Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 8247 332714 328083 2026-10-11T02:47:57Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332714 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|caption=}} '''Francisco José de Goya y Lucientes''', (twieled fit-30 ta’ Marzu 1746, miet fis-16 ta’ April 1828) kien pittur u inċiżur [[Spanja|Spanjol]]. == Bijografija == [[Stampa:Goya self portrait (1771-75).jpg|thumb|right|250px|''Awtoritratt'' ta’ Goya (1771-1775)]] Francisco de Goya twieled Fuendetodos, qrib [[Saragoza]], bin Gracia Lucientes (1785) u José de Goya (1781), mastru induratur f’[[Saragoza]], impjegat tal-kanonċi tal-bażilka famuża tal-[[Pilar]], li kienet qiegħda tiġi rrestawrata u msebbħa.<br /> === Formazzjoni u l-ewwel ordnijiet (1760-1775) === Iż-żagħżugħ Francisco kien student ta’ [[José Luzán]] f’Saragoza fis-snin 1760, u għex ukoll [[Madrid]], fejn bejn l-1763 u l-1766 weħel bosta drabi fl-eżami kompetittiv biex jidħol fl-Akkademja San Fernando, imwaqqfa fl-1752. Il-ħajja tal-pittur fil-perijodu tas-snin 1766-1771 ma tantx nafu fuqha. Matul daż-żmien Goya aktarx baqa’ Madrid biex jipperfezzjona l-formazzjoni tiegħu taħt [[Francisco Bayeu y Subias|Francisco Bayeu]] (1734-1795), pittur ieħor minn Saragoza li kien igawdi l-patrunaġġ ta’ [[Raphaël Mengs]] u bis-saħħa tiegħu laħaq "pittur tal-Kamra tar-Re" fl-1767. Minkejja l-praspar ta’ żogħżitu imfakkra fil-korrespondenza tiegħu iktar tard f’ħajtu, Goya ipprofitta ruħu mill-qagħda tiegħu fil-belt kapitali biex jitgħallem mill-kapulavuri fil-kollezzjonijiet irjali u wkoll mill-“freschi” ta’ [[Tiepolo]], mimlijin ħajja u dawl, fil-palazz irjali. <br /> Wara li kien [[Ruma]] u [[Parma]] fl-1771 (fejn ħa sehem għalxejn fl-eżami kompetittiv biex jidħol fl-akkademja; ġie ikkritikat għall-“kuluri ma jaqblux”), mar lura Saragoza, fejn kiseb l-ewwel ordni. Fil-passi ta’ missieru, daħal jaħdem mal-kanonċi tal-Pilar li qabbduh iżejjen saqaf ta’ kappella. Dan l-affresk, li tlestat f’Lulju ta’ 1772, fetaħ it-triq għal ordnijiet oħra ta’ dan it-tip. Fl-Lulju tal-1773 iżżewweġ 'l oħt Francisco Bayeu, [[Josefa Bayeu]], li kellha 26 sena. Kellhom bosta ulied imma kollha mietu żgħar barra t-tieni wieħed fosthom: Francisco Javier, li twieled fit-2 ta’ Dicembru 1784. === Fis-servizz tal-familja Borbón ta’ Spanja (1775-1785) === [[Stampa:El Quitasol (Goya).jpg|thumb|left|300px|''L-Umbrellina'' (1776-1778)]] Fl-1775, Goya mar joqgħod Madrid (fejn għex bejn l-1779 u 1819, fit-triq Desengaño) u hemm kiseb, x’aktarx bl-indħil ta’ Bayeu, l-ewwel ordni importanti: xi kartuni (disinji għall-arazzi) għall-fabrika rjali ta’ Santa Barbara. Dawn l-arazzi, li kienu biex iżejnu l-kmamar tal-pranzu tal-prinċep ta’ l-Asturias (il-futur [[Karlu IV ta’ Spanja|Karlu IV]]) fil-palazz ta’ l-[[Escorial]] u fil-[[Prado]], ‘Il Goya ħadulu sa l-1778. Warajhom, bejn l-1778 u l-1780, kellu ordni ġdida tal-istess tip mill-istess Prinċep għall-arazzi għall-kamra tas-sodda u l-antikamra fil-Prado. Goya ġab il-permess biex jinċiża xi xogħlijiet ta’ [[Diego Velázquez]] u għamel xi inċiżjonijiet bl-aquatinta li malajr sar jaf bihom [[Karlu III ta’ Spanja|Karlu III]]. Dan l-istudju tax-xogħlijiet tal-pittur kbir tas-Seklu tad-Deheb kellhom influwenza qawwija fuq ix-xogħol ta’ Goya. Meta beda jaħdem għall-familja rjali, Goya sar midħla tac-ċirku ta’ l-''ilustrados'', l-"intellettwali" progressisti influwenzati mill-idejat tal-[[Illuminiżmu]]. Hekk sar jaf il-ġurista Jovellanos, li kellu rabtiet ma’ Pedro de Campomanes u l-Konti ta’ Floridablanca (li Goya fl-1783 pinġa ritratt tiegħu bil-wieqfa), l-inċiżur Sepulveda u l-finanzier Bask, François Cabarrus. Il-kanonċi tal-Pilar qabbduh ipitter waħda mill-koppli tal-Bażilka u dan qajjem l-għira ta’ Bayeu li, wara li talab ‘l ħatnu li jagħmel xi bidliet u dan ma riedx, mar jgħid lill-kanonċi bir-ras iebsa ta’ Goya li ġie imġiegħel jagħmilhom (1780-1781). Minħabba dan l-inċident Goya ma riedx ikollu x'jaqsam ma' Saragoza fejn ħatnu kellu ħafna qawwa. Fl-1783 beda jaħdem għal Don Luis, ħu r-re, u pinġilu bosta ritratti tal-familja, fosthom il-''Familja ta’ Don Luis'' (1784), ritratt ta’ grupp imdawwal b’mod intimu “chiaro-oscuro” ispirat minn [[Rembrandt]]. Don Luis miet is-sena ta’ wara, imma Goya sab patrun ieħor fil-persuna tal-markiż de Peñafiel, il-futur duka ta’ Osuna, li mpjegah bosta drabi. Bis-saħħa tal-patruni qawwijin li kellu, fl-4 ta’ Mejju 1785, laħaq direttur inkarigat tal-pittura fl-Akkademja ta’ San Fernando. === Il-pittur tar-re (1786-1808) === [[Stampa:Francisco de Goya y Lucientes 054.jpg|thumb|right|300px|''Il-Familja ta’ Karlu IV'' (1800)]] Fil-25 ta’ Ġunju 1786, Goya nħatar pittur tar-re ta’ Spanja u ftit wara kiseb ordni ġdida għal kartuni għall-arazzi tal-kamra tal-pranzu rjali u l-kamra tas-sodda tat-tfal fil-Prado. Din il-biċċa xogħol li ħadietlu sa’ 1792, tagħtu ċ-ċans li jdaħħal xi aspetti ta’ satira soċjali (dawn jidhru ċari f’ ''It-Trajbu'' u f ''Iż-Żwieġ'') li kienu diġà mbegħdin sewwa mix-xeni galanti u pjaċevoli tal-kartuni mwettqa fis-snin 1770. Fl-1788, it-tlugħ fuq it-tron ta’ [[Karlu IV ta’ Spanja|Karlu IV]] u martu [[María Luisa de Borbón-Parma (1751-1819)|María Luisa]] (li għalihom ħadem sa l-1775) saħaħ il-pożizzjoni ta’ Goya fil-Qorti, u dawn gegħluh jaċċetta t-titlu ta’ ''pittur tal-Kamra'' mis-sena ta’ wara. Fl-istess ħin minħabba l-inkwiet fuq ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]] tal-1798 (li Goya u ħbiebu kienu jaqblu ma’ xi idejat tagħha), ir-re fl-1790, dar kontra l-''Ilustrados'': Cabarrus kien arrestat, Jovellanos eżiljat, u Goya kien temporanjament imkeċċi mill-Qorti. F’Novembru ta’ l-1792 Goya marad gravi waqt vjaġġ lejn [[Cadiz]] (jista’ jkun kienet forma ta’ [[meninġite]]). Wara bosta xhur marid li ħallewh għal xi żmien parzjalment paralizzat, baqa’ dgħajjef u ttarrax għal kollox. Wara l-mewt ta’ ħatnu Bayeu, fl-1795, li kien ''l-Ewwel Pittur tal-Kamra tar-Re'', Goya talab li dan it-titlu jingħata lilu. Dan ma sarx imma fl-istess żmien, inħatar direttur tal-pittura fl-Akkademja San Fernando. Kellu jitlaq din il-kariga sentejn wara minħabba saħħtu. Fl-istess sena ltaqa’ mad-[[María del Pilar Teresa Cayetana de Silva y Álvarez de Toledo y Silva Bazán|Dukessa t’Alba]] li pinġa bosta ritratti tagħha u li jgħidu li kienet il-maħbuba tiegħu (dan l-għidut hu bbażat fuq il-fatt li kienu flimkien f’Sanlúcar de Barrameda fl-Andalusja). Kien bejn is-sekli li Goya wettaq il-kapulavuri l-iżjed magħrufa tiegħu. Fost dawn ikollna nsemmu bosta ordinijiet irjali, kif ukoll il-koppla tal-kappella rjali ta’ San Antonio de la Florida, f’Madrid (1798) u r-ritratt famuż tal-grupp tal-''Familja ta’ Karlu IV'' (1800), fejn il-pittur jagħti tislima lil ''Las Meninas'' de Velázquez. F’dak iż-żmien kien fil-quċċata tal-karriera tiegħu u fl-aħħar ingħata t-titlu ta’ ''L-Ewwel Pittur tal-Kamra'' biex jippremjawh għax-xogħol tiegħu. Kien jaħdem ukoll għall-ambizzjuż [[Manuel Godoy|Godoy]], lil-maħbuba tiegħu Goya immortalizzaha fil-pittura mġammra, ''Maja għarwiena'' (lejn 1799-1800). Fl-istess ħin li kien fil-quċċata tal-karriera tiegħu, Goya kien qiegħed juża ċertu ngann: Il-''Kapriċċi'' (''Los Caprichos''), ġabra ta’ inċiżjonijiet bl-aquaforte u bl-aquatinta ippublikati fi Frar ta’ l-1799, ġew ċensurati taħt il-pressjoni mill-[[Inkwiżizzjoni Spanjola|Inkwiżizzjoni]]. L-artista fihom żellaq, qalb ix-xbihat sinistri u enigmatiċi, fejn ħallat id-drawwiet u l-festi tal-poplu mal-fantastiku preromantiku, attakki vjolenti kontra l-arkaiżmu tas-soċjetà Spanjola fejn l-Knisja fis-sbieħ tas-seklu XIX kienet għadha toħnoq kull libertà. {| align=center ! |- | [[Stampa:Goya Maja naga2.jpg|300px|thumb|''Il-maja għarwiena'', 1790-1800.]] | [[Stampa:Goya Maja ubrana2.jpg|300px|thumb|''Il-maja liebsa'', 1802-1805.]] |} === Is-snin suwed (1808-1828) === L-invażjoni Franċiża ta’ l-1808 kellha influwenza tal-qofol fuq il-ħajja ta’ l-artista. Billi kien favur l-ideat liberali li ġabu magħhom il-Franċiżi imma kien kontra tagħhom fejn jidħol il-patrijotiżmu, Goya dam jaħsibha għal xi żmien jekk iżommx mar-reżistenza immexxija mill-Ġunta ċentrali ta’ [[Sivilja]] jew ma’ l-idejat ta’ l-1789 li ġab ir-re [[Joseph Bonaparte|Joseph]], ħu [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]]. Fis-sena 1810, li matulha beda jinċiża ''Id-diżastri tal-Gwerra'', akkuża ħarxa kontra l-kifrija Franċiża, kien qiegħed ipinġi ritratt ta’ Joseph I. Dan juri li-ġlieda li kien iħoss fih innifsu u li ftit snin wara kisbitlu l-fama ta’ ''afrancesado''.<br /> F’Ġunju ta’ l-1812, martu, Josefa Bayeu, mietet ta’ 65 sena. Xahrejn wara, il-forzi Ingliżi taħt [[Arthur Wellesley de Wellington|Wellington]] daħlu Madrid. Goya pinġa r-ritratt ta’ dak li rebaħ lill-Franċiżi u wera li kien kontra l-Franċiżi li kienu okkupaw 'l pajjiżu u li kien jappoġġa l-leġitimità nazzjonali (u, fuq kollox, liberali) immexxija mill-Cortes u l-Kunsill ta’ [[Cadiz]]. Hekk, meta dawn l-istituzzjonijiet organizzaw konkors biex ifakkru l-qawmien tal-Madrileni fit-2 ta’ Mejju 1808, Goya malajr ipproponi li ''jipperpetwa permezz tal-pinzell l-atti l-iżjed notevoli u erojċi tar-rewwixta glorjuża tagħna kontra t-tirann ta’ l-Ewropa''. Hekk fl-1814 pinġa ż-żewġ pitturi famużi ''It-Tnejn ta’ Mejju'' u ''It-Tlieta ta’ Mejju'' (1814). {| align=center ! |- | [[Stampa:El dos de mayo de 1808 en Madrid.jpg|300px|thumb|''It-Tnejn ta’ Mejju'' 1814]] | [[Stampa:El_Tres_de_Mayo,_by_Francisco_de_Goya,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|300px|thumb|''It-Tlieta ta’ Mejju'' 1814]] |} Ir-ritorn mill-eżilju ta’ Ferdinandu VII kien fl-istess ħin ħonoq kull tama ta’ monarkija kostituzzjonali u liberali li Goya kien jappoġġa. Waqt li żamm il-post ta’ ''L-ewwel pittur tal-Kamra tar-re'', Goya ħażditu r-reazzjoni iebsa li ħraxet wara li l-korp spedizzjonarju Franċiż fl-1823 kisser il-liberali. Issikkat mill-Inkwiżizzjoni għax kien pinġa l-''Maja għarwiena'' ta’ Godoy, milqut mill-ġdid mill-mard, qalbu maqtugħa bil-politka reazzjonarja tar-re li kien qiegħed jimpjegah, Goya esprima l-inkwiet u d-delużjonijiet tiegħu fil-famużi "[[Pitturi suwed]]" li kienu jżejnu l-ħitan tad-"Dar tat-Trux" (li kienet barra Madrid u li l-pittur kien xtara fl-1819). Dan l-ambjent ikraħ jispjega għaliex Goya, taparsi minħabba saħħtu telaq minn Spanja fl-24 ta’ Ġunju 1824 biex imur joqgħod Bordeaux, fejn kienu eżiljati ''afrancesados'' liberali oħra. Ma damitx ma marret toqgħod miegħu Leocadia Weiss u t-tifla tagħha, Rosario (Goya kien għex ma’ Leocadia mill-1813 u x’aktarx Rosario kienet bintu). Kien f'dan l-eżilju fi Franza li wettaq il-kollezzjoni ta’ litografi fuq is-suġġett tal-corrida bit-titlu ''It-Barrin ta’ Bordeaux'' (1825) li segwiet is-sensiela fuq il-''Corrida'' li kienet dehret fl-1816. Goya miet fl-età ta’ 82 sena, f’Bordeaux fil-lejl tal-15 t’April 1828. == Xi Xogħlijiet == === Pitturi === * ''Il-Glorja'', 1771, (knisja tal-Kartużjani ta' Aula Dei) * ''L-umbrellina'', 1777, (Mużew tal-Prado), arazzi, pittura * ''Id-Dukessa ta’Osuna'', 1888 * ''Don Manuel Osorio de Zuniga'', 1788, (New york, Metropolitan Museum of Arts) * ''Il-Markiża de la Solana'', 1793, (Mużew tal-Louvre) * ''Awtoritratt'', 1794 (Castres, Mużew Goya) * ''Id-Dukessa t’Alba bit-tifla sewda żgħira li kienet addottat'', disinn 1796-1797, (Mużew tal-Prado) * ''Ferdinand Guillemardet'', 1798, (Mużew tal-Louvre) * ''Il-Miraklu tal-Qaddis'', 1798, fresco fil-koppla tal-knisja ta’ San Antonio de la Florida. * ''Il-Kuraġġjuż Rendon iniggeż il-barri'', sensiela fuq il-Corrida, (Museum of Fine Arts, Boston) * ''Il-Familja ta’ Karlu IV'', 1801, (Mużew tal-Prado) * ''Il-Majas fil-gallarija'', 1810, (New York, Metropolitan Museum of Arts) * ''Il-mara bl-imrewħa'', 1805-1810, (Mużew tal-Louvre) * ''Dona Isabel Cobos de Porcel''; 1806, (National Gallery Londra) * ''Señora Sabasa y García, 1808, (Washington, National Gallery) * ''Il-Kolossu'', 1808, (Mużew tal-Prado) * ''Maja Liebsa'', (1797-1799) * ''Maja Għarwiena'', 1800, (Mużew tal-Prado) * ''Mara qiegħda taqra ittra'', 1814-1818, (Mużew ta’ Lille) * ''It-Tnejn ta’ Mejju'', jew (it-2 ta’ Mejju f’Madrid) 1814, (Mużew tal-Prado) * ''It-Tlieta ta’ Mejju'', jew (it-3 ta’ Mejju f’Madrid) 1814, (Mużew tal-Prado) * ''Dehra Fantastika'' (pittura sewda), (1819), (Mużew tal-Prado) * ''Is-Sabat tas-sħaħar'' (pittura sewda), 1820, (Mużew tal-Prado) * ''Il-Ħallieba ta' Bordeaux'', 1827, (Mużew tal-Prado) * ''Il-Kontessa de Chinchon'', 1800 * 43 arazzi maħdumin fil-fabrika rjali ta’ Santa Barbara (mill-1775 sa l-1792), (Mużew tal-Prado) === Inċiżjonijiet u Disinji === * ''Id-diżastri tal-Gwerra'', 1810 * ''Il-Kolossu'', 1815, Pariġi, Bibliothèque Nationale * ''Il-Bandla'', 1798, disinn (New york, Metropolitan Museum of Arts) * ''L-irqad tar-raġuni jwelled il-mostri'' ("El sueño de la razon produce monstruos"), 1797-1798, sensiela il-Kapriċċi, (Boston, Museum of Fine Arts) * ''Pariri Sbieħ'', sensiela il-Kapriċċi, 1793-1798 === Gallerija Awtoritratti === <gallery> Image:Goya self portrait (1771-75).jpg|<center>''lejn 1773''</center> (Agen) Autorretrato de Goya (1783) - Musée des Beaux-Arts d'Agen.jpg|<center>''1783''</center> Image:Autorretrato de Goya (1795).jpg|<center>''1795''</center> Stampa:Goya portrait.jpg|<center>''1798''</center> Image:Francisco Goya y Lucientes Pintor.jpg|<center>''1797-98 kif deher fuq il-frontispizju tal-"Kapriċċi" ''</center> (Castres) Autoportrait aux lunettes, Francisco de Goya y Lucientes, Musée Goya.jpg|<center>''1798''</center> Stampa:Goya selfportrait.jpg|<center>''lejn 1800''</center> Image:Self-portrait_at_69_Years_by_Francisco_de_Goya.jpg|<center>''1815''</center> </gallery> === Gallerija === <gallery> Image:Queen María Luisa in a Mantilla by Goya (Royal Palace of Madrid).jpg|<center>''Ir-reġina Maria Luisa'' (1814)</center> Image:Goja Kukla.jpg|<center>''It-Trajbu''<br />(1791-1792)</center> Image:Goya Alba1.jpg|<center>''Id-dukessa t’Alba'' <br />(1795)</center> Image:Francisco de Goya y Lucientes 036.jpg|<center>Dettal mill-koppla ta’ San Antonio de la Florida (1798)</center> Image:Doña Isabel Cobos de Porc by Francisco Goya.jpg|<center>''Doña Isabel'' </center> Image:The Giant by Goya.jpg|<center>''Il-Kolossu''</center> Image:Francisco Goya - Portrait of Ferdinand VII of Spain in his robes of state (1815) - Prado.jpg|<center>''Ferdinandu VII<br /> bl-ilbies tal-qorti'' (1815)</center> Image:Francisco José de Goya - The Repentant St. Peter - Google Art Project.jpg|<center>''San Pietru jindem'' (1823-1825)</center> Image:Francisco de Goya - El tío Paquete.jpg|<center>''Tio Paquete'' <br />(1820)</center> Image:Goya Two Women.jpg|<center>''Żewġ nisa <br />u raġel'' <br />(1820-1821)</center> Image:Francisco_de_Goya_y_Lucientes_-_Witches'_Sabbath_-_WGA10007.jpg|<center>''Is-Sabat tas-sħaħar''</center> Image:El Aquelarre.jpg|<center>''Is-Sabat'', <br />pittura sewda, <br />(1820-1823), Prado </center> Image:El cacharrero, por Francisco de Goya.jpg|<center>''Il-Bejjiegħ tal-fajjenza'' (1778)</center> Image:Goya - Die Weinlese - 1786.jpeg|<center>''Il-Ħarifa'' jew ''il-Ġbir ta’ l-Għeneb'' (1786-1787) wieħed mis-sensiela ta’ kartuni għall-arazzi li turi ''L-Erba’ Staġuni''</center> Image:Goya - Caprichos (43).jpg|<center>''l-irqad tar-raġuni jwelled il-mostri'' (''Kapriċċ'' 43, 1797-98)</center> Image:Goya War3.jpg|<center>''Hawn qatt iżjed'' (''Id-Diżastri tal-Gwerra'' 36, lejn 1812)</center> Image:Duke of Wellington 2.jpg|<center>''Id-Duka ta' Wellington''</center> Image:Goya Dog.jpg|<center>'Il-Kelb', wieħed mill-"Pitturi suwed" (1820-1823) tad-"Dar tat-Trux"</center> </gallery> == Ħoloq Esterni == {{Commons|Francisco de Goya y Lucientes}} {{wikiquote}} * InfoGoya, ''[https://web.archive.org/web/20080502141843/http://goya.unizar.es/infoGoya/MainMenu.html Portal]'' — ''[http://goya.unizar.es/InfoGoya/General/Indice.html Indiċi sistematiku]'' — ''[https://web.archive.org/web/20090402070807/http://goya.unizar.es/Infogoya/Vida/Cronologia.html Kronoloġija ta' Francisco de Goya]'' — ''[http://goya.unizar.es/InfoGoya/Obra/Catalogo_/Pintura_/LienzosIdx.html Indiċi Kronoloġiku tal-pitturi tiegħu (katalgu)]'', inizjattiva ta' l-[[Universidad de Zaragoza|Università ta' Zaragoza]]. * Colegio Miraflores, ''[http://www.mflor.mx/materias/temas/goya/goya.htm Goya]'', [[Messiku]]. * Allart.com, [http://www.all-art.org/history372-5.html Frammenti, E. L. Buchholz (''Life and Work''), K. Reichold, B. Graf (''A Reflection of Horror'') mill-Encyclopaedia Brittanica (''Francisco Goya'')] * TheArtWolf.com, [http://www.theartwolf.com/goya_black_paintings_es.htm Rekostruzzjoni virtwali ta' kif kienu mdendlin il-"pitturi suwed" fid-Dar tat-Trux] ([http://www.theartwolf.com/goya_black_paintings_extended_es.htm Verżjoni estiża]). * Ayuntamiento de [[Aragón]], ''[https://web.archive.org/web/20081006113753/http://www.encomix.es/~dga/expogoya/realimag.htm Realidad e Imagen: Goya 1746–1828]'', katalgu tal-wirja tal-250 aniversarju ta' Goya. * Ayuntamiento de [[La Puebla de Alfindén]], [http://www.almendron.com/arte/pintura/goya/obras_goya/obras_goya.htm Realidad e Imagen: Goya, 1746–1828]'', 59 xogħol ta' Goya b'analisi korrispondenti * Web Gallery of Art, ''[http://www.wga.hu/html/g/goya/index.html GOYA Y LUCIENTES, Francisco de]'', katalgu tal-pitturi * Allpaintings.org, ''[http://www.allpaintings.org/v/Romanticism/Francisco+Jose+de+Goya/ Francisco José de Goya]'', Bijografija u katalgu tal-pitturi * Biblioteca Zeno, ''[https://web.archive.org/web/20080803192551/http://www.zeno.org/Kunstwerke/A/Goya+y+Lucientes,+Francisco+de Goya y Lucientes, Francisco de]'', katalgu tax-xogħlijiet * Biblioteca Zeno, ''[https://web.archive.org/web/20081207153049/http://www.zeno.org/Kunstwerke/A/Goya+y+Lucientes,+Francisco+de/Zeichnungen/01 Goya y Lucientes, Francisco de]'', katalgu ta' l-inċiżjonijiet * Javier Docampo Capilla, ''[https://web.archive.org/web/20090325022558/http://www.bne.es/productos/Goya/home_goya.html Wirja Virtwali ta' Goya]'', [[Biblioteca Nacional de España]]. * Juan Carrete Parrondo, Ricardo Centellas Salamero y Guillermo Fatás Cabeza, ''Goya ¡Qué valor!'' [http://www.almendron.com/arte/pintura/goya/estampas/estampas.htm <nowiki>[Estampas: Caprichos. Desastres. Tauromaquia. Disparates.]</nowiki>], Zaragoza, Caja de Ahorros de la Inmaculada, 1996. ISBN 84-88305-35-4. {{DEFAULTSORT:Goya y Lucientes, Francisco de}} [[Kategorija:Pitturi Spanjoli|Goya Francisco]] [[Kategorija:Twieldu fl-1746]] [[Kategorija:Mietu fl-1828]] bq4oa5fyszgp4wm4umbpscvnj4nndme 0 18635 332713 330705 2026-10-11T02:38:32Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332713 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = KS Flamurtari Vlorë |stampa = [[Image:Flamurtari Vlorë.png|160px]] |ismijiet_oħra = |isem_sħiħ = Klubi Sportiv Flamurtari Vlorë |grawnd = [[Stadiumi Flamurtari]], [[Vlorë]] |jesa' = 9,500 |fundazzjoni = 23 ta' Marzu, 1923 |president = |kowċ = |kampjonat = [[Superliga Albaniża]] |staġun = |pożizzjoni = |sit_elettroniku = http://www.skflamurtari.com/ |pattern_la1=_fla12h |pattern_b1=_Lancianohome1213 |pattern_ra1=_fla12h |pattern_sh1=_acg12a |pattern_so1=_band_black |leftarm1=000000 |body1=FF0000 |rightarm1=000000 |shorts1=000000 |socks1=FF0000 |pattern_la2=_sui10a |pattern_b2 =_ecv09A |pattern_ra2 =_sui10a |pattern_sh2=_acg12h |pattern_so2=_band_black |leftarm2 =FFFFFF |body2=FFFFFF |rightarm2=FFFFFF |shorts2=FFFFFF |socks2=FFFFFF }} '''Klubi Sportiv Flamurtari Vlorë''' jew '''KS Flamurtari Vlorë''' huwa [[klabb tal-futbol]] [[Albanija|Albaniż]] li huwa bbażat ġewwa [[Vlorë]]. Huma jilgħabu fis-[[Superliga Albaniża]], l-ogħla diviżjoni fil-futbol Albaniż. Il-grawnd tagħhom huwa [[Stadiumi Flamurtari]]. Huma ġew ibbażati fl-1925, huma wieħed mill-eqdem klabbs tal-futbol fl-Albanija u t-tieni l-eqdem fil-belt ta ' Vlore. Fl-istorja twila ta' 89-sena, il-klabb rebaħ is-Superliga Albaniża fl-1991 u rebħu tlett darbiet it-Tazza Albaniża (1985, 1988, 2009). Huwa meqjusin li għandhom l-aktar suċċess fost il-klabbs tal-futbol Albaniżi domestikament u l-aktar suċċessivi fil-kompetizzjonijiet Ewropej, wara li kien laħqu l-aħħar sittax fl-istaġun 1987-1988 tal-[[UEFA Cup]]. Il-mottu tal-klabb huwa ''Kuqezi Gjithmone Kudo'', li jfisser Aħmar u Iswed Għal Dejjem u Kullimkien, filwaqt il-kuluri tradizzjonali tal-klabb huma aħmar u iswed. Ir-rivali prinċipali tal-klabb huma [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] u [[KF Tirana|Tirana]]. ==Storja== ===Fondazzjoni għat-Tieni Gwerra Dinjija=== KS Flamurtari Vlorë kienu fundati fit-23 ta'Marzu 23, 1923 bl-isem ta' ''Shoqeria Sportive Vlorë'' b'[[Milto Korcari]] bħala l-ewwel President tal-klabb, filwaqt li Malo Ismaili kellu rwol ta' segretarju u Faslli Zoga dak ta' finanzjatur. Il-klabb kien maħluq biex jagħmel l-isports speċjalment tal-futbol kien aktar organizzat u aktar popolari. Il-bżonnijiet finanzjarji tal-klabb kien kopert mid-donazzjonijiet mingħand il-membri jew minn attivitajiet differenti organizzati fil-belt ta' [[Vlorë]]. Shoqeria Sportive lagħbu l-ewwel logħba tal-futbol kontra [[Shoqëria Sportive Jeronim de Rada]], tim lokali maħluq minn studenti minn Vlorë. Il-logħba spiċċat fid-dro ta' 2–2. Il-gowls għal Shoqeria Sportive kienu skorjati minn Adem Gavani u Hazbi Tepelena. Matul l-1920ijiet, il-klabb lagħab diversi logħob ta ħbiberija ma 'timijiet oħra Albaniżi u barranin. L-interessanti kienu l-logħbiet kontra [[SK Crnogorac Cetinje]] u t-tim tal-futbol ta' [[Livorno Naval Institute]] meta rebħulhom 1–0 u 3–2 rispettivament. Shoqeria Sportive Vlorë kien membru fundatur tal-[[Albanian Football Association]] u pparteċipa fl-ewwel kampjonat. L-ewwel logħba uffiċjali tagħhom kienet kontra [[KS Skënderbeu Korçë]] ġewwa Vlorë u ntemmet b'rebħa ta '2-0. L-ewwel kaptan tat-tim f'logħba uffiċjali kien [[Jani Kosta]]. Fl-ewwel kampjonat Shoqeria Sportive spiċċaw l-aħħar fil-klassifika b'żewġ rebħiet bis (kontra. Skënderbeu f'darhom, 2-0, u kontra. [[KF Elbasani|Urani Elbasan]] barra min darhom, 2-1),żewġ dros (kontra. Skënderbeu barra min darhom, 0-0, u kontra. [[KS Vllaznia Shkodër|Bashkimi Shkodran]] f'darhom, 1-1) u sitt telfiet. Fil-kampjonat tal-1931 Shoqeria Sportive lagħbu fi Grupp A kontra [[KF Tirana|Tirana]] u [[KS Vllaznia Shkodër|Bashkimi Shkodran]] biex b'hekk ġabru rebħa f'darhom kontra Bashkimi Shkodran u tlett telfiet, b'differenza tal-gowls negattiv ta' 4-9. Huma spiċċaw fl-aħħar post fil-klassifika filwaqt li huma ġew relegati għal-[[L-Ewwel Diviżjoni Albaniża|Kategoria e Dyte]]. Shoqeria Sportive tfasslu biex jilagħbu għall-istaġun li jmiss fi Grupp C tal-''Kategoria e Dyte'' kontra [[SK Përmeti|Leka i Madh Permet]], [[Sportklub Narta]] u [[KS Luftëtari Gjirokastër|Shqiponja Gjirokastër]]. Il-kampjonat ntemm b'suċċess kif it-tim kien inkurunat ċampjin ta' Grupp C u b'hekk kwalifikaw għall-finali tal-play-off kontra ċ-ċampjin ta' Grupp B, [[KS Besa Kavajë|Sportklub Kavajë]]. Il-logħba spiċċat 3-1 favor Sportklub Kavajë, li tfisser li Shoqeria Sportive jibqgħu għal sena oħra fit-Tieni Diviżjoni. Fil-kampjonat ta wara [[KS Delvina|Nimet Abazi Delvinë]] u [[SK Himarë|Vetëtima Himarë]] daħlu fil-kompetizzjoni, filwaqt li Sportklub Narta rtiraw. L-istaġun wera għal darb'oħra s-superjorità tal-tim l-aħmar u l-iswed kontra l-avversarji tat-Tieni Diviżjoni, billi spiċċaw għal darb'oħra fil-quċċatta ta' Grupp C u żguraw il-promozzjoni. Fil-finali kontra [[KF Elbasani|Sportklub Elbasan]], li tiddetermina r-rebbieħ tal-Tieni Diviżjoni, Shoqeria Sportive tilfu 4-3 bl-aggregat, b'hekk huma spiċċaw runners-up. Fl-1934 bdew problemi kbar għat-tim u ntemmew f'agħar modi possibbli, kienu ġew dro biss ma ''Kuqezinjte'' u tilfu l-bqija tal-logħob, li d-differenza tal-gowl kien -32. Ir-rivoluzzjoni totali kien meħtieġa u ġiet fl-1935, meta l-President tal-klabb intgħażel Kristaq Strati. Huwa malajr organizza l-istaff u għamel affiljazzjonijiet mat-timijiet dilettanti lokali ta' Vlore, b'hekk jiżguraw il-players żgħażagħ b'talent. It-tim biddel il-mod ta' logħob u aktar iffokaw fuq it-teknika u l-veloċità u ħolqu stil ta 'logħob għalihom stess grazzi għax-xogħol li sar permezz ta 'attivist bikri tat-tim, Besim Qorri. Biex jintemm ir-rivoluzzjoni fit-tim, il-Bord iddeċieda li jbidel l-isem tat-tim minn ''Shoqëria Sportive Vlorë'' għal ''Shoqata Sportive Ismail Qemali''. L-istaġun ta wara ppruvaw ikunu aktar pożittivi u Sh.S. Ismail Qemali spiċċa s-seba post minn tmien timijiet, iżda din id-darba bi tliet rebħiet, tlett dros u tmiem telfiet b'differnza tal-gowl -21 (GF 14 - GA 35). Anki jekk it-tim kellu xi riżultati kbar matul l-istaġun, l-aktar mument memorabbli huwa r-rebħa ta' 0-2 barra min darhom [[KS Elbasani|Bashkimi Elbasanas]], xorta m'evitawx ir-rekord 11-0 kontra r-rivali [[KF Tirana|Tirana]]. Fil-kampjonat tal-1937 kien kważi l-istess bħal-istaġun ta' qabel meta spiċċaw id-9 minn 10 timijiet, li ħallew warajhom lil-[[Tomori Berat]] grazzi differenza ta' gowl wieħed. Fis 7 ta' April 7, 1939, Albanija ġiet attakkata mill-[[Italja]] u saret protettorat Taljan. Madankollu, l-invażuri kienu attenti biex iżommu l-futbol għaddej u b'hekk il-kampjonat tal-1939 beda f'Ġunju. Huwa kellhu format stramb kif tmien timijiet kienu separati fi gruppi ta' 4 u kienu jiżvolġu is-sistema tan-knock-out b'logħob ta' żewġ legs biex jikkwalifikaw għas-semifinali. ''Sh.S. Ismail Qemali'' ġie mfassal biex jilagħab kontra [[KS Teuta Durrës|Teuta]]. L-ewwel logħba kienet intlagħbet f'Kavajë fit-2 ta' Ġunju u spiċċat fid-dro ta' 1-1 draw. It-tieni logħba intlagħbet fil-grawnd ''Shallvare'' ġewwa [[Tirana]] fis-6 ta' Awwissu, 1939 u spiċċat fl-iskor ta' 3-2 favur Teuta. Din il-logħba kienet speċjali minħabba li kienet waħda mill-logħbiet tal-futbol kmieni li ġew trasmessi fuq [[Radio Tirana]], minn leġġenda ġurnalist Albaniż [[Anton Mazreku]]. Iżda din ma kienitx l-unika ħaġa biss li għamlet il-logħba "speċjali". Wara t-tmiem tal-logħba, ''Sh.S. Ismail Qemali'' appellaw kontra r-riżultat, pretendu li l-aħħar minuti tal-logħba kienu lagħbu fid-dlam totali u r-riżultat kien affettwat min-nuqqas ta 'dawl. Il-Kummissjoni Teknika ddeċidiet li l-logħba terġa tintlagħab. Fl-10 ta' Settembru, 1939, għal darb'oħra fil-grawnd ''Shallvare'' iż-żewġ timijiet ppruvaw jeliminaw lil xulxin imma [[KS Teuta Durrës|Teuta]] kienu superjuri u rebħu l-logħba b'żewġ gowls min fuq. Dan fisser Sh.S. Ismail Qemali ġew eliminati mill-kompetizzjoni. === 1945–1980 === F'Novembru 1944, Shoqata Sportive Ismail Qemali reġgħaw lura. Il-kampjonat beda fis-16 ta' Settembru, 1945 u l-klabb kien lagħab kontra [[KS Vllaznia Shkodër|Vllaznia]]. SH.S. Ismail Qemali tilfu 1–0. Fl-istaġun 1945 ra t-tim jispiċċa fir-4 post minn 6 timijiet fil-kampjonat. Fit-22 ta' Ġunju 1946, il-klabb bidel ismu għal ''Klubi Sportiv Flamurtari Vlorë''. Fl-istaġun 1946 ra lil Flamurtari jieħdu l-promozzjoni wara li rebħu l-Grupp B tal-Ewwel Diviżjoni. Il-finali ntlagħab f'żewġ legs, wieħed fi [[Vlorë]] u l-ieħor ġewwa [[Shkodër]]. Flamurtari tilfuhom it-tnejn bl-aggregat ta' 5–0. Fl-1948, Flamurtari lagħbu għal darb'oħra fil-finali, iżda tilfu wkoll ma [[KF Partizani Tirana]], 6–2 f'[[Qemal Stafa]]. Fl-1951, il-klabb reġa bidel ismu ''Puna Vlorë'', fl-1958, il-klabb uża l-isem għal darb'oħra ''Flamurtari''. Fl-1954 Flamurtari ipparteċipaw fl-Spartak Cup u rebħu l-kompetizzjoni wara li għelbu lil [[KS Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] 6–0, [[KS Teuta]] u [[KS Pogradeci|Ylli i Kuq Pogradec]] 2–0. Wara li laħqu d-doppju tal-finali tal-kampjonat, Fl-1960 għamluha fil-finali tat-[[Tazza Albaniża]]. Fl-ewwel rawnd li lagħbu kontra [[KS Pogradeci|Ylli i Kuq Pogradec]] li Flamurtari għelbuhom fiż-żewġ legs. Fit-tieni rawnd Flamurtari ġew imfassla kontra [[KS Besa Kavaje]]. Fiż-żewġ lobgħiet ġew dro u b'hekk kellhom immorru għal ħin żejjed. Wara 90 minuta li lagħbu ġewwa [[Kavaje]] u 135 minuta ġewwa [[Vlorë]], iż-żewġ timijiet kienu pari. Flamurtari għaddew mit-2 rawnd grazzi għar-regola tal-korners: it-tim li kellu l-aktar korners jikkwalifika. Dawn kienu 8 u 5 favur Flamurtari. Fit-tielet rawnd Flamurtari lagħbu kontra [[KS Skenderbeu Korce]]. Fl-ewwel logħba ġewwa [[Vlorë]] spiċċat rebħa ta' 3–0 favur Flamurtari. F'[[Korce]], fil-logħba ta' tieni leg, [[KS Skenderbeu Korce]] kellhom vantaġġ ta' 3 gowl fil-ħin tal-mistrieħ. Fit-tieni parti Flamurtari għamlu waħda mill-akbar ''comebacks'' fl-istorja tal-[[Futbol fl-Albanija|futbol Albaniż]] meta rebħu bl-iskor ta' 4–3. Fil-finali t-tim lagħab kontra [[KS Dinamo Tirana]] iżda tilfu 1–0 wara logħba diffiċli. Fis-snin ta wara kienu kważi l-istess għat-tim, jispiċċaw dejjem f'nofs il-klassifika. === Is-snin tad-deheb === Fit-1980ijiet Flamurtari kisbu l-istatus tagħhom preċedenti bħala wieħed mill-akbar ismijiet fil-[[Futbol fl-Albanija|futbol Albaniż]]. Flamurtari spiċċaw fit-tmien post fl-istaġun 1980–81, iżda fl-istaġun ta' wara kisbu t-tieni post, runners-up taħt [[SK Tirana]]. Matul l-istaġun Flamurtari baqgħu bla telfa fil-logħbiet kollha li lagħbu f'darhom fil-kompetizzjonijiet kollha. Fl-1981 Flamurtari pparteċipaw għall-ewwel darba fit-tazza internazzjonali, it-[[Tazza Balkana]]. Huma lagħbu kontra [[AEK Athens FC|AEK Athens]] iżda huma tilfu 3–2 fl-[[Stadju Olimpiku (Ateni)|Istadju Olimpiku]] ta' [[Ateni]]. Huma spiċċaw it-tieni fil-grupp tagħhom b'żewġ rebħiet u żewġ telfiet,li kisbu 7–8 gowls fil-proċess. Fl-1983–84 Flamurtari għal darb'oħra laħqu l-finali tat-Tazza Albaniża iżda tilfu f'Tirana. Fl-istaġun ta' wara, Flamurtari rebħu t-Tazza Albaniża. Huma għelbu lil [[KF Partizani Tirana|KF Partizani]] u b'hekk sostnew l-ewwel trofew professjonali tagħhom. Fl-1985–86, Flamurtari spiċċaw it-tieni fil-kampjonat li tilfu t-trofew b'differnza ta' gowl wieħed ma [[KS Dinamo Tirana|Dinamo Tirana]]. Irfinar fit-2 post fil-kampjonat, Flamurtari daħlu fil-[[UEFA Cup]]. Huma kienu abbozzati kontra [[FC Barcelona]]. Flamurtari kienu eliminati mingħajr telfa (1–1 ġewwa [[Vlorë]], 0–0 ġewwa [[Barċellona]]) grazzi tal-regola tal-gowls barra mid-dar. Flamurtari wrew is-saħħa tagħhom billi ġew fl-ewwel logħba ġewwa Barċellona u ħadu l-vantaġġ fis-26 minuta ġewwa Vlorë, imma FC Barcelona skurjaw gowl tard u kkanċellaw lil Flamurtari. F'dak istaġun Flamurtari għal darb'oħra biex spiċċaw fit-tieni post u leħqu il-finali tat-[[Tazza Albaniża]] li tilfu bl-aggregat ta' 4–3 kontra [[KS Vllaznia Shkodër|Vllaznia]]. Wara staġun perfett dawn kienu kisbu d-dritt li jilagħbu għat-2 sena konsekuttiva fil-[[UEFA Cup]]. Fl-ewwel rawnd kellhom jilagħbu kontra [[FK Partizan]]. Wara rebħa ta' 2–0 ġewwa Vlorë, riżultat kbir ta' awtogowl ta' Rrapo Taho, Flamurtari kienu qedgħin jilgħabu fl-[[Stadion Partizana|Istadju Narodna Armija]] fit-30 ta' Settembru 1987. [[FK Partizan|Partizan]] kellhom vantaġġ ta' żewġ gowls sa 76 minuta meta [[Sokol Kushta]] skurja l-gowl li ħa lil Flamurtari fir-rawnd ta' wara. Fit-tieni rawnd Flamurtari tfasslu kontra [[Wismut Aue]]. L-ewwel logħba ġewwa [[Aue]], Flamurtari tilfu 0–1 li ġew miċħuda ħafna drabi mill-gowler Weisflog, madankollu fit-tieni leg ma kien hemm xejn x'tagħmel għall-Aue hekk kif Flamurtari rebħu 2–0 f'darhom. Fit-tielet rawnd Flamurtari kienu abbozzati mill-ġdid kontra [[FC Barcelona]]. L-ewwel leg kien lagħbuh ġo [[Camp Nou]] fil-viċin ta' 35,000 spettaturi fil-25 ta 'Novembru. Flamurtari skorjaw fl-ewwel parti u l-atturi marru għall-waqfa b'vantaġġ ta' gowl wieħed. Fit-tieni parti Barcelona ugwalizzaw b'gowl kontroversjali. Wara l-gowl Flamurtari kienu ixxukkjati u kkonċedew tliet gowls f'5 minuti. Il-logħba spiċċat 4–1 favur FC Barcelona. L-itwal avventura Ewropea ta' Flamurtari intemmet wara t-tieni leg. Flamurtari rebħu b'mod storiku 1-0 kontra l-ġganti Spanjoli, Barcelona marra fir-rawnd ta' wara billi rebħu 4–2 bl-aggregat. Fl-istess staġun Flamurtari marru fit-triq kollha biex rebħu t-[[Tazza Albaniża]], wara li rebħu lil-[[KF Partizani Tirana|KF Partizani]] 1–0, u żguraw it-2 titolu tat-tazza tagħhom. Fl-1989 Flamurtari lagħbu fil-[[Cup Winners Cup]] kontra [[Lech Poznań]]. Wara żewġ logħbiet Flamurtari kienet eliminata billi jitilfu kemm ġewwa darhom u kemm barra min darhom, 4–2 bl-aggregat. Fil-[[Superliga Albaniża|Kategoria Superiore]] t-tim spiċċa fit-tielet post. Sempliċiment sena wara li Flamurtari għollew għall-ewwel darba fl-istorja tagħhom it-titlu tal-[[Albanian Superliga|Kategoria Superiore]]. Wara xi riżultati sturdamenti matul l-istaġun (inklużi li rebħu lir-runners-up Partizani 3–0 u t-tim tat-tielet post [[KS Vllaznia Shkodër|Vllaznia]] 5–2), huma rebħu l-kampjonat b'sitt punti vantaġġ. Fl-istess sena huma rebħu wkoll is-[[Supercup Albaniża]]. === 1990ijiet === Wara l-waqgħa tal-komuniżmu, Flamurtari kellhom mumenti diffiċli. Ħafna plejers ħallew il-klabb u marru jilagħbu barra. Fl-istaġun 1991–92 il-klabb beda l-kampjonat b'6 punti nieqsa minħabba irregolaritajiet finanzjarji. Flamurtari spiċċaw fit-tieni post fil-[[Albanian Superliga|Kategoria e Pare]]. Fl-istaġun ta' wara l-klabb iffaċċjaw kriżi kbira li spiċċaw it-13-il post minn 16-il tim. Iżda t-tim tjieb ħafna u ġab plejers ġodda ħafna minn-nursery. Fl-istaġun 1993–94 ra lil Flamurtari jispiċċaw it-tieni post li għamlu l-[[Stadiumi Flamurtari|Istadju Flamurtari]] fortizza, rebħu 9 u 4 dros minn 13-il logħba li lagħbu f'darhom, imma barra minn darhom kellhom xi riżultati ħorribbli li spiċċaw b'telfa ta' 5–0 kontra [[KF Laçi]]. Fiż-żewġ staġuni ta' wara Flamurtari spiċċaw fir-4 post. Fl-1996–97 kien l-aħjar staġun għal Flamurtari wara l-waqgħa tal-komuniżmu. It-tim kellu bidu tajjeb fl-istaġun bi tmien rebħiet fl-ewwel disa logħbiet. Li spiċċaw l-ewwel fażi fl-ewwel post, Flamurtari bdew it-tieni fażi waqt li l-[[Albanija]] kienu sofru l-irvellijiet tal-1997. Flamurtari kienu qedin fil-vantaġġ tal-kampjonat tal-ġimgħa u ġew sospiżi u l-Albanian Football Association iddeċidew li jilagħbu l-logħob ġewwa [[Tirana]], Flamurtari ma setgħux jaffordjaw minħabba l-periklu. Allura, l-Albanian Football Association iddeċieda li l-kampjonat se jmurr għall-[[KF Tirana]] filwaqt li Flamurtari kisbu t-tielet post. ==Unuri== ===Unuri Maġġuri=== *'''[[Superliga Albaniża]]: 1''' ::1991 *'''[[Tazza Albaniża]]: 3''' ::1985, 1988, 2009 *'''[[Supercup Albaniża]]: 2''' ::1990, 1991 *'''Tazza Spartak : 1''' ::1954 ===Unuri Minuri=== *'''Tazza tal-Partit tal-Labour tal-Albanija: 1''' ::1976 *'''Tazza tat-Trejdjunjins tal-Albanija: 1''' ::1948 *'''Tazza tal-Ġurnal "Bashkimi": 3''' ::1962, 1963, 1987 *'''Trofew Norga Beer: 1''' ::2007 ==Parteċipazzjoni fl-Ewropa== {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Pajjiż ! Klabb ! Home ! Away |- |[[UEFA Cup Winners' Cup 1985–86|1985–86]] |[[UEFA Cup Winners' Cup]] |1R |{{flagicon|FIN}} |[[HJK Helsinki]] |1–2 |2–3 |- |[[UEFA Cup 1986–87|1986–87]] |[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|ESP}} |[[FC Barcelona]] |1–1 |0–0 |- |rowspan="3"|[[UEFA Cup 1987–88|1987–88]] |rowspan="3"|[[UEFA Cup]] |1R |{{flagicon|SRB}} |[[FK Partizan Beograd]] |2–0 |1–2 |- |2R |{{flagicon|GER}} |[[Wismut Aue]] |2–0 |0–1 |- |3R |{{flagicon|ESP}} |[[FC Barcelona]] |1–0 |1–4 |- |[[UEFA Cup Winners' Cup 1988–89|1988–89]] |[[UEFA Cup Winners' Cup]] |1R |{{flagicon|POL}} |[[Lech Poznań]] |2–3 |0–1 |- |[[UEFA Cup Winners' Cup 1990–91|1990–91]] |[[UEFA Cup Winners' Cup]] |1R |{{flagicon|GRE}} |[[Olympiacos F.C.|Olympiacos Piraeus]] |0–2 |1–3 |- |[[European Cup 1991–92|1991–92]] |[[UEFA European Cup]] |1R |{{flagicon|SWE}} |[[IFK Göteborg]] |1–1 |0–0 |- |[[UEFA Cup Winners' Cup 1996–97|1996–97]] |[[UEFA Cup Winners' Cup]] |RK |{{flagicon|SVK}} |[[ŠK Futura Humenné|Humenné]] |0–2 |0–1 |- |[[UEFA Europa League 2009–10|2009–10]] |[[UEFA Europa League]] |2RK |{{flagicon|SCO}} |[[Motherwell FC|Motherwell]] |1–0 |1–8 |- |[[UEFA Europa League 2011-12|2011–12]] |[[UEFA Europa League]] |1RK |{{flagicon|MNE}} |[[FK Budućnost Podgorica|FK Budućnost]] |1–2 |3–1 |- | | |2RK |{{flagicon|CZE}} |[[FK Jablonec 97]] |0–2 |1–5 |- |[[UEFA Europa League 2012-13|2012–13]] |[[UEFA Europa League]] |1RK |{{flagicon|HUN}} |[[Budapest Honvéd FC|Budapest Honvéd]] |0–1 |0–2 |} * '''RK''' = Rawnd tal-Kwalifikazzjoni * '''1R''' = L-ewwel Rawnd == Kowċis == * {{flagicon|Albanija}} [[Bejkush Birçe]] * {{flagicon|Albanija}} [[Leonidha Çuri]] * {{flagicon|Albanija}} [[Skënder Ibrahimi]] * {{flagicon|Albanija}} [[Edmond Liçaj]] * {{flagicon|BUL}} [[Nikolai Arabov]] * {{flagicon|CRO}} [[Slavko Kovačić]] (Mar 2008–Mejju 9) * {{flagicon|Albanija}} [[Eqerem Memushi]] (Lul 2009–Set 09) * {{flagicon|Albanija}} [[Gugash Magani]] (Set 2009–Lul 11) * {{flagicon|Albanija}} [[Edmond Lutaj]] (Aww 2011–Diċ 11) * {{flagicon|Albanija}} [[Shkëlqim Muça]] (Diċ 2011–Aww 12) * {{flagicon|Spanja}} [[Julian Rubio]] (Set 2012–Diċ 12) * {{flagicon|Albanija}} [[Ernest Gjoka]] (Diċ 2012–) == Plejere notevoli == {{col-begin-small}} {{col-3}} ;Albanija *{{flagicon|Albanija}} [[Ilir Alliu]] *{{flagicon|Albanija}} [[Nesti Arapi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Ardian Behari]] *{{flagicon|Albanija}} [[Luan Birçe]] *{{flagicon|Albanija}} [[Loro Boriçi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Agim Bubeqi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Alban Bushi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Geri Çipi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Kreshnik Çipi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Leonidha Çuri]] *{{flagicon|Albanija}} [[Spiro Çurri]] *{{flagicon|Albanija}} [[Viktor Daullja]] *{{flagicon|Albanija}} [[Gjergj Dëma]] *{{flagicon|Albanija}} [[Ilir Dibra]] *{{flagicon|Albanija}} [[Johan Driza]] *{{flagicon|Albanija}} [[Ervin Fakaj]] *{{flagicon|Albanija}} [[Alfred Ferko]] *{{flagicon|Albanija}} [[Latif Gjondeda]] *{{flagicon|Albanija}} [[Mexhit Haxhiu]] *{{flagicon|Albanija}} [[Skënder Ibrahimi]] {{col-3}} ;Albania *{{flagicon|Albanija}} [[Roland Iljadhi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Sokol Kushta]] *{{flagicon|Albanija}} [[Edmond Liçaj]] *{{flagicon|Albanija}} [[Saimir Malko]] *{{flagicon|Albanija}} [[Migen Memelli]] *{{flagicon|Albanija}} [[Qerem Memushi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Olgert Muka]] *{{flagicon|Albanija}} [[Devis Mukaj]] *{{flagicon|Albanija}} [[Viktor Paço]] *{{flagicon|Albanija}} [[Odise Roshi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Petro Ruci]] *{{flagicon|Albanija}} [[Vasil Ruci]] *{{flagicon|Albanija}} [[Nako Saraçi]] *{{flagicon|Albanija}} [[Ervin Skela]] *{{flagicon|Albanija}} [[Rrapo Taho]] *{{flagicon|Albanija}} [[Daniel Xhafa]] *{{flagicon|Albanija}} [[Fjodor Xhafa]] *{{flagicon|Albanija}} [[Uran Xhafa]] *{{flagicon|Albanija}} [[Pandeli Xhaho]] *{{flagicon|Albanija}} [[Alfred Zijai]] {{col-3}} ;Foreign *{{flagicon|Brażil}} {{flagicon|CRO}} [[Flavio Beck Junior|Flavio Beck]] *{{flagicon|BUL}} [[Sasho Angelov]] *{{flagicon|Kamerun}} [[Abada Narcisse Fish]] *{{flagicon|Kamerun}} [[Alain N'Koulou]] *{{flagicon|Kamerun}} [[Roger Pandong]] *{{flagicon|Repubblika tal-Kongo}} [[Richard Bokatola]] *{{flagicon|Repubblika Demokratika tal-Kongo}} [[Sasa Delain]] *{{flagicon|CRO}} [[Goran Brajkovic]] *{{flagicon|CRO}} [[Mate Brajkovic]] *{{flagicon|CRO}} [[Marin Con]] *{{flagicon|CRO}} [[Anton Dedaj]] *{{flagicon|CRO}} [[Branko Panic]] *{{flagicon|Iran}} [[Nima Nakisa]] *{{flagicon|Kosovo}} [[Flamur Kyçyku]] *{{flagicon|Kosovo}} {{flagicon|Albanija}} [[Liridon Leçi]] *{{flagicon|Kosovo}} [[Ismet Munishi]] *{{flagicon|Mali}} [[Djibril Sissoko]] *{{flagicon|Messiku}} [[Jorge Oropeza]] *{{flagicon|Niġerja}} [[Martins Okeke]] {{col-end}} ==Ħoloq esterni== * [https://web.archive.org/web/20080705090539/http://www.skflamurtari.com/ KS Flamurtari Vlorë Homepage] * [http://www.fshf.org Albanian Football Federation] * [https://web.archive.org/web/20071026081707/http://www.eufo.de/football/alb/flamlore.htm Flamurtari fuq EUFO.DE] * [http://www.weltfussball.de/teams/flamurtari-vlore/ Flamurtari fuq Weltfussball.de] * [https://web.archive.org/web/20100208064841/http://playerhistory.com/Default.aspx?page=club_details&clubID=15952 Flamurtari fuq Playerhistory.com] * [http://www.transfermarkt.de/de/verein/12460/flamurtarivlore/uebersicht/startseite.html Flamurtari fuq Transfermarkt.de] * [http://www.football-lineups.com/team/KS_Flamurtari_Vlore/ Flamurtari fuq Football-Lineups.com] * [https://web.archive.org/web/20201219032720/http://www.albaniasoccer.com/ Aħbarijiet tal-futbol Albaniż bl-Ingliż u Albaniż] {{Superliga Albaniża}} [[Kategorija:KS Flamurtari Vlorë]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Albaniżi]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1923]] 9qtlwo71zz1veu492g00ringh3cg7nw 0 18655 332712 298575 2026-10-11T02:23:35Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332712 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = KF Kukësi |stampa = [[Stampa:KF Kukësi.png|160px]] |ismijiet_oħra = |isem_sħiħ = Klub Futboll Kukësi |grawnd = [[Stadju Zeqir Ymeri]], [[Kukës]] |jesa' = 10,000 |fundazzjoni = 4 ta' Marzu 1930 |president = |kowċ = |kampjonat = [[Superliga Albaniża]] | staġun = | pożizzjoni = | sit_elettroniku = http://www.fk-kukesi.al/ <!-- Home kit --> | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 000080 | body1 = 000080 | rightarm1 = 000080 | shorts1 = 000080 | socks1 = 000080 <!-- Away kit --> | kit_alt2 = White shirt, shorts and socks, all with a blue trim | pattern_la2 = | pattern_b2 = _collarblue | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _bluetop | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Futboll Klub Kukësi''' huwa [[klabb tal-futbol]] [[Albanija|Albaniż]] li huwa bbażat ġewwa [[Kukës]]. Huma jilgħabu fis-[[Superliga Albaniża]], wara li spiċċaw t-tieni u kisbu l-promozzjoni mill-[[L-Ewwel Diviżjoni Albaniża|Ewwel Diviżjoni Albaniża]]. ==Storja== ===Bidu=== Il-klabb ġie ffurmat fir-rebbiegħa tal-1930 f'[[Kukës]] bl-isem ta' ''Shoqëria Sportive Kosova'', li kien soċjetà sportiv iffokat primarjament fuq il-futbol. F'Awwissu tal-1931, il-klabb pparteċipa f'kompetizzjoni lokali għall-ewwel darba kontra ''Kallabaku'' ([[Rħula tal-pajjiż Kukës|Borje]]), ''Shkëlzeni'' ([[Tropojë]]), ''Internati'' [[Krumë]], u timijiet mill-militar. Mill-istabbiliment tal-[[Federazzjoni tal-futbol tal-Albanija]] fl-1932 Shoqëria Sportive Kosova ġie rreġistrati taħt l-isem Sport Klub Kosova. Madankollu, huma ma pparteċipawx fi kwalunkwe kampjonati nazzjonali li saru f'dal iż-żmien. Fl-1949, wara t-tmiem tat-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], Albanian Football Asssociation kompliet il-kampjonati tagħha. Fl-1953 Shoqëria Sportive Kosova pparteċipaw għall-ewwel darba fil-kompetizzjoni nazzjonali, li kkompetew fit-[[It-Tielet Diviżjoni Albaniża|Tielet Diviżjoni Albaniża]]. ===KS Përparimi=== Fl-1958, il-klabb bidel ismu għal darb'oħra għal ''Klubi Sportiv Përparimi''. L-ewwel trofew maġġur tal-klabb kien fl-1967, meta rebħu t-[[It-Tielet Diviżjoni Albaniża|Tielet Diviżjoni Albaniża]] u kisbu l-promozzjoni għall-ewwel darba għat-[[It-Tieni Diviżjoni Albaniża|Tieni Diviżjoni Albaniża]]. Huma baqgħu fil-kampjonat għal għaxar snin sal-1977, meta huma rebħu t-titlu tat-Tieni Diviżjoni, din kienet l-akbar kisba tal-klabb mill-ħolqien tiegħu fl-1930. Minkejja li kienu relegati malajr, il-klabb għal darb'oħra rebaħ it-Tieni Diviżjoni fl-1982 u kienu promossi għall-[[L-Ewwel Diviżjoni Albaniża|Ewwel Diviżjoni Albaniża]]. Ħafna jikkunsidraw l-aħħar 70ijiet u l-bidu rat-80ijiet il-klabb kien imsejaħ il-'''golden era'''. Bil-waqgħa tal-Komuniżmu fl-Albanija 1991, il-klabb esperjenza problemi finanzjarji kbar kif kienu invokati finanzjament mill-Istat biex imexxu l-klabb għal ħafna snin. Il-muniċipalità ta' Kukës flimkien ma 'negozjanti lokali bdew jiffinanzjaw it-tim wara t-tmiem tar-reġim tal-Komuniżmu fl-Albanija, iżda minħabba n-nuqqas ta 'fondi tal-klabb ma' esperjenzawx suċċessi għal kważi għoxrin sena wara l-Komuniżmu. ===FK Kukësi=== Fl-2010 il-klabb ġġedded esperjenza kompluta, filwaqt li bidlu isimhom għat-tielet darba għal Futboll Klub Kukësi. Ir-rappreżentant ta' Kukes fil-[[Parlament tal-Albanija]] u l-membru [[Partit Demokratiku tal-Albanija]], [[Fatos Hoxha]] kien elett bħala president ta' FK Kukësi. L-għan tal-klabb kien li jiġu promossi għall-ewwel fis-[[Superliga Albaniża]], ħafna investi fl-istaġun 2010-11 sabiex jiksbu l-promozzjoni mit-Tieni Diviżjoni. Fatos Hoxha u l-Muniċipalità ta 'Kukes impjegaw lil Shahin Berberi bħala kowċ u tawh l-appoġġ finanzjarju biex jiffirma ħafna plejers sabiex jiksbu l-promozzjoni. Berberi għamel dan u FK Kukësi kienu nkurunati rebbieħa tat-[[It-Tieni Diviżjoni Albaniża|Tieni Diviżjoni Albaniża]] fl-istaġun 2010-11. L-istaġun ta 'wara l-klabb għal darb'oħra investa, dan id-darba biex jilħqu l-għan tagħhom fl-ogħla diviżjoni tal-futbol, din ix-xewqa kienet saret fl-aħħar tal-istaġun 2011-12, hekk kif FK Kukësi spiċċaw it-tieni fil-klassifka u rċevew promozzjoni awtomatika fis-Superliga Albaniża għall-istaġun 2012-13. ==Partitarji== FK Kukësi huma wkoll appoġġjati mill-komunità lokali ta' Kukës, huma għandhom grupp għalihom li jismu Ultrasit Kuksianë. Fit-taqbila ħafna antiċipa bejn Kukësi u t-tim tat-tieni post u l-mexxejja tal-kampjonat [[Luftëtari Gjirokastër]] fis-6 ta' Mejju 2012, FK Kukësi bdew jarmu oġġetti fil-grawnd, li kkawżaw ir-referi Lorenc Jemini li jwaqqaf il-logħba. Il-logħba kienet eventwalment kompluta, iżda l-Federazzjoni tal-futbol tal-Albanija ikkastigat il-klabb b'sospensjoni ta' 6 logħbiet mingħajr partitarji, li jfisser is-sitt logħbiet tagħhom kellhom jiġu taħt bibien magħluqa. Il-logħba kontra Luftëtari Gjirokastër kienet f'darbom fl-istaġun 2011-12, is-sospensjoni kienet trasferita fl-istaġun 2011-12 fis-Superliga Albaniża.<ref>[http://www.gazetametropol.com/denime-ekzemplare-per-kukesin-e-turbinen/ Dënime ekzemplare për Kukësin e Turbinën]</ref><ref>{{Ċita web |arkivju-data=2013-02-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130206140445/http://www.albaniasoccer.com/lajme/shqiperi/kategoria-pare/6183-kategoria-e-pare-kukesi-denohet-me-6-ndeshje-pa-tifoze.html |data-aċċess=2013-02-11 |titlu=Kukesi denohet me 6-ndeshje pa tifoze |url=http://www.albaniasoccer.com/lajme/shqiperi/kategoria-pare/6183-kategoria-e-pare-kukesi-denohet-me-6-ndeshje-pa-tifoze.html |url-status=dead}}</ref> ==Rivalità== Ir-Rivalità ewlienija tal-klabb hija ma ''Pashtriku'' li dawn huma ġirien. Pashtriku huwa klabb dilettant żgħir u Kukësi iddominaw il-logħob bejn iż-żewġ naħat matul l-istorja tagħhom. Il-rivalitajiet ewlenin l-oħra huma huma [[KS Korabi Peshkopi]] u [[KS Tërbuni Pukë]]. ==Unuri== *[[It-Tieni Diviżjoni Albaniża]]: 3 (1976–77, 1981–82, 2010–11) *[[It-Tielet Diviżjoni Albaniża]]: 1 (1966–77) ==Parteċipazzjoni fl-Ewropa== {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! Klabb ! Home ! Away ! Aggregat |- | rowspan="4"| [[UEFA Europa League 2013–14|2013–14]] | rowspan="4"| [[UEFA Europa League]] | [[UEFA Europa League 2013–14#L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni|L-ewwel rawnd tal-kwalifikazzjoni]] | {{Flag icon|Estonja}} [[FC Flora Tallinn|Flora Tallinn]] | style="text-align:center;"| 0–0 | style="text-align:center;"| 1–1 | style="text-align:center;"| 1–1 ([[Regola tal-gowls barra mid-dar|a]]) |- | [[UEFA Europa League 2013–14#It-tieni rawnd ta' kwalifikazzjoni|It-tieni rawnd tal-kwalifikazzjoni]] | {{Flag icon|BIH}} [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | style="text-align:center;"| 3–2 | style="text-align:center;" | 0–0 | style="text-align:center;" | 3–2 |- | [[UEFA Europa League 2013–14#It-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni|It-tielet rawnd tal-kwalifikazzjoni]] | {{Flag icon|Ukrajna}} [[FC Metalurh Donetsk|Metalurh Donetsk]] | style="text-align:center;"|2–0 | style="text-align:center;" |0–1 | style="text-align:center;" |2–1 |- | [[UEFA Europa League 2013–14#Play-off|Rawnd tal-''play-off'']] | {{Flag icon|TUR}} [[Trabzonspor|Trabzonspor]] | align="center"| 0–2 | align="center"| 1–3 | align="center"| 1–5 |} ==Plejers notevoli== *{{flagicon|Albanija}} Zeqir Ymeri *{{flagicon|Albanija}} Rrahman Hallaçi *{{flagicon|Serbja}} Igor Pavlović ==Referenzi== {{reflist}} ==Ħoloq esterni== *[http://www.soccerway.com/national/albania/league-1/2011-2012/regular-season/ Kukësi fuq soccerway.com] *[https://web.archive.org/web/20120407073643/http://www.sportekspres.com/contenti.aspx?id=521&idd=561&iddd=563&idjadok=12492 Kukësi fuq sportekspres.com] {{Superliga Albaniża}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Albaniżi|Kukësi]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1930]] o9ez533i23iyov3laf1nwtma5dfrvfy 0 25078 332711 329488 2026-10-11T02:06:06Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332711 wikitext text/x-wiki Il-Latvja tagħżel leġiżlatura fuq livell nazzjonali. Is-Saeima fih 100 membru, li jiġu eletti għal mandat ta’ 4 snin b’rappreżentazzjoni proporzjonali b’limitu ta’ 5%. Il-metodu Sainte-Lague mhux modifikat jintuża biex jalloka s-siġġijiet. L-elezzjonijiet parlamentari jsiru fl-ewwel Sibt ta’ Ottubru. Lokalment, il-Latvja tagħżel kunsilli muniċipali, li jikkonsistu minn 7 sa 60 membru, skont id-daqs tal-muniċipalità, kif ukoll permezz ta’ rappreżentanza proporzjonali għal mandat ta’ erba’ snin. Il-Latvja għandha sistema parlamentari b’diversi partiti, fejn l-ebda partit wieħed ma jkollu ċ-ċans li jikseb il-poter waħdu, u l-partiti għandhom jaħdmu ma’ xulxin biex jiffurmaw gvernijiet ta’ koalizzjoni. == Elezzjoni parlamentari tal-2018 == [[Stampa:Latvian_parliamentary_elections_from_1993_graph.svg|daqsminuri|300x300px| Grafika tal-elezzjonijiet parlamentari Latvjani mill-1993 ]] Elezzjoni Parlamentari saret fis-6 ta 'Ottubru 2018. {| class="wikitable" style="text-align:right" ! colspan="2" | Partit !Voti ! % ! Siġġijiet ! +/– |- | bgcolor="#ED1C24" | | align="left" |Harmony | 167.117 | 19.80 | 23 | –1 |- | bgcolor="#808080" | | align="left" |Who owns the state? | 120,264 | 14.25 | 16 | Ġdid |- | bgcolor="#192956" | | align="left" |New Consevative Party | 114.694 | 13.59 | 16 | +16 |- | bgcolor="yellow" | | align="left" |Development/For! | 101.685 | 12.04 | 13 | +13 |- | bgcolor="{{National Alliance (Latvia)/meta/color}}" | | align="left" |National Alliance | 92.963 | 11.01 | 13 | –4 |- | bgcolor="{{Union of Greens and Farmers/meta/color}}" | | align="left" |Union of Greens and Farmers | 83.675 | 9.91 | 11 | –10 |- | bgcolor="{{Unity (Latvia)/meta/color}}" | | align="left" |New Unity | 56,542 | 6.69 | 8 | –15 |- | bgcolor="#1D2951" | | align="left" |Latvian Association of Regions | 35,018 | 4.14 | 0 | –8 |- | bgcolor="#2A52BE" | | align="left" |Latvian Russian Union | 27,014 | 3.20 | 0 | 0 |- | bgcolor="#E64632" | | align="left" |The Progressives | 22,078 | 2.61 | 0 | Ġdid |- | bgcolor="#AB4E52" | | align="left" |For Latvia from the Heart | 7,114 | 0.84 | 0 | –7 |- | | align="left" |Latvian Nationalists | 4,245 | 0.50 | 0 | Ġdid |- | | align="left" |For an Alternative | 2,900 | 0.34 | 0 | Ġdid |- | | align="left" |SKG Union (LSDSP - kds-GKL) | 1,735 | 0,20 | 0 | Ġdid |- | | align="left" |Eurosceptic Action Party | 1,059 | 0.12 | 0 | Ġdid |- | | align="left" |Latvian Centrist Party | 897 | 0.10 | 0 | Ġdid |- | colspan="2" align="left" | Voti invalidi / vojta | 5,925 | - | - | - |- | colspan="2" align="left" | '''Total''' | '''844,925''' | '''100''' | '''100''' | '''0''' |- | colspan="2" align="left" | Votanti rreġistrati / għadd ta' votanti | 1,548,100 | 54.58 | - | - |- | colspan="7" align="left" | Sors: [https://web.archive.org/web/20190402102522/https://sv2018.cvk.lv/pub/ElectionResults CVK] |} == Referenda == Il-Kostituzzjoni tal-Latvja tippreskrivi referendum għal ħames raġunijiet: <ref>{{Ċita web|url=http://www.vvc.gov.lv/export/sites/default/docs/LRTA/Likumi/Constitution.doc|data-aċċess=2020-05-19|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181221104504/http://www.vvc.gov.lv/export/sites/default/docs/LRTA/Likumi/Constitution.doc|arkivju-data=2018-12-21|url-status=dead}}</ref> * għas-sejħa lura tal-Parlament (Artikolu 14) * għas-sħubija fl-Unjoni Ewropea (Artikolu 68) * taċċetta bidliet sostanzjali fit-termini rigward is-sħubija fl-Unjoni Ewropea (jekk mitluba minn 50% tal-Parlament) (Artikolu 68) * taċċetta leġislazzjoni sospiża mill-President (Artikolu 72) * temenda l-Kostituzzjoni jew tadotta ligi (Artikolu 78) Wieħed minn għaxra tal-votanti rreġistrati għandhom id-dritt li jibdew referendum nazzjonali fir-rigward ta’ sejħa lura tal-Parlament. [[:en:Voter_turnout|L-għadd ta’ votanti]] meħtieġa huwa żewġ terzi tan-numru tal-votanti li pparteċipaw fl-aħħar elezzjonijiet għall-Parlament. Il-Kostituzzjoni timponi diversi restrizzjonijiet fuq meta jista’ jsir ir-referendum ta’ sejħa lura. Ma jistax isir: * sena wara l-elezzjonijiet parlamentari * sena qabel l-elezzjonijiet parlamentari * sitt xhur qabel l-elezzjonijiet presidenzjali * sitt xhur wara l-aħħar referendum revikatorju. Kien hemm referendum wieħed bħal dan - referendum ta’ xoljiment parlamentari tal-2011 . Bidliet sostanzjali fit-termini rigward is-sħubija tal-Latvja fl-Unjoni Ewropea għandhom jiġu deċiżi permezz ta' referendum nazzjonali jekk tali referendum huwa mitlub minn tal-anqas minn nofs il-membri tal-Parlament. F’ċerti każijiet il-President jew terz tal-membri tal-Parlament għandhom id-dritt li jissospendu l-proklamazzjoni ta’ liġi għal perjodu ta’ xahrejn. Referendum isir fuq dik il-liġi jekk f’dak il-perjodu ta’ xahrejn wieħed minn kull għaxra tal-elettorat jitlob għal referendum, ħlief jekk il-Parlament jerġa’ jadotta l-liġi bi tliet tlett kwarti ta’ maġġoranza kwalifikata. L-għadd ta’ votanti meħtieġa hija 50% tan-numru tal-votanti li pparteċipaw fl-aħħar elezzjonijiet għall-Parlament. Jekk ma jintalab l-ebda referendum fil-perjodu ta’ xahrejn allura l-liġi tidħol fis-seħħ. Referendum bħal dan sar fi tliet okkażjonijiet: fl-1998, fl-1999 u fl-2007. Il-Kostituzzjoni tillimita kwistjonijiet li jistgħu jiġu sottomessi għal referendum. Hija tipprojbixxi kwistjonijiet bħal baġits, taxxi, lieva militari, dikjarazzjonijiet tal-gwerra, trattati ta' paċi, ftehim ma' nazzjonijiet oħra, eċċ. Wieħed ninn għaxra tal-elettorat jista' jitlob emenda tal-Kostituzzjoni jew adozzjoni ta' liġi. Jekk il-Parlament ma jaċċettax l-emenda jew l-abbozz ta' liġi, allura se jitressaq għal referendum. Ċerti partijiet tal-Kostituzzjoni jistgħu jiġu emendati biss permezz ta' referendum. Maġġoranza assoluta (maġġoranza tal-eletturi kollha, irrispettivament mill-parteċipazzjoni tal-votanti) hija meħtieġa għal emenda jew abbozz ta' liġi biex jgħaddi tali referendum. L-eċċezzjoni hija deċiżjonijiet dwar is-sħubija tal-Latvja fl-UE jew bidliet sostanzjali fit-termini tas-sħubija fl-UE - dawk il-miżuri għandhom bżonn parteċipazzjoni ta' votant ta' 50% tal-għadd ta' votanti li pparteċipaw fl-aħħar elezzjonijiet għal-Parlament. Emendi għall-Kostituzzjoni ġew imressqa għal referendum f'żewġ każijiet: fl- 2008 u fl- 2012 ; l-istess sar għal abbozz ta' liġi fl- 2008 u sar referendum ta' sħubija fl- Unjoni Ewropea fl-2003. Kien hemm 13-il referendum fl-istorja tal-Latvja: 4 fil-perjodu bejn l-1923 u l-1934 u 9 mill-1991. == Ara ukoll == * Kalendarju elettorali * Sistema elettorali * Elezzjoni Parlamentari Latvjana 2018 == Rabtiet esterni == * [http://psephos.adam-carr.net/countries/l/latvia/ Arkivju Elettorali ta ’Adam Carr] * [http://www.parties-and-elections.de/latvia.html Partiti u Elezzjonijiet fl-Ewropa] * [https://web.archive.org/web/20100802165711/http://www.cvk.lv/cgi-bin/wdbcgiw/base/saeima9.GalRezS9.vis Kummissjoni Elettorali Nazzjonali tal-Latvja] * [https://web.archive.org/web/20200213105822/https://www.osce.org/odihr-elections/14486.html Rapporti tal-OSCE dwar l-elezzjonijiet Latvjani] * [https://web.archive.org/web/20120210033219/http://www.nsd.uib.no/european_election_database/country/latvia/ NSD: Database Elettorali Ewropea - Il-Latvja] tippubblika data dwar l-elezzjonijiet fuq livell reġjonali; tippermetti tqabbil ta' riżultati elettorali, 1990-2010 == Referenzi == <br /> [[Kategorija:Latvja]] bca4ox7oq21sccwbrsrd1vk0yy1xk0j 0 27291 332715 327384 2026-10-11T03:09:04Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332715 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Lakshman Temple of Khajuraho 10th Century AD Western Group of Temples.jpg|daqsminuri|272x272px|It-Tempju ta' Lakshman mill-Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] Il-'''Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho''' huma grupp ta' tempji tal-[[Ħinduiżmu|Induiżmu]] u tal-[[Ġainiżmu]] fid-distrett ta' Chhatarpur, Madhya Pradesh, l-[[Indja]], madwar 175 kilometru fix-Xlokk ta' Jhansi, li tniżżlu fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name="unesco">[https://whc.unesco.org/en/list/240 Khajuraho Group of Monuments] UNESCO World Heritage Site</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.hindustantimes.com/travel/world-heritage-day-five-must-visit-sites-in-india/article1-1338551.aspx|titlu=World Heritage Day: Five must-visit sites in India|data=2015-04-19|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-09-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150419163624/http://www.hindustantimes.com/travel/world-heritage-day-five-must-visit-sites-in-india/article1-1338551.aspx|arkivju-data=2015-04-19|url-status=dead}}</ref> It-tempji huma famużi għas-simboliżmu arkitettoniku bl-istil ''nagara'' u għall-[[Skultura|iskulturi]] [[Erotiżmu|erotiċi]] tagħhom.<ref>Philip Wilkinson (2008), India: People, Place, Culture and History, <nowiki>ISBN 978-1405329040</nowiki>, pp. 352-353.</ref> Il-biċċa l-kbira tat-tempji ta' Khajuraho nbnew bejn it-885 W.K. u l-1050 mid-dinastija Chandela.<ref>Gopal, Madan (1990). K.S. Gautam (ed.). ''India through the ages''. Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India. p. 179.</ref> Skont dokumenti storiċi, is-sit tat-tempji ta' Khajuraho kellu 85 tempju sas-seklu 12, li kienu mifruxa fuq 20 kilometru kwadru. Minnhom, baqgħu jeżistu biss xi 25 tempju, mifruxa fuq sitt kilometri kwadri. Minn dawn it-tempji eżistenti, it-Tempju ta' Kandariya Mahadeva huwa mżejjen b'bosta skulturi mimlija dettalji, simboliżmu u espressività ta[[L-Arti|l-arti]] Indjana tal-qedem.<ref>Devangana Desai (2005), ''Khajuraho'', Oxford University Press, Sixth Print, ISBN 978-0-19-565643-5.</ref> Meta nbnew dawn il-[[Monument|monumenti]], is-subien lokali kienu jgħixu bħala għożżieba eremiti jew ''brahmcharis'' sakemm isiru adulti, u dawn l-iskulturi kienu jgħinuhom jitgħallmu dwar ir-rwol materjali tagħhom bħala kapijiet tal-familja.<ref>{{Ċita web|url=https://travel.siliconindia.com/travel-article/Khajuraho-aid-727.html|titlu=Khajuraho|kunjom=Team|isem=Sales|sit=siliconindia|data-aċċess=2021-09-08|arkivju-data=2021-09-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210908140733/https://travel.siliconindia.com/travel-article/Khajuraho-aid-727.html|url-status=dead}}</ref><ref>''Frontline, Volume 24, Issues 6-12''. S. Rangarajan for Kasturi & Sons. 2007. p. 93.</ref> Il-grupp ta' tempji ta' Khajuraho nbnew f'daqqa iżda ġew iddedikati lil żewġ [[Reliġjon|reliġjonijiet]], l-Induiżmu u l-Ġainiżmu, u b'hekk irnexxielhom jissuġġerixxu tradizzjoni ta' aċċettazzjoni u ta' rispett għal fehmiet reliġjużi differenti fir-reġjun.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Fergusson|isem=James|kunjom2=Burgess|isem2=James|kunjom3=Spiers|isem3=Richard Phené|data=1910|titlu=History of Indian and Eastern architecture|url=http://archive.org/details/historyofindiane02ferguoft|pubblikatur=London, J. Murray}}</ref> == Pożizzjoni == Il-monumenti ta' Khajuraho jinsabu fl-istat Indjan ta' Madhya Pradesh, fid-distrett ta' Chatarpur, madwar 620 kilometru (385 mil) fix-Xlokk ta' [[New Delhi]]. It-tempji jinsabu ħdejn raħal żgħir magħruf ukoll bħala Khajuraho, b'popolazzjoni ta' madwar 24,481 ruħ skont iċ-ċensiment tal-2011. Ir-raħal ta' Khajuraho huwa moqdi mill-Ajrudrom Ċivili ta' Khajuraho (kodiċi IATA: HJR), b'servizzi lejn New Delhi, [[Agra]], [[Varanasi]] u [[Mumbai]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.aai.aero/allAirports/khajuraho_generalinfo.jsp|titlu=Airports Authority of India|data=2015-07-08|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-09-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150708201920/http://www.aai.aero/allAirports/khajuraho_generalinfo.jsp|arkivju-data=2015-07-08|url-status=bot: unknown}}</ref> Is-sit huwa kkollegat ukoll mas-servizz ferrovjarju Indjan, u l-istazzjon ferrovjarju jinsab bejn wieħed u ieħor xi sitt kilometri mid-daħla tal-monumenti. Il-monumenti jinsabu xi għaxar kilometri lil hinn mill-Awtostrada Nazzjonali 75 mil-Lvant għall-Punent tal-pajjiż, u madwar 50 kilometru mill-belt ta' Chhatarpur, li hija kkollegata mal-[[belt kapitali]] tal-istat [[Bhopal]] permezz tal-Awtostrada Nazzjonali 86 mil-Lbiċ għall-Grigal tal-pajjiż. It-Tempju ta' Bhand Deva tas-seklu 10 fir-Rajasthan inbena bl-istil tal-monumenti ta' Khajuraho u sikwit jissejjaħ "Khajuraho ż-Żgħir". == Storja == Il-Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho nbena matul it-tmexxija tad-dinastija Chandela. L-attività tal-kostruzzjoni bdiet kważi minnufih malli kisbu l-poter fir-renju tagħhom kollu, li mbagħad sar magħruf bħala Bundelkhand.<ref>G.S. Ghurye, Rajput Architecture, <nowiki>ISBN 978-8171544462</nowiki>, Reprint Year: 2005, pp. 19-24.</ref> Il-biċċa l-kbira tat-tempji nbnew matul ir-renji tar-rejiet Induisti [[Yashovarman]] u [[Dhanga]].<ref>Sen, Sailendra (2013). ''A Textbook of Medieval Indian History''. Primus Books. ISBN <bdi>9789380607344</bdi>.</ref> L-aqwa eżempju tal-legat ta' Yashovarman huwa t-Tempju ta' Lakshmana, filwaqt li l-aqwa eżempju tal-legat ta' Dhanga huwa t-Tempju ta' Vishvanatha. L-ikbar u l-iktar tempju famuż attwalment huwa t-tempju ta' Kandariya Mahadeva li nbena fir-renju tar-re [[Vidyadhara]].<ref>Devangana Desai (2005). ''Khajuraho'' (Sixth impression ed.). Oxford University Press. ISBN <bdi>978-0-19-565391-5</bdi>. p. 10.</ref> L-iskrizzjonijiet tat-tempju jissuġġerixxu li ħafna mit-tempji li għadhom eżistenti tlestew bejn id-970 u l-1030 W.K., filwaqt li iktar tempji tlestew matul id-deċennji ta' wara. [[Stampa:A ruin, pillars at Khajuraho, India.jpg|daqsminuri|266x266px|Sas-seklu 12, Khajuraho kienet taħt it-tmexxija tar-rejiet Induisti u kellha 85 tempju. L-Indja Ċentrali nħatfet mis-Sultanat ta' Delhi fis-seklu 13. Taħt it-tmexxija Musulmana, ħafna tempji nqerdu u l-kumplament ġew mitluqa. Il-fdalijiet ta' xi tempji antiki (pereżempju t-Tempju ta' Ghantai fl-istampa) għadhom viżibbli.]] It-tempji ta' Khajuraho nbnew madwar 35 mil mill-belt [[Medjuevu|Medjevali]] ta' [[Mahoba]], il-kapitali tad-dinastija Chandela, fir-reġjun ta' Kalinjar. Fil-letteratura antika u Medjevali, ir-renju tagħhom ġie msemmi bħala Jijhoti, Jejahoti, Chih-chi-to u Jejakabhukti.<ref>Mitra (1977), The early rulers of Khajuraho, ISBN 978-8120819979.</ref> L-ewwel tismija ddokumentata ta' Khajuraho saret fis-641 minn [[Xuanzang]], pellegrin [[Ċina|Ċiniż]] li ddeskriva li għadda qrib diversi tużżani ta' monasteri [[Buddiżmu|Buddisti]] mhux attivi u xi tużżana tempji b'elf Braħmin iqumu l-allat tagħhom.<ref>Hioco, Christophe; Poggi, Luca (2017). ''Khajuraho: Indian Temples and Sensuous Sculptures''. 5 Continents Editions. p. 9. ISBN <bdi>978-88-7439-778-5</bdi>.</ref> Fl-1022, Khajuraho ssemmiet minn [[Abu Rihan-al-Biruni]], l-istoriku [[Iran|Persjan]] li akkumpanja lil [[Mahmud ta' Ghazni]] fl-assedju tiegħu ta' Kalinjar; huwa jsemmi lil Khajuraho bħala l-kapitali ta' Jajahuti. L-assedju ma rnexxiex, u ntlaħaq ftehim ta' paċi meta r-re Induista qabel li jħallas rahan lil Mahmud ta' Ghazni sabiex itemm l-attakk u jitlaq.<ref>J. Banerjea (1960), Khajuraho, Journal of the Asiatic Society, Vol. 2-3, pp. 43-47.</ref> It-tempji ta' Khajuraho kienu jintużaw b'mod attiv sal-aħħar tas-seklu 12. Dan inbidel fis-seklu 13; wara li l-armata tas-Sultanat ta' Delhi, taħt il-kmand tas-Sultan [[Iżlam|Musulman]] [[Qutb-ud-din Aibak]], attakkat u ħatfet lir-renju Chandela. Xi seklu wara, [[Ibn Battuta]], il-vjaġġatur [[Marokk|Marokkin]] fil-memorji dwar is-soġġorn tiegħu fl-Indja mill-1335 sal-1342, semma li żar it-tempji ta' Khajuraho, u sejħilhom "Kajarra"<ref>Director General of Archaeology in India (1959), Archaeological Survey of India, Ancient India, Issues 15-19, pp 45-46.</ref> kif ġej:<blockquote>...ħdejn it-tempji (ta' Khajuraho), li fihom idoli li ġew mutilati mill-Musulmani, jgħixu għadd ta' yogis li x-xagħar innukklat partikolari tagħhom kiber twil daqs ġisimhom. U skont il-prassi tal-axxetiżmu estrem kollha jilbsu bl-isfar. Bosta Musulmani jattendu l-prietki ta' dawn l-irġiel biex jieħdu tagħlimiet (yoga) minnhom. — Ibn Battuta, għall-ħabta tal-1335, f'Riḥlat Ibn Baṭūṭah<ref>Arthur Cotterell (2011), Asia: A Concise History, Wiley, <nowiki>ISBN 978-0470825044</nowiki>, pp 184-185.</ref></blockquote> [[Stampa:Varaha Temple Khajuraho.jpg|xellug|daqsminuri|318x318px|Statwa ta' divinità Induista fit-Tempju ta' Varaha]] Ir-reġjun tal-Indja Ċentrali, fejn jinsabu t-tempji ta' Khajuraho, kien ikkontrollat minn diversi dinastiji Musulmani mis-seklu 13 sas-seklu 18. F'dan il-perjodu, xi tempji ġew ipprofanati, filwaqt li wara kien hemm perjodu twil fejn ġew mitluqa. Fl-1495, pereżempju, il-kampanja ta' qerda tat-tempji ta' Sikandar Lodi kienet tinkludi lil dawk ta' Khajuraho. Il-fatt li t-tempji ta' Khajuraho kienu remoti u iżolati pproteġa lit-tempji Induisti u Ġainisti mill-qerda kontinwa li ġabu magħhom il-Musulmani.<ref>Trudy King et al., Asia and Oceania: International Dictionary of Historic Places, <nowiki>ISBN 978-1884964046</nowiki>, Routledge, pp. 468-470.</ref><ref>Alain Daniélou (2011), A Brief History of India, <nowiki>ISBN 978-1594770296</nowiki>, pp. 221-227.</ref> Tul is-sekli, il-veġetazzjoni u l-foresti ħakmu t-tempji.<ref>Michael D. Willis, An Introduction to the Historical Geography of Gopakṣetra, Daśārṇa, and Jejākadeśa, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 51, No. 2 (1988), pp. 271-278; See also K.R. Qanungo (1965), Sher Shah and his times, Orient Longmans, OCLC 175212, pp. 423-427.</ref> Fis-snin 30 tas-seklu 19, xi Induisti lokali ggwidaw lill-[[Renju Unit|Brittaniku]] [[T. S. Burt]] sat-tempji u b'hekk reġgħu ġew skoperti mill-pubbliku globali.<ref>Louise Nicholson (2007), India, National Geographic Society, <nowiki>ISBN 978-1426201448</nowiki>.</ref> [[Alexander Cunningham]] iktar 'il quddiem irrapporta, ftit snin wara l-iskoperta mill-ġdid, li t-tempji kienu jintużaw b'mod sigriet mill-''yogis'' u minn eluf ta' Induisti li kienu jaslu għal pellegrinaġġ matul ix-Shivaratri li tiġi ċċelebrata kull sena fi Frar jew f'Marzu abbażi ta' kalendarju tal-[[qamar]]. Fl-1852, [[F. C. Maisey]] ħejja l-iktar tpinġijiet bikrin tat-tempji ta' Khajuraho.<ref>Krishna Deva (1990), Temples of Khajuraho, 2 Volumes, Archaeological Survey of India, New Delhi.</ref> === Isem === L-isem "Khajuraho" jew ''Kharjuravāhaka'' ġej mis-Sanskritu tal-qedem (''kharjura'', खर्जूर tfisser siġra tal-palm tat-tamal<ref>{{Ċita web|url=https://www.asien.net/indien/sanskrit/|titlu=Sanskrit - Asien.net|lingwa=de-DE|data-aċċess=2021-09-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304200158/http://www.spokensanskrit.de/index.php?tinput=mango&link=m|arkivju-data=2016-03-04|url-status=dead}}</ref>, u ''vāhaka'', वाहक tfisser "wieħed li jġorr").<ref>{{Ċita web|url=https://www.asien.net/indien/sanskrit/|titlu=Sanskrit - Asien.net|lingwa=de-DE|data-aċċess=2021-09-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304200158/http://www.spokensanskrit.de/index.php?tinput=mango&link=m|arkivju-data=2016-03-04|url-status=dead}}</ref> Skont leġġendi lokali jingħad li t-tempji kellhom żewġ siġriet tal-palm tat-tamal tad-deheb fid-daħla tagħhom (li ma nstabux meta t-tempji ġew skoperti mill-ġdid). Desai jiddikjara li ''Kharjuravāhaka'' tfisser ukoll "wieħed li jġorr l-[[Skorpjun|iskorpjuni]]", li huwa isem simboliku ieħor għall-alla Shiva (li fl-għamla kiefra tiegħu jilbes girlandi magħmulin mis-[[Serp|sriep]] u mill-iskorpjuni).<ref>{{Ċita web|url=http://www.learn.columbia.edu/indianart/pdf/khajuraho_desai.pdf|titlu=Chapter 7 - Puns and Enigmatic Language in Sculpture|kunjom=Devangana|isem=Desai|data=1996}}</ref> Ix-xogħol ta' tismija u ta' dokumentazzjoni sistematika fis-snin 50 u 60 tas-seklu 19 ġie adottat b'mod wiesa' u għadu jintuża. Huwa ġabar flimkien it-tempji fi tliet gruppi: il-grupp tal-Punent madwar ''Lakshmana'', il-grupp tal-Lvant madwar ''Javeri'', u l-grupp tan-Nofsinhar madwar ''Duladeva''.<ref>Rana Singh (2007), Landscape of sacred territory of Khajuraho, in City Society and Planning (Editors: Thakur, Pomeroy, et al), Volume 2, ISBN 978-8180694585.</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986.<ref name="unesco" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; u l-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".<ref name="unesco" /> == Tempji, affiljazzjonijiet reliġjużi u sena tal-konsagrazzjoni == {| class="wikitable sortable" !Sekwenza !Isem modern tat-tempju !Reliġjon !Divinità !Sena tat-tlestija (W.K.)<ref name="rsingh">Rana Singh (2007), Landscape of sacred territory of Khajuraho, in City Society and Planning (Editors: Thakur, Pomeroy, et al), Volume 2, {{ISBN|978-8180694585}}, Chapter 18</ref> ! class="unsortable" |Ritratt |- |1 |Chausath Yogini |Induiżmu |Devi, 64 Yoginis |885 |[[File:Khajuraho,_Chausath-Yogini-Tempel2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Khajuraho,_Chausath-Yogini-Tempel2.jpg|100x100px]] |- |2 |Lalguan Mahadev |Induiżmu |Shiva |900 |[[File:Lalguan_Mahadev_Temple_Khajuraho.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lalguan_Mahadev_Temple_Khajuraho.jpg|100x100px]] |- |3 |Brahma |Induiżmu |Shiva |925 |[[File:Western_group_of_temples_khajuraho_22.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Western_group_of_temples_khajuraho_22.jpg|100x100px]] |- |4 |Lakshmana |Induiżmu |Vaikuntha Vishnu |939 |[[File:India-5679_-_Flickr_-_archer10_(Dennis).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:India-5679_-_Flickr_-_archer10_(Dennis).jpg|133x133px]] |- |5 |Varaha |Induiżmu |Varaha |950 |[[File:India-5595_-_Flickr_-_archer10_(Dennis).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:India-5595_-_Flickr_-_archer10_(Dennis).jpg|133x133px]] |- |6 |Parshvanatha |Ġainiżmu |Parshvanatha |954 |[[File:Le_temple_de_Parshvanath_(Khajuraho)_(8638423582).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Le_temple_de_Parshvanath_(Khajuraho)_(8638423582).jpg|151x151px]] |- |7 |Ghantai |Ġainiżmu |Adinatha |960 |[[File:A_ruin,_pillars_at_Khajuraho,_India.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_ruin,_pillars_at_Khajuraho,_India.jpg|100x100px]] |- |8 |Mahishasuramardini |Induiżmu |Parvati |995 | |- |9 |Vishvanatha |Induiżmu |Shiva |999 |[[File:India-5749_-_Visvanatha_Temple_-_Flickr_-_archer10_(Dennis).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:India-5749_-_Visvanatha_Temple_-_Flickr_-_archer10_(Dennis).jpg|100x100px]] |- |10 |Matangeshwar |Induiżmu |Shiva |1000 |[[File:India-5772_-_Flickr_-_archer10_(Dennis).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:India-5772_-_Flickr_-_archer10_(Dennis).jpg|100x100px]] |- |11 |Vishnu-Garuda |Induiżmu |Vishnu |1000 | |- |12 |Fdalijiet ta' Beejamandal |Induiżmu |Shiva |1000 | |- |13 |Ganesha |Induiżmu |Shiva |1000 | |- |14 |Jagadambi |Induiżmu |Devi Jagadambi |1023 |[[File:Khajuraho_Devi_Jagadambi_Temple_2010.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Khajuraho_Devi_Jagadambi_Temple_2010.jpg|100x100px]] |- |15 |Chitragupta |Induiżmu |Shiva |1023 |[[File:India-5707_-_Flickr_-_archer10_(Dennis).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:India-5707_-_Flickr_-_archer10_(Dennis).jpg|100x100px]] |- |16 |Adinath |Ġainiżmu |Adinatha |1027 |[[File:Krajuraho_Adinath_temple_2010.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Krajuraho_Adinath_temple_2010.JPG|153x153px]] |- |17 |Shantinatha |Ġainiżmu |Shantinatha |1027 |[[File:Khajuraho_60_2015in03kjrh_115_(39831278274).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Khajuraho_60_2015in03kjrh_115_(39831278274).jpg|133x133px]] |- |18 |Kandariya Mahadeva (l-ikbar tempju) |Induiżmu |Shiva |1029 |[[File:Temple_at_Khajuraho,_Madhya_Pradesh,_India.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Temple_at_Khajuraho,_Madhya_Pradesh,_India.jpg|100x100px]] |- |19 |Vamana |Induiżmu |Vamana |1062 |[[File:Khajuraho_Vaman_Temple_2010.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Khajuraho_Vaman_Temple_2010.jpg|100x100px]] |- |20 |Javeri |Induiżmu |Shiva |1090 |[[File:Khajuraho_Jeveri_Temple_2010.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Khajuraho_Jeveri_Temple_2010.jpg|116x116px]] |- |21 |Chaturbhuja |Induiżmu |Vishnu |1110 |[[File:Khajuraho_Chaturbhuja_Temple.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Khajuraho_Chaturbhuja_Temple.jpg|100x100px]] |- |22 |Duladeo (Duladeva) |Induiżmu |Shiva |1125 |[[File:Khajuraho_Dulhadeo_2010.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Khajuraho_Dulhadeo_2010.jpg|100x100px]] |} == Arti u skultura == {{multiple image|direction=vertical|align=left|width=200|footer=L-arti erotika ta' Khajuraho|image1=Kamasutra 106.jpg|image2=Khajuraho-Lakshmana Temple erotic detal1.JPG|image3=2 Erotic Kama statues of Khajuraho Hindu Temple de Lakshmana Khajurâho India 2013.jpg}} [[File:Индия2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F2.jpg|daqsminuri|Skulturi erotiċi]] It-tempji ta' Khajuraho fihom varjetà ta' opri tal-arti, li minnhom 10 % ġewwa u barra t-tempji huma arti erotika sexual. Uħud mit-tempji li għandhom żewġ saffi ta' ħitan għandhom tinqix erotiku żgħir fuq in-naħa ta' barra tal-ħajt intern. Xi studjużi jissuġġerixxu li dawn huma rappreżentazzjoni ta' prattiki sesswali tantriċi.<ref>Rabe (2000), Secret Yantras and Erotic Display for Hindu Temples, Tantra in Practice (Editor: David White), {{ISBN|978-8120817784}}, il-Kapitlu 25, pp. 434-446.</ref> Studjużi oħra jsostnu li l-arti erotika hija parti mit-tradizzjoni Induista tat-trattament tal-''kama'' bħala parti essenzjali u proprja tal-ħajja tal-[[bniedem]], u t-turija simbolika jew espliċita tagħha hija komuni fit-tempji tal-Induiżmu.<ref name="ddesai">Devangana Desai (2005), ''Khajuraho'', Oxford University Press, Sixth Print, {{ISBN|978-0-19-565643-5}}</ref><ref>See: * Heather Elgood (2000), ''Hinduism and the Religious Arts'', {{ISBN|978-0304707393}}, Bloomsbury; * Stella Kramrisch, ''The Hindu Temple'', Volume 1, {{ISBN|81-208-0223-3}}, pp 92-96; * Alain Danielou (2001), ''The Hindu Temple: Deification of Eroticism'', {{ISBN|978-0892818549}}, pp 101-119</ref> [[James McConnachie]], fl-istorja tiegħu dwar il-''Kamasutra'', jiddeskrivi l-iskulturi erotiċi ta' Khajuraho bħala "il-quċċata tal-arti erotika":<blockquote>Il-panewijiet tal-ħitan esterni mnaqqxa u mirquma b'[[sengħa]] tal-għaġeb huma miksija b'ninfi f'kull tip ta' poża jew pożizzjoni, b'qadd wiesa' u b'sidirhom ippoppat li juru ġisimhom fis-sbuħija kollha tiegħu mżejjen bil-ġojjelli. Iż-żina ta' dawn l-''apsari'' tintwera fuq il-ġebel, u jintwerew ukoll jużaw il-kożmetiċi, jaħslu xagħarhom, jilagħbu l-logħob, jiżfnu u jaqflu u jħollu l-panċieri tagħhom.&nbsp;... Maġenb in-ninfi spiss hemm sensiela ta' griffins, allat gwardjani u, l-iktar famużi, ''maithunas'' f'pożizzjonijiet sesswali jew erotiċi stravaganti.{{multiple image|direction=vertical|align=|width=200|footer=Iktar minn 90 % tal-opri tal-arti tat-tempji ta' Khajuraho jirrappreżentaw il-ħajja ta' kuljum u l-valuri simboliċi tal-kultura Indjana tal-qedem.|image1=India-5692 - Flickr - archer10 (Dennis).jpg|image2=Brown bodies.JPG}}</blockquote>It-tempji fihom diversi eluf ta' [[Statwa|statwi]] u opri tal-arti. It-Tempju ta' Kandarya Mahadeva waħdu huwa mżejjen b'iktar minn 870 statwa jew opra tal-arti. Xi 10 % minn dan it-tinqix ikonografiku fih temi sesswali u diversi pożi sesswali. Ħsieb żbaljat komuni hu li ladarba dawn l-istrutturi antiki bit-tinqix f'Khajuraho huma tempji, it-tinqix jirrappreżenta xeni sesswali bejn l-allat jew id-divinitajiet;<ref>[https://web.archive.org/web/20131217101705/http://www.liveindia.com/khajuraho/8a.html "Khajuraho"]. Liveindia.com. Retrieved 14 July 2014.</ref> madankollu, l-arti tal-''kama'' jirrappreżentaw diversi espressjonijiet sesswali ta' bnedmin differenti.<ref>Alain Danielou (2001), ''The Hindu Temple: Deification of Eroticism'', {{ISBN|978-0892818549}}</ref> Il-maġġoranza l-kbira tal-opri tal-arti jirrappreżentaw bosta aspetti tal-ħajja ta' kuljum, ġrajjiet mitiċi kif ukoll it-turija simbolika ta' diversi valuri lajċi u spiritwali importanti fit-tradizzjoni Induista.<ref name="ddesai" /> Pereżempju, hemm rappreżentazzjonijiet li juru nisa jużaw il-kożmetiċi, mużiċisti jdoqqu l-[[mużika]], ħaddiema jaħdmu ċ-ċeramika, [[Bidwi|bdiewa]], u oħrajn fil-ħajja ta' kuljum tagħhom fil-Medjuevu.<ref>George Michell, ''The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms'', University of Chicago Press, {{ISBN|978-0226532301}}, pp 117-123 and pp 56–58</ref> Dawn ix-xeni jinsabu fuq il-ħitan esterni, li hija xi ħaġa tipika tat-tempji Induisti. Fl-opri tal-arti tat-tempji ta' Khajuraho hemm simboliżmu ikonografiku.<ref name="ddesai" /> Il-qofol tal-valuri Induisti jiġu espressi b'diversi modi. Anke x-xeni tal-''kama'', meta jitqiesu flimkien mal-iskulturi ta' qabilhom u ta' warajhom, jirrappreżentaw temi spiritwali bħall-''moksha''. Skont [[Stella Kramrisch]]: {{Quote|Dan l-istat li huwa "bħal raġel u mara jħaddnu lil xulxin mill-qrib" huwa simbolu tal-moksha, ir-rilaxx jew ir-riunjoni finali ta' żewġ prinċipji, l-essenza (Purusha) u n-natura (Prakriti).|Stella Kramrisch|1976}} It-tempji ta' Khajuraho jirrappreżentaw espressjoni waħda tal-bosta forom ta' arti li tkattru fir-renji Rajput tal-Indja mis-seklu 8 sas-seklu 10 W.K. Pereżempju, fl-istess żmien ta' Khajuraho nħarġu l-pubblikazzjonijiet ta' [[Poeżija|poeżiji]] u ta' drammi, fosthom ''Prabodhacandrodaya'', ''Karpuramanjari'', ''Viddhasalabhanjika'' u ''Kavyamimansa''.<ref>[[Louis Herbert Gray|L. H. Gray]], ''Journal of American Society'', Vol. 27</ref> Uħud mit-temi espressi f'dawn ix-xogħlijiet letterarji huma mnaqqxin bħala skulturi fit-tempji ta' Khajuraho.<ref name="ddesai7">Devangana Desai (1996), [http://www.learn.columbia.edu/indianart/pdf/khajuraho_desai.pdf Chapter 7 - Puns and Enigmatic Language in Sculpture] in The Religious Imagery of Khajuraho, Project for Indian Cultural Studies, Columbia University Archives</ref><ref>H.;M. Woodward (1989), "The Lakṣmaṇa Temple, Khajuraho, and Its Meanings", ''Ars Orientalis'', Vol. 19, pp. 27–48</ref> Xi skulturi tal-monumenti ta' Khajuraho ddedikati lil Vishnu jinkludu l-''Vyalas'', li huma [[Annimal|annimali]] ibridi immaġinarji b'iġsma ta' [[Iljun|iljuni]], u jinstabu wkoll f'tempji Indjani oħra. Uħud minn dawn l-opri tal-arti mitiċi ibridi jinkludu l-''Vrik Vyala'' (annimal ibridu nofsu [[lupu]] u nofsu iljun) u l-''Gaja Vyala'' (annimal ibridu nofsu [[iljunfant]] u nofsu iljun). Dawn il-''Vyalas'' jaf jirrappreżentaw kombinament sinkretiku kreattiv ta' setgħat fi ħdan it-tnejn.<ref>Hiram W. Woodward, Jr., "The Lakṣmaṇa Temple, Khajuraho, and Its Meanings", ''Ars Orientalis'', Vol. 19, (1989), pp. 27–48</ref> == Turiżmu u avvenimenti kulturali == [[File:Khajuraho_temples_map.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Khajuraho_temples_map.jpg|lemin|daqsminuri|Mappa tat-tempji tal-Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho.]] It-tempji ta' Khajuraho huma maqsuma fi tliet gruppi: il-grupp tal-Lvant, il-grupp tan-Nofsinhar u l-grupp tal-Punent, li minnhom dan tal-aħħar biss għandu l-faċilità ta' żjara ggwidata bl-awdjo fejn it-turisti jiġu ggwidati biex iżuru xi seba'-tmien tempji. Hemm ukoll żjara ggwidata bl-awdjo li ġiet żviluppata mill-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja li tinkludi n-narrazzjoni tal-istorja u tal-arkitettura tat-tempji.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/indore/Tourists-to-Khajuraho-will-now-have-an-audio-compass/articleshow/9733005.cms Tourists to Khajuraho will now have an audio compass] The Times of India (25 August 2011)</ref> Il-Festival taż-[[Żfin]] ta' Khajuraho jsir kull sena fi Frar.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2021-09-08 |titlu=Khajuraho Festival of Dances |url=http://khajurahodancefestival.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210908172301/http://khajurahodancefestival.com/ |arkivju-data=2021-09-08 |url-status=dead }}</ref> Jinkludi diversi tipi ta' żifniet Indjani klassiċi li jsiru fl-isfond tat-Tempji ta' Chitragupta jew ta' Vishwanath. Fil-kumpless tat-tempji ta' Khajuraho jsir spettaklu bid-dwal u bl-awdjo kuljum filgħaxija. L-ewwel spettaklu kuljum isir bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] u t-tieni wieħed bl-Indù. L-ispettakli jsiru fil-beraħ fuq il-ħaxix fil-kumpless tat-tempji. == Referenzi == [[Kategorija:Indja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Monumenti]] [[Kategorija:Tempji]] [[Kategorija:Induiżmu]] [[Kategorija:Ġainiżmu]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] lrn9m0spwz1pcd9q7pqxzlflpux5e8z 0 27595 332717 331461 2026-10-11T05:05:12Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332717 wikitext text/x-wiki {{wikifikazzjoni}} {{grammatika}} {{Infobox bijografija}} '''Sir''' '''Lewis Carl Davidson Hamilton''' MBE HonFREng (imwieled fis-7 ta' Jannar 1985) huwa [[Sewwieqa tal-Formula Wieħed mir-Renju Unit|sewwieq tat-tlielaq Ingliż]]. Bħalissa jikkompeti fil-[[Formula 1|Formula Wieħed]] mal-[[Mercedes-Benz fil-Formula Wieħed|Mercedes]], wara li qabel saq mal-[[McLaren]] mill-2007 sal-2012. Fil-Formula Wieħed, Hamilton rebaħ rekord ta’ seba [[Lista tar-rekords tas-sewwieqa tal-Formula Wieħed|’ titli tal-Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa]] (indaqs ma’ [[Michael Schumacher]] ), u għandu r-rekords tal-aktar [[Lista tar-rebħiet tal-Grand Prix tal-Formula Wieħed minn Lewis Hamilton|rebħiet]] (101), [[Lista tal-Polesitters tal-Formula Wieħed|pole positions]] (101), u [[Lista tar-rekords tas-sewwieqa tal-Formula Wieħed|podjus]] (179), fost oħrajn. Twieled u trabba fi [[Stevenage]], [[Hertfordshire]]. Hamilton ingħaqad mal- [[programm tas-sewwieqa żgħażagħ tal-McLaren]] fl-1998. Dan wassal għal sewqan tal-Formula Wieħed mal-McLaren fl- 2007, biex Hamilton sar l-ewwel, u s'issa l-uniku, sewwieq iswed jew ta' karnaġġjon skur li tellaq fis-serje. Dak l-istaġun, Hamilton kiser bosta rekords hekk kif spiċċa fit-tieni post wara [[Kimi Räikkönen]] b'punt wieħed. [[Kampjonat Dinji tal-Formula Wieħed 2008|Fl-istaġun ta’ wara]], huwa rebaħ l-ewwel titlu tiegħu b’mod drammatiku – b’qabża kruċjali fl-aħħar dawra tal-[[Grand Prix tal-Brażil 2008|aħħar tiġrija tal-istaġun]] – biex isir l-iżgħar [[Lista taċ-Champions tad-Dinja tas-Sewwieqa tal-Formula Wieħed|Champion tad-Dinja tal-Formula Wieħed]] fl-istorja. Wara erba’ snin oħra mal-McLaren, Hamilton ingħaqad mal-Mercedes fl-2013 . Bidliet fir- [[regolamenti tal-Formula Wieħed|regolamenti]] għall- 2014, li jobbligaw l-użu ta’ [[Magni tal-Formula Wieħed|magni turbo-ibridi]], raw il-bidu ta’ perjodu ta’ suċċess kbir għal Hamilton, li matulu rebaħ sitt titli oħra. Titoli konsekuttivi waslu fl- 2014 u fl- 2015 waqt [[Rivalità Hamilton–Rosberg|rivalità intensa ma’ sieħbu Nico Rosberg]] . Wara l-irtirar ta’ Rosberg, [[Sebastian Vettel]] tal- [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] sar l-eqreb rivali ta’ Hamilton f’żewġ battalji intensi fil-kampjonat, li fihom Hamilton qaleb darbtejn id-defiċits ta’ punti f’nofs l-istaġun biex jerġa’ jikseb titli konsekuttivi fl- 2017 u fl- 2018 . It-tielet u r-raba’ titli konsekuttivi tiegħu segwew fl- 2019 u fl- 2020 biex qabżu r-rekord ta’ Schumacher ta’ seba’ titli tas-sewwieqa. [[Stampa:FIA F1 Austria 2021 Nr. 44 Hamilton (side).jpg|daqsminuri|295x295px|Il-karozza ta' Hamilton tal-2021]] Hamilton ġie kkreditat li kabbar is-segwitu globali tal-Formula Wieħed billi appella għal udjenza l'barra mill-isport, parzjalment minħabba l-istil ta' ħajja ta' profil għoli, l-attiviżmu ambjentali u soċjali tiegħu, u bħall-mużika u l-moda. Sar ukoll avukat prominenti b’appoġġ għall-attiviżmu biex jiġġieled ir-razziżmu u jiġġieled għal diversità akbar fil-motorsport. Hamilton kien elenkat fil-ħarġa tal-2020 ta' ''[[Ħin (rivista)|Time]]'' bħala wieħed mill- [[Ħin 100|100 persuna l-aktar influwenti fid-dinja]], u ngħata [[Kavallier Baċellerat|l-unur ta' ''knighthood'']] fl- [[Unuri tas-Sena l-Ġdida 2021|Unuri tas-Sena l-Ġdida tal-2021]]. == Tfulija u edukazzjoni == Hamilton twieled fis-7 ta' Jannar 1985 fi [[Stevenage]], [[Hertfordshire]], l- [[Ingilterra]] . Missieru, Anthony Hamilton, huwa ta' [[Grenada|dixxendenza Grenadiana]], filwaqt li ommu, Carmen Larbalestier, hija Ingliża li tagħmlu [[Razza Imħallta Brittanika|razza mħallta]]; <ref name="Wolff">{{Ċita aħbar|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2007/racing/06/12/hamilton0618/index.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080121143456/http://sportsillustrated.cnn.com/2007/racing/06/12/hamilton0618/index.html|arkivju-data=2008-01-21}}</ref> Hamilton jidentifika bħala iswed. <ref>{{Ċita web|url=http://www.lewishamilton.com/post/first-black-driver/|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180308041330/http://www.lewishamilton.com/post/first-black-driver/|arkivju-data=2018-03-08}}</ref> Il-ġenituri ta’ Hamilton sseparaw meta kellu sentejn, u wara hu għex ma’ ommu u ħutu tar-rispett ikbar minnu, Samantha u Nicola, sakemm kellu tnax-il sena. <ref name="DSpyHamilton">{{Ċita web|url=https://www.digitalspy.com/showbiz/10-things-about/a582795/10-things-about-lewis-hamilton/}}</ref> Hamilton imbagħad għex ma' missieru, ommu, Linda, u ħuh [[Nicolas Hamilton|Nicolas]] minn missieru, li huwa wkoll sewwieq tat-tlielaq professjonali. <ref name="timeonline_cool">{{Ċita aħbar|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/formula_1/article5069252.ece|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090509090949/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/formula_1/article5069252.ece|arkivju-data=2009-05-09}}</ref> Hamilton trabba [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] . <ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/lewis-hamilton/trivia.html;jsessionid=EC73F0B4D8B84D48A7D4B67E238E9055|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140525232920/http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/lewis-hamilton/trivia.html%3Bjsessionid%3DEC73F0B4D8B84D48A7D4B67E238E9055|arkivju-data=2014-05-25}}</ref> Missier Hamilton xtralu [[Karozza kkontrollata bir-radju|karozza ikkontrollata bir-radju]] meta kellu ħames snin. <ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/41TbhT9DRrd0cglSfjqWD4v/race-to-the-top-lewis-hamilton}}</ref> Hamilton spiċċa t-tieni fil- [[Assoċjazzjoni Brittanika tal-Karozzi tar-Radju|kampjonat nazzjonali tal-BRCA]] is-sena ta’ wara kontra l-kompetizzjoni tal-adulti. <ref name="hamiltonf1fbio">{{Ċita web|url=http://www.f1fanatic.co.uk/f1-information/whos-who/whos-who-h/lewis-hamilton/|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071006075203/http://www.f1fanatic.co.uk/f1-information/whos-who/whos-who-h/lewis-hamilton/|arkivju-data=2007-10-06}}</ref> Billi kien l-uniku tifel iswed li jtellaq fil-klabb tiegħu, Hamilton kien suġġett għal abbuż razzist. <ref name=":1" /> <ref>{{Ċita web|url=https://www.eurosport.com/formula-1/hamilton-i-had-a-lot-of-bullying-and-racism-at-school.-it-made-me-tougher_sto5873701/story.shtml}}</ref> Missier Hamilton xtralu [[Kart tlielaq|go-kart]] għall-Milied meta kellu sitt snin u wiegħed li se hu se jappoġġjah fil-karriera tiegħu tat-tlielaq sakemm jibqa jiffoka fuq l-iskola. Biex isostni lil ibnu, missier Hamilton ħa s-sensja mill-pożizzjoni tiegħu bħala [[Informazzjoni teknoloġika|maniġer tal-IT]] u sar kuntrattur, xi drabi jaħdem sa erba' xogħlijiet kull darba inkluż impjieg bħala bejjiegħ tal-ħġieġ, jaħsel il-platti, u jpoġġi tabelli għal [[Aġent tal-proprjetà|aġenti tal-proprjetà]], <ref name="benson">{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/extra/c1nx5lutpg/The-real-Lewis-Hamilton-story}}</ref> waqt li kien għadu jattendi t-tiġrijiet ta’ ibnu. <ref>{{Ċita web|url=https://m.wheels24.co.za/FormulaOne/thanks-dad-lewis-hamilton-reflects-on-his-f1-championship-journey-20180522}}</ref> Missier Hamilton aktar tard waqqaf il-kumpanija tal-IT tiegħu stess. <ref name="observer">{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/sport/2007/jun/03/features.sportmonthly/print}}</ref> Huwa baqa' jkun il-maniġer ta' Hamilton sal-bidu tal-2010. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/sport/2011/mar/14/lewis-hamilton-simon-fuller-xix-entertainment}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.hamiltons-father-inspired-hungarian-gp-pace-says-wolff.5pmzFBAUv7teU5vpgkGWvh.html}}</ref> == Karriera tat-tlielaq tal-Juniors == [[Stampa:Lewis Hamilton Silverstone 2018.jpg|daqsminuri|294x294px|Lewis Hamilton fl-2018]] === Karting === Hamilton beda jagħmel karting fl-1993 u malajr beda jirbaħ tlielaq u kampjonati tal-klassi kadetti. <ref name="BBC_07-06-19">{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/beds/bucks/herts/6766373.stm}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/3281489/Lewis-Hamiltons-go-kart-career-helped-him-become-one-of-Formula-Ones-best-drivers-FORMULA-ONE.html|url-status=live}}</ref> Sentejn wara, huwa sar l-iżgħar sewwieq li rebaħ il-kampjonat Brittaniku tal-kadetti tal-karting fl-età ta’ għaxar snin. Dik is-sena, Hamilton avviċina lill-kap tat-tim tal-McLaren Formula One [[Ron Dennis]] waqt l- [[Autosport Awards]] għal awtografu u qal: "Hi. Jien Lewis Hamilton. Irbaħt il-Kampjonat Brittaniku u xi darba rrid inkun qed nsuq bil-karozzi tiegħek.” <ref name="benson"/> Dennis kiteb fil-ktieb tal-awtografi ta 'Hamilton: "Iċċempilli disa' snin oħra, imbagħad nirranġaw xi ħaġa." <ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/formula_1/article1942897.ece|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081204142837/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/formula_1/article1942897.ece|arkivju-data=2008-12-04|url-status=dead}}</ref> Fl-1998, Dennis sejjaħ lil Hamilton wara t-tieni serje tiegħu Super One u rebħiet fil-kampjonat Brittaniku, <ref name="hamiltonf1fbio"/> biex joffri lil Hamilton rwol fil-programm ta' żvilupp tas-sewwieqa tal-McLaren. <ref name="Wolff"/> Il-kuntratt kien jinkludi għażla li jsuq fil-Formula Wieħed, li jagħmel lil Hamilton l-iżgħar sewwieq li kiseb kuntratt li wara rriżulta f’sewqan tal-Formula Wieħed. <ref name="BBC_07-06-19" /> === Formula Renault u Formula Tlieta === Hamilton beda l-karriera tiegħu fit-tlielaq tal-karozzi fil-Formula Renault UK Winter Series tal-2001. Huwa spiċċa fil-ħames post ġenerali fis-serje tax-xitwa. Dan wassal għal staġuni sħaħ tal-Formula Renault UK fl-2002 u l-2003. Hamilton spiċċa l-2002 fit-tielet post. Fl-2003 rebaħ il-kampjonat b’għaxar rebħiet u 419-il punt. Peress li kellu biżżejjed punti biex jirbaħ il-kampjonat, Hamilton tilef l-aħħar żewġ tiġrijiet tal-istaġun. Huwa għamel id-debutt tiegħu fil-Kampjonat Brittaniku tal-Formula Tlieta fil-finali tal-istaġun. Huwa wera l-veloċità tiegħu kemm fil-Grand Prix ta’ Macau kif ukoll fil-Super Prix tal-Korea. Fil-Korea, huwa kkwalifika fil-pole position fl-ewwel żjara tiegħu fil-korsa. Kienet biss ir-raba’ tiġrija tiegħu f’F3. Hamilton iddebutta fil-Formula 3 Euro Series fl-2004. Hamilton spiċċa s-sena fil-ħames post fil-kampjonat. Huwa ttestja għall-ewwel darba għall-McLaren fl-aħħar tal-2004 fi Silverstone. Hamilton mar ċ-champions tal-Euro Series ASM għall-istaġun 2005. Huwa ddomina l-kampjonat, u rebaħ 15 mill-20 rawnd. Huwa rebaħ ukoll il-Marlboro Masters tal-Formula 3 f'Zandvoort. === GP2 === Bis-suċċess tiegħu fil-Formula Tlieta, Hamilton mar għall-GP2 għall-istaġun tal-2006. Huwa rebaħ il-kampjonat GP2 fl-ewwel tentattiv tiegħu, meta għeleb lil Nelson Piquet, Jr. u Timo Glock. Il-kampjonat tiegħu tal-GP2 tal-2006 ġara fl-istess ħin li kien hemm post vakanti fil-McLaren. Juan Pablo Montoya ħalla l-Formula biex itellaq fin-NASCAR, u Kimi Räikkönen telaq biex jingħaqad mal-Ferrari. Hamilton kien ikkonfermat bħala t-tieni sewwieq tat-tim. Huwa kien se jkun maċ-champion Fernando Alonso għall-istaġun 2007. Huwa ntqal bid-deċiżjoni tal-McLaren fit-30 ta’ Settembru. L-aħbar ma saretx pubblika qabel l-24 ta’ Novembru. Il-McLaren kienet qed tibża' li l-aħbar kienet se tkun mittiefsa mit-tħabbira tal-irtirar ta' Michael Schumacher.[[Stampa:Hamilton_and_Father_Brazil_2008.jpg|daqsminuri| Anthony Hamilton, missier Lewis u dak iż-żmien maniġer, jiċċelebra ma' ibnu wara l [[Grand Prix tal-Brażil 2008|-Grand Prix tal-Brażil tal-2008]] <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/7355036/Anthony-Hamiltons-massive-support-makes-parting-with-Lewis-easier-to-understand.html}}</ref>]] == Karriera tal-Formula Wieħed == === McLaren (2007–2012) === [[Stampa:Lewis_Hamilton_2007_Canada.jpg|alt=A silver Formula One car driving around a corner.|daqsminuri| Hamilton ħa l-ewwel rebħa tiegħu fil-Formula Wieħed fil- [[2007 Grand Prix Kanadiż|Grand Prix tal-Kanada tal-2007]] fis-sitt Grand Prix tiegħu biss.]] L-ewwel staġun ta’ Hamilton fil-Formula Wieħed rawh sieħeb darbtejn u jiddefendi ċ-Champion tad-Dinja Fernando Alonso. Hamilton huwa l-ewwel u, sa 2021, l-uniku [[Nies suwed|sewwieq ta' ġilda skura]] li tellaq fis-serje. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/caribbean/news/story/2006/11/061127_grenadaf1.shtml}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.telegraph.co.uk/news/1528611/Formula-One%27s-first-black-driver-to-take-his-place-on-grid.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080831041311/http://www.telegraph.co.uk/news/1528611/Formula-One%27s-first-black-driver-to-take-his-place-on-grid.html|arkivju-data=2008-08-31}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1609725,00.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080423122312/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1609725,00.html|arkivju-data=2008-04-23}}</ref> Wara li spiċċa fuq il-podju fid-debutt tiegħu, Hamilton kompla biex waqqaf diversi rekords hekk kif spiċċa runner-up fil- 2007 Dinji tas-Sewwieqa tal-2007 kontra Kimi Räikkönen b'punt wieħed, inklużi dawk għall- aktar podju konsekuttivi li spiċċaw mid-debutt (9), l-aktar konġunt jirbaħ fi staġun tad-debutt (4) u l-aktar punti fi staġun tad-debutt (109). Matul l-istaġun, Hamilton u Alonso kienu involuti f’numru ta’ inċidenti li rriżultaw f’tensjonijiet bejn iż-żewġ sewwieqa u t-tim, li laħqu l-qofol tagħhom f’Alonso u McLaren itterminaw il-kuntratt tagħhom b’kunsens reċiproku f’Novembru. Wara l-ewwel staġun ta' suċċess fil-McLaren, Hamilton iffirma kuntratt ta' bosta miljuni lira biex jibqa' mat-tim sal-2012. <ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/7196436.stm}}</ref> [[Stampa:Hamilton_Brazil_2008_celebrations.jpg|alt=A group of people dressed in orange celebrate, with Hamilton in the middle wearing a baseball cap.|daqsminuri| Hamilton u t-tim tiegħu jiċċelebraw l-ewwel titlu tiegħu tal-Kampjonat tad-Dinja tal-Formula Wieħed fl-2008.]] Is-suċċess ta’ Hamilton kompla fl- [[Kampjonat Dinji tal-Formula Wieħed 2008|2008]] . Huwa ġabar ħames rebħiet u għaxar tmiem fuq podju iżda kien akkużat ukoll b’arroganza u sewqan perikoluż, għalkemm sostna li t-twemmin tiegħu nnifsu kien interpretat ħażin u li s-sewqan tiegħu kien sod iżda ġust. Hekk kif l-istaġun wasal għall-konklużjoni tiegħu fil-Brażil, saret ġlieda ċara bejn iż-żewġ naħat għat-titlu bejn il-favorit domestiku [[Felipe Massa]] u ż-żagħżugħ Brittaniku. Hamilton rebaħ l-ewwel titlu tiegħu b’mod drammatiku fl-aħħar tiġrija tal-istaġun, il -Grand Prix tal-Brażil tal-2008, qabeż lil [[Timo Glock]] għall-ħames pożizzjoni fl-aħħar kantunieri tal-aħħar dawra biex sar l-iżgħar [[Lista taċ-Champions tad-Dinja tas-Sewwieqa tal-Formula Wieħed|Champion tad-Dinja tal-Formula Wieħed]] fl-istorja ta’ dak iż-żmien u biex jiċħad lir-rebbieħ tat-tellieqa Massa t-titlu b’punt wieħed. <ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/7705230.stm}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.formula1.com/news/headlines/2008/11/8635.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081205143351/http://www.formula1.com/news/headlines/2008/11/8635.html|arkivju-data=2008-12-05}}</ref> Dan għamel lil Hamilton l-ewwel sewwieq Brittaniku li rebaħ il-Kampjonat tad-Dinja minn [[Damon Hill]] fl-1996. <ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/7705310.stm}}</ref> Fl-aħħar erba’ snin tiegħu mal-McLaren, Hamilton kompla jikseb il-podju u rebħiet fit-tiġrijiet. Hamilton daħal fl-aħħar rawnd tal- 2010 b’ċans li jirbaħ it-titlu, iżda fl-aħħar spiċċa fir-raba’ post hekk kif [[Sebastian Vettel]] rebaħ it-tellieqa biex jieħu l-kuruna tax-xebba’ tas-sewwieqa tiegħu. [[Kampjonat Dinji tal-Formula Wieħed 2011|Is-sena ta’ wara]] kienet l-ewwel staġun li kien skurjat minn sieħbu tat-tim, hekk kif [[Jenson Button]] spiċċa runner-up għaċ-champion Sebastian Vettel, matul sena li fiha distrazzjonijiet fil-ħajja privata tiegħu u problemi mal-uffiċjali tal-FIA raw lil Hamilton jispiċċa l-istaġun fil-ħames post tal-klassifika, u wara ħalef li se jerġa’ jmur lura għall-forma għall-2012. Meta żamm kelmtu, Hamilton kiseb erba’ rebħiet fit-tiġrijiet fl- 2012 hekk kif spiċċa fir-raba’ post fil-klassifika. Qabel tmiem is-sena, Hamilton ħabbar, b’sorpriża kbira, li kien se jingħaqad mal-Mercedes għall- 2013, u jieħu post Michael Schumacher li kien se jirtira. <ref name="halloffame">{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/drivers/hall-of-fame/Lewis_Hamilton.html}}</ref> === Mercedes (2013-preżent) === [[Stampa:Hamilton_and_Rosberg_2014.jpg|daqsminuri| Hamilton u Rosberg ġarrbu rivalità tensa fi żmienhom bħala sħab.]] Malli ffirma mal- [[Mercedes-Benz fil-Formula Wieħed|Mercedes]] fl- 2013, Hamilton reġa' ngħaqad ma' sieħbu tal-karting tat-tfulija, [[Nico Rosberg]] . Il-mossa ntlaqgħet b’sorpriża mill-esperti u l-pubbliku, b’uħud jiddeskrivu ċ-ċaqliq għal Mercedes, tim mingħajr storja reċenti ta’ suċċess, bħala riskju. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/9572696/Lewis-Hamilton-to-join-Mercedes-in-100m-move-from-McLaren-signing-a-three-year-deal.html}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.skysports.com/f1/news/22058/8129689/lewis-hamilton-joins-mercedes-for-2013-the-potential-winners-and-losers}}</ref> Fl-ewwel staġun tiegħu mal-Silver Arrows, Hamilton kiseb rebħa unika fit-tellieqa, fejn rebaħ il Hungarian Grand Prix -Ungerija, fejn ikkonverti pole position mhux mistennija f'marġni ta' rebbieħa ta' aktar minn 11-il sekonda qabel il-finalista fit-tieni post [[Kimi Räikkönen]], <ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.racecar.com/Motorsport/News/Lewis-Hamilton-takes-pole-to-flag-victory-in-hungary/59153.htm|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140517185613/http://www.racecar.com/Motorsport/News/Lewis-Hamilton-takes-pole-to-flag-victory-in-hungary/59153.htm|arkivju-data=2014-05-17}}</ref> flimkien għadd ta’ tmiem podju u pole positions, biex għal darb’oħra spiċċaw ir-raba’ fil-klassifika, it-tielet darba f’ħames snin. <ref name="halloffame"/> Tibdil fir- [[regolamenti tal-Formula Wieħed|regolamenti]] għall- 2014, li ordnat l-użu ta ' [[Magni tal-Formula Wieħed|magni turbo-ibridi]], ikkontribwixxa għall-bidu ta' era ta 'suċċess kbir għal Hamilton. Dik is-sena rat lil Mercedes jirbħu 16 mid-19-il tiġrija ta’ dak l-istaġun, 11 minn dawk assigurati minn Hamilton hekk kif rebaħ f’duel ta’ staġun twil għat-titlu kontra sieħbu Rosberg. Meta kiseb it-tieni titlu ta' sewwieqa tiegħu, u eclipsa l-għadd ta' rebħa tas-sewwieqa Brittaniċi kollha quddiemu, Hamilton iddikjara fuq it-tim-radju wara l-aħħar tiġrija [[2014 Abu Dhabi Grand Prix|f'Abu Dhabi]] : "Dan huwa l-akbar jum ta' ħajti." <ref name="halloffame"/> Regolamenti ġodda dwar [[Lista tan-numri tas-sewwieqa tal-Formula Wieħed|in-numru tas-sewwieqa]] miġjuba għall-2014 ippermettew lis-sewwieqa li jagħżlu numru uniku tal-karozza biex jużawhom għall-karriera kollha tagħhom, u għalhekk Hamilton għażel li jsuq taħt il-karting antik tiegħu Nru 44 għall-bqija tal-karriera tiegħu. <ref>{{Ċita web|url=http://news.ph.msn.com/sports/numbers-up-for-2014-formula-one-drivers-3|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140113220941/http://news.ph.msn.com/sports/numbers-up-for-2014-formula-one-drivers-3|arkivju-data=2014-01-13|url-status=dead}}</ref> Qabel il-bidu tal- 2015, Hamilton ħabbar li mhux se jkun qed jeżerċita l-għażla tiegħu li jaqleb in-numru tal-karozza tiegħu għal 1, kif kienet il-prerogattiva tiegħu bħala Champion tad-Dinja renjanti, u minflok se jkompli jiġri bil-karriera tiegħu Nru 44. Kien l-ewwel staġun mill- 1994, meta [[Alain Prost]] irtira mill-isport wara r-raba' u l-aħħar titlu tiegħu tal-Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa fl- 1993, li l-qasam ma kienx fih karozza li kellha n-Nru 1. <ref>{{Ċita web|url=http://www.f1fanatic.co.uk/2014/11/25/hamilton-wont-number-one-car-2015/}}</ref> Hamilton iddomina fl- 2015, fejn rebaħ għaxar tiġrijiet li spiċċaw fuq il-podju rekord ta’ sbatax-il darba hekk kif qabbel mat-tliet titli tal-Kampjonati tad-Dinja tal-idolu tiegħu [[Ayrton Senna|Ayrton Senna.]] Ir-rivalità bejnu u bejn Rosberg intensifikat, u laħqet il-qofol tagħha f’battalja mqanqla fil- Grand Prix tal -Istati Uniti fejn Hamilton rebaħ f’battalja mimlija azzjoni, rota b’rota ma’ sieħbu biex kiseb it-titlu bi tliet tiġrijiet żejda. <ref name="halloffame"/> Dik is-sena, Hamilton estenda l-kuntratt tiegħu mal-Mercedes għal tliet snin oħra fi ftehim li huwa rrappurtat li jiswa aktar minn £100 miljun, li jagħmilha wieħed mill-aħjar sewwieqa mħallsa fil-Formula Wieħed, <ref name="telegraph.co.uk">{{Ċita aħbar|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/11617842/Lewis-Hamilton-signs-100m-deal-with-Mercedes.html}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/sport/2015/may/20/lewis-hamilton-mercedes-deal-formula-one-monaco}}</ref> kif ukoll ippermetta lil Hamilton iżomm id-drittijiet tal-immaġni tiegħu stess, li huwa meqjus bħala mhux tas-soltu fl-isport, u jżomm il-karozzi u t-trofej tiegħu li rebħu l-kampjonat. . <ref>{{Ċita web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/11617842/Lewis-Hamilton-signs-100m-deal-with-Mercedes.html}}</ref> [[Stampa:Lewis_Hamilton_engine_failure_2016_Malaysian_GP_2.jpg|lemin|daqsminuri| Il-ħsara fil-magna ta’ Hamilton fil- Malasja fl-2016 kienet mument kbir fil-battalja tal-Kampjonat.]] Minkejja li rreġistra aktar pole positions u rebħiet fit-tiġrijiet minn kwalunkwe sewwieq ieħor fl- 2016, Hamilton tilef it-titlu tas-sewwieqa b'ħames punti lil sieħbu, Rosberg. Il-politika tat-tim li tħalli lill-par jiġġieldu liberament wasslet għal diversi skambji akrimonjużi kemm fuq il-binarju kif ukoll barra, li wasslet biex Hamilton jisfidaw l-ordnijiet tat-tim fil-finali tal-istaġun f'Abu Dhabi u deliberatament naqas biex jappoġġa lil Rosberg fil-pakkett ta 'ġiri fi tmiem il- ti;rija f’offerta bla su//ess biex jinkora;;ixxi sewwieqa o[ra biex jaqb]u lil sieħbu, li kien ippermettilu jirbaħ it-titlu. <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/38145250}}</ref> Fl-aħħar mill-aħħar, suċċessjoni ta’ bidu fqir minn Hamilton kmieni fl-istaġun u splużjoni kruċjali tal-magna fil- Malasja fissret li Rosberg ħa t-titlu, li kiseb b’suċċess qabel ma ħabbar xokk li rtira mill-isport immedjatament wara li għeleb lir-rivali tiegħu. <ref name="halloffame"/> <ref name="gpfansbio">{{Ċita web|url=https://www.gpfans.com/en/articles/38415/lewis-hamilton-biography/|arkivju-data=2019-11-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191105234227/https://www.gpfans.com/en/articles/38415/lewis-hamilton-biography/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|url-status=dead}}</ref> ==== Erba’ titli wara xulxin ==== Wara l-irtirar ta’ Rosberg, Sebastian Vettel tal-Ferrari sar l-eqreb rivali ta’ Hamilton hekk kif il-koppja skambjaw il-vantaġġ tal-kampjonat matul l- 2017 fi ġlieda kontra t-titlu tensjoni. Hamilton irreġistra 11-il pole position f’dak l-istaġun hekk kif ħa r-rekord tal- [[Lista tal-Polesitters tal-Formula Wieħed|aktar pole positions ta’ kull żmien]], u l-konsistenza tiegħu (temm kull tiġrija fil-punti), kif ukoll nuqqas ta’ sfida serja minn sieħbu l-ġdid [[Valtteri Bottas]], raw irreġistra disa’ rebħiet fit-tiġrijiet u kiseb ir-raba’ titlu ta’ World Drivers hekk kif qaleb vantaġġ ta’ punti lil Vettel fl-ewwel nofs tal-istaġun, u fl-aħħar mill-aħħar għalaq it-titlu fil- Messiku b’żewġ tiġrijiet żejda. <ref name="halloffame"/> [[Stampa:FIA_F1_Austria_2018_Handshake_after_Qualifying.jpg|daqsminuri| L-istaġun tal-2018 kien l-ewwel darba fl-isport li żewġ sewwieqa b'erba’ kampjonati (Hamilton u Vettel) ikkompetew għall-ħames titlu.]] L-istaġun tal-2018 kien l-ewwel darba li żewġ erba’ darbiet Champions tad-Dinja, Hamilton u Vettel, se jkunu qed jikkompetu għall-ħames titlu u kien dikjarat bħala l-“Ġlieda għal Ħames” mill-ġurnalisti u l-partitarji. <ref>{{Ċita web|url=https://www.skysports.com/f1/news/20876/11515112/lewis-hamilton-this-is-my-best-season}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.foxsportsasia.com/formula1/837265/2018-formula-1-fight-five/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181029030704/https://www.foxsportsasia.com/formula1/837265/2018-formula-1-fight-five/|arkivju-data=2018-10-29|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/two-four-time-champions-hamilton-and-vettel-has-turned-into-a-one-horse-race/articleshow/66125702.cms}}</ref> Bħal fl-istaġun ta’ qabel, il-Ferrari u Vettel dehru li kellhom il-vantaġġ għal ħafna mill-istaġun, u fil-quċċata tal-klassifika sa nofs it-triq. Madankollu, l-istaġun ta’ Vettel sfaxxat b’numru ta’ sewwieqa u żbalji mekkaniċi, filwaqt li s-sensiela ta’ sitt rebħiet ta’ Hamilton f’sebgħa fl-aħħar nofs tal-istaġun rat lil Hamilton jikseb it-titlu fil- Messiku għat-tieni sena konsekuttiva hekk kif stabbilixxa rekord ġdid għall- aktar punti fi staġun (408). <ref name="halloffame"/> <ref name="gpfansbio"/> Matul l-istaġun, Hamilton iffirma kuntratt ta’ sentejn mal-Mercedes, irrappurtat li jiswa sa £40 miljun fis-sena, li jagħmilha l-aħjar sewwieq tal-Formula Wieħed fl-istorja. <ref name="Lewis Hamilton signs £40m-a-year Me">{{Ċita aħbar|url=https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2018/07/19/lewis-hamilton-signs-40m-a-year-mercedes-contract-becomebest/}}</ref> Wara li ffirma kuntratt mal-Mercedes li dam sal-2020, ġie kkonfermat li Hamilton kien se jiddefendi t-titlu tiegħu fl- 2019 . <ref name="auto1">{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/44884683}}</ref> Hamilton mexxa l-klassifika tas-sewwieqa għall-biċċa l-kbira tal-istaġun, filwaqt li ħeles mill-isfidi tat-titlu minn sieħbu Bottas, ir-Red Bull ta’ Verstappen li jaħdem bil-Honda u Leclerc promoss dan l-aħħar mill-Ferrari, biex kiseb is-sitt kuruna tas-sewwieqa tiegħu fil- Grand Prix tal-Istati Uniti tal-2019 żewġ tiġrijiet qabel it-tellieqa finali. <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.united-states-grand-prix-2019-race-report-and-highlights.3mSPD2w9Q394Kr00cpmHQx.html}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/sport/2019/nov/03/lewis-hamilton-sixth-f1-world-title-us-grand-prix-bottas}}</ref> Wara li kiseb is-sitt grand slam fil-karriera tiegħu fl- aħħar tiġrija tal-istaġun, Hamilton temm l-istaġun bi 11-il rebħa (li qabeż l-aqwa tiegħu preċedenti fl-2014 u l-2018) u 17-il podju (li laħaq ir-rekord ta’ kull żmien għar-raba’ darba) kif ukoll kisba 5 pole positions. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.theweek.co.uk/formula-1/98167/f1-2019-season-guide-standings-grand-prix-calendar-tv-coverage-drivers}}</ref> It-total ta’ 413-il punt tiegħu għall-istaġun kien rekord ġdid ta’ kull żmien, fejn ra lill-Brittaniku spiċċa 87 punt minn fuq Bottas, li jinsab fit-tieni post. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.abu-dhabi-grand-prix-2019-race-report-highlights.3W60C6jaqAMKYqcblkhGqg.html}}</ref> Hamilton rebaħ is-seba’ titlu ta’ sewwieqa tiegħu fl- 2020, li qabeż ir-rekord stabbilit minn Schumacher, fi staġun milqut ħafna mill- [[pandemija tal-COVID-19]] . <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.reuters.com/article/uk-motor-f1-abudhabi-winners/winners-and-losers-of-2020-formula-one-season-idUSKBN28N0P3}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/54950152}}</ref> Matul l-istaġun imqassar ta’ sbatax-il tellieqa, Hamilton kiseb 11-il rebħa (li kien ugwali għall-aħjar personali preċedenti tiegħu, iżda f’inqas tiġrijiet) inkluż waħda fil- Portugall biex kiser ir-rekord ta’ Schumacher ta’ 91 rebħa. <ref>{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/sport/2020/oct/25/lewis-hamilton-wins-portuguese-gp-to-break-michael-schumachers-f1-record}}</ref> Huwa ħa wkoll 14-il podju u 10 pole positions. Hamilton tilef il- Grand Prix ta' Sakhir tal-2020 wara li kkuntratta [[COVID-19]], <ref name="BBC55142428">{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/55142428}}</ref> l-ewwel assenza fit-tellieqa tiegħu mid-debutt tiegħu fl-2007. <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.trending-topics-hamiltons-absence-russells-big-opportunity-f1-debutants-and.6yeexpuWQ1fhPL55qFRmwR.html}}</ref> Hamilton kiseb it-titlu fil- Grand Prix tat-Turkija tal-2020 bi tliet rawnds żejda u temm l-istaġun 124 punt minn sieħbu, Bottas, li spiċċa t-tieni fil-klassifika. <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/results.html/2020/drivers.html}}</ref> Fost il-kampanja ''We Race as One'' tal-Formula Wieħed u appoġġ globali dejjem jikber għall- [[Ħajjiet Iswed Jgħoddu|moviment Black Lives Matter]], Hamilton jinżel fuq irkoppa qabel kull tiġrija u jilbes flokkijiet bl-islogan Black Lives Matter. <ref name="BLM">{{Ċita aħbar|url=https://www.espn.com/f1/story/_/id/30371159/hamilton-set-knighthood-queen-elizabeth-ii-reports}}</ref> Il-karozzi W11 ta ’ Hamilton u Bottas kellhom ukoll kulur iswed bħala dikjarazzjoni tal-impenn tal-Mercedes għad-diversità. <ref>name="blacklivery">{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/sport/2020/jun/29/mercedes-lewis-hamilton-unveil-new-black-f1-livery-in-message-against-racism}}</ref> Fi Frar tal-2021, Hamilton iffirma kuntratt biex ikompli jsuq għat-tim fl-2021. <ref>{{Ċita web|url=https://www.racefans.net/2021/02/08/hamiltons-new-mercedes-contract-finally-confirmed/}}</ref> Fil- Grand Prix ta’ Spanja tal-2021 f’Mejju, Hamilton sar l-ewwel sewwieq li laħaq 100 pole position fil-Formula Wieħed. <ref name="theguardian100pole">{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/sport/2021/may/08/lewis-hamilton-claims-100th-f1-pole-at-spanish-gp-verstappen-starts-second}}</ref> F'Lulju 2021, Hamilton iffirma estensjoni tal-kuntratt biex jibqa' mal-Mercedes sal-aħħar tal-2023. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/57680700}}</ref> Huwa qal il-100 tellieqa tiegħu fil- Grand Prix tar-Russja tal-2021 . Huwa se jissieħeb George Russell għall-istaġun 2022 <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/58474646}}</ref> == Profil tas-sewwieq == [[Stampa:F1_2014_JAP_Lewis_Hamilton_4968.jpg|xellug|daqsminuri| Hamilton rebaħ il-Grand Prix tal-Ġappun fl-2014 f'xita torrenzjali, u qabbel il-kundizzjonijiet mar-rebħa tiegħu fil-Grand Prix tal-Ingliżi tal-2008 .]] Hamilton huwa meqjus bħala wieħed mill-aqwa sewwieqa fix-xita fl-isport, b’uħud mill-aqwa prestazzjonijiet tiegħu jseħħu f’dawk il-kundizzjonijiet. Fil- Grand Prix tal-Ingilterra tal-2008, Hamilton għeleb lit-tieni post [[Nick Heidfeld]] b'aktar minn minuta, l-akbar marġni ta' rebħa rreġistrat mill- Grand Prix tal-Awstralja tal-1995 . <ref>{{Ċita web|url=https://www.bailiwickexpress.com/jsy/life/sport-xtra/lewis-hamiltons-9-most-memorable-races-ever-he-wins-his-third-f1-championship-title/|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170810012036/https://www.bailiwickexpress.com/jsy/life/sport-xtra/lewis-hamiltons-9-most-memorable-races-ever-he-wins-his-third-f1-championship-title/|arkivju-data=2017-08-10}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.grandprix.com/race/r794racereport.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160401223304/http://www.grandprix.com/race/r794racereport.html|arkivju-data=2016-04-01}}</ref> Matul l-era turbo-ibrida, Hamilton baqa' bla telfa f'kull tiġrija affettwata mit-temp imxarrab mill- Grand Prix tal-Ġappun tal-2014 sal-Grand Prix tal- Ġermanja tal-2019, fejn is-sensiela tiegħu ta' kważi ħames snin inkisret minn [[Max Verstappen]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.motorsportweek.com/news/id/21255|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190804221058/https://www.motorsportweek.com/news/id/21255|arkivju-data=2019-08-04|url-status=dead}}</ref> Is-sewqan tiegħu fit-temp imxarrab fil-Grand Prix tat-Turkija tal-2020 fejn kiseb is-seba' titlu dinji kien milqugħ ħafna, b'Joe Saward jiddeskriviha bħala "waħda mill-akbar prestazzjonijiet tiegħu": <ref name="saward">{{Ċita web|url=https://www.autoweek.com/racing/formula-1/a34680426/lewis-hamiltons-f1-turkish-grand-prix-drive-is-one-for-the-ages/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210509103040/https://www.autoweek.com/racing/formula-1/a34680426/lewis-hamiltons-f1-turkish-grand-prix-drive-is-one-for-the-ages/|arkivju-data=2021-05-09|url-status=dead}}</ref> minkejja li kkwalifika biss is-sitt post għat-tellieqa wara li l-Mercedes tħabtu mat-tajers. temperaturi u korsa li ma kellhomx qabda wara li reċentement reġgħet ħarġet, waqt it-tellieqa huwa lagħab fuq strateġija one-stop f’kundizzjonijiet imħallta filwaqt li r-rivali tiegħu għażlu li jibdlu t-tajers tagħhom għat-tieni darba, biex b’hekk ikun jista’ jieħu l-vantaġġ u jirbaħ b’aktar minn 30. sekondi. Il-prestazzjoni tiegħu kienet ikkuntrastata ma’ dik ta’ sieħbu Bottas, li daru erba’ darbiet u spiċċa dawra ‘l isfel fl-14-il post. <ref name="smith" /> <ref name="saward" /> <ref>{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/sport/2020/nov/15/lewis-hamilton-wins-turkish-gp-to-clinch-record-equalling-seventh-f1-world-title-michael-schumacher}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.co.uk/sport/motor-racing/formula1/lewis-hamilton-turkish-grand-prix-result-f1-b1723200.html}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.standard.co.uk/sport/formula-one/lewis-hamilton-f1-champion-turkey-gp-2020-standout-moment-b458265.html}}</ref> Hamilton semma t-tellieqa bħala l-prestazzjoni "spikka" tiegħu tal-istaġun. <ref name="smith">{{Ċita web|url=https://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-turkish-gp-my-stand-out-performance-of-f1-2020/4932498/}}</ref> [[Stampa:Lewis_Hamilton_Silverstone_2018.jpg|daqsminuri| Hamilton hu l-aktar sewwieq Brittaniku ta’ suċċess fl-istorja tal-Formula Wieħed, u rebaħ il -Grand Prix tal-Ingilterra numru rekord ta’ tmien darbiet.]] Hamilton ġie deskritt bħala l-aqwa sewwieq tal-ġenerazzjoni tiegħu, <ref name="auto8">{{Ċita aħbar|url=http://time.com/lewis-hamilton-formula-one/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210121050015/https://time.com/lewis-hamilton-formula-one/|arkivju-data=2021-01-21|url-status=dead}}</ref> <ref name="auto9">{{Ċita aħbar|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/11954394/Lewis-Hamilton-has-proved-himself-to-be-the-best-F1-driver-of-his-generation.html}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.gpupdate.net/en/f1-news/207863/hamilton-megastar-of-generation-brundle/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.motorsportweek.com/news/id/20506|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181029030948/https://www.motorsportweek.com/news/id/20506|arkivju-data=2018-10-29}}</ref>  u wieħed mill-akbar sewwieqa tal-Formula Wieħed. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/18096591}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://f1greatestdrivers.autosport.com/?driver=17}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.f1-grandprix.com/?page_id=3256|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161220120857/http://www.f1-grandprix.com/?page_id=3256|arkivju-data=2016-12-20|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://fivethirtyeight.com/features/formula-one-racing/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240105144719/https://fivethirtyeight.com/features/formula-one-racing/|arkivju-data=2024-01-05|url-status=dead}}</ref> <ref name="bbc.com">{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.com/sport/formula1/45905592}}</ref> <ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.news24.com/wheels/FormulaOne/hamilton-among-f1s-greatest-drivers-carlos-sainz-20181019}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.sportsmole.co.uk/formula-1/mercedes/news/massa-hamilton-as-good-as-senna-schumacher_311460.html}}</ref> <ref name="formula1.com">{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.hamilton-x5-the-stats-that-prove-his-greatness.78RWOkP4fmyeYg2MokkoEG.html}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/av/formula1/46076323}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.grandprix247.com/2019/12/20/carey-drivers-are-our-heroes-lewis-among-the-greatest/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://f1i.com/news/361058-hamilton-one-of-the-greatest-of-all-time-declares-brundle.html}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.gptoday.net/en/news/f1/253065/grosjean-hamilton-one-of-the-top-five-drivers-of-all-time}}</ref>  Diversi sewwieqa u esperti tal-Formula Wieħed iddeskrivew lil Hamilton bħala l-akbar sewwieq tal-Formula Wieħed ta’ kull żmien. <ref name="auto2">{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2019/nov/03/lewis-hamilton-f1-world-championship-michael-schumacher}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://sport360.com/article/motorsport/339306/lewis-hamilton-has-already-surpassed-michael-schumacher-as-greatest-of-all-time-says-eddie-jordan}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-mercedes-lewis-hamilton-anointed-the-greatest-driver-of-all-time-by-another-ex-michael-schumacher-rival/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.frontstretch.com/2019/11/30/lewis-hamiltons-the-best-racer-thats-ever-been-eddie-irvine-speaks-out/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210120230731/https://www.frontstretch.com/2019/11/30/lewis-hamiltons-the-best-racer-thats-ever-been-eddie-irvine-speaks-out/|arkivju-data=2021-01-20|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://uk.news.yahoo.com/damon-hill-hails-best-time-145937687.html|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210121034522/https://uk.news.yahoo.com/damon-hill-hails-best-time-145937687.html|arkivju-data=2021-01-21|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.givemesport.com/1589452-lewis-hamilton-is-the-greatest-formula-1-driver-of-all-time-says-murray-walker}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://todaynewspost.com/sports-news/lewis-hamilton-is-the-greatest-because-he-doesnt-have-schumachers-ruthlessness/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211120134124/https://todaynewspost.com/sports-news/lewis-hamilton-is-the-greatest-because-he-doesnt-have-schumachers-ruthlessness/|arkivju-data=2021-11-20|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.express.co.uk/sport/f1-autosport/1206398/Lewis-Hamilton-Sam-Bird-Mercedes-greatest-ever-F1-driver-Michael-Schumacher}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.roadandtrack.com/news/a34687620/lewis-hamilton-is-the-greatest-of-all-time/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://speedwaydigest.com/index.php/news/racing-news/59778-hamilton-officially-greatest-f1-driver-of-all-time-according-to-new-statistical-study}}</ref>  Jim Holden li jikteb ''f'Autocar'' jissuġġerixxi li Hamilton jista' mhux biss ikun fost l-akbar sewwieqa Brittaniċi fil-Formula Wieħed, iżda wieħed mill-akbar sportivi Brittaniċi. <ref name="autocarjim">{{Ċita aħbar|url=https://www.autocar.co.uk/opinion/motorsport/lewis-hamilton-greatest-british-sportsman-all-time}}</ref> Minkejja li rċieva tifħir minn esperti u partitarji ġewwa u barra mill-isport, Hamilton kien figura ta’ firda f’għajnejn il-pubbliku ġenerali, b’xi ġurnalisti jargumentaw li l-isfrutti tiegħu fuq il-korsa ma kinux apprezzati biżżejjed. <ref name="totobest">{{Ċita aħbar|url=https://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-best-driver-existed-wolff/4482417/}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://edition.cnn.com/2019/11/04/motorsport/lewis-hamilton-sixth-formula-one-title-greatest-ever-spt-intl/index.html}}</ref> Holden issuġġerixxa li l-preġudizzju razzjali seta’ kkontribwixxa lejn in-nuqqas ta’ popolarità perċepit ta’ Hamilton meta mqabbel mal-kisbiet tiegħu, bir-razza u d-dehra fiżika ta’ Hamilton – ikunu ta’ razza mħallta u spiss jidhru imsielet sportivi, dreadlocks u ħwejjeġ tad-disinjaturi – jaljenaw xi wħud tradizzjonali tal-isport. <ref name="autocarjim"/> Oħrajn attribwixxu n-nuqqas ta’ apprezzament tiegħu għall-prevedibbiltà perċepita tar-riżultati matul l-era turbo-ibrida, u qabblu l-perjodu ta’ dominanza tiegħu ma’ dak ta’ Schumacher fil-bidu tas-snin 2000, u mat-tennisti Steffi Graf u Martina Navratilova, li lkoll saru aktar apprezzati. fl-aħħar parti tal-karrieri tagħhom. <ref name="powellchampion">{{Ċita aħbar|url=https://news.sky.com/story/formula-one-lewis-hamilton-very-likely-to-become-motor-racings-greatest-champion-11852031}}</ref> <ref name="autocarjim" /> [[Stampa:2018_Italian_Grand_Prix_Hamilton_(44313902384).jpg|daqsminuri| Hamilton ixejjer lill-partitarji wara li rebaħ il-Grand Prix Taljana tal-2018]] === Elmu === [[Stampa:Hamilton_helmet_2007.jpg|daqsminuri| L-elmu ta’ Hamilton tal-2007]] Minn età żgħira, l-elmu ta’ Hamilton matul is-snin tiegħu tal-karting kien fil-biċċa l-kbira isfar bi żigarelli blu, ħodor u ħomor. Fis-snin ta’ wara ġie miżjud ċirku abjad u ż-żigarelli tmexxew ‘il quddiem biex jagħmlu spazju għal logos u spazju għar-riklami. <ref>{{Ċita web|url=http://www.asiaone.com/Multimedia/Story/A1Multimedia20070723-844.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081024084323/http://www.asiaone.com/Multimedia/Story/A1Multimedia20070723-844.html|arkivju-data=2008-10-24}}</ref> Hamilton kompla jmexxi disinn predominantement isfar għall-istadju bikri tal-karriera tiegħu fil-Formula Wieħed, iżda fl-2014 iddeċieda li jibdel għal approċċ fil-biċċa l-kbira abjad. <ref name="petronashelmet">{{Ċita aħbar|url=https://www.motorsportweek.com/news/id/21147|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200706163037/https://www.motorsportweek.com/news/id/21147|arkivju-data=2020-07-06|url-status=dead}}</ref> Fl-2017, Hamilton għażel id-disinn tal-elmu tiegħu mis-sottomissjonijiet tal-fann. <ref>{{Ċita web|url=http://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-asks-fans-to-design-2017-f1-helmet-868803/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170127115031/http://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-asks-fans-to-design-2017-f1-helmet-868803/|arkivju-data=2017-01-27|url-status=dead}}</ref> Id-disinn rebbieħ uża kulur bażi abjad u isfar b’dettalji ħomor u oranġjo, u ż-żieda ta’ tliet stilel, waħda għal kull wieħed mit-tliet kampjonati tal-Formula Wieħed ta’ Hamilton dak iż-żmien, fuq kull naħa. <ref>{{Ċita web|url=https://www.autosport.com/f1/news/128210/hamilton-reveals-winning-2017-helmet-design}}</ref> Matul l-istaġuni ta’ wara, Hamilton kompla jżid aktar stilel mal-elmu tiegħu meta rebaħ aktar titli tal-Kampjonat tad-Dinja. <ref name="Grand Prix 24/7">{{Ċita web|url=https://www.grandprix247.com/2018/11/23/hamilton-reveals-gold-helmet-for-abu-dhabi-season-finale/}}</ref> Hamilton uża wkoll disinji ta’ elmi ta’ darba biex jagħti ġieħ lil figuri influwenti fil-karriera tiegħu. Fil- Grand Prix tal-Brażil tal-2011, huwa libes elmu speċjali bħala ġieħ lil Ayrton Senna li ġie rkantat wara t-tellieqa b'risq il- Fondazzjoni Ayrton Senna . <ref>{{Ċita aħbar|url=http://uk.autoblog.com/2011/11/25/hamilton-proud-of-senna-helmet-design/|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120123021950/http://uk.autoblog.com/2011/11/25/hamilton-proud-of-senna-helmet-design|arkivju-data=2012-01-23}}</ref> Fil- Grand Prix ta’ Monaco tal-2019, Hamilton, bħas-sewwieq sieħeb Sebastian Vettel, libes elmu speċjali biex jagħti ġieħ lil Niki Lauda, li miet fil-bidu tal-ġimgħa. L-elmu kien miżbugħ aħmar u abjad, il-kuluri klassiċi ta’ Lauda, u kellu ismu stampat fuq wara. Wara t-tellieqa, Hamilton irrifletta fuq il-karriera ta’ Lauda, u qal: “Fl-aħħar mill-aħħar, bħala sewwieq, l-għan tiegħi xi darba hu li nittama li nkun rispettat daqs kemm kien . . . Żgur li hu xi ħadd li mexxa b’eżempju kbir, ħalla eżempju kbir, u kien eroj reali għal ħafna.” <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.autosport.com/f1/news/143715/hamilton-lauda-tribute-helmet-made-lastminute}}</ref> Hamilton reġa' libes elmu speċjali biex jagħti ġieħ lil Ayrton Senna fil- Grand Prix tal-Brażil tal-2019 . <ref>{{Ċita web|url=https://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-reveals-senna-tribute-helmet/4597494/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201129030830/https://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-reveals-senna-tribute-helmet/4597494/|arkivju-data=2020-11-29|url-status=dead}}</ref> == Dehra pubblika u influwenza == === Trattament razzist === L-ewwel u l-uniku sewwieq iswed li tellaq fil-Formula Wieħed, Hamilton kien suġġett għal abbuż razzist tul il-karriera tiegħu. Fl-2007, Hamilton sofra abbuż razzist minn partitarji Spanjoli tal-Formula Wieħed fil- Grand Prix taċ -Ċina. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-31860420080210}}</ref> Fl-2008, Hamilton kien abbużat b’xi mod ieħor waqt testijiet ta’ qabel l-istaġun fiċ- Circuit de Catalunya minn diversi spettaturi Spanjoli li libsu żebgħa tal-wiċċ iswed u parrokki suwed, kif ukoll qomos bil-kliem “Hamilton Family ". <ref name="times20080204">{{Ċita aħbar|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/formula_1/article3305228.ece|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081202090658/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/formula_1/article3305228.ece|arkivju-data=2008-12-02|url-status=dead}}</ref> L- [[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] wissiet lill-awtoritajiet Spanjoli dwar ir-ripetizzjoni ta' mġieba bħal din, <ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/7225523.stm}}</ref> u nediet kampanja "Race Against Racism". <ref>{{Ċita web|url=http://www.formula1.com/news/headlines/2008/2/7355.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080708212218/http://www.formula1.com/news/headlines/2008/2/7355.html|arkivju-data=2008-07-08}}</ref> Ftit qabel il -Grand Prix tal-Brażil tal-2008, fil-midja Ingliża dehret websajt proprjetà tal-fergħa Spanjola tal-aġenzija tar-reklamar ibbażata fi New York TBWA u bl-isem ''pinchalaruedadeHamilton'', li tinqaleb għall-Malti bħala "Ifqa it-tajer ta 'Hamilton". Is-sit kien fih immaġini ta’ Interlagos li ppermettiet lill-utenti jħallu dwiefer u porcupines fuq il-korsa biex il-karozza ta’ Hamilton tgħaddi minn fuqha. Fost eluf ta’ kummenti li ħallew mill-2007, xi wħud kienu jinkludu insulti razzjali. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/media/2008/nov/01/hamilton-racism-formula-one-spain}}</ref> Fl-2021, Hamilton kien suġġett għal abbuż razzist onlajn wara rebħa drammatika fil- Grand Prix tal-Ingilterra. [[Mercedes-Benz fil-Formula Wieħed|Il-Mercedes]], il-Formula Wieħed u l- [[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]], ħarġu stqarrija konġunta li kkundannaw l-abbuż u talbu biex dawk responsabbli jinżammu responsabbli. <ref>{{Ċita web|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/hamilton-subjected-racist-abuse-online-after-british-gp-reports-2021-07-19/|url-status=live}}</ref> === Attiviżmu u filantropija === Hamilton huwa avukat prominenti kontra r-razziżmu u għal diversità akbar fl-isport tal-muturi. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://inews.co.uk/sport/formula-one/lewis-hamilton-knighthood-monaco-tax-status-exile-jackie-stewart-f1-812358}}</ref> <ref name="fiaaction">{{Ċita web|url=https://the-race.com/formula-1/hamilton-expects-fia-to-stop-action-like-breonna-taylor-shirt/}}</ref> Huwa kkontesta l-politika razzjali fil-Formula Wieħed f’diversi okkażjonijiet. Fl-2011, wara li ġie msejjaħ għall-istewards f'ħamsa mill-ewwel sitt tiġrijiet tal-istaġun, Hamilton ippakkja, "Forsi huwa għaliex jien iswed, hekk jgħid Ali G." <ref name="BBC Sport">{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/formula_one/13588664.stm}}</ref> Fl-2018, Hamilton ikkritika n-nuqqas ta’ diversità fil-Formula Wieħed, u ddeskriva kif xejn ma nbidel fil-ħdax-il sena tiegħu fl-isport qabel qal: “Tfal, nies, hemm tant impjiegi f’dan l-isport li kulħadd, irrispettivament mill-etniċità tiegħek jew l-isfond, tista’ tagħmilha u tidħol fiha.” <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.express.co.uk/sport/f1-autosport/935433/Lewis-Hamilton-F1-news-racial-diversity-attack-Australian-Grand-Prix}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.espn.com/f1/story/_/id/22868088/lewis-hamilton-calls-greater-diversity-formula-one-says-changed}}</ref> ==== Drittijiet umani ==== F'Diċembru 2020, Hamilton ikkonfronta l -abbużi tad-drittijiet tal-bniedem tal-Baħrejn u tkellem dwar l-allegazzjonijiet ta ' sportswashing . Hamilton qal li "mhux se jħallih ma jibqax inosservat" wara li tifel ta' 11-il sena, Ahmed Ramadhan, kiteb ittra lil Hamilton, fejn talbu jsalva lil missieru, li kien qed jiffaċċja l-piena tal-mewt, wara li allegatament inħarġet konfessjoni permezz ta’ tortura għall-mewt ta’ pulizija. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.thetimes.co.uk/article/boys-death-row-plea-drives-lewis-hamilton-to-make-human-rights-pledge-m9nrlt0rd}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.middleeasteye.net/news/lewis-hamilton-formula-one-bahrain-death-row-letter-hit-home}}</ref> Hamilton tkellem ma’ organizzazzjonijiet tad-drittijiet tal-bniedem u esperti legali. Tkellem ukoll ma’ uffiċjali tal-Baħrejn dwar id-drittijiet tal-bniedem tal-pajjiż. Iċ-champion tal-F1 qal li filwaqt li ma kellu l-ebda awtorità li jagħżel il-post għat-tellieqa tiegħu, “li jmur f’dawn il-pajjiżi u jinjora biss dak li qed jiġri f’dawk il-postijiet” mhuwiex il-mod it-tajjeb. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.reuters.com/article/us-motor-f1-bahrain-rights-idUSKBN2BH2YV}}</ref> ==== Drittijiet ambjentali u tal-annimali ==== Hamilton ripetutament iddiskuta kwistjonijiet ambjentali u d-drittijiet tal-annimali f’konferenzi, f’intervisti u f’dokumentarji. <ref>{{Ċita web|url=https://www.we.org/en-us/we-stories/we-day/this-earth-day-lewis-hamilton-is-fighting-climate-change}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://ca.finance.yahoo.com/news/f1-world-champion-lewis-hamilton-cleans-plastic-littered-192400932.html}}</ref> Huwa juża wkoll il-pjattaformi tal-midja soċjali tiegħu biex jiġbor appoġġ għall-inizjattivi tiegħu, <ref>{{Ċita web|url=https://www.peta.org.uk/blog/hamilton-animals/}}</ref> li jvarjaw minn iħeġġeġ [[Ċina|liċ-Ċina]] biex tikklassifika mill-ġdid klieb bħala annimali domestiċi minflok bhejjem, <ref>{{Ċita web|url=https://plantbasednews.org/culture/lewis-hamilton-urges-followers-to-help-china-reclassify-dogs-as-pets/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210301124211/https://plantbasednews.org/culture/lewis-hamilton-urges-followers-to-help-china-reclassify-dogs-as-pets/|arkivju-data=2021-03-01|url-status=dead}}</ref> u jappoġġja organizzazzjonijiet tal-karità li jiġġieldu l -kummerċ illegali tal-annimali selvaġġi <ref>{{Ċita web|url=https://www.standard.co.uk/news/stop-wildlife-trade/formula-one-lewis-hamilton-art-for-animals-b79513.html}}</ref> sa sejħa għal il-protezzjoni tal-foresti tropikali tal-Amażonja. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/entertainment/news/lewis-hamilton-calls-for-protection-of-amazon-rainforest-in-wwf-film-39538490.html|issn=}}</ref> F'Jannar 2020, huwa ta donazzjoni ta' US$ 500,000 (madwar £ 383,000) għal varjetà ta' kawżi relatati mal- kriżi tan-nirien fil-bush fl-Awstralja. <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/51054445}}</ref> Il-flus marru għas-servizzi tan-nar u l-organizzazzjonijiet tal-karità għall-ħarsien tal-annimali. <ref>{{Ċita web|url=https://vegnews.com/2020/3/lewis-hamilton-goes-to-australia-to-help-baby-animals-devastated-by-wildfires}}</ref> ==== Karitajiet oħra ==== Matul l-aħħar għaxar snin, Hamilton ipprovda ħinu għal varjetà ta' kawżi tajbin, bħal żjarat fl-isptar lil tfal morda. <ref>{{Ċita web|url=https://www.chelwest.nhs.uk/about-us/news/news-archive/2017/lewis-hamilton-treats-young-patients-to-an-afternoon-in-the-fast-lane-at-chelsea-and-westminster-hospital}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://au.news.yahoo.com/formula-one-star-lewis-hamilton-visits-sick-kids-at-royal-childrens-hospital-21940245.html}}</ref> Huwa stieden lill-partitarji, liż-żgħażagħ, u lill-familji tagħhom biex jingħaqdu miegħu fi tlielaq tal-Grand Prix u avvenimenti soċjali. <ref>{{Ċita web|url=https://twitter.com/makeawishuk/status/1150720281150939137}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.expressandstar.com/news/2019/07/24/wolverhampton-schoolgirls-dreams-come-true-after-meeting-lewis-hamilton/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.getreading.co.uk/whats-on/music/help-us-boost-charity-funds-4217876}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://reachforadream.org.za/dt_portfolios/klaas-prinsloo/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210411182700/https://reachforadream.org.za/dt_portfolios/klaas-prinsloo/|arkivju-data=2021-04-11|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://ehospice.com/uk_posts/hospice-makes-patients-dream-come-true-with-lewis-hamilton-meeting/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210801170922/https://ehospice.com/uk_posts/hospice-makes-patients-dream-come-true-with-lewis-hamilton-meeting/|arkivju-data=2021-08-01|url-status=dead}}</ref> Fl-2013, huwa sar l-Ambaxxatur tal-Edukazzjoni Globali għal ''Save the Children'', u appoġġja u jippromwovi l-kampanji edukattivi tiegħu. <ref>{{Ċita web|url=https://www.savethechildren.org.uk/blogs/2013/f1-superstar-lewis-hamilton-signs-up-to-our-global-education-campaign|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210120141903/https://www.savethechildren.org.uk/blogs/2013/f1-superstar-lewis-hamilton-signs-up-to-our-global-education-campaign|arkivju-data=2021-01-20|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.sportspromedia.com/news/lewis_hamilton_named_save_the_children_ambassador}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://metro.co.uk/2013/10/30/f1-star-lewis-hamilton-meets-child-labourers-in-india-4167767/}}</ref> Sentejn wara, Hamilton sar l-ewwel ambaxxatur għall- Fondazzjoni tal-Logħob Invictus, u appoġġa s-servizzjar u nisa midruba, midruba u morda. <ref>{{Ċita web|url=https://invictusgamesfoundation.org/lewis-hamilton-unveiled-as-first-ambassador-for-invictus-games-foundation/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201031022450/https://invictusgamesfoundation.org/lewis-hamilton-unveiled-as-first-ambassador-for-invictus-games-foundation/|arkivju-data=2020-10-31|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.forces.net/services/tri-service/lewis-hamilton-inspires-veterans-driving-masterclass}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:GwAsrOGbVBEJ:https://twitter.com/weareinvictus/status/616944871870492672+&cd=1&hl=en&ct=clnk&gl=uk}}</ref> Matul il [[Pandemija tal-COVID-19|-pandemija tal]] -COVID-19, ir-ristorant Neat Burger ta’ Hamilton ta ikliet b’xejn lill-ħaddiema tal- NHS ta’ quddiem. <ref>{{Ċita web|url=https://bemoreelephant.org/news/lewis-hamilton-donates-free-vegan-burgers-to-nhs-staff/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221014235220/http://bemoreelephant.org/news/lewis-hamilton-donates-free-vegan-burgers-to-nhs-staff/|arkivju-data=2022-10-14|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.veganfoodandliving.com/news/lewis-hamiltons-vegan-burger-chain-is-giving-free-vegan-meals-to-nhs-workers/}}</ref> Neat Burger nediet ukoll l-iskema "Kids Eat Free", li sservi ikliet b'xejn lit-tfal tal-iskola matul il -waqfa ta' nofs it-terminu . <ref>{{Ċita aħbar|url=https://metro.co.uk/2020/03/30/deliveroo-12476809/}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.livekindly.co/vegan-businesses-feed-kids|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205220332/https://www.livekindly.co/vegan-businesses-feed-kids/|arkivju-data=2020-12-05|url-status=dead}}</ref> === Riċeviment tal-midja === F'Diċembru 2017, Hamilton qajjem kontroversja wara li qasam video fuq [[Instagram]] ta' neputi tiegħu liebes libsa prinċipessa li fih ikkummenta: "Għala ridt libsa prinċipessa għall-Milied, is-subien ma jilbsux ilbiesi ta' prinċipessi." <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/lewis-hamilton-christmas-nephew-princess-dresses-formula-one-criticism-gender-a8128661.html}}</ref> Huwa kien ikkundannat fuq il-midja soċjali u minn organizzazzjonijiet tal- karità LGBT għall-kummenti tiegħu. <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-42486085}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/lewis-hamilton-princess-dress_us_5a426ccae4b0b0e5a7a3545c}}</ref> Sussegwentement ħassar il-vidjow qabel aktar tard ħassar il-kontenut kollu mill-kanali tal-midja soċjali tiegħu, <ref>{{Ċita web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/11194004/lewis-hamilton-deletes-social-media-messages-on-twitter-and-instagram}}</ref> għalkemm reġa' juża b'mod attiv il-kontijiet tal-midja soċjali tiegħu fis-17 ta' Jannar 2018. <ref>{{Ċita web|url=http://www.espn.com/f1/story/_/id/25423535/force-india-renamed-racing-point-2019}}</ref> Hamilton skuża ruħu għall-kummenti tiegħu, u aktar tard deher f'Disneyland Paris man-neputi tiegħu, li libes libsa prinċipessa għall-vjaġġ, kif ukoll jidher fuq il-qoxra ta 'quddiem ta' ''GQ'' liebes kilt tartan tal-qawsalla li ddisinja ma ' Tommy Hilfiger, u qal: "Jien għamilt xi ħaġa u mbagħad indunajt l-effett li kelli. . . Irrid nagħmel emenda. Naċċettaha, nirrealizzaha u ninsab ferħan li nkun responsabbli għaliha.” <ref>{{Ċita web|url=https://www.gq-magazine.co.uk/article/lewis-hamilton-interview-2018}}</ref> Hamilton kien wieħed minn diversi figuri li l-arranġamenti tat-taxxa tagħhom ġew indikati f'rapport mill-karità Christian Aid fl-2008. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/tax-evasion-costs-lives-of-56m-children-826252.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100508051933/http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/tax-evasion-costs-lives-of-56m-children-826252.html|arkivju-data=2010-05-08}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/sport/2012/may/23/lewis-hamilton-content-monaco}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17615784}}</ref> Dik is-sena, Hamilton irċieva kritika minn membri tal-parlament tar-Renju Unit talli evita t-taxxi tar-Renju Unit. <ref name="AFP">{{Ċita aħbar|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5jGS3IaJsftaH5JHip7T_TwrcBUMg|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100117064100/http://afp.google.com/article/ALeqM5jGS3IaJsftaH5JHip7T_TwrcBUMg|arkivju-data=2010-01-17}}</ref> Wara t-tnixxija tal- Paradise Papers f’Novembru 2017, ġie rrappurtat li Hamilton kien evita li jħallas £3.3 miljun ta’ taxxa fuq il-valur miżjud (VAT) fuq il-jet privat tiegħu, b’valur ta’ £16.5 miljuni. <ref name="auto13">{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-41886607}}</ref> Skont BBC ''Panorama'', il-ftehim tal-kiri stabbilit mill-konsulenti tiegħu deher li kien "artifiċjali" u "ma kienx konformi ma' projbizzjoni tal-UE u tar-Renju Unit fuq rifużjonijiet tal-VAT għal użu privat". Il-BBC qalet ukoll li l-kont Instagram ta’ Hamilton ipprovda evidenza li l-jet intuża għal vjaġġi personali. <ref name="auto13" /> Il-ġett inbiegħ f'Settembru 2019. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/50061569}}</ref> Minkejja li ma tgħix fir-Renju Unit, id-dejta tal-HMRC ippubblikata fl-2019, tpoġġi lil Hamilton fost l-ogħla 5,000 li jħallsu t-taxxa tar-Renju Unit. Hamilton qal lil ''The Sunday Times'' fl-2014: “Dak li n-nies ma jirrealizzawx hu li nħallas it-taxxa hawn [fir-Renju Unit], imma ma naqlax flusi kollha hawn. Intellaq f'19-il pajjiż differenti, għalhekk naqla' flusi f'20 post differenti u nħallas it-taxxa f'diversi postijiet differenti, u nħallas ħafna hawn [ir-Renju Unit] ukoll. Qed nikkontribwixxi għall-pajjiż." <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.co.uk/sport/motor-racing/formula1/lewis-hamilton-knighthood-toto-wolff-honours-list-b1780786.html}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/uk/hamilton-i-pay-a-lot-of-tax-in-uk-30834368.html|issn=}}</ref> Hamilton għandu wkoll interessi fil-mużika, u qal li “l-mużika kienet passjoni kbira tiegħi minn meta kont verament żgħir. Bdejt indoqq il-kitarra meta kelli 13-il sena. Hawnhekk, nista' nkun jien, nista' nkun vulnerabbli. Nista’ nuri naħa tiegħi li n-nies ma jarawx.” <ref>{{Ċita web|url=https://news.sky.com/story/lewis-hamilton-is-secret-singer-on-new-christina-aguilera-track-11419673}}</ref> Jippreżenta fil-kanzunetta "Pipe" ta' Christina Aguilera tal-2018 taħt il-psewdonimu XNDA, għalkemm ma kkonfermax dan qabel Lulju 2020, meta żvela li kien ilu jikteb u jirreġistra mużika għal għaxar snin. <ref>{{Ċita web|url=https://soymotor.com/noticias/hamilton-rompe-su-anonimato-en-la-industria-de-la-musica-xnda-soy-yo-978590|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200803021428/https://soymotor.com/noticias/hamilton-rompe-su-anonimato-en-la-industria-de-la-musica-xnda-soy-yo-978590|arkivju-data=2020-08-03|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://drivetribe.com/p/lewis-hamilton-has-confirmed-that-YKln0mGKTTi6-QWfyNGeQg?iid=ItGR9lH_TzaR4O6kzJE4Jg|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210302055047/https://drivetribe.com/p/lewis-hamilton-has-confirmed-that-YKln0mGKTTi6-QWfyNGeQg?iid=ItGR9lH_TzaR4O6kzJE4Jg|arkivju-data=2021-03-02|url-status=dead}}</ref> Hamilton għamel ukoll dehra mistieden fil-film ''[[Karozzi 2|Cars 2]]'' li fih isemma verżjoni antropomorfika tiegħu nnifsu. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/12882708}}</ref> Imbagħad esprima assistent tal-kmand tal-vuċi ''f'Cars 3'' użati minn Cruz Ramirez . <ref>{{Ċita web|url=https://wtf1.com/post/lewis-hamilton-voices-a-character-in-cars-3/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200705211707/https://wtf1.com/post/lewis-hamilton-voices-a-character-in-cars-3/|arkivju-data=2020-07-05|url-status=dead}}</ref> Hamilton huwa kkreditat bħala produttur eżekuttiv għall-film dokumentarju tal-2018 ''The Game Changers'' . <ref>{{Ċita aħbar|url=https://gamechangersmovie.com/the-film/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191211031835/https://gamechangersmovie.com/the-film/|arkivju-data=2019-12-11|url-status=dead}}</ref> F'Settembru 2019, Hamilton nieda ristorant vegan bl-isem Neat Burger. <ref>{{Ċita web|url=https://www.standard.co.uk/go/london/restaurants/lewis-hamilton-vegan-burger-restaurant-london-neat-burger-a4223751.html}}</ref> Jistqarr li huwa l-ewwel katina internazzjonali tal-burgers ibbażata fuq il-pjanti. <ref>{{Ċita web|url=https://www.standard.co.uk/go/london/restaurants/lewis-hamilton-vegan-burger-restaurant-london-neat-burger-a4223751.html}}</ref> Fl-2020, Neat Burger ġie inkurunat l-Aħjar Restaurant Vegan tas-Sena fil-Deliveroo Restaurant Awards. <ref>{{Ċita web|url=https://plantbasednews.org/lifestyle/food/lewis-hamilton-backed-burger-chain-wins-best-vegan-restaurant/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210125192239/https://plantbasednews.org/lifestyle/food/lewis-hamilton-backed-burger-chain-wins-best-vegan-restaurant/|arkivju-data=2021-01-25|url-status=dead}}</ref> F'Awwissu 2020, ''Daily Front Row'' elenkat lil Hamilton bħala wieħed minn grupp ta' investituri ta' profil għoli li xtraw ''W'', rivista tal-moda mnikkta. F'Settembru 2020, Hamilton nieda X44 biex jikkompeti fis-serje tat-tlielaq off-road SUV kollha elettriċi [[Estrema E|Extreme E]] mill-istaġun 2021 'il quddiem. <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.hamilton-launches-electric-off-road-racing-team-to-compete-in-the-new.1QyuQTR8aZNKpygkjqGeJu.html}}</ref> == Ħajja personali == Fl-2017, Hamilton qal lill-BBC li kien sar [[vegan]] għax "bħala r-razza umana, dak li qed nagħmlu lid-dinja... it-tniġġis [f'termini ta' emissjonijiet ta' gassijiet li jsaħħnu l-globali] li ġej mill-ammont ta' baqar li qed jiġu prodotti hija inkredibbli. Il-moħqrija hija orribbli u mhux bilfors irrid nappoġġa dan u rrid ngħix ħajja aktar b'saħħitha." <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.com/sport/formula1/41296229}}</ref> Fl-2018 ġie msejjaħ il- Persuna tas-Sena PETA għall-attiviżmu vegan tiegħu. <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.co.uk/sport/motor-racing/formula1/lewis-hamilton-peta-f1-2018-person-year-sports-personality-odds-a8670571.html}}</ref> Fl-2018, Hamilton qal f’intervista li waqqaf ix-xorb “ftit ilu”. <ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mITkwQ-k7So&t=1163}}</ref> === Rekords tal-Formula Wieħed === Hamilton iddebutta fil- Grand Prix tal-Awstralja tal-2007 u sar l-ewwel sewwieq iswed fil-Formula Wieħed. <ref>{{Ċita web|url=https://www.eastbaytimes.com/2006/11/28/hamilton-to-be-first-black-driver-in-f1/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.bbc.co.uk/caribbean/news/story/2006/11/061127_grenadaf1.shtml}}</ref> Huwa waqqaf diversi rekords matul il-karriera tiegħu. Hamilton għandu l-aktar rebħiet fil-karriera, <ref>{{Ċita web|url=https://www.skysports.com/f1/news/36668/12114231/portuguese-gp-lewis-hamilton-breaks-f1s-all-time-wins-record}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/54682833}}</ref> aktar pole positions, <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.com/sport/formula1/41003336}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.abc.net.au/news/2017-09-03/lewis-hamilton-sets-pole-record-with-dramatic-last-lap-in-rain/8867350}}</ref> aktar podjus, <ref>{{Ċita web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12049169/lewis-hamilton-breaks-michael-schumacher-f1-podium-record}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://indianexpress.com/article/sports/motor-sport/lewis-hamilton-wins-spanish-gp-podium-record-f1-6557531/}}</ref> aktar punti fil-karriera, <ref>{{Ċita web|url=http://www.statsf1.com/en/statistiques/pilote/point/nombre.aspx}}</ref> u ħafna dawriet immexxija, <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.hamilton-holds-off-verstappen-to-win-thrilling-season-opener-in-bahrain.7tmfUOaLpSS1fHrEtU9n2x.html}}</ref> fost oħrajn rekords. Meta Hamilton rebaħ il-Kampjonat tad-Dinja tal-F1 tal-2008, wara li spiċċa l-ħames fil-Grand Prix tal-Brażil, kien sar l-iżgħar sewwieq li qatt rebaħ il-kampjonat fl-età ta’ 23 sena u 301 jum, <ref>{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/sport/2008/nov/03/formulaone-lewishamilton}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/3367873/Lewis-Hamilton-crowned-youngest-world-champion-at-Brazil-Grand-Prix-Formula-One.html}}</ref> trijonf li ġie megħlub minn [[Sebastian Vettel]] fl-2010. <ref>{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/sport/2010/nov/14/sebastian-vettel-champion}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-52903620101114}}</ref> === Formula Wieħed === * Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa tal-Formula Wieħed : 2008, 2014, 2015, 2017, 2018, 2019, 2020 <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.independent.co.uk/sport/motor-racing/hamilton-takes-f1-title-after-last-lap-drama-986349.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201109022534/http://www.independent.co.uk/sport/motor-racing/hamilton-takes-f1-title-after-last-lap-drama-986349.html|arkivju-data=2020-11-09}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/30168481}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/sport/2015/oct/25/lewis-hamilton-wins-f1-world-title-third-time-us-grand-prix}}</ref> * Kampjonat Dinji tal-Kostrutturi tal-Formula Wieħed : 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020 <ref>{{Ċita web|url=https://www.mercedesamgf1.com/en/mercedes-amg-f1/amg-f1-team/amg-f1-driver/lewis-hamilton/|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160815212954/https://www.mercedesamgf1.com/en/mercedes-amg-f1/amg-f1-team/amg-f1-driver/lewis-hamilton/|arkivju-data=2016-08-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.lewishamilton.com/category/bio/#J6W4DmvWAKY83eEU.97|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210128031753/https://www.lewishamilton.com/category/bio/#J6W4DmvWAKY83eEU.97|arkivju-data=2021-01-28|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/championship/drivers/lewis-hamilton.html}}</ref> * DHL Fastest Lap Award : 2014, 2015, 2017, 2019, 2020 <ref name="2014 results">{{Ċita web|url=http://www.formula1.com/results/season/2014/dhl_fastest_laps.html|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141217125824/http://www.formula1.com/results/season/2014/dhl_fastest_laps.html|arkivju-data=2014-12-17|url-status=dead}}</ref> <ref name="2015 results">{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/content/fom-website/en/championship/results/dhl-fastest-lap-2015.html|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160726012632/http://www.formula1.com/content/fom-website/en/championship/results/dhl-fastest-lap-2015.html|arkivju-data=2016-07-26|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.hamilton-and-red-bull-collect-2019-dhl-awards.676ydrxfD0pbVSWvRZ8xRo.html}}</ref> * FIA Pole Trophy/Pirelli Pole Position Award : 2015, 2016, 2017, 2018, 2020 <ref>{{Ċita web|url=http://motorsports.nbcsports.com/tag/fia-pole-trophy/}}</ref> * Hawthorn Memorial Trophy : 2007, 2008, 2012, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020 <ref>{{Ċita web|url=http://www.gpupdate.net/en/f1-news/178231/hamilton-receives-hawthorn-memorial-trophy/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.msauk.org/Lewis-Hamilton-receives-Hawthorn-Memorial-Trophy|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170906041007/https://www.msauk.org/Lewis-Hamilton-receives-Hawthorn-Memorial-Trophy|arkivju-data=2017-09-06}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.msauk.org/Lewis-Hamilton-receives-Hawthorn-Memorial-Trophy-2|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170906040018/https://www.msauk.org/Lewis-Hamilton-receives-Hawthorn-Memorial-Trophy-2|arkivju-data=2017-09-06}}</ref> * Trophy Lorenzo Bandini : 2009 <ref>{{Ċita web|url=http://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-to-receive-lorenzo-bandini-trophy/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150715211658/http://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-to-receive-lorenzo-bandini-trophy/|arkivju-data=2015-07-15|url-status=dead}}</ref> === Premjijiet oħra === Matul il-karriera tiegħu, Hamilton irċieva diversi premjijiet u unuri . Huwa rebaħ il-Premju Laureus Breakthrough of the Year fl-2008 <ref>{{Ċita web|url=https://www.laureus.com/content/lewis-hamilton-breakthrough-2008|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200705224941/https://www.laureus.com/content/lewis-hamilton-breakthrough-2008|arkivju-data=2020-07-05|url-status=dead}}</ref> u l -Premju Sportiv tas-Sena fl-2020. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://fr.reuters.com/article/uk-laureus-awards-idUKKBN20C0SJ}}</ref> Hamilton rebaħ ukoll Pride of Britain Awards (2007), <ref>{{Ċita web|url=https://www.prideofbritain.com/history/2007}}</ref> Best Driver ESPY Award (2017), <ref>{{Ċita web|url=http://www.espn.com/espn/story/_/id/19974721/2017-espys-award-winners}}</ref> BBC Sports Personality of the Year Award (2014; 2020), <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/profiles/bcTXV6z2tL2pm46MtD6Gb3/lewis-hamilton}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/sports-personality/55336369}}</ref> L'Équipe Champion of Champions (2020), <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.lequipe.fr/Formule-1/Article/Lewis-hamilton-champion-des-champions-monde-2020-dieu-senna-et-moi/1209731}}</ref> u Gazzetta World Sportsman of the Year (2018; 2020), <ref>{{Ċita web|url=https://www.gazzetta.it/Sport-Vari/30-12-2018/gazzetta-referendum-migliori-2018-3101679071061.shtml}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.gazzetta.it/Nba/30-12-2020/referendum-gazzetta-hamilton-brignone-bayern-monaco-migliori-mondo-2020-3902076189623.shtml}}</ref> fost oħrajn premjijiet u premjijiet. Ġie elett il -Personalità tas-Sena tal-FIA tliet darbiet (2014; 2018; 2020), <ref>{{Ċita web|url=http://formulaspy.com/formula-1/formula-1-news/hamilton-crowned-champion-fia-gala-doha-gallery-8705|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150531071413/http://formulaspy.com/formula-1/formula-1-news/hamilton-crowned-champion-fia-gala-doha-gallery-8705|arkivju-data=2015-05-31}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.hamilton-and-mercedes-receive-their-title-trophies-at-the-fia-prize-giving.5cjPO3FraMusoG0cGwyyau.html}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.motorsportweek.com/2020/12/18/hamilton-crowned-world-champion-at-virtual-fia-prize-giving-ceremony/}}</ref> u ġie introdott fil- FIA Hall of Fame fl-2017. <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.f1-champions-gather-in-paris-for-hall-of-fame-inauguration.2hLqnfDZNaGAYogqWuGMOe.html}}</ref> === Ordnijiet u premjijiet speċjali === * [[File:Order_of_the_British_Empire_(Civil)_Ribbon.png|60x60px]] Membru tal-Ordni tal-Imperu Brittaniku * [[File:Knight Bachelor Ribbon.svg|60x60px]] Kavallier Baċellerat <ref name="knight">{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/55475887}}</ref> * Premju Onorarju, [[Grenada]] <ref>{{Ċita web|url=https://www.autosport.com/f1/news/65043/hamilton-honoured-by-grenada}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CREC-2008-03-31/html/CREC-2008-03-31-pt1-PgE442-4.htm}}</ref> === Rikonoxximent === * Ritratt ta’ Hamilton mill-fotografu Dario Mitidieri jinsab fil-kollezzjoni tan- National Portrait Gallery, Londra . <ref name="NPG portrait">{{Ċita web|url=https://www.npg.org.uk/collections/search/portrait/mw145203}}</ref> * Il-Hamilton Straight, [[Ċirkwit ta' Silverstone]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.silverstone.co.uk/news/silverstone-renames-international-pits-straight/}}</ref> == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20100309082927/http://www.mclaren.com/theteam/lewis-hamilton.php Bijografija ta' Lewis Hamilton]&nbsp;– McLaren.com * {{Imdb|2619894}} == Referenzi == [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1985]] [[Kategorija:Sportivi]] p44z79lau6oqqcvloccn3844qiea61z 0 28950 332708 317112 2026-10-10T18:00:15Z Kent Wang 28970 Tomb of Vasco da Gama 8515.jpg 332708 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Vasco da Gama''', l-Ewwel Konti ta' [[Vidigueira]] (pronunzja bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]] [[Ewropa|Ewropew]]: [ˈvaʃku ðɐ ˈɣɐ̃mɐ]<ref>Wells, John C. (2008). ''Longman Pronunciation Dictionary'' (3rd ed.). Longman. ISBN <bdi>978-1-4058-8118-0</bdi>.</ref><ref>Jones, Daniel (2011). Roach, Peter; Setter, Jane; Esling, John (eds.). ''Cambridge English Pronouncing Dictionary'' (18th ed.). Cambridge University Press. ISBN <bdi>978-0-521-15255-6</bdi>.</ref>; twieled fl-1469 – miet fl-24 ta' Diċembru 1524), kien esploratur [[Portugall|Portugiż]] u l-ewwel Ewropew li wasal sal-[[Indja]] bil-baħar.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Vasco-da-Gama|titlu=Vasco da Gama {{!}} Biography, Achievements, Route, Map, Significance, & Facts {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-29}}</ref> L-ewwel vjaġġ tiegħu lejn l-Indja mill-Kap tat-Tama t-Tajba (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''Cape of Good Hope'') fl-1497-1499 kien l-ewwel wieħed li kkollega l-Ewropa u l-[[Asja]] permezz ta' rotta oċeanika, u li kkollega l-[[Oċean Atlantiku]] u l-[[Oċean Indjan]], għaldaqstant kkollega l-Punent mal-Orjent. Inġenerali dan jitqies bħala stadju importanti fl-[[Storja|istorja]] [[Id-Dinja|dinjija]], peress li mmarka l-bidu ta' fażi ta' multikulturaliżmu globali permezz tat-trasport marittimu.<ref>Nigel, Cliff (2011). ''Holy War: How Vasco da Gama's Epic Voyages Turned the Tide in a Centuries-Old Clash of Civilizations''. Harper.</ref> L-iskoperta ta' Da Gama tar-rotta bil-baħar lejn l-Indja wittiet it-triq għal era ta' imperjaliżmu globali u ppermettiet lill-Portugiżi jistabbilixxu imperu kolonjali li dam fit-tul tul ir-rotta mill-[[Afrika]] sal-Asja. Il-vjolenza u t-teħid tal-ostaġġi użata minn da Gama u dawk ta' warajh taw reputazzjoni brutali lill-Portugiżi fost ir-renji indiġeni tal-Indja u stabbilew mudell għall-kolonjaliżmu tal-Punent fl-Epoka tal-Esplorazzjoni.<ref>M. G. S. Narayanan, Calicut: The City of Truth (2006) Calicut University Publications.</ref> L-ivvjaġġar tul ir-rotta oċeanika ppermettiet lill-Portugiżi jevitaw li jbaħħru mill-[[Mediterran]] li kien miżgħud taqbid u mill-[[Peniżola]] tal-Arabja li kienet tant perikoluża dak iż-żmien. Is-somma tad-distanzi koperti fil-vjaġġi 'l hemm u 'l hawn wasslet biex din l-ispedizzjoni kienet l-itwal vjaġġ oċeaniku li qatt kien sar sa dak iż-żmien.<ref>Diffie, Bailey W. and George D. Winius, ''Foundations of the Portuguese Empire, 1415–1580'', p. 176.</ref> Wara deċennji sħaħ fejn il-baħrin ippruvaw jaslu sal-Indji, b'tant eluf ta' ħajjiet u għexieren ta' bastimenti mitlufa minħabba l-għarqiet u l-attakki, da Gama żbarka f'[[Kozhikode]] fl-20 ta' Mejju 1498. L-aċċess bla oppożizzjoni għar-rotot tal-ħwawar Indjani ta spinta lill-ekonomija tal-Imperu Portugiż, li qabel kien ibbażat tul il-parti tat-Tramuntna u l-parti kostali tal-Punent tal-Afrika. Għall-ewwel, il-ħwawar prinċipali li nkisbu mix-Xlokk tal-Asja kienu l-bżar u l-kannella, iżda f'qasir żmien ġew inklużi prodotti oħra, li kollha kienu ġodda għall-Ewropa. Il-Portugall żamm monopolju kummerċjali ta' dawn il-prodotti bażiċi għal diversi deċennji. Għadda saħansitra seklu sħiħ qabel qawwiet Ewropej oħra, l-ewwel ir-[[Pajjiżi l-Baxxi|Repubblika Olandiża]] u l-[[Renju Unit|Ingilterra]], u mbagħad [[Franza]] u d-[[Danimarka]], ma rnexxielhom jisfidaw il-monopolju kummerċjali u s-supremazija navali tal-Portugall fir-Rotta tal-Kap tal-Lvant. Da Gama mexxa tnejn mill-Armadas tal-Indja Portugiża, l-ewwel u r-raba'. Din tal-aħħar kienet l-ikbar waħda u salpat għall-Indja erba' snin wara li rritorna mill-ewwel vjaġġ. Fl-1524, bħala kumpens għall-kontributi tiegħu, da Gama nħatar bħala Gvernatur tal-Indja, bit-titlu ta' Viċirè, u sar nobbli bħala l-Ewwel Konti ta' Vidigueira fl-1519. Huwa baqa' rinomat bħala figura ewlenija fl-istorja tal-esplorazzjoni, u ngħata ġieħ madwar id-dinja kollha permezz ta' mfakar tal-esplorazzjonijiet u tal-kisbiet tiegħu. Il-[[poeżija]] epika nazzjonali Portugiża ''Os Lusíadas'' inkitbet minn [[Luís de Camões]] biex tagħtih ġieħ. F'Marzu 2016, eluf ta' artefatti u fdalijiet nawtiċi ġew irkuprati mill-vapur mgħerreq ''Esmeralda'', wieħed mill-armadas ta' da Gama, li nstab lil hinn mill-kosta tal-[[Oman]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/article/20160314-oman-shipwreck-explorer-vasco-da-gama-age-of-exploration-india-route|titlu=Shipwreck Discovered from Explorer Vasco da Gama's Fleet|data=2016-03-14|sit=Adventure|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-29}}</ref> == Ħajja bikrija == [[Stampa:Sines06 edit1.jpg|xellug|daqsminuri|[[Statwa]] tal-bronż ta' Vasco da Gama f'raħal twelidu, Sines, il-Portugall.]] Vasco da Gama twieled fl-1469 fir-raħal ta' [[Sines]], wieħed mill-ftit portijiet marittimi tul il-kosta tal-Alentejo fil-Lbiċ tal-Portugall, x'aktarx f'dar qrib il-Knisja ta' Nossa Senhora das Salas.<ref name=":0" /> Missier Vasco da Gama kien [[Estêvão da Gama]], li fis-snin 60 tas-seklu 15 kien kavallier tal-familja ta' [[Infante Ferdinand]], id-Duka ta' Viseu.<ref>Ames, Glenn J. (2008). ''The Globe Encompassed''. p. 27. ISBN <bdi>978-0-13-193388-0</bdi>.</ref> Huwa tela' fil-ġerarkija tal-Ordni Militari ta' Santiago. Estêvão da Gama nħatar ''alcaide-mór'' (gvernatur ċivili) ta' Sines fis-snin 60 tas-seklu 15, kariga li baqa' jokkupa sal-1478; imbagħad wara kompla bħala kollettur tat-taxxi u detentur tal-''commendas'' tal-Ordni fir-reġjun. Estêvão da Gama żżewweġ lil [[Isabel Sodré]], bint [[João Sodré]] (magħruf ukoll bħala [[João de Resende]]), minn familja b'konnessjonijiet tajbin ta' oriġini Ingliża.<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 61.</ref> Missierha u l-aħwa tagħha, [[Vicente Sodré]] u [[Brás Sodré]], kellhom konnessjonijiet mal-familja ta' Infante Diogo, id-Duka ta' Viseu, u kienu figuri prominenti fl-Ordni Militari ta' [[Ġesù|Kristu]]. Vasco da Gama kien it-tielet mill-ħames subien ta' Estêvão da Gama u Isabel Sodré – f'ordni (probabbli) skont l-etajiet: [[Paulo da Gama]], [[João Sodré]], Vasco da Gama, [[Pedro da Gama]] u [[Aires da Gama]]. Vasco kellu wkoll oħtu waħda magħrufa, [[Teresa da Gama]], li żżewġet lil [[Lopo Mendes de Vasconcelos]].<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 62.</ref> Ma tantx nafu wisq dwar il-ħajja bikrija ta' da Gama. L-istoriku Portugiż [[Teixeira de Aragão]] jissuġġeriuxxi li studja fir-raħal iktar 'il ġewwa ta' [[Évora]], fejn x'aktarx li tgħallem il-[[matematika]] u n-navigazzjoni. Intqal ukoll li studja taħt [[Abraham Zacuto]], [[Astroloġija|astrologu]] u [[Astronomija|astronomu]], iżda l-bijografu ta' da Gama [[Subrahmanyam]] isostni li dan it-tagħrif huwa dubjuż.<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 63.</ref> Għall-ħabta tal-1480, da Gama segwa lil missieru (iktar milli l-familja Sodrés) u ssieħeb fl-Ordni ta' Santiago.<ref>Subrahmanyam, 1997, pp. 60–61.</ref> Il-kap tal-Ordni ta' Santiago kien il-Prinċep Ġwanni, li tela' fuq it-tron fl-1481 bħala r-Re [[Ġwanni II tal-Portugall]]. Ġwanni II kellu għall-qalbu l-Ordni, u l-prospetti ta' Vasco da Gama u ta' missieru żdiedu ferm. Fl-1492, Ġwanni II bagħat lil Vasco da Gama fuq missjoni lejn il-port ta' [[Setúbal]] u sal-Algarve biex jissekwestra xi vapuri Franċiżi bħala ritaljazzjoni għall-ksur taż-żamma ta' paċi kontra t-trasport marittimu Portugiż – kompitu li da Gama wettaq malajr u b'mod effettiv.<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 61, 63.</ref> == Esplorazzjoni qabel da Gama == [[Stampa:Portuguese discoveries and explorationsV2en.png|daqsminuri|298x298px|Skoperti u esplorazzjonijiet Portugiżi: il-postijiet u d-dati tal-ewwel wasliet.]] Mill-bidu tas-seklu 15, l-ispedizzjonijiet Portugiżi organizzati mill-Prinċep Enriku n-Navigatur kienu qed isalpaw lejn in-Nofsinhar tal-kosta Afrikana, primarjament sabiex ifittxu għar-rikkezzi tal-Punent tal-Afrika (b'mod partikolari d-deheb u l-iskjavi).<ref>de Oliveira Marques, António Henrique R. (1972). History of Portugal. Columbia University Press, <nowiki>ISBN 0-231-03159-9</nowiki>, pp. 158–160, 362–370.</ref> Kienu kabbru ferm l-għarfien marittimu Portugiż, iżda ma tant kellhom wisq qligħ għall-isforzi tagħhom. Wara l-mewt ta' Enriku fl-1460, il-monarkija Portugiża ma tantx uriet interess li tkompli b'dan l-isforz, u fl-1469, illiċenzjat dan l-isforz Afrikan ittraskurat lil konsorzju privat ta' merkanti ta' Liżbona mmexxi minn [[Fernão Gomes]]. Fi żmien ftit snin, il-kaptana ta' Gomes wessgħu l-għarfien Portugiż lil hinn mill-Golf tal-[[Ginea|Guinea]], u għamlu kummerċ bit-trab tad-deheb, bil-bżar ''melegueta'', bl-avorju u bl-iskjavi sub-[[Saħara|Saħarjani]]. Meta l-ftehim li kellu Gomes wasal biex jiġġedded fl-1474, il-Prinċep Ġwanni (iktar 'il quddiem ir-Re Ġwanni II), staqsa lil missieru [[Afonso V tal-Portugall]] biex ma jġeddidx il-ftehim u jkompli jieħu ħsieb kollox hu.<ref>Parry, 1981, pp. 132-135.</ref> [[Stampa:A partida de Vasco da Gama para a Índia em 1497.jpg|xellug|daqsminuri|258x258px|Vasco da Gama jsalpa mill-port ta' Liżbona, il-[[belt kapitali]] tal-Portugall.]] Malli sar re fl-1481, Ġwanni II tal-Portugall beda jwettaq bosta riformi twal. Sabiex jeħles mid-dipendenza tal-monarkija fuq in-nobbiltà fewdali, Ġwanni II kellu bżonn isaħħaħ it-teżor irjali; u kkunsidra l-kummerċ irjali bħala l-muftieħ biex jikseb dak l-għan. Fir-renju ta' Ġwanni II, il-kummerċ tad-deheb u tal-iskjavi fil-Punent tal-Afrika tkabbar ferm. Huwa kien ħerqan li jbill subgħajh fil-qligħ kbir tal-kummerċ tal-ħwawar bejn l-Ewropa u l-Asja, li kien isir l-iktar fuq l-art. Dak iż-żmien, dan il-kummerċ kien prattikament monopolju tar-Repubblika ta' [[Venezja]], li kienet topera rotot fuq l-art mill-portijiet tal-Lvant u [[Eġittu|Eġizzjani]], mill-[[Baħar l-Aħmar]] sas-swieq tal-ħwawar tal-Indja. Ġwanni II stabbilixxa objettiv ġdid għall-kaptana tiegħu: li jsibu rotta bil-baħar sal-Asja billi jbaħħru madwar il-kontinent Afrikan.<ref name=":1">Scammell, 1981, p. 232.</ref> Sakemm Vasco da Gama għalaq xi 20 sena, il-pjanijiet tar-re kienu bdew jitwettqu. Fl-1487, Ġwanni II qabbad żewġ spjuni, [[Pero da Covilhã]] u [[Afonso de Paiva]], fir-rotot fuq l-art mill-Eġittu sal-Lvant tal-Afrikao u sal-Indja, biex jgħarrxu għad-dettalji tas-swieq tal-ħwawar u tar-rotot kummerċjali. L-iżvolta ġiet ftit wara, meta l-kaptan ta' Ġwanni II [[Bartolomeu Dias]] reġa' lura mill-vjaġġ madwar il-Kap tat-Tama t-Tajba fl-1488, wara li esplora saħansitra sax-Xmara tal-Ħut (''Rio do Infante'') fejn illum il-ġurnata hemm l-[[Afrika t'Isfel]] u wara li vverifika li l-kosta mhux magħrufa kienet tibqa' sejra lejn il-Grigal.<ref name=":1" /> Kien meħtieġ esploratur li seta' juri r-rabta bejn is-sejbiet ta' Dias u dawk ta' da Covilhã u de Paiva, u jikkollega dawn is-segmenti separati f'rotta kummerċjali li potenzjalment tqalla' ħafna flus san-naħa l-oħra tal-Oċean Indjan. == L-ewwel vjaġġ == [[Stampa:Gama route 1.svg|daqsminuri|Ir-rotta li segwa Vasco da Gama fl-ewwel vjaġġ tiegħu fl-1497-1499.]] Fit-8 ta' Lulju 1497, Vasco da Gama mexxa flotta ta' erba' vapuri b'ekwipaġġ ta' 170 ruħ minn Liżbona. Id-distanza tal-vjaġġ madwar l-Afrika sal-Indja u lura kienet itwal mit-tul tal-ekwatur. In-navigaturi kienu jinkludu l-iżjed li kellhom esperjenza fil-Portugall, [[Pero de Alenquer]], [[Pedro Escobar]], [[João de Coimbra]], u [[Afonso Gonçalves]]. Mhuwiex magħruf fiċ-ċert kemm kien hemm nies fl-ekwipaġġ ta' kull vapur iżda bejn wieħed u ieħor ġew lura 55 ruħ, u ntilfu żewġ vapuri. Tnejn mill-bastimenti kienu ''karrakki'', li nbnew apposta għall-vjaġġ; l-oħrajn kienu karavella u bastiment tal-provvisti.<ref>Diffie, Bailey W.; Winius, George D. (1977). ''Foundations of the Portuguese Empire, 1415–1850''. Europe and the World in the Age of Expansion. Vol. 1. pp. 176–177. ISBN <bdi>978-0-8166-0850-8</bdi>.</ref> L-erba' bastimenti kienu: * ''São Gabriel'', taħt il-kmand ta' Vasco da Gama; karrakka ta' 178 tunnellata, b'tul ta' 27 metru, b'wisa' ta' 8.5 metri, b'pixka ta' 2.3 metri, u b'qlugħ ta' 372 m² * ''São Rafael'', taħt il-kmand ta' ħuh Paulo da Gama; ta' daqs simili għas-''São Gabriel'' * ''Berrio'' (laqam, uffiċjalment is-''São Miguel''), karavella ħarira iżgħar mill-ewwel żewġ bastimenti, taħt il-kmand ta' [[Nicolau Coelho]] * Bastiment tal-provvisti b'isem mhux magħruf, taħt il-kmand ta' [[Gonçalo Nunes]], li ġie mgħerreq fil-Bajja ta' Mossel (São Brás) fl-Afrika t'Isfel.<ref>{{Ċita web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/mod/1497degama.asp|titlu=Internet History Sourcebooks|sit=sourcebooks.fordham.edu|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> === Vjaġġ sal-Kap tal-Lvant === [[Stampa:Cross daGama2.jpg|daqsminuri|[[Monument]] tas-Salib ta' Vasco da Gama fil-Kap tat-Tama t-Tajba, l-Afrika t'Isfel.]] L-ispedizzjoni salpat minn Liżbona fit-8 ta' Lulju 1497. Segwiet ir-rotta tal-esploraturi pijunieri bikrin tul il-kosta tal-Afrika minn [[Tenerife]] u [[Kap Verde|Cabo Verde]]. Wara li laħaq il-kosta li llum il-ġurnata tagħmel parti minn [[Sierra Leone]], da Gama baqa' sejjer lejn in-Nofsinhar fl-oċean miftuħ, qasam l-ekwatur u baqa' sejjer lejn in-Nofsinhar tal-Atlantiku skopert minn Bartolomeu Dias fl-1487.<ref>Gago Coutinho, C.V. (1951–52) ''A Nautica dos Descobrimentos: os descobrimentos maritimos visitos por um navegador'', Lisbon: Agencia Geral do Ultramar; pp. 319–363; Axelson, E. (1988) "The Dias Voyage, 1487–1488: toponymy and padrões", ''Revista da Universidade de Coimbra'', Vol. 34, pp. 29–55 offprint; Waters, D.W. (1988) "Reflections Upon Some Navigational and Hydrographic Problems of the XVth Century Related to the voyage of Bartolomeu Dias", ''Revista da Universidade de Coimbra'', Vol. 34, pp. 275–347.</ref> Din ir-rotta kienet suċċess u fl-4 ta' Novembru 1497, l-ispedizzjoni żbarkat fil-kosta Afrikana. Għal iktar minn tliet xhur il-bastimenti kien baħħru għal iżjed minn 10,000 kilometru (6,000 mil) fl-oċean miftuħ, bil-bosta l-itwal vjaġġ 'il bogħod mill-art li kien qatt sar sa dak iż-żmien.<ref>Fernandez-Armesto, Felipe (2006). ''Pathfinders: A Global History of Exploration''. W. W. Norton & Company. pp. 177–178. ISBN <bdi>978-0-393-06259-5</bdi>.</ref> Sas-16 ta' Diċembru, il-flotta kienet għaddiet mix-Xmara l-Kbira tal-Ħut (il-Kap tal-Lvant, l-Afrika t'Isfel) – fejn kien xeħet l-ankra Dias – u baħħret f'ilmijiet li qabel ma kinux magħrufa mill-Ewropej. Peress li kien wasal il-[[Milied]], da Gama u l-ekwipaġġ tiegħu semmew il-kosta Natal, li bil-Portugiż għandha l-konnotazzjoni tat-"twelid ta' Kristu". === Mozambique === Vasco da Gama dam mit-2 sad-29 ta' Marzu 1498 qrib il-gżira ta' [[Możambik|Mozambique]]. It-territorju kkontrollat mill-[[Għarab]] tul il-kosta tal-Lvant tal-Afrika kien parti integrali min-network kummerċjali fl-Oċean Indjan. Peress li kien qed jibża' li l-popolazzjoni lokali tkun ostili għall-[[Kristjaneżmu|Kristjani]], da Gama għamilha ta' [[Iżlam|Musulman]] u kiseb udjenza quddiem is-Sultan tal-Mozambique. Bil-merkanzija miżera li kellu x'joffri, l-esploratur ma rnexxilux jipprovdi rigal adattat għas-sultan. F'qasir żmien il-popolin lokali saru suspettużi rigward da Gama u l-ekwipaġġ tiegħu. Imġiegħel minn folla ostili jaħrab mill-Mozambique, da Gama telaq mill-port, u rritalja billi spara l-kanuni tiegħu lejn il-kosta.<ref>{{Ċita web|url=http://www.oldnewspublishing.com/dagamma.htm|titlu=dagamma.HTM|data=2011-12-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-08-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111222043247/http://www.oldnewspublishing.com/dagamma.htm|arkivju-data=2011-12-22|url-status=dead}}</ref> === Mombasa === Qrib il-kosta fejn illum il-ġurnata hemm il-Kenja, l-ispedizzjoni bdiet tipprattika l-piraterija, u serqet xi bastimenti merkantili Għarab li ġeneralment kienu bastimenti kummerċjali mhux armati u mingħajr kanuni kbar. Il-Portugiżi saru l-ewwel Ewropej li żaru l-port ta' [[Mombasa]] mis-7 sat-13 ta' April 1498, iżda ntlaqgħu b'ostilità u wara ftit telqu. === Malindi === [[Stampa:Pillar of Vasco da Gama.jpg|daqsminuri|Pilastru ta' Vasco da Gama f'Malindi, illum il-ġurnata l-[[Kenja]], li nbena fil-vjaġġ tar-ritorn.]] Vasco da Gama baqa' sejjer lejn it-Tramuntana, u fl-14 ta' April 1498 wasal fil-port iktar amikevoli ta' [[Malindi]], fejn il-mexxejja tal-post kienu f'kunflitt mal-mexxejja ta' Mombasa. Hemmhekk l-ispedizzjoni nnutat għall-ewwel darba l-evidenza ta' merkanti Indjani. Da Gama u l-ekwipaġġ tiegħu rreklutaw is-servizzi ta' pilota li uża l-għarfien tiegħu dwar l-irjieħ tal-monsoons biex jiggwida l-ispedizzjoni għall-kumplament tar-rotta sa [[Kozhikode]], li tinsab tul kosta tal-Lbiċ tal-Indja. Is-sorsi ma jaqblux dwar l-identità tal-pilota, u jiddeskrivuh Kristjan, Musulman u minn [[Gujarat]]. Ġrajja tradizzjonali partikolari tiddeskrivi l-pilota bħala n-navigatur Għarbi famuż [[Ibn Majid]], iżda rakkonti kontemporanji oħra jsostnu li Majid kien xi mkien ieħor, u ma setax ikun f'dawk l-inħawi dak iż-żmien. L-ebda wieħed mill-istoriċi Portugiżi ta' dak iż-żmien ma jsemmi lil Ibn Majid. Vasco da Gama telaq minn Malindi u salpa lejn l-Indja fl-24 ta' April 1498.<ref>Fernandez-Armesto, Felipe (2006). ''Pathfinders: A Global History of Exploration''. W.W. Norton & Company. pp. 178–179. ISBN <bdi>978-0-393-06259-5</bdi>.</ref> === Kozhikode === [[Stampa:A chegada de Vasco da Gama a Calicute em 1498.jpg|xellug|daqsminuri|269x269px|Il-''Wasla ta' Vasco da Gama f'Kozhikode'', ta' [[Roque Gameiro]], 1900.]] Il-flotta waslet f'Kappadu ħdejn Kozhikode (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''Calicut''), fil-Kosta ta' Malabar (illum il-ġurnata l-istat ta' [[Kerala]] fl-Indja), fl-20 ta' Mejju 1498. Ir-Re ta' Kozhikode, is-Samudiri (iż-Żamorin), li dak iż-żmien kien qed joqgħod fit-tieni belt kapitali tiegħu f'Ponnani, reġa' lura lejn Kozhikode malli waslitlu l-aħbar li waslet flotta barranija. In-navigatur intlaqa' bl-ospitalità tradizzjonali, inkluż purċissjoni grandjuża ta' mill-inqas 3,000 Nair armat, iżda intervista maż-Żamorin ma waslet għall-ebda riżultat konkret. Meta l-awtoritajiet lokali staqsew lill-flotta ta' da Gama, "X'ġabkom hawn?", huma wieġbu li kienu ġew biex "ifittxu lill-Kristjani u l-ħwawar".<ref>Ames, Glenn J. (2005). ''Vasco da Gama: Renaissance Crusader''. [[Belt ta' New York|New York]]: Pearson/Longman. p. 50.</ref> Ir-rigali li da Gama bagħat liż-Żamorin bħala doni minn Dom Manuel – erba' mantelli ta' drapp [[aħmar]] dagħmi, sitt kpiepel, erba' friegħi tal-qroll, tnax-il ''almasares'', kaxxa b'seba' reċipjenti tar-ram isfar, senduq zokkor, żewġ btieti biż-żejt u ġarra għasel – kienu trivjali, u ma rnexxilhomx jimpressjonaw. Filwaqt li l-uffiċjali ta' Żamorin kienu qed jistagħġbu għaliex ma kienx hemm deheb jew fidda, il-merkanti Musulmani li kienu jqisu lil da Gama bħala r-rivali tagħhom issuġġerew li kien biss pirata ordinarju u mhux ambaxxatur irjali.<ref>Castaneda, Herman Lopes de, The First Book of the Historie of the Discoveries and Conquests of the East India by the Portingals, London, 1582, in Kerr, Robert (ed.) A General History and Collection of Voyages and Travels Vol. II, [[Londra]], 1811.</ref> It-talba ta' Vasco da Gama għal permess biex iħalli lil xi ħadd warajh inkarigat mill-merkanzija iżda li ma setax ibigħ ma ġietx aċċettata mir-Re, li insista li da Gama kellu jħallas id-dazju – preferibbilment bid-deheb – bħal kwalunkwe merkant ieħor, u b'hekk ir-relazzjoni bejniethom marret għall-agħar. Irritat minn dan l-aġir, da Gama ħa miegħu xi Nair u 16-il [[sajjied]] (''mukkuva'') bil-forza.<ref>M.G.S. Narayanan, ''Calicut: The City of Truth'' (2006), Calicut University Publications.</ref> === Ritorn === [[Stampa:Vasco da Gama perante o Samorim de Calecute.png|daqsminuri|''Vasco da Gama quddiem iż-Żamorin ta' Kozhikode'', ta' [[Veloso Salgado]], 1898.]] Vasco da Gama telaq minn Kozhikode fid-29 ta' Awwissu 1498. Ħerqan li jbaħħar lura d-dar, huwa injora l-għarfien lokali dwar l-irjieħ tal-monsoons li kienu qed jonfħu tul il-kosta. Il-flotta inizjalment baħħret lejn it-Tramuntana tul il-kosta Indjana, u mbagħad xeħtet l-ankri fil-gżira ta' Anjediva għal xi żmien. Finalment reħewlha lejn l-Oċean Indjan u qasmu fit-3 ta' Ottubru 1498. Madankollu, minħabba li l-monsoon tax-xitwa, kien vjaġġ tal-waħx. Fil-vjaġġ inizjali, meta baħħret bl-irjieħ tal-monsoon tas-sajf, il-flotta ta' da Gama qasmet l-Oċean Indjan fi 23 jum biss; iżda fil-vjaġġ tar-ritorn peress li kienet qed tbaħħar kontra r-riħ, il-vjaġġ dam 132 jum. [[Stampa:Vasco Memo Kappad.jpg|xellug|daqsminuri|Mafkar f'Kappad, qrib Kozhikode.]] Da Gama reġa' lemaħ l-art fit-2 ta' Jannar 1499, hu u jbaħħar qrib il-belt kostal ta' [[Mogadishu]] fis-[[Somalja]], li dak iż-żmien kienet taħt l-influwenza tal-Imperu ta' Ajuran fil-Qarn tal-Afrika. Il-flotta ma waqfitx hemmhekk, iżda meta għaddew qrib Mogadishu, il-persuna anonima li kienet tikteb id-djarju tal-ispedizzjoni kitbet li kienet belt kbira bi djar ta' erba' jew ħames sulari u b'palazzi kbar fiċ-ċentru, kif ukoll bosta moskej b'minareti ċilindriċi.<ref>Da Gama's First Voyage p. 88.</ref> Il-flotta ta' da Gama finalment waslet f'Malindi fis-7 ta' Jannar 1499 f'qagħda terribbli – madwar nofs l-ekwipaġġ kien miet matul il-vjaġġ, u ħafna mill-bqija kienu morda bl-iskorbut. Minħabba li ma kellux biżżejjed membri tal-ekwipaġġ għal tliet bastimenti, da Gama ordna li s-''São Rafael'' jiġi mgħerreq 'il barra mill-kosta tal-Lvant tal-Afrika, u l-ekwipaġġ tqassam bejn iż-żewġ bastimenti li kien għad fadal, is-''São Gabriel'' u l-''Berrio''. Minn hemm 'il quddiem, it-tbaħħir mexa iktar ħarir. Sal-bidu ta' Marzu waslu fil-Bajja ta' Mossel, qasmu l-Kap tat-Tama t-Tajba fid-direzzjoni opposta fl-20 ta' Marzu, u waslu fil-kosta tal-Punent tal-Afrika sal-25 ta' April. Ir-rakkont tad-djarju tal-ispedizzjoni jieqaf hawn ħesrem. Mir-rikostruzzjoni minn sorsi oħra, milli jidher komplew lejn Cabo Verde, fejn il-''Berrio'' ta' Nicolau Coelho ssepara mis-''São Gabriel'' ta' Vasco da Gama u baħħar waħdu.<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 149.</ref> Il-''Berrio'' wasal f'Liżbona fl-10 ta' Lulju 1499 u Nicolau Coelho ta l-aħbar personalment lir-Re Manwel I u lill-qorti rjali, imbagħad mar [[Sintra]]. Sadanittant, lura f'Cabo Verde, ħu Vasco da Gama, Paulo da Gama, kien marad sew. Da Gama ddeċieda li jibqa' miegħu fil-gżira ta' Santiago u ta s-''São Gabriel'' lil [[João de Sá]] biex jieħu l-bastiment lura l-Portugall. Is-''São Gabriel'' taħt Sá wasal f'Liżbona lejn l-aħħar ta' Lulju u jew il-bidu ta' Awwissu. Da Gama u ħuh il-marid eventwalment twasslu lura l-Portugall fuq karavella ta' Guinea, iżda Paulo da Gama miet matul il-vjaġġ. Da Gama żbarka fil-[[Gżejjer Ażores]] biex jidfen lil ħuh fil-Monasteru ta' [[San Franġisk t'Assisi|San Franġisk]] f'[[Angra do Heroismo]], u baqa' ftit iktar hemm biex iderri l-luttu. Eventwalment twassal minn karavella tal-Ażores lejn Liżbona fid-29 ta' Awwissu 1499 (skont Barros), jew fil-bidu ta' Settembru (fit-8 jew fit-18 tax-xahar skont sorsi oħra). Minkejja l-burdata ta' sogħba, da Gama ngħata merħba ta' eroj u ngħata bosta unuri, inkluż purċissjoni trijonfali u festivitajiet pubbliċi. Ir-Re Manwel kiteb żewġ ittri fejn iddeskriva l-ewwel vjaġġ ta' da Gama, f'Lulju u f'Awwissu 1499, ftit wara r-ritorn tal-bastimenti. [[Girolamo Sernigi]] wkoll kiteb tliet ittri fejn iddeskriva l-ewwel vjaġġ ta' da Gama ftit wara r-ritorn tal-ispedizzjoni.<ref>João de Barros, ''Da Asia'', Dec. I, Lib. IV, c. 11, p. 370.</ref> [[Stampa:Map of Portuguese Carreira da India.gif|daqsminuri|276x276px|Mappa tal-vjaġġi 'l hemm u 'l hawn tal-''Carreira da Índia''. Ir-rotta lejn in-Nofsinhar tal-Atlantiku li skopra Bartolomeu Dias fl-1487 ġiet segwita u esplorata minn da Gama fl-oċean miftuħ, u ġiet żviluppata fis-snin ta' wara.]] L-ispedizzjoni kienet swiet ħafna – intilfu żewġ vapuri u iktar minn nofs l-ekwipaġġ. Ma rnexxilhiex twettaq ukoll il-missjoni prinċipali tagħha li tiżgura trattat kummerċjali ma' Kozhikode. Minkejja dan, il-kwantitajiet żgħar ta' ħwawar u ta' merkanzija oħra li nġabu lura fuq iż-żewġ bastimenti wrew il-potenzjal ta' qligħ kbir għall-kummerċ futur. Vasco da Gama ġustament ġie ċċelebrat talli fetaħ rotta diretta bil-baħar lejn l-Asja. Ir-rotta tiegħu ġiet segwita kull sena minn hemm 'il quddiem mill-Armadas tal-Indja Portugiża.<ref>Diffie & Winius, 1977, p. 185.</ref> Il-kummerċ tal-ħwawar kien assi ewlieni għat-teżor irjali Portugiż, u ftit wara kien hemm konsegwenzi oħra. Pereżempju, il-vjaġġ ta' da Gama kien għamilha ċara li l-kosta tal-Lvant tal-Afrika, il-''Contra Costa'', kienet essenzjali għall-interessi Portugiżi; il-portijiet tagħha pprovdew ilma tax-xorb, provvisti, [[injam]], u tarzniet għat-tiswijiet tal-bastimenti, u servew ukoll bħala postijiet imkennija fejn il-bastimenti kienu jsorġu u jistennew il-maltemp jgħaddi. Riżultat sinifikanti kienet il-kolonjalizzazzjoni ta' Mozambique mill-monarkija Portugiża. == Premjijiet == [[Stampa:Vasco da Gama signature almirante.svg|daqsminuri|261x261px|Il-firma ta' Vasco da Gama ''Ho Comde Almirante'', jiġifieri "l-Konti Ammirall").]] F'Diċembru 1499, ir-Re Manwel I tal-Portugall ippremja lil Vasco da Gama bir-raħal fewdali ereditarju ta' Sines (ir-raħal li missieru Estêvão fl-imgħoddi kellu bħala ''commenda''). Dan spiċċa kien premju kkumplikat, għaliex Sines kien għadu proprjetà tal-Ordni ta' Santiago.<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 168.</ref> Il-mexxej tal-Ordni, [[Jorge de Lencastre]], x'aktarx li approva l-premju – wara kollox, da Gama kien kavallier tal-Ordni ta' Santiago, wieħed minnhom, u qrib ħafna ta' Lencastre stess. Iżda l-fatt li Sines ingħata mir-re pprovoka lil Lencastre li rrifjuta bħala prinċipju, sabiex ma jħeġġiġx lir-re jagħmel premjijiet oħra simili li kienu proprjetà tal-Ordni. Da Gama qatta' s-snin ta' wara jipprova jkollu lil Sines taħt il-pussess tiegħu, sforz li ġelldu minn ma' Lencastre u eventwalment wassal biex da Gama jabbanduna l-Ordni ta' Santiago li tant kienet għall-qalbu, u jsir membru tar-rivali, l-Ordni ta' Kristu fl-1507. Sadanittant, da Gama ikkuntenta b'pensjoni rjali ereditarja sostanzjali ta' 300,000 ''reis''. Huwa ngħata t-titlu nobbli perpetwu ta' ''Dom'' (sinjur) għalih, għal ħutu u għad-dixxendenti tagħhom. Fit-30 ta' Jannar 1502, da Gama ngħata t-titlu ta' ''Almirante dos mares de Arabia, Persia, India e de todo o Oriente'' ("Ammirall tal-Ibħra tal-Arabja, il-Persja, l-Indja u l-Orjent Kollu") – titlu elaborat li oriġina mit-titlu elaborat ta' Kastilja li kellu Kristofru Kolombu (evidentement, Manwel x'aktarx li ħaseb li ladarba Kastilja kellha "Ammirall tal-Ibħra Oċeaniċi", mela allura l-Portugall missu kellu wieħed ukoll). Ittra rjali oħra, datata Ottubru 1501, tat lil da Gama d-dritt personali li jintervjeni u jeżerċita rwol determinanti fi ''kwalunkwe'' flotta futura li kellha l-ħsieb li ssalpa lejn l-Indja.<ref>João de Barros 1552, pp. 23–24.</ref> Għall-ħabta tal-1501, Vasco da Gama żżewweġ lil Catarina de Ataíde, bint [[Álvaro de Ataíde]], l-''alcaide-mór'' ta' Alvor (Algarve), u nobbli prominenti permezz tar-relazzjoni mal-familja setgħana Almeida (Catarina kienet primakuġina ta' Dom Francisco de Almeida).<ref>Subrahmanyan, 1997, p. 174.</ref> == It-tieni vjaġġ == [[Stampa:Gama armada in India, 1502.gif|daqsminuri|Mappa tal-Kosta ta' Malabar fl-Indja, għall-ħabta tal-1500, li turi r-rotta tar-Raba' Armada tal-Indja ta' Vasco da Gama fl-1502.]] L-ispedizzjoni ta' wara, it-Tieni Armada tal-Indja, varata fl-1500 taħt il-kmand ta' [[Pedro Álvares Cabral]] kellha l-missjoni li tfassal trattat maż-Żamorin ta' Kozhikode u li tistabbilixxi fabbrika Portugiża fil-belt. Madankollu, Pedro Cabral daħal f'kunflitt max-xirkiet lokali tal-merkanti Għarab, bir-riżultat li l-fabbrika Portugiża ġiet attakkata f'rewwixta u mietu sa 70 Portugiż. Cabral ta t-tort tal-inċident liż-Żamorin u bbumbardja l-belt. B'hekk faqqgħet gwerra bejn il-Portugall u Kozhikode. Vasco da Gama invoka l-ittra rjali tiegħu u ħa f'idejh il-kmand tar-Raba' Armada tal-Indja, li kienet skedata li ssalpa fl-1502, bl-għan espliċitu ta' tpattija kontra ż-Żamorin biex jiġi obbligat iċedi għat-termini Portugiżi. Il-flotta armata sa snienha ta' ħmistax-il vapur u 800 ruħ telqet minn Liżbona fit-12 ta' Frar 1502. F'April ġiet segwita minn flotta oħra ta' ħames bastimenti mmexxija minn kuġinuh, [[Estêvão da Gama]] (iben [[Aires da Gama]]), li laħqet magħhom fl-Oċean Indjan. Ir-Raba' Armada kienet tassew armada tal-familja da Gama. Tnejn miz-zijiet tiegħu ta' naħa t'ommu, [[Vicente Sodré]] u [[Brás Sodré]], ġew iddeżinjati minn qabel biex jikkmandaw flotta navali tal-għassa fl-Oċean Indjan, filwaqt li l-aħwa tar-rispett [[Álvaro de Ataíde]] (ħu l-mara ta' Vasco da Gama) u [[Lopo Mendes de Vasconcelos]] (miżżewweġ lil Teresa da Gama, oħt Vasco da Gama) kienu kaptana ta' bastimenti fil-flotta prinċipali. Fil-vjaġġ tat-tluq, il-flotta ta' da Gama għamlet kuntatt mal-port kummerċjali tad-deheb ta' [[Sofala]] fil-Lvant tal-Afrika u wasslet biex is-Sultanat ta' Kilwa jkun tribut biss u ħadet somma sostanzjali ta' deheb.<ref>Allen, Charles (2017). ''Coromandel : a personal history of South India''. Londra: Little, Brown. p. 233. ISBN <bdi>9781408705391</bdi>.</ref> [[Stampa:Gama squadron of 1502 Armada (Livro das Armadas).jpg|daqsminuri|Il-flotta ta' Vasco da Gama mil-''Livro das Armadas.'']] === Inċident tal-vapur bil-pellegrini === Malli waslet l-Indja f'Ottubru 1502, il-flotta ta' da Gama interċettat lil ''Mirim'', vapur bil-pellegrini Musulmani f'Madayi li kien qed jivvjaġġa minn Kozhikode sal-[[Mekka]]. Skont id-deskrizzjoni fid-dettall tax-xhud [[Thomé Lopes]] u tal-[[kittieb]] tal-kronaka [[Gaspar Correia]], da Gama seraq il-vapur b'iżjed minn 400 pellegrin abbord, inkluż 50 mara, sakkar il-passiġġieri, lis-sid u lil ambaxxatur mill-Eġittu u ħaraqhom ħajjin. Huma offrew il-ġid tagħhom bħala "rahan tal-iskjavi Kristjani kollha fir-Renju ta' [[Fez]] u ferm iktar" iżda xorta waħda nqatlu. Da Gama nemmes fejn kienu msakkrin il-pellegrini u ra lin-nisa jġibu d-deheb u l-ġojjelli tagħhom, bit-trabi f'idejhom biex jitkarrbu għall-ħniena. Il-ħajjiet ta' għoxrin tifel u tifla ġew salvati bl-obbligu ta' konverżjoni għall-[[Kristjaneżmu]].<ref>Nambiar O.K, The Kunjalis – Admirals of Calicut, Bombay, 1963.</ref> === Kozhikode === [[Stampa:Vasco da Gama (Livro de Lisuarte de Abreu).jpg|xellug|daqsminuri|Vasco da Gama mdaħħal fiż-żmien, il-Viċirè tal-Indja u l-Konti ta' Vidigueira (mil-''Livro de Lisuarte de Abreu'').]] Wara l-waqfa f'Cannanore, Gama mexxa l-flotta tiegħu lejn Kozhikode, u talab għal kumpens għat-trattament ta' Cabral. Peress li kien jaf x'kien ġara rigward id-destin tal-vapur bil-pellegrini, iż-Żamorin adotta attitudni konċiljatorja fil-konfront tal-Portugiżi u esprima r-rieda tiegħu li jiffirma trattat ġdid, iżda da Gama staqsa lir-re [[Ħinduiżmu|Induista]] biex ikeċċi lill-Musulmani kollha minn Kozhikode qabel il-bidu tan-negozjati, li ma ntlaqgħetx.<ref>{{Ċita web|url=http://www.northpark.edu/history/WebChron/WestEurope/DaGama.CP.html|titlu=Vasco da Gama Arrives in India: 1498|data=2004-01-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-08-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20040118015254/http://www.northpark.edu/history/WebChron/WestEurope/DaGama.CP.html|arkivju-data=2004-01-18|url-status=dead}}</ref> Madankollu, fl-istess żmien iż-Żamorin bagħat messaġġ lill-vassall ribelluż tiegħu, ir-Raja ta' Cochin biex iħeġġeġ il-kooperazzjoni u l-ubbidjenza biex jilqa' għat-theddida Portugiża; u l-mexxej ta' Cochin bagħat dan il-messaġġ lil da Gama, li saħħaħ l-opinjoni tiegħu li l-Indjani kienu qed jippruvaw jaħdmuh.<ref>Prof. Roger Crowley: ''Conquerors: How Portugal Forged the First Global Empire'', Faber & Faber, 2015, p. 131.</ref> Wara li talab għat-tkeċċija tal-Musulmanai minn Kozhikode liż-Żamorin Induista, dan tal-aħħar bagħat il-patri għoli [[Talappana Namboothiri]] (l-istess persuna li kienet wasslet lil da Gama sar-residenza taż-Żamorin fl-ewwel vjaġġ tiegħu f'Kozhikode f'Mejju 1498) għat-taħditiet. Da Gama sejjaħlu spjun, ordna li x-xofftejn u l-widnejn tal-patri jinqatgħulu, jitwaħħlulu par widnejn ta' [[kelb]] ma' rasu, u jintbagħat 'l hemm.<ref>M. G. S. Narayanan, Calicut: The City of Truth (2006), Calicut University Publications.</ref> Il-flotta Portugiża mbagħad ibbumbardjat il-belt mhux iffortifikata għal kważi jumejn sħaħ mill-baħar, u kkawżaw ħsarat estensivi. Huwa qabad ukoll diversi bastimenti tar-ross u qata' l-idejn, il-widnejn u l-imniħrijiet tal-ekwipaġġ tagħhom, u bagħtuhom b'nota liż-Żamorin, fejn da Gama ddikjara li kien lesta li jkollu relazzjonijiet ta' ħbiberija jekk iż-Żamorin iħallas għall-oġġetti li seraq mill-''feitoria'' kif ukoll għall-porvli u għall-balal tal-kanuni.<ref>Sreedhara Menon. A. ''A Survey of Kerala History'' (1967), p. 152. D. C. Books Kottayam.</ref><ref>Roger Crowley, in ''Conquerors: How Portugal Forged the First Global Empire'', Faber & Faber, 2015, p. 134.</ref> [[Stampa:St-Francis-Church.jpg|daqsminuri|214x214px|Il-Knisja ta' San Franġisk f'Kochi. Vasco da Gama miet f'Kochi fl-1524 fit-tielet vjaġġ tiegħu lejn l-Indja. Il-ġisem tiegħu oriġinarjament indifen f'din il-knisja.]] === Battalja navali === It-trattament vjolenti ta' da Gama malajr wassal biex il-kummerċ tul il-Kosta ta' Malabar tal-Indja, li fuqu kienet tiddependi Kozhikode, jistaġna. Iż-Żamorin bagħat flotta qawwija ta' bastimenti militari biex jisfida l-armada ta' da Gama, iżda da Gama rnexxielu jirbħilha f'battalja navali quddiem il-port ta' Kozhikode. === Cochin === Da Gama għabba l-bastimenti bil-ħwawar f'Cochin u f'Cannanore, li kienu renji żgħar fil-qrib li kienu fi gwerra maż--Żamorin. L-alleanzi magħhom kienu ġew żgurati minn flotot Portugiżi preċedenti. Ir-Raba' Armada telqet mill-Indja fil-bidu tal-1503. Da Gama ħalla warajh għadd żgħir ta' karavelli taħt il-kmand ta' zijuh, Vicente Sodré, biex joqogħdu għassa mal-kosta Indjana, sabiex ikomplu jfixklu l-kummerċ ta' Kozhikode, u jipproteġu l-fabbriki Portugiżi f'Cochin u f'Cannanore mit-tpattijiet inevitabbli taż-Żamorin. [[Stampa:St Francis Church, Fort Kochi 001 (17).jpg|daqsminuri|Lapida ħdejn il-qabar fil-Knisja ta' San Franġisk f'Kochi.]] Vasco da Gama reġa' lura l-Portugall f'Settembru 1503, u effettivament falla fil-missjoni tiegħu li jwassal biex iż-Żamorin ibaxxi rasu u jċedi. Dan il-falliment, u l-falliment sussegwenti ta' zijuh Vicente Sodré li jipproteġi l-fabbrika Portugiża f'Cochin, x'aktarx li wasslet biex da Gama ma jingħatax iktar premjijiet. Meta r-Re Portugiż Manwel I tal-Portugall iddeċieda li jaħtar l-ewwel gvernatur u Viċirè tal-Indja Portugiża fl-1505, da Gama ġie injorat apposta, u l-kariga ngħatat lil [[Francisco de Almeida]]. == Intervall == Fiż-żewġ deċennji ta' wara, Vasco da Gama għex ħajja kwieta, 'il bogħod mill-qorti rjali u mwarrab mill-kwistjonijiet marbuta mal-Indja. It-tentattivi tiegħu li jerġa' jintogħġob minn Manwel I (inkluż li jsir membru tal-Ordni ta' Kristu fl-1507), ma tantx taw [[frott]]. Almeida, Afonso de Albuquerque u, iktar 'il quddiem, Albergaria u Sequeira, ġew ippreferuti mir-re għall-Indja. [[Stampa:Kochi 2018-04-04g.jpg|xellug|daqsminuri|213x213px|Il-qabar fejn fl-imgħoddi kien midfun da Gama f'Kochi.]] Wara li [[Ferdinand Magellan]] abbanduna l-monarkija ta' Kastilja fl-1518, Vasco da Gama hedded li jagħmel l-istess ħaġa, u b'hekk ir-re ħa passi biex iżommu l-Portugall u jevita t-tħammir il-wiċċ li l-"Ammirall tal-Indji" tiegħu stess imur Spanja.<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 278.</ref> Fl-1519, wara snin sħaħ jinjora l-petizzjonijiet tiegħu, ir-Re Manwel I finalment ħaffef biex jagħti titlu fewdali lil Vasco da Gama, u ħatru bħala l-Ewwel Konti ta' Vidigueira, titlu maħluq permezz ta' digriet irjali f'Évora fid-29 ta' Diċembru, wara ftehim ikkumplikat ma' Dom Jaime, id-Duka ta' [[Braganza]], li ċedilu l-irħula ta' Vidigueira u ta' Vila dos Frades bi ħlas. Id-digriet iggarantixxa lil Vasco da Gama u lill-werrieta tiegħu d-dħul u l-privileġġi kollha relatati<ref>Vasco Da Gama, Ernest George Ravenstein, "A journal of the first voyage of Vasco da Gama, 1497–1499", p. Hakluyt Society, Issue 99 of Works issued by the Hakluyt Society, <nowiki>ISBN 81-206-1136-5</nowiki>.</ref>, u b'hekk da Gama ġie stabbilit bħala l-Ewwel Konti Portugiż li ma twilidx f'familja rjali.<ref>Subrahmaynam, 1997, p. 281.</ref> == It-tielet vjaġġ u l-mewt == [[Stampa:Tomb of Vasco da Gama 8515.jpg|daqsminuri|291x291px|Il-Qabar ta' Vasco da Gama fil-[[Monasteru tal-Ġlormini]] f'Belém, Liżbona.]] Wara l-mewt tar-Re Manwel I fl-aħħar tal-1521, ibnu u s-suċċessur, ir-Re Ġwanni III tal-Portugall ħa ħsieb jirrieżamina l-gvern Portugiż 'il barra mill-art kontinentali tal-pajjiż. Wara li ta dahru lill-klikka l-antika ta' Albuquerque (li dak iż-żmien kienet irrappreżentata minn [[Diogo Lopes de Sequeira]]), Ġwanni III ried jibda mill-ġdid. Vasco da Gama reġa' tfaċċa fuq ix-xena [[politika]] bħala konsulent importanti tar-re għall-ħatriet u għall-istrateġija l-ġodda tiegħu. Huwa kien tal-fehma li t-theddida Spanjola l-ġdida għall-Gżejjer Maluku kienet prijorità, iżda Vasco da Gama kien kontra l-ossessjoni bl-Arabja li kienet xi ħaġa fissa tul il-perjodu Manwelin, li baqgħet it-tħassib dominanti ta' Duarte de Menezes, il-gvernatur ta' dak iż-żmien tal-Indja Portugiża. Menezes kien ukoll inkompetenti u korrott, u għalhekk soġġett għal bosta ilmenti. B'hekk, Ġwanni III ddeċieda li jaħtar lil Vasco da Gama stess biex minflok Menezes, fiduċjuż li l-maġija ta' ismu u tal-memorja ta' għemilu x'aktarx li jimpressjonaw l-awtorità tiegħu fl-Indja Portugiża, u b'hekk jieħu ħsieb il-ġestjoni tat-tranżizzjoni għal gvern u strateġija ġodda. Permezz tal-ittra tal-ħatra tiegħu ta' Frar 1524, Ġwanni III ta lil Vasco da Gama t-titlu privileġġat ta' "Viċirè", u b'hekk sar it-tieni gvernatur Portugiż biss li kellu dak it-titlu (l-ewwel wieħed kien Francisco de Almeida fl-1505).<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 304.</ref> It-tieni iben tiegħu, Estêvão da Gama nħatar simultanjament bħala ''Capitão-mor do Mar da Índia'' ("Kaptan-Maġġur tal-Baħar Indjan", kmandant tal-flotta navali tal-għassa fl-Oċean Indjan), minflok ħu Duarte, Luís de Menezes. Bħala kundizzjoni finali, da Gama kiseb mingħand Ġwanni III tal-Portugall l-impenn li jaħtarlu lill-ulied subien kollha tiegħu suċċessivament bħala kaptana Portugiżi ta' Malacca. Meta salpa f'April 1524, bi flotta ta' erbatax-il vapur, Vasco da Gama ħa bħala l-bastiment ewlieni tiegħu l-karrakka kbira famuża ''Santa Catarina do Monte Sinai'' fl-aħħar vjaġġ tagħha sal-Indja, flimkien ma' tnejn mill-ulied subien tiegħu, Estêvão u Paulo. Wara vjaġġ ta' tħabit (erba' jew ħamsa mill-vapuri ntilfu tul ir-rotta), huwa wasal l-Indja f'Settembru. Vasco da Gama minnufih invoka l-poteri għoljin tiegħu ta' viċireġġent biex jimponi ordni ġdid fl-Indja Portugiża, u ssostitwixxa l-uffiċjali antiki kollha bil-ħatriet tiegħu. Madankollu, da Gama laqqat il-[[malarja]] ftit wara l-wasla tiegħu, u miet fil-belt ta' Cochin jum qabel il-Milied fl-1524, tliet xhur wara l-wasla tiegħu. Skont l-istruzzjonijiet irjali, minflok da Gama laħaq gvernatur tal-Indja wieħed mill-kaptana li kienu ġew miegħu, Henrique de Menezes (l-ebda relazzjoni ma' Duarte). Ulied Da Gama Estêvão u Paulo tilfu l-karigi tagħhom minnufih u ngħaqdu mal-flotta tar-ritorn fil-bidu tal-1525 (flimkien ma' Duarte de Menezes u Luís de Menezes).<ref>Subrahmanyam, 1997, pp. 343–345.</ref> Ġisem Vasco da Gama għall-ewwel kien indifen fil-Knisja ta' San Franġisk fil-Forti ta' Kochi, fil-belt ta' Kochi, iżda l-katavru tiegħu ġie rritornat lejn il-Portugall fl-1539. Il-katavru ta' Vasco da Gama ndifen f'Vidigueira f'tebut imżejjen bid-deheb u bil-ġojjelli. Il-[[Monasteru tal-Ġlormini]] f'Belém, li mbagħad sar in-nekropoli tad-dinastija rjali Portugiża ta' Aviz, inbena fil-bidu tal-1500 ħdejn il-punt tat-tluq tal-ewwel vjaġġ ta' Vasco da Gama, u l-kostruzzjoni tiegħu ġie ffinanzjat minn taxxa fuq il-profitti tal-Armadas tal-Indja Portugiża ta' kull sena. Fl-1880, il-fdalijiet ta' da Gama u dawk tal-[[poeta]] [[Luís de Camões]] (li ċċelebra l-ewwel vjaġġ ta' da Gama fil-poeżija epika tiegħu tal-1572) ġew ittrasferiti f'oqbra mnaqqxin ġodda fin-navata tal-knisja tal-monasteru, ftit metri biss 'il bogħod mill-oqbra tar-rejiet Manwel I u Ġwanni III, li da Gama kien qeda. == Żwieġ u dixxendenti == [[Stampa:Vasco da Gama o navegador escudo.png|daqsminuri|L-istemma ta' Vasco da Gama.]] Vasco da Gama u martu [[Catarina de Ataíde]] kellhom sitt subien u bint waħda:<ref>Diogo do Couto (''Decadas de Asia'', Dec. IV, Lib. 8, c. 2); Teixeira de Aragão pp. 15–16, u Castanhoso (1898: p. viiff).</ref> # Dom Francisco da Gama, li wiret it-titli ta' missieru bħala t-Tieni Konti ta' Vidigueira u t-Tieni "Ammirall tal-Ibħra tal-Indja, tal-Arabja u tal-[[Iran|Persja]]". Huwa baqa' l-Portugall. # Dom Estevão da Gama, wara l-mandat qasir tiegħu tal-1524 bħala kaptan tal-għassa Indjana, inħatar għal mandat ta' tliet snin bħala ''kaptan ta' Malacca'', mill-1534 sal-1539 (inkluż l-aħħar sentejn tal-mandat ta' ħuh iż-żgħir Paulo). Sussegwentement inħatar bħala l-11-il gvernatur tal-Indja mill-1540 sal-1542. # Dom Paulo da Gama (li kellu l-istess isem bħal zijuh), il-kaptan ta' Malacca mill-1533 sal-1534, inqatel f'azzjoni navali 'l barra minn Malacca. # Dom Cristovão da Gama, il-kaptan ta' Malacca mill-1538 sal-1540; ġie nnominat bħala suċċessur f'Malacca, iżda ġie ġustizzjat minn [[Ahmad ibn Ibrahim]] matul il-gwerra bejn l-[[Etjopja]] u Adal fl-1542. # Dom Pedro da Silva da Gama, li nħatar bħala kaptan ta' Malacca mill-1548 sal-1552. # Dom Álvaro de Ataíde da Gama, li nħatar bħala kaptan tal-flotta ta' Malacca fis-snin 40 tas-seklu 16, u kaptan ta' Malacca stess mill-1552 sal-1554. # Dona Isabel de Ataíde da Gama, l-unika bint, iżżewġet lil Dom [[Ignacio de Noronha]], iben l-Ewwel Konti ta' Linhares. In-nisel maskili tiegħu ġie estint fl-1735, meta s-Seba' Konti ta' Vidigueira, Dom Vasco Baltasar José Luís Gama miet, u kellu bint waħda biss minn martu Dona Maria José da Gama, li wirtet il-patrimonju ta' Vidigueira. Għalhekk, it-titlu nobbli baqa' jintuża min-nisel femminili tiegħu.<ref>Freire, Anselmo Braamcamp (1921). ''Brasões da Sala de Sintra, Livro Segundo''. Robarts - University of Toronto. [[Coimbra]]: Imprensa da Universidade. p. 93.</ref> === Intergenerazzjonijiet === * Dom Vasco da Gama, it-Tielet Konti ta' Vidigueira, persunal militari u tan-nobbiltà, iben Francisco (it-Tieni Konti) u n-neputi ta' Vasco da Gama. * Dom Francisco da Gama, ir-Raba' Konti ta' Vidigueira, il-Viċirè (1597-1600) u l-gvernatur (1622-1628) tal-Indja, iben Vasco (it-Tielet Konti) u l-proneputi ta' Vasco da Gama. == Legat == [[Stampa:Vasco da Gama - 1838.png|daqsminuri|Ritratt ta' Vasco da Gama magħmul minn [[António Manuel da Fonseca]] (1838).]] Vasco da Gama huwa wieħed mill-iżjed esploraturi famużi u ċċelebrati mill-Epoka tal-Iskoperti. Bħal kull min ġie wara Enriku n-Navigatur, huwa kien responsabbli għas-suċċess tal-Portugall bħala qawwa ta' kolonizzazzjoni bikrija. Apparti l-fatt tal-ewwel vjaġġ innifsu, kienet it-taħlita astuta ta' politika u ta' gwerra tiegħu fin-naħa l-oħra tad-dinja li wasslu biex il-Portugall ikollu pożizzjoni prominenti fil-kummerċ tal-Oċean Indjan. Wara l-ewwel vjaġġ ta' da Gama, il-monarkija Portugiża rrealizzat li l-iżgurar ta' postijiet tal-għassa tul il-kosta tal-Lvant tal-Afrika kien vitali għaż-żamma tar-rotot kummerċjali nazzjonali sal-Lvant Mbiegħed. Madankollu, il-fama tiegħu tinkludi wkoll inċidenti u attitudnijiet bħala dawk tal-inċident famuż tal-vapur bil-pellegrini Musulmani. Il-poeżija epika nazzjonali Portugiża, ''Lusíadas'', ta' Luís Vaz de Camões, tittratta fid-dettall il-vjaġġi ta' Vasco da Gama.<ref>{{Ċita web|url=https://www.loc.gov/item/33032639/|titlu=Os Lusiadas de Luiz de Camões ...|sit=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> Il-opra grandjuża tal-1865 ''L'Africaine: Opéra en Cinq Actes'', komposta minn [[Giacomo Meyerbeer]] minn librett ta' [[Eugène Scribe]], b'mod prominenti tinkludi l-karattru ta' Vasco da Gama. Madankollu, l-avvenimenti ta' ġo fiha huma fittizji. It-titlu li għażel Meyerbeer għall-opra kien ''Vasco da Gama''. Produzzjoni tal-1989 tal-opra fis-San Francisco Opera kienet tinkludi lit-tenur famuż [[Plácido Domingo]] fir-rwol ta' da Gama.<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 2.</ref> Il-[[kompożitur]] tas-seklu 19 [[Louis-Albert Bourgault-Ducoudray]] ikkompona opra fl-1872 ibbażata fuq il-ħajja u l-kisbiet fuq il-baħar ta' da Gama. [[Stampa:Lisbon (49219762623).jpg|xellug|daqsminuri|Mafkar ta' Vasco da Gama fil-Knisja ta' Santa Engrácia, issa l-Panteon Nazzjonali f'Liżbona.]] Il-belt portwali ta' Vasco da Gama f'[[Goa]] issemmiet għalih, l-istess bħall-krater Vasco da Gama fuq il-[[Qamar]]. Hemm tliet klabbs tal-[[futbol]] fil-[[Brażil]], inkluż [[Club de Regatas Vasco da Gama]] u [[Vasco Sports Club]] f'Goa li ssemmew għalih. Hemm knisja f'Kochi, Kerala msejħa l-Knisja ta' Vasco da Gama, u residenza privata fil-gżira ta' Saint Helena. Is-subborg ta' Vasco f'[[Cape Town]] issemma għalih ukoll. Xi postijiet fil-Parque das Nações ta' Liżbona ssemmew għall-esploratur, fosthom il-[[Pont ta' Vasco da Gama]], it-Torri ta' Vasco da Gama u l-istabbiliment kummerċjali taċ-''Centro Comercial Vasco da Gama''.<ref>{{Ċita web|url=https://www.centrovascodagama.pt/|titlu=Vasco da Gama - Centro Vasco da Gama - Bem vindo a bordo!|sit=Centro Vasco da Gama|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> L-Oceanário fil-Parque das Nações għandu ''mascot'' ta' bugħaddas imsejjaħ "Vasco" għall-esploratur.<ref>{{Ċita web|url=https://www.oceanario.pt/noticias/vasco-participa-na-maior-parada-das-mascotes-em-portugal|titlu=Vasco participa na maior Parada das Mascotes em Portugal|sit=www.oceanario.pt|data-aċċess=2022-08-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220830094304/https://www.oceanario.pt/noticias/vasco-participa-na-maior-parada-das-mascotes-em-portugal|arkivju-data=2022-08-30|url-status=dead}}</ref> Vasco da Gama kien l-uniku esploratur fil-ġabra finali ta' Os Grandes Portugueses. Minkejja li l-lista finali kienet tinkludi nies oħra tal-Epoka tal-Iskoperti, l-ebda wieħed minnhom għajr da Gama ma kien esploratur jew navigatur. Il-Flotta Navali Portugiża għandha klassi ta' frejgati msemmija għalih. B'kollox hemm tliet frejgati ''Vasco da Gama'' ta' dik il-klassi, u l-ewwel waħda għandha ismu wkoll. Il-gvern Portugiż stabbilixxa żewġ monumenti tan-navigazzjoni, is-Salib ta' Dias u s-Salib da Gama, biex ifakkar lil da Gama u lil Bartolomeu Dias li kienu l-ewwel esploraturi Ewropej moderni li waslu sal-Kap tat-Tama t-Tajba. Meta jiġu allinjati, dawn is-slaleb jindikaw is-Sikka ta' Whittle, blata perikoluża għall-bastimenti eżatt taħt wiċċ l-ilma f'False Bay. Il-mużiċista tal-Afrika t'Isfel [[Hugh Masekela]] rreġistra kanzunetta antikolonjali msejħa "Colonial Man" (Raġel Kolonjali), li tinkludi fil-lirika "Vasco da Gama ma kienx ħabib tiegħi", u kanzunetta oħra msejħa "Vasco da Gama (Il-Baħri)". Iż-żewġ kanzunetti ġew inklużi fl-album tal-1976 tiegħu msejjaħ ''Colonial Man''. [[Stampa:50 Escudos célébrant le 500e anniversaire de la naissance de Vasco Da Gama, 1969.jpg|daqsminuri|Munita Portugiża tal-1969 li tfakkar il-500 anniversarju tat-twelid ta' Vasco da Gama.]] Vasco da Gama jidher bħala antagonista fil-film Indjan ''Urumi''. Il-film tar-reġista [[Santosh Sivan]] juri l-atroċitajiet u l-progress tal-istabbiliment tal-Imperu Portugiż li għamel da Gama fl-Indja. F'Marzu 2016, arkeologi li kienu qed jaħdmu lil hinn mill-kosta tal-[[Oman]] identifikaw bastiment mgħerreq li x'aktarx kien dak tal-''Esmeralda'' mill-flotta tal-1502-1503 ta' da Gama. Il-bastiment mgħerreq inizjalment ġie skopert fl-1998. Iktar 'il quddiem saru skavi bejn l-2013 u l-2015 permezz ta' sħubija bejn il-Ministeru għall-Wirt u l-[[Kultura]] tal-Oman u Blue Water Recoveries Ltd., kumpanija tal-irkupru tal-bastimenti mgħerrqa. Il-bastiment ġie identifikat permezz ta' artefatti bħal munita Portugiża zzekkata għall-kummerċ mal-Indja (waħda minn żewġ muniti biss ta' dan it-tip li qatt eżistew) u balal tal-ġebel tal-kanuni mnaqqxin x'aktarx bl-inizjali ta' Vincente Sodré, iz-ziju tan-naħa ta' omm da Gama u l-kmandant tal-''Esmeralda''".<ref>{{Ċita web|url=https://www.nationalgeographic.com/adventure/article/20160314-oman-shipwreck-explorer-vasco-da-gama-age-of-exploration-india-route|titlu=Shipwreck Discovered from Explorer Vasco da Gama's Fleet|data=2016-03-14|sit=Adventure|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-30}}</ref> == Biblijografija == * Ames, Glenn J. (2004). Vasco da Gama: Renaissance Crusader. Longman. ISBN 978-0-321-09282-3. * Ames, Glenn J. (2007). The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700. Prentice Hall. ISBN 978-0-13-193388-0. * Castanhoso, M. de (1898) Dos feitos de D. Christovam da Gama em Ethiopia Lisbon: Imprensa nacional. online Corrêa, Gaspar (2001). The Three Voyages of Vasco da Gama, and His Viceroyalty. Adamant Media Corporation. ISBN 978-1-4021-9543-3. Facsimile reprint of an 1869 edition by the Hakluyt Society, London. * Diffie, Bailey W.; Winius, George D. (1977). Foundations of the Portuguese Empire 1415-1580. University of Minnesota Press. Disney, Anthony; Booth, Emily (2000). The Indian Ocean in World History. New Delhi and New York: Oxford University Press. * Fernández-Armesto, Felipe (2001). Civilizations. Basingstoke and Oxford: Macmillan. ISBN 978-0-7432-0248-0. * Fernández-Armesto, Felipe (2006). Pathfinders: A Global History of Exploration. W.W. Norton. pp. 177–181. ISBN 978-0-393-06259-5. * Jayne, Kingsley Garland (1910). Vasco Da Gama and His Successors 1460 to 1580. London: Meuthen & Co. Ltd. ISBN 978-0-548-00895-9. * Panikkar, K.M. (1959). Asia and Western Dominance: A Survey of the Vasco da Gama Epoch of Asian History, 1498–1945 (new ed.). London: Allen & Unwin. ASIN B000Q5T6X6. * Parry, J. H. (1981). Age of Reconnaissance. University of California Press. Ravenstein, E. G.; ed. and trans. (1898). A Journal of the First Voyage of Vasco da Gama, 1497–1499. Londra: Hakluyt Society. (maħruġ mill-ġdid minn Cambridge University Press, 2010. ISBN 978-1-108-01296-6) * Russell-Wood, A.J.R. (1993). A World on the Move: The Portuguese in Africa, Asia, and America, 1415–1808. Macmillan. ISBN 978-0-312-09427-0. * Scammell, G. V. (1981). The World Encompassed. University of California Press. ISBN 9780520044227. * Subrahmanyam, Sanjay (1997). The Career and Legend of Vasco da Gama. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-47072-8. * Teixeira de Aragão, A.C. (1887) Vasco da Gama e a Vidigueira: um estudo historico. Liżbona: Sociedade de Geografia de Lisboa online * Towle, George Makepeace (c. 1878). Vasco da Gama, his voyages and adventures. Boston: Lothrop, Lee & Shepard. == Iktar qari == * Vasco da Gama (Ernst Georg Ravenstein, Gaspar Corrêa, Alvaro Velho) [2011] Viartis <nowiki>ISBN 978-1-906421-04-5</nowiki> * Vasco da Gama: Renaissance Crusader (Glen J.Ames) [2004] Longman <nowiki>ISBN 0-321-09282-1</nowiki> * The Career and Legend of Vasco da Gama (Sanjay Subrahmanyam) [1997] Cambridge University Press <nowiki>ISBN 978-0-521-47072-8</nowiki> * Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Gama, Vasco da" . Encyclopædia Britannica. Vol. 11 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 433–434. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:da Gama, Vasco}} [[Kategorija:Esploraturi]] [[Kategorija:Navigaturi]] [[Kategorija:Nies Portugiżi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1469]] [[Kategorija:Mietu fl-1524]] d6osx5630wguzawuzgjwcj24xxoinnh 0 29637 332709 315159 2026-10-11T00:08:14Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332709 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Bethany 5 cropped.jpg|daqsminuri|263x263px|Al-Maghtas.]] '''Al-Maghtas''' (bl-[[Għarbi]]: المغطس, li tfisser "magħmudija" jew "immersjoni"), magħruf uffiċjalment bħala s-'''Sit tal-Magħmudija "Betanja Lil Hinn mill-Ġordan"''', huwa sit [[Arkeoloġija|arkeoloġiku]] u [[Sit ta' Wirt Dinji|Sit ta' Wirt Dinj]]<nowiki/>i tal-[[UNESCO]] fil-[[Ġordan]], max-xatt tal-Lvant tax-xmara Ġordan, li jitqies bħala l-post oriġinali fejn [[Ġwanni l-Battista]] għammed lil [[Ġesù]] u ilu meqjum bħala dan il-post mill-inqas minn żmien il-[[Biżantini]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/archive/2015/whc15-39com-inf8B1-en.pdf|titlu=Rapport ta' Evalwazzjoni tal-UNESCO.}}</ref> Ġieli ssir referenza għal dan il-post bħala '''Bethabara''' (bl-[[Ebrajk]]: בית עברה) u storikament ukoll bħala ''Betanja'' (''Lil Hinn mill-Ġordan'').<ref>{{Ċita web|url=https://www.seetheholyland.net/tag/bethabara/|titlu=Bethabara « See The Holy Land|data-aċċess=2023-02-02}}</ref> Al-Maghtas jinkludi żewġ żoni arkeoloġiċi: il-fdalijiet ta' monasteru fuq tumbata tat-tajn magħrufa bħala Jabal Mar-Elias (l-Għolja ta' Elija) u żona qrib ix-xmara bil-fdalijiet ta' knejjes, vaski tal-magħmudija u abitazzjonijiet għall-pellegrini u għall-eremiti.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1446/|titlu=Baptism Site &ldquo;Bethany Beyond the Jordan&rdquo; &#x28;Al-Maghtas&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-02-02}}</ref> Iż-żewġ żoni huma kkollegati permezz ta' nixxiegħa msejħa Wadi Kharrar.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=U.N. backs Jordan’s claim on site where Jesus was baptized|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2015/07/13/u-n-backs-jordans-claim-on-site-where-jesus-was-baptized/|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-02-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://journals.ju.edu.jo/DirasatHum/article/viewFile/1449/1439|titlu=Wadi Al-Kharrar|data=2015-04-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-02-02|arkivju-data=2015-04-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150402140833/http://journals.ju.edu.jo/DirasatHum/article/viewFile/1449/1439|url-status=dead}}</ref> Il-pożizzjoni strateġika bejn Ġerusalemm u l-Awtostrada tar-Re diġà ħarġet fid-dieher mill-Ktieb ta' Ġoxwa fir-rakkont dwar il-qsim tax-xmara Ġordan mill-Iżraeliti hemmhekk. Jabal Mar-Elias tradizzjonalment tiġi identifikata bħala s-sit tat-tlugħ tal-profeta Elija fil-ġenna.<ref>{{Ċita web|url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https%3A%2F%2Fwww.zeit.de%2F1999%2F52%2F199952.jordanien_.xml|titlu=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl.|sit=www.zeit.de|data-aċċess=2023-02-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230202150446/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/1999/52/199952.jordanien_.xml|arkivju-data=2023-02-02|url-status=dead}}</ref> Iż-żona kollha ġiet abbandunata wara l-Gwerra ta' Sitt Ijiem tal-1967, meta ż-żewġ xtut tal-Ġordan saru parti mill-front. Dak iż-żmien iż-żona ġiet miżgħuda bil-mini tal-art.<ref>{{Ċita web|url=https://english.alarabiya.net/perspective/features/2015/07/13/UNESCO-backs-Jordan-as-Jesus-baptism-site-|titlu=UNESCO backs Jordan River as Jesus’ baptism site|data=2015-07-13|sit=Al Arabiya English|lingwa=en|data-aċċess=2023-02-02}}</ref> Wara l-iffirmar ta' trattat tal-paċi bejn [[Iżrael]] u l-Ġordan fl-1994, seħħet it-tneħħija tal-mini miż-żona fuq l-inizjattiva tal-Prinċep Ghazi tal-Ġordan.<ref>{{Ċita web|url=https://jordantimes.com/news/local/adding-baptism-site-world-heritage-list-grants-it-further-int%E2%80%99l-recognition%E2%80%99|titlu=‘Adding Baptism Site to World Heritage List grants it further int’l recognition’|data=2015-07-06|sit=Jordan Times|lingwa=en|data-aċċess=2023-02-02}}</ref> Minn dak iż-żmien 'l hawn saru diversi skavi arkeoloġiċi, ġew organizzati żjarat minn tliet [[Papa|Papiet]] ([[Papa Ġwanni Pawlu II|Ġwanni Pawlu II]], [[Papa Benedittu XVI|Benedittu XVI]] u [[Papa Franġisku|Franġisku]]) u minn bosta kapijiet ta' stat<ref>{{Ċita web|url=https://www.baptismsite.com/all-world-leaders/|titlu=All World Leaders – Baptism Site|sit=www.baptismsite.com|data-aċċess=2023-02-02|arkivju-data=2022-09-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220929171235/https://www.baptismsite.com/all-world-leaders/|url-status=dead}}</ref>, u s-sit jattira lit-turisti u lill-pellegrini. Fl-2015, Al-Maghtas tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, għajr ix-xatt tal-Punent tax-xmara.<ref>{{Ċita web|url=https://jordantimes.com/news/local/catholics-celebrate-epiphany-coexistence-faiths-baptism-site|titlu=Catholics celebrate Epiphany, coexistence of faiths at Baptism Site|data=2016-01-09|sit=Jordan Times|lingwa=en|data-aċċess=2023-02-02}}</ref> Madwar 81,000 ruħ żaru s-sit fl-2016, l-iktar turisti [[Ewropa|Ewropej]], [[Stati Uniti|Amerikani]] u [[Għarab]]. Nhar is-6 ta' Jannar eluf iżuru s-sit biex jiċċelebraw l-Epifanija. == Ismijiet == === Betanja === Żewġ siltiet mill-Vanġelu ta' [[San Ġwann Appostlu u Evanġelista|San Ġwann]] fil-[[Bibbja]] jindikaw post "lil hinn mill-Ġordan" jew "fuq in-naħa l-oħra tal-Ġordan": : Ġwanni 1:28: ''Dan seħħ f’Betanja, in-naħa l-oħra tal-Ġordan, fejn kien qed jgħammed Ġwanni''. Din is-silta hija l-unika darba li tissemma l-"Betanja tax-xatt tal-Lvant tal-Ġordan" fit-[[Testment il-Ġdid]]. : Ġwanni 10:40: ''Għal darb’oħra [Ġesù] telaq in-naħa l-oħra tal-Ġordan, lejn il-post fejn Ġwanni kien beda jgħammed, u qagħad hemmhekk.'' "Betanja" jaf oriġinat minn ''beth-ananiah'', li bl-Ebrajk tfisser "dar tal-foqra/imsejkna". L-isem "Betanja" huwa kondiviż ukoll ma' raħal differenti li jinsab fuq l-Għolja taż-Żebbuġ, li jissemma bosta drabi fit-Testment il-Ġdid.<ref>Watson E. Mills, ed. (2001). ''Mercer Dictionary of the Bible''. Macon, GA, US: Mercer University Press. p. 99. ISBN <bdi>9780865543737</bdi>.</ref> === Bethabara === [[Stampa:Sapsaphas Madaba.jpg|daqsminuri|242x242px|Sezzjoni tal-Mappa ta' Madaba li turi lil ''Βέθαβαρά το τού άγίου Ιωάννου τού βαπτίσματος'' ("Bethabara, il-post fejn kien jgħammed San Ġwann il-Battista") sal-Punent tax-xmara Ġordan.]] [[Origen]] kien studjuż [[Kristjaneżmu|Kristjan]] tas-seklu 3 mill-Palestina. Fi żmienu nnota li ma kien hemm l-ebda post imsejjaħ Betanja fil-Lvant tal-Ġordan, u għalhekk issuġġerixxa li l-isem jiġi emendat għal Bethabara, post li kien jeżisti dak iż-żmien. Is-suġġeriment tiegħu ntlaqa' minn xi wħud, u l-isem intuża f'diversi traduzzjonijiet, inkluż il-verżjoni tar-Re Ġakbu. "Bethabara" (/bɛθˈæbərə/ ''beth-AB-ər-ə''; בית עברה; ''bēt ‛ăbārāh''; Βηθαβαρά; ''Bēthabará''; "dar f'xatt ix-xmara", "post tal-qsim") huwa l-isem li ntuża minn xi verżjonijiet tat-Testment il-Ġdid għas-sit "lil hinn (jiġifieri fil-Lvant) mill-Ġordan" fejn Ġwanni l-Battista pprietka u għammed, u fejn iltaqa' ma' grupp ta' patrijiet u Levitiċi mibgħuta mill-Fariżej biex jinvestiga l-ministeru tiegħu, u fejn għammed lil Ġesù (Ġwanni 1:28-29). L-isem "Bethabara" jidher ukoll fil-Mappa ta' Madaba tas-seklu 6 (għalkemm fil-Punent tax-xmara Ġordan) u fit-Talmud. L-isem intuża f'għadd ta' verżjonijiet, inkluż il-verżjoni tar-Re Ġakbu (wara t-''Textus Receptus'' u l-Bibbja ta' Ġinevra tat-Testment il-Ġdid), iżda l-post fejn Ġwanni l-Battista kien jgħammed fi Ġwanni 1:28 ma kienx jissejjaħ Betanja imma Bethabara.<ref>Sloyan, Gerard Stephen (1987). ''John''. <nowiki>ISBN 0-8042-3125-7</nowiki>. p. 11.</ref> Dan l-isem isegwi l-iskritti ta' [[Belt ta' New York|New York]] u ta' [[Moska]], forom ikkoreġuti ta' Ephraemi u ta' Athos, flimkien ma' frammenti ta' skritti minn [[San Pietruburgu]], u minn [[Pariġi]], il-minuskolu 1, u l-familja 13, appoġġat minn Ewsebju, Ċirill, xi testi Biżantini u lezzjonarji, u l-manuskritti Kuretonjani bis-Sirjan Antik, bl-[[Aramajk ta' Ġesù|Aramajk]] Peshitta, bl-[[Armenja|Armen]] u bil-[[Ġeorġja|Ġeorġjan]], fost l-oħrajn".<ref>{{Ċita web|url=https://www.newadvent.org/cathen/02532a.htm|titlu=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Bethany Beyond the Jordan|sit=www.newadvent.org|data-aċċess=2023-02-02}}</ref> L-isem ''Bethabara'' sar attwali dak iż-żmien bix-xhieda kemm ta' Origen (fis-seklu 3) kif ukoll ta' [[John Chrysostom]] (fis-seklu 4)<ref>Bruce Metzger, ''Textual Commentary on the Greek New Testament'', 2nd ed. (1994), 171 u nru 5.</ref>, u dak l-istess isem jidher ukoll kemm fil-Mappa ta' [[Madaba]] tas-seklu 6<ref>''Harper's Bible Dictionary'' (1985), 105.</ref> kif ukoll fit-Talmud tal-[[Ġudaiżmu|Lhud]].<ref>Raymond Brown, ''Gospel According to John I-XII'', Anchor Bible (1968), 44-45.</ref> [[G. A. Smith]] jissuġġerixxi fl-"Atlas tal-[[Ġeografija]] Storika tal-Art Imqaddsa" tiegħu (HGHL; 1915) li Betanja (''dar tal-vapur'') u Bethabara (''dar f'xatt ix-xmara'') huma ismijiet li jirreferu għall-istess post. It-tieni post jaf jirreferi wkoll għat-territorju iktar fit-Tramuntana ta' Batanaea.<ref>Carson, D. A. (1991). ''Gospel According to John''. <nowiki>ISBN 978-0851117492</nowiki>. pp. 146-147.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://cnewa.org/redirect-magazine.php?ID=942&pagetypeID=4&sitecode=HQ&pageno=1|titlu=Bethany Beyond the Jordan|sit=cnewa.org|data-aċċess=2023-02-02}}</ref> === Al-Maghtas === Al-Maghtas bl-Għarbi tfisser sit ta' immersjoni u impliċitament tfisser magħmudija. == Ġeografija == Al-Maghtas jinsab fix-xatt tal-Lvant tax-xmara Ġordan, disa' kilometri (5.6 mili) fit-Tramuntana tal-[[Baħar Mejjet]] u għaxar kilometri (6.2 mili) fix-Xlokk ta' [[Ġeriko]]. Is-sit kollu, li huwa mifrux fuq erja ta' 533.7 ettaru (5.337 km²; 1,319-il akru), fih żewġ żoni distinti – Tell al-Kharrar, imsejjaħ ukoll Jabal Mar Elias (l-Għolja ta' Elija), u ż-żona qrib ix-xmara (żewġ kilometri (1.2 mil) fil-Lvant), iż-żona ta' Zor, fejn tinsab il-Knisja l-Antika ta' San Ġwann il-Battista. Is-sit jinsab qrib ir-rotta antika bejn Ġerusalemm u t-Trans-Ġordan, li tgħaddi minn Ġeriko, minn naħa għall-oħra tax-xmara Ġordan u li tikkollega siti Bibbliċi oħra bħal Madaba, l-Għolja ta' Nebo u l-Awtostrada tar-Re. Filwaqt li s-sit inizjali ta' qima kien jinsab fuq in-naħa tal-Lvant tax-xmara Ġordan, l-enfasi kienet inbidlet fuq in-naħa tal-Punent sas-seklu 6.<ref>Alliata (1999), p. 122.</ref> It-terminu Al-Maghtas fih innifsu ntuża storikament għaż-żona kollha fuq iż-żewġ ixtut tax-xmara. Il-parti tal-Punent, magħrufa wkoll bħala Qasr el-Yahud, issemmiet fil-proposta tal-UNESCO, iżda sa issa għadha ma ġietx inkluża fis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://www.christianpost.com/news/jesus-baptism-in-jordan-river-named-world-heritage-site-but-unesco-says-only-on-jordanian-side-not-israel.html|titlu=Jesus' Baptism at Jordan River Named 'World Heritage Site;' but UNESCO Says Only on Jordanian Side, Not Israel|kunjom=Zaimov|isem=Stoyan|kunjom2=Reporter|isem2=Christian Post|data=2015-07-13|sit=The Christian Post|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-02-02}}</ref> F'Novembru 2015, is-sit sar viżibbli fuq Google Street View.<ref>{{Ċita web|url=https://www.google.com/streetview/|titlu=Explore Street View and add your own 360 images to Google Maps.|sit=Google Maps Street View|lingwa=en|data-aċċess=2023-02-02}}</ref> == Importanza reliġjuża == === Qsim tal-Ġordan mill-Iżraeliti === Skont il-Bibbja bl-Ebrajk, Ġoxwa qal lill-Iżraeliti kif jaqsmu l-Ġordan billi jsegwu l-patrijiet li kienu qed iġorru l-Arka tal-Patt tul ix-xmara, u b'hekk setgħu jwaqqfu l-fluss tal-ilma tax-xmara (Ġoxwa 3, l-iktar Ġoxwa 3:14-17). It-tradizzjonijiet tal-qedem identifikaw lil Al-Maghtas, magħruf ukoll bħala ''bet-'abarah''<ref>Keel, Othmar; Küchler, Max; Uehlinger, Christoph (1982). ''Othmar Keel, Max Küchler and Christoph Uehlinger,'' Orte und Landschaften der Bibel ''Volume 2, p. 530''. ISBN <bdi>9783545230422</bdi>.</ref> jew Bethabara, "Dar tal-Qsim", bħala l-post fejn il-poplu ta' Iżrael u iktar 'il quddiem il-Profeta Elija qasmu x-xmara Ġordan u daħlu fl-Art Imqaddsa.<ref>Avraham Negev and Shimon Gibson (2001). ''Beth Abara''. ''Archaeological Encyclopedia of the Holy Land''. New York and London: Continuum. p. 75. ISBN <bdi>0-8264-1316-1</bdi>.</ref> === Profeta Elija === Il-Bibbja bl-Ebrajk iddeskriviet ukoll kif il-Profeta Elija, flimkien mal-Profeta Elixa, waqqaf l-ilmijiet tax-xmara Ġordan, sabiex ikunu jistgħu jaqsmu lejn ix-xatt tal-Lvant, u mbagħad tela' l-ġenna permezz ta' tromba tal-arja. Elixa, li mbagħad sar l-eredi tiegħu, reġa' fired l-ilmijiet tax-xmara u reġa' qasam lejn ix-xatt tal-Punent (Rejiet II, 2:8-14). Tradizzjoni Lhudija antika identifikat is-sit tal-qsim bħala l-istess wieħed li ntuża minn Ġoxwa, b'hekk ma' Al-Maghtas, u s-sit tat-tlugħ is-sema ta' Elija ma' Tell el-Kharrar, magħrufa wkoll bħala Jabal Mar Elias, l-"Għolja tal-Profeta Elija".<ref>{{Ċita web|url=http://www.archivioradiovaticana.va/storico/2014/05/24/pope_meets_refugees,_disabled_youth_near_jordans_banks/en-1100933|titlu=Pope Francis meets with refugees, disabled youth near Jordan's banks|sit=www.archivioradiovaticana.va|data-aċċess=2023-02-02}}</ref> === Magħmudija ta' Ġesù === Ġwanni x'aktarx li għammed f'fawwariet u f'nixxigħat mill-inqas daqs kemm għammed fix-xmara Ġordan li kienet bil-bosta iktar perikoluża. L-eżempju konkret huwa "Enon qrib Salim" ta' Ġwanni 3:23, fejn "enon" tirreferi għal fawwara. F'Al-Maghtas hemm nixxiegħa qasira, Wadi al-Kharrar, li tnixxi fix-xmara Ġordan, u din hija assoċjata mal-attivitajiet tal-magħmudija li kien iwettaq Ġwanni. ==== Storiċità ==== Skont ''The Washington Post'', "Ma hemm l-ebda evidenza arkeoloġika li turi li Ġesù qatt ġie mgħammed f'dawn l-ilmijiet"; madankollu, ix-xatt tal-Lvant, illum fil-Ġordan, taż-żona tradizzjonali tal-magħmudija ta' Al-Maghtas ġiet aċċettata minn diversi denominazzjonijiet Kristjani bħala s-sit awtentiku tal-magħmudija ta' Ġesù. L-ICOMOS fil-kunsiderazzjoni tagħha tal-"Betanja Lil Hinn mill-Ġordan" bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO tinnota li siti li storikament huma assoċjati mal-magħmudija ta' Ġesù jeżistu wkoll fix-xatt tal-Punent fuq in-naħa l-oħra tax-xmara. Barra minn hekk, issostni li skont l-investigazzjoni tagħha tas-sit ta' Al-Maghtas bħala Sit ta' Wirt Dinji, ma nstabitx evidenza li turi mingħajr dubji li l-istrutturi arkeoloġiċi ta' hemmhekk tassew huma assoċjati mal-magħmudija ta' Ġesù u ssostni wkoll li siti oħra tul ix-xmara Ġordan storikament sostnew l-istess ħaġa bħas-sit ta' Al-Maghtas. Is-sit web uffiċjali tas-Sit tal-Magħmudija juri 13-il xhieda tal-awtentiċità minn rappreżentanti ta' denominazzjonijiet internazzjonali ewlenin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.baptismsite.com/authentication/|titlu=Letters of Authentication – Baptism Site|sit=www.baptismsite.com|data-aċċess=2023-02-02}}</ref> == Storja u arkeoloġija == [[File:Al_Maghtas_in_the_1849_Lynch_Map_of_the_Jordan_River_(cropped).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Al_Maghtas_in_the_1849_Lynch_Map_of_the_Jordan_River_(cropped).jpg|daqsminuri|Al-Maghtas fil-Mappa ta' Lynch fl-1849 tax-xmara Ġordan.]] === Insedjament Pre-Ruman === L-iskavi arkeoloġiċi żvelaw antikitajiet li jaqblu mal-konklużjoni li dan is-sit ġie insedjat għall-ewwel darba minn grupp żgħir ta' [[Bidwi|bdiewa]] matul il-perjodu Kalkolitiku, għall-ħabta tat-3500 [[QK|Q.K]]. Mill-ġdid hemm traċċi ta' insedjament mill-perjodu Ellenistiku wkoll. === Żmien ir-Rumani u l-Biżantini === Is-sit fih binjiet b'aspetti kemm ta' ''mikveh'' (banju ritwali) Lhudi bħall-vaski tal-perjodu tat-Tieni Tempju mill-Qumran, kif ukoll ta' vaski li kienu jintużaw mill-Kristjani għall-magħmudija.<ref>Lawrence, Jonathan David (2006-01-01). ''Washing in Water: Trajectories of Ritual Bathing in the Hebrew Bible and Second Temple Literature''. Society of Biblical Literature. ISBN <bdi>9781589831995</bdi>.</ref> X'aktarx fis-sekli 2-3 u ċertament mis-sekli 5-6, inbnew strutturi reliġjużi Kristjani f'Tell al-Kharrar. Wieħed għandu jiftakar li fis-sekli 1-4 tal-Era Kristjana, il-Kristjaneżmu spiss kien ippersegwitat mill-istat [[Imperu Ruman|Ruman]], u l-qima Kristjana saret possibbli biss wara li l-ewwel ġiet ittollerata u mbagħad saħansitra saret ir-reliġjon tal-istat Ruman, li issa jissejjaħ l-Imperu [[Biżantini|Biżantin]]. [[File:Al_Maghtas_on_the_Survey_of_Palestine_1944.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Al_Maghtas_on_the_Survey_of_Palestine_1944.jpg|daqsminuri|Al Maghtas fuq il-mappa tal-Istħarriġ tal-[[Palestina]] tal-1944.]] Mill-iskavi arkeoloġiċi ġie stabbilit ukoll li l-għolja ta' Tell al-Kharrar, magħrufa wkoll bħala l-Għolja ta' Elija, kienet meqjuma bħala l-post fejn il-Profeta Elija tela' l-ġenna. Fis-seklu 5, sabiex dan l-avveniment jiġi mfakkar, inbena monasteru Biżantin hemmhekk. L-arkeologi sejħulu l-"Monasteru ta' Rhetorios" abbażi ta' kitba li sabu fil-mużajk Biżantin tal-post. L-imperatur Biżantin Anastasju I Dicorus bejn l-491 u l-518 bena knisja ddedikata lil Ġwanni l-Battista max-xatt tal-Lvant tax-xmara Ġordan. Madankollu, minħabba żewġ avvenimenti ta' għargħar u ta' terremot, il-knisja nqerdet. Il-knisja ġiet rikostruwita tliet darbiet, sa ma ġġarfet, flimkien mal-[[kappella]] li nbniet fuq pilastri, matul għargħar kbir li seħħ fis-seklu 6 jew 7. Is-siti tal-pellegrinaġġi nbidlu matul l-[[Storja|istorja]]. Is-sejbiet arkeoloġiċi Kristjani prinċipali minn żmien il-Biżantini u x'aktarx anke minn żmien ir-Rumani jindikaw li l-ewwel sit tal-pellegrinaġġi kien jinsab max-xatt tal-Lvant, iżda sal-bidu tas-seklu 6 l-enfasi kienet iktar fuq ix-xatt tal-Punent tax-xmara li kien iktar aċċessibbli. Matul żmien il-Biżantini, is-sit kien ċentru popolari tal-pellegrinaġġi. Il-ħakma ta' Ġerusalemm mis-Sassanidi fis-614, l-għargħar tax-xmara, it-terremoti u l-qbid ta' Ġerusalemm mill-[[Iżlam|Musulmani]] fis-637 temmew l-attività ta' kostruzzjoni tal-Biżantini fix-xatt tal-Lvant tax-xmara Ġordan, b'mod partikolari fiż-żona ta' Wadi al-Kharrar. === Perjodu Musulman Bikri === Il-ħakma Musulmana temmet l-attività ta' kostruzzjoni tal-Biżantini fix-xatt tal-Lvant tax-xmara Ġordan, iżda bosta mill-istrutturi Biżantini baqgħu jintużaw matul il-perjodu Iżlamiku Bikri. Maż-żmien in-nies bdew iqimu fuq in-naħa l-oħra tax-xmara, fix-xatt tal-Punent f'Qasr el-Yahud. Wara s-670 [[WK|W.K]]. il-kommemorazzjoni tas-sit tal-magħmudija resqet lejn in-naħa tal-Punent.<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofisrael.com/no-evidence-but-un-declares-jesus-baptised-on-jordan-side-of-river/|titlu=No evidence, but UN says Jesus baptized on Jordan’s side of river, not Israel’s|kunjom=AP|sit=www.timesofisrael.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-02-02}}</ref> === Żmien il-Mamluk u l-Ottomani === L-istrutturi nbnew mill-ġdid bosts drabi iżda finalment ġew abbandunati sa tmien is-seklu 15. Fis-seklu 13 inbena monasteru Ortodoss fuq il-fdalijiet ta' monasteru Biżantini bikri predeċessur, iżda ma nafux kemm dam jeżisti. Madankollu, il-pellegrinaġġi lejn is-sit naqsu u skont pellegrin partikolari, is-sit kien fi stat ta' fdalijiet fl-1484. Mis-seklu 15 sas-seklu 19 bilkemm kien hemm żjarat mill-pellegrini fis-sit. Kappella żgħira ddedikata lil [[Santa Marija]] tal-[[Eġittu]], eremita minn żmien il-Biżantini, inbniet matul is-seklu 19 u nqerdet ukoll fit-terremot tal-1927.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kais|isem=Roi|kunjom2=Eichner|isem2=Itamar|data=2015-07-06|titlu=UNESCO settles Jesus baptism site controversy, says Jordan|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4676695,00.html|lingwa=en|data-aċċess=2023-02-02}}</ref><ref>Piccirillo (1999), pp. 219-220.</ref> Fil-bidu tas-seklu 20, komunità ta' bdiewa kienu okkupaw iż-żona tal-Lvant tax-xmara Ġordan. === Skoperta mill-ġdid wara l-1994 u t-turiżmu === [[File:Jesus_baptism_site_-_River_Jordan_015.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jesus_baptism_site_-_River_Jordan_015.jpg|lemin|daqsminuri|Il-Knisja Ortodossa Griega ddedikata lill-Ġwanni l-Battista li nbniet dan l-aħħar f'Al-Maghtas.]] Bħala riżultat tal-Gwerra ta' Sitt Ijiem fl-1967, ix-xmara saret il-linja tat-tregwa u ż-żewġt ixtut tax-xmara ġew militarizzati u inaċċessibbli għall-pellegrini. Wara l-1982, filwaqt li Qasr el-Yahud kienet għadha inaċċessibbli, Iżrael ippermetta l-magħmudijiet Kristjani fis-sit ta' Yardenit iktar lejn it-Tramuntana. Wara t-trattat ta' paċi bejn Iżrael u l-Ġordan fl-1994, l-aċċess għal Al-Maghtas ġie rrestawrat wara li l-Prinċep Ghazi tal-Ġordan, li kien interessat ferm fl-istorja reliġjuża, żar l-inħawi fil-kumpanija ta' arkeologu Franġiskan li kien ikkonvinċieh jagħti titwila lejn dak li kien maħsub bħala s-sit tal-magħmudija. Meta nstabet evidenza ta' insedjament Ruman, dan kien biżżejjed biex iħeġġeġ it-tneħħija tal-mini tal-art u iktar żvilupp. Ftit wara, saru diversi skavi arkeoloġiċi mmexxija minn Dr. Mohammad Waheeb li skopra mill-ġdid is-sit antik fl-1997.<ref>{{Ċita aħbar|data=2009-09-15|titlu=Baptism battles on River Jordan|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8250071.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-02-02}}</ref> Is-snin 90 tas-seklu 20 immarkaw il-perjodu tal-iskavi arkeoloġiċi tas-sit u mbagħad ittieħdu miżuri primarji ta' konservzzjoni u ta' restawr matul il-bidu tas-seklu 21. Il-Ġordan fetaħ Al-Maghtas mill-ġdid fl-2002. Dan ġie segwit mill-ftuħ għal żjarat ta' kuljum fl-2011 ta' Qasr el-Yahud, li kien taħt l-amministrazzjoni ta' Iżrael. Iċ-ċelebrazzjonijiet tradizzjonali tal-Epifanija diġà kienu tħallew isiru mill-1985, iżda fid-dati Kattoliċi u Ortodossi speċifiċi u taħt superviżjoni militari. Fl-2007, inħadem dokumentarju bit-titlu ''The Baptism of Jesus Christ – Uncovering Bethany Beyond the Jordan'' dwar is-sit.<ref>Erhard Gorys (1996). ''Heiliges Land Kunst-Reiseführer (Holy Land: A culture guide)'' (in German). Cologne: DuMont. p. 160. ISBN <bdi>3-7701-3860-0</bdi>.</ref> [[File:The_Baptism_Site_of_Jesus_Christ_8.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Baptism_Site_of_Jesus_Christ_8.JPG|lemin|daqsminuri|Affresk fil-Knisja Ortodossa Griega: il-magħmudija ta' Ġesù.]] In-naħa tal-Punent tattira iktar interess turistiku mill-kontroparti fil-Ġordan, b'nofs miljun viżitatur imqabbla ma' xi għexieren ta' eluf fuq in-naħa tal-Ġordan. Stimi oħra jsostnu li n-numri fil-fatt kienu 300,000 viżitatur fuq in-naħa Palestinjana okkupata minn Iżrael u 100,000 viżitatur fuq in-naħa tal-Ġordan. Sabiex dan jitqiegħed f'perspettiva, Yardenit ikollha iktar minn 400,000 viżitatur fis-sena. Fis-sena 2000, Ġwanni Pawlu II kien l-ewwel Papa li żar is-sit. Iż-żewġ suċċessuri tiegħu, il-Papa Benedittu XVI u l-Papa Franġisku, żaru s-sit ukoll, l-istess bħal għadd ta' kapijiet ta' stat u dinjitarji oħra. Fl-2002, il-Kristjani kkommemoraw il-magħmudija ta' Kristu fis-sit għall-ewwel darba mill-iskoperta mill-ġdid tas-sit. Minn dak iż-żmien 'l hawn, eluf ta' pellegrini Kristjani minn madwar id-dinja annwalment fakkru l-Epifanija fil-Betanja Lil Hinn mill-Ġordan. Fl-2002 ukoll, is-Sit tal-Magħmudija nfetaħ għaż-żjarat ta' kuljum, u b'hekk attira fluss ta' turisti u ta' pellegrini. Fl-2015, l-UNESCO ddikjarat is-sit ta' Al-Maghtas fil-Ġordan, fuq ix-xatt tal-Lvant tax-xmara Ġordan, bħala Sit ta' Wirt Dinji, filwaqt li Qasr el-Yahud ġie eskluż. == Karatteristiċi == [[File:Mural_-_Elisha.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mural_-_Elisha.jpg|lemin|daqsminuri|Affresk fuq ġewwa tal-Knisja Ortodossa Griega l-ġdida: it-tlugħ ta' Elija fil-ġenna.]] L-iskavi arkeoloġiċi fis-sit fis-snin 90 tas-seklu 20 żvelaw binjiet reliġjużi ta' żmien ir-Rumani u Biżantini li jinkludu "knejjes u kappelli, monasteru, għerien li ntużaw mill-eremiti u vaski", li kienu l-postijiet fejn kienu jsiru l-magħmudijiet. L-iskavi ġew appoġġati minn istituzzjonijiet minn diversi pajjiżi, bħall-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u l-[[Finlandja]], u mill-Istitut Ġermaniż tal-[[Protestantiżmu]]. === Tell el-Kharrar jew l-Għolja ta' Elija u l-vaski tal-magħmudija === L-iskavi żvelaw tliet knejjes, tliet vaski tal-magħmudija, bir ċirkolari u struttura esterna madwar l-għolja. Ġiet żvelata wkoll l-eżistenza ta' provvista tal-ilma ġejja minn fawwariet u ddirezzjonata lejn is-siti tal-magħmudija permezz ta' pajpijiet taċ-ċeramika; din il-faċilità għadha disponibbli sa issa === Żona max-Xatt (Zor) === Fiż-żona ta' Zor tas-sit, instabu knisja b'sala bil-kolonni, knisja-bażilika magħrufa bħala l-Knisja ta' San Ġwann il-Battista, u l-Knisja-Bażilika Inferjuri b'artijiet tal-irħam b'disinni [[Ġeometrija|ġeometriċi]]. Ġew żvelati wkoll il-Knisja-Bażilika Superjuri, it-taraġ tal-irħam, l-erba' pilastri tal-Kappella l-Kbira, il-Kappella ż-Żgħira, il-Monasteru ta' Santa Marija tal-Eġittu, u vaska kbira. It-taraġ tal-irħam inbena fil-570 W.K. 22 tarġa huma magħmula minn irħam iswed. It-taraġ jagħti għall-Bażilika Superjuri u għal vaska tal-magħmudija. Fl-imgħoddi din il-vaska kellha erba' pilastri li kienu jirfdu l-Kappella l-Kbira. === Eremitaġġi === L-għoljiet ta' Quattara ħarġu fid-dieher għadd ta' għerien tal-patrijiet, magħrufa wkoll bħala ċelel tal-eremiti, madwar 300 metru (980 pied) lil hinn mix-xmara Ġordan. Meta l-għerien kienu jintużaw, l-aċċess kien minn mogħdija mmarkata b'ħabel jew b'taraġ jew bi slielem min-naħa tal-Punent u tal-Lbiċ, iżda l-ebda wieħed ma għadha teżisti. Kull waħda minn dawn l-għerien kienet imnaqqxa b'niċċa semiċirkolari fil-ħajt tal-Lvant tagħha. L-għar kien ikollu żewġ kompartimenti, waħda għat-talb u l-oħra bħala spazju fejn kienu jgħixu l-patrijiet eremiti. === Oqbra === Instabu wkoll xi oqbra fl-inħawi qrib il-knejjes li huwa maħsub li kienu tal-patrijiet tal-istess knejjes. Dawn l-oqbra huma ta' żmien il-Biżantini u tal-perjodu Iżlamiku bikri (is-sekli 5 sa 7). Instabu wkoll muniti u bċejjeċ taċ-ċeramika fis-sit li huma provi epigrafiċi tal-istorja tas-sit. == Sit ta' Wirt Dinji == Fl-1994, l-UNESCO sponsorjat l-iskavi arkeoloġiċi fl-inħawi tas-sit. Inizjalment l-UNESCO elenkat is-sit fil-lista indikattiva fit-18 ta' Ġunju 2001 u nomina ġdid ġiet ippreżentata fis-27 ta' Jannar 2014. L-ICOMOS evalwat ir-rapport ippreżentat mill-Ġordan bejn il-21 u l-25 ta' Settembru 2014. Is-sejbiet huma assoċjati mill-qrib mal-kommemorazzjoni tal-magħmudija. Wara din l-evalwazzjoni, is-sit ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu uffiċjali "Betanja Lil Hinn mill-Ġordan (Al-Maghtas)".<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> L-aġenzija tat-turiżmu tal-Palestina tikkundanna d-deċiżjoni tal-UNESCO li teskludi n-naħa tal-Punent tas-sit. Matul in-negozjati tas-siti li kienu qed jitqiesu biex isiru Sit ta' Wirt Dinji fl-2014, il-proposta oriġinali ppreżentata lill-UNESCO ddikjarat ir-rieda li fil-futur is-sit jiġi mkabbar f'kooperazzjoni mal-"pajjiż ġar" biex in-naħa l-oħra tiġi inkluża wkoll.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kais|isem=Roi|kunjom2=Eichner|isem2=Itamar|data=2015-07-06|titlu=UNESCO settles Jesus baptism site controversy, says Jordan|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4676695,00.html|lingwa=en|data-aċċess=2023-02-02}}</ref> == Ġestjoni tas-sit == Is-Sit tal-Magħmudija huwa mmexxi mill-Kummissjoni tas-Sit tal-Magħmudija, bord indipendenti ta' fiduċjarji maħtura mir-Re Abdullah II. Fl-2017, il-Kummissjoni rrapportat li madwar 81,000 ruħ kienu żaru s-sit fl-2016, jiġifieri żieda ta' 23 % mill-2015, u l-maġġoranza tagħhom kienu turisti Ewropej, Amerikani u Għarab. == Referenzi == [[Kategorija:Ġordan]] [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] jwjt62l68nl0r5awo0b8m3w5hrmrna6 0 32014 332719 315024 2026-10-11T07:39:35Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332719 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Philippi forum and basilicas from acropolis 02.jpg|daqsminuri|Il-fdalijiet taċ-ċentru tal-belt, bil-forum fuq quddiem, u s-suq u l-bażilika fl-isfond.]] '''Philippi''' jew '''Filippi''' (pronunzja: /fɪˈlɪpaɪ, ˈfɪləˌpaɪ/; bil-Grieg: Φίλιπποι, ''Phílippoi'') kienet belt [[Greċja|Griega]] ewlenija fil-Majjistral tal-gżira ta' Thasos fil-qrib. L-isem oriġinali tagħha kien '''Crenides''' (bil-Grieg: Κρηνῖδες, ''Krēnĩdes'' li tfisser "Funtani")<ref>{{Ċita web|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Philippi|titlu=1911 Encyclopædia Britannica/Philippi - Wikisource, the free online library|sit=en.wikisource.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-04-22}}</ref> wara li ġiet stabbilita mill-kolonjalisti ta' Thasos fit-360/359 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Il-belt ingħatat l-isem attwali minn [[Filippu II tal-Maċedonja]] fit-356 Q.K. u ġiet abbandunata fis-seklu 14 wara l-ħakma tal-[[Imperu Ottoman|Ottomani]]. Il-villaġġ attwali ta' Filippoi jinsab qrib il-fdalijiet tal-belt antika u huwa parti mir-reġjun tal-Lvant tal-Maċedonja u tat-[[Traċja]] f'Kavala, il-Greċja. Is-sit [[Arkeoloġija|arkeoloġiku]] tniżżel bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2016 minħabba l-arkitettura [[Imperu Ruman|Rumana]] eċċezzjonali tiegħu, il-konfigurazzjoni urbana tiegħu bħala riflessjoni iżgħar ta' [[Ruma]] stess, u l-importanza tiegħu fil-[[Kristjaneżmu]] bikri.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1517/|titlu=Archaeological Site of Philippi|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2024-04-22}}</ref> == Storja == === Stabbiliment === [[File:Ancient_theatre_-_Philippi.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ancient_theatre_-_Philippi.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|It-teatru antik.]] Il-kolonjalisti ta' Thasos stabbilew insedjament fi Crenides fit-Traċja fit-360/359 Q.K. qrib id-daħla tal-[[Baħar Eġew]] taħt il-Muntanja ta' Orbelos, issa magħrufa bħala l-Muntanja ta' Lekani, madwar 13-il kilometru (8.1 mili) fil-Majjistral ta' Kavalla, fil-fruntiera tat-Tramuntana tal-art bassasa li fi żmien il-qedem kienet tiksi l-pjanura kollha u b'hekk kienet tisseparaha mill-Għoljiet ta' Pangaion fin-Nofsinhar. Fit-356 Q.K., ir-Re [[Filippu II tal-Maċedonja]] ħakem il-belt u semmiha Philippi. [[File:Theater_of_Philippi_-_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Theater_of_Philippi_-_2.jpg|daqsminuri|200x200px|Il-''parodos'' tal-Punent tat-teatru.]] Il-ħakkiema mill-Maċedonja kellhom l-għan li jaħtfu l-kontroll tal-minjieri tad-deheb fil-qrib u li jistabbilixxu gwarniġjon f'punt strateġiku: is-sit kien jikkontrolla r-rotta bejn Amphipolis u Neapolis, li kienet parti mir-rotta rjali l-kbira mil-Lvant għall-Punent tul il-Maċedonja, li r-Repubblika Rumana għamlet rikostruzzjoni tagħha fis-seklu 2 Q.K. bħala parti mill-''Via Egnatia''. Filippu II saħħaħ il-belt b'fortifikazzjonijiet importanti, li parzjalment imblukkaw il-passaġġ bejn l-art bassasa u l-Muntanja ta' Orbelos, u bagħat lill-kolonjalisti biex jokkupawha. Filippu ordna li jsir drenaġġ parzjali tal-art bassasa, skont attestazzjoni tal-[[kittieb]] [[Theophrastus]] (li twieled għall-ħabta tat-371 – li miet għall-ħabta tal-287 Q.K.). Philippi ppreservat l-awtonomija tagħha fi ħdan ir-renju tal-Maċedonja u kellha l-istituzzjonijiet [[Politika|politiċi]] tagħha stess (l-''Assembla'' tad-''demos''). L-iskoperta ta' minjieri ġodda tad-deheb qrib il-belt, f'Asyla, tat kontribut kbir għall-ġid tar-renju u Filippu stabbilixxa zekka hemmhekk. Il-belt saret integrata għalkollox fir-renju matul l-aħħar snin tar-renju (mill-221 sal-179 Q.K.) ta' [[Filippu V tal-Maċedonja]] jew tar-renju ta' [[Perseus tal-Maċedonja]].<ref>Hatzopoulos, Miltiade (1993). "Décret pour un bienfaiteur de la cité de Philippes". ''Bulletin de correspondance hellénique'' (bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]). '''117''': 315–326.</ref> [[File:Relief_decorations,_Ancient_Theatre,_built_by_Philip_II_in_the_4th_century_BC_and_later_reconstructed_by_the_Romans,_Philippi_(7272260946).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Relief_decorations,_Ancient_Theatre,_built_by_Philip_II_in_the_4th_century_BC_and_later_reconstructed_by_the_Romans,_Philippi_(7272260946).jpg|daqsminuri|267x267px|It-tiżjin bir-riljievi ta' Filippu II (is-seklu 4 Q.K.).]] Meta r-Rumani qerdu d-dinastija Antigonida tal-Maċedonja fit-Tielet Gwerra tal-Maċedonja (168 Q.K.), huma qasmu r-renju f'erba' stati separati (''merides''). Amphipolis (minflok Philippi) saret il-[[belt kapitali]] tal-istat tal-Lvant tal-Maċedonja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.smarttravelapp.com/poi/9304/Philippi.html|titlu=Philippi - Smart Travel|sit=Philippi - Smart Travel|data-aċċess=2024-04-22|arkivju-data=2021-05-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210515162348/https://www.smarttravelapp.com/poi/9304/Philippi.html|url-status=dead}}</ref> Mhu magħruf kważi xejn dwar il-belt f'dan il-perjodu, iżda l-fdalijiet arkeoloġiċi jinkludu s-swar, it-teatru Grieg, il-pedamenti ta' dar taħt il-forum Ruman u tempju żgħir iddedikat għall-qima ta' eroj. Dan il-[[monument]] li jkopri l-qabar ta' ċertu Exekestos, x'aktarx li jinsab fl-agora u huwa ddedikat lil κτίστης (''ktístēs''), l-eroj tal-istabbiliment tal-belt. === Żmien ir-Rumani === [[File:The_Forum,_Philippi_(7272795358).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Forum,_Philippi_(7272795358).jpg|daqsminuri|Il-forum.]] Il-belt terġa' tissemma fis-sorsi matul il-gwerra ċivili tal-Liberaturi (43–42 Q.K.) wara l-qtil ta' [[Ġulju Ċesri]] fl-44 Q.K. Il-werrieta ta' Ċesri [[Marku Antonju]] u [[Ottavjanu]] ffaċċjaw il-qawwiet tal-qattiela [[Marcus Junius Brutus]] u [[Gaius Cassius Longinus]] fil-Battalja ta' Philippi fuq il-pjanura fil-Punent tal-belt f'Ottubru 42 Q.K. Marku Antonju u Ottavjanu rebħu din il-battalja kontra l-partiġjani tar-Repubblika. Huma ħelsu wħud mis-suldati veterani tagħhom, x'aktarx mil-Leġjun XXVIII, biex jikkolonizzaw il-belt, li ġiet stabbilita mill-ġdid bħala l-''Colonia Victrix Philippensium''. Mit-30 Q.K., Ottavjanu stabbilixxa l-kontroll tal-istat Ruman, u sar l-Imperatur Ruman mis-27 Q.K. Huwa organizza l-kolonja mill-ġdid u stabbilixxa iktar insedjaturi hemmhekk, flimkien ma' veterani (x'aktarx mill-Gwardja Pretorjana) u [[Taljan|Taljani]] oħra. Il-belt ingħatat l-isem ta' ''Colonia Iulia Philippensis'', u mbagħad ta' ''Colonia Augusta Iulia Philippensis'' wara Jannar 27 Q.K., meta Ottavjanu ngħata t-titlu ta' [[Awgustu]] mis-Senat Ruman. [[File:Philippi_RomanGraveMarker.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Philippi_RomanGraveMarker.JPG|daqsminuri|267x267px|Qabar Ruman.]] Wara din it-tieni tismija, u x'aktarx wara l-ewwel waħda, it-territorju ta' Philippi ġie "ċenturjat" (jiġifieri maqsum f'irqajja' kwadri) u tqassam bejn il-kolonjalisti. Il-belt żammet is-swar tal-Maċedonja tagħha, u l-pjanta ġenerali tagħha ġiet immodifikata parzjalment biss permezz tal-kostruzzjoni ta' forum, ftit lejn il-Lvant tal-agora Griega. Kienet qisha "minjatura ta' Ruma", taħt id-[[dritt]] muniċipali ta' Ruma, u kienet immexxija minn żewġ uffiċjali militari, id-''duumviri'', li nħatru direttament minn Ruma, b'mod simili għall-kolonji Rumani. [[File:Archaeological_site_of_Philippi_BW_2017-10-05_12-54-40.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Archaeological_site_of_Philippi_BW_2017-10-05_12-54-40.jpg|daqsminuri|240x240px|Art bil-mużajk bl-isem ta' San Pawl fil-Bażilika Ottagonali.]] Il-kolonja rrikonoxxiet id-dipendenza tagħha fuq il-minjieri li tawha l-pożizzjoni privileġġata tul il-''Via Egnatia''. Bosta monumenti jixhdu l-ġid partikolarment imponenti li kellha meta wieħed iqis id-daqs ċkejken taż-żona urbana: il-forum, stabbilit fuq żewġ terrazzi fuq iż-żewġ naħat tat-triq prinċipali, inbena f'diversi fażijiet bejn ir-renji tal-Imperaturi Claudius (41–54 Q.K.) u Antoninus Pius (138–161), u t-teatru ġie mkabbar u mwessa' biex jospita l-logħob Ruman. Abbundanza ta' kitbiet imnaqqxa bil-[[Lingwa Latina|Latin]] tixhed il-prosperità tal-belt. === Żmien Kristjan Bikri === It-[[Testment il-Ġdid]] tal-[[Bibbja]] jirrakkonta żjara lejn il-belt mill-appostlu [[Pawlu l-Appostlu|Pawlu]] matul it-tieni vjaġġ missjunarju tiegħu (x'aktarx fid-49 jew fil-50 [[WK|W.K]].).<ref>Atti 16:9–10.</ref> Abbażi tal-[[Atti tal-Appostli]]<ref>Atti 16:12.</ref> u l-ittra lill-Filippini,<ref>Filippini 1:1.</ref> il-[[Kristjani]] bikrin ikkonkludew li Pawlu kien stabbilixxa l-komunità tagħhom. Akkumpanjat minn Silas, minn Timotju u x'aktarx minn Luqa (l-awtur tal-Atti tal-Appostli), huwa maħsub li Pawlu pprietka għall-ewwel darba f'territorju [[Ewropa|Ewropew]] f'Philippi,<ref>Atti 16:12–40.</ref> u wassal għall-konverżjoni u għall-magħmudija tal-merkant vjola, Lidja ta' Thyatira. Skont it-Testment il-Ġdid, Pawlu żar il-belt darbtejn oħra, fis-56 u fis-57 W.K. L-Epistola lill-Filippini tmur lura għall-ħabta tal-61–62 u ġeneralment huwa maħsub li turi l-effetti immedjati tat-tagħlim ta' Pawlu. [[File:Ruins_of_a_large_three-aisled_early_christian_Basilica_(Basilica_A),_end_of_5th_century_AD,_Philippi_(7272360544).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ruins_of_a_large_three-aisled_early_christian_Basilica_(Basilica_A),_end_of_5th_century_AD,_Philippi_(7272360544).jpg|daqsminuri|Il-fdalijiet tal-Bażilika Kristjana bikrija bi tliet korsiji kbar (il-Bażilika A), tal-aħħar tas-seklu 5 W.K.]] L-iżvilupp tal-Kristjaneżmu f'Philippi ġie indikat permezz ta' ittra minn Polikarpju ta' Smyrna indirizzata lill-komunità ta' Philippi għall-ħabta tal-160 W.K. u minn kitbiet imnaqqxa fuq il-lapidi. L-ewwel knisja deskritta fil-belt hija binja żgħira li x'aktarx oriġinarjament kienet dar żgħira għat-talb. Din il-''Bażilika ta' Pawlu'', li ġiet identifikata permezz ta' kitba fil-mużajk tal-art, tmur lura għall-ħabta tat-343 meta ssemmiet mill-Isqof Porfirju, li attenda li l-Kunsill ta' Serdika dik is-sena stess. Minkejja li Philippi kellha waħda mill-eqdem kongregazzjonijiet fl-Ewropa, attestazzjoni ta' veskovat saret biss lejn is-seklu 4. [[File:The_imposing_basilica_next_to_the_Forum_and_its_gagantic_pillars,_also_known_as_Basilica_B,_Philippi_(7272621716).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_imposing_basilica_next_to_the_Forum_and_its_gagantic_pillars,_also_known_as_Basilica_B,_Philippi_(7272621716).jpg|lemin|daqsminuri|Il-Bażilika B.]] Il-prosperità tal-belt fis-sekli 5 u 6 ġiet attribwita lil Pawlu u t-tagħlim tiegħu. Bħal fi bliet oħra, bosta binjiet ekkleżjastiċi ġodda nbnew f'dak iż-żmien. Seba' knejjes differenti nbnew f'Philippi bejn nofs is-seklu 4 u tmiem is-seklu 6, u wħud minnhom kienu jħaqquha bħala daqs u tiżjin mal-isbaħ binjiet f'[[Tessaloniki]], jew ma' dawk ta' [[Kostantinopli]]. Ir-rabta tal-pjanta u tat-tiżjin arkitettoniku tal-Bażilika B mal-[[Hagia Sophia]] u ma' Sant'Irene f'Kostantinopli, wasslet biex din il-knisja jkollha post privileġġat fl-[[Storja|istorja]] tal-[[arti]] Kristjana bikrija. Il-kumpless tal-[[katidral]] li ħa post il-Bażilika ta' Pawlu fi tmiem is-seklu 5, u li nbena madwar knisja ottagonali, kien iħaqqaqha wkoll mal-knejjes ta' Kostantinopli. Fl-istess żmien, l-Imperu reġa' bena l-fortifikazzjonijiet tal-belt sabiex jiddefendiha aħjar min-nuqqas ta' stabbiltà li dejjem kienet qed tiżdied fil-Balkani. Fl-473 it-truppi [[Ostrogoti|Ostrogotiċi]] ta' [[Teodoriku Strabo]] assedjaw il-belt; għalkemm ma rnexxielhomx jeħduha, taw in-nar lill-villaġġi tal-madwar. [[File:Archaeological_site_of_Philippi_BW_2017-10-05_12-40-34.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Archaeological_site_of_Philippi_BW_2017-10-05_12-40-34.jpg|daqsminuri|Il-fdalijiet ta' Philippi.]] Diġà mdgħajfa mill-invażjonijiet Slavi fl-aħħar tas-seklu 6 – li qerdu l-ekonomija agrarja tal-Maċedonja – u x'aktarx anke mill-[[Pesta s-sewda|Pesta]] ta' [[Ġustinjanu]] fil-547, il-belt inqerdet kważi għalkollox minn terremot għall-ħabta tas-619, u qatt ma rkuprat minnu. Kien hemm ftit attività hemmhekk fis-seklu 7, iżda l-belt saret ftit iktar minn villaġġ. L-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] x'aktarx li żamm gwarniġjon hemmhekk, iżda fit-838 il-[[Bulgarija|Bulgari]] taħt il-''kavhan'' Isbul ħadu l-belt u ċċelebraw ir-rebħa tagħhom b'kitba monumentali fuq l-istilobat fil-Bażilika B, li issa jinsab parzjalment fi stat ta' fdalijiet. Is-sit ta' Philippi tant kien importanti strateġikament li l-Biżantini ppruvaw jerġgħu jaħtfuha għall-ħabta tat-850. Diversi siġilli ta' uffiċjali ċivili u ta' uffiċjali Biżantini oħra, li jmorru lura għall-ewwel nofs tas-seklu 9, juru li kien hemm il-preżenza tal-armati Biżantini fil-belt. Għall-ħabta tad-969, l-Imperatur [[Nicephorus II Phocas]] reġa' bena l-fortifikazzjonijiet fuq l-akropoli u f'parti mill-belt. Gradwalment dawn għenu biex idgħajfu s-setgħa tal-Bulgari u biex isaħħu l-preżenza Biżantina fl-inħawi. Fl-1077 l-Isqof [[Basil Kartzimopoulos]] reġa' bena parti mis-sistemi tad-difiża fi ħdan il-belt. Il-belt reġgħet bdiet tiffjorixxi għal darb'oħra, kif iddokumentat mill-ġeografu [[Għarab|Għarbi]] [[Al Idrisi]], li jsemmi li kienet ċentru kummerċjali u tal-produzzjoni tal-inbid għall-ħabta tal-1150. Wara okkupazzjoni qasira mill-[[Franki]] wara r-Raba' [[Kruċjata]] u l-ħakma ta' Kostantinopli fl-1204, il-belt inħatfet mis-[[Serbja|Serbi]]. Minkejja dan, baqgħet fortifikazzjoni notevoli tul ir-rotta antika tal-''Via Egnatia''; fl-1354, eredi potenzjali tat-tron Biżantin, [[Matthew Cantacuzenus]], inħataf hemmhekk mis-Serbi. Il-belt ġiet abbandunata f'data mhux magħrufa. Meta l-vjaġġatur [[Franza|Franċiż]] [[Pierre Belon]] żar l-inħawi fis-snin 40 tas-seklu 16, ma kien għad fadal xejn għajr fdalijiet, li ntużaw mit-[[Turkija|Torok]] bħala barriera. Isem il-belt inżamm – l-ewwel bħala isem villaġġ Tork fil-pjanura fil-qrib, Philibedjik (Filibecik, "Filibe Żgħir" bit-[[Lingwa Torka|Tork]]), li mbagħad għeb, u mbagħad bħala isem villaġġ Grieg fil-muntanji. == Skavi arkeoloġiċi == [[File:Philippi_Daumet_Direkler.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Philippi_Daumet_Direkler.jpg|lemin|daqsminuri|Il-fdalijiet ta' Direkler (il-Bażilika B), impinġija minn H. Daumet fl-1861.]] Għalkemm is-sit jissemma fil-qosor minn xi vjaġġaturi bikrin, l-ewwel deskrizzjoni arkeoloġika moderna, ibbażata fuq żjara fl-1856, ġiet ippubblikata fl-1860 minn [[Georges Perrot]].<ref>Perrot, Georges (1860). "Daton, Néopolis, les ruines de Philippes". ''Revue archéologique''. '''1860''': 45–52, 67–77.</ref> Din ġiet segwita minn investigazzjonijiet iktar estensivi tal-Missjoni Arkeoloġika Franċiża tal-Maċedonja fl-1861, immexxijin mill-arkeologu [[Léon Heuzey]] u mill-[[arkitett]] [[Honoré Daumet]].<ref>Heuzey, Léon; Daumet, Honoré (1876). ''Mission Archéologique de Macédoine''. Paris: Didot. pp. 1–124.</ref> L-iskavi mill-École française d'Athènes bdew fis-sajf tal-1914, iġġeddu fl-1920 wara interruzzjoni minħabba [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], u komplew sal-1937.<ref>Collart, Paul (1937). ''Philippes, ville de Macédoine, depuis ses origines jusqu'à la fin de l'époque romaine''. Paris: Boccard. pp. 25–36.</ref> Matul dan iż-żmien it-teatru Grieg, il-forum, il-Bażiliki A u B, il-banjijiet, u s-swar ġew skavati. Wara t-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], l-arkeologi Griegi reġgħu lura fis-sit. Mill-1958 sal-1978, is-Soċjetà Arkeoloġika ta' [[Ateni]], segwita mis-Servizz Arkeoloġiku Grieg u mill-Università ta' Tessaloniki, żvelaw il-kwartier tal-isqof u l-knisja ottagonali, residenzi privati kbar, bażilika ġdida ħdejn il-[[mużew]], u tnejn oħra fin-nekropoli fil-Lvant tal-belt. == Referenzi == [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Greċja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] c2yi6052vdwjdlrbq4ez3d54zzk8lqa 0 32937 332710 328226 2026-10-11T01:47:47Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332710 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''''Discoglossus pictus''''', iż-'''Żrinġ tal-Mediterran''' magħruf ukoll bħala ż-'''Żrinġ Malti''' jew '''Żrinġ Impinġi''', huwa speċi ta' [[żrinġ]] fil-familja [[Alytidae]] (antikament magħrufa bħala ''Discoglossidae'').<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://research.amnh.org/vz/herpetology/amphibia123/index.php//Amphibia/Anura/Alytidae/Discoglossus/Discoglossus-pictus|titlu=Discoglossus pictus Otth, 1837|kunjom=Frost,|isem=Darrel R.|data=2016|sit=Amphibian Species of the World: An Online Reference. 6.0 - American Museum of Natural History|lingwa=en}}</ref> == Distribuzzjoni == Id-''Discoglossus pictus'' jinstab fl-Afrika tal-[[Mediterran]] fil-Grigal tal-[[Marokk]], fit-Tramuntana tal-[[Alġerija]], u fit-[[Tuneżija]], kif ukoll fil-gżejjer ta’ [[Sqallija]] u [[Malta]]; popolazzjonijiet introdotti jeżistu fil-Grigal ta' [[Spanja]] u fil-Lbiċ ta' [[Franza]].<ref name=":0" /> ''[[Discoglossus scovazzi]]'' mill-Marokk qabel kien meqjus bħala sottospeċi ta' ''D. pictus'' . Inizjalment, l-ewwel biss kien maħsub li jeżisti biss fil-Marokk, iżda aktar tard riċerka wriet li hemm ukoll għad ta' ''D. pictus''.<ref name=":0" /> == Deskrizzjoni == Kif jimplika wieħed mill-ismijiet komuni, dawn iż-żrinġijiet jista' jkollhom marki ikkuluriti. F'din l-ispeċi jseħħu tliet varjazzjonijiet fil-mudell - annimali kkuluriti kważi b'mod uniformi, annimali b'tikek kbar u skuri bi truf vibranti, u annimali b'żewġ faxex lonġitudinali kannella skuri, faxxa waħda vibranti tul id-dahar, u żewġ faxex vibranti tul il-ġnub. Iż-żaqq hija dejjem bajdanija. Il-ġisem huwa oħxon b'ras ċatta li hija usa' milli hi twila. Il-glandoli dorsali huma rranġati f'mudelli lonġitudinali tul id-dahar, jew jistgħu jkunu assenti. Il-pupilli huma forma ta' qtar rashom 'l isfel.<ref>{{Ċita web|url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/midwife-toads-and-painted-frogs-discoglossidae#PAINTED_FROG_Discoglossus_pictus_SPECIES_ACCOUNTS|titlu=Midwife Toads and Painted Frogs: Discoglossidae {{!}} Encyclopedia.com|sit=www.encyclopedia.com|data-aċċess=2024-03-01}}</ref> Fit-Tramuntana tal-Marokk huma jgħammru minn Jannar sal-bidu ta' Novembru. Il-kopulazzjoni, li fiha l-irġiel jaqbad lill-mara mir-reġjun lumbari, iddum madwar sagħtejn. Il-kopulazzjoni fil-kampjuni Spanjoli ddum bejn 35 sekonda u 2 minuti biss. In-nisa ibidu 500 sa 1000 bajda f'lejl wieħed. In-nisa jikkopulaw ma' diversi rġiel u wara kull kopulazzjoni, tbid grupp żgħir ta' madwar 20 sa 50 bajda. Id-dijametru tal-ovum huwa ġeneralment 1.0 sa 1.5 mm; l-borża ġelatinuża hija 3-7 mm. Il-bajd m'għandux pakkett komuni u jifforma massa maħlula fuq wiċċ l-ilma jew jista' jegħreq fil-qiegħ. Il-bajd normalment ifaqqas fi żmien 2-6 ijiem. Mat-tfaqqis, il-marżebba tkun madwar 3 mm fit-tul. F'temp ta' 1-3 xhur, jikbru għal madwar 33 mm u jimmetamorfożaw fi żrinġijiet ta’ 10 mm. Fi Sqallija, ħafna popolazzjonijiet huma assoċjati maʼ ġemgħat taʼ l-ilma magħmulin mill-bniedem bħal ċisterni bil-ġebel, pajpijiet tal-irrigazzjoni, u kanali f’żoni kkultivati. == Ħabitat u konservazzjoni == Jidher li huma fil-periklu mill-intensifikazzjoni tal-agrikoltura, iżda l-popolazzjonijiet li jgħixu tul ix-xmajjar, għadajjar staġjonali, u artijiet mistagħdra jidhru li huma inqas fil-periklu. Popolazzjonijiet mill-grigal tal-Peniżola Iberika jistgħu jkunu ta' theddida għal xi speċi indiġeni ta' żrinġijiet, speċjalment dawk li fihom it-tnejn li huma jinstabu fl-istess ħabitats akkwatiċi.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Escoriza|isem1=D.|kunjom2=Boix|isem2=D.|sena=2012|titlu=Assessing the potential impact of an alien species in a Mediterranean amphibian assemblage: a morphological and ecological approach|rivista=Hydrobiologia|lingwa=en|volum=680|paġni=233–245}}</ref> Fl-Afrika ta' Fuq, hija speċi abbundanti ħafna, speċjalment fir-reġjuni tat-Tramuntana subumidi, iżda jaslu anke sal-oasi ta' qabel is-[[Saħara]].<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Ben Hassine|isem1=J.|kunjom2=Nouira|isem2=S.|data=|sena=2012|titlu=Répartition géographique et affinités écologiques des Amphibiens de Tunisie|rivista=Revue d'écologie – la Terre et la Vie|lingwa=fr|volum=67|paġni=437-457}}</ref> Qed jingħad li l-popolazzjonijiet f’Malta huma mhedda minn tnaqqis fil-livelli tal-ilma ta’ taħt l-art. Ġie introdott diversi drabi fil-gżira ta’ [[Kemmuna]], iżda ż-Żrinġ tal-ilma tal-Lvant (''[[Pelophylax bedriagae]]'') introdott fuq l-arċipelagu Malti huwa kompetitur dirett ta’ din l-ispeċi. Biex tkun prottetta b'mod effettiv din l-ispeċi, hemm bżonn ta' aktar dejta dwar l-ekoloġija u l-bijoloġija tagħha. ''D. pictus'' jidher li huwa assoċjat ma' ġemgħat tal-ilma magħmulin mill-bniedem, tal-inqas għal parti mid-distribuzzjoni tiegħu. == Referenzi == {{Referenzi}} * == Aktar qari == * Hogan, C. Michael (2012). [https://web.archive.org/web/20110417142852/http://africanamphibians.lifedesks.org/pages/24639 " ''Discoglossus pictus'' Otth, 1837"] . ed. B.Zimkus. Anfibji Afrikani Lifedesk. * Sciberras, Arnold & Schembri, Patrick J. (4 ta’ Diċembru 2004). [https://timesofmalta.com/articles/view/alien-frog-at-ta-sarraflu.105249 "Aljen Frog at Ta' Sarraflu"] . ''[[Times of Malta]]'' : 78–79. * Sciberras, Arnold & Schembri, Patrick J. (2006). " ''Rana bedriagae'' ". ''Reviżjoni Erpetoloġika'' . '''37''' (1): 102. * Sciberras, Arnold (25 ta’ Ottubru 2006). "L-Istorja ta' L-Amfibji Fil-Gzejjer Maltin". ''L-Orizzont'' . (Ghalik pg viii). == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20241204054806/https://www.archeozoo.org/archeozootheque/picture/discoglossus_pictus/search/6370 "Painted Frog"]. ArchéoZoo. vectorised skeleton. {{commonscat}} {{Taxonbar}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Annimali]] [[Kategorija:Mediterran]] k156wxztwcfpt61r0qifdru2i9yf4kv 0 33177 332718 324347 2026-10-11T07:26:35Z ~2026-54534-51 29068 /* */ 332718 wikitext text/x-wiki '''San Publiju''' u '''San Publju''' kien isqof u qaddis Nisrani tal-1 seklu. Huwa meqjus bħala l-ewwel Isqof ta' Malta u wieħed mill-ewwel Isqfijiet ta' Ateni . Publiju huwa l-ewwel qaddis ikkanonizzat ta’ [[Malta]], li huwa deskritt fil-[[Atti tal-Appostli|Ktieb tal-Atti]] bħala l-‘kap’ jew prinċep tal-gżira ( {{langx|mt|il-prinċep tal-gżira}}). Skont it-tradizzjoni Kristjana Maltija, il-konverżjoni ta' Publiju wasslet biex [[Malta]] tkun l-ewwel nazzjon Nisrani fil-Punent . Huwa meqjum bħala qaddis fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant u l-[[Knisja Kattolika]] Rumana, bil-ġranet tal-festa fit-13 ta’ Marzu u fit-22 ta’ Jannar rispettivament. == Storja u tradizzjoni == Skont it-tradizzjoni Nisranija, kien Publju li rċieva lil Pawlu l-Appostlu waqt in-nawfraġju tiegħu fil-gżira kif irrakkontat fl-Atti tal-Appostli<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=5507|titlu=St. Publius - Saints & Angels|kunjom=Online|isem=Catholic|sit=Catholic Online|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Skont l-Atti tal-Appostli, Pawlu fejjaq lil missier Publju, li kien mietu mid-diżinterija. "''Fil-qrib ta 'dak il-post kien hemm artijiet ta' raġel jismu Publiju, il-kap tal-gżira. Huwa laqagħna u laqagħna mill-qalb bħala mistednin tiegħu għal tlett ijiem. Ġara li missier Publiju kien marid bid-deni u id-diżenterija mar iżuru Pawlu u, wara li talab, poġġa idejh fuqu u fejqu, il-bqija tal-morda fil-gżira ġew għand Pawlu fejquna tawna unur kbir u meta eventwalment salpaw wasslulna l-provvedimenti li kellna bżonn''”. — Atti 28:7–10 , Bibbja Amerikana Ġdida Ġie martri għall-ħabta tas-sena 125, waqt il-persekuzzjoni tal-Imperatur Hadrijan. == Venerazzjoni == [[Stampa:Saint Publius (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ San Publju biswit il-[[Knisja Parrokkjali tal-Furjana]], 1811, ta’ [[Vincenzo Dimech]]]] Il-festa tiegħu tiġi ċċelebrata fit-22 ta’ Jannar fil-Knisja [[Kattolika Rumana]], li tpoġġih bħala s-suċċessur ta’ Dijonisju l-Areopagite, u jmur il-martirju tiegħu sa ċ. 112. Apparti li hu patrun tal-Furjana, Publju huwa wkoll wieħed mit-tliet qaddisin patruni ta’ Malta, flimkien ma’ [[San Pawl Appostlu]] u [[Sant’Agata ta’ Sqallija]]. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, madankollu, jum il-festa tiegħu tiġi osservata fit-13 ta’ Marzu, u skont ittra ta’ Dijonisju, Isqof ta’ Korintu, huwa mqiegħed bħala s-suċċessur ta’ Narcissu ta’ Ateni, u jmur il-martirju tiegħu mal-perjodu tal-persekuzzjoni taħt. Marku Awrelju (r. 161–180)<ref>{{Ċita web|url=https://www.synaxarion.gr/gr/sid/2918/sxsaintinfo.aspx|titlu=www.synaxaristis - ΜΕΓΑΣ ΣΥΝΑΞΑΡΙΣΤΗΣ|sit=www.synaxarion.gr|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/86/San-Publiju/Floriana|titlu=San Publiju - Parish Church - Floriana, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fis-seklu 1]] [[Kategorija:Qaddisin]] [[Kategorija:Isqfijiet Maltin]] t5dvivk6srilvjxnob0fgdj5d42eq53 332720 332718 2026-10-11T11:58:21Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/~2026-54534-51|~2026-54534-51]] ([[Diskussjoni utent:~2026-54534-51|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:ToniSant|ToniSant]] 324347 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|image=[[File:Statue of Saint Publius.jpg|245px]]|caption=Statwa ta’ San Publju}} '''San Publiju''' u '''San Publju''' kien isqof u qaddis Nisrani tal-1 seklu. Huwa meqjus bħala l-ewwel Isqof ta' Malta u wieħed mill-ewwel Isqfijiet ta' Ateni . Publiju huwa l-ewwel qaddis ikkanonizzat ta’ [[Malta]], li huwa deskritt fil-[[Atti tal-Appostli|Ktieb tal-Atti]] bħala l-‘kap’ jew prinċep tal-gżira ( {{langx|mt|il-prinċep tal-gżira}}). Skont it-tradizzjoni Kristjana Maltija, il-konverżjoni ta' Publiju wasslet biex [[Malta]] tkun l-ewwel nazzjon Nisrani fil-Punent . Huwa meqjum bħala qaddis fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant u l-[[Knisja Kattolika]] Rumana, bil-ġranet tal-festa fit-13 ta’ Marzu u fit-22 ta’ Jannar rispettivament. == Storja u tradizzjoni == Skont it-tradizzjoni Nisranija, kien Publju li rċieva lil Pawlu l-Appostlu waqt in-nawfraġju tiegħu fil-gżira kif irrakkontat fl-Atti tal-Appostli<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=5507|titlu=St. Publius - Saints & Angels|kunjom=Online|isem=Catholic|sit=Catholic Online|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Skont l-Atti tal-Appostli, Pawlu fejjaq lil missier Publju, li kien mietu mid-diżinterija. "''Fil-qrib ta 'dak il-post kien hemm artijiet ta' raġel jismu Publiju, il-kap tal-gżira. Huwa laqagħna u laqagħna mill-qalb bħala mistednin tiegħu għal tlett ijiem. Ġara li missier Publiju kien marid bid-deni u id-diżenterija mar iżuru Pawlu u, wara li talab, poġġa idejh fuqu u fejqu, il-bqija tal-morda fil-gżira ġew għand Pawlu fejquna tawna unur kbir u meta eventwalment salpaw wasslulna l-provvedimenti li kellna bżonn''”. — Atti 28:7–10 , Bibbja Amerikana Ġdida Ġie martri għall-ħabta tas-sena 125, waqt il-persekuzzjoni tal-Imperatur Hadrijan. == Venerazzjoni == [[Stampa:Saint Publius (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ San Publju biswit il-[[Knisja Parrokkjali tal-Furjana]], 1811, ta’ [[Vincenzo Dimech]]]] Il-festa tiegħu tiġi ċċelebrata fit-22 ta’ Jannar fil-Knisja [[Kattolika Rumana]], li tpoġġih bħala s-suċċessur ta’ Dijonisju l-Areopagite, u jmur il-martirju tiegħu sa ċ. 112. Apparti li hu patrun tal-Furjana, Publju huwa wkoll wieħed mit-tliet qaddisin patruni ta’ Malta, flimkien ma’ [[San Pawl Appostlu]] u [[Sant’Agata ta’ Sqallija]]. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, madankollu, jum il-festa tiegħu tiġi osservata fit-13 ta’ Marzu, u skont ittra ta’ Dijonisju, Isqof ta’ Korintu, huwa mqiegħed bħala s-suċċessur ta’ Narcissu ta’ Ateni, u jmur il-martirju tiegħu mal-perjodu tal-persekuzzjoni taħt. Marku Awrelju (r. 161–180)<ref>{{Ċita web|url=https://www.synaxarion.gr/gr/sid/2918/sxsaintinfo.aspx|titlu=www.synaxaristis - ΜΕΓΑΣ ΣΥΝΑΞΑΡΙΣΤΗΣ|sit=www.synaxarion.gr|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/86/San-Publiju/Floriana|titlu=San Publiju - Parish Church - Floriana, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fis-seklu 1]] [[Kategorija:Qaddisin]] [[Kategorija:Isqfijiet Maltin]] idnsiptxsxzm3rxbldzgqdr1glscamk 0 33547 332716 322784 2026-10-11T05:01:15Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332716 wikitext text/x-wiki  {{Infobox bijografija|caption=Lawrence Venuti|date of birth=1953|nationality=Amerikan|image=}} '''Lawrence Venuti''' (imwieled fl-1953) huwa [[L-istudji tat-traduzzjoni|teorist u storiku tat-traduzzjoni]] Amerikan u traduttur [[Lingwa Taljana|mit-Taljan]], [[Lingwa Franċiża|il-Franċiż]] u [[Lingwa Katalana|l-Katalan]] . == Karriera == Venuti twieled f’[[Philadelphia]] u gradwa mill-Università ta’ Temple. Fl-1980, ġab Dottorat fl-Ingliż mill-Università ta' Colombia, fejn studja ma’ studjużi letterarji b’orjentazzjoni storika bħal Joseph Mazzeo and Edward Tayler, kif ukoll ma’ kritiċi kulturali u soċjali orjentati lejn it-teorija bħal [[Edward Said]] u Sylvere Lotringer. Fl-istess sena, Venuti rċieva l-Premju Renato Poggioli għat-traduzzjoni tiegħu għat-Taljan tar-rumanz ta’ Barbara Alberti ''Delirium'''''.''' Venuti huwa Professur Emeritu tal-Ingliż fl-Università ta' Temple, fejn għallem għall-erbgħin sena (1980–2020).  Kien professur viżitatur fl-Università ta’ Pennsylvania, l-Università ta’ Princeton, l-Università ta’ Columbia, l-Università degli Studi di Trento, l-Università ta’ Johannes Gutenberg f’Mainz, Barnard College, u Queen's University Belfast. Kien ukoll għallem u mexxa seminars fi programmi tas-sajf immexxija mis-Centre for Translation Studies f’KU Leuven, l-Institute for World Literature, in-Nida School for Translation Studies, is-Société d’Etudes des Théories et Pratiques en Traduction, u l-Università ta’ Ljubljana. Bejn l-1987 u l-1995, Venuti kien l-editur ġenerali ta’ ''Border Lines: Works in Translation'', serje ta’ Temple University Press. Hu ħa ħsieb l-akkwist u l-pubblikazzjoni ta’ tliet traduzzjonijiet: ''The World of Kate Roberts: Selected Stories, 1925-1981'' (1991), editjata u tradotta minn Joseph P. Clancy; ''PPPPPP: Poems Performance Pieces Proses Plays Poetics, Selected Writings of Kurt Schwitters'' (1993) editjata u tradotta minn Jerome Rothenberg u Pierre Joris; u Abd al-Hakim Qasim's ''Rites of Assent: Two Novellas'' (1995) tradotta minn Peter Theroux. Venuti serva bħala membru tal-bordijiet editorjali u konsultattivi ta’ ''The Translator: Studies in Intercultural Communication,'' ''TTR: traduction, terminologie, rédaction,'' ''Translation Review,'' ''Translation Studies,'' u ''Palimpsestes''. Hu kien l-editur ta’ ħarġiet speċjali ta’ rivisti xjentifiċi, fosthom waħda ddedikata għat-traduzzjoni u l-minorità (''The Translator'' fl-1998) u oħra għall-poeżija u t-traduzzjoni (''Translation Studies'' fl-2011). Il-proġetti tiegħu tat-traduzzjoni rebħu diversi premji u ngħataw għotjiet mill-PEN American Center (1980), il-Gvern Taljan (1983), in-National Endowment for the Arts (1983, 1999), u n-National Endowment for the Humanities (1989). Fl-1999, hu kiseb Fulbright Senior Lectureship fl-istudji tat-traduzzjoni fl-Università ta’ Vic, fil-Katalonja. Fl-2007, Venuti ngħata Guggenheim Fellowship għat-traduzzjoni tiegħu tal-proża u l-poeżija ta’ Giovanni Pascoli. Fl-2008, it-traduzzjoni tiegħu ta' ''Edward Hopper: Poems'' ta' [[Ernest Farrés]] rebħet il-Premju Robert Fagles għat-Traduzzjoni. Fl-2018 [https://web.archive.org/web/20210121081751/https://nupress.northwestern.edu/content/daybook-1918 it-traduzzjoni tiegħu ta 'JV Foix's ''Daybook 1918: Early Fragments''] rebħet il-Premju Robert Fagles għat-traduzzjoni. Fl-2018, it-traduzzjoni tiegħu tal-kollezzjoni ta’ poeżiji ta’ J.V. Foix, ''Daybook 1918: Early Fragments'', rebħet il-Global Humanities Translation Prize sponsorjat mill-Buffett Institute for Global Studies u l-Alice Kaplan Institute for the Humanities tal- Università ta’ Northwestern. == Teoriji u influwenza == Venuti kkonċentra l-aktar fuq it-teorija u l-prattika tat-traduzzjoni u involva ruħu fil-[[kritika tat-traduzzjoni]] malli beda jittraduċi. Hu jitqies bħala wieħed mill-aktar figuri li jinteraġixxi b’mod kritiku mat-teorija moderna tat-traduzzjoni u sikwit jieħu pożizzjoni differenti minn teoristi oħrajn. Hu jikkritrika l-fatt li ta’ spiss, it-traduttur huwa figura invisibbli. L-aktar xogħol influwenti tiegħu ''The Translator's Invisibility: A History of Translation'', ilu meqjus bħala sors li jqanqal dibattitu mill-publikazzjoni tiegħu. Fih, Venuti jispjega t-teorija tiegħu u jgħid li l-“prattiċi ta’ domestikazzjoni”, li jitħaddmu waqt it-traduzzjoni tal-kulturi, ikkontrebixxew għat-tnaqqis jew għat-trażżin kemm ta’ differenzi lingwistiċi u kulturali ta’ testi sorsi kif ukoll għall-marġinalità tat-traduzzjoni. Ix-xogħol seminali tiegħu, <nowiki><i id="mwTQ">The Translator's Invisibility: A History of Translation</i></nowiki>, ilu sors ta' dibattitu mill-pubblikazzjoni tiegħu. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Venuti|isem=Lawrence|data=2008|titlu=The Translator's Invisibility: A History of Translation|edizzjoni=2nd|post=Abingdon, Oxon, U.K.|pubblikatur=Routledge|paġna=20|isbn=978-0-415-39453-6}}</ref> L-istudjuża tal-letteratura komparattiva [[Susan Bassnett]] tosserva li Venuti jenfasizza traduzzjoni li tiffoka fuq it-traduttur u li hu jinsisti li t-tradutturi għandhom jagħmlu ruħhom viżibli fit-testi. Din l-enfasi teħtieġ li traduzzjoni tinqara mhux biss bħala test li jistabbilixxi korrispondenza semantika u approssimazzjoni stilistika għat-test sors, iżda wkoll bħala test fih innifsu li jittrasforma s-sors tagħha u għalhekk huwa relattivament awtonomu minnu. == Xogħlijiet == * ''Our Halcyon Dayes: Testi Prerevoluzzjonarji Ingliżi u Kultura Postmoderna'' (1989) * ''Rethinking Translation: Discourse, Subjectivity, Ideology'' (1992) (antoloġija ta’ esejs, editur) * ''The Translator's Invisibility: A History of Translation'' (1995; it-2 ed. 2008; rpt. b'introduzzjoni ġdida fl-2018) * ''The Scandals of Translation: Towards an Ethics of Difference'' (1998) ( [http://www.complete-review.com/reviews/venutil/scandals.htm aqra r-riċensjoni hawn] ). * ''The Translation Studies Reader'' (2000; 2 ed. 2004; 3 ed. 2012; 4 ed. 2021) (stħarriġ dwar it-teorija tat-traduzzjoni u kummentarju mill-antikità sal-preżent; editur) <ref>{{Ċita web|url=http://www.routledge.com/books/details/9780415613484/|titlu=The Translation Studies Reader|pubblikatur=Routledge|data-aċċess=24 Feb 2013|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150607015610/http://www.routledge.com/books/details/9780415613484/|arkivju-data=7 June 2015|url-status=dead}}</ref> * ''<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Translation_Changes_Everything:_Theory_and_Practice" rel="mw:ExtLink" title="Translation Changes Everything: Theory and Practice" class="mw-redirect cx-link" data-linkid="146">Translation Changes Everything: Theory and Practice</a>'' (2013) <ref>{{Ċita web|url=http://www.routledge.com/books/details/9780415696296/|titlu=Translation Changes Everything|data=28 November 2012|pubblikatur=Routledge|data-aċċess=30 Nov 2012}}</ref> * ''Teaching Translation: Programs, Courses, Pedagogies'' (2017) (antoloġija ta’ esejs, editur) * ''Contra Instrumentalism: A Translation Polemic'' (2019) * ''Theses on Translation: An Organon for the Current Moment'' (2019) <ref>{{Ċita web|url=https://flugschriften.com/2019/09/15/thesis-on-translation/9781733536547/|titlu=Theses on Translation|data=15 September 2019|pubblikatur=Flugschriften|data-aċċess=25 Sep 2019|arkivju-data=25 September 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190925202453/https://flugschriften.com/2019/09/15/thesis-on-translation/9781733536547/|url-status=dead}}</ref> == Traduzzjonijiet == * Ir-rumanz ta' Barbara Alberti, ''Delirium'' (1980) * ''A Scientific Autobiography'' ta' Aldo Rossi (1981) * ''Restless Nights: Selected Stories of [[:en:Dino_Buzzati|Dino Buzzati]] ta ’ Dino Buzzati'' (1983) * ''Falling in Love ta''' Francesco Alberoni (1983) * ''The Siren: A Selection minn Dino Buzzati'' (1984) * ''Fantastic Tales'' a' Iginio Ugo Tarchetti (1992, rpt. fl-2013; ed. mqassra fl-2020) * Ir-rumanz ta' Iginio Ugo Tarchetti, ''Passion'' (1994, rpt. bħala ''Fosca'' fl-2009) * ''Finite Intuition: Selected Poetry and Prose ta’ Milo De Angelis'' (1995) * Ġabra ta’ bijografiji reali u immaġinarji ta ’ J. Rodolfo Wilcock, ''The Temple of Iconoclasts'' (2000, rpt. fl-2014) * ''Breath: Poems and Letters'' ta’ Antonia Pozzi (2002) * ''Italy: A Traveler’s Literary Companion'' (2003) * Il-memorja fittizja ta' Melissa P., ''100 Strokes of the Brush before Bed'' (2004) * Ir-rumanz ta' Massimo Carlotto, ''The Goodbye Kiss'' (2006) * Ir-rumanz ta' Massimo Carlotto, ''Death's Dark Abyss'' (2006) * ''Edward Hopper: Poems ta' E''rnest Farrés (2009) * Poeżiji ta’ Paola Loreto, ''houses | stripped'' (2018) * ''Daybook 1918: Early Fragments ta''' JV Foix's (2019) * Dino Buzzati: ''The Stronghold'' (New York Review Books, 2023) * Dino Buzzati: ''The Bewitched Bourgeois: Fifty Stories'' (New York Review Books, 2025) == Referenzi == {{Referenzi}} <ref name="alberti" /> [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1953]] [[Kategorija:Tradutturi Amerikani]] t5ml6zt56kve28afswy1fv8a1y4xidq