex tnaqqas l-ispejjeż (wara b'mod partikolari l-kriżi tas-saħħa li naqqset drastikament it-tkabbir tal-passiġġieri fuq in-netwerk TCL) u biex tevita li tiddedika parti kbira mill-pakkett tal-baġit għal proġett wieħed,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.20minutes.fr/societe/3244547-20220303-lyon-projet-metro-bientot-abandonne-remplace-tramway-express|titlu=Lyon : Le projet de métro bientôt abandonné et remplacé par un « tramway express » ?|awtur=Caroline Girardon|data=3 mars 2022|sit=[[20 Minutes (France)|20 Minutes]]|data-aċċess=16 mars 2022}}.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lyoncapitale.fr/actualite/une-alternative-bricolee-le-metro-e-abandonne-le-tram-semi-enterre-entre-tassin-et-lyon-fait-jaser|titlu=« Une alternative bricolée » : le métro E abandonné, le tram semi-enterré entre Tassin et Lyon fait jaser|awtur=Anthony Faure|data=10 mars 2022|sit=[[Lyon Capitale]]|data-aċċess=16 mars 2022}}.&lt;/ref&gt;

{{Data|mai 2022}}, Sytral Mobilités ħabbret li kienet qed taħdem fuq proġett għal &quot;&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:DisplaySpace&quot; id=&quot;mwBi0&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;tramm espress&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:DisplaySpace&quot; id=&quot;mwBi4&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;» għall-punent ta' Lyon b'sezzjonijiet taħt l-art, b'rotta qrib il-proġett tal-metro E fil-parti tal-punent (Alaï, Libération, Ménival, Point du Jour, Saint-Irénée), iżda differenti lejn il-lvant, li sservi lil Perrache u Jean Macé minflok Bellecour u Part-Dieu.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.bfmtv.com/lyon/ni-telepherique-ni-metro-e-la-metropole-de-lyon-lance-un-tramway-express_AD-202205160657.html|titlu=Ni téléphérique, ni métro E: la Métropole de Lyon lance un « tramway express »|sit=BFMTV|data-aċċess=2022-05-19}}.&lt;/ref&gt; Dan il-proġett tat-tramm espress qed jiġi kkritikat għal darb'oħra mis-sindku tal-belt ta' Tassin, li jara li huwa &quot; nofs linja tal-metro, għal nofs baġit, u nofs linja meta mqabbla mal-proġett inizjali tal-metro li jestendi sa Part-Dieu ».&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lyoncapitale.fr/actualite/projet-pansement-demi-metro-l-opposition-critique-deja-le-tram-souterrain-entre-tassin-et-lyon|titlu=« Projet pansement », « demi-métro », l'opposition critique (déjà) le tram souterrain entre Tassin et Lyon|data=2022-05-16|sit=[[Lyon Capitale]]|data-aċċess=2022-05-24}}.&lt;/ref&gt; Huwa appoġġjat minn figuri politiċi oħra mill-Punent ta' Lyon, bħas-sindku ta' Pierre-Bénite Jérôme Moroge,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lyonmag.com/article/123252/jerome-moroge-on-ne-veut-plus-de-ces-deputes-qui-sont-uniquement-des-porte-paroles-de-paris|titlu=Jérôme Moroge : « On ne veut plus de ces députés qui sont uniquement des porte-paroles de Paris »|data=2022-05-23|sit=Lyonpeople.fr|data-aċċess=2022-05-24}}.&lt;/ref&gt; sostenitur ferventi tal-linja tal-metro E.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://jeromemoroge2022.fr/communique-de-presse-18-05-2022/|titlu=Les maires de la douzième circonscription du Rhône soutiennent Jérôme Moroge|data=2022-05-18|sit=jeromemoroge2022.fr|data-aċċess=2022-05-24|arkivju-data=2022-05-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220524152424/https://jeromemoroge2022.fr/communique-de-presse-18-05-2022/|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt;

== Noti u referenzi ==

[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>nje9e6px8u3alk3arvycgjfbmvk6w26</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>