Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 984 332700 308876 2026-10-09T12:45:15Z Trigcly 17859 332700 wikitext text/x-wiki {{Stub|Informatika}} [[Stampa:Wikipedia-logo-v2.svg|thumb|Wikipedija]] Il-'''Wikipedija''' hija [[enċiklopedija]] online ħiesla u b'xejn li kulħadd jista' jimmodifika. * [[Wikipedija:Politika u linji gwida|Politika u linji gwida]] {{Wikimedia}} [[Kategorija:Proġetti tal-Wikimedia]] [[Kategorija:Enċiklopediji]] 1o6scrad5gn4x3lcd0w2ruycevn66sv 0 9944 332701 296641 2026-10-09T12:53:04Z Trigcly 17859 /* Noti u referenzi */ 332701 wikitext text/x-wiki {{stub|bijografija}} {{Infobox rivoluzzjoni bijo |isem = [[Stampa:Flag of Argentina.svg|24px|]] &nbsp; Ernesto "Che" Guevara &nbsp; [[Stampa:Flag of Cuba.svg|24px|]]| |għex = [[14 ta' Ġunju]], [[1928]] – [[9 ta' Ottubru]], [[1967]] | |datatwelid = [[14 ta' Ġunju]], [[1928]] | |posttwelid = [[Rosario, Santa Fe|Rosario]], [[Arġentina]]| |datamewt = 9 ta' Ottubru, 1967 (39 sena) |postmewt = [[La Higuera]], [[Bolivja]]| |stampa = [[Stampa:Che Guevara - Guerrillero Heroico by Alberto Korda.jpg|275px]] |caption = Che Guevara, waqt is-servizz ta' memorja għall-La Coubre. Meħud minn [[Alberto Korda]] nhar il-[[5 ta' Marzu]], [[1960]]| |organizzazzjonijiet= [[Moviment 26 ta' Lulju]], Partit Maqgħud tar-Rivoluzzjoni Soċjalista Kubana <ref>Partido Unido de la Revolución Socialista de Cuba, aka PURSC </ref>, [[Armata għall-Ħelsien Nazzjonali (Bolivja)]] | }} '''Ernesto Guevara''', magħruf aħjar bħala '''Ernesto Che Guevara''', '''Che Guevara''', jew sempliċement, '''iċ-Che''' (twieled f'[[Rosario]], l-[[14 ta' Ġunju]] 1928<ref>Id-data tat-twelid hekk kif imniżżla [[Medja:Ernesto Guevara Acta de Nacimiento.jpg|fiċ-ċetifikat tat-twelid tiegħu]] hija dik tal-[[14 ta' Ġunju]], [[1928]], għalkemm fonti oħra, (Julia Constenla, ikkwotata minn [[Jon Lee Anderson]]), jisħqu li iċ-Che propjament twieled nhar l-[[14 ta' Mejju]] tal-istess sena. Constenla tallega li hi ġiet imnebbħa minn astrologu mhux identifikat li omm iċ-Che, Celia de la Serna, kienet diġà tqila meta hi u Ernesto Guevara Lynch żżewwġu u li d-data fuq iċ-ċertifikat tat-twelid ta' binhom ġiet falsifikata biex jiġi evitat xi skandlu. Għaldaqstant id-data tat-twelid tmexxiet b'xahar 'il quddiem. ([[#refAnderson1997|Anderson 1997]], pp. 3, 769.)</ref> – miet f'La Higuera, id-9 ta' Ottubru 1967) kien rivoluzzjonarju u [[gwerilla|gwerillier]] [[Arġentina|Arġentin]]. Il-laqam "Che" ngħatalu mill-ġellieda [[Kuba]]ni sħabu fil-[[Messiku]], u ġej mill-fatt li huwa, bħall-Arġentini kollha, ilissen ta' spiss il-lokuzjoni "che". Il-[[kelma]] ġejja mil-[[lingwa Mapuche]] u tfisser "raġel", "persuna", u din daħlet fl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] mitkellem fl-Arġentina u l-[[Urugwaj]] biex tiġbed l-attenzjoni ta' interlokutur, jew ġeneralment, bħala mod ta' esklamazzjoni simili għal "ej!". Guevara kien membru tal-Moviment 26 ta' Lulju li, wara s-suċċess tar-[[Rivoluzzjoni Kubana]], ġie maħtur bħala l-gvern il-ġdid, u kien l-iktar persuna b'saħħitha wara [[Fidel Castro]]. Wara l-1965, telaq minn Kuba sabiex "jesporta r-rivoluzzjoni", l-ewwel fl-eks Kongo Belġjan (illum ir-[[Repubblika Demokratika tal-Kongo]]), u iktar tard il-[[Bolivja]]. Fit-8 ta' Ottubru 1967 ġie ferut u nqabad minn grupp anti-gwerilla tal-eżerċtu Bolivjan - assistit mill-forzi speċjali tal-Istati Uniti tas-[[CIA]] - f'La Higuera, fil-provinċja ta' Vallegrande (id-dipartiment ta' [[Santa Cruz]]). L-għada, inqatel fi skola tal-villaġġ. Il-katavru tiegħu, wara li kien espost għall-pubbliku f'Vallegrande, indifen f'post sigriet u nstab minn missjoni ta' antropologi forensiċi Arġentini u Kubani, awtorizzati mill-Gvern Bolivjan ta' [[Sanchez de Lozada]], fl-1997. Minn dakinhar, il-fdalijiet tiegħu tpoġġew fil-Mawżolew ta' Santa Clara ta' Kuba. == Noti u referenzi == {{referenzi}} {{DEFAULTSORT:Guevara, Che}} [[Kategorija:Twieldu fl-1928]] [[Kategorija:Mietu fl-1967]] [[Kategorija:Che Guevara| ]] [[Kategorija:Teoristi Marksisti]] [[Kategorija:Rivoluzzjonarji Arġentini]] [[Kategorija:Gwerilljeri Arġentini]] 3hf4mql72t7l4q6lbfkbs3dpysephdv 0 20168 332699 330838 2026-10-09T12:39:08Z Ziv 24637 ([[c:GR|GR]]) [[File:A Coney in a Vase Sponge.jpg]] → [[File:A Graysby in a Vase Sponge.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. Coneys have blue spots, not orange 332699 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Ħonduras |isem_nattiv = ''República de Honduras'' |isem_komuni = Ħonduras |stampa_bandiera = Flag of Honduras (1949–2022, 2026–present).svg |stampa_emblema = Coat of arms of Honduras.svg |stampa_mappa = HND orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Ħonduras |ħolqa_emblema = Emblema tal-Ħonduras |ħolqa_demografija = Demografija tal-Ħonduras |mottu_nazzjonali = "Libre, Soberana e Independiente"<br />"Ħieles, Sovran u Indipendenti" |innu_nazzjonali = ''[[Himno Nacional de Honduras]]''<br />''Innu Nazzjonali tal-Ħonduras'' [[File:Honduras National Anthem.ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Tegucigalpa]] |l-ikbar_belt = [[Tegucigalpa]] |latd=14 |latm=6 |latNS=N |lonġd=87 |lonġm=13 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika Kostituzzjonali]] |titlu_kap1 = [[President tal-Ħonduras|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Ħonduras|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[President tal-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras|President tal-<br />Kungress Nazzjonali]] |titlu_kap4 = |isem_kap1 = [[Nasry Asfura]] |isem_kap2 = [[María Antonieta Mejía]] [[Carlos Flores Guifarro]] [[Diana Herrera]] |isem_kap3 = [[Tomás Zambrano]] |isem_kap4 = |żona_kklassifika = 102 |poż_erja = 101 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 112,492 |erja_mi_kw = 43,278 |perċentwal_ilma = |sena_stima_popolazzjoni = 2023 |stima_popolazzjoni = 9,571,352 |poż_stima_popolazzjoni = 95 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 85 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 220.1 |poż_densità_popolazzjoni = 128 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2011 |PGD_PSX = $35.697 biljun |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $4,345 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2010 |IŻU = {{profitt}} 0.574<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2010 |sena=2010 |pubblikatur=Nazzjonijiet Uniti |data-aċċess=2010-11-05 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 106 |kategorija_IŻU = <span style="color:#fc0">medju</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] minn [[Spanja]] |avveniment_stabbilit1 = Iddikjarata¹ minn Spanja |data_stabbilit1 = 15 ta Settembru, 1921 |avveniment_stabbilit2 = Iddikjarata mill-<br />[[L-Ewwel Imperu Messikan|Ewwel Imperu Messikan]] |data_stabbilit2 = 1 ta' Lulju 1823 |avveniment_stabbilit3 = Iddikjarata, bħala Ħonduras, mir-[[Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali]] |data_stabbilit3 = 5 ta' Novembru, 1938 |valuta = [[Lempira tal-Ħonduras|Lempira]] |kodiċi_valuta = HNL |żona_ħin = [[Żona tal-Ħin Ċentrali|CST]] |differenza_ħku = -6 |cctld = [[.hn]] |kodiċi_telefoniku = +504 |sena_PGD_nominali = 2011 |PGD_nominali = $17.381 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $2,115 |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = Bħala parti mir-[[Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali]]. |noti = |total_popolazzjoni=9,571,352}} ir-'''Repubblika tal-Ħonduras''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: ''República de Honduras''), hu pajjiż li jinsab fl-[[Amerika Ċentrali]]. F'ċertu żminijiet kien imsejjaħ '''Ħonduras Spanjola''' biex jiġi distint mill-''[[Ħonduras Brittanika]]'', li sar l-istat modern ta' kuljum fil-[[Beliże]].<ref>{{ċita web |url=http://www.aboututila.com/UtilaInfo/William-Strong/AI-Environmental.htm |titlu=Archeological Investigations in the Bay Islands, Spanish Honduras |sit=Aboututila.com |data-aċċess=2010-06-27 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100922124508/http://aboututila.com/UtilaInfo/William-Strong/AI-Environmental.htm |arkivju-data=2010-09-22 |url-status=dead }}</ref> Il-pajjiż huwa mdawwar lejn il-punent mill-[[Gwatemala]], [[El Salvador]] għall-lbiċ, [[Nikaragwa]] fix-Xlokk, l-Oċean Paċifiku fin-nofsinhar fil-[[Golf ta' Fonseca]], u l-[[Golf tal-Ħonduras]] lejn it-tramuntana, fejn hemm daħla kbira tal-[[Baħar Karibew]]. It-territorju kontinentali tiegħu huwa mdawwar fit-tramuntana u l-lvant mill-Baħar Karibew, fix-xlokk min-Nikaragwa, fil-lbiċ mill-Golf ta' Fonseca, tributarju tal-Oċean Paċifiku, fin-nofsinhar minn El Salvador, u fil-punent mill-Gwatemala. Il-fruntieri marittimi tiegħu huma kondiviżi mal-Messiku, il-Belize, Kuba, ir-Renju Unit (permezz tal-Gżejjer Cayman), il-Gwatemala, il-Ġamajka, il-Kolombja, in-Nikaragwa, u El Salvador. L-erja totali tal-art tal-Honduras, inklużi l-gżejjer kollha tagħha, hija ta' 112,777 km². L-organizzazzjoni territorjali tal-Honduras taqsam il-pajjiż, politikament u amministrattivament, fi 18-il dipartiment, li huma suddiviżi aktar f'298 muniċipalità. Il-forma ta' gvern hija repubblikana, demokratika, u rappreżentattiva. Hija eżerċitata minn tliet fergħat: Leġiżlattiva, Eżekuttiva, u Ġudizzjarja, li huma komplementari u indipendenti, mingħajr ebda relazzjoni ta' subordinazzjoni għal xulxin. Il-popolazzjoni tal-Honduras taqbeż l-10 miljun abitant, primarjament involuti f'attivitajiet agrikoli, kif ukoll fil-kummerċ, il-manifattura, u s-servizzi pubbliċi, fost setturi oħra. L-aktar dipartiment densament popolat fil-Ħonduras huwa Cortés, b'400.3 abitant għal kull kilometru kwadru. Il-pajjiż huwa multietniku. Il-popolazzjoni mestizo tikkostitwixxi l-maġġoranza. Hemm ukoll popolazzjonijiet minn diversi gruppi indiġeni, inklużi l-Lenca, in-Nahua, il-Miskito, it-Tolupan, iċ-Ch'orti' Maya, il-Pech, it-Tawahka, il-Garifuna, komunitajiet suwed li jitkellmu bl-Ingliż, u ż-Zambos li jitkellmu bl-Ispanjol u bil-Miskito. It-territorju tal-Honduras huwa imħatteb ħafna; jikkonsisti minn firxiet ta' muntanji għoljin, plateaus elevati, u widien fondi li fihom pjanuri estensivi u fertili maqsuma minn xmajjar ta' daqsijiet varji, li wħud minnhom huma navigabbli, li kollha jikkontribwixxu għall-bijodiversità rikka tiegħu. Huwa stmat li l-Honduras għandu mill-inqas 8,000 speċi ta' pjanti, madwar 250 speċi ta’ rettili u anfibji, aktar minn 700 speċi ta' għasafar, u 110 speċi ta' mammiferi, imqassma fir-reġjuni differenti tiegħu. Xi speċi huma endemiċi. L-Amerika Ċentrali, li l-Honduras huwa parti minnha, iddikjarat l-indipendenza tagħha minn Spanja u l-Viċerjalità ta’ Spanja l-Ġdida (Messiku) fil-15 ta’ Settembru 1821. Wara li l-Messiku kiseb ukoll l-indipendenza tiegħu, l-Amerika Ċentrali ġiet annessa mill-ġdid u aktar tard saret definittivament indipendenti. Fl-1838, il-Honduras sar indipendenti mill-Amerika Ċentrali, u ftit wara, f’Jannar 1839, l-ewwel kostituzzjoni tal-pajjiż ġiet adottata formalment. Il-Ġeneral Francisco Ferrera sar l-ewwel president kostituzzjonali tal-pajjiż (1841-1843). L-ewwel partit politiku, il-Partit Liberali tal-Ħonduras, twaqqaf fl-1891, segwit mill-Partit Nazzjonali tal-Ħonduras fl-1902. L-elezzjonijiet ġenerali tal-1981 u l-kostituzzjoni tal-1982 immarkaw il-bidu ta' dak li hu magħruf bħala l-Era Demokratika. ==Storja== ===Soċjetajiet Pre-Hispaniċi fil-Ħonduras=== [[File:Copán Ballcourt.jpg|thumb|Grawnd tal-ballball f'Copán.]] [[File:Vaso trípode, con personajes, cerámica, cultura Maya-Ulúa (Honduras), Museo Chileno de Arte Precolombino, Santiago, Chile.jpg|thumb|Reċipjent tripod mill-kultura Maya-Ulúa.]] [[File:CPN Rosalila 01.jpg|thumb|Riproduzzjoni tat-Tempju ta' Rosalila.]] [[File:CPN ST B 01.jpg|thumb|Stela Maja ta' Copán (Estela Maya de Copán/Copan Maya Stela).]] Qabel il-konkwista Spanjola, it-territorju li llum huwa l-Ħonduras kien abitat minn popli indiġeni kkaratterizzati minn żewġ tipi kulturali distinti, iffurmati bħala riżultat tal-migrazzjonijiet li popolaw il-kontinent Amerikan fi żminijiet pre-Kolombjani. Il-kulturi Maya u Mexica kienu mmexxija mill-hekk imsejjaħ "mod ta' produzzjoni Asjatiku", li l-karatteristika l-aktar prominenti tiegħu kienet ekonomija sedentarja bbażata fuq il-produzzjoni agrikola, b'relazzjonijiet ta' produzzjoni kollettiva ċentralizzati f'poter wieħed eżerċitat minn grupp ta' uffiċjali ċivili, reliġjużi u militari. Għalhekk, ma kinux soċjetajiet egalitarji. Id-diviżjoni tal-klassijiet kienet stabbilita bejn dawk li kellhom il-poter u l-maġġoranza tal-popolazzjoni. Stela Maya minn Copán. Dawn il-kulturi kisbu progress kbir f'diversi oqsma tal-għarfien uman, immexxija mill-iżvilupp ta' agrikoltura diversa (fażola, kawkaw, bżar aħmar, eċċ.) u kellhom sistemi estensivi ta' irrigazzjoni. B'dan il-mod, żguraw ikel adegwat għall-popolazzjonijiet kbar tagħhom. Applikaw ukoll tekniki raffinati ħafna fl-insiġ u ċ-ċeramika. Żviluppaw kummerċ intens u varjat. Huma kisbu livell għoli ta' żvilupp xjentifiku fil-matematika u l-astronomija, kif ukoll fl-arkitettura u l-iskultura, li użaw fil-kostruzzjoni ta' bliet kbar. Fil-majjistral tal-Ħonduras, il-poplu Ch'orti' kien predominanti, grupp Mayan li jinsab f'Copán u Ocotepeque, flimkien mal-Lenca, li estendew fid-dipartimenti ta' Santa Bárbara, Lempira, Intibucá, La Paz, Comayagua, Francisco Morazán, u Valle, u parti minn dak li llum huwa El Salvador. Il-bqija tat-territorju Honduras kien abitat minn popli mill-parti tan-nofsinhar tal-kontinent, b'kultura nomadika u semi-nomada, immexxija minn sistemi ta' produzzjoni komunali primittivi. Fost dawn il-popli kien hemm it-Tolupan (imsejjaħ ukoll Xicaque), il-Pech (imsejjaħ ukoll Paya), it-Tawahka, u l-Miskito, li flimkien iffurmaw il-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-pajjiż. Wara t-tieni nofs tas-seklu 18, gruppi etniċi oħra ffurmaw tul il-kosta tal-Karibew: il-Garifuna u l-popolazzjoni sewda li titkellem bl-Ingliż u bil-Creole. [[File:Pinturas Rupestres Santa Elena Honduras.JPG|thumb|left|Pittura fuq il-blat f'Santa Elena, il-Ħonduras.]] L-akbar popolazzjoni kienet il-Lenca, li, fi żmien il-wasla tal-Ispanjoli, kienu l-aktar grupp mifrux u organizzat fil-pajjiż. Huma għexu f'insedjamenti kbar, b'medja ta' 350 dar u ferm aktar minn 500 abitant. Għalkemm hemm dibattitu xjentifiku dwar l-antenati u l-oriġini Lenca, skont Rodolfo Barón Castro, huma d-dixxendenti diretti tal-Maya li ma segwewx l-eżodu li temm l-Imperu l-Qadim. Studji oħra jindikaw li huma dixxendenti ta' gruppi Olmec li emigraw min-Nofsinhar tal-Messiku matul il-perjodu Preklassiku. Fi żmien il-wasla tal-Ispanjoli, huma kienu stabbiliti fit-territorju li llum jinkludi r-Repubbliki ta' El Salvador u l-Honduras. Iż-żona Maya tinkludi dak li issa huma l-pajjiżi tal-Honduras, il-Gwatemala, El Salvador, u n-Nofsinhar tal-Messiku. Il-Maya ffjorixxew f'dawn il-pajjiżi matul l-ewwel ħmistax-il seklu tal-era Kristjana. Kawżi mhux magħrufa sal-lum wasslu għall-abbandun u l-qerda ta' Copán u bliet Maya oħra, li sa żmien il-konkwista Spanjola ma kienu xejn aktar minn fdalijiet. Il-ġuħ, il-pesti, u l-gwerer interni ġew proposti bħala l-kawżi tal-abbandun tagħhom. [[File:Columbus Taking Possession.jpg|thumb|Rappreżentazzjoni ta' Kristofru Kolombu u r-raba' wasla tiegħu fil-kontinent Amerikan li seħħet f'Cape Honduras fl-1 ta' Ottubru 1502.]] ===Konkwista Spanjola=== Cortés introduċa l-bhejjem u waqqaf il-belt ta' La Natividad de Nuestra Señora, ħdejn Puerto Caballos. Qabel ma rritorna lejn il-Messiku (1526), ħatar lil Hernando de Saavedra gvernatur tal-Ħonduras u ħalla struzzjonijiet biex jittratta tajjeb lill-popli indiġeni. Fis-26 ta' Ottubru, 1526, Diego López de Salcedo nħatar gvernatur tal-Ħonduras mill-Kuruna Spanjola, u ħa post Saavedra. Id-deċennju ta’ wara kien immarkat mill-ambizzjonijiet personali tal-gvernaturi u l-konkwistaturi, li interferew mal-organizzazzjoni tal-gvern. L-Ispanjoli stabbiliti rribellaw kontra l-mexxejja tagħhom, u l-popli indiġeni qamu kontra sidienhom u kontra l-maltrattament. Mal-mewt ta' Salcedo (1530), l-Ispanjoli ta' oriġini Ewropea saru l-arbitri tal-poter. Huma ħatru u neħħew gvernaturi. Quddiem din is-sitwazzjoni, il-kolonji nfushom talbu lil Pedro de Alvarado biex itemm l-anarkija. Bil-wasla ta' Alvarado fl-1536, il-kaos naqas, u l-Ħonduras waqa’ taħt l-awtorità tagħhom. Fl-1537, Francisco de Montejo nħatar gvernatur. Mal-wasla tiegħu fil-Ħonduras, huwa annulla l-għotjiet tal-art li għamel Alvarado. Il-kaptan tiegħu, Alonso de Cáceres, kien responsabbli għas-soppressjoni tar-rivoluzzjoni indiġena tal-1537–1538, immexxija mill-Kap Lempira. Fl-1539, Montejo u Alvarado kellhom nuqqas ta’ qbil serju dwar ir-reġjun, li ġibed l-attenzjoni tal-Kunsill tal-Indji. Montejo telaq lejn Chiapas, u Alvarado sar gvernatur tal-Ħonduras.[30] Wara dan, Pedro de Alvarado, bl-approvazzjoni tar-Re ta’ Spanja, annessa l-Ħonduras mal-Gwatemala. F'Marzu 1524, Gil González Dávila sar l-ewwel Spanjol li wasal fil-Ħonduras bl-intenzjoni li jikkonkwista. Huwa waqqaf il-belt ta' San Gil de Buena Vista u daħal fit-territorju Honduras, jikkalma lill-popli indiġeni, jiġġieled kontra l-Ispanjoli li kkontestaw it-talba tiegħu għall-art, u bit-tama li jsib l-iżbokk tal-Lag Nikaragwa. Aktar tard, Hernán Cortés, imħeġġeġ minn rapporti li kien irċieva dwar il-ġid kbir tal-pajjiż, bagħat żewġ spedizzjonijiet, waħda bl-art u l-oħra bil-baħar. Huwa fada l-ewwel waħda lil Pedro de Alvarado u t-tieni waħda lil Cristóbal de Olid. Iżda dan tal-aħħar ittradih. Għal din ir-raġuni, Cortés telaq mill-Messiku fit-tmexxija ta' spedizzjoni li damet kważi sentejn u ntemmet, wara għadd kbir ta' perikli u tbatijiet, fi Trujillo, il-Ħonduras. ===Ħonduras Ispaniku=== [[File:Fuerte San Cristóbal Gracias Honduras 20.jpg|thumb|Il-Forti Saint Cristóbal (Fuerte San Cristóbal/Fort Saint Cristobal) fil-Punent tal-pajjiż.]] It-telfa ta' Lempira u t-tnaqqis fit-taqbid bejn l-Ispanjoli kkontribwew għall-konkwista u ż-żieda fl-attività ekonomika fil-Ħonduras. Sa tmiem is-snin 1540, il-Ħonduras dehret lesta għall-iżvilupp u l-prosperità, b'Gracias stabbilita bħala l-kapitali tal-Audiencia reġjonali tal-Gwatemala. Madankollu, din id-deċiżjoni ħolqot riżentiment fiċ-ċentri aktar popolati tal-Gwatemala u El Salvador. Fl-1549, il-kapitali tal-Audiencia ġiet trasferita lejn Antigua, il-Gwatemala, u l-Ħonduras baqgħet provinċja fi ħdan il-Kaptaniċja Ġenerali tal-Gwatemala sal-1821. L-ewwel ċentri tal-minjieri tal-pajjiż kienu jinsabu fi Gracias. Sal-1538, dawn iċ-ċentri kienu qed jipproduċu kwantitajiet sinifikanti ta' deheb. Fl-1540, dan inbidel bl-iskoperta tad-deheb u l-fidda fil-wied tax-Xmara Guayape. Dan ikkontribwixxa għat-tnaqqis ta' Gracias u ż-żieda ta' Comayagua bħala ċ-ċentru ewlieni tal-popolazzjoni tal-Ħonduras. Iż-żieda fid-domanda għax-xogħol aċċellerat it-tnaqqis tal-popolazzjoni indiġena. B'riżultat ta' dan, skjavi mill-Afrika ġew miġjuba fil-pajjiż. Instabu depożiti oħra tad-deheb ħdejn San Pedro Sula u l-port ta' Trujillo. [[File:San Fernando de Omoa Fortress, Honduras.jpg|thumb|left|Fortizza ta' Saintn Fernando ta' Omoa (Fortaleza de San Fernando de Omoa/Daint fernando of Omoa Fortress) fl-Cortés).]] Il-produzzjoni tal-minjieri bdiet tonqos fl-1560, u magħha, l-importanza tal-Honduras għall-kuruna. Fil-bidu tal-1569, skoperti ġodda tal-fidda reġgħu taw il-ħajja lill-ekonomija fil-qosor, u wasslu għat-twaqqif ta' Tegucigalpa, li malajr bdiet tikkompeti ma' Comayagua bħala l-aktar belt importanti tal-provinċja. Il-boom tal-fidda laħaq il-quċċata fl-1584, u d-dipressjoni ekonomika reġgħet lura ftit wara. L-isforzi tal-minjieri fil-Honduras kienu mxekkla min-nuqqas ta' kapital, ħaddiema, u diffikultajiet topografiċi. Il-merkurju, vitali għall-produzzjoni tal-fidda, kien skars, u l-uffiċjali kienu negliġenti. [[File:Fuerte de San Cristóbal en Gracias, Honduras.jpg|thumb|left|Forti Saint Cristóbal (Fuerte San Cristóbal/Fort Saint Cristobal) in Gracias (Lempira).]] Waħda mill-problemi ewlenin għall-ħakkiema Spanjoli tal-Ħonduras kienet l-attività Ingliża fit-Tramuntana tal-Ħonduras. Din l-attività bdiet fis-seklu 16 u kompliet fis-seklu 19. Fis-snin bikrin, il-pirati Ewropej attakkaw ta' spiss insedjamenti fuq il-kosta Karibew tal-Ħonduras, pereżempju, il-Battalja ta' Puerto Caballos (1603), parti mill-Gwerra Anglo-Spanjola (1585–1604). Fl-1643, spedizzjoni Ingliża qerdet il-belt ta' Trujillo, il-port ewlieni tal-Ħonduras. Barra minn hekk, l-Ingliżi għamlu sforzi enormi biex jistabbilixxu kolonji mis-seklu 17 ’il quddiem fil-Gżejjer tal-Bajja u fit-Tramuntana tal-Ħonduras bl-għajnuna tas-Sambos u l-Miskitos, li attakkaw insedjamenti Spanjoli. Minħabba l-kosta tal-Paċifiku tagħha, inbnew vapuri u portijiet għall-kummerċ tal-Manila Galleon mal-Filippini u l-Messiku, u l-kummerċ seħħ fil-Ħonduras. Fil-bidu tas-seklu 18, id-dinastija Bourbon, marbuta mal-ħakkiema ta’ Franza, ħadet post l-Asburgi fuq it-tron ta' Spanja. Id-dinastija l-ġdida bdiet sensiela ta' riformi madwar l-imperu, imfassla biex jagħmlu l-amministrazzjoni aktar effiċjenti u kosteffettiva, u biex jiffaċilitaw id-difiża tal-kolonji. Fost dawn ir-riformi kien hemm tnaqqis fit-taxxa fuq il-metalli prezzjużi u fl-ispiża tal-merkurju, li kien monopolju rjali. Fil-Ħonduras, dawn ir-riformi kkontribwew għall-qawmien mill-ġdid tal-industrija tal-minjieri fis-snin tletin tas-seklu 18. Taħt il-Borboni, il-gvern Spanjol għamel diversi sforzi biex jerġa' jikseb kontroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fl-1752, inbniet il-fortizza ta' San Fernando de Omoa. Fl-1780, l-Ispanjoli rritornaw lejn Trujillo, li beda jiżviluppa bħala bażi ta' operazzjonijiet kontra l-insedjamenti Brittaniċi fil-lvant. Matul is-snin tmenin tas-seklu 18, l-Ispanjoli reġgħu ħadu l-kontroll tal-Gżejjer tal-Bajja u keċċew lill-biċċa l-kbira tal-Brittaniċi u l-alleati tagħhom mir-reġjun tar-Río Negro. Il-Konvenzjoni Anglo-Spanjola tal-1786 irrikonoxxiet b’mod definittiv is-sovranità Spanjola fuq il-kosta tal-Karibew. ===L-indipendenza=== [[File:J.C.del Valle.jpg|thumb|L-Amerika Ċentrali kisbet l-indipendenza tagħha minn Spanja fil-15 ta' Settembru 1821. José Cecilio del Valle tal-Ħonduras kien filosfu, politiku, avukat u ġurnalist, wieħed mill-aktar figuri importanti fl-Amerika Ċentrali matul it-tranżizzjoni mill-ħakma kolonjali għall-indipendenza.]] Għal kważi tliet sekli, il-Ħonduras kien parti mill-Kaptanerija Ġenerali tal-Gwatemala, għalhekk l-indipendenza tiegħu kienet iddur madwar il-movimenti favur l-indipendenza fil-provinċji l-oħra. Wara l-okkupazzjoni Franċiża ta' Spanja, l-ewwel atti ta' insurrezzjoni favur l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali seħħew fin-Nikaragwa, El Salvador, u l-Gwatemala (1811-1813). Fil-Ħonduras, l-Ispanjoli rrikorrew għall-perpetwazzjoni tal-kontroll tagħhom fuq il-poter biex jrażżnu l-moviment tal-indipendenza. Mill-1813 sal-1820, ma seħħew l-ebda avvenimenti notevoli oħra relatati mal-indipendenza fl-Amerika Ċentrali. Ma kienx qabel kmieni fl-1821, meta l-Messiku, permezz tal-Pjan ta’ Iguala, iddikjara l-indipendenza sħiħa tiegħu minn Spanja fl-24 ta' Frar, li nkisbet l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali. Dan l-avveniment aċċellera l-indipendenza tal-Amerika Ċentrali, li ġiet ikkonsummata fil-15 ta' Settembru, 1821, b’dikjarazzjoni abbozzata minn José Cecilio del Valle. L-ewforija tal-indipendenza kienet ta' żmien qasir, għax f’Jannar 1822, fuq l-inizjattiva tal-konservattivi u l-Imperatur Agustín de Iturbide, il-Provinċji Uniti tal-Amerika Ċentrali ngħaqdu mal-Imperu Messikan. Din l-għaqda damet sal-waqgħa ta'Iturbide f’Marzu 1823. L-istati tal-Istmu, mill-Panama sal-Gwatemala, jistgħu forsi jiffurmaw konfederazzjoni. Dan il-post magnífico bejn iż-żewġ oċeani kbar jista’, maż-żmien, isir imperu dinji. Il-kanali tiegħu se jqassru d-distanzi, isaħħu r-rabtiet kummerċjali mal-Ewropa, l-Amerika, u l-Asja, u jġibu tribut minn madwar id-dinja kollha lejn dan ir-reġjun prosperu. Forsi xi darba l-kapitali tad-dinja tkun tinsab hemm, hekk kif Kostantinu l-Kbir iddikjara Kostantinopli bħala l-kapitali tad-dinja tal-qedem. Simón Bolívar (1815) ===L-istabbiliment tar-Repubblika Federali=== [[File:Francisco Morazán Quesada.JPG|thumb|Il-Ġeneral Francisco Morazán, mexxej Honduras li serva bħala president tal-Federazzjoni tal-Amerika Ċentrali.]] [[File:Flag of the United Provinces of Central America.svg|thumb|Bandiera tal-Provinċji Uniti tal-Amerika Ċentrali.]] F'Marzu 1824, tlaqqa' kungress fil-Gwatemala u waqqaf ir-Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali, magħmula mill-Gwatemala, il-Ħonduras, El Salvador, in-Nikaragwa, u l-Kosta Rika. Ir-repubblika l-ġdida kellha eżistenza qasira, u wara diversi gwerer ċivili, l-unjoni xoljiet fis-26 ta' Ottubru 1838, bil-ħames stati jsiru ħames stati indipendenti. Uħud mill-istati tal-Amerika Ċentrali ppruvaw jirrikostitwixxu r-Repubblika Federali tal-Amerika Ċentrali diversi drabi. Madankollu, dawn it-tentattivi fallew u swew il-ħajjiet ta' diversi mill-inizjaturi tagħhom. Tentattiv finali sar fl-1895 taħt l-influwenza ta' Policarpo Bonilla, president tal-Ħonduras. F'din l-okkażjoni, ġie ffirmat trattat man-Nikaragwa u El Salvador, li skontu t-tliet repubbliki ffurmaw federazzjoni taħt l-isem tar-Repubblika l-Kbira tal-Amerika Ċentrali. It-tliet repubbliki saru stati, u s-sovranità fuq il-federazzjoni ngħatat lil Dieta magħmula minn tliet membri, wieħed minn kull stat, li kellha tiltaqa' kull sena fil-kapitali tal-istati federali. Fuq stedina ta' din id-Dieta, it-tliet stati ħatru delegazzjoni li ltaqgħet bħala Assemblea Kostitwenti f'Managua u stabbilixxiet Kostituzzjoni, li taħt it-termini tagħha t-tliet stati adottaw l-isem Stati Uniti tal-Amerika Ċentrali fl-1 ta’ Novembru 1898. Din il-Kostituzzjoni, li f'moħħ dawk li fassluha rrappreżentat konsolidazzjoni tat-tliet stati federali u riorganizzazzjoni rapida tar-Repubblika l-kbira tal-Amerika Ċentrali, immaġinata minn Francisco Morazán, kellha tmiem traġiku. L-għada li ltaqgħet l-Assemblea Kostitwenti, faqqa' moviment rivoluzzjonarju, ostili għall-federazzjoni l-ġdida, f'San Salvador, li rriżulta f'amministrazzjoni ġdida f'dak l-istat. L-ewwel pass tagħha kien li tirtira mill-Unjoni, u din is-separazzjoni wasslet għax-xoljiment tal-Istati Uniti tal-Amerika Ċentrali, hekk kif, fuq l-eżempju ta' El Salvador, l-istati tal-Ħonduras u n-Nikaragwa reġgħu assumew is-sovranità tagħhom. ===Il-Presidenza ta' Santos Guardiola=== [[File:Jose Santos Guardiola.jpg|thumb|Il-President tal-istat indipendenti tal-Ħonduras, José Santos Guardiola.]] Wara t-twaqqigħ ta' Cabañas, il-Ġeneral José Santos Guardiola mar il-Ħonduras. Fl-10 ta' Novembru, wasal f'Tegucigalpa u nieda l-kandidatura presidenzjali tiegħu. Saru l-elezzjonijiet, u peress li l-ebda kandidat ma rċieva maġġoranza assoluta, l-Assemblea Ġenerali eleġġiet lill-Ġeneral konservattiv Santos Guardiola bħala president u lil José María Lazo bħala viċi president. Il-Ġeneral José Santos Guardiola ħa l-presidenza tal-Ħonduras fis-17 ta' Frar 1856, u b'hekk wettaq aspirazzjoni li ilha miżmuma u li ġiet ripetutament imfixkla. Matul l-amministrazzjoni ta' Guardiola, l-ekonomija tal-pajjiż kienet prekarja, sal-punt li l-president kien imġiegħel joħroġ muniti tar-ram. Fuq nota oħra, l-amministrazzjoni ta' Guardiola kienet waħda mill-aktar liberali fl-istorja tal-Ħonduras; minkejja li kien membru tal-Partit Konservattiv, Santos Guardiola ta l-libertà tal-istampa. Espandiet ukoll il-libertà tal-espressjoni individwali u inkludiet sidien tal-art tal-klassi tan-nofs fost il-votanti, minbarra li rregola r-relazzjonijiet bejn l-istat u l-knisja. Iżda l-aktar kisba importanti tagħha kienet it-Trattat ta' Comayagua li bih il-gvern Brittaniku għadda l-Gżejjer tal-Bajja u parti mit-territorju tar-Renju tan-Mosquito lill-Ħonduras. Fl-aħħar, l-antiklerikaliżmu miftuħ ta' Guardiola wasslu biex jibda l-hekk imsejħa “Gwerra tal-Missirijiet” f’April 1861. Dan, imbagħad, ikkontribwixxa għall-assassinju tiegħu fil-11 ta' Jannar, 1862, minn idejn il-gwardja tal-unur presidenzjali tiegħu stess. Dan id-delitt xokkja profondament lill-pajjiż. Is-Senatur José Francisco Montes Fonseca ħa l-kmand, iżda malajr iddelegah lill-Ġeneral José María Medina, u minnu, kif stipulat mil-liġi, għadda ftit wara għand il-Viċi President, Victoriano Castellanos Cortés. Minħabba l-gwerer u l-ġlidiet għall-poter kontinwi, il-Ħonduras kien mgħaddas fl-arretratezza. Castellanos “ħadem biex jikkalma t-tempra, inissel il-fiduċja, u jippromwovi l-progress possibbli... u kien ikun iwettaq ħafna kieku ma laħqitx il-mewt... fil-11 ta' Diċembru ta' dik l-istess sena.” ===Il-Kostituzzjoni tal-1865 u t-tmiem tas-seklu=== [[File:Panorama of Tegucigalpa, Honduras (1889).jpg|thumb|Xbieha ta' Tegucigalpa fis-seklu 19.]] Wara l-mewt ta' Victoriano Castellanos, Francisco Montes reġa' lura fil-poter. Iżda meta faqqgħet il-gwerra bejn El Salvador u l-Gwatemala fl-1863, Montes ingħaqad mal-kawża liberali Salvadorjana. Truppi tal-gvern Gwatemalan ta' Rafael Carrera invadew il-Ħonduras u pproklamaw lill-Ġeneral José María Medina, li kien akkumpanja lill-invażuri, bħala president f'Ġunju 1863. Medina laqqa' Assemblea Kostitwenti Nazzjonali li rrevokat il-Kostituzzjoni tal-1840. Il-Kostituzzjoni tal-1865 ġiet adottata minflokha. Din il-Kostituzzjoni, għall-ewwel darba, adottat id-denominazzjoni ta' “Repubblika” għall-pajjiż. Is-sistema leġiżlattiva bikamerali implimentata minn Juan Lindo ġiet abolita, u ġiet stabbilita sistema unikamerali. Għall-ewwel darba fil-liġi kostituzzjonali Honduraża, il-projbizzjoni tar-rielezzjoni presidenzjali ġiet imnaqqxa. F'Diċembru ta' dik l-istess sena, Medina ċeda l-presidenza lis-Senatur Francisco Inestroza sabiex ikunu jistgħu jsiru l-elezzjonijiet. Kif mistenni, l-elezzjonijiet iffavorixxew lill-Ġeneral Medina. Il-Ġeneral Florencio Xatruch intgħażel bħala viċi president. Medina ħa l-presidenza fil-15 ta' Frar, 1864, f'Gracias. Matul l-ewwel mandat presidenzjali tiegħu, Medina ffaċċja reżistenza fl-1865 mir-ribelli ta’ Olancho; U biex irażżanhom u jeqred il-ħażen, huwa ordna li r-ribelli jiġu segwiti bla heda, u ħafna minnhom ġew sparati jew imdendlin. Hekk kif il-mandat tiegħu wasal fi tmiemu, Medina talab riforma tal-Artikolu 33 tal-Kostituzzjoni, li pprojbixxa r-rielezzjoni tiegħu. Għal dan il-għan, huwa ħeġġeġ lill-muniċipalitajiet biex jissottomettu talba lill-fergħa eżekuttiva biex jemendaw l-artikolu. Konsegwentement, huwa sejjaħ Kungress straordinarju, li min-naħa tiegħu sejjaħ għal assemblea kostitwenti. Fit-8 ta' Awwissu, 1869, l-artikolu ġie emendat, u b'hekk Medina seta' jiġi rielett. Matul it-tieni mandat tiegħu, id-dipartiment ta' La Mosquitia nħoloq fit-22 ta' Novembru, 1868. Dan il-perjodu ra wkoll wieħed mill-ewwel atti ta’ korruzzjoni fil-pajjiż. Self ġie nnegozjat fl-Ewropa "taħt kundizzjonijiet sfavorevoli ħafna għall-Honduras, maħsub biex tinbena l-ferrovija interoċeanika; bilkemm ippermetta t-tlestija ta' sezzjoni waħda tal-ferrovija u għamel ħsara kbira lill-kreditu Honduras barra l-pajjiż." Wara ż-żewġ mandati presidenzjali ta' Medina, kien hemm skuntentizza mifruxa fil-pajjiż. Anke hekk, il-president ma kienx lest li jċedi l-poter u rrikorra għal plebisċitu f’laqgħat miftuħa tal-muniċipju biex jibqa' fil-kariga. Ir-riżultat tal-plebisċitu kien kif xtaq il-Ġeneral Medina. Fis-26 ta’ Marzu 1870, reġa’ ħa l-poter. Madankollu, fl-1883, Dr. Soto wkoll tilef il-favur ta' Barrios u kien imġiegħel jirriżenja. Is-suċċessur tiegħu, il-Ġeneral Luis Bográn, baqa' fil-kariga sal-1891 meta l-Ġeneral Ponciano Leiva—li kien mexxa fil-qosor tliet darbiet bejn l-1873 u l-1876—reġa' lura fil-poter f'elezzjonijiet immanipulati. Minkejja li kien liberali, Leiva pprova jmexxi bħala dittatur assolut. Huwa xolja l-Partit Liberali tal-Ħonduras (PLH) u ddeporta l-mexxejja tiegħu. Dan irriżulta f'rawnd ġdid ta' kunflitt, li fih il-Partit Liberali rikostitwit fl-aħħar mill-aħħar ħareġ rebbieħ. Il-PLH kien immexxi minn Policarpo Bonilla, bl-appoġġ tad-dittatur liberali tan-Nikaragwa, José Santos Zelaya. Meta Bonilla ħa l-poter fl-1894, huwa beda jimplimenta ċertu grad ta' ordni fil-politika Ħondurasa. ===seklu 20=== [[File:Manuel Bonilla.jpg|thumb|Manuel Bonilla, 1911.]] Il-President Terencio Sierra kien l-ewwel ħakkiem Honduran tas-seklu 20, fejn ħa l-presidenza minn Policarpo Bonilla fl-1899. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, seħħ wieħed mill-aktar avvenimenti sinifikanti fl-istorja ekonomika u politika tal-pajjiż. "L-aħwa Vaccaro, familja ta' oriġini Taljana li nnegozjaw il-banana fi New Orleans, irċevew konċessjonijiet tal-art fuq il-Kosta tat-Tramuntana... Il-kumpanija Vaccaro, bħal detenturi oħra ta' konċessjonijiet fuq il-Kosta tat-Tramuntana aktar tard, ħadet vantaġġ mill-privileġġi mogħtija mill-konċessjonijiet biex tesporta l-banana minn La Ceiba." Ladarba ntemm il-mandat presidenzjali tiegħu, Sierra pprova jibqa' fil-poter, iżda tneħħa mill-Ġeneral Manuel Bonilla. Dan il-ħakkiem wera li kien ħabib aħjar tal-kumpaniji tal-banana minn Terencio Sierra nnifsu. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, dawn il-kumpaniji kisbu eżenzjonijiet mit-taxxa u permess biex jibnu baċiri u toroq. Ukoll, konċessjonijiet biex jibnu kanali artifiċjali għat-trasport tal-banana u biex jikkanalizzaw ix-xmajjar Salado u El Porvenir, kif ukoll permess biex jiksbu l-ittri għall-kostruzzjoni tal-ferrovija l-ġdida. ===Dittatorjat ta' Carías Andino=== [[File:Pres. Andino of Honduras LCCN2016878325.jpg|thumb|Carías Andino, 1936.]] Minkejja l-inkwiet dejjem jikber u t-tensjonijiet ekonomiċi severi, l-elezzjonijiet tal-1932 kienu relattivament paċifiċi u ġusti. Fi Frar 1932, il-Partit Nazzjonali tal-Ħonduras (PNH) innomina lil Carías bħala l-kandidat presidenzjali tiegħu; inizjalment, kienu għażlu lil Venancio Callejas bħala l-kandidat viċi presidenzjali tagħhom, iżda meta dan irrifjuta, Abraham Williams ġie nnominat minflok. Il-Liberali, min-naħa tagħhom, innominaw lil Ángel Zúñiga Huete bħala l-kandidat tagħhom. Fi tmiem il-konkors elettorali, Carías rebaħ l-elezzjoni b'marġni ta' madwar 20,000 vot. Il-Ġeneral ħa l-kariga fis-16 ta' Novembru 1932, u b'hekk beda dak li aktar tard sar l-itwal gvern b'terminu wieħed fl-istorja tal-Ħonduras. Għall-ewwel, kien maħsub li l-gvern ta' Carías, bħal dawk ta' qablu, ma kienx destinat li jdum ħafna. Ftit qabel l-inawgurazzjoni tiegħu, il-Liberali dissidenti kienu qamu f'ribelljoni. Carías innifsu ħa l-kmand tal-forzi tal-gvern, kiseb armi f'El Salvador, u fi żmien qasir għaffeġ ir-ribelljoni. Matul l-ewwel parti tal-amministrazzjoni tiegħu, Carías iffoka fuq il-prevenzjoni tal-kollass finanzjarju, it-titjib tal-forzi armati, u l-bini tat-toroq, filwaqt li fl-istess ħin ħejja t-triq biex jestendi ż-żjara tiegħu fil-poter. Is-sitwazzjoni ekonomika baqgħet ħażina matul is-snin tletin. Minbarra t-tnaqqis drastiku fl-esportazzjonijiet tal-banana kkawżat mid-dipressjoni, l-industrija tal-banana kienet mhedda fl-1935 minn epidemiji bħall-marda tas-Sigatoka. Fi żmien sena, żoni vasti, inklużi dawk fir-reġjun ta' Trujillo, ġew abbandunati, u eluf ta' Hondurani tilfu l-impjieg tagħhom. Sal-1937, il-marda kienet ġiet ikkontrollata, iżda ħafna żoni affettwati baqgħu improduttivi. B'riżultat ta' dan, il-Honduras tilfet porzjon sinifikanti mis-suq internazzjonali Carías kien għamel sforzi biex itejjeb il-Forzi Armati saħansitra qabel ma sar president. Ladarba sar president, il-motivazzjoni tiegħu biex ikompli xogħlu żdiedet. Huwa ta attenzjoni speċjali lill-Forza tal-Ajru li kienet qed tonqos, billi waqqaf l-Iskola tal-Avjazzjoni Militari (1934) u ħatar kurunell Amerikan bħala l-kmandant tagħha. Maż-żmien, Carías mexa bil-mod iżda b'mod kostanti biex jikkonsolida l-poter tiegħu. Huwa kiseb l-appoġġ tal-kumpaniji tal-banana billi oppona strajkijiet u inkwiet ieħor tax-xogħol. Huwa saħħaħ il-pożizzjoni tiegħu fiċ-ċrieki finanzjarji domestiċi u barranin permezz ta' politiki ekonomiċi konservattivi. Anke fl-aqwa tad-Depressjoni, huwa kompla jagħmel ħlasijiet regolari fuq id-dejn barrani, billi żamm strettament mat-termini tal-ftehim mad-detenturi tal-bonds Brittaniċi. Huwa ssodisfa wkoll kredituri oħra. Żewġ self żgħir tħallsu lura kompletament fl-1935. ===Nofs is-seklu 20=== [[File:La ceiba.jpg|thumb|L-Istazzjon tal-Ferrovija f'La Ceiba fil-bidu tas-seklu 20.]] Kumpaniji Amerikani, bħall-United Fruit Company, l-Standard Fruit Company, u l-Cuyamel Fruit Company, iddominaw l-ekonomija Hondurana, billi stabbilew pjantaġġuni enormi tal-banana tul il-kosta tat-tramuntana. Dawn il-kumpaniji malajr għamlu l-banana l-esportazzjoni ewlenija tal-Honduras bi skambju għal konċessjonijiet kbar. Għalhekk, il-kapital barrani, il-ħajja fil-pjantaġġuni tal-banana, u l-konservattivi kienu fatturi determinanti fil-politika Hondurana mill-aħħar tas-seklu 19 sa nofs is-seklu 20. [[File:Tegucigalpa Presidential Palace.jpg|thumb|L-eks Palazz Presidenzjali tal-Ħonduras.]] Il-Ġeneral Tiburcio Carías Andino mexxa l-Honduras b'mod dittatorjali matul id-Depressjoni l-Kbira, sal-1948. Fl-1955, wara żewġ amministrazzjonijiet awtoritarji u strajk tal-ħaddiema tal-banana, uffiċjali militari żgħażagħ riformisti għamlu kolp ta' stat li installa ġunta proviżorja u witta t-triq għall-elezzjonijiet tal-assemblea kostitwenti fl-1957. Din l-assemblea ħatret lil Ramón Villeda Morales bħala president u ttrasformat ruħha f'leġiżlatura nazzjonali b'mandat ta' sitt snin. Fl-1963, uffiċjali militari konservattivi ressqu 'l quddiem l-elezzjonijiet kostituzzjonali u neħħew lil Villeda f'kolp ta' stat imdemmi. Il-Ġeneral Oswaldo López Arellano mexxa l-forzi armati u mexxa sal-1970. L-iskuntentizza popolari kompliet. ===Il-gwerra tal-1969=== [[File:Chance vought corsair f4u-5n FAH-609.jpg|thumb|Il-famuż Honduran Corsair 609, użat matul il-gwerra tal-1969, Air Museum of Tegucigalpa, M.D.C.]] Fl-1968, ir-reġim ta' López Arellano deher li kien fi problemi serji. Is-sitwazzjoni ekonomika diżastruża wasslet għal tilwim industrijali, inkwiet politiku, u anke kritika minn gruppi konservattivi bħal FENAGH. Is-sitwazzjoni politika ddeterjorat, bil-gvern Honduran u xi gruppi privati jagħtu t-tort tal-problemi ekonomiċi tal-pajjiż lill-madwar 300,000 immigrant Salvadoran mingħajr dokumenti fil-Honduras. FENAGH akkużat lill-immigranti Salvadorani b’invażjonijiet illegali tal-art. It-tensjonijiet eskalaw f'Ġunju 1969, hekk kif it-timijiet nazzjonali taż-żewġ pajjiżi kienu qed jippreparaw biex jiffaċċjaw lil xulxin fit-tħejjija għat-Tazza tad-Dinja tal-1970. Seħħew xi inkwiet waqt l-ewwel logħba f’Tegucigalpa. Iżda s-sitwazzjoni marret għall-agħar konsiderevolment waqt il-logħba tar-ritorn f’San Salvador. Il-partitarji Hondurani ġew trattati ħażin, il-bandiera Hondurana u l-innu nazzjonali ġew insultati, u l-emozzjonijiet kienu qawwija fiż-żewġ pajjiżi. Biex tpattija, il-Hondurani aġixxew b'mod vjolenti kontra ħafna residenti Salvadorani fil-Honduras, inklużi diversi viċi-konsli. L-istampa fiż-żewġ nazzjonijiet ikkontribwiet għal klima dejjem tikber ta' isterija, u b’hekk, fis-27 ta' Ġunju, 1969, il-Honduras qatgħet ir-relazzjonijiet diplomatiċi ma' El Salvador. Kmieni filgħodu tal-14 ta' Lulju, 1969, bdiet azzjoni militari konġunta, li saret magħrufa bħala l-“Gwerra tal-Futbol”. Il-forza tal-ajru Salvadorjana attakkat miri ġewwa l-Honduras. Bl-istess mod, l-armata Salvadorjana nediet offensivi kbar tul l-awtostrada ewlenija li tgħaqqad iż-żewġ nazzjonijiet u kontra l-gżejjer Honduras fil-Golf ta' Fonseca. It-tensjonijiet eskalaw wara l-gwerra tal-fruntiera tal-1969 ma' El Salvador, magħrufa bħala l-"Gwerra tal-Futbol" jew il-"Gwerra tal-Mitt Siegħa" (għax damet erbat ijiem u kkoinċidiet ma' logħba tal-futbol bejn iż-żewġ pajjiżi). L-F4U-5 Corsair Honduran, reġistrazzjoni FAH 609, sar famuż matul dan il-kunflitt meta l-Kurunell Fernando Soto Henríquez waqqa' tliet F-51 Mustangs Salvadorani (kien hemm madwar għoxrin ajruplan, iżda dan biss huwa ppreservat[64]). President ċivili, Ramón Ernesto Cruz tal-Partit Nazzjonali, ħa l-poter fil-qosor fl-1971 iżda ma setax jiggverna b'mod effettiv. Fl-1971, l-Istati Uniti ċedew il-Gżejjer Swan lill-Honduras wara li ffirmaw it-Trattat tal-Gżejjer Swan. Fl-1972, il-Ġeneral López wettaq kolp ta' stat ieħor. López adotta politiki aktar progressivi, inkluża r-riforma agrarja, iżda sa nofs is-snin sebgħin, skandli ta' korruzzjoni waqqgħu r-reġim tiegħu. Ir-reġimi tal-Ġeneral Juan Alberto Melgar Castro (1975-1978) u l-Ġeneral Policarpo Paz García (1978-1982) fil-parti l-kbira ssorveljaw l-iżvilupp tal-infrastruttura fiżika u s-sistema tat-telekomunikazzjoni attwali tal-Honduras. Il-pajjiż esperjenza wkoll l-aktar tkabbir ekonomiku mgħaġġel tiegħu matul dan il-perjodu, immexxi minn żieda fid-domanda internazzjonali għall-prodotti tiegħu u d-disponibbiltà ta’ self kummerċjali barrani. Fl-1982, ġiet stabbilita kostituzzjoni ġdida biex terġa’ tiġi stabbilita s-saltna tad-dritt. Din il-kostituzzjoni kienet ir-riżultat ta’ negozjati bejn il-forzi politiċi u l-militar. Din naqqset it-terminu presidenzjali, stabbilixxiet il-projbizzjoni tar-rielezzjoni, u tat lill-Forzi Armati tal-Honduras is-sorveljanza tas-sistema f’każ li xi ħadd jipprova jdgħajjef id-demokrazija jew jabolixxi l-Kostituzzjoni tal-Honduras tal-1982. ===Il-Kostituzzjoni tal-1982=== Taħt il-kostituzzjoni l-ġdida, il-liberali Roberto Suazo Córdova ġie elett president kostituzzjonali, fejn wiegħed rivoluzzjoni ta' onestà u xogħol iebes. Madankollu, il-presidenza tiegħu ċċentrat madwar avvenimenti mmirati biex irażżnu l-espansjoniżmu Sovjetiku fir-reġjun, orkestrati mill-Istati Uniti. Wara r-rebħa Sandinista fin-Nikaragwa u l-instabbiltà politika f'El Salvador, il-President tal-Istati Uniti Ronald Reagan, determinat li ma jittollerax reġimi soċjalisti fir-reġjun, ra l-Honduras bħala l-pjattaforma perfetta għat-tnedija ta' kontro-rivoluzzjoni. Bil-kompliċità ta' Suazo Córdova u l-kmandant tal-forzi armati, Gustavo Álvarez Martínez, is-CIA ffinanzjat u mexxiet il-formazzjoni ta' armata kontro-rivoluzzjonarja Nikaragwana f'Olancho u El Paraíso, bil-għan li tfastidja lill-gvern Sandinista. Din l-aġenzija tal-Istati Uniti assistiet ukoll lill-militar Salvadoran fil-ġlieda tiegħu kontra r-ribelli tax-xellug. [[File:Mitch 1998-10-26 2028Z.jpg|thumb|L-Uragan Mitch, li laqat il-Ħonduras fl-1998, ħalla aktar minn 5,000 mejta u għamel ħsara kbira lill-infrastruttura tal-pajjiż.]] [[File:Comandancia General de las FFAAH.jpg|thumb|Il-Bini tal-Kmand tal-Forzi Armati f'Tegucigalpa.]] L-elezzjonijiet ta’ Novembru 1989 iffavorixxew lill-kandidat tal-Partit Nazzjonali, Rafael Leonardo Callejas. Matul l-amministrazzjoni tiegħu, Callejas implimenta l-ewwel politiki neoliberali fil-pajjiż, imfassla mill-Fond Monetarju Internazzjonali u l-Bank Dinji. F’Marzu 1990, daħlet fis-seħħ il-Liġi dwar ir-Riorganizzazzjoni Strutturali, li żvalutat il-Lempira, naqqset it-tariffi, u implimentat miżuri oħra. Sa tmiem il-mandat tiegħu, il-politiki neoliberali ta' Callejas irriżultaw fi prestazzjoni makroekonomika pjuttost modesta, bi tkabbir annwali ta' 1.5% biss. Internazzjonalment, l-amministrazzjoni ta' Callejas kisbet rebħa sinifikanti, bil-Honduras tirċievi tliet kwarti tat-territorji li kienu ilhom f'tilwima ma' El Salvador mill-1969. Fl-1994, il-Liberali reġgħu lura fil-poter bir-rebħa ta' Carlos Roberto Reina. Il-president il-ġdid “ħa passi deċiżivi biex jissubordina għall-poter ċivili l-aħħar mekkaniżmi li kien fadal li bihom il-Forzi Armati kienu ssorveljaw gvernijiet kostituzzjonali suċċessivi.” Huwa ħoloq ukoll il-Pulizija Ċivili u abolixxa s-servizz militari obbligatorju fis-6 ta' April 1995. "Fir-rigward tal-ekonomija, ir-riżultati mħallta kienu soġġetti għal diversi interpretazzjonijiet. Reina għażlet politiki ta' awsterità finanzjarja u tnaqqis fil-forza tax-xogħol tas-servizz ċivili, skont prinċipji liberali, għalkemm dawn kienu kkomplementati minn programmi soċjali biex itaffu l-impatt tat-trasformazzjonijiet strutturali bil-mod, programmi li għalihom kiseb l-approvazzjoni tal-IMF." Il-liberali Carlos Roberto Flores Facussé ħa l-kariga fl-1998. “Flores inawgura programmi ta' riforma u modernizzazzjoni għall-gvern u l-ekonomija Hondurana, b’enfasi fuq l-għajnuna lill-ifqar ċittadini tal-Honduras, iżda l-gvern tiegħu kien affettwat mid-diżastru naturali tal-Uragan Mitch, li qered il-pajjiż ftit xhur wara li ħa l-kariga.” “Il-ġestjoni diliġenti tiegħu tar-rikostruzzjoni, li involviet għajnuna internazzjonali abbundanti, mitigat ħsara umanitarja akbar, u l-amministrazzjoni tiegħu ma kinitx imtappna mill-korruzzjoni. L-irkupru ekonomiku kien aktar mgħaġġel milli mistenni, iżda l-faqar u l-inugwaljanza ma naqsux bl-istess mod. Min-naħa l-oħra, il-gvern tiegħu naqas ukoll milli jrażżan il-vjolenza soċjali rampanti.” ===Perjodu kontemporanju=== [[File:Flores w clinton.jpg|thumb|Il-Presidenti Bill Clinton u Carlos Flores Facussé.]] L-ewwel elezzjonijiet tas-seklu 21, li saru fil-25 ta' Novembru 2001, ġabu lin-negozjant Ricardo Maduro tal-Partit Nazzjonali fil-poter b'52.2% tal-voti, meta mqabbel ma' 44.2% għall-Professur Rafael Pineda Ponce. L-għan ewlieni ta' Maduro kien il-ġlieda kontra l-mewġa ta' kriminalità li kienet qed taħkem il-pajjiż. Eżempju ta' politiku u negozjant favur is-suq, Maduro ġġieled il-vjolenza tal-gangijiet taż-żgħażagħ u kiseb suċċessi aktar viżibbli fl-istabbilizzazzjoni tal-ekonomija u t-tnaqqis tad-dejn estern. Madankollu, il-problema tal-faqar baqgħet mhux solvuta. Internazzjonalment, Maduro daħħal lill-Honduras fil-ftehim kummerċjali tas-CAFTA u skjera l-Battaljun Xatruch fl-Iraq. Fi tmiem l-2009, f'nofs din il-kriżi, il-Honduras kellha l-elezzjonijiet tagħha, u r-rebbieħ kien Porfirio Lobo Sosa, il-kandidat tal-Partit Nazzjonali tradizzjonalment tal-lemin u konservattiv. Lobo Sosa, negozjant agrikolu mid-dipartiment ta’ Olancho, ħaddan diskors ċentrista u konċiljatorju. Fl-1 ta' Ġunju, 2011, il-Honduras ġiet ammessa mill-ġdid fl-OAS. ==Gvern u politika== Il-Ħonduras storikament kienet ikkaratterizzata minn konservattiżmu soċjali u politiku qawwi, imħallat ma' perjodi ta' riforma u tensjonijiet interni. L-Artikolu 4 tal-Kostituzzjoni tar-Repubblika tal-Ħonduras jistabbilixxi li "l-forma ta' gvern hija repubblikana, demokratika, u rappreżentattiva." Din hija eżerċitata minn tliet fergħat: leġiżlattiva, eżekuttiva, u ġudizzjarja, li huma komplementari u indipendenti, u mingħajr relazzjonijiet ġerarkiċi. Jiddikjara wkoll li r-rotazzjoni tal-presidenza hija obbligatorja, u li l-ksur ta' din ir-regola jikkostitwixxi tradiment. L-Artikolu 5 tal-istess kostituzzjoni jistipula li l-gvern irid ikun ibbażat fuq il-prinċipju tad-demokrazija parteċipattiva, li minnha hija derivata l-integrazzjoni nazzjonali. Dan jimplika l-parteċipazzjoni tas-setturi politiċi kollha... sabiex jiġi żgurat u msaħħaħ il-progress tal-Ħonduras ibbażat fuq l-istabbiltà politika u r-rikonċiljazzjoni nazzjonali. t-terminu presidenzjali fil-Ħonduras huwa ta' erba' snin u l-president jiġi elett direttament. Il-president ikun akkumpanjat minn tliet nominati presidenzjali—li jservu bħala viċi presidenti—u f'każ ta' assenza temporanja jew permanenti tal-president, wieħed minnhom jassumi l-presidenza; in-nominati presidenzjali jservu wkoll termini ta' erba' snin. [[File:Congreso nacional de Honduras.jpg|thumb|Il-Bini tal-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras (Edificio del Congreso Nacional de Honduras/Building of the National Congress of Honduras)]] Il-poter leġiżlattiv huwa eżerċitat minn Kungress tad-Deputati eletti b'rappreżentanza proporzjonali. Dan jiltaqa' f'sessjoni ordinarja f'Tegucigalpa fil-25 ta' Jannar ta' kull sena, mingħajr avviż minn qabel, u jaġġorna fil-31 ta' Ottubru tal-istess sena. Il-Kungress Nazzjonali għandu s-setgħat li ġejjin: li joħloq, jippromulga, jinterpreta, jemenda, u jħassar liġijiet; li jlaqqa', jissospendi, u jaġġorna s-sessjonijiet tiegħu; li jippromulga l-Liġi Organika tiegħu; u li japplika s-sanzjonijiet stabbiliti fiha għal dawk li jiksruha; u li jlaqqa' sessjonijiet straordinarji skont il-Kostituzzjoni. [[File:Corte Suprema de Justicia de Honduras.jpg|thumb|Bini tal-Qorti Suprema]] Il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja tal-Honduras tinsab f'Tegucigalpa u hija magħmula minn ħmistax-il imħallef sħiħ u seba' mħallfin supplenti, eletti mill-Kungress Nazzjonali. Hija maqsuma f'kmamar, skont ir-Regolamenti Interni tal-Qorti. Il-Ġudikatura Honduras hija magħmula mill-Qorti Suprema tal-Ġustizzja, il-Qrati tal-Appell, il-Qrati tal-Prim'Istanza, il-Qrati tas-Sentenzi, u l-qrati inferjuri stabbiliti bil-liġi. Il-Prim Imħallef tal-Qorti Suprema huwa elett mill-Kungress Nazzjonali għal mandat ta' seba' snin. Il-mandat tal-imħallfin tal-Qorti Suprema huwa ta' seba' snin, u jistgħu jiġu eletti mill-ġdid. <center> {|class="wikitable" border="1" |+ '''Partiti Politiċi tar-Repubblika tal-Ħonduras''' !Akronimu !Isem !Fondazzjoni |- |PLH||[[Partit Liberali tal-Ħonduras]]||<center>1891 |- |PNH||[[Partit Nazzjonali tal-Ħonduras]]||<center>1902 |- |PDCH||[[Partit Demokratiku Kristjan tal-Ħonduras]]||<center>1968 |- |PINU||[[Partit tal-Innovazzjoni u l-Għaqda|Innovazzjoni u Għaqda-Partit Soċjal Demokratiku]]||<center>1974 |- |} </center> ===Relazzjonijiet barranin=== Ir-relazzjonijiet barranin tal-Honduras jinkludu r-relazzjonijiet tal-pajjiż mal-bqija tad-dinja, inklużi l-isferi politiċi, ekonomiċi, kummerċjali, militari, legali, ġeopolitiċi u ġeostrateġiċi. Mill-bidu tagħha, il-Honduras kienet attur ewlieni fl-Amerika Ċentrali u kellha rwol sinifikanti fix-xena politika globali, għalkemm l-orjentazzjoni u l-alleanzi tagħha varjaw konsiderevolment matul iż-żmien u taħt amministrazzjonijiet differenti. Il-Honduras hija pajjiż tradizzjonalment allinjat mal-Istati Uniti. Washington iddefendiet l-interessi tagħha fil-pajjiż, billi qieset dan bħala bażi biex iżżomm l-influwenza tagħha fl-Amerika Ċentrali. F'nofs is-snin tmenin, l-Istati Uniti bniet il-kumpless militari ta' Palmerola fuq ħamrija Honduras, li serva bħala pjattaforma loġistika għall-iskjerament tat-truppi tagħha fir-reġjun. [[File:Diplomatic missions of Honduras.png|thumb|Mappa tal-missjonijiet diplomatiċi tal-Ħonduras.]] Ir-relazzjonijiet barranin tal-Honduras huma mmaniġġjati mill-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Honduras. Bħalissa, il-ministru tiegħu huwa Eduardo Enrique Reina. L-Istitut Salvadorjan tal-Benesseri tal-Għalliema, l-Istitut Nazzjonali tal-Irtirar u l-Pensjonijiet għall-Impjegati u l-Uffiċjali tal-Fergħa Eżekuttiva, l-Istitut tas-Sigurtà Soċjali għall-Professjonisti Legali, l-Istitut tas-Sigurtà Soċjali għall-Impjegati tal-Università Nazzjonali Awtonoma tal-Honduras, u l-Istitut Nazzjonali tas-Sigurtà Soċjali tal-Għalliema huma membri attivi tal-Konferenza Inter-Amerikana dwar is-Sigurtà Soċjali (CISS). ==Etimoloġija== Matul il-perjodu kolonjali, it-territorju Honduras kien magħruf ukoll bħala Hibueras jew Higüeras, u xi konkwistaturi saħansitra sejħulu "Extremadura l-Ġdida." Fi żminijiet pre-Ispaniċi (u aktar tard, fil-viċi-rejaltà bikrija), in-nies Nahua tat-Triple Alliance u Cuzcatlán sejħu t-territorju li issa jinkludi l-Honduras "Weyimollan," li bin-Nahuatl tfisser "Post tal-Istufati l-Kbar," isem li ġie korrott bl-Ispanjol għal "Guaymuras." L-isem Honduras jirreferi għall-fond jew il-fond li n-navigaturi Spanjoli ltaqgħu magħhom tul il-kosti tiegħu. Ipoteżi mifruxa ħafna tattribwixxi l-isem lil Kristofru Kolombu, li suppost esklama, "Grazzi Alla ħriġna minn dawn il-fond!" u b'hekk semma t-territorju u wkoll Cape Gracias a Dios (Grazzi lil Alla). Madankollu, l-isem Honduras qatt ma jintuża fil-kitbiet jew fis-sommarji ta' Kolombu. Skont Élisée Reclus, l-isem huwa attribwit lil Bartolomé de las Casas, iżda Rolando Zelaya y Ferrera indika li huwa probabbli ħafna li l-ewwel li użaw l-isem tal-Honduras kienu Juan Díaz de Solís u Vicente Yáñez Pinzón, li fl-1508 iddeċidew li jesploraw ir-reġjun waħedhom. ==Organizzazzjoni territorjali== Il-Ħonduras hija maqsuma fi 18-il dipartiment, kull wieħed b'gvernatur maħtur mill-president. Id-dipartimenti huma maqsuma f'muniċipalitajiet, li huma mbagħad maqsuma fi bliet u rħula. Il-belt kapitali tar-Repubblika hija Tegucigalpa, li, flimkien mal-belt ta' Comayagüela, tifforma d-Distrett Ċentrali, fil-ġurisdizzjoni tad-dipartiment ta' Francisco Morazán. <center> {| class="wikitable" style="font-size:90%" width=500px !colspan=6| Departamentos de Honduras |- |colspan=6 |{{Mapa de Honduras con departamentos}} |- !Departamento ![[ISO 3166-2:HN|ISO:HN]]<ref>[[ISO 3166-2:HN]] ([[International Organization for Standardization|ISO]] [[ISO 3166-2|3166-2]]) Códigos para los departamentos de Honduras.</ref> !Cabecera !Población (2023) !Superficie (km²) !Densidad |- | [[Departamento de Atlántida|Atlántida]] | align="center" |HN-AT | align="center" |[[La Ceiba]] | align="center" |506 044 | align="center" |4372 | align="center" |115.7 |- | [[Departamento de Choluteca|Choluteca]] | align="center" |HN-CH | align="center" |[[Choluteca]] | align="center" |489 926 | align="center" |4360 | align="center" |112.4 |- | [[Departamento de Colón|Colón]] | align="center" |HN-CL | align="center" |[[Trujillo (Honduras)|Trujillo]] | align="center" |359 000 | align="center" |8249 | align="center" |43.5 |- | [[Departamento de Comayagua|Comayagua]] | align="center" |HN-CM | align="center" |[[Comayagua]] | align="center" |590 367 | align="center" |5124 | align="center" |115.2 |- | [[Departamento de Copán|Copán]] | align="center" |HN-CP | align="center" |[[Santa Rosa de Copán]] | align="center" |429 167 | align="center" |3242 | align="center" |132.4 |- | [[Departamento de Cortés|Cortés]] | align="center" |HN-CR | align="center" |[[San Pedro Sula]] | align="center" |1 876 658 | align="center" |3923 | align="center" |478.4 |- | [[Departamento de El Paraíso|El Paraíso]] | align="center" |HN-EP | align="center" |[[Yuscarán]] | align="center" |515 736 | align="center" |7489 | align="center" |68.9 |- | [[Departamento de Francisco Morazán|Francisco Morazán]] | align="center" |HN-FM | align="center" |[[Tegucigalpa]] | align="center" |1 741 653 | align="center" |8619 | align="center" |202.1 |- | [[Departamento de Gracias a Dios|Gracias a Dios]] | align="center" |HN-GD | align="center" |[[Puerto Lempira]] | align="center" |109 689 | align="center" |16&nbsp;997 | align="center" |6.5 |- | [[Departamento de Intibucá|Intibucá]] | align="center" |HN-IN | align="center" |[[La Esperanza (Intibucá)|La Esperanza]] | align="center" |277 711 | align="center" |3123 | align="center" |88.9 |- | [[Departamento de Islas de la Bahía|Islas de la Bahía (Bay Islands/Gżira tal-Bahia)]] | align="center" |HN-IB | align="center" |[[Roatán (municipio)|Roatán]] | align="center" |79 945 | align="center" |236 | align="center" |338.8 |- | [[Departamento de La Paz (Honduras)|La Paz]] | align="center" |HN-LP | align="center" |[[La Paz (La Paz)|La Paz]] | align="center" |234 504 | align="center" |2525 | align="center" |92.9 |- | [[Departamento de Lempira|Lempira]] | align="center" |HN-LM | align="center" |[[Gracias (Lempira)|Gracias]] | align="center" |380 532 | align="center" |4228 | align="center" |90.0 |- | [[Departamento de Ocotepeque|Ocotepeque]] | align="center" |HN-OC | align="center" |[[Ocotepeque (Ocotepeque)|Ocotepeque]] | align="center" |173 313 | align="center" |1630 | align="center" |106.3 |- | [[Departamento de Olancho|Olancho]] | align="center" |HN-OL | align="center" |[[Juticalpa]] | align="center" |600 519 | align="center" |23&nbsp;905 | align="center" |25.1 |- | [[Departamento de Santa Bárbara (Honduras)|Santa Bárbara]] | align="center" |HN-SB | align="center" |[[Santa Bárbara (Santa Bárbara)|Santa Bárbara]] | align="center" |488 040 | align="center" |5024 | align="center" |97.1 |- | [[Departamento de Valle|Valle]] | align="center" |HN-VL | align="center" |[[Nacaome]] | align="center" |195 747 | align="center" |1665 | align="center" |117.6 |- | [[Departamento de Yoro|Yoro]] | align="center" |HN-YO | align="center" |[[Yoro (Yoro)|Yoro]] | align="center" |652 982 | align="center" |7781 | align="center" |83.9 |- | colspan="8" align="right" style="font-size: smaller:" |'''*''' Fuente: Proyección del 2023<ref name="citypopulation.de">[https://www.citypopulation.de/en/honduras/admin/ Proyección del 2020] - Instituto Nacional de Estadística, Honduras</ref> |} </center> ==Simboli nazzjonali== * Bandiera Nazzjonali: Id-Digriet Leġiżlattiv Nru. 7, tas-16 ta' Frar 1866, stabbilixxa l-kulur bħala blu turkważ. Il-ħames stilel jirrappreżentaw l-għaqda u l-fraternità fost in-nazzjonijiet tal-Amerika Ċentrali, l-abjad jissimbolizza l-paċi, u l-blu turkważ jirrappreżenta s-sema nazzjonali. * Stemma Nazzjonali: Maħluqa għall-ewwel darba f'Ottubru 1825 bid-Digriet Nru. 16, matul il-gvern ta' Dionisio de Herrera, l-ewwel Kap tal-Istat tal-Honduras (Barahona Donaire, 1985). * Għasfur Nazzjonali: Il-makaw iskarlatina (Ara macao), jew makaw aħmar, kif inhu magħruf komunement fil-Ħonduras. Iddikjarat l-Għasfur Nazzjonali fit-28 ta' Ġunju, 1993, bid-Digriet Leġiżlattiv Nru. 36-93. * Mammiferu Nazzjonali: Iċ-ċerv denbu abjad (Odocoileus virginianus). Iddikjarat il-Mammiferu Nazzjonali fl-istess digriet bħall-Għasfur Nazzjonali. * Siġra Nazzjonali: Is-siġra tal-arżnu, iddikjarata bil-Ftehim Nru. 429, maħruġ fl-14 ta' Mejju, 1928. Dan jiddikjara li s-Siġra Nazzjonali hija: "is-siġra tal-arżnu li tidher simbolikament fuq l-Istemma Araldika tagħna." Madankollu, l-arżnu huwa ġeneru, mhux speċi; u d-digriet attwali għall-istemma araldika nazzjonali ma jispeċifikax liema speċi ta' arżnu għandha tidher, u dan wassal għal konfużjoni. L-ispeċi l-aktar assoċjata mas-siġra nazzjonali hija Pinus oocarpa, peress li hija waħda mill-aktar abbundanti fil-pajjiż. * Fjura Nazzjonali: L-Orkidea (Rhyncholaelia digbyana). Qabel dan, il-Fjura Nazzjonali kienet il-warda, iddikjarata bħala tali bid-digriet leġiżlattiv nru 17. Fil-25 ta' Novembru 1969, din inbidlet għall-orkidea, peress li hija indiġena għall-Ħonduras. <center> <!--Ismijiet tal-ispeċi kif jissejħu fil-Ħonduras--> <gallery> File:Araraazul-14.jpg|[[Ara macao|Guara Roja]] File:Quivira-Whitetail-Buck.jpg|[[Odocoileus virginianus|Venado cola blanca]] File:Pinus oocarpa Perquín.jpg|[[Pino]] File:Brassavola digbyana1.jpg|[[Rhyncholaelia digbyana|Orquídea]] </gallery> </center> ===Ġeoloġija=== [[File:Mapa Geografica de Honduras 33.PNG|thumb|left|Topografija tal-Ħonduras]] Il-Ħonduras tinsab fuq l-usa’ parti tal-istmu tal-Amerika Ċentrali. Hija mdawra fit-tramuntana mill-Oċean Atlantiku, fil-lvant mill-istess oċean u r-Repubblika tan-Nikaragwa, fin-nofsinhar min-Nikaragwa, il-Golf ta' Fonseca, u r-Repubblika ta' El Salvador, u fil-punent mill-Gwatemala. L-erja totali tal-Ħonduras, inklużi l-gżejjer kollha tagħha, hija ta' 112,777 km². Il-kosta tagħha għandha tul totali ta' 823 km, li minnhom 669 km jmissu mal-Baħar Karibew u 163 km jmissu mal-Golf ta' Fonseca fl-Oċean Paċifiku. [[File:Isla del Tigre vista desde Coyolito.jpg|thumb|Gżira ta' Tiger (Isla del Tigre/Tiger Island)]] Id-demarkazzjoni tal-fruntiera ma' El Salvador ġiet stabbilita wara l-ftehimiet ta' paċi ffirmati f'Lima, il-Perù fl-1980 miż-żewġ pajjiżi. Il-konfini ġew definiti aktar bid-deċiżjoni tal-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja fl-Olanda fil-11 ta' Settembru 1992. Din l-istess qorti rratifikat ukoll, fl-1960, id-demarkazzjoni tal-fruntiera man-Nikaragwa, li kienet ġiet stabbilita fl-1906 bid-deċiżjoni ta' arbitraġġ ta' Alfonso XIII, Re ta' Spanja. Fit-8 ta' Ottubru 2007, il-Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja stabbilixxiet il-fruntiera marittima bejn il-Honduras u l-Gwatemala fi 15-il grad latitudni tat-tramuntana u 83 grad lonġitudni tal-punent, u tat lill-Honduras is-sovranità fuq il-gżejjer ta' Bobel Cay, Port Royal Cay, Savanna Cay, u South Cay, filwaqt li Edinburgh Cay baqgħet fuq in-naħa tan-Nikaragwa. Il-fruntiera mal-Gwatemala ġiet definita mid-deċiżjoni tat-Tribunal Hughes maħruġa f'Washington fl-1933. Fil-Baħar Karibew, il-Honduras tippossjedi l-arċipelagu tal-Gżejjer tal-Bajja, magħmul minn Utila, Roatán, u Guanaja. Swan Island u l-Cayos Cochinos, fost oħrajn, ukoll jappartjenu għall-Ħonduras. Fil-Golf ta' Fonseca, li jaqsam man-Nikaragwa u El Salvador, il-Ħonduras għandha l-gżejjer ta’ Zacate Grande, Isla del Tigre, Garrobo, Exposición, Güegüensis, u gżejjer oħra iżgħar bħal Isla Conejo. === Klima === [[File:Honduras Köppen.svg|thumb|left|Tipi ta' Klima fil-Ħonduras]] Il-Ħonduras għandha klimi tropikali umdi jew niexfa (Köppen, Aw/Am/Af) (taħt l-1000 m 'il fuq mil-livell tal-baħar) u klimi temperati fil-muntanji, inklużi klimi subtropikali (Köppen, Cwa/Cwb) u klimi oċeaniċi temperati tal-artijiet għoljin (Köppen, Cfb) ('il fuq minn 1250 m 'il fuq mil-livell tal-baħar sa 2870 m 'il fuq mil-livell tal-baħar). Fil-klimi ekwatorjali tax-xita u oċeaniċi temperati, hemm staġun tax-xita wieħed biss is-sena kollha minħabba x-xita uniformi. Il-bqija tal-pajjiż l-aktar għandu żewġ staġuni definiti sew: l-istaġun xott u l-istaġun tax-xita. L-istaġun tax-xita jibda f'Mejju u jestendi sa Lulju, b'pawża matul Awwissu. Ġeneralment jerġa' jibda f'Settembru u jdum sa Novembru, meta jibda l-istaġun xott. Dan l-istaġun jestendi sal-xahar ta' April jew Mejju. It-temperatura għolja medja madwar il-pajjiż hija ta' 32 °C (90 °F), u t-temperatura baxxa medja hija ta' 20 °C (68 °F). It-temperatura medja annwali fl-intern tal-Honduras hija ta' 21 °C (70 °F). Ix-xita medja annwali hija ta' 1000 mm (40 pulzier) fil-muntanji u 2500 mm (100 pulzier) fil-widien tal-kosta tat-tramuntana. Iż-żoni aktar baxxi tar-reġjun kostali għandhom temperatura medja annwali ta' 27 °C (80 °F) b'umdità għolja. Ir-reġjun kostali tal-Atlantiku ġeneralment jesperjenza klima ta’ foresta tropikali, b’temperatura medja ta’ 27°C, temperatura massima medja ta’ 30°C, u temperatura minima medja ta’ 20.7°C. L-istaġun tax-xita jibda f’Ġunju u tipikament idum sa Diċembru. Ix-xita medja annwali hija ta’ 2643 mm. Ir-reġjun tat-tramuntana, li jinkludi d-dipartimenti ta’ Cortés u Yoro, jirċievi xita medja annwali ta’ 1200 mm fuq kważi ħames xhur tas-sena. L-umdità medja hija ta’ 75%. It-temperatura medja annwali f’dan ir-reġjun hija ta’ 26°C, b’temperatura massima ta’ 30°C u temperatura minima ta’ 21°C. Ir-reġjun tan-nofsinhar tal-Ħonduras għandu klima ta' savanna tropikali. Dan ir-reġjun ġeneralment jesperjenza staġun niexef għal sitt xhur jew aktar. Matul l-istaġun tax-xita, ir-reġjun tan-nofsinhar jakkumula medja ta' 1680 mm ta' xita. It-temperatura medja hija ta' 29.1 °C, b'massimu ta' 35°C u minimu ta' 23.4 °C. Ir-reġjun ċentrali, li jinkludi d-dipartimenti ta' Francisco Morazán, Comayagua, u La Paz, għandu temperatura medja ta’ 22.4 °C, b’massimu ta’ 27.2 °C u minimu ta’ 17.4 °C. Ix-xita medja hija ta' madwar 1000 mm fuq aktar minn tliet xhur tas-sena. La Esperanza hija magħrufa madwar il-pajjiż bħala l-aktar belt kiesħa fil-Honduras. Billi tinsab f’altitudni ogħla minn bliet oħra fil-Honduras, tesperjenza temperaturi aktar baxxi mill-medja f'żoni oħra, u saħansitra rreġistrat temperaturi taħt iż-żero. L-aktar temperatura baxxa li qatt ġiet irreġistrata fil-pajjiż kienet ta' -2 °C, fuq l-għolja El Pital, ftit kilometri minn Nueva Ocotepeque. <gallery mode="packed-hover" caption="Pajsaġġi bijoklimatiċi tal-Ħonduras"> File:Nature Santa Ana Francisco Morazan Honduras.jpg|[[Bosque seco|Bosque de coniferas]]<br />[[Valle de Ángeles]] File:Laguna de Chiligatoro La esperanza Intibuca.jpg|[[Clima oceanico]]<br />[[Intibucá (municipio)|Intibucá]] File:Amanecer en el Cerro Las Minas, el punto mas alto de Honduras.JPG|[[Clima templado subhúmedo|Clima subhumedo de montaña]]<br />[[Cerro Las Minas|Pico Celaque]] File:Westbay2106.jpg|[[Clima ecuatorial lluvioso]]<br />[[Roatán]] File:Parque Nacional Punta Izopo 01.jpg|[[Humedal]]<br />[[Parque Nacional Punta Izopo]] File:Pico-Bonito (12122463094).jpg|[[Selva tropical]]<br />[[La Ceiba]] File:Pedernales La Paz Honduras.jpg|[[Bosque laurifolio]]<br />[[La Paz (ciudad de Honduras)|La Paz]] File:Rural Choluteca.jpg|[[Clima tropical]]<br />[[Choluteca]] File:Temperate Marine Oceanic climate (Cfb) Forest in Siguatepeque, Honduras.jpg|[[Clima subtropical]]<br />[[Siguatepeque]] File:Lago Yojoa.jpg|[[Clima monzónico|Tropical Monzónico Am]]<br />[[Lago de Yojoa]] File:Isla Zacate Grande.jpg|[[Manglar]]<br />[[Gżira ta' Kbir Zacate (Isla Zacate Grande/Greater Zacate Island)]] </gallery> === Relief u ġeoloġija === Aktar minn 65% tal-Ħonduras huwa muntanjuż, b'elevazzjoni medja ta' 1,000 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-Kordillera tal-Amerika Ċentrali taqsam il-pajjiż fi tliet reġjuni: tal-Lvant, Ċentrali, u tal-Punent. Ġeomorfoloġikament, il-Honduras huwa maqsum fi tliet żoni: il-Pjanura Kostali tat-Tramuntana, il-Pjanura Kostali tan-Nofsinhar, u r-Reġjun Muntanjuż (li jinkludi l-firxiet muntanjużi tat-Tramuntana, ċentrali, u tan-Nofsinhar). Il-firxiet muntanjużi ewlenin tal-firxa tat-Tramuntana huma: Espíritu Santo, li jinsab bejn id-dipartimenti ta' Santa Bárbara u Copán, ħdejn il-fruntiera mal-Gwatemala; Omoa, li jinsab bejn Santa Bárbara u Cortés; u Nombre de Dios, li jinsab f'Yoro u Atlántida, fejn il-muntanja imponenti Pico Bonito titla' sa 2,435 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-firxiet ewlenin tal-Kordillera Ċentrali jinkludu: Montecillos, li jinkludi l-muntanji ta' Meámbar, Maroncho, u La Nieve. F'dawn il-muntanji, l-altitudni massima tilħaq 2,744 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fil-Qċaċet ta' Maroncho. Meded muntanjużi oħra fil-Kordillera Ċentrali jinkludu: Mico Quemado, Gallinero, Sulaco, Agalta, Comayagua, Atima, La Esperanza, Punta Piedra, Misoco, u Almendárez. Il-Kordillera tan-Nofsinhar tinkludi l-firxa muntanjuża ta' Celaque, fejn il-quċċata ta' Cerro Las Minas hija l-ogħla punt fil-pajjiż b'2,870 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Firxiet oħra f'din il-firxa muntanjuża jinkludu: Dipilto, li testendi mid-dipartimenti ta' Choluteca, Olancho, Gracias a Dios, u El Paraíso; Lepaterique, li hija parti minn Francisco Morazán, El Paraíso, u Comayagua; Puca jew Opalaca, li tinsab bejn Lempira u Santa Bárbara; u Merendón, li tinsab f'Ocotepeque, Santa Bárbara, u Copán. Inklużi wkoll hemm il-muntanji tar-reġjun tas-Sierra f'La Paz u Intibucá. [[File:HN049Du-sAB DistTownVu.jpg|thumb|Lempira (Honduras)]] [[File:Honduras Topography.png|thumb|Topografija tal-Ħonduras.]] [[File:Pulhapanzak Catarata.jpg|thumb|Il-Kaskati ta' Pulhapanzak (Cataratas de Pulhapanzak/Pulhapanzak Watefall)]] Il-medda tas-Sierra del Gallinero testendi mill-bidu tax-Xmara Gila fid-Dipartiment ta' Copán, bejn il-muniċipalitajiet ta' La Unión u Cabañas, taqsam id-Dipartimenti ta' Copán u Santa Bárbara sal-muniċipalità ta' Concepción del Norte. Il-plateau ta' Santa Rosa, fejn tinsab il-belt ta' Santa Rosa de Copán, tinsab hawn. Il-medda tas-Sierra de Atima testendi mil-Lbiċ għall-Grigal, tibda fil-Muntanja Joconal, fit-Tramuntana tal-muniċipalità ta' Lepaera, Lempira, u taqsam id-Dipartiment kollu ta' Santa Bárbara, u tispiċċa ħdejn Villanueva, Cortés. Il-medda tas-Sierra de Montecillos testendi mid-Dipartiment ta' Cortés, tgħaddi minn Comayagua u tilħaq id-Dipartiment ta' La Paz. Fi ħdan il-medda tas-Sierra de Montecillos hemm il-muntanji ta' Meámbar, Maroncho, u La Nieve. L-ogħla punt f'dawn il-meded jilħaq 2,744 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fil-Qċaċet ta' Maroncho. "Fil-bażi tal-lvant tal-linja tas-Sierra de Montecillos, fejn l-interruzzjoni tal-firxiet tal-muntanji hija kompluta, tinsab il-pjanura ta' Comayagua." Il-medda muntanjuża Sierra de Comayagua tinsab f'Comayagua u hija mdawra fit-tramuntana mill-Wied ta' Sulaco u fin-nofsinhar minn Amarateca, li jifridha mill-medda muntanjuża Hierbabuena f'Francisco Morazán, fin-nofsinhar tal-belt ta' Talanga. Il-bliet ta' Minas de Oro, Esquías, u San Luis (Comayagua) jinsabu tul in-naħa tat-tramuntana tagħha. Il-medda muntanjuża Sierra de Mico Quemado tinsab fil-punent tad-Dipartiment ta' Yoro. Dawn il-muntanji jinsabu fil-lvant tal-belt ta' El Progreso. Hija mdawra mill-Wied tax-Xmara Ulúa jew Sula fil-punent, mix-Xmara Humuya fin-nofsinhar, mill-Wied ta' Olomán (imnixxef mix-Xmara Cuyamapa) fil-lvant, u mix-Xmara Guaymas, tributarja tal-Laguna Toloa, fit-tramuntana. Il-Pjanura Kostali tat-Tramuntana, min-naħa l-oħra, hija twila madwar 670 km u testendi mill-fruntiera mal-Gwatemala sa La Mosquitia, il-fruntiera man-Nikaragwa. Din l-istrixxa ta' art tinkludi 16% tat-territorju Honduras u hija l-aktar żona agrikola produttiva tal-pajjiż. Il-Pjanuri tal-Paċifiku jokkupaw biss 2% tat-territorju Honduras. Hawnhekk, il-klima hija tas-savana, b'żewġ staġuni distinti: l-istaġun xott u l-istaġun tax-xita. Ix-xmajjar Choluteca, Nacaome, Goascorán, u Negro jgħaddu miż-żona, u jikkontribwixxu għall-iżvilupp agrikolu tagħha. === Flora u fawna === Il-Ħonduras tiftaħar b'bijodiversità eċċezzjonalment għolja meta mqabbla mad-daqs tagħha. Il-post tropikali privileġġjat tagħha bejn żewġ oċeani u t-topografija diversa tagħha joħolqu varjetà wiesgħa ta' ħabitats, minn foresti tas-sħab sa sikka tal-qroll, li jrawmu diversità rikka ta' flora u fawna. Il-Ħonduras għandha 43,352 km² ta' foresti (4,335,200 ettaru), b'53% tat-territorju tagħha mgħotti minn foresti, u kklassifikat fil-74 post globalment. Il-foresti tagħha jinkludu ħames tipi differenti: foresta tropikali, foresta tas-sħab, foresta niexfa, foresta tal-mangrovja, u foresta tal-arżnu. Ir-Riżerva tal-Bijosfera Río Plátano tispikka, li tkopri erja ta' 5,251 km² jew 390,000 ettaru ta' foresta tropikali tax-xmajjar, b'flora u fawna abbundanti u dar għal aktar minn 2,000 persuna indiġena. Xi wħud mix-xmajjar fil-bijosfera jinkludu r-Río Plátano u l-baċiri tax-xmajjar Guampu, Panluya, u Sicre. Iż-żoni tal-foresti tal-Honduras qed jonqsu kull sena minħabba d-deforestazzjoni u l-ħruq, li mhux biss qed inaqqsu l-bijodiversità iżda jaffettwaw ukoll is-sorsi tal-ilma li fuqhom jiddependu l-abitanti tagħha. Il-Honduras għandha biss 200 km² ta’ ilma tal-wiċċ, l-iżgħar fl-Amerika Ċentrali kollha. Skont l-Istrateġija u l-Pjan ta’ Azzjoni Nazzjonali għall-Bijodiversità (ENBRA-SERNA/DBIO, 2001), hemm total ta’ 7,524 speċi fil-Honduras, li 170 minnhom għandhom distribuzzjoni limitata. Dan it-total jinkludi 744 speċi ta’ għasafar, li 59 minnhom huma kkunsidrati mhedda fil-pajjiż; 231 speċi ta’ mammiferi, li minnhom 3 huma endemiċi, 19 huma mhedda, u 8 huma fil-periklu; 116-il speċi ta’ anfibji; u 200 speċi ta’ rettili. Hemm 197 speċi ta’ ħut magħrufa fl-Oċean Atlantiku u 387 fl-Oċean Paċifiku. Peress li l-artropodi huma l-inqas taxa magħrufa fid-dinja, huwa stmat li jista’ jkun hemm madwar 30,000 speċi fil-Honduras. S’issa, ġew identifikati 2,500. <gallery mode="packed-hover" caption="Flora u Fawna tal-Ħonduras"> File:Agaveespinho2.jpg|[[Agave]] File:Tillandsia flabellata0.jpg|''[[Tillandsia flabellata]]'' File:AnthuriumAndraenum.jpg|[[Anthurium]] File:American Sweetgum Liquidambar styraciflua Fruit Context 2500px.jpg|[[Liquidambar]] File:Amazilia luciae.JPG|[[Amazilia luciae]] File:White-faced capuchin monkey 6.jpeg|''[[Cebus capucinus]]'' File:PortraitOfAnIguana.jpg|[[Iguana]] File:Obscured jaguar.jpg|[[Panthera onca|Jaguar]] File:StripedDolpin.jpg|[[Delfín]] File:Collared Peccary.jpg|''[[Tayassu tajacu]]'' File:Boa constrictor, Vaňkovka, Brno (2).jpg|[[Boa constrictor]] File:Caretta caretta01.jpg|''[[Caretta caretta]]'' File:A Graysby in a Vase Sponge.jpg|''[[Cephalopholis fulva]]'' File:Braunrückentukan edit.jpg|[[Ramphastidae|Tucan]] File:Ara ambigua - Ara zeleny Zoo Hodonin.jpg|''[[Ara ambigua]]'' File:Harpia harpyja -Belize Zoo-8.jpg|''[[Harpia harpyja]]'' File:Pionus senilis guatemala 2.jpg|''[[Pionus senilis]]'' File:Roatan Coral Snake (Micrurus ruatanus).jpg|[[Micrurus ruatanus]] File:Cruziohyla calcarifer.jpg|''[[Cruziohyla calcarifer]]'' File:Rhinoclemmys funerea.jpg|[[Rhinoclemmys funerea]] </gallery> Il-kosti tal-Ħonduras huma mgħaddsa fit-tramuntana u l-lvant mill-Baħar Karibew u fin-nofsinhar mill-Golf ta’ Fonseca. Fl-ilmijiet turkważ ħdejn il-Baħar Karibew, wieħed jista' japprezza, permezz tal-għadis, is-sikek tal-qroll bid-diversità tagħhom ta’ alka kalkarja, alka ħamra (Rhodophyta), mergħat tal-ħaxix tal-baħar, u pjanti akkwatiċi oħra li jiffurmaw ekosistema naturali. Fost il-fawna li tista' tinstab tul il-kosta tal-Ħonduras hemm klieb il-baħar tal-balieni, delfini, varjetà ta’ ħut tropikali, gambli (Caridea), u ħafna speċi oħra. === Idrografija === {{Prinċipali|Idrografija tal-Ħonduras}} [[File:Cayos Cochinos Lighthouse view.jpg|thumb|[[Cayos Cochinos]]]] Is-sistema idrografika tal-Ħonduras hija magħmula minn dsatax-il sistema ta' xmajjar li joriġinaw fil-pajjiż u jispiċċaw fiż-żewġ oċeani. Tlettax-il sistema ta' xmajjar, li jvarjaw fit-tul minn 550 sa 25 km, jispiċċaw fil-Baħar Karibew, bil-baċiri tagħhom jirrappreżentaw 82.72% tat-territorju nazzjonali. Sitt sistemi, li jirrappreżentaw 17.28%, jispiċċaw fl-Oċean Paċifiku permezz tal-Golf ta' Fonseca. Ix-xmajjar tal-Ħonduras li jispiċċaw fil-Baħar Karibew jinkludu x-Chamelecón, Ulúa, Aguán, Lean, Sico, Tinto, u Negro, kif ukoll ix-xmajjar Patuca, Plátano, u Segovia, fost oħrajn. Ix-xmajjar Choluteca, Negro, Goascorán, u Nacaome jispiċċaw fl-Oċean Paċifiku. Ix-xmajjar li joħorġu fil-Karibew huma l-itwal u l-aktar voluminużi fil-pajjiż. Parti kbira mill-ilma tal-Honduras tinsab fix-xmajjar, nixxigħat, lagi, estwarji, u laguni; madankollu, il-volum tal-ilma ta' taħt l-art huwa akbar mill-ilma tal-wiċċ. Fiż-żona tat-tramuntana, 70% tal-ilma ta' taħt l-art jiġi kkunsmat, u dan jikkawża li l-livell tal-ilma tal-ilma jonqos minħabba l-estrazzjoni tal-ilma minn mijiet ta' bjar għall-konsum industrijali u mill-bniedem. Dawn il-bjar jiġbdu l-ilma mill-livell tal-ilma, u dan l-ilma jirritorna bħala ilma mormi li fih skart solidu, u jikkontamina dawn is-sorsi tal-ilma. [[File:Río Patuca|thumb|230px|[[Xmara Patuca]] (Río Patuca/Patuca River).]] Ix-Xmara Coco (Río Coco/Coco River) jew Segovia hija twila 550 km u tkopri erja ta '5,684 km². Ix-Xmara Patuca, bit-tul tagħha ta' 500 km, tkopri l-akbar baċin (23,511 km²). It-tieni l-akbar huwa x-Xmara Ulúa, li tkopri baċin ta' 21,964 km² b'tul ta' 300 km. Il-ġganti l-oħra tal-pajjiż huma l-Chamelecón, twil 200 km; it-Tinto jew Negro, 215 km; u l-Aguán, li, f'275 km, ikopri baċin ta' aktar minn 10,523 km². Xmajjar oħra daqstant importanti fuq ix-xaqliba tal-Karibew tal-Honduras huma r-Río Plátano (100 km), il-Cangrejal, il-Cuyamel, u l-Motagua, li jkopri baċin internazzjonali ta' 2,008 km². Ix-xmara Patuca, li tgħaddi fil-parti l-kbira tal-grigal tal-Ħonduras, toriġina mill-konfluwenza tax-xmajjar Guayambre, Jalán, Guayape, u Telica, u titkabbar b'ħafna tributarji oħra, li wħud minnhom huma sinifikanti. Wara li tgħaddi mid-dipartimenti ta' Olancho u Gracias a Dios, tisfa' fil-Golf ta' Fonseca permezz ta' żewġ fergħat: waħda tisfa' fil-Laguna ta' Brus u l-oħra fil-Baħar Karibew. Din ix-xmara għandha tul massimu ta' 500 km u tkopri baċir ta' 24,695 km². Ix-xmajjar ewlenin tal-baċir tal-Golf ta' Fonseca huma ftit, żgħar, u għandhom inqas fluss meta mqabbla ma' dawk tal-Karibew. L-itwal waħda hija x-Xmara Choluteca, li tgħaddi għal 250 km, tkopri baċir ta' aktar minn 7,500 km² u żona agrikola ta' 2,132 km². Li jmiss hija x-Xmara Goascorán, twila 115 km, li tkopri baċir ta' 1,920 km². Ix-Xmara Nacaome hija twila 90 km u x-Xmara Negro hija twila 85 km. Min-naħa l-oħra, ix-Xmara Lempa tkopri erja internazzjonali ta' 5,612 km². === Xmajjar tal-Karibew === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="blue"|'''Xmajjar ewlenin tal-Ħonduras''' |- |colspan=4 align=center|[[File:Río Ulúa.png|200px]] |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Isem''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Tul ([[km]])''' |- sfond:#efefef |[[Río Coco|Coco]] jew Segovia || tallinja=lemin| 550 |- sfond:#e9e9e9; | [[Xmara Patuca|Patuca]] || align=right|500 |- sfond:#e9e9e9 | [[Xmara Ulúa|Ulúa]] || tallinja=lemin| 300 |- sfond:#efefef ||[[Xmara Choluteca|Choluteca]]|| tallinja=lemin| 250 |- sfond:#efefef ||[[Xmara Aguán|Aguán]]|| tallinja=lemin| 225 |- sfond:#efefef |[[Río Sico, Aħmar jew Iswed|Aħmar]] jew Iswed || align="dritt" | 215 | |- sfond:#e9e9e9 | [[Xmara Chamelecón|Chamelecón]]|| align=right| 200 |- background:#efefef |[[Xmara Goascorán|Goascorán]]|| align=right|115 |- background:#e9e9e9; [[Xmara Nacaome|Nacaome]]|| align=right| 90 |- background:#e9e9e9 |[[Xmara Plátano|Plátano]]|| align=right| 85 |- |colspan=2 style="background:#e9e9e9;" align=left|<small>Nota: id-distanzi kollha huma esklussivament fit-territorju Honduran.</small> |- |} </div> Il-biċċa l-kbira tax-xmajjar Hondurani jispiċċaw fil-Baħar Karibew; huma l-itwal u l-aktar voluminużi fil-pajjiż. Dawn ix-xmajjar "juru stadji ta' żgħożija, maturità, u xjuħija fiċ-ċiklu tal-erożjoni tagħhom." <ref name="Encyclopedia of_1">Enċiklopedija tal-Honduras. Grupo Océano, Daniel Torras, 2001. Barċellona, Spanja. ISBN 84-494-1943-3</ref> L-aktar xmajjar importanti fuq l-għolja tal-Karibew huma: ix-Xmara Chamelecón, ix-Xmara Ulúa, ix-Xmara Aguán, ix-Xmara Lean, ix-Xmara Sico, Tinto, jew Negro, ix-Xmara Patuca, u x-Xmara Coco. Ix-Xmara Coco, Wanks, jew Segovia hija l-aħħar mix-xmajjar fuq il-kosta tat-tramuntana tal-Honduras u t-tieni l-itwal xmara fl-Amerika Ċentrali (550 km), wara x-Xmara Usumacinta fil-Gwatemala u l-Messiku. Din ix-xmara tifforma parti mill-fruntiera bejn il-Honduras u n-Nikaragwa; toriġina fil-medda tal-muntanji La Botija fid-Dipartiment ta' Choluteca; It-tributarji tagħha jinkludu l-Poteca, ir-Rus Rus, u l-Bocay. Meta s-Segovia tisfa’ fl-oċean, tagħmel dan minn żewġ fergħat ewlenin: l-akbar waħda tiġri lejn Cape Gracias a Dios, fejn jispiċċa t-territorju Honduras. Ix-Chamalecón hija xmara pjuttost twila (200 km); madankollu, tgħaddi minn sezzjoni relattivament dejqa tal-pajjiż, u dan jispjega l-volum relattivament żgħir ta’ ilma tagħha. Il-kurrent tagħha huwa mgħaġġel u mimli b’ilma baxx. Titla’ fuq l-għolja tal-lvant tal-Muntanja Gallinero, fil-medda tal-muntanji Merendón, ftit legs lejn il-majjistral ta’ Santa Rosa de Copán; issaqqi d-dipartimenti ta’ Copán, Santa Bárbara, u Cortés, u tiġri f’riġlejn il-Muntanja Omoa lejn in-nofsinhar, separata minn linja ta’ għoljiet mix-Xmara Santiago, li tgħaddi parallela magħha. L-għoljiet jispiċċaw fil-Wied ta’ Sula, u x-Xmara Chamalecón tisfa’ fil-parti tal-lvant tal-Laguna ta’ Alvarado. [[File:Barra-de-los-rios-ulua y chamelecon.jpg|200px|thumb|Barra de los ríos [[río Ulúa|Ulúa]] y [[río Chamelecón|Chamelecón]].]] "L-Ulua hija l-aktar xmara wiesgħa fil-Honduras u konsegwentement dik li tbattal l-akbar volum ta 'ilma fl-oċean, fil-lvant tal-Chamelecón, ħlief forsi s-Segovia, wara li tkun għaddiet medda kbira ta' territorju, li tinkludi kważi terz minnha. Hija ffurmata mill-konfluwenza tax-xmajjar Blanco, Humuya, u Sutoro, ". [[File:Mosquito coast.jpg|right|thumb|200px|Ħalq ix-Xmara [[Coco]]]] "Ix-Xmara Tinto jew Negro toriġina fil-medda muntanjuża ta' Fray Pedro fil-medda muntanjuża ta' [[Agalta]]. Tul il-korsa tagħha, hija magħrufa bħala x-Xmara Sico, Tinto jew Negro|Sico]]. Qrib il-kosta, tinqasam fi tliet fergħat: waħda tisfa' fil-laguna ta' Criba... u t-tnejn l-oħra joħorġu direttament fil-baħar. It-tul totali tagħha huwa ta' madwar 215 km. Il-medda tar-ramel tax-xmara hija mhux maħduma u varjabbli, u l-fond tagħha jvarja skont l-istaġuni." Ix-Xmara Lean toriġina fil-majjistral tal-belt ta' [[Yoro (Yoro)|Yoro]], fil-muntanji Nombre de Dios; hija twila 60 km. Tkopri żona agrikola ta' 883 km², u l-baċir tagħha jkopri 1885 km². F'ħalqha, tifforma l-medda tar-ramel ta' Colorado fid-dipartiment ta' Atlántida. Ix-Xmara Aguán jew Romano, xmara kbira u wiesgħa li toriġina fil-muntanji ta' Sulaco, ħdejn Yorito, fid-dipartiment ta' Yoro, u wara li tivvjaġġa distanza totali ta' madwar 222 km, tisfaċċa fil-baħar fil-Lvant ta' Trujillo u Punta Castilla. "F'ħalqha tinqasam f'għadd kbir ta' fergħat, u tifforma delta wiesgħa; il-wied tagħha huwa wieħed mill-akbar u l-aktar fertili fil-pajjiż." === Protezzjoni tal-Bijodiversità Honduraża === Il-leġiżlazzjoni Honduraża tistipula li l-isfruttament ta' annimali li ma jagħmlux ħsara jew dawk li jiffurmaw parti mill-bijodiversità huwa protett, u l-obbligu li jiġu protetti jaqa' fuq il-Hondurażi. Artikolu 188. QBID ILLEGALI TA' ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' erba' sa seba' snin. Artikolu 189. KUMMERĊ ILLEGALI FL-ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' erba' sa disa' snin. Artikolu 190. ĦSARA KKAWŻATA LILL-ANIMALI SELVAĠĠI. Piena ta' sena sa tliet snin. Matul l-istorja demokratika tal-Honduraża, mill-1982 'l hawn, ftit fondazzjonijiet u istituzzjonijiet ġew stabbiliti bil-għan li jipproteġu l-annimali selvaġġi u l-bijodiversità naturali. L-kenn tal-annimali għall-klieb, qtates, eċċ., jinsab f'kundizzjoni deplorabbli, u ma jistax jieħu ħsieb daqstant annimali mitlufin. Barra minn hekk, l-aġenzija responsabbli għal din il-protezzjoni, is-Segretarjat tar-Riżorsi Naturali, ma tipprovdix il-finanzjament neċessarju u obbligatorju biex dawn l-istituzzjonijiet jiffunzjonaw b'mod korrett, bħall-Fond tal-Wirt u l-Fond taż-Żoni Protetti u l-Ħajja Selvaġġa (FAPVS), li huma saħansitra mhedda mill-kaċċaturi u l-isfruttaturi tan-natura Hondurana. === Lagi === [[File:Yojoa Lake.jpg|thumbnail|left|Lag Yojoa, l-uniku wieħed fil-pajjiż.]] Il-Honduras għandu lag naturali wieħed biss; madankollu, hemm diversi laguni ta’ daqs konsiderevoli tul il-kosta tat-tramuntana tal-pajjiż. Fil-partijiet ċentrali u tan-nofsinhar tal-pajjiż, hemm laguni żgħar u staġjonali, li jfisser li ħafna minnhom jinxfu fis-sajf. Il-Lag Yojoa huwa l-uniku lag naturali fil-Honduras u jinsab bejn id-dipartimenti ta' Cortés, Comayagua, u Santa Bárbara, f'altitudni ta' 650 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Għandu perimetru ta' 50 km, erja tal-wiċċ ta' madwar 90 km², u jinsab f'żona b'ħafna xita, b'medja annwali ta' 3000 mm. L-isem tal-lag joriġina mill-kliem Mayan "Yoco-Ha," li jfisser "ilma akkumulat fuq l-art." Jingħata l-ilma minn nixxigħat taħt l-art li joriġinaw mill-muntanji ta' Santa Bárbara u Azul Meambar; Għandu tliet ħruġ: wieħed viżibbli fin-nofsinhar, ix-Xmara Jaitique, u tnejn taħt l-art, ix-Xmajjar Zacapa u Lindo fit-tramuntana, li joħorġu mill-muntanja Peña Blanca. Il-ħruġ kollu tiegħu joħroġ fix-Xmara Ulúa. Diversi lagi artifiċjali jeżistu fil-pajjiż bħala riżultat tal-kostruzzjoni ta' digi idroelettriċi, l-aktar notevoli r-riserva tax-Xmara Humuya, maħluqa wara t-tlestija tad-diga idroelettrika Francisco Morazán f'sit magħruf bħala El Cajón, li huwa wkoll l-isem popolari tiegħu. Sbatax-il kilometru ’l bogħod hemm il-kaskati ta' Pulhapanzak, waqgħa ta' 43 metru, fuq ix-Xmara Lindo. Mill-inqas 177 xmara ġew affettwati fl-aħħar deċennji. Il-ħamrija tinxef, u l-għelejjel jagħtu inqas rendiment, u dan iwassal għall-fqir ta’ xi bdiewa. === Laguni === Il-Laguna l-kbira ta’ Caratasca tinsab fiċ-ċentru tal-kumpless tal-laguna. Għandha ilma salmastru u hija separata mill-baħar minn strixxa dejqa ta’ art. Hija twila sitta u sittin kilometru b’wisa’ erbatax-il kilometru. Il-kumpless tal-laguna ta' Caratasca għandu żewġ daħliet għall-baħar: waħda fil-punent minn Tabacunta u l-oħra mill-bank tar-ramel ta’ Caratasca, li huwa wiesa' kilometru u fond erba' metri. Il-Laguna ta' Brus tinsab fil-punent tal-Laguna ta' Caratasca, li minnha hija separata mix-Xmara Patuca. Hija twila 28 kilometru u wiesgħa 7 kilometri, u hija separata mill-baħar mill-bank tar-ramel bl-istess isem. Fin-nofsinhar tal-bank tar-ramel hemm żewġ gżejjer żgħar. Ix-Xmara Sigre tidħol fil-laguna, kif tagħmel, lejn il-lvant, fergħa tax-Xmara Patuca magħrufa bħala t-Tum Tum Crick. Il-Laguna Ebony tikkonnettja mal-Laguna żgħira ta' Criba lejn il-punent. Dawn il-laguni huma konnessi mal-baħar permezz ta' kanal tad-dħul li huwa twil 500 metru u għandu fond ta' 1.4 metru matul l-istaġun xott. Il-Maċedonja Cay jew Gżira tinsab faċċata tal-bank tar-ramel tal-laguna. Il-Laguna Ebony hija twila 12-il kilometru. L-ilmijiet tax-Xmara Tinto jidħlu fil-Laguna ta' Criba, li hija wkoll mitmugħa minn nixxigħat li jinżlu mill-Muntanja Baltimore. Hemm sitt gżejjer żgħar fil-Laguna Ebony. === Laguni Żgħar === [[File:Amanecer_Laguna_de_Alvarado.JPG|thumbnail|Il-Laguna ta' Alvarado f'Puerto Cortés.]] Il-Laguna ta' Guaymoreto tinsab fil-grigal tal-belt ta' Trujillo u tikkonnettja mal-bajja permezz ta' kanal naturali aċċessibbli għal dgħajjes żgħar. It-tul massimu tagħha huwa ta' 9 km. Isimha ġej mill-kelma Guaymuras, l-isem li bih il-popli indiġeni kienu jafu lill-Honduras fi żminijiet pre-Kolombjani. Ġiet iddikjarata Rifuġju Nazzjonali għall-Ħajja Selvaġġa permezz tal-Ftehim Eżekuttiv Nru 1118-92, wara li laħqet in-numru 30 fil-lista tal-għeġubijiet tal-Honduras. Il-Laguna ta' Alvarado tinsab fil-majjistral tal-Honduras fid-dipartiment ta' Cortés, fil-muniċipalità ta' Puerto Cortés. Hija tinsab fil-latitudni tat-tramuntana ta' 15°50′35″ u lonġitudni tal-punent ta' 87°54′48″. Għandha kanal ta' aċċess permanenti għall-Baħar Karibew, li huwa twil 894 metru. Il-Laguna ta' Alvarado għandha erja tal-wiċċ ta' 8.4 km², fond medju ta' 4.5 metri, u fond massimu ta' 6 metri. Laguna Quemada, magħrufa wkoll bħala Laguna de Los Micos, għandha erja tal-wiċċ ta' 41.71 km², erja ta' baċir ta' 389.37 km², u 45.54 km² ta' art li tvarja. Il-fond medju huwa ta' 3.8 metri, b'fond massimu ta' 16-il metru. It-temperatura medja hija ta' 28 grad Celsius. Hija tinsab fil-punent tal-belt ta' Tela fid-dipartiment ta' Atlántida, fil-bokka tax-Xmara San Alejo. L-isem indiġenu tagħha huwa Lagunu Babunu, li fil-lingwa Garifuna jfisser "laguna tax-xadini". Laguni iżgħar oħra jinkludu: Laguna Tinta, li tinsab bejn Punta Sal u x-Xmara Tinto; Laguna de Ticamaya, li tinsab fil-grigal tal-belt ta' San Pedro Sula; Laguna de Jucutuma, li tinsab ħdejn il-belt ta' La Lima, Cortés; u l-Laguna de Toloa, li tinsab fl-iktar parti tal-punent tad-Dipartiment ta' Atlántida, bejn il-Laguna de Los Micos u x-Xmara Ulúa. Hija twila 5 kilometri u wiesgħa 3 kilometri u hija konnessa max-Xmara Ulúa permezz ta' kanal. == Economija == 73% tal-popolazzjoni tal-pajjiż hija fqira, u 53% jgħixu f'faqar estrem, skont l-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE) tal-Honduras. Il-pajjiż huwa wieħed mill-aktar inugwali fl-Amerika Latina. [[File:Honduras treemap es.png|thumbnail|180px|left|Rappreżentazzjoni grafika tal-prodotti tal-esportazzjoni tal-pajjiż fi 28 kategorija kkodifikati bil-kulur.]] [[File:Chiquita bananas.jpg|right|thumb|190px|Il-banana hija wieħed mill-prodotti ewlenin tal-esportazzjoni tal-Honduras.]] Il-Honduras tiddependi ħafna fuq ir-rimessi minn barra l-pajjiż, li huma pproġettati li jikkontribwixxu 27% tal-PDG fl-2025, u jaqbżu bil-bosta d-dħul minn setturi essenzjali oħra, bħall-esportazzjonijiet. L-agrikoltura saret is-sinsla tal-ekonomija Hondurana fl-aħħar tas-seklu 19 u matul is-seklu 20. Filwaqt li l-importanza tagħha naqset xi ftit, l-għelejjel tal-banana u tal-kafè kienu jammontaw għal 30% tal-esportazzjonijiet tal-pajjiż fi żminijiet riċenti (2004). Bħalissa, il-gvern Honduran qed iwettaq proġetti biex jippromwovi u jespandi s-settur industrijali, jiddiversifika l-agrikoltura, itejjeb l-infrastruttura tat-trasport, u jiżviluppa proġetti idroelettriċi. L-agrikoltura Hondurana ġiet affettwata b'mod partikolari mill-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles (FTA) iffirmat fl-2005 mal-Istati Uniti, peress li mhuwiex kompetittiv man-negozju agrikolu tal-Istati Uniti. Illum, il-biċċa l-kbira tal-ikel ikkunsmat fil-Honduras huwa importat. Fil-kuntest makroekonomiku; il-Honduras daħlet fi ftehimiet ta' kummerċ ħieles mal-Amerika Ċentrali, ir-Repubblika Dominikana, u l-Istati Uniti. Huwa kruċjali wkoll li jiġi enfasizzat l-ammont astronomiku ta' rimessi mibgħuta lill-pajjiż minn Hondurani li jgħixu u jaħdmu barra minn Malta, speċjalment fl-Istati Uniti. Pereżempju, fl-2006, l-ammont mibgħut minn dawn il-Hondurani kien ta' $2.359 biljun. [[File:Roasted coffee beans.jpg|thumbnail|Il-kafè huwa wieħed mill-pilastri tal-ekonomija Hondurana.]] It-tkabbir reali tal-PDG fl-2010 huwa stmat għal 2.5 fil-mija, meta mqabbel ma' 1.9 fil-mija fl-2009, appoġġjat mill-irkupru fil-konsum u l-investiment domestiku, kif ukoll l-esportazzjonijiet grazzi għall-irkupru tas-swieq esterni ewlenin tagħha, bħall-Kosta Rika, l-Ewropa, u l-Istati Uniti. Il-Bank Ċentrali jistma li l-inflazzjoni għalqet Diċembru f'livelli qrib is-sitt fil-mija fis-sena, meta mqabbla ma' 0.9 fil-mija tnax-il xahar qabel, bħala riżultat tal-irkupru ekonomiku u l-influwenza taż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt u tal-ikel bażiku, speċjalment il-qamħ u r-ross. Il-kafè jirrappreżenta 26.9 fil-mija tal-esportazzjonijiet, segwit mill-banana b'10.4 fil-mija, u ż-żejt tal-palm, li akkumula 6.9 fil-mija f'Settembru 2019. Dawn huma l-prodotti ewlenin tal-esportazzjoni, skont l-Osservatorju UNAH. Mill-1901 sal-1913, l-Istati Uniti kienu responsabbli għal kważi l-esportazzjonijiet kollha tal-Honduras, u qabżu l-50% f'kull sena. L-inqas ċifra kienet ta’ 66.1% fl-1901, filwaqt li laħqet 92.2% fl-1908. L-esportazzjonijiet li fadal kienu maqsuma bejn il-Ġermanja u l-Gran Brittanja. L-esportazzjonijiet lejn il-Ġermanja baqgħu relattivament kostanti matul it-13-il sena, u varjaw bejn 2.2% u 5.3%. 70% tal-popolazzjoni taħdem fis-settur informali (jiġifieri m’għandhom l-ebda kuntratt jew protezzjoni soċjali ta’ ebda tip u jgħixu minn ħalqhom). L-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika (INE) innota fl-2025 li “l-aktar familji sinjuri fil-pajjiż jaqilgħu 101 darba aktar mill-ifqar, differenza li tirrifletti konċentrazzjoni qawwija ta’ dħul u [[inugwaljanza ekonomika]] għolja.” === Baġit === Il-baġit nazzjonali għall-2015 kien ta' 185,482 miljun lempiras (9 biljun dollaru Amerikan); huwa maqsum bejn it-tliet fergħat tal-gvern Honduran. Il-programm ta' Investiment Pubbliku ammonta għal 10,163 miljun lempiras. Hemm żewġ sorsi ta' finanzjament: * Fondi Nazzjonali: Dawn huma self u fondi nazzjonali. 62% huma allokati għall-iżvilupp uman u 38% għall-investiment fl-infrastruttura. * Riżorsi Esterni: 72% tal-fondi minn sorsi esterni huma allokati għall-investiment fl-infrastruttura; toroq, portijiet, u infrastruttura b'mod ġenerali. It-28% li jifdal huma allokati għall-iżvilupp uman. It-total taż-żewġ fondi jintuża kif ġej: 44% huwa investit fl-iżvilupp uman u 56% fl-infrastruttura. L-investiment pubbliku totali huwa qrib is-17-il biljun lempiras. <ref>http://www.elheraldo.hn/pais/906374-466/educaci%C3%B3n-y-salud-prioridades-del-presupuesto</ref> 6% tal-baġit miksub minn riżorsi esterni se jiġi allokat għal tliet oqsma: * Investiment soċjali, * Infrastruttura (inklużi t-toroq), * Investiment fi proġetti idroelettriċi; fost dawn hemm Patuca III u Cañaveral. === Prestazzjoni Agrikola === [[File:Lake Yojoa.jpg|right|thumb|250px|Uċuħ tar-raba’ ħdejn il-Lag Yojoa.]] Is-setturi bl-akbar piż fil-kompożizzjoni tal-PDG agrikolu huma: a) kafè, b) għelejjel tat-tuberi, ħaxix, legumi, u frott, c) trobbija tal-baqar, d) qmuħ bażiċi, e) banana, u f) għelejjel agro-industrijali. Skont il-Ministeru tal-Agrikoltura (SAG), f’dawn l-aħħar deċennji l-Prodott Domestiku Gross Agrikolu wera mġiba volatili b’reazzjoni għal xokkijiet interni u esterni. Matul il-perjodu 2000-2010, il-PDG kiber b’rata medja annwali ta’ 3.7%. Fl-2009, il-PDG agrikolu kien jirrappreżenta 12.7% tal-PDG totali. Fis-snin ta’ wara, it-tkabbir tas-settur ingħata spinta minn titjib fil-proċessi tat-tħawwil u l-ħsad, żieda fil-produttività, u l-espansjoni taż-żoni kkultivati. Matul il-perjodu 2006-2010, il-PDG agrikolu kiber b'18.6% kumulattiv, b'rata medja annwali ta' 4.7%, ogħla miż-żieda miksuba fil-perjodu ta' ħames snin mill-2000-2005, li kienet ta' 10.8%, b'rata ta' tkabbir annwali ta' 2.7%. Il-prestazzjoni tal-agrikoltura matul il-perjodu 2005-2009 kienet irregolari. Bejn l-2006 u l-2007, ġiet irreġistrata żieda qawwija meta mqabbla mal-2004-2005, bħala riżultat ta' politiki li jappoġġjaw il-produzzjoni għal bdiewa żgħar u ta' daqs medju flimkien maż-żieda fil-prezzijiet tal-prodotti agrikoli. Madankollu, il-maltempati tropikali li affettwaw il-pajjiż f'Ottubru 2008 ikkawżaw kontrazzjoni li wasslet għal tnaqqis fil-produzzjoni u l-esportazzjonijiet tal-banana, u min-naħa tagħha, skoraġġew lill-produtturi tal-kafè milli jesportaw minħabba prezzijiet baxxi u domanda esterna mnaqqsa. It-tkabbir kien ta' 2.4% fl-2008, iżda 0.3% biss fl-2009. == Edukazzjoni == L-edukazzjoni fil-Ħonduras hija maqsuma skont il-bżonnijiet ta’ tagħlim u l-etajiet tal-istudenti fil-livelli li ġejjin: edukazzjoni preprimarja, primarja, sekondarja, u għolja. Fl-2000, iċ-ċensimenti tal-istudenti mwettqa mill-Ministeru tal-Edukazzjoni Pubblika rriflettew id-dejta li ġejja: 120,141 student fi skola preprimarja, 1,108,387 student fi skola primarja, u 310,053 student fi skola sekondarja. Minħabba li ftit studenti jlestu l-edukazzjoni sekondarja jew jattendu l-università, il-pajjiż jonqsu wkoll forza tax-xogħol ippreparata biex tmexxi l-iżvilupp ekonomiku tiegħu. === Edukazzjoni Preskolari === L-edukazzjoni preskolari hija bla ħlas u obbligatorja. L-iskop tagħha huwa li trawwem it-tkabbir u l-iżvilupp komprensiv tal-abbiltajiet fiżiċi, motorji, soċjo-emozzjonali, lingwistiċi u konjittivi tat-tfal, li jippermettu l-integrazzjoni sħiħa tagħhom fil-kuntest tal-iskola u tal-komunità. Dan il-livell ikopri studenti bejn l-etajiet ta’ erba’ (4), ħames (5) u sitt (6) snin. Biex jidħlu fl-edukazzjoni primarja, fejn teżisti kopertura, l-istudenti jridu jkunu lestew mill-inqas sena (1) ta’ edukazzjoni preskolari. === Edukazzjoni Primarja === L-edukazzjoni primarja hija l-livell edukattiv iffukat fuq l-iżvilupp komprensiv tal-istudenti fid-dimensjonijiet fiżiċi, emozzjonali, konjittivi, soċjali, kulturali, morali u spiritwali tagħhom. Tiżviluppa l-abbiltajiet tagħhom skont l-għarfien, il-ħiliet u l-attitudnijiet definiti fil-kurrikulu preskritt għal dan il-livell, li jippermettilhom ikomplu l-edukazzjoni formali tagħhom. L-edukazzjoni primarja hija bla ħlas u obbligatorja. Din tikkonsisti f’disa’ (9) snin, b’etajiet ta’ referenza minn sitt (6) sa erbatax (14) snin, u hija maqsuma fi tliet (3) ċikli sekwenzjali u kontinwi ta’ tliet (3) snin kull wieħed. Minbarra l-evalwazzjoni annwali, kull ċiklu se jiġi evalwat kollu kemm hu. ==== L-Ewwel Ċiklu ==== * L-Ewwel Grad * It-Tieni Grad * It-Tielet Grad ==== It-Tieni Ċiklu ==== * Ir-Raba' Grad * Il-Ħames Grad * Is-Sitt Grad ==== It-Tielet Ċiklu ==== * Is-Seba' Grad * It-Tmien Grad * Id-Disa' Grad === Edukazzjoni Sekondarja === L-edukazzjoni sekondarja għandha l-għan li tipprovdi l-esperjenza formattiva meħtieġa biex wieħed jidħol fid-dinja tax-xogħol u jsegwi edukazzjoni għolja, permezz tal-akkwist u l-iżvilupp ta' għarfien, ħiliet, u attitudnijiet rilevanti għall-ħajja personali u soċjali, kif ukoll għall-iżvilupp ekonomiku, soċjokulturali, xjentifiku, u teknoloġiku tal-pajjiż. Tinkludi l-etajiet ta' ħmistax (15) sa sbatax (17) sena, u t-tlestija tagħha tirriżulta fl-għoti ta' diploma skont il-livell akkademiku tad-diploma tal-iskola sekondarja tagħhom (li ddum sentejn jew tlieta), kif determinat mill-Ministeru tal-Edukazzjoni. L-edukazzjoni sekondarja hija bla ħlas u obbligatorja. Il-modalitajiet u l-ispeċjalizzazzjonijiet f'dan il-livell huma bbażati fuq kriterji pedagoġiċi, tekniċi, u xjentifiċi. ==== Programmi Professjonali ==== # Diploma tal-Iskola Sekondarja fix-Xjenzi u l-Umanistika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fis-Saħħa u n-Nutrizzjoni # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fil-Promozzjoni Soċjali # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Amministrazzjoni tan-Negozju # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fix-Xjenza tal-Kompjuter # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fil-Kontabilità u l-Finanzi ==== Programmi Tekniċi ==== # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fix-Xjenza tal-Kompjuter b'Speċjalizzazzjoni fir-Robotika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Elettronika # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fir-Refriġerazzjoni # Diploma tal-Iskola Sekondarja Teknika fl-Agrikoltura ==== Programmi Speċjali ==== # Baċellerat Tekniku Professjonali fil-Ġestjoni tal-Lukandi # Baċellerat Tekniku Professjonali fl-Istudji Segretarjali Eżekuttivi Bilingwi # Baċellerat Tekniku Professjonali fil-Banek u l-Finanzi === Edukazzjoni Ogħla === Din hija offruta lil studenti li għandhom bejn 17 u 18-il sena u aktar; hija edukazzjoni ta' livell universitarju. Il-livell intermedju ta' edukazzjoni ogħla jinkludi programmi universitarji li jwasslu għal lawrji tal-Baċellerat u tal-Assoċjat. Bħalissa, il-gradwati tal-iskola sekondarja għandhom l-opportunità li jagħmlu eżamijiet ta' qabel l-università biex jidentifikaw l-aptitudnijiet tagħhom għall-qasam ta' studju magħżul tagħhom. Mal-iskrizzjoni, l-istudenti jibdew jirċievu korsijiet bażiċi qabel ma jidħlu fil-fakultà magħżula tagħhom. Wara li jlestu l-perjodi meħtieġa, jiksbu l-lawrja tal-Baċellerat jew tal-Assoċjat tagħhom, modalità oħra li tagħmel l-edukazzjoni ogħla aktar aċċessibbli għall-popolazzjoni. L-Edukazzjoni Ogħla tinkludi speċjalizzazzjonijiet fil-livelli tal-undergraduate u tal-università teknika permezz ta' diplomi, programmi postgraduate, lawrji tal-masters, u dottorati. ==== Universitajiet ==== Il-lista li ġejja turi l-klassifika sħiħa tal-Webometrics tal-2021 tal-universitajiet għas-sittax-il università li joffru edukazzjoni għolja fir-Repubblika tal-Ħonduras. Imħejjija mill-Kunsill Nazzjonali Spanjol għar-Riċerka (CSIC), il-klassifika tikkunsidra tliet assi għall-punteġġ tal-universitajiet differenti. L-eċċellenza akkademika tirrappreżenta 40% tal-punteġġ (perċentwal tal-aktar artikli akkademiċi u xjentifiċi ċċitati f'sebgħa u għoxrin dixxiplina tad-database tal-laboratorju scimago) 50% tal-punteġġ huwa bbażat fuq il-viżibilità tal-impatt tal-kontenut u fl-aħħar 10% tal-punteġġ huwa bbażat fuq l-aqwa riċerkaturi akkademiċi-xjentifiċi li għandha kull Università. === Sena Skolastika === Fir-Repubblika tal-Ħonduras, is-sena skolastika tibda fi Frar u tintemm f'Novembru, tinkludi total ta' erbgħin ġimgħa ta' klassijiet u għandha tikkonsisti f'minimu ta' madwar mitejn jum ta' skola, fil-livell tal-edukazzjoni pubblika. == Sigurtà == Mill-2014, kien l-aktar pajjiż perikoluż fid-dinja, iżda dan mhux dejjem kien il-każ, peress li kiseb l-indipendenza tiegħu b'mod paċifiku fl-1821. Għal ħafna mis-seklu 20, ir-rata ta' omiċidji kienet inqas minn għaxar persuni għal kull 100,000 abitant, u dan jagħmilha waħda mill-aktar pajjiżi paċifiċi fuq il-pjaneta. Minn dakinhar 'l hawn, iċ-ċifri ilhom jiżdiedu, u dan jikkoinċidi mat-tkabbir tat-traffikar tad-droga fil-pajjiż, li huwa fattur ieħor ewlieni li jikkontribwixxi. L-influwenza ta' gangs jew gruppi ta' kriminalità organizzata fil-pajjiż hija kawża sinifikanti oħra tal-għadd għoli ta' omiċidji, skont studji mill-Uffiċċju tan-Nazzjonijiet Uniti dwar id-Droga u l-Kriminalità (UNODC). Fl-1990, ir-rata ta' omiċidji kienet diġà ta' għaxar omiċidji għal kull 100,000 abitant, u fi tliet snin biss, iċ-ċifra ttriplikat, u laħqet 30 omiċidju għal kull 100,000 abitant sal-1994. Iż-żieda kienet esponenzjali f'dawn l-aħħar snin, u laħqet kważi żieda ta’ 1000% u laħqet aktar minn 90 omiċidju għal kull 100,000 abitant fl-2012, u b'hekk saret il-pajjiż bl-ogħla rata ta' omiċidji fid-dinja, b’ċifri rekord kemm lokalment kif ukoll globalment mill-1998. Madankollu, l-istatistika tal-2017 minn InSight Crime turi tnaqqis ta' 26% meta mqabbla mal-2016, u tpoġġi r-rata ta' omiċidji f’42.8 għal kull 100,000 abitant, li hija tama. l-baġit militari tal-Ħonduras ittriplika mill-2009. L-Istati Uniti jipprovdu wkoll assistenza militari lill-istat Honduras u jużaw bażijiet militari fil-pajjiż bħala bażi tat-tnedija għal interventi fir-reġjun. == Minjieri == Fl-1594, il-belt tal-minjieri ta' Santa Lucía, ħdejn il-belt ta' Tegucigalpa, irċeviet mingħand ir-Re ta' Spanja, bħala kumpens għall-minerali prezzjuż sfruttat, xi qniepen, kalċi, tabernaklu u salib għall-popolazzjoni. Matul l-amministrazzjoni Spanjola bejn is-sekli 18 u 19, u waqt li kien qed iservi bħala gvernatur-intendent tal-provinċja tal-Ħonduras, il-Kurunell Ramón de Anguiano ssottometta talba fil-25 ta' Marzu u l-25 ta' Mejju, 1799, biex iġib elf Afrikan skjavjat biex jaħdmu fil-minjieri Honduras. Fil-25 ta' Frar, 1800, Anguiano ppreżenta lill-monarka ta' Madrid il-proġett għall-ħolqien ta' Bank Nazzjonali ta' San Carlos, li l-iskop tiegħu jkun li jipprovdi kreditu lill-minaturi u l-bdiewa tal-provinċja. Meta ġiet organizzata r-Repubblika tal-Ħonduras, matul il-presidenza tal-Ġeneral Luis Bográn, ġie ppubblikat il-Kodiċi tal-Minjieri tal-Ħonduras tal-1886, u aktar tard, fl-1 ta' Jannar 1899, daħal fis-seħħ il-Kodiċi tal-Minjieri l-ġdid tal-Ħonduras tal-1898, li rregola l-isfruttament tad-depożiti tal-minjieri tal-pajjiż. Bejn l-1876 u l-1915, ingħataw 276 konċessjoni lil kumpaniji Ingliżi, Amerikani, u xi wħud mill-Ħonduras li kienu proprjetà ta' Hondurani sinjuri, bħal Marco Aurelio Soto, Enrique Gutiérrez Lozano, Luis Bográn, u Abelardo Zelaya, fost oħrajn li kkontribwew kapital li eventwalment ġie assorbit minn negozjanti Amerikani li monopolizzaw is-settur tal-minjieri u ffurmaw il-Kumpanija tas-Sindakat tal-Amerika Ċentrali. Il-minjieri kienu importanti ħafna għall-Ħonduras fl-aħħar żewġ deċennji tas-seklu 19, u kienu jirrappreżentaw medja ta' 50% tal-esportazzjonijiet. Minn dawk il-50%, il-Kumpanija tal-Minjieri ta' Rosario qabdet 90% tal-profitti, li jirrappreżentaw 45% tal-esportazzjonijiet totali tal-pajjiż. F'Jannar 2013, il-Kungress Nazzjonali tal-Ħonduras approva Liġi Ġenerali ġdida dwar il-Minjieri, u nħoloq l-Istitut tal-Ġeoloġija u l-Minjieri. L-esportazzjonijiet tal-minjieri huma pproġettati li jilħqu l-$293 miljun fl-2021. L-NGO Fosdeh iddikjarat f'rapport li "proġetti ta' estrazzjoni ta' minerali u idrokarburi qed ibiddlu l-ġeografija tal-pajjiż": bil-konċessjonijiet tal-minjieri għaddejjin, iż-żona magħżula għall-estrazzjoni tista' tilħaq il-5% tat-territorju nazzjonali fis-snin li ġejjin. == Turiżmu == L-Istitut Honduran tat-Turiżmu (IHT) għandu l-missjoni li "jmexxi l-iżvilupp tat-turiżmu nazzjonali permezz ta' attivitajiet ta' ppjanar, jippromwovi l-iżvilupp u d-diversifikazzjoni tal-offerti tat-turiżmu, jappoġġja l-operat tas-servizzi tat-turiżmu, u jippromwovi t-turiżmu, filwaqt li jikkoordina l-azzjonijiet ta' aġenziji u livelli governattivi differenti." Skont il-viżjoni tal-IHT, dan se jwassal biex il-Honduras issir "il-pajjiż ewlieni fit-turiżmu fil-livell reġjonali sal-2021, wara li tkun żviluppat u diversifikat is-swieq, il-prodotti u d-destinazzjonijiet tagħha. In-negozji se jkunu aktar kompetittivi kemm nazzjonalment kif ukoll internazzjonalment." L-IHT jiddikjara wkoll li "t-turiżmu se jiġi rikonoxxut bħala element ewlieni fl-iżvilupp ekonomiku, u t-tkabbir tiegħu se jkun ibbażat fuq ir-rispett għall-ambjenti naturali, kulturali u soċjali, u jikkontribwixxi għat-tisħiħ tal-identità nazzjonali." Għalkemm il-Honduras bħalissa tinsab fl-aħħar post fil-wasliet tat-turisti fl-Amerika Ċentrali, tinsab fir-raba' post fid-dħul mill-kambju barrani, wara l-Costa Rica, il-Panama u l-Gwatemala (2009). Ir-reġjun li jikkontribwixxi l-aktar turisti lejn il-Honduras jibqa' l-Amerika Ċentrali, li jirrappreżenta 46% tat-total. It-tieni l-aktar reġjun importanti huwa l-Amerika ta' Fuq, b'39% tat-turisti totali, il-maġġoranza l-kbira ġejjin mill-Istati Uniti. 10.1% tat-turisti ġejjin mill-Ewropa u 4.2% minn pajjiżi oħra madwar id-dinja. Il-Honduras għandu ħafna postijiet li jattiraw vjaġġaturi avventurużi. Minn treks fil-ġungla u scuba diving għal żjarat f'siti Mayan antiki u rħula indiġeni. Il-pajjiż jiftaħar b'40 żona protetta, 20 park nazzjonali, u żewġ siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO: Copán u r-Riżerva tal-Bijosfera Río Plátano. Il-Gżejjer tal-Bajja, li jirċievu aktar minn 50% tat-turisti li jżuru l-Honduras, joffru lukandi u kċina ta' klassi dinjija. Sa ċertu punt, dan huwa minnu wkoll fi bliet turistiċi akbar bħal Copán Ruinas, Tela, San Pedro Sula, Tegucigalpa, iż-żona tal-Lag Yojoa, u La Ceiba. Ladarba t-turisti jivvjaġġaw lil hinn minn din ir-rotta turistika ewlenija, għandhom ikunu lesti li joqogħdu għal akkomodazzjoni bażika u infrastruttura turistika inqas żviluppata. Li tasal il-Ħonduras huwa faċli ħafna, b'ħafna titjiriet diretti lejn San Pedro Sula, Tegucigalpa, u Roatán. == Xjenza u Teknoloġija == Fl-20 ta' Frar 1957, twaqqfet il-Kumpanija Nazzjonali tal-Enerġija Elettrika (ENEE). Ir-responsabbiltà tagħha kienet li tipprovdi l-elettriku lill-popolazzjoni. Preċedentement, l-ewwel installazzjoni elettrika twettqet f'San Juancito, żona tal-minjieri Hondurana fiċ-ċentru tal-pajjiż fejn kienu jgħixu ħafna Amerikani. Fil-bidu tas-seklu 20, diversi bliet Hondurani b'poter tal-akkwist installaw impjanti żgħar tal-enerġija, imħaddma kemm mill-injam kif ukoll mill-enerġija idroelettrika, li jisfruttaw il-forza tax-xmajjar. Sussegwentement, it-tkabbir tal-popolazzjoni u l-ħtieġa industrijali għal aktar elettriku wasslu lill-gvern biex jikkuntratta kumpaniji privati biex jinstallaw impjanti tal-enerġija ġeotermali. Dawn, flimkien mal-enerġija ġġenerata mill-Impjant Idroelettriku Francisco Morazán, ma jipprovdux biżżejjed lill-pajjiż. L-ewwel installazzjoni ta' enerġija rinnovabbli kienet il-[[Cerro de Hula Wind Farm]]. Biha, ġie vverifikat l-użu ta' kurrenti tal-arja biex jiġġeneraw enerġija nadifa. Madankollu, bħalissa, l-ispiża għolja kemm tal-installazzjoni kif ukoll tal-manutenzjoni ta’ dawn il-parks tagħmilha impossibbli li tiġi sostitwita l-elettriku ġġenerat mill-fluss tax-xmajjar Hondurasi. Manuel Bueso Pineda u ħuh Abraham Bueso Pineda kienu responsabbli mill-Minjiera ta' San Andrés de la Nueva Zaragoza fid-dipartiment ta' Copán. Din il-minjiera, skoperta u sfruttata sa minn żminijiet kolonjali, kienet is-suġġett ta' stħarriġ mill-ajru mwettaq f’nofs is-snin disgħin mill-kumpanija Kanadiża Greenstone Minera. L-istħarriġ żvela depożitu minerali kbir taħt ir-raħal ta' San Andrés, fil-muniċipalità ta' La Unión (Copán). Konsegwentement, ir-raħal kollu twaqqa' u ġie rilokat ftit kilometri ’l isfel mill-għolja minn fejn kien twaqqaf mill-Ispanjoli. Skont l-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali, ippubblikat mill-Organizzazzjoni Dinjija tal-Proprjetà Intellettwali, fl-2024 il-Honduras ikklassifika fil-119-il post fl-innovazzjoni minn 139 pajjiż madwar id-dinja. Fl-2024 kiseb il-pożizzjoni 114, filwaqt li fl-2023 okkupa l-pożizzjoni 116 u l-pożizzjoni 113 fl-2022. == Infrastruttura == === Trasport === ==== Trasport bl-Ajru ==== {{AP|Appendiċi:Ajruporti fil-Ħonduras}} [[File:Ramón Villeda Morales International Airport San Pedro Sula Honduras.jpg|230px|right|thumbnail|L-[[Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales]] f'[[San Pedro Sula]], flimkien mal-[[Ajruport Internazzjonali ta' Comayagua]], huma ż-żewġ ajruporti ewlenin fil-pajjiż.]] Il-Ħonduras għandha ħames ajruporti internazzjonali: * [[Comayagua International Airport]] (XPL) fi [[Comayagua]]. * [[Ajruport Internazzjonali ta' Golosón]] (LCE) f'[[La Ceiba]]. * [[Ajruport Internazzjonali Juan Manuel Gálvez]] (RTB) f'[[Roatán]]. * Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales (SAP) f'San Pedro Sula. * L-Ajruport Internazzjonali ta' Toncontín (TGU) f'Comayagüela. Iż-żewġ ajruporti ewlenin fil-pajjiż huma Ramón Villeda Morales u Comayagua (Palmerola). L-Ajruport Internazzjonali Ramón Villeda Morales iservi lil San Pedro Sula u l-parti tat-tramuntana tal-pajjiż, filwaqt li l-Ajruport Internazzjonali ta' Comayagua jservi lil Comayagua, Tegucigalpa, u r-reġjuni ċentrali, tan-nofsinhar, u tal-lvant. Iż-żewġ ajruporti għandhom titjiriet diretti lejn bosta bliet fl-Amerika Ċentrali u l-Istati Uniti. ==== Trasport Ferrovjarju ==== [[File:Station_SanPedroSula.JPG|thumbnail|L-[[Istazzjon ta' San Pedro Sula]], l-eks stazzjon ċentrali tal-[[Ferrovija Nazzjonali tal-Ħonduras]].]] Is-sistema ferrovjarja tal-pajjiż tinkludi 785 km ta' linji, maqsuma f'żewġ sistemi. Il-[[Ferrovija Nazzjonali tal-Ħonduras]] (FNH) għandha kważi 600 km ta' linji. Nofs din is-sistema hija wiesgħa 1,067 metru (kejl dejqa) u n-nofs l-ieħor huwa wiesa' 0,914 metru. Is-sistema l-oħra hija twila 190 km u hija proprjetà tat-[[Tela Railroad Company]], sussidjarja ta' Chiquita Brands International. Iż-żewġ sistemi jinsabu fiż-żoni kostali tat-tramuntana ċentrali u l-majjistral tal-Honduras u jservu primarjament għat-trasport tal-banana. ==== Trasport Marittimu ==== [[File:Carnival Legend Roatan, Honduras.jpg|right|thumbnail|230px|Cruise in [[Roatan]].]] Il-Honduras għandha sitt portijiet: ħamsa fit-tramuntana b'aċċess għall-[[Oċean Atlantiku]] u San Lorenzo b'aċċess għall-[[Oċean Paċifiku]]. Il-portijiet fil-Honduras huma: * [[Puerto Cortés]] * [[Puerto Castilla (Honduras)|Puerto Castilla]] * [[La Ceiba]] * [[Roatan]] * [[Tela (Honduras)|Tela]] * [[San Lorenzo (Honduras)|San Lorenzo]] Puerto Cortés huwa l-aktar port importanti fil-pajjiż, u flimkien ma' Puerto Castilla u San Lorenzo, jittratta kważi l-kummerċ marittimu kollu tal-Honduras. Il-portijiet ta’ La Ceiba, Roatán, u Tela jispeċjalizzaw fit-turiżmu, u jirċievu żjarat kull ġimgħa minn vapuri tal-kruċieri internazzjonali bil-kapaċità li jittrasportaw bejn 400 u 800 turist internazzjonali. Puerto Cortés jiftaħar b’waħda mill-aktar faċilitajiet portwali moderni fl-Amerika Ċentrali. Għal din ir-raġuni, u minħabba l-post ġeografiku tiegħu, huwa wieħed mit-tliet portijiet tal-Amerika Latina li huma parti mill-Inizjattiva tas-Sigurtà tal-Kontenituri (CSI) u l-Inizjattiva tas-Sigurtà tal-Merkanzija (SFI). Puerto Castilla (fuq l-Atlantiku) u San Lorenzo (fuq il-Paċifiku) jintużaw primarjament għall-immaniġġjar tal-esportazzjonijiet taz-zokkor u l-gambli, fost affarijiet oħra. Il-portijiet ta’ La Ceiba, Roatán, u Tela (il-Honduras) jispeċjalizzaw fit-turiżmu, u jirċievu żjarat kull ġimgħa minn vapuri tal-kruċieri internazzjonali bil-kapaċità li jittrasportaw bejn 400 u 800 turist internazzjonali. ==== Trasport bit-Triq ==== [[File:AnilloPerifericoTegucigalpa.jpg|thumbnail|right|230px|Veduta tat-triq ċirkolari f'[[Tegucigalpa]].]] Il-Honduras għandha aktar minn 15,400 km ta' toroq. L-awtostrada ewlenija tal-pajjiż testendi minn Puerto Cortés fuq il-kosta tal-Karibew, tgħaddi minn San Pedro Sula, Comayagüela, u Tegucigalpa. Tilħaq Nacaome u Choluteca fin-nofsinhar tal-pajjiż, fejn taqsam ukoll l-Awtostrada Pan-Amerikana. Ix-xogħlijiet tal-infrastruttura jmorru lura għal żminijiet pre-Ispaniċi, iżda evolvew matul il-konkwista u l-indipendenza tal-Honduras. L-istorja tal-ippjanar urban fil-Honduras tmur lura għas-seklu 5, fil-[[Copán (sit arkeoloġiku)|belt ta' Copán]], meta l-kultura Maya kienet fl-aqwa tagħha. Matul il-konkwista tal-Honduras tal-lum, waslu forom ġodda ta' urbaniżmu, li tjiebu wara l-indipendenza. L-awtostrada ewlenija fl-Amerika Ċentrali hija l-Awtostrada Pan-Amerikana, li tgħaddi mill-pajjiżi kollha tal-Amerika Ċentrali u tgħaqqad l-Amerika ta’ Fuq mal-Amerika t’Isfel. Barra minn hekk, kull pajjiż għandu l-awtostradi ewlenin tiegħu stess u n-netwerks tat-toroq primarji u sekondarji li jgħaqqdu l-ibliet u l-portijiet kollha tiegħu. L-awtostradi ewlenin tal-Honduras huma kif ġej: Rotta Tramuntana-Nofsinhar: El Salvador - Dipartiment ta' Choluteca - Nikaragwa Is-sezzjoni uffiċjali tal-Awtostrada Pan-Amerikana fil-Honduras tibda fil-fruntiera ta' El Amatillo (fruntiera ma' El Salvador), tkompli lejn Nacaome, Jícaro Galán, fejn tgħaqqad mal-Awtostrada tan-Nofsinhar, tkompli lejn Choluteca, San Marcos de Colón, u l-fruntiera ta' El Espino (fruntiera man-Nikaragwa). Rotot oħra li jgħaqqdu n-nazzjonijiet tal-Amerika Ċentrali fil-Honduras huma: * Il-fruntiera ta' El Poy minn El Salvador sa Tegucigalpa, tkompli lejn in-Nikaragwa. * Il-qsim tal-fruntiera mal-Gwatemala f'Aguas Calientes, Corinto, jew El Florido, li jgħaddi mill-bliet ta' Nueva Ocotepeque u Santa Minn Rosa de Copán, San Pedro Sula, Siguatepeque, u Comayagua, ir-rotta tkompli lejn id-Distrett Ċentrali (Honduras), imbagħad tul it-Triq Ċirkolari Periferali ta' Tegucigalpa, tgħaddi minn Tegucigalpa permezz tal-interkonnettur reġjonali jew il-Boulevard tal-Forzi Armati, li jilħaq il-qofol tiegħu fl-awtostrada tal-lvant li tgħaqqad il-bliet ta' Danlí (Dipartiment ta' El Paraíso) u l-qsim tal-fruntiera ta' Las Manos fil-lvant, li jmiss man-Nikaragwa. * Minn Nacaome, ir-rotta tgħaddi wkoll minn San Lorenzo (Honduras) u d-Dipartiment ta' Choluteca, u tkompli lejn żewġ qsim tal-fruntiera oħra tan-Nikaragwa: La Fraternidad u El Guasaule. === Irrigazzjoni fil-Ħonduras === Il-Ħonduras għandha tradizzjoni twila fid-disinn u l-kostruzzjoni ta' xogħlijiet idro-agrikoli, li tmur lura għal żminijiet pre-Ispaniċi. Din it-tradizzjoni kompliet tiżviluppa matul il-perjodu kolonjali u wara l-indipendenza. Madankollu, ma kienx qabel l-indipendenza li bdiet il-kostruzzjoni ta' proġetti ta' irrigazzjoni fuq skala kbira. === Telekomunikazzjonijiet === Il-midja stampata bdiet fil-Ħonduras b'*La Gaceta*, il-pubblikazzjoni uffiċjali tal-gvern. Francisco Morazán, li kien introduċa l-ewwel stamperija fil-pajjiż, ħareġ l-ewwel avviżi nazzjonali fl-1830. L-eqdem gazzetta tal-era moderna hija *La Prensa*, imwaqqfa fis-26 ta' Ottubru, 1964. Din il-gazzetta, flimkien ma’ *El Tiempo*, toriġina mill-edizzjonijiet tagħha minn San Pedro Sula. Gazzetti importanti oħra jinkludu *El Heraldo* u *La Tribuna* ta' Tegucigalpa. Gazzetti online bħal HonduDiario.com, Diario C24 Honduras, u Proceso Digital, fost oħrajn, huma wkoll parti mill-midja stampata. Il-biċċa l-kbira tal-gazzetti Hondurasi jistgħu jinqraw b'xejn online. L-ewwel linji tat-telegrafu fil-pajjiż inbnew fl-1876. Dawn il-linji kienu jgħaqqdu l-bliet ta' Comayagua u La Paz. Aktar tard, inbniet linja tat-telegrafu biex tgħaqqad lil Comayagua ma’ Tegucigalpa, u fl-1880, il-belt ta’ San Pedro Sula ġiet konnessa man-netwerk. Fl-1928, id-Direttorat Ġenerali tat-Telegrafi ngħata l-isem ġdid ta’ Direttorat Ġenerali tat-Telegrafi u t-Telefons. L-ewwel konċessjonijiet tas-servizz tat-telefon ingħataw fl-1891, iżda s-servizz awtomatiku beda fl-1932 bl-installazzjoni ta' skambju tat-telefon b’1,000 linja f’Tegucigalpa. Fl-1976, inħolqot il-Kumpanija tat-Telekomunikazzjoni Hondurana (Hondutel) u bdiet topera s-sena ta' wara. Bħalissa, Hondutel toffri servizzi tat-telefon fissi u mingħajr fili (821,200 linja fl-2007), servizz tal-internet ADSL (Linja Diġitali Asimmetrika tal-Abbonat), servizzi ta' kards imħallsa minn qabel, u servizzi oħra. Bil-ftuħ tas-settur tat-telekomunikazzjoni fil-Ħonduras, l-investiment barrani bbenefika. Illum, diversi kumpaniji speċjalizzati f'dan il-qasam joperaw fil-pajjiż, bħal Cable Color u Amnet, kif ukoll Tigo u Claro, li jipprovdu lill-popolazzjoni b'servizzi tat-telefon ċellulari. Fl-2008, 13.1 minn kull 100 Honduran użaw l-internet regolarment. Madankollu, 0.8% biss kienu abbonati ta' linja fissa għal dan is-servizz. Dan minħabba l-popolarità tal-internet cafes f'diversi kwartieri u distretti madwar il-bliet tal-pajjiż. Il-poplu Honduran beda jaċċessa l-aħbarijiet permezz tat-televiżjoni fl-1959 bil-wasla ta' TVC Channel 5 minn Televicentro. Dan il-kanal aktar tard ingħaqad ma' TVC Channel 3, TVC Channel 7, u MegaTV. Fl-2010, tnieda TVC-HD (High Definition), inizjalment disponibbli biss għall-abbonati ta' Tigo/Amnet u Cablecolor. Bil-mod il-mod, ġew miżjuda kanali oħra man-netwerk tal-aħbarijiet tal-pajjiż, inklużi Voz e Imagen Centroamericana, Canal 11 Honduras, Hondured Canal 13, Canal 6 Honduras, Cholusat Sur Canal 36, Televisión Nacional de Honduras, u Globo TV, fost oħrajn. Huwa stmat li t-telekomunikazzjonijiet jirrappreżentaw 7.1% tal-PDG tal-Honduras (2008). === Enerġija === [[File:El Cajón Dam.jpg|250px|thumbnail|left|L-[[Impjant Idroelettriku Francisco Morazán]], l-[[impjant idroelettriku]] l-akbar fil-pajjiż.]] Il-Honduras tikseb l-enerġija tagħha minn erba' sorsi: [[idrokarburi]], [[enerġija idroelettrika]], [[riħ]], u [[bijomassa (enerġija)|bijomassa]]. Sal-1990, 99% tal-elettriku kien ġej minn impjanti idroelettriċi tal-istat. Għalkemm, minħabba l-kundizzjonijiet topografiċi u ta' preċipitazzjoni, hemm potenzjal enormi għall-ġenerazzjoni idroelettrika, dan ma ġiex utilizzat kif suppost. In-nuqqas ta' investiment pubbliku u privat f'sorsi ta' [[enerġija rinnovabbli]] fisser li d-domanda għall-enerġija li qamet f'dawn l-aħħar snin ġiet sodisfatta minn impjanti tal-enerġija termali li jaħdmu b'fjuwils fossili. Bħalissa, 65% tal-enerġija kkunsmata ġejja minn dawn l-impjanti. 36% tal-idrokarburi jintużaw fil-ġenerazzjoni tal-elettriku; il-bqija jiġi kkunsmat primarjament mit-trasport. Il-Ħonduras ma tipproduċix idrokarburi, għalhekk din id-dipendenza tħalli impatt sinifikanti fuq il-bilanċ kummerċjali tagħha. Il-pajjiż jonfoq madwar $1.25 biljun fuq ix-xiri taż-żejt (2006) (13% tad-dħul tiegħu). Bħalissa, hemm proġetti għaddejjin biex jintużaw sorsi ta' enerġija alternattivi, minbarra l-enerġija idroelettrika. Il-Kumpanija Nazzjonali tal-Enerġija Elettrika (ENEE), l-entità primarjament responsabbli għall-produzzjoni, il-kummerċjalizzazzjoni, it-trażmissjoni, u d-distribuzzjoni tal-elettriku fil-Honduras, qed tippjana l-kostruzzjoni tal-proġett Patuca III, flimkien mal-proġetti Patuca I u II (spiża: $1.2 biljun), bil-għan li tiġġenera 600 MW ta' enerġija nadifa. L-ewwel razzett tar-riħ tal-Honduras, li jinsab f'Cerro de Hula, beda jipproduċi 67 MW ta' elettriku f'Ottubru 2011. Dan il-proġett (spiża: $290 miljun) issa għandu kapaċità ta' 102 MW u tlesta f'Diċembru 2011. Bl-istess mod, il-proġetti ta' Jicatuyo u Los Llanitos għaddejjin, b'investiment previst ta' $750 miljun. F'Mejju 2015, il-Honduras inawgurat l-akbar impjant tal-enerġija solari fotovoltajka fl-Amerika Latina. B'kapaċità installata li tipproduċi 100 megawatt (MW) fis-sena minn żewġ impjanti ta' 50 MW, u l-potenzjal li jilħaq sa 140 MW skont id-domanda, il-kumpless ta' proprjetà privata beda jopera fir-raħal ta' La Llave, fil-muniċipalità ta' Nacaome, fid-dipartiment tan-nofsinhar ta' Valle. L-impjant fotovoltajku Honduras jaqbeż lil dawk fiċ-Ċilì, il-mexxej tal-Amerika Latina f'dan is-settur. == Demografija == [[File:Pyramide Honduras.PNG|thumbnail|Struttura demografika tal-Honduras skont l-età u s-sess fl-2005.]] L-ewwel ċensiment tal-popolazzjoni Hondurasa twettaq mill-Isqof Fernando Cardiñanos fl-1791, li rriżulta f'għadd ta' ftit aktar minn 90,000 abitant. Minn dakinhar 'il quddiem, il-popolazzjoni Hondurasa kibret b'mod kostanti. Sal-1887, il-Honduras diġà kellha 330,000 abitant. Sal-1940, l-għadd ta' Hondurani kien żdied għal aktar minn miljun. Skont id-dejta pprovduta miċ-Ċentru tal-Popolazzjoni tal-Amerika Ċentrali tal-Università tal-Costa Rica u l-Kummissjoni Ekonomika għall-Amerika Latina u l-Karibew (ECLAC), il-Honduras għandha waħda mill-ogħla rati ta' tkabbir annwali tal-popolazzjoni fl-Amerika Latina. Il-popolazzjoni totali tal-Honduras kienet ta' 9,304,380 abitant (2020). Minn dan in-numru, 5,117,430 persuna jiffurmaw il-popolazzjoni urbana u 4,186,950 il-popolazzjoni rurali, skont iċ-ċensiment tal-popolazzjoni u d-djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika tal-Honduras. Id-dipartiment bl-akbar popolazzjoni fil-Honduras huwa Francisco Morazán, b'1,674,986 abitant. Id-dipartiment bl-iżgħar popolazzjoni fil-Honduras huwa Islas de la Bahía b'74,938 abitant (38,554 mara u 36,384 raġel). Il-maġġoranza tal-popolazzjoni hija magħmula minn nies bejn l-20 u d-59 sena (4,653,664). Dan huwa segwit minn tfal bejn l-etajiet ta' 0 u 9 snin (2,114,366). Imbagħad hemm l-adolexxenti (10-19) b'1,944,492. Dan jagħmel il-Honduras popolazzjoni relattivament żagħżugħa. Skont iċ-ċifri ppubblikati minn din il-projezzjoni taċ-ċensiment (INE. Projezzjoni taċ-Ċensiment tal-Popolazzjoni u l-Akkomodazzjoni), 770,906 persuna biss jiffurmaw il-grupp taċ-ċittadini anzjani (60+). Dan it-tkabbir mgħaġġel tal-popolazzjoni fil-Honduras irriżulta fi tnaqqis fid-dħul per capita u żieda fil-pressjoni fuq l-aċċess għas-servizzi bażiċi. Dan wassal għal eluf ta' Hondurans biex jemigraw lejn pajjiżi bħall-Istati Uniti fit-tfittxija għal kundizzjonijiet ta' għajxien aħjar. Barra minn hekk, dan it-tkabbir tal-popolazzjoni aċċellera l-proċess ta' urbanizzazzjoni fi bliet ewlenin bħal San Pedro Sula u Tegucigalpa. === Bliet ewlenin === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! colspan=11 style= "color:white;" align=center bgcolor=#2F4F4F |L-aktar bliet popolati fil-Ħonduras |- ! rowspan="13" width:100 |<br /> [[File:Tegucigalpa downtown panoramic 2026.jpg|borde|110x110px]]<br />[[Tegucigalpa]]<br />[[Archivo:Panoramica general sps 05.jpg|borde|130x130px]]<br />[[San Pedro Sula]]<br />[[Archivo:Choloma City.jpg|borde|110x110px]]<br />[[Choloma]]<br /> ! align="center" style="background:#f5f5f5;" | ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Belt ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Dipartiment ! colspan="2" align="center" style="background:#f5f5f5;" |Popolazzjoni | align="center" style="background:#f5f5f5;" | ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Belt ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Dipartiment ! align="center" style="background:#f5f5f5;" |Popolazzjoni |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 1 || align="left" |[[Tegucigalpa]]|| align="left" |[[Departamento de Francisco Morazán|Francisco Morazán]]|| align="right" | 1&nbsp;306&nbsp;738 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 6 || align="left" |[[El Progreso (Honduras)|El Progreso]]|| align="left" |[[Departamento de Yoro|Yoro]]|| align="right" | 200&nbsp;010 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 2 || align="left" |[[San Pedro Sula]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 991&nbsp;900 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 7 || align="left" |[[Villanueva (Honduras)|Villanueva]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 177&nbsp;699 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 3 || align="left" |[[Choloma]]|| align="left" |[[Departamento de Cortés|Cortés]]|| align="right" | 275&nbsp;724 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 8 || align="left" |[[Comayagua]]|| align="left" |[[Departamento de Comayagua|Comayagua]]|| align="right" | 172&nbsp;069 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 4 || align="left" |Danlí|| align="left" |[[Departamento de El Paraíso|El Paraíso]]|| align="right" | 222&nbsp;211 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 9 || align="left" |[[Choluteca]]|| align="left" |[[Departamento de Choluteca|Choluteca]]|| align="right" | 168&nbsp;898 |- | align="center" style="background:#f0f0f0;" | 5 || align="left" |[[La Ceiba]]|| align="left" |[[Departamento de Atlántida|Atlántida]]|| align="right" | 222&nbsp;055 ||&nbsp;|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 10 || align="left" |[[Juticalpa]]|| align="left" |[[Departamento de Olancho|Olancho]]|| align="right" | 152&nbsp;711 |- | colspan="11" align="center" style="background:#f5f5f5;" |{{small|'''Fuente: Proyección del 2020 - INE.<ref name="citypopulation.de"/>}} |} {{clear}} === Etnografija === {{Gráfico circular|thumb=right|título=Composición étnica de Honduras (censo de 2013)<ref name="Censo 2013">{{cita web |url=http://170.238.108.229/index.php/catalog/69/vargrp/VG8 |título=Honduras - XVII Censo de Población y VI de Vivienda 2013 |fechaacceso=13 de agosto de 2018 |fecha=16 de noviembre de 2015 |editorial=Instituto Nacional de Estadística de Honduras |fechaarchivo=25 de febrero de 2021 |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20210225073620/http://170.238.108.229/index.php/catalog/69/vargrp/VG8 |deadurl=yes }}</ref> |etiqueta1 = [[Mestizos]] (82.93 %) |valor1 = 82.93 |color1 = #CBA481 |etiqueta2 = [[Ħonduran Abjad|Abjad]] (7.87 %) |valor2 = 7.87 |color2 = #FBC5A7 |etiqueta3 = [[Popli Indiġeni tal-Ħonduras|Popli Indiġeni]] (7.25 %) |valor3 = 7.25 |color3 = #BE7343 |etiqueta4 = [[Hondureños negros|Negros]] (1.39 %) |valor4 = 1.39 |color4 = #62402F |etiqueta5 = Otros (0.55 %) |valor5 = 0.55 |color5 = Lightgray }} «Honduras es un país multiétnico, multicultural y [[multilingüe]] que se compone de cuatro grandes familias étnicas: mestizos o blancos que son la mayoría, los indígenas ([[lenca]]s, [[misquito]]s, [[tolupanes]], [[chortís]], [[pech]] o payas, tawahkas), los [[Garífuna (etnia)|garífunas]] y los criollo-anglohablantes. Las etnias indígenas y los garífunas constituyen la herencia cultural de Honduras y representan cerca del 7&nbsp;% de la población del país».<ref name="Pobreza etnica de Honduras ">{{Cita web | url = http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | título = Pobreza étnica de Honduras | editor = Utta von Gleish, Ernesto Gálvez | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20110722033451/http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | fechaarchivo = 22 de julio de 2011 }}</ref> Entre los grupos con menos población se encuentran: Los chortis, con una población de aproximadamente 38&nbsp;587<ref name="Historia de la cultura y de la educación">{{ Cita web | url = http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:9epAvFVUO7IJ:historia.fcs.ucr.ac.cr/articulos/2008/especial2008/articulos/04-Cultural/41.pdf+Historia+Cultural+de+honduras&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEEShOl-xMZLqYmqakvWGd0mU3JqoaqZJTkisVkB1CFhYI0KzMrvGKDk6TfjttkK9gV9UgybLi9P6ma0rstETEYtYNvH6zuHjL2cv62nSnOmZ3gpkFibAOeTKLxQY0UnEnDYomKHEY&sig=AHIEtbTjE0Sac2-kfdN4BLY94rxt-hQfMQ | título = Historia de la cultura y de la educación | nombre = Antonio Ramón | apellidos = Vallejo Cerna | editorial = [[Universidad de Costa Rica]] | fecha = 30 de mayo de 2008 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011}}</ref> radican en los departamentos de [[Departamento de Copán|Copán]] y [[Departamento de Ocotepeque|Ocotepeque]]. Los misquitos, de aproximadamente 57&nbsp;000 personas, radican en el departamento de Gracias a Dios. Asimismo, los pech o payas (4300) viven en [[Departamento de Olancho|Olancho]], Colón y Gracias a Dios.<ref name="Ethno-demography of pech ethnic group, Honduras">{{ Cita web | url = http://www.google.com/search?client=firefox-a&rls=org.mozilla%3Aen-US%3Aofficial&channel=s&hl=en&source=hp&biw=1280&bih=806&q=Ethno-demography+of+pech+ethnic+group%2C+Honduras | título = Ethno-demography of pech ethnic group, Honduras | nombre = Juan Carlos | apellidos = Vargas Aguilar | editorial = Centro centroamericano de población | ubicación = Costa Rica | fecha = 1 de enero de 2006 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011}}</ref><ref name="Pobreza étnica de Honduras ">{{Cita web | url = http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | título = Pobreza étnica de Honduras | editor = Utta von Gleish, Ernesto Gálvez | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20110722033451/http://www.bvsde.paho.org/bvsacd/cd47/etnica.pdf | fechaarchivo = 22 de julio de 2011 }}</ref> Mientras que la población tawahka pasó de ciento sesenta personas a cerca de 2758&nbsp;personas durante el siglo&nbsp;XXI.<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> Este grupo étnico practica una agricultura itinerante de subsistencia. Los [[lenca]]s, la etnia más numerosa ({{Esd|313 000}}),<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> se encuentran localizados en los departamentos de La Paz, [[Departamento de Comayagua|Comayagua]], [[Departamento de Intibucá|Intibucá]], Lempira y Santa Bárbara. Viven en aldeas y caseríos muy cercanos a las carreteras y «a pesar de que los lencas fueron diezmados durante el siglo XVI, algunas de sus comunidades actuales todavía tienen una cultura que les distingue parcialmente de sus vecinos campesinos o ladinos...».<ref name="Arquitectura de los grupos étnicos de Honduras">{{ Cita libro | url = http://books.google.com/books?id=ZV0wx5Gl0YcC&printsec=frontcover&dq=Salinas,+Iris+Milady&hl=en&ei=zZpoTfu7HY70swPSsOCmBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDMQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false | título = Pueblos indígenas y garífuna de Honduras | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | nombre = Iris Milady | apellidos = Salinas | fecha = 1991 | editorial = Editorial Guaymuras | ubicación = Tegucigalpa | isbn = 99926-28-02-2 1991}}</ref> Los pueblos garífunas ({{Esd|98 000}}) se encuentran localizados a lo largo de la costa norte de Honduras; desde Masca en el Departamento de Cortés, hasta Tocomacho en el departamento de Colón. «Aunque es el grupo étnico relativamente más joven» de haberse establecido en Honduras, ya pasaron a formar parte importante de la «idiosincrasia» del país.<ref name="Arquitectura de los grupos étnicos de Honduras"/> Los jicaques o Tolupanes ({{Esd|19 000 personas}}) de los departamentos de Cortés y Atlántida han perdido su lengua y su cultura jicaque. Todos se sienten ladinos y están totalmente integrados en la sociedad campesina hondureña. Los jicaques de la montana de la flor, son unos trescientos cincuenta. El 90&nbsp;% son monolingües del jicaque.<ref name="Estado, Sociedad y lenguaje">{{ Cita web | url = http://books.google.com/books?id=MdK6MzUM7DQC&pg=PA351&lpg=PA351&dq=Todos+se+sienten+ladinos+y+estan+totalmente+integrados+en+la+sociedad+campesina+hondure%C3%B1a.&source=bl&ots=VQJqC2htxC&sig=oCmjrkYXDvHGuzfffWkquJaxJPs&hl=en&ei=QJ5oTf27Aoq-sAOd4NimBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBYQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false | título = Estado, Sociedad y lenguaje | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | nombre = Atanasio | apellidos = Herranz | fecha = 1991 | editorial = Editorial Guaymuras | ubicación = Tegucigalpa | isbn = 99926-15-46-X | cita = Todos se sienten ladinos y están totalmente integrados en la sociedad campesina hondureña}}</ref> Los habitantes de las Islas de la Bahía, comúnmente llamados isleños ({{Esd|13 854}}),<ref name="Historia de la cultura y de la educación"/> «refleja sus orígenes como esclavos ingleses, hablan un dialecto inglés característico del occidente del Caribe, son de religión cristiana-evangélica y se autoidentifican con la cultura angloamericana del Caribe contemporáneo».<ref name="Negros de habla inglesa o creoles">{{Cita web | url = http://www.unesco.org.uy/phi/aguaycultura/fileadmin/phi/aguaycultura/Honduras/FICHA_NEGROS_DE_HABLA_INGLESA.pdf | título = Negros de habla inglesa o creoles | editorial = [[UNESCO]] | fecha = 1999 | fechaacceso = 24 de febrero de 2011 | fechaarchivo = 30 de diciembre de 2011 | urlarchivo = https://web.archive.org/web/20111230181842/http://www.unesco.org.uy/phi/aguaycultura/fileadmin/phi/aguaycultura/Honduras/FICHA_NEGROS_DE_HABLA_INGLESA.pdf | deadurl = yes }}</ref> Rigward il-gvern tar-Repubblika tal-Honduras, l-Artikolu 6 tal-Kostituzzjoni jistabbilixxi li: Il-lingwa uffiċjali tal-Honduras hija l-Ispanjol. L-Istat għandu jipproteġi l-purità tagħha u jippromwovi t-tagħlim tagħha. Madankollu, minħabba t-telf tal-lingwi tagħhom mill-popli Lenca u Ch'orti', u l-periklu ta' estinzjoni li qed jiffaċċjaw lingwi bħal dik tal-Paya, il-Kostituzzjoni, permezz tal-Artikolu 172, tqis li huwa neċessarju: Il-ġid antropoloġiku, arkeoloġiku, storiku u artistiku kollu tal-Honduras jifforma parti mill-wirt kulturali tan-nazzjon. Il-Liġi għandha tistabbilixxi r-regolamenti li jservu bħala l-bażi għall-konservazzjoni, ir-restawr, il-manutenzjoni u r-restituzzjoni tiegħu, kif xieraq. Huwa d-dmir tal-Hondurasi kollha li jiżguraw il-konservazzjoni tiegħu u jipprevjenu t-tneħħija tiegħu. Bl-istess mod, il-Kostituzzjoni timpenja ruħha li tippreserva u tippromwovi l-kultura nazzjonali. === Distribuzzjoni tal-Età === * Irġiel: 4,095,813 * Nisa: 4,047,651 * 0-14-il sena: 36.7% (irġiel 1,528,271 / nisa 1,464,428) * 15-64 sena: 59.5% (irġiel 2,431,607 / nisa 2,412,951) * 65 sena u aktar: 3.8% (irġiel 136,035 / nisa 170,272) (stima tal-2012) L-Indjani Amerikani fil-Ħonduras huma aktar minn 210,000, li jirrappreżentaw 2.3% tal-popolazzjoni Hondurasa. Huma ilhom jgħixu fit-territorju Honduras għal aktar minn għoxrin millennju. Matul il-kolonizzazzjoni, xi wħud mill-gruppi tagħhom ġew skjavi, imkeċċija minn artijiethom, jew Dawk assimilati mill-kolonizzaturi u gruppi oħra komplew jgħixu fl-artijiet antenati tagħhom, u żammew il-kultura, il-lingwa u r-reliġjon oriġinali tagħhom; dawn il-gruppi huma kif ġej: {| klassi="wikitable" |- ! Grupp etniku!! Numru ta' Abitanti!! Dipartimenti fejn joqogħdu |- | [[Lenca]]s || 110,000 || [[Dipartiment ta' Lempira|Lempira]], [[Dipartiment ta' Intibucá|Intibucá]], [[Dipartiment ta' La Paz (Ħonduras)|La Paz]] (Bandiera tal-Ħonduras) |- | [[Chortís]] || 24,000 || Copán, Ocotepeque, Cortés |- | Tawahka || 6000 || La Mosquitia (Thank God), Olancho |- | Tolupanes || 15&nbsp;000 || Yoro, Olancho, Atlántida, Colón, Francisco Morazán. |- | Peċ || 4,000 || Grazzi lil Alla, Olancho u Colón |- | Miskito || 50,000 || Grazzi lil Alla |} === Tranżizzjoni Demografika === Matul is-seklu 21, il-popolazzjoni Hondurana se tgħaddi minn proċess ta’ tranżizzjoni demografika fejn il-popolazzjoni ta’ aktar minn sittin sena se tiżdied. Min-naħa l-oħra, il-pajjiż huwa wieħed mill-iżgħar fl-Amerika Latina, b’età medjana stmata ta’ tnejn u għoxrin sena. Il-Honduras huwa t-tieni l-aktar pajjiż popolat fl-Amerika Ċentrali, wara l-Gwatemala, u mill-1991, il-pajjiż qabeż lil El Salvador fil-popolazzjoni. Bħan-Nikaragwa, il-popolazzjoni tal-pajjiż mistennija aktar mid-doppju fl-ewwel nofs tas-seklu 21, u bħall-Gwatemala, l-emigrazzjoni ma taffettwax it-tkabbir tal-popolazzjoni. Madankollu, minħabba li r-rata tat-twelid hija aktar baxxa minn dik tal-Gwatemala, il-pajjiż mhux se jikber daqs il-ġar tiegħu, il-Gwatemala. Sal-2050, il-pajjiż se jkollu aktar minn tlettax-il miljun abitant (l-istess popolazzjoni bħall-Gwatemala fl-2010). Sal-2070 il-pajjiż xorta se jikber b'16.8 miljun abitant, u dan ikun il-quċċata tal-popolazzjoni tiegħu, qabel ma naqas fl-2080 iżda bi tnaqqis ta' -0.1% biss, sal-2090 ir-rata ta' tnaqqis se tkun biss ta' -0.6% u sal-2100 għal -1.8%. {| class="wikitable" border="1" !''' Sena !''' Popolazzjoni Totali !''' Popolazzjoni 'l fuq minn 60 !''' Perċentwal |- | 2000 | 6&nbsp;485&nbsp;500 | 335&nbsp;200 | 5.2&nbsp;% |- | 2025 | 10&nbsp;656&nbsp;100 | 917&nbsp;100 | 8.6&nbsp;% |- | 2050 | 13&nbsp;771&nbsp;300 | 2&nbsp;425&nbsp;800 | 17.6&nbsp;% |- |} === Reliġjon === Reliġjon fil-Ħonduras Fil-Ħonduras, hemm libertà tar-reliġjon, għalkemm il-maġġoranza tal-popolazzjoni tistqarr il-Kristjaneżmu, bil-Knisja Kattolika li għandha l-aktar segwaċi, li tirrappreżenta 46% tal-popolazzjoni. Minn nofs is-seklu 20, kien hemm żieda fil-knejjes Protestanti, speċifikament dawk tal-fergħa Evanġelika, li issa jiffurmaw 43% tal-popolazzjoni. Għalhekk, 89% tal-popolazzjoni Hondurasa tidentifika ruħha mal-Kristjaneżmu, kemm Kattoliku kif ukoll Protestant, u ħafna Hondurasi jaderixxu ma' dan tal-aħħar. Għalkemm hemm prattikanti tal-Ġudaiżmu, l-Islam, u l-Wicca, għalkemm f'numri iżgħar, il-preżenza tagħhom kważi ma tinnota xejn. Madwar 11% tal-popolazzjoni ma temminx f'xi reliġjon, ċifra li tidher mhux tas-soltu iżda kienet ogħla fis-snin riċenti. === Lingwi === L-Ispanjol huwa l-lingwa uffiċjali u tal-maġġoranza, mitkellma minn prattikament il-popolazzjoni kollha, bl-eċċezzjoni ta' xi gruppi etniċi bħall-Miskito, il-Lenca, u t-Tawahka, fost oħrajn. Hemm ukoll komunitajiet li jitkellmu bl-Ingliż, l-aktar fuq il-kosta tat-tramuntana tal-Ħonduras, bl-aktar sinifikanti jkunu fid-Dipartiment tal-Gżejjer tal-Bajja. === Żvilupp tal-Bniedem === Skont ir-Rapport dwar l-Iżvilupp tal-Bniedem tal-2020 mill-Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti, il-Ħonduras huwa pajjiż bi żvilupp uman medju b'Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (HDI) ta' 0.634. == Kultura u Arti == === Folklor === Bosta karattri huma parti mill-folklor u t-twemmin popolari tal-Honduras. Xi figuri leġġendarji prominenti jinkludu: * Il-Cadejo * Il-Goblin * Il-Bgħula Herred * Il-Bulero * Is-Siguanaba Maħmuġa * Il-Karrettun Fantasma * L-Għajjat * It-Timbo * Il-Picudo * L-Istorja ta' Macario * Iċ-Ċiklopi tal-Ġungla Miskito * La Llorona * La Taconuda * Il-Laguna Selvaġġa * Il-Leġġenda tal-Indjan li Ttrasforma f'Tigra (Rancho Grande, Esquías, Comayagua) * El Candú * El Pitero * Fjuri Mimé * El Bananero * "L-Indjani Żgħar" *"Ir-Raġel Kostali" *"L-Imbeżża'" *"Corrido lejn il-Honduras" *"Il-Valona" *"Agrett Kannella Żgħir" *"Għar-Rumor tal-Ġungli Hondurasi" === Gastronomija === Il-kċina Hondurana għandha l-għeruq tagħha fid-dieta Mesoamerikana pre-Ispanika, fejn diversi speċi ta’ pjanti, annimali, u ħut kienu jintużaw, ħafna drabi bħala rimedji naturali jew mediċini. Xi wħud mill-ispeċi ta’ pjanti użati ħafna kienu jinkludu qamħirrum, fażola, soursop, squash, qara ħamra, kassava, tadam, patata, patata ħelwa, vanilla, kannella, u karawett, fost oħrajn. Kienu jintużaw ukoll xi frott, bħall-ananas, l-avokado, il-papajja, u l-gwava, li kienu jinħasdu fil-foresti tropikali. Il-platti ppreparati b’dan l-ikel kienu elaborati ħafna, inklużi tortillas tal-qamħirrum (magħmula bil-qamħirrum nixtamalizzat), burritos (magħmula bil-fażola msajra mgeżwra f’tortilla), popcorn, tamales, u xorb bħal ċikkulata sħuna, pinole, u atole. Matul l-era tal-kumpaniji Amerikani tal-banana, ġew introdotti drawwiet tad-dieta ġodda fir-reġjun. Id-dqiq tal-qamħirrum ġie sostitwit bid-dqiq tal-qamħ fil-biċċa l-kbira tal-platti lokali. Wieħed mir-riżultati mhux mistennija kien il-feġġ tal-ikel l-aktar tipiku u maħbub tal-kosta tat-tramuntana tal-Honduras: baleadas. Fost l-ikel u x-xorb tal-kċina Honduraża, jispikkaw dawn li ġejjin: '''Xorb''' * Atol tal-qamħirrum * Atol shuco (ġeneralment servut f'qargħa morro) * Horchata (magħmula bir-ross u ż-żerriegħa tal-morro) * Kafè * Xarba taċ-chia * Gifiti * Meraq tal-kannamieli * Pinole * Pozol * Rompopo (eggnog) * Inbid tal-patata '''Ikel''' * Ross bil-qamħirrum u t-tiġieġ * Baleada (tip ta' tamale) * Laħam grilled * Laħam imnixxef fix-xemx * Chanfaina jew candinga (tip ta' stuffat) * Zalzett fuq il-barbecue * Kustilja tal-majjal Moqlija * Casamiento (ross u fażola) * Qamħirrum mgħolli fuq il-qalba mgħottija bil-butir (krema) jew marġerina * Jamo * Montucas u tamales tal-qamħirrum * Nacatamales * Pollo chuco === Arti Viżiva === '''Żfin u Żfin Folkloristiku ta' Oriġini Lenca''' [[File: Garrobo.png|thumb|250px|Grafika Popolari ta' "Iż-Żifna Garrobo" minn Arturo Sosa għas-[[CCET]].]] * Iż-Żifna Garrobo * Iż-Żifna tal-Kuruni * Iż-Żifna tas-Subien Żgħar Moreno * Iż-Żifna tal-Bajda * Iż-Żifna tal-Bandiera * Iż-Żifna tax-Xjaten Żgħar '''Żfin u Żfin Folkloristiku Garifuna''' * Punta * Parrandas * Mascarones * El Barreño * El Sueñito === Pittura === [[File:Lost City of the Monkey God.png|thumb|Illustrazzjoni Artifiċjali tal-[[White City (Honduras)|"White City jew City of the Monkey God"]].]] Il-pittura fit-territorju tal-Honduras tal-lum ilha teżisti minn żminijiet pre-Kolombjani, u l-firxa vera tagħha għadha qed tiġi esplorata. Ir-riżorsi u l-impenn meħtieġa biex jiġu skoperti dawn l-għeruq tal-kultura pre-Kolombjana fil-Honduras kienu nieqsa, kif muri minn sforzi ta' riċerka reċenti fil-White City fir-reġjun ta' Mosquitia fil-Lvant tal-Honduras. Mal-wasla tal-kolonizzaturi Ewropej, ġew introdotti diversi tekniki matul il-kolonizzazzjoni Spanjola. Dawn it-tekniki għaddew minn modifiki bħala riżultat tat-taħlit kulturali, u wara l-indipendenza, dawn il-modifiki ġew approfonditi aktar minn fatturi kemm endoġeni kif ukoll eżoġeni li rriżultaw mit-trasformazzjonijiet li seħħew f'dak iż-żmien. Il-Honduras huwa pajjiż multietniku, u għalhekk wieħed multikulturali. Din id-diversità tal-ambjent naturali u uman tal-Honduras ikkontribwiet għall-emerġenza ta' forom diversi ta' espressjoni f'diversi oqsma artistiċi, kemm tradizzjonali kif ukoll kontemporanji. Il-Ministeru tal-Kultura, l-Arti, u l-Isport huwa responsabbli għall-protezzjoni tal-wirt storiku u kulturali tal-pajjiż. Huwa wkoll l-aġenzija inkarigata mill-promozzjoni ta' attivitajiet artistiċi, kulturali, u sportivi fil-livell nazzjonali. L-Organizzazzjoni tal-Istati Ibero-Amerikani (OEI), permezz taċ-ċensiment kulturali Honduran tagħha, identifikat 1,496 espressjoni kulturali mqassma f'200 muniċipalità fit-18-il dipartiment tal-pajjiż. Dawn huma suddiviżi f'espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali u espressjonijiet kontemporanji. 1,300 minnhom jikkorrispondu għal espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali u 196 għal dawk kontemporanji. Skont l-OEI, l-espressjonijiet folkloristiċi tradizzjonali fil-Honduras huma bbażati fuq il-kontribuzzjonijiet tal-gruppi Indiġeni u Garifuna. L-espressjonijiet kontemporanji, min-naħa l-oħra, huma marbuta aktar mill-qrib maċ-ċentri urbani u orjentati lejn il-professjonalizzazzjoni tal-arti. L-artisti u l-istudjużi tal-arti Hondurans jaqblu li żvolta storika għal stadju ġdid fl-espressjoni artistika u kulturali nazzjonali bdiet bit-tmiem tad-dittatorjat f'nofs is-seklu 20. Din il-bidla politika mmarkat il-bidu ta' perjodu ta' liberazzjoni fl-espressjoni artistika u intellettwali Honduran u l-introduzzjoni ta' tekniki u xejriet ġodda fl-arti nazzjonali. Mill-196 manifestazzjoni kontemporanja identifikati, hemm 29 grupp teatrali, 5 gruppi taż-żfin, 60 orkestra u kor, 48 assoċjazzjoni kulturali, 24 skola tal-arti, u 31 gallerija jew spazju alternattiv. ==== Mużewijiet ==== [[File:National_Art_Gallery_in_Tegucigalpa_(34328491).jpg|thumb|190px|xellug|Il-Gallerija Nazzjonali tal-Arti f'Tegucigalpa.]] [[File:Museo_de_Comayagua.jpg|thumbnail|lemin|Il-Mużew ta' Comayagua, mużew arkeoloġiku f'Comayagua.]] Il-Ħonduras tiftaħar varjetà wiesgħa ta 'mużewijiet, li jinsabu primarjament f'Tegucigalpa, Comayagua, u San Pedro Sula. Uħud mill-mużewijiet l-aktar famużi tal-pajjiż jinkludu: * Arkivji Nazzjonali tal-Ħonduras * Librerija Nazzjonali tal-Ħonduras * Librerija Queen Sofia (Ħonduras) * San Francisco Barracks * Gallerija Nazzjonali tal-Arti (Ħonduras) * Mużew tal-Ajru tal-Ħonduras * Mużew tal-Antropoloġija u l-Istorja (il-Ħonduras) * Mużew Kolonjali tal-Arti Reliġjuża * Mużew Comayagua * Mużew Storiku u Ċiviku Casa Cabañas * Mużew tal-Poplu tal-Honduras * Mużew għall-Identità Nazzjonali * Mużew Numismatiku Rigoberto Borjas == Arkitettura == Skont il-perit Norma Isabel Lagos V., l-oriġini tal-arkitettura fil-Ħonduras imorru lura għall-wasla tal-ewwel gruppi umani, u hija tqis li huwa xieraq li l-istorja tal-arkitettura nazzjonali tiġi kklassifikata fi tliet perjodi ewlenin: Pre-Kolombjan, Kolonjali, u Repubblikana. L-awtriċi msemmija hawn fuq tirrimarka li l-biċċa l-kbira tax-xogħlijiet arkitettoniċi pre-Kolombjani jibqgħu moħbija u mhux magħrufa, u huma s-suġġett ta’ studju arkeoloġiku, li l-akbar eżempju tiegħu huwa l-Park Arkeoloġiku ta' Copán, Sit ta' Wirt Dinji. Il-Ħonduras għandha tip ta' arkitettura mhux monumentali msejħa Arkitettura Vernakulari, li hija distinta mill-karattru utilitarju u rurali tagħha. Tirrifletti l-mod ta' ħajja tradizzjonali tagħna, l-ambjent tagħna, l-użu tar-riżorsi naturali, u aspetti oħra tal-kultura Hondurasa. Eżempji ta' din l-arkitettura jinkludu kurituri ta' quddiem u ta' wara u ħitan mibnija mit-trab (adobe u wattle and daub). [[File:05.Copán (38).JPG|thumbnail|left|Pjazza u ball court f’[[Copán (sit arkeoloġiku)]] ]] L-arkitettura tal-perjodu kolonjali nħolqot kemm mill-Ewropej kif ukoll mill-indiġeni, u tirrifletti simbjożi kulturali fejn il-kanoni estetiċi tar-Rinaxximent Spanjol u l-Barokk ingħaqdu ma' gosti u arti indiġeni. Xi wħud mill-aktar eżempji magħrufa ta' din l-arkitettura jinkludu l-Katidral tal-Immakulata Kunċizzjoni f’Comayagua u l-Knisja ta' San Miguel Arcángel f’Tegucigalpa, il-Knisja ta' San Manuel Colohete fid-dipartiment ta' Lempira bil-motivi Mudéjar tagħha, Santa Magdalena f’Macholoa, Santa Bárbara, il-Fortizza ta' San Fernando de Omoa, u ċ-ċentru storiku ta' Trujillo, l-ewwel sede tal-gvern għall-Kuruna Spanjola. Ta’ nota partikolari matul dan il-perjodu kienet il-kostruzzjoni tat-Teżor Irjali ta' Comayagua, ikkummissjonat lill-bennej ewlieni Baltasar de Madariaga. Il-bini sar wieħed mill-aqwa eżempji ta’ arkitettura mibnija matul il-Kaptanerija Ġenerali tal-Gwatemala, billi ħallat elementi minn Antigua u l-Amerika t’Isfel. L-Imgħallem Madariaga introduċa l-użu bikri tad-daħla tal-arkata mistilineari għall-kuritur, stil li kien diġà popolarizza meta kien qed jibni l-arkati ewlenin tal-knejjes ta' San Manuel de Colohete u Macholoa. Il-perjodu Repubblikan ra bidliet arkitettoniċi sinifikanti, li bdew bi stil neoklassiku u storiku tal-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20, li laħqu l-qofol tagħhom fl-arkitettura rivoluzzjonarja Modernista jew tal-Istil Internazzjonali tal-ħadid, ħġieġ, u konkrit rinfurzat. Dan il-mument storiku ra l-emerġenza ta’ periti professjonali kkunsidrati bħala pijunieri fil-qasam tagħhom. Fil-bidu tas-seklu 20, il-kostruzzjoni ta' xogħlijiet arkitettoniċi fi stili eklettiċi u storiċi bdiet fil-Ħonduras. L-aktar periti prominenti tal-era jinkludu l-ġeometru Taljan Augusto Brezzani, li ddisinja l-Palazz Presidenzjali (1916-1919) u l-Palazz tad-Distrett Ċentrali (1937) f’kollaborazzjoni ma’ Samuel Salgado, li ddisinja wkoll id-dar Villa Roy (1936). Cristóbal Prats bena t-Teatru Manuel Bonilla fl-istil Neoklassiku, u Alfredo Zepeda bena l-Pont Carías b'ispirazzjoni Art Deco. Il-perit Bustillo Oliva ddisinja l-bini tal-Muniċipju ta' San Pedro Sula b'influwenzi Art Deco. == Rebbieħa u Nominati tal-Premju Honduran == === Nominati għall-Premju Nobel === Il-Honduras kellha tliet nominazzjonijiet għall-Premju Nobel, waħda minnhom fix-xjenza: * 1974: L-Arġentina Díaz Lozano (Premju Nobel fil-Letteratura). * 1998: Salvador Moncada (Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina). * 2021: Elena Bottazzi (Premju Nobel għall-Paċi). === Premju Prince of Asturias === Honduran irċieva l-[[Premju Prince of Asturias]] għar-riċerka medika tiegħu: * 1990: [[Salvador Moncada]] ([[Premju Prince of Asturias għar-Riċerka Xjentifika u Teknika|Premju Prince of Asturias għar-Riċerka Xjentifika u Teknika]]). === Premju Pulitzer === Hondurjan ingħata l-[[Premju Pulitzer]]: * Marcio Sánchez, fotografu għal [[Associated Press]] (AP), li ngħata għar-ritratt tiegħu tal-[[protesti dwar il-mewt ta’ George Floyd]]. == Sports == === Arti Marzjali === Fil-Ħonduras, jiġu pprattikati ħafna arti marzjali, bħal Karate, Taekwondo, Judo, Kung Fu, Lima Lama, u sports ta' kuntatt bħal Kempo, Boxing, Kickboxing, u Muay Thai (Thai Boxing). It-Tai Chi qed jiġi introdott ukoll bħalissa. Storikament, il-Karate kien l-aktar mifrux nazzjonalment, għalkemm il-Kempo esperjenza tkabbir sinifikanti f'dawn l-aħħar snin. Il-Muay Thai żviluppa malajr f'dawn l-aħħar snin u kiseb popolarità konsiderevoli fil-Ħonduras. Teófimo López sar l-ewwel champion dinji Honduran fil-boxing professjonali; bħalissa għandu t-titlu dinji WBO fid-diviżjoni super lightweight. === Ċess === Iċ-[[ċess]] professjonali fil-Ħonduras beda fl-1973 bit-twaqqif tas-San Pedro Sula Chess League. Il-Federazzjoni Nazzjonali taċ-Ċess twaqqfet fl-1993. Fl-2004, Ricardo Urbina sar l-ewwel Master Internazzjonali taċ-ċess fil-Ħonduras, u sal-lum għadu l-uniku plejer li għandu t-titlu ta' Master Internazzjonali fil-pajjiż. === Għawm === L-għawm huwa sport popolari fil-Honduras, b'diversi faċilitajiet bħall-Kumpless José Simón Azcona (Villaġġ Olimpiku, Tegucigalpa), Cybex, u l-Klabb tal-Bank Ċentrali tal-Ħonduras (BCH). Il-Ħonduras ipparteċipa f’bosta avvenimenti sportivi tal-Amerika Ċentrali u tal-Karibew u kien rappreżentat ukoll fil-Logħob Olimpiku mill-għawwiema Allan Gutiérrez, Karen Vilorio, u Sara Pastrana. It-timijiet tagħhom huma: * Tiburones de Honduras (Sharks tal-Honduras) * Delfines Mayas (Dniefel Maya) * Delfines Sampedranos (Dniefel ta' San Pedro Sula) * Delfines Inmude (Dniefel Inmude) * Cybex * Ranas Azules (Żrinġijiet Blu) * Estrellas Marinas (Stilel tal-Baħar) === Futbol === Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fil-pajjiż. Il-Lega Nazzjonali tal-Futbol tal-Honduras, b'logħbiet li jintlagħbu kull ġimgħa, għandha numru kbir ta' segwaċi. L-aqwa rappreżentant internazzjonali tal-pajjiż huwa t-tim nazzjonali tal-futbol tal-Honduras, li kkwalifika għal tliet Tazzi tad-Dinja (1982, 2010, u 2014). Serva wkoll bħala trampolina għal ħafna mill-plejers tiegħu biex jilħqu kampjonati ewlenin madwar id-dinja. Sport importanti ieħor li jintlagħab fil-pajjiż jinkludi l-baseball, il-basketball, l-atletika, u l-volleyball. It-tennis tal-mejda jintlagħab ukoll, fost oħrajn, fuq skala iżgħar. Mauricio Dubón huwa plejer tal-baseball tal-Honduras li jilgħab fl-outfield għall-Houston Astros tal-Major League Baseball (MLB) u huwa l-ewwel Honduras li rebaħ is-Serje Dinjija tal-2022. Il-futbol Amerikan jintlagħab ukoll fil-Honduras. Għalkemm m'hemm l-ebda kampjonat professjonali, l-isport għandu tradizzjoni qawwija fil-kulleġġ, u ż-żoni urbani għandhom numru kbir ta' timijiet taż-żgħażagħ. Il-Federazzjoni Nazzjonali tal-Futbol Amerikan tal-Ħonduras (FENAFAH), li ilha affiljata mal-konfederazzjoni sportiva awtonoma tal-Ħonduras, CONDEPAH, minn Jannar 2007, ġiet rikonoxxuta uffiċjalment mill-Kungress Nazzjonali mill-2002. L-ogħla livell ta’ kompetizzjoni tal-futbol Amerikan fil-Ħonduras huwa fil-livell kolleġġjali, li jintlagħab permezz tat-Troyanos American Football League, maħluqa fl-2002. Mill-1944 sal-1951, Steve Van Buren sar l-ewwel Ħonduran li lagħab professjonalment fil-National Football League, mal-Philadelphia Eagles. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika ta' Fuq}} {{Amerika Ċentrali}} [[Kategorija:Ħonduras]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika Ċentrali]] {{Amerika ta' Fuq}} {{Amerika Ċentrali}} [[Kategorija:Ħonduras]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika Ċentrali]] 3cuedalt0nxberoz3mlijcvrtubuxnw 2 25623 332705 332144 2026-10-09T14:45:02Z Trigcly 17859 aġġornament 332705 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2036)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali tal-Qedem ta' Asuka u ta' Fujiwara]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċiru l-Kbir]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] * [[Darius I]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Enrique Tabone]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] * [[Ġorġ Mallia]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Sloane]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[It-Tnejn]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jabal Amil]] * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Alamut]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna ta' Kiev]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Léon Werth]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Luca Parmitano]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Brittaniku]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nil]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Ħieles ta' Malta]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastia]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidi Bou Said]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Tavla ta' Narmer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatri Kondominjali tas-Sekli 18 u 19 fl-Italja Ċentrali]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru da Paz]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Amażonja]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wadi Wurayah]] *[[Wales]] *[[Wat Phra Mahathat]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xerxes I]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Aalto]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żejt]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] === <u>0-9</u> === * [[3 ta' Jannar]] 2cdnq0c9zj82gv480zy96vogfmasylc 0 34688 332702 2026-10-09T14:33:37Z Trigcly 17859 Kontenut, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 332702 wikitext text/x-wiki '''It-Tnejn''' huwa l-jum fil-ġimgħa li jiġi wara [[Il-Ħadd|l-Ħadd]] u li jiġi qabel [[it-Tlieta]]. Skont l-ISO 8601 tal-Organizzazzjoni Internazzjoni għall-Istandardizzazzjoni, huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa. == Ismijiet == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Máni_and_Sól_by_Lorenz_Frølich.jpg|daqsminuri|A depiction of Máni, the personified moon, and his sister Sól, the personified sun, from Norse mythology (1895) by Lorenz Frølich]] L-ismijiet ta' dan il-jum tal-ġimgħa ngħataw fl-epoka [[Imperu Ruman|Rumana]], bil-[[Lingwa Griega|Grieg]] u bil-[[Lingwa Latina|Latin]], bħala ἡμέρᾱ Σελήνης (b'ittri Rumani: "''hemera Selenes''"), ''diēs Lūnae'', jiġifieri l-"jum tal-[[Qamar]]". F'bosta [[Lingwa|lingwi]] jintużaw [[Terminoloġija|termini]] li oriġinaw direttament minn dawn l-ismijiet jew [[Traduzzjoni|traduzzjonijiet]] mislufa abbażi tagħhom. Bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], in-nom ''Monday'' oriġina xi żmien qabel l-1200 minn ''monedæi'', li żviluppa mit-terminu bl-Ingliż Antik (għall-ħabta tas-sena 1000) ''mōnandæg'' u ''mōndæg'', li litteralment ifisser "jum il-Qamar". Hemm termini simili f'lingwi Ġermaniċi oħra, inkluż il-Friżjan Antik ''mōnadeig'', il-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] Nofsani-t'Isfel u l-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]] Nofsani ''mānendag, mānendach'' (bl-Olandiż modern ''Maandag''), il-Ġermaniż Għoli Antik ''mānetag'' (bil-Ġermaniż modern ''Montag''), u n-[[Normanni|Normann]] Antik ''mánadagr'' (bl-Iżvediż u bin-Nynorsk Norveġiż ''måndag'', bl-Iżlandiż ''mánudagur,'' bid-Daniż u bin-Norveġiż modern bokmål ''mandag''). It-terminu Ġermaniku huwa interpretazzjoni Ġermanika tal-Latin ''lunae dies'' ("jum il-Qamar"). Il-[[Lingwa Ġappuniża|Ġappuniż]] u l-[[Lingwa Koreana|Korean]] jikkondividu l-istess kelmiet taċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]] Antik "月曜日" (bil-Hiragana: げつようび, trażlitterat ''getsuyо̄bi'', bil-Hangeul: 월요일) għat-Tnejn li jfissru "jum il-Qamar". F'bosta lingwi Indo-Arjani, il-kelma għat-Tnejn hija ''Somavāra'' jew ''Chandravāra'', li huma traduzzjonijiet mislufa mis-Sanskritu. F'xi każijiet bħall-[[Lingwa Maltija|Malti]] jintużaw l-ismijiet "ekkleżjastiċi". Din hija tradizzjoni ta' enumerazzjoni tal-jiem tal-ġimgħa biex tiġi evitata l-konnotazzjoni pagana tal-ismijiet pjantetarji jew tad-divinitajiet, u biex iżommu mal-isem [[Bibbja|Bibbliku]], fejn it-Tnejn huwa t-"tieni jum". Xi eżempji oħra huma: l-[[Ebrajk]]: יום שני, il-Grieg: Δευτέρα ἡμέρα (''Deutéra hēméra''), il-Latin: ''feria secunda'', l-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: الأثنين (al-isnain). F'bosta lingwi Slavi, l-isem ta' dan il-jum jista' jiġi tradott bħala "wara l-Ħadd/btala". Bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: ''понедельник'' (''ponyedyelnik''), it-Tnejn tfisser "qrib il-ġimgħa", по "qrib" jew "on" недельник "(il-)ġimgħa", bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]] u bil-Bożnijaku: ''ponedjeljak'', bis-Serbjan: ''понедељак'' (''ponedeljak''), bl-[[Lingwa Ukrena|Ukren]]: ''понеділок'' (''ponedilok''), bil-[[Lingwa Bulgara|Bulgaru]]: ''понеделник'' (''ponedelnik''), bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: ''poniedziałek'', biċ-[[Lingwa Ċeka|Ċek]]: ''pondělí'', bis-[[Lingwa Slovakka|Slovakk]]: ''pondelok'', bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''ponedeljek''. Bit-[[Lingwa Torka|Tork]]: ''pazartesi'', li tfisser ukoll "wara l-Ħadd". == Arranġament fil-ġimgħa == Storikament, il-ġimgħa Griega-Rumana kienet tibda bil-Ħadd (''dies solis''), u t-Tnejn (''dies lunae'') kien it-tieni jum tal-ġimgħa. Għadha drawwa li wieħed jirreferi għat-Tnejn bħala ''feria secunda'' fil-kalendarju liturġiku tal-[[Knisja Kattolika]]. Il-Quakers tradizzjonalment kienu jirreferu għat-Tnejn bħala t-"Tieni Jum". Il-Portugiż u l-Knisja Ortodossa Griega tal-Lvant jimxu wkoll mat-tradizzjoni ekkleżjastika (bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: ''segunda-feira'', bil-Grieg: ''Δευτέρα'' "''deutéra''", "it-tieni"). Bil-Vjetnamiż, li l-[[alfabett]] tiegħu bbażat fuq il-Latin oriġinarjament ġie Latinizzat mill-missjunarji Ġiżwiti Portugiżi, adotta din id-drawwa u b'hekk jirreferi wkoll għat-Tnejn bħala t-Tieni Jum (''thứ Hai''). Bl-istess mod, l-isem bl-Ebrajk modern għat-Tnejn huwa ''yom-sheni'' (יום שני). Filwaqt li fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa, l-Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Istandardizzazzjoni bbażata f'[[Ġinevra]] tqiegħed it-Tnejn bħala l-ewwel jum tal-ġimgħa fl-istandard ISO 8601. It-Tnejn huwa ''xīngqīyī (星期一)'' biċ-Ċiniż, li jfisser "l-ewwel jum tal-ġimgħa". == Osservanzi reliġjużi == === [[Kristjaneżmu]] === Id-Duttrina bikrija tat-Tnax-il Appostlu kienet twissi lill-fidili biex wieħed ma jsumx nhar ta' Tnejn biex ma jimxix mal-Ġudaiżmu (ara iktar 'l isfel), u kienet tissuġġerixxi biex is-sawm minflok isir nhar ta' Erbgħa. It-Tnejn huwa l-jum li fih jiġi ċċelebrat it-Tnejn tal-[[Għid]], l-għada ta' [[Għid|Ħadd il-Għid]] u t-tieni jum taż-żmien tal-Għid. It-Tnejn tal-Għid hija btala pubblika f'bosta pajjiżi Kristjani. Fil-Kristjaneżmu tal-Punent dan il-jum jimmarka t-tieni jum tal-Ottavena tal-Għid; fil-Kristjaneżmu tal-Lvant dan il-jum jimmarka t-tieni jum tal-Ġimgħa Mdawla. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, it-Tnejn huwa l-jum li fih jitfakkru l-anġli. L-Octoechos fih l-innijiet dwar din it-tema, irranġati f'ċiklu ta' tmien ġimgħat, li jiġu kantati nhar ta' Tnejn matul is-sena kollha. Fl-aħħar tas-Servizzi Divini nhar ta' Tnejn, id-diskors tal-għeluq jibda bil-kliem: "J'Alla [[Ġesù|Kristu]], Alla tagħna, permezz tal-interċessjonijiet mill-iktar safjin ta' [[Santa Marija|Omm Alla]], tal-Qawwiet bla Ġisem onorevoli (jiġifieri l-anġli) tas-Sema…". F'bosta monasteri tal-Lvant, it-Tnejn jiġi osservat bħala jum ta' sawm. Peress li t-Tnejn jiġi ddedikat lill-anġli, il-patrijiet jistinkaw biex jgħixu ħajja anġelika. F'dawn il-monasteri, il-patrijiet ma jiħdux laħam, annimali selvaġġi, prodotti tal-ħalib, ħut, inbid u żejt. Jekk jum ta' btala tinzerta it-Tnejn, jaf ikunu jistgħu jieħdu ħut, inbid u żejt, skont liema tkun il-festa partikolari. Il-membri tal-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jum iqattgħu lejla fil-ġimgħa, imsejħa l-Lejla d-Dar tal-Familja jew il-Lejla tal-Familja. Normalment din il-lejla tkun it-Tnejn, meta l-familji jiġu mħeġġin iqattgħu l-ħin flimkien jistudjaw, jitolbu u jagħmlu attivitajiet oħra tal-familja. === [[Ħinduiżmu|Induiżmu]] === Fl-Induiżmu, it-Tnejn jiġi assoċjat mad-divinità Induista tal-qamar, Chandra jew Soma. F'diversi lingwi tan-Nofsinhar tal-[[Asja]], it-Tnejn huwa magħruf bħala ''Somavara'' jew ''Somavaram''. L-Induisti li jsumu nhar ta' Tnejn jagħmlu dan bħala dedikazzjoni lejn id-divinità Xiva. Uħud josservaw is-''Solah Somvar Vrat'', li huwa sawm ta' sittax-il nhar ta' Tnejn iddedikat lil Xiva, bit-tama li jiżżewġu u jsibu sieħeb/sieħa li jixirqilhom. Is-sawm nhar ta' Tnejn fix-xahar Induista ta' Shravana jitqies ukoll bħala xieraq peress li huwa wieħed mill-iżhed xhur sagri għall-Induisti u dan is-sawm jiġi ddedikat lil Xica u lill-konsorti tiegħu Parvati. === [[Iżlam]] === Fl-Iżlam, it-Tnejn huwa wieħed mill-jiem fil-ġimgħa li fih il-Musulmani jiġu mħeġġin jagħmlu sawm volontarju; il-jum l-ieħor huwa nhar ta' [[Il-Ħamis|Ħamis]]. Hemm għadd ta' [[Ħadit]] li jirrakkontaw li [[Muħammed]] osserva s-sawm f'dawn il-jiem. Skont l-istess Ħadit, Muħammed twieled it-Tnejn. Jiġi rrakkontat ukoll li ngħata l-ewwel rivelazzjoni tiegħu (li iktar 'il quddiem saret il-[[Koran]]) it-Tnejn. === [[Ġudaiżmu]] === Fil-Ġudaiżmu, it-Tnejn jitqies bħala jum tajjeb għas-sawm. Fil-Ġudaiżmu, parti żgħira mill-''Parashah'' ta' kull ġimgħa fit-Torah tinqara fil-pubbliku nhar ta' Tnejn u ta' Ħamis filgħodu, bħala suppliment għall-qari tas-[[Is-Sibt|Sibt]]). Jingħad talb penitenzjali speċjali nhar ta' Tnejn sakemm ma jkunx hemm okkażjoni speċjali ta' ferħ li tikkanċellahom. Skont il-Mixna u t-Talmud, dawn it-tradizzjonijiet isiru t-Tnejn u l-Ħamis peress li huma l-"jiem tas-suq" meta n-nies kienu jinġabru mill-irħula fil-belt. Teżisti wkoll tradizzjoni fost il-[[Lhud]] Axkenażi li jsumu b'mod volontarju fl-ewwel Tnejn, Tlieta u Ħamis konsekuttivi tax-xahar Ebrajk u din hija prevalenti fost l-ultra-Ortodossi. Bl-Ebrajk, it-Tnejn jissejjaħ "Yom Shení", li litteralment ifisser it-"Tieni Jum", skont ir-referenza Bibblika tas-''Sabbath'' bħala s-"Seba' Jum" u t-tradizzjoni li dak il-jum ikun is-Sibt. Ġie stabbilit li r-rabta fonetika u kulturali bejn il-[[pjaneta]] [[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]], is-Sibt u s-''Sabbath'' oriġinat mill-[[Mesopotamja]] tal-qedem. == Referenzi kulturali == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:PostcardMondayMorningInNewYorkCity1907.jpg|daqsminuri|This postcard, sent in 1907 and captioned "Monday Morning in N. Y. City", reflects the tradition of Monday as a day for washing clothes.]] Għadd ta' kanzunetti popolari fil-kultura tal-Punent spiss jiddeskrivu t-Tnejn bħala jum ta' depressjoni, ansjetà, nuqqas ta' motivazzjoni, isterija jew melankonija, l-iktar minħabba l-assoċjazzjoni mal-ewwel jum tal-ġimgħa tax-xogħol. It-Tnejn spiss jitqies bħala jum ta' buri u xorti ħażina, speċjalment għal bosta persuni fis-snin tal-iskola, li jkollhom imorru lura l-iskola kull nhar ta' Tnejn wara li ma jkollhomx skola s-Sibt u l-Ħadd, u b'hekk ġieli jispiċċaw jobogħdu t-Tnejn. Pereżempju, "Monday, Monday" (1966) ta' Mamas & the Papas; "Rainy Days and Mondays" (1971) tal-Carpenters; Monday, Monday, Monday (2002) ta' Tegan u Sara; u "Manic Monday" (1986) tal-Bangles (miktuba minn [[Prince]]). Hemm grupp [[Mużika|mużikali]] jismu Happy Mondays u grupp pop-punk Amerikan jismu Hey Monday. Il-karattru popolari tal-cartoons Garfield ta' Jim Davis huwa magħruf sew li jobgħod nhar ta' Tnejn, u spiss jirrepeti l-frażi "Jien nobgħod nhar ta' Tnejn". Fir-[[Renju Unit]], iktar nies jikkommettu [[suwiċidju]] fl-Ingilterra u f'Wales nhar ta' Tnejn milli f'jiem oħra tal-ġimgħa. Fir-Renju Unit ukoll, iktar nies inġenerali ma jidħlux ix-xogħol nhar ta' Tnejn minħabba mard. F'Lulju 2002, id-ditta tal-konsulenzi PricewaterhouseCoopers ħabbret li kienet se ssemmi l-prattika tal-konsulenzi tagħha bħala "Monday", u nefqet $110 miljun is-sena ta' wara biex tistabbilixxi d-ditta. Meta l-IBM akkwistat il-konsulenza 3 xhur wara, iddeċidiet li ma żżommx dak l-isem il-ġdid. F'Ottubru 2022, il-Guinness World Records ħabbru fuq [[Twitter]] li t-Tnejn huwa l-Agħar Jum tal-Ġimgħa, għalkemm mhux kulħadd qabel ma' dan il-ħsieb. Riċerka li saret fir-Renju Unit fl-2006 sabet li attakki tal-[[qalb]] serji għandhom iktar probabbiltà li jseħħu nhar ta' Tnejn, meta mqabbel ma' jiem oħra tal-ġimgħa. == Jiem importanti == * Big Monday (it-Tnejn il-Kbir): sensiela televiżiva sportiva Amerikana f'ħin reali; * Black Monday (it-Tnejn l-Iswed); jum li matulu jkun hemm skontijiet kbar; * Blue Monday (it-Tnejn il-Blu): jingħad li huwa l-iżjed jum ta' dieqa fis-sena; * it-Tnejn tat-Tniebri; * it-Tnejn Ċibernetiku: it-Tnejn ta' wara l-btala ta' Thanksgiving; * it-Tnejn tal-Għid, magħruf ukoll bħala t-Tnejn Imdawwal; * it-Tnejn ta' Handsel: ċelebrazzjoni tradizzjonali Skoċċiża; * Lundi Gras: jum b'avvenimenti ta' qabel Mardi Gras; * Mad Monday: jum li fih isiru ċ-ċelebrazzjonijiet ta' wara l-futbol Awstraljan; * Miracle Monday: ktieb ta' Elliot S. Maggin; * Plough Monday (it-Tnejn tal-Ħart): il-bidu tradizzjonali Ingliż tas-sena agrikola; * it-Tnejn ta' qabel l-Erbgħa tat-Tniebri; * it-Tnejn Imxarrab: ċelebrazzjoni li ssir it-Tnejn tal-Għid fil-[[Polonja]] u fl-[[Ewropa]] Ċentrali; * it-Tnejn ta' Pentekoste: ċelebrazzjoni tal-jum ta' wara Pentekoste. == Referenzi == 6c38j7pah18l3y34bl158vifmm07ori 332703 332702 2026-10-09T14:34:00Z Trigcly 17859 added [[Category:Ġranet]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 332703 wikitext text/x-wiki '''It-Tnejn''' huwa l-jum fil-ġimgħa li jiġi wara [[Il-Ħadd|l-Ħadd]] u li jiġi qabel [[it-Tlieta]]. Skont l-ISO 8601 tal-Organizzazzjoni Internazzjoni għall-Istandardizzazzjoni, huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa. == Ismijiet == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Máni_and_Sól_by_Lorenz_Frølich.jpg|daqsminuri|A depiction of Máni, the personified moon, and his sister Sól, the personified sun, from Norse mythology (1895) by Lorenz Frølich]] L-ismijiet ta' dan il-jum tal-ġimgħa ngħataw fl-epoka [[Imperu Ruman|Rumana]], bil-[[Lingwa Griega|Grieg]] u bil-[[Lingwa Latina|Latin]], bħala ἡμέρᾱ Σελήνης (b'ittri Rumani: "''hemera Selenes''"), ''diēs Lūnae'', jiġifieri l-"jum tal-[[Qamar]]". F'bosta [[Lingwa|lingwi]] jintużaw [[Terminoloġija|termini]] li oriġinaw direttament minn dawn l-ismijiet jew [[Traduzzjoni|traduzzjonijiet]] mislufa abbażi tagħhom. Bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], in-nom ''Monday'' oriġina xi żmien qabel l-1200 minn ''monedæi'', li żviluppa mit-terminu bl-Ingliż Antik (għall-ħabta tas-sena 1000) ''mōnandæg'' u ''mōndæg'', li litteralment ifisser "jum il-Qamar". Hemm termini simili f'lingwi Ġermaniċi oħra, inkluż il-Friżjan Antik ''mōnadeig'', il-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] Nofsani-t'Isfel u l-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]] Nofsani ''mānendag, mānendach'' (bl-Olandiż modern ''Maandag''), il-Ġermaniż Għoli Antik ''mānetag'' (bil-Ġermaniż modern ''Montag''), u n-[[Normanni|Normann]] Antik ''mánadagr'' (bl-Iżvediż u bin-Nynorsk Norveġiż ''måndag'', bl-Iżlandiż ''mánudagur,'' bid-Daniż u bin-Norveġiż modern bokmål ''mandag''). It-terminu Ġermaniku huwa interpretazzjoni Ġermanika tal-Latin ''lunae dies'' ("jum il-Qamar"). Il-[[Lingwa Ġappuniża|Ġappuniż]] u l-[[Lingwa Koreana|Korean]] jikkondividu l-istess kelmiet taċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]] Antik "月曜日" (bil-Hiragana: げつようび, trażlitterat ''getsuyо̄bi'', bil-Hangeul: 월요일) għat-Tnejn li jfissru "jum il-Qamar". F'bosta lingwi Indo-Arjani, il-kelma għat-Tnejn hija ''Somavāra'' jew ''Chandravāra'', li huma traduzzjonijiet mislufa mis-Sanskritu. F'xi każijiet bħall-[[Lingwa Maltija|Malti]] jintużaw l-ismijiet "ekkleżjastiċi". Din hija tradizzjoni ta' enumerazzjoni tal-jiem tal-ġimgħa biex tiġi evitata l-konnotazzjoni pagana tal-ismijiet pjantetarji jew tad-divinitajiet, u biex iżommu mal-isem [[Bibbja|Bibbliku]], fejn it-Tnejn huwa t-"tieni jum". Xi eżempji oħra huma: l-[[Ebrajk]]: יום שני, il-Grieg: Δευτέρα ἡμέρα (''Deutéra hēméra''), il-Latin: ''feria secunda'', l-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: الأثنين (al-isnain). F'bosta lingwi Slavi, l-isem ta' dan il-jum jista' jiġi tradott bħala "wara l-Ħadd/btala". Bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: ''понедельник'' (''ponyedyelnik''), it-Tnejn tfisser "qrib il-ġimgħa", по "qrib" jew "on" недельник "(il-)ġimgħa", bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]] u bil-Bożnijaku: ''ponedjeljak'', bis-Serbjan: ''понедељак'' (''ponedeljak''), bl-[[Lingwa Ukrena|Ukren]]: ''понеділок'' (''ponedilok''), bil-[[Lingwa Bulgara|Bulgaru]]: ''понеделник'' (''ponedelnik''), bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: ''poniedziałek'', biċ-[[Lingwa Ċeka|Ċek]]: ''pondělí'', bis-[[Lingwa Slovakka|Slovakk]]: ''pondelok'', bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''ponedeljek''. Bit-[[Lingwa Torka|Tork]]: ''pazartesi'', li tfisser ukoll "wara l-Ħadd". == Arranġament fil-ġimgħa == Storikament, il-ġimgħa Griega-Rumana kienet tibda bil-Ħadd (''dies solis''), u t-Tnejn (''dies lunae'') kien it-tieni jum tal-ġimgħa. Għadha drawwa li wieħed jirreferi għat-Tnejn bħala ''feria secunda'' fil-kalendarju liturġiku tal-[[Knisja Kattolika]]. Il-Quakers tradizzjonalment kienu jirreferu għat-Tnejn bħala t-"Tieni Jum". Il-Portugiż u l-Knisja Ortodossa Griega tal-Lvant jimxu wkoll mat-tradizzjoni ekkleżjastika (bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: ''segunda-feira'', bil-Grieg: ''Δευτέρα'' "''deutéra''", "it-tieni"). Bil-Vjetnamiż, li l-[[alfabett]] tiegħu bbażat fuq il-Latin oriġinarjament ġie Latinizzat mill-missjunarji Ġiżwiti Portugiżi, adotta din id-drawwa u b'hekk jirreferi wkoll għat-Tnejn bħala t-Tieni Jum (''thứ Hai''). Bl-istess mod, l-isem bl-Ebrajk modern għat-Tnejn huwa ''yom-sheni'' (יום שני). Filwaqt li fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa, l-Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Istandardizzazzjoni bbażata f'[[Ġinevra]] tqiegħed it-Tnejn bħala l-ewwel jum tal-ġimgħa fl-istandard ISO 8601. It-Tnejn huwa ''xīngqīyī (星期一)'' biċ-Ċiniż, li jfisser "l-ewwel jum tal-ġimgħa". == Osservanzi reliġjużi == === [[Kristjaneżmu]] === Id-Duttrina bikrija tat-Tnax-il Appostlu kienet twissi lill-fidili biex wieħed ma jsumx nhar ta' Tnejn biex ma jimxix mal-Ġudaiżmu (ara iktar 'l isfel), u kienet tissuġġerixxi biex is-sawm minflok isir nhar ta' Erbgħa. It-Tnejn huwa l-jum li fih jiġi ċċelebrat it-Tnejn tal-[[Għid]], l-għada ta' [[Għid|Ħadd il-Għid]] u t-tieni jum taż-żmien tal-Għid. It-Tnejn tal-Għid hija btala pubblika f'bosta pajjiżi Kristjani. Fil-Kristjaneżmu tal-Punent dan il-jum jimmarka t-tieni jum tal-Ottavena tal-Għid; fil-Kristjaneżmu tal-Lvant dan il-jum jimmarka t-tieni jum tal-Ġimgħa Mdawla. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, it-Tnejn huwa l-jum li fih jitfakkru l-anġli. L-Octoechos fih l-innijiet dwar din it-tema, irranġati f'ċiklu ta' tmien ġimgħat, li jiġu kantati nhar ta' Tnejn matul is-sena kollha. Fl-aħħar tas-Servizzi Divini nhar ta' Tnejn, id-diskors tal-għeluq jibda bil-kliem: "J'Alla [[Ġesù|Kristu]], Alla tagħna, permezz tal-interċessjonijiet mill-iktar safjin ta' [[Santa Marija|Omm Alla]], tal-Qawwiet bla Ġisem onorevoli (jiġifieri l-anġli) tas-Sema…". F'bosta monasteri tal-Lvant, it-Tnejn jiġi osservat bħala jum ta' sawm. Peress li t-Tnejn jiġi ddedikat lill-anġli, il-patrijiet jistinkaw biex jgħixu ħajja anġelika. F'dawn il-monasteri, il-patrijiet ma jiħdux laħam, annimali selvaġġi, prodotti tal-ħalib, ħut, inbid u żejt. Jekk jum ta' btala tinzerta it-Tnejn, jaf ikunu jistgħu jieħdu ħut, inbid u żejt, skont liema tkun il-festa partikolari. Il-membri tal-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jum iqattgħu lejla fil-ġimgħa, imsejħa l-Lejla d-Dar tal-Familja jew il-Lejla tal-Familja. Normalment din il-lejla tkun it-Tnejn, meta l-familji jiġu mħeġġin iqattgħu l-ħin flimkien jistudjaw, jitolbu u jagħmlu attivitajiet oħra tal-familja. === [[Ħinduiżmu|Induiżmu]] === Fl-Induiżmu, it-Tnejn jiġi assoċjat mad-divinità Induista tal-qamar, Chandra jew Soma. F'diversi lingwi tan-Nofsinhar tal-[[Asja]], it-Tnejn huwa magħruf bħala ''Somavara'' jew ''Somavaram''. L-Induisti li jsumu nhar ta' Tnejn jagħmlu dan bħala dedikazzjoni lejn id-divinità Xiva. Uħud josservaw is-''Solah Somvar Vrat'', li huwa sawm ta' sittax-il nhar ta' Tnejn iddedikat lil Xiva, bit-tama li jiżżewġu u jsibu sieħeb/sieħa li jixirqilhom. Is-sawm nhar ta' Tnejn fix-xahar Induista ta' Shravana jitqies ukoll bħala xieraq peress li huwa wieħed mill-iżhed xhur sagri għall-Induisti u dan is-sawm jiġi ddedikat lil Xica u lill-konsorti tiegħu Parvati. === [[Iżlam]] === Fl-Iżlam, it-Tnejn huwa wieħed mill-jiem fil-ġimgħa li fih il-Musulmani jiġu mħeġġin jagħmlu sawm volontarju; il-jum l-ieħor huwa nhar ta' [[Il-Ħamis|Ħamis]]. Hemm għadd ta' [[Ħadit]] li jirrakkontaw li [[Muħammed]] osserva s-sawm f'dawn il-jiem. Skont l-istess Ħadit, Muħammed twieled it-Tnejn. Jiġi rrakkontat ukoll li ngħata l-ewwel rivelazzjoni tiegħu (li iktar 'il quddiem saret il-[[Koran]]) it-Tnejn. === [[Ġudaiżmu]] === Fil-Ġudaiżmu, it-Tnejn jitqies bħala jum tajjeb għas-sawm. Fil-Ġudaiżmu, parti żgħira mill-''Parashah'' ta' kull ġimgħa fit-Torah tinqara fil-pubbliku nhar ta' Tnejn u ta' Ħamis filgħodu, bħala suppliment għall-qari tas-[[Is-Sibt|Sibt]]). Jingħad talb penitenzjali speċjali nhar ta' Tnejn sakemm ma jkunx hemm okkażjoni speċjali ta' ferħ li tikkanċellahom. Skont il-Mixna u t-Talmud, dawn it-tradizzjonijiet isiru t-Tnejn u l-Ħamis peress li huma l-"jiem tas-suq" meta n-nies kienu jinġabru mill-irħula fil-belt. Teżisti wkoll tradizzjoni fost il-[[Lhud]] Axkenażi li jsumu b'mod volontarju fl-ewwel Tnejn, Tlieta u Ħamis konsekuttivi tax-xahar Ebrajk u din hija prevalenti fost l-ultra-Ortodossi. Bl-Ebrajk, it-Tnejn jissejjaħ "Yom Shení", li litteralment ifisser it-"Tieni Jum", skont ir-referenza Bibblika tas-''Sabbath'' bħala s-"Seba' Jum" u t-tradizzjoni li dak il-jum ikun is-Sibt. Ġie stabbilit li r-rabta fonetika u kulturali bejn il-[[pjaneta]] [[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]], is-Sibt u s-''Sabbath'' oriġinat mill-[[Mesopotamja]] tal-qedem. == Referenzi kulturali == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:PostcardMondayMorningInNewYorkCity1907.jpg|daqsminuri|This postcard, sent in 1907 and captioned "Monday Morning in N. Y. City", reflects the tradition of Monday as a day for washing clothes.]] Għadd ta' kanzunetti popolari fil-kultura tal-Punent spiss jiddeskrivu t-Tnejn bħala jum ta' depressjoni, ansjetà, nuqqas ta' motivazzjoni, isterija jew melankonija, l-iktar minħabba l-assoċjazzjoni mal-ewwel jum tal-ġimgħa tax-xogħol. It-Tnejn spiss jitqies bħala jum ta' buri u xorti ħażina, speċjalment għal bosta persuni fis-snin tal-iskola, li jkollhom imorru lura l-iskola kull nhar ta' Tnejn wara li ma jkollhomx skola s-Sibt u l-Ħadd, u b'hekk ġieli jispiċċaw jobogħdu t-Tnejn. Pereżempju, "Monday, Monday" (1966) ta' Mamas & the Papas; "Rainy Days and Mondays" (1971) tal-Carpenters; Monday, Monday, Monday (2002) ta' Tegan u Sara; u "Manic Monday" (1986) tal-Bangles (miktuba minn [[Prince]]). Hemm grupp [[Mużika|mużikali]] jismu Happy Mondays u grupp pop-punk Amerikan jismu Hey Monday. Il-karattru popolari tal-cartoons Garfield ta' Jim Davis huwa magħruf sew li jobgħod nhar ta' Tnejn, u spiss jirrepeti l-frażi "Jien nobgħod nhar ta' Tnejn". Fir-[[Renju Unit]], iktar nies jikkommettu [[suwiċidju]] fl-Ingilterra u f'Wales nhar ta' Tnejn milli f'jiem oħra tal-ġimgħa. Fir-Renju Unit ukoll, iktar nies inġenerali ma jidħlux ix-xogħol nhar ta' Tnejn minħabba mard. F'Lulju 2002, id-ditta tal-konsulenzi PricewaterhouseCoopers ħabbret li kienet se ssemmi l-prattika tal-konsulenzi tagħha bħala "Monday", u nefqet $110 miljun is-sena ta' wara biex tistabbilixxi d-ditta. Meta l-IBM akkwistat il-konsulenza 3 xhur wara, iddeċidiet li ma żżommx dak l-isem il-ġdid. F'Ottubru 2022, il-Guinness World Records ħabbru fuq [[Twitter]] li t-Tnejn huwa l-Agħar Jum tal-Ġimgħa, għalkemm mhux kulħadd qabel ma' dan il-ħsieb. Riċerka li saret fir-Renju Unit fl-2006 sabet li attakki tal-[[qalb]] serji għandhom iktar probabbiltà li jseħħu nhar ta' Tnejn, meta mqabbel ma' jiem oħra tal-ġimgħa. == Jiem importanti == * Big Monday (it-Tnejn il-Kbir): sensiela televiżiva sportiva Amerikana f'ħin reali; * Black Monday (it-Tnejn l-Iswed); jum li matulu jkun hemm skontijiet kbar; * Blue Monday (it-Tnejn il-Blu): jingħad li huwa l-iżjed jum ta' dieqa fis-sena; * it-Tnejn tat-Tniebri; * it-Tnejn Ċibernetiku: it-Tnejn ta' wara l-btala ta' Thanksgiving; * it-Tnejn tal-Għid, magħruf ukoll bħala t-Tnejn Imdawwal; * it-Tnejn ta' Handsel: ċelebrazzjoni tradizzjonali Skoċċiża; * Lundi Gras: jum b'avvenimenti ta' qabel Mardi Gras; * Mad Monday: jum li fih isiru ċ-ċelebrazzjonijiet ta' wara l-futbol Awstraljan; * Miracle Monday: ktieb ta' Elliot S. Maggin; * Plough Monday (it-Tnejn tal-Ħart): il-bidu tradizzjonali Ingliż tas-sena agrikola; * it-Tnejn ta' qabel l-Erbgħa tat-Tniebri; * it-Tnejn Imxarrab: ċelebrazzjoni li ssir it-Tnejn tal-Għid fil-[[Polonja]] u fl-[[Ewropa]] Ċentrali; * it-Tnejn ta' Pentekoste: ċelebrazzjoni tal-jum ta' wara Pentekoste. == Referenzi == [[Kategorija:Ġranet]] kugrps0kbd3ltadz4fikxgssi5qaw6j 332704 332703 2026-10-09T14:39:55Z Trigcly 17859 żieda kontenut 332704 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Galileo moon phases.jpg|daqsminuri|It-tpinġijiet tal-Qamar u tal-fażijiet tiegħu tal-1616 ta' [[Galileo Galilei|Galileo]]. It-Tnejn f'bosta lingwi ssemma għall-Qamar.]] '''It-Tnejn''' huwa l-jum fil-ġimgħa li jiġi wara [[Il-Ħadd|l-Ħadd]] u li jiġi qabel [[it-Tlieta]]. Skont l-ISO 8601 tal-Organizzazzjoni Internazzjoni għall-Istandardizzazzjoni, huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa. == Ismijiet == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Máni_and_Sól_by_Lorenz_Frølich.jpg|daqsminuri|A depiction of Máni, the personified moon, and his sister Sól, the personified sun, from Norse mythology (1895) by Lorenz Frølich]] L-ismijiet ta' dan il-jum tal-ġimgħa ngħataw fl-epoka [[Imperu Ruman|Rumana]], bil-[[Lingwa Griega|Grieg]] u bil-[[Lingwa Latina|Latin]], bħala ἡμέρᾱ Σελήνης (b'ittri Rumani: "''hemera Selenes''"), ''diēs Lūnae'', jiġifieri l-"jum tal-[[Qamar]]". F'bosta [[Lingwa|lingwi]] jintużaw [[Terminoloġija|termini]] li oriġinaw direttament minn dawn l-ismijiet jew [[Traduzzjoni|traduzzjonijiet]] mislufa abbażi tagħhom. Bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], in-nom ''Monday'' oriġina xi żmien qabel l-1200 minn ''monedæi'', li żviluppa mit-terminu bl-Ingliż Antik (għall-ħabta tas-sena 1000) ''mōnandæg'' u ''mōndæg'', li litteralment ifisser "jum il-Qamar". Hemm termini simili f'lingwi Ġermaniċi oħra, inkluż il-Friżjan Antik ''mōnadeig'', il-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] Nofsani-t'Isfel u l-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]] Nofsani ''mānendag, mānendach'' (bl-Olandiż modern ''Maandag''), il-Ġermaniż Għoli Antik ''mānetag'' (bil-Ġermaniż modern ''Montag''), u n-Norveġiż Antik ''mánadagr'' (bl-Iżvediż u bin-Nynorsk Norveġiż ''måndag'', bl-Iżlandiż ''mánudagur,'' bid-Daniż u bin-Norveġiż modern bokmål ''mandag''). It-terminu Ġermaniku huwa interpretazzjoni Ġermanika tal-Latin ''lunae dies'' ("jum il-Qamar"). [[Stampa:Máni and Sól by Lorenz Frølich.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni ta' Máni, il-Qamar ippersonifikat, u oħtu Sól, ix-[[xemx]] ippersonifikata, mill-mitoloġija Nordika (1895) ta' Lorenz Frølich.]] Il-[[Lingwa Ġappuniża|Ġappuniż]] u l-[[Lingwa Koreana|Korean]] jikkondividu l-istess kelmiet taċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]] Antik "月曜日" (bil-Hiragana: げつようび, trażlitterat ''getsuyо̄bi'', bil-Hangeul: 월요일) għat-Tnejn li jfissru "jum il-Qamar". F'bosta lingwi Indo-Arjani, il-kelma għat-Tnejn hija ''Somavāra'' jew ''Chandravāra'', li huma traduzzjonijiet mislufa mis-Sanskritu. F'xi każijiet bħall-[[Lingwa Maltija|Malti]] jintużaw l-ismijiet "ekkleżjastiċi". Din hija tradizzjoni ta' enumerazzjoni tal-jiem tal-ġimgħa biex tiġi evitata l-konnotazzjoni pagana tal-ismijiet pjantetarji jew tad-divinitajiet, u biex iżommu mal-isem [[Bibbja|Bibbliku]], fejn it-Tnejn huwa t-"tieni jum". Xi eżempji oħra huma: l-[[Ebrajk]]: יום שני, il-Grieg: Δευτέρα ἡμέρα (''Deutéra hēméra''), il-Latin: ''feria secunda'', l-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: الأثنين (al-isnain). F'bosta lingwi Slavi, l-isem ta' dan il-jum jista' jiġi tradott bħala "wara l-Ħadd/btala". Bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: ''понедельник'' (''ponyedyelnik''), it-Tnejn tfisser "qrib il-ġimgħa", по "qrib" jew "on" недельник "(il-)ġimgħa", bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]] u bil-Bożnijaku: ''ponedjeljak'', bis-Serbjan: ''понедељак'' (''ponedeljak''), bl-[[Lingwa Ukrena|Ukren]]: ''понеділок'' (''ponedilok''), bil-[[Lingwa Bulgara|Bulgaru]]: ''понеделник'' (''ponedelnik''), bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: ''poniedziałek'', biċ-[[Lingwa Ċeka|Ċek]]: ''pondělí'', bis-[[Lingwa Slovakka|Slovakk]]: ''pondelok'', bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''ponedeljek''. Bit-[[Lingwa Torka|Tork]]: ''pazartesi'', li tfisser ukoll "wara l-Ħadd". == Arranġament fil-ġimgħa == Storikament, il-ġimgħa Griega-Rumana kienet tibda bil-Ħadd (''dies solis''), u t-Tnejn (''dies lunae'') kien it-tieni jum tal-ġimgħa. Għadha drawwa li wieħed jirreferi għat-Tnejn bħala ''feria secunda'' fil-kalendarju liturġiku tal-[[Knisja Kattolika]]. Il-Quakers tradizzjonalment kienu jirreferu għat-Tnejn bħala t-"Tieni Jum". Il-Portugiż u l-Knisja Ortodossa Griega tal-Lvant jimxu wkoll mat-tradizzjoni ekkleżjastika (bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: ''segunda-feira'', bil-Grieg: ''Δευτέρα'' "''deutéra''", "it-tieni"). Bil-Vjetnamiż, li l-[[alfabett]] tiegħu bbażat fuq il-Latin oriġinarjament ġie Latinizzat mill-missjunarji Ġiżwiti Portugiżi, adotta din id-drawwa u b'hekk jirreferi wkoll għat-Tnejn bħala t-Tieni Jum (''thứ Hai''). Bl-istess mod, l-isem bl-Ebrajk modern għat-Tnejn huwa ''yom-sheni'' (יום שני). Filwaqt li fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa, l-Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Istandardizzazzjoni bbażata f'[[Ġinevra]] tqiegħed it-Tnejn bħala l-ewwel jum tal-ġimgħa fl-istandard ISO 8601. It-Tnejn huwa ''xīngqīyī (星期一)'' biċ-Ċiniż, li jfisser "l-ewwel jum tal-ġimgħa". == Osservanzi reliġjużi == === [[Kristjaneżmu]] === Id-Duttrina bikrija tat-Tnax-il Appostlu kienet twissi lill-fidili biex wieħed ma jsumx nhar ta' Tnejn biex ma jimxix mal-Ġudaiżmu (ara iktar 'l isfel), u kienet tissuġġerixxi biex is-sawm minflok isir nhar ta' Erbgħa. It-Tnejn huwa l-jum li fih jiġi ċċelebrat it-Tnejn tal-[[Għid]], l-għada ta' [[Għid|Ħadd il-Għid]] u t-tieni jum taż-żmien tal-Għid. It-Tnejn tal-Għid hija btala pubblika f'bosta pajjiżi Kristjani. Fil-Kristjaneżmu tal-Punent dan il-jum jimmarka t-tieni jum tal-Ottavena tal-Għid; fil-Kristjaneżmu tal-Lvant dan il-jum jimmarka t-tieni jum tal-Ġimgħa Mdawla. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, it-Tnejn huwa l-jum li fih jitfakkru l-anġli. L-Octoechos fih l-innijiet dwar din it-tema, irranġati f'ċiklu ta' tmien ġimgħat, li jiġu kantati nhar ta' Tnejn matul is-sena kollha. Fl-aħħar tas-Servizzi Divini nhar ta' Tnejn, id-diskors tal-għeluq jibda bil-kliem: "J'Alla [[Ġesù|Kristu]], Alla tagħna, permezz tal-interċessjonijiet mill-iktar safjin ta' [[Santa Marija|Omm Alla]], tal-Qawwiet bla Ġisem onorevoli (jiġifieri l-anġli) tas-Sema…". F'bosta monasteri tal-Lvant, it-Tnejn jiġi osservat bħala jum ta' sawm. Peress li t-Tnejn jiġi ddedikat lill-anġli, il-patrijiet jistinkaw biex jgħixu ħajja anġelika. F'dawn il-monasteri, il-patrijiet ma jiħdux laħam, annimali selvaġġi, prodotti tal-ħalib, ħut, inbid u żejt. Jekk jum ta' btala tinzerta it-Tnejn, jaf ikunu jistgħu jieħdu ħut, inbid u żejt, skont liema tkun il-festa partikolari. Il-membri tal-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jum iqattgħu lejla fil-ġimgħa, imsejħa l-Lejla d-Dar tal-Familja jew il-Lejla tal-Familja. Normalment din il-lejla tkun it-Tnejn, meta l-familji jiġu mħeġġin iqattgħu l-ħin flimkien jistudjaw, jitolbu u jagħmlu attivitajiet oħra tal-familja. === [[Ħinduiżmu|Induiżmu]] === Fl-Induiżmu, it-Tnejn jiġi assoċjat mad-divinità Induista tal-qamar, Chandra jew Soma. F'diversi lingwi tan-Nofsinhar tal-[[Asja]], it-Tnejn huwa magħruf bħala ''Somavara'' jew ''Somavaram''. L-Induisti li jsumu nhar ta' Tnejn jagħmlu dan bħala dedikazzjoni lejn id-divinità Xiva. Uħud josservaw is-''Solah Somvar Vrat'', li huwa sawm ta' sittax-il nhar ta' Tnejn iddedikat lil Xiva, bit-tama li jiżżewġu u jsibu sieħeb/sieħa li jixirqilhom. Is-sawm nhar ta' Tnejn fix-xahar Induista ta' Shravana jitqies ukoll bħala xieraq peress li huwa wieħed mill-iżhed xhur sagri għall-Induisti u dan is-sawm jiġi ddedikat lil Xica u lill-konsorti tiegħu Parvati. === [[Iżlam]] === Fl-Iżlam, it-Tnejn huwa wieħed mill-jiem fil-ġimgħa li fih il-Musulmani jiġu mħeġġin jagħmlu sawm volontarju; il-jum l-ieħor huwa nhar ta' [[Il-Ħamis|Ħamis]]. Hemm għadd ta' [[Ħadit]] li jirrakkontaw li [[Muħammed]] osserva s-sawm f'dawn il-jiem. Skont l-istess Ħadit, Muħammed twieled it-Tnejn. Jiġi rrakkontat ukoll li ngħata l-ewwel rivelazzjoni tiegħu (li iktar 'il quddiem saret il-[[Koran]]) it-Tnejn. === [[Ġudaiżmu]] === Fil-Ġudaiżmu, it-Tnejn jitqies bħala jum tajjeb għas-sawm. Fil-Ġudaiżmu, parti żgħira mill-''Parashah'' ta' kull ġimgħa fit-Torah tinqara fil-pubbliku nhar ta' Tnejn u ta' Ħamis filgħodu, bħala suppliment għall-qari tas-[[Is-Sibt|Sibt]]). Jingħad talb penitenzjali speċjali nhar ta' Tnejn sakemm ma jkunx hemm okkażjoni speċjali ta' ferħ li tikkanċellahom. Skont il-Mixna u t-Talmud, dawn it-tradizzjonijiet isiru t-Tnejn u l-Ħamis peress li huma l-"jiem tas-suq" meta n-nies kienu jinġabru mill-irħula fil-belt. Teżisti wkoll tradizzjoni fost il-[[Lhud]] Axkenażi li jsumu b'mod volontarju fl-ewwel Tnejn, Tlieta u Ħamis konsekuttivi tax-xahar Ebrajk u din hija prevalenti fost l-ultra-Ortodossi. Bl-Ebrajk, it-Tnejn jissejjaħ "Yom Shení", li litteralment ifisser it-"Tieni Jum", skont ir-referenza Bibblika tas-''Sabbath'' bħala s-"Seba' Jum" u t-tradizzjoni li dak il-jum ikun is-Sibt. Ġie stabbilit li r-rabta fonetika u kulturali bejn il-[[pjaneta]] [[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]], is-Sibt u s-''Sabbath'' oriġinat mill-[[Mesopotamja]] tal-qedem. == Referenzi kulturali == [[Stampa:PostcardMondayMorningInNewYorkCity1907.jpg|daqsminuri|Din il-kartolina postali ntbagħtet fl-1907 bil-kitba "Monday Morning in N. Y. City" (it-Tnejn Filgħodu fil-[[Belt ta' New York]]), u tirrifletti t-tradizzjoni tat-Tnejn bħala jum għall-ħasil tal-ħwejjeġ.]] Għadd ta' kanzunetti popolari fil-kultura tal-Punent spiss jiddeskrivu t-Tnejn bħala jum ta' depressjoni, ansjetà, nuqqas ta' motivazzjoni, isterija jew melankonija, l-iktar minħabba l-assoċjazzjoni mal-ewwel jum tal-ġimgħa tax-xogħol. It-Tnejn spiss jitqies bħala jum ta' buri u xorti ħażina, speċjalment għal bosta persuni fis-snin tal-iskola, li jkollhom imorru lura l-iskola kull nhar ta' Tnejn wara li ma jkollhomx skola s-Sibt u l-Ħadd, u b'hekk ġieli jispiċċaw jobogħdu t-Tnejn. Pereżempju, "Monday, Monday" (1966) ta' Mamas & the Papas; "Rainy Days and Mondays" (1971) tal-Carpenters; Monday, Monday, Monday (2002) ta' Tegan u Sara; u "Manic Monday" (1986) tal-Bangles (miktuba minn [[Prince]]). Hemm grupp [[Mużika|mużikali]] jismu Happy Mondays u grupp pop-punk Amerikan jismu Hey Monday. Il-karattru popolari tal-cartoons Garfield ta' Jim Davis huwa magħruf sew li jobgħod nhar ta' Tnejn, u spiss jirrepeti l-frażi "Jien nobgħod nhar ta' Tnejn". Fir-[[Renju Unit]], iktar nies jikkommettu [[suwiċidju]] fl-Ingilterra u f'Wales nhar ta' Tnejn milli f'jiem oħra tal-ġimgħa. Fir-Renju Unit ukoll, iktar nies inġenerali ma jidħlux ix-xogħol nhar ta' Tnejn minħabba mard. F'Lulju 2002, id-ditta tal-konsulenzi PricewaterhouseCoopers ħabbret li kienet se ssemmi l-prattika tal-konsulenzi tagħha bħala "Monday", u nefqet $110 miljun is-sena ta' wara biex tistabbilixxi d-ditta. Meta l-IBM akkwistat il-konsulenza 3 xhur wara, iddeċidiet li ma żżommx dak l-isem il-ġdid. F'Ottubru 2022, il-Guinness World Records ħabbru fuq [[Twitter]] li t-Tnejn huwa l-Agħar Jum tal-Ġimgħa, għalkemm mhux kulħadd qabel ma' dan il-ħsieb. Riċerka li saret fir-Renju Unit fl-2006 sabet li attakki tal-[[qalb]] serji għandhom iktar probabbiltà li jseħħu nhar ta' Tnejn, meta mqabbel ma' jiem oħra tal-ġimgħa. == Jiem importanti == * Big Monday (it-Tnejn il-Kbir): sensiela televiżiva sportiva Amerikana f'ħin reali; * Black Monday (it-Tnejn l-Iswed); jum li matulu jkun hemm skontijiet kbar; * Blue Monday (it-Tnejn il-Blu): jingħad li huwa l-iżjed jum ta' dieqa fis-sena; * it-Tnejn tat-Tniebri; * it-Tnejn Ċibernetiku: it-Tnejn ta' wara l-btala ta' Thanksgiving; * it-Tnejn tal-Għid, magħruf ukoll bħala t-Tnejn Imdawwal; * it-Tnejn ta' Handsel: ċelebrazzjoni tradizzjonali Skoċċiża; * Lundi Gras: jum b'avvenimenti ta' qabel Mardi Gras; * Mad Monday: jum li fih isiru ċ-ċelebrazzjonijiet ta' wara l-futbol Awstraljan; * Miracle Monday: ktieb ta' Elliot S. Maggin; * Plough Monday (it-Tnejn tal-Ħart): il-bidu tradizzjonali Ingliż tas-sena agrikola; * it-Tnejn ta' qabel l-Erbgħa tat-Tniebri; * it-Tnejn Imxarrab: ċelebrazzjoni li ssir it-Tnejn tal-Għid fil-[[Polonja]] u fl-[[Ewropa]] Ċentrali; * it-Tnejn ta' Pentekoste: ċelebrazzjoni tal-jum ta' wara Pentekoste. == Referenzi == [[Kategorija:Ġranet]] joxzpyqcxidojuxtgkdeurn2g06nsp3 0 34689 332706 2026-10-10T10:56:55Z Tillod 29063 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1377908529|Actor]]" 332706 wikitext text/x-wiki '''Attur''' hija persuna li tinterpreta karattru fi produzzjoni. L-attur jaħdem "fil-laħam il-ħaj" fil-mezz tradizzjonali tat- teatru jew fil-midja moderna bħall-films, ir-radju u t-televiżjoni. It-terminu Grieg analogu huwa {{wikt-lang|grc|ὑποκριτής|italic=yes}} ( {{grc-transl|ὑποκριτής}} ), litteralment "wieħed li jwieġeb". L-interpretazzjoni ta' rwol mill-attur {{emdash}} l-arti tal-attar tirrelata mar-rwol interpretat, kemm jekk ibbażat fuq persuna reali kif ukoll fuq karattru fittizju. Dan jista' jitqies ukoll bħala "rwol ta' attur", li kien jissejjaħ hekk minħabba l-iskrolli li kienu jintużaw fit-teatri. L-interpretazzjoni sseħħ anke meta l-attur ikun qed "jinterpreta lilu nnifsu", bħal f'xi forom ta' arti performattiva sperimentali. Qabel, fil [[Greċja antika|-Greċja tal-qedem]] u fid- [[Medjuevu|dinja medjevali]], u fl-Ingilterra fi żmien [[William Shakespeare]], l-irġiel biss setgħu jsiru atturi, u r-rwoli tan-nisa ġeneralment kienu interpretati minn irġiel jew subien. Filwaqt li Ruma tal-Qedem kienet tippermetti artisti nisa fuq il-palk, minoranza żgħira biss minnhom ingħataw partijiet mit-taħdit. Madankollu, il- commedia dell'arte tal-Italja ppermettiet lin-nisa professjonali jwettqu wirjiet kmieni; Lucrezia Di Siena, li isimha jinsab fuq kuntratt ta' atturi mill-10 ta' Ottubru 1564, ġiet imsejħa bħala l-ewwel attriċi Taljana magħrufa b'isimha, flimkien ma' Vincenza Armani u Barbara Flaminia bħala l-ewwel primadonnas u l-ewwel attriċi dokumentati sew fl [[Italja|-Italja]] (u fl-Ewropa). Wara r- Restawrazzjoni Ingliża tal-1660, in-nisa bdew jidhru fuq il-palk fl-Ingilterra. Fi żminijiet moderni, partikolarment fil-pantomima u f'xi opri, in-nisa kultant jagħmlu r-rwoli ta' subien jew irġiel żgħażagħ. psa4waw1ucd3ioofyp9vkarlrd7fma7 332707 332706 2026-10-10T10:58:11Z Tillod 29063 /* */ 332707 wikitext text/x-wiki '''Attur''' persuna li tinterpreta karattru fi produzzjoni. L-attur jaħdem "fil-laħam il-ħaj" fil-mezz tradizzjonali tat- teatru jew fil-midja moderna bħall-films, ir-radju u t-televiżjoni. It-terminu Grieg analogu huwa {{wikt-lang|grc|ὑποκριτής|italic=yes}} ( {{grc-transl|ὑποκριτής}} ), litteralment "wieħed li jwieġeb". L-interpretazzjoni ta' rwol mill-attur {{emdash}} l-arti tal-attar tirrelata mar-rwol interpretat, kemm jekk ibbażat fuq persuna reali kif ukoll fuq karattru fittizju. Dan jista' jitqies ukoll bħala "rwol ta' attur", li kien jissejjaħ hekk minħabba l-iskrolli li kienu jintużaw fit-teatri. L-interpretazzjoni sseħħ anke meta l-attur ikun qed "jinterpreta lilu nnifsu", bħal f'xi forom ta' arti performattiva sperimentali. Qabel, fil [[Greċja antika|-Greċja tal-qedem]] u fid- [[Medjuevu|dinja medjevali]], u fl-Ingilterra fi żmien [[William Shakespeare]], l-irġiel biss setgħu jsiru atturi, u r-rwoli tan-nisa ġeneralment kienu interpretati minn irġiel jew subien. Filwaqt li Ruma tal-Qedem kienet tippermetti artisti nisa fuq il-palk, minoranza żgħira biss minnhom ingħataw partijiet mit-taħdit. Madankollu, il- commedia dell'arte tal-Italja ppermettiet lin-nisa professjonali jwettqu wirjiet kmieni; Lucrezia Di Siena, li isimha jinsab fuq kuntratt ta' atturi mill-10 ta' Ottubru 1564, ġiet imsejħa bħala l-ewwel attriċi Taljana magħrufa b'isimha, flimkien ma' Vincenza Armani u Barbara Flaminia bħala l-ewwel primadonnas u l-ewwel attriċi dokumentati sew fl [[Italja|-Italja]] (u fl-Ewropa). Wara r- Restawrazzjoni Ingliża tal-1660, in-nisa bdew jidhru fuq il-palk fl-Ingilterra. Fi żminijiet moderni, partikolarment fil-pantomima u f'xi opri, in-nisa kultant jagħmlu r-rwoli ta' subien jew irġiel żgħażagħ. 9n3nkztmxorwp0ucor4iommueli2ie7