Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk FK Kauno Žalgiris 0 24203 332727 330590 2026-10-12T09:57:24Z Makenzis 12206 /* Unuri */ 332727 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = FK Kauno Žalgiris |stampa = |ismijiet_oħra = spirdžiai |isem_sħiħ = Futbolo klubas Kauno Žalgiris |grawnd = [[Grawnd Dariaus ir Girėno]], [[Kaunas]] |jesa' = 15,000 |fundazzjoni = 2004 |president = {{flagicon|LTU}} Mantas Kalnietis |kowċ = {{flagicon|LTU}} |kampjonat = [[TOPLYGA]] |sit_elettroniku = https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris |pattern_la1=_hummelcoreXKjbw |pattern_b1=_hummelcoreXKjbw |pattern_ra1=_hummelcoreXKjbw |pattern_sh1=_hummelcoreXKjbw |pattern_so1=_hummel20w |leftarm1=FFFFFF |body1=FFFFFF |rightarm1=FFFFFF |shorts1=FFFFFF |socks1=FFFFFF |pattern_la2=_hummelcoreXKwb |pattern_b2=_hummelcoreXKwb |pattern_ra2=_hummelcoreXKwb |pattern_sh2=_hummelcoreXKwb |pattern_so2=_hummel20w |leftarm2=FFFFFF |body2=FFFFFF |rightarm2=FFFFFF |shorts2=FFFFFF |socks2=FFFFFF }} '''Futbolo klubas Kauno Žalgiris''' huwa [[klabb tal-futbol]] [[Litwanja|Litwan]],mil-belt ta [[Kaunas]]. Il-klabb twaqqaf fl-2004. ==Unuri== * '''[[A lyga]]''' ** '''Rebbieħa (1)''': 2025 ** '''Runners-up (1)''': 2022 * '''[[Tazza Litwana]]''' ** '''Rebbieħa (1)''': 2026 ** '''Runners-up (0)''': * '''[[Super Cup Litwana]]''' ** '''Rebbieħa (1)''': 2026<ref>[https://toplyga.lt/naujiena/kauno-zalgiris-pirma-karta-laimejo-supertaure/9311 „Kauno Žalgiris“ pirmą kartą laimėjo Supertaurę]</ref><ref>[https://www.sportas.lt/naujiena/535713/kauno-zalgiris-iskovojo-pirmaji-sezono-trofeju „Kauno Žalgiris“ iškovojo pirmąjį sezono trofėjų]</ref> ** '''Runners-up (0)''': == Parteċipazzjoni fil-Kampjonati Litwani == {| class="wikitable" align="centre" |- align="center" bgcolor="#dfdfdf" | '''Staġun''' | '''Livell''' | '''Diviżjoni''' | '''Pożizzjoni''' | '''Web''' |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''Pirma lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''Pirma lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2015''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[TOPLYGA]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} ==Plejers notevoli== ;Litwanja * {{flagicon|Litwanja}} Tomas Mikuckis * {{flagicon|Litwanja}} Egidijus Vaitkūnas * {{flagicon|Litwanja}} Deividas Mikelionis * {{flagicon|Litwanja}} Arūnas Klimavičius * {{flagicon|Litwanja}} Linas Pilibaitis * {{flagicon|Litwanja}} Dominykas Galkevičius == Staff tekniku == {| class="wikitable" |- ! Position !! Name |- |'''Kowċ''' || {{flagicon|LTU}} |- |'''Ass. Kowċ''' ||{{flagicon|LTU}} |- |'''Kowċ tal-Fiżika''' ||{{flagicon|LTU}} |- |'''Kowċ tat-tieni tim & Ass. Kowċ''' ||{{flagicon|LTU}} |- |'''Ass. Kowċ tat-tieni tim''' ||{{flagicon|LTU}} |- |} ==Referenzi== {{Reflist}} ==Ħoloq esterni== * [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris Sit Uffiċjali tal-FK Kauno Žalgiris (Bil-Litwan)] * [https://www.facebook.com/fkkaunozalgiris facebook paskyra] * [https://int.soccerway.com/teams/lithuania/spyris-kaunas/8413/ SOCCERWAY] * [https://www.flashscore.com/team/fk-kauno-zalgiris/0p17kQla/ FLASHSCORE] * [https://www.transfermarkt.com/fk-kauno-zalgiris/startseite/verein/40090 Transfermarkt] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-kauno-zalgiris/15855/ Globalsportsarchive] {{TOPLYGA}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Litwani|Kauno Žalgiris]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-2004|Kauno Žalgiris]] 599eeasczrbzqwduxyikcwp64illktd Utent:Trigcly 2 25623 332724 332705 2026-10-11T16:11:05Z Trigcly 17859 aġġornament 332724 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2037)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali tal-Qedem ta' Asuka u ta' Fujiwara]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċiru l-Kbir]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] * [[Darius I]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Enrique Tabone]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] * [[Ġorġ Mallia]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Sloane]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il-Ħadd]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[It-Tnejn]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jabal Amil]] * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Alamut]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna ta' Kiev]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Léon Werth]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Luca Parmitano]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Brittaniku]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nil]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Ħieles ta' Malta]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastia]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidi Bou Said]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Tavla ta' Narmer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatri Kondominjali tas-Sekli 18 u 19 fl-Italja Ċentrali]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru da Paz]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Amażonja]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wadi Wurayah]] *[[Wales]] *[[Wat Phra Mahathat]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xerxes I]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Aalto]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żejt]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] === <u>0-9</u> === * [[3 ta' Jannar]] qjbq8ubscu8cnns3qj4lcqrecl8tce6 San Publju 0 33177 332721 332720 2026-10-11T11:59:10Z ToniSant 4257 ċaqlieq ta' stampa 332721 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|image=[[File:Statue of Saint Publius.jpg|245px]]|caption=Statwa ta’ San Publju}} '''San Publiju''' u '''San Publju''' kien isqof u qaddis Nisrani tal-1 seklu. Huwa meqjus bħala l-ewwel Isqof ta' Malta u wieħed mill-ewwel Isqfijiet ta' Ateni . Publiju huwa l-ewwel qaddis ikkanonizzat ta’ [[Malta]], li huwa deskritt fil-[[Atti tal-Appostli|Ktieb tal-Atti]] bħala l-‘kap’ jew prinċep tal-gżira ( {{langx|mt|il-prinċep tal-gżira}}). Skont it-tradizzjoni Kristjana Maltija, il-konverżjoni ta' Publiju wasslet biex [[Malta]] tkun l-ewwel nazzjon Nisrani fil-Punent . Huwa meqjum bħala qaddis fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant u l-[[Knisja Kattolika]] Rumana, bil-ġranet tal-festa fit-13 ta’ Marzu u fit-22 ta’ Jannar rispettivament. == Storja u tradizzjoni == Skont it-tradizzjoni Nisranija, kien Publju li rċieva lil Pawlu l-Appostlu waqt in-nawfraġju tiegħu fil-gżira kif irrakkontat fl-Atti tal-Appostli<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=5507|titlu=St. Publius - Saints & Angels|kunjom=Online|isem=Catholic|sit=Catholic Online|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Skont l-Atti tal-Appostli, Pawlu fejjaq lil missier Publju, li kien mietu mid-diżinterija. "''Fil-qrib ta 'dak il-post kien hemm artijiet ta' raġel jismu Publiju, il-kap tal-gżira. Huwa laqagħna u laqagħna mill-qalb bħala mistednin tiegħu għal tlett ijiem. Ġara li missier Publiju kien marid bid-deni u id-diżenterija mar iżuru Pawlu u, wara li talab, poġġa idejh fuqu u fejqu, il-bqija tal-morda fil-gżira ġew għand Pawlu fejquna tawna unur kbir u meta eventwalment salpaw wasslulna l-provvedimenti li kellna bżonn''”. — Atti 28:7–10 , Bibbja Amerikana Ġdida Ġie martri għall-ħabta tas-sena 125, waqt il-persekuzzjoni tal-Imperatur Hadrijan. == Venerazzjoni == [[Stampa:Saint Publius (cropped).jpg|daqsminuri|Statwa ta’ San Publju biswit il-[[Knisja Parrokkjali tal-Furjana]], 1811, ta’ [[Vincenzo Dimech]]]] Il-festa tiegħu tiġi ċċelebrata fit-22 ta’ Jannar fil-Knisja [[Kattolika Rumana]], li tpoġġih bħala s-suċċessur ta’ Dijonisju l-Areopagite, u jmur il-martirju tiegħu sa ċ. 112. Apparti li hu patrun tal-Furjana, Publju huwa wkoll wieħed mit-tliet qaddisin patruni ta’ Malta, flimkien ma’ [[San Pawl Appostlu]] u [[Sant’Agata ta’ Sqallija]]. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, madankollu, jum il-festa tiegħu tiġi osservata fit-13 ta’ Marzu, u skont ittra ta’ Dijonisju, Isqof ta’ Korintu, huwa mqiegħed bħala s-suċċessur ta’ Narcissu ta’ Ateni, u jmur il-martirju tiegħu mal-perjodu tal-persekuzzjoni taħt. Marku Awrelju (r. 161–180)<ref>{{Ċita web|url=https://www.synaxarion.gr/gr/sid/2918/sxsaintinfo.aspx|titlu=www.synaxaristis - ΜΕΓΑΣ ΣΥΝΑΞΑΡΙΣΤΗΣ|sit=www.synaxarion.gr|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/86/San-Publiju/Floriana|titlu=San Publiju - Parish Church - Floriana, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fis-seklu 1]] [[Kategorija:Qaddisin]] [[Kategorija:Isqfijiet Maltin]] eqo1xxucxxahxnux8yvlc1j8v7ralz6 It-Tnejn 0 34688 332722 332704 2026-10-11T15:10:40Z Trigcly 17859 żieda referenzi 332722 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Galileo moon phases.jpg|daqsminuri|It-tpinġijiet tal-Qamar u tal-fażijiet tiegħu tal-1616 ta' [[Galileo Galilei|Galileo]]. It-Tnejn f'bosta lingwi ssemma għall-Qamar.]] '''It-Tnejn''' huwa l-jum fil-ġimgħa li jiġi wara [[Il-Ħadd|l-Ħadd]] u li jiġi qabel [[it-Tlieta]].<ref>{{Ċita web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/monday|titlu=Monday|data=2026-09-28|sit=dictionary.cambridge.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Skont l-ISO 8601 tal-Organizzazzjoni Internazzjoni għall-Istandardizzazzjoni, huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en|titlu=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules"|sit=www.iso.org|data-aċċess=}}</ref> == Ismijiet == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Máni_and_Sól_by_Lorenz_Frølich.jpg|daqsminuri|A depiction of Máni, the personified moon, and his sister Sól, the personified sun, from Norse mythology (1895) by Lorenz Frølich]] L-ismijiet ta' dan il-jum tal-ġimgħa ngħataw fl-epoka [[Imperu Ruman|Rumana]], bil-[[Lingwa Griega|Grieg]] u bil-[[Lingwa Latina|Latin]], bħala ἡμέρᾱ Σελήνης (b'ittri Rumani: "''hemera Selenes''"), ''diēs Lūnae'', jiġifieri l-"jum tal-[[Qamar]]".<ref>{{Ċita web|url=https://www.etymonline.com/word/Monday|titlu=Monday - Etymology, Origin & Meaning of the Name|sit=etymonline|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> F'bosta [[Lingwa|lingwi]] jintużaw [[Terminoloġija|termini]] li oriġinaw direttament minn dawn l-ismijiet jew [[Traduzzjoni|traduzzjonijiet]] mislufa abbażi tagħhom. Bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], in-nom ''Monday'' oriġina xi żmien qabel l-1200 minn ''monedæi'', li żviluppa mit-terminu bl-Ingliż Antik (għall-ħabta tas-sena 1000) ''mōnandæg'' u ''mōndæg'', li litteralment ifisser "jum il-Qamar". Hemm termini simili f'lingwi Ġermaniċi oħra, inkluż il-Friżjan Antik ''mōnadeig'', il-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] Nofsani-t'Isfel u l-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]] Nofsani ''mānendag, mānendach'' (bl-Olandiż modern ''Maandag''), il-Ġermaniż Għoli Antik ''mānetag'' (bil-Ġermaniż modern ''Montag''), u n-Norveġiż Antik ''mánadagr'' (bl-Iżvediż u bin-Nynorsk Norveġiż ''måndag'', bl-Iżlandiż ''mánudagur,'' bid-Daniż u bin-Norveġiż modern bokmål ''mandag''). It-terminu Ġermaniku huwa interpretazzjoni Ġermanika tal-Latin ''lunae dies'' ("jum il-Qamar"). [[Stampa:Máni and Sól by Lorenz Frølich.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni ta' Máni, il-Qamar ippersonifikat, u oħtu Sól, ix-[[xemx]] ippersonifikata, mill-mitoloġija Nordika (1895) ta' Lorenz Frølich.]] Il-[[Lingwa Ġappuniża|Ġappuniż]] u l-[[Lingwa Koreana|Korean]] jikkondividu l-istess kelmiet taċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]] Antik "月曜日" (bil-Hiragana: げつようび, trażlitterat ''getsuyо̄bi'', bil-Hangeul: 월요일) għat-Tnejn li jfissru "jum il-Qamar". F'bosta lingwi Indo-Arjani, il-kelma għat-Tnejn hija ''Somavāra'' jew ''Chandravāra'', li huma traduzzjonijiet mislufa mis-Sanskritu. F'xi każijiet bħall-[[Lingwa Maltija|Malti]] jintużaw l-ismijiet "ekkleżjastiċi". Din hija tradizzjoni ta' enumerazzjoni tal-jiem tal-ġimgħa biex tiġi evitata l-konnotazzjoni pagana tal-ismijiet pjantetarji jew tad-divinitajiet, u biex iżommu mal-isem [[Bibbja|Bibbliku]], fejn it-Tnejn huwa t-"tieni jum". Xi eżempji oħra huma: l-[[Ebrajk]]: יום שני, il-Grieg: Δευτέρα ἡμέρα (''Deutéra hēméra''), il-Latin: ''feria secunda'', l-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: الأثنين (al-isnain). F'bosta lingwi Slavi, l-isem ta' dan il-jum jista' jiġi tradott bħala "wara l-Ħadd/btala". Bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: ''понедельник'' (''ponyedyelnik''), it-Tnejn tfisser "qrib il-ġimgħa", по "qrib" jew "on" недельник "(il-)ġimgħa", bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]] u bil-Bożnijaku: ''ponedjeljak'', bis-Serbjan: ''понедељак'' (''ponedeljak''), bl-[[Lingwa Ukrena|Ukren]]: ''понеділок'' (''ponedilok''), bil-[[Lingwa Bulgara|Bulgaru]]: ''понеделник'' (''ponedelnik''), bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: ''poniedziałek'', biċ-[[Lingwa Ċeka|Ċek]]: ''pondělí'', bis-[[Lingwa Slovakka|Slovakk]]: ''pondelok'', bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''ponedeljek''. Bit-[[Lingwa Torka|Tork]]: ''pazartesi'', li tfisser ukoll "wara l-Ħadd". == Arranġament fil-ġimgħa == Storikament, il-ġimgħa Griega-Rumana kienet tibda bil-Ħadd (''dies solis''), u t-Tnejn (''dies lunae'') kien it-tieni jum tal-ġimgħa. Għadha drawwa li wieħed jirreferi għat-Tnejn bħala ''feria secunda'' fil-kalendarju liturġiku tal-[[Knisja Kattolika]]. Il-Quakers tradizzjonalment kienu jirreferu għat-Tnejn bħala t-"Tieni Jum".<ref>{{Ċita web|url=https://iymc.org/calendarnames.html|titlu=Quaker Calendar Names, Iowa Yearly Meeting (Conservative)|kunjom=Iowa Yearly Meeting (Conservative)|sit=iymc.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Il-Portugiż u l-Knisja Ortodossa Griega tal-Lvant jimxu wkoll mat-tradizzjoni ekkleżjastika (bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: ''segunda-feira'', bil-Grieg: ''Δευτέρα'' "''deutéra''", "it-tieni"). Bil-Vjetnamiż, li l-[[alfabett]] tiegħu bbażat fuq il-Latin oriġinarjament ġie Latinizzat mill-missjunarji Ġiżwiti Portugiżi, adotta din id-drawwa u b'hekk jirreferi wkoll għat-Tnejn bħala t-Tieni Jum (''thứ Hai''). Bl-istess mod, l-isem bl-Ebrajk modern għat-Tnejn huwa ''yom-sheni'' (יום שני). Filwaqt li fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa, l-Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Istandardizzazzjoni bbażata f'[[Ġinevra]] tqiegħed it-Tnejn bħala l-ewwel jum tal-ġimgħa fl-istandard ISO 8601. It-Tnejn huwa ''xīngqīyī (星期一)'' biċ-Ċiniż, li jfisser "l-ewwel jum tal-ġimgħa". == Osservanzi reliġjużi == === [[Kristjaneżmu]] === Id-Duttrina bikrija tat-Tnax-il Appostlu kienet twissi lill-fidili biex wieħed ma jsumx nhar ta' Tnejn biex ma jimxix mal-Ġudaiżmu (ara iktar 'l isfel), u kienet tissuġġerixxi biex is-sawm minflok isir nhar ta' Erbgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bc.edu/content/dam/files/research_sites/cjl/sites/partners/cbaa_seminar/didache.htm|titlu=The Didache 8|sit=www.bc.edu|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> It-Tnejn huwa l-jum li fih jiġi ċċelebrat it-Tnejn tal-[[Għid]], l-għada ta' [[Għid|Ħadd il-Għid]] u t-tieni jum taż-żmien tal-Għid. It-Tnejn tal-Għid hija btala pubblika f'bosta pajjiżi Kristjani. Fil-Kristjaneżmu tal-Punent dan il-jum jimmarka t-tieni jum tal-Ottavena tal-Għid; fil-Kristjaneżmu tal-Lvant dan il-jum jimmarka t-tieni jum tal-Ġimgħa Mdawla. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, it-Tnejn huwa l-jum li fih jitfakkru l-anġli. L-Octoechos fih l-innijiet dwar din it-tema, irranġati f'ċiklu ta' tmien ġimgħat, li jiġu kantati nhar ta' Tnejn matul is-sena kollha. Fl-aħħar tas-Servizzi Divini nhar ta' Tnejn, id-diskors tal-għeluq jibda bil-kliem: "J'Alla [[Ġesù|Kristu]], Alla tagħna, permezz tal-interċessjonijiet mill-iktar safjin ta' [[Santa Marija|Omm Alla]], tal-Qawwiet bla Ġisem onorevoli (jiġifieri l-anġli) tas-Sema…". F'bosta monasteri tal-Lvant, it-Tnejn jiġi osservat bħala jum ta' sawm. Peress li t-Tnejn jiġi ddedikat lill-anġli, il-patrijiet jistinkaw biex jgħixu ħajja anġelika. F'dawn il-monasteri, il-patrijiet ma jiħdux laħam, annimali selvaġġi, prodotti tal-ħalib, ħut, inbid u żejt. Jekk jum ta' btala tinzerta it-Tnejn, jaf ikunu jistgħu jieħdu ħut, inbid u żejt, skont liema tkun il-festa partikolari. Il-membri tal-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jum iqattgħu lejla fil-ġimgħa, imsejħa l-Lejla d-Dar tal-Familja jew il-Lejla tal-Familja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.theatlantic.com/family/archive/2018/03/mormon-family-home-evening/556658/|titlu=Mormons’ Weekly Family Ritual Is an Antidote to Fast-Paced Living|kunjom=Dollahite|isem=David C.|kunjom2=Marks|isem2=Loren|data=2018-03-29|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Normalment din il-lejla tkun it-Tnejn, meta l-familji jiġu mħeġġin iqattgħu l-ħin flimkien jistudjaw, jitolbu u jagħmlu attivitajiet oħra tal-familja. === [[Ħinduiżmu|Induiżmu]] === Fl-Induiżmu, it-Tnejn jiġi assoċjat mad-divinità Induista tal-qamar, Chandra jew Soma. F'diversi lingwi tan-Nofsinhar tal-[[Asja]], it-Tnejn huwa magħruf bħala ''Somavara'' jew ''Somavaram''. L-Induisti li jsumu nhar ta' Tnejn jagħmlu dan bħala dedikazzjoni lejn id-divinità Xiva. Uħud josservaw is-''Solah Somvar Vrat'', li huwa sawm ta' sittax-il nhar ta' Tnejn iddedikat lil Xiva, bit-tama li jiżżewġu u jsibu sieħeb/sieħa li jixirqilhom. Is-sawm nhar ta' Tnejn fix-xahar Induista ta' Shravana jitqies ukoll bħala xieraq peress li huwa wieħed mill-iżhed xhur sagri għall-Induisti u dan is-sawm jiġi ddedikat lil Xica u lill-konsorti tiegħu Parvati.<ref>{{Ċita web|url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/somvar-vrat-monday-fast|titlu=Somvar Vrat - Procedure, Mantras and Significance of Monday Fast|sit=Eshwar Bhakti|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/shravan-somvar-vrat-monday-fast|titlu=Shravan Somvar Vrat - Procedure, Mantras for Shravan Monday fasting|sit=Eshwar Bhakti|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> === [[Iżlam]] === Fl-Iżlam, it-Tnejn huwa wieħed mill-jiem fil-ġimgħa li fih il-Musulmani jiġu mħeġġin jagħmlu sawm volontarju; il-jum l-ieħor huwa nhar ta' [[Il-Ħamis|Ħamis]].<ref>{{Ċita web|url=https://islamqa.info/|titlu=Fasting Six Days of Shawwal on Mondays and Thursdays - Islam Question & Answer|sit=Islam-QA|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Hemm għadd ta' [[Ħadit]] li jirrakkontaw li [[Muħammed]] osserva s-sawm f'dawn il-jiem. Skont l-istess Ħadit, Muħammed twieled it-Tnejn. Jiġi rrakkontat ukoll li ngħata l-ewwel rivelazzjoni tiegħu (li iktar 'il quddiem saret il-[[Koran]]) it-Tnejn.<ref>{{Ċita web|url=https://www.abuaminaelias.com/dailyhadithonline/2019/04/15/fast-monday-three-per-month/|titlu=Hadith on Siyam: Fasting on Monday, three days a month|kunjom=Elias|isem=Abu Amina|data=2019-04-15|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> === [[Ġudaiżmu]] === Fil-Ġudaiżmu, it-Tnejn jitqies bħala jum tajjeb għas-sawm. Fil-Ġudaiżmu, parti żgħira mill-''Parashah'' ta' kull ġimgħa fit-Torah tinqara fil-pubbliku nhar ta' Tnejn u ta' Ħamis filgħodu, bħala suppliment għall-qari tas-[[Is-Sibt|Sibt]]). Jingħad talb penitenzjali speċjali nhar ta' Tnejn sakemm ma jkunx hemm okkażjoni speċjali ta' ferħ li tikkanċellahom. Skont il-Mixna u t-Talmud, dawn it-tradizzjonijiet isiru t-Tnejn u l-Ħamis peress li huma l-"jiem tas-suq" meta n-nies kienu jinġabru mill-irħula fil-belt. Teżisti wkoll tradizzjoni fost il-[[Lhud]] Axkenażi li jsumu b'mod volontarju fl-ewwel Tnejn, Tlieta u Ħamis konsekuttivi tax-xahar Ebrajk u din hija prevalenti fost l-ultra-Ortodossi. Bl-Ebrajk, it-Tnejn jissejjaħ "Yom Shení", li litteralment ifisser it-"Tieni Jum", skont ir-referenza Bibblika tas-''Sabbath'' bħala s-"Seba' Jum" u t-tradizzjoni li dak il-jum ikun is-Sibt. Ġie stabbilit li r-rabta fonetika u kulturali bejn il-[[pjaneta]] [[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]], is-Sibt u s-''Sabbath'' oriġinat mill-[[Mesopotamja]] tal-qedem.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Zafran|isem1=Eric|data=1979|titlu=Saturn and the Jews|url=https://www.jstor.org/stable/751082|rivista=Journal of the Warburg and Courtauld Institutes|volum=42|paġni=16–27}}</ref> == Referenzi kulturali == [[Stampa:PostcardMondayMorningInNewYorkCity1907.jpg|daqsminuri|Din il-kartolina postali ntbagħtet fl-1907 bil-kitba "Monday Morning in N. Y. City" (it-Tnejn Filgħodu fil-[[Belt ta' New York]]), u tirrifletti t-tradizzjoni tat-Tnejn bħala jum għall-ħasil tal-ħwejjeġ.]] Għadd ta' kanzunetti popolari fil-kultura tal-Punent spiss jiddeskrivu t-Tnejn bħala jum ta' depressjoni, ansjetà, nuqqas ta' motivazzjoni, isterija jew melankonija, l-iktar minħabba l-assoċjazzjoni mal-ewwel jum tal-ġimgħa tax-xogħol. It-Tnejn spiss jitqies bħala jum ta' buri u xorti ħażina, speċjalment għal bosta persuni fis-snin tal-iskola, li jkollhom imorru lura l-iskola kull nhar ta' Tnejn wara li ma jkollhomx skola s-Sibt u l-Ħadd, u b'hekk ġieli jispiċċaw jobogħdu t-Tnejn. Pereżempju, "Monday, Monday" (1966) ta' Mamas & the Papas; "Rainy Days and Mondays" (1971) tal-Carpenters; Monday, Monday, Monday (2002) ta' Tegan u Sara; u "Manic Monday" (1986) tal-Bangles (miktuba minn [[Prince]]). Hemm grupp [[Mużika|mużikali]] jismu Happy Mondays u grupp pop-punk Amerikan jismu Hey Monday. Il-karattru popolari tal-cartoons Garfield ta' Jim Davis huwa magħruf sew li jobgħod nhar ta' Tnejn, u spiss jirrepeti l-frażi "Jien nobgħod nhar ta' Tnejn".<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Carvel|isem=John|kunjom2=editor|isem2=social affairs|data=2005-08-26|titlu=Monday is most common day for suicide|url=https://www.theguardian.com/society/2005/aug/26/health.medicineandhealth1|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Fir-[[Renju Unit]], iktar nies jikkommettu [[suwiċidju]] fl-Ingilterra u f'Wales nhar ta' Tnejn milli f'jiem oħra tal-ġimgħa. Fir-Renju Unit ukoll, iktar nies inġenerali ma jidħlux ix-xogħol nhar ta' Tnejn minħabba mard.<ref>{{Ċita web|url=https://www.techrepublic.com/article/monday-pwc-consultings-new-name-creates-controversy-cackles/|titlu=Monday: PwC Consulting's new name creates controversy, cackles|kunjom=beth.blakely-cnet|data=2002-07-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> F'Lulju 2002, id-ditta tal-konsulenzi PricewaterhouseCoopers ħabbret li kienet se ssemmi l-prattika tal-konsulenzi tagħha bħala "Monday", u nefqet $110 miljun is-sena ta' wara biex tistabbilixxi d-ditta. Meta l-IBM akkwistat il-konsulenza 3 xhur wara, iddeċidiet li ma żżommx dak l-isem il-ġdid. F'Ottubru 2022, il-Guinness World Records ħabbru fuq [[Twitter]] li t-Tnejn huwa l-Agħar Jum tal-Ġimgħa, għalkemm mhux kulħadd qabel ma' dan il-ħsieb.<ref>{{Ċita web|url=https://x.com/GWR/status/1581920448555544576|titlu=we're officially giving monday the record of the worst day of the week|kunjom=Guinness World Records [@GWR]|data-aċċess=2026-10-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://indianexpress.com/article/trending/trending-globally/guinness-world-records-declares-monday-the-worst-day-of-the-week-8216322/|titlu=Guinness World Records declares Monday the worst day of the week. Netizens react|data=2022-10-18|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Riċerka li saret fir-Renju Unit fl-2006 sabet li attakki tal-[[qalb]] serji għandhom iktar probabbiltà li jseħħu nhar ta' Tnejn, meta mqabbel ma' jiem oħra tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/behind-the-headlines/heart-attack-monday|titlu=Why are serious heart attacks more likely on a Monday?|sit=British Heart Foundation|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> == Jiem importanti == * Big Monday (it-Tnejn il-Kbir): sensiela televiżiva sportiva Amerikana f'ħin reali; * Black Monday (it-Tnejn l-Iswed); jum li matulu jkun hemm skontijiet kbar; * Blue Monday (it-Tnejn il-Blu): jingħad li huwa l-iżjed jum ta' dieqa fis-sena; * it-Tnejn tat-Tniebri; * it-Tnejn Ċibernetiku: it-Tnejn ta' wara l-btala ta' Thanksgiving; * it-Tnejn tal-Għid, magħruf ukoll bħala t-Tnejn Imdawwal; * it-Tnejn ta' Handsel: ċelebrazzjoni tradizzjonali Skoċċiża; * Lundi Gras: jum b'avvenimenti ta' qabel Mardi Gras; * Mad Monday: jum li fih isiru ċ-ċelebrazzjonijiet ta' wara l-futbol Awstraljan; * Miracle Monday: ktieb ta' Elliot S. Maggin; * Plough Monday (it-Tnejn tal-Ħart): il-bidu tradizzjonali Ingliż tas-sena agrikola; * it-Tnejn ta' qabel l-Erbgħa tat-Tniebri; * it-Tnejn Imxarrab: ċelebrazzjoni li ssir it-Tnejn tal-Għid fil-[[Polonja]] u fl-[[Ewropa]] Ċentrali; * it-Tnejn ta' Pentekoste: ċelebrazzjoni tal-jum ta' wara Pentekoste. == Referenzi == [[Kategorija:Ġranet]] gl59z5b4ujjsn5d6cdm31vadrlx7bbx Il-Ħadd 0 34690 332723 2026-10-11T16:09:44Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 332723 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Pierre-Le-Moyne-De-l'art-de-regner MGG 0910.tif|daqsminuri|''Sol Iustitiae (Xemx tal-Ġustizzja)'', li oriġinat mill-Bibbja Ġudeo-Kristjana, Malachi 4:2. Ta' Albrecht Dürer, għall-ħabta tal-1499-1500.]] '''Il-Ħadd''' (bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''dies solis''; li tfisser "jum ix-[[xemx]]") huwa l-jum tal-ġimgħa bejn [[is-Sibt]] u t-[[It-Tnejn|Tnejn]]. Il-Ħadd huwa jum ta' mistrieħ fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent u jagħmel parti minn tmiem il-ġimgħa. F'xi pajjiżi [[Għarab]], il-Ħadd huwa jum normali tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thenationalnews.com/mena/2021/12/07/when-is-the-weekend-in-the-arab-world/|titlu=Which countries have a Friday-Saturday weekend?|kunjom=National|isem=The|sit=The National|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Għall-biċċa l-kbira tal-[[Kristjani]], il-Ħadd jiġi osservat bħala jum ta' qima u ta' mistrieħ, peress li jitqies bħala l-Jum tal-Mulej<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Sunday-day-of-week|titlu=Sunday {{!}} Rest, Worship, Reflection {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> u l-jum meta [[Ġesù|Kristu]] rxoxta; fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], fil-[[Kanada]], fil-[[Ġappun]], kif ukoll f'partijiet tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]], il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita aħbar|data=2019-08-18|titlu=Sunday Vs Monday: Which day do you consider the start of the week?|url=https://www.abc.net.au/news/2019-08-18/which-day-do-you-consider-the-start-of-the-week/11346348|lingwa=en-AU|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Skont il-kalendarju [[Iżlam|Iżlamiku]], il-kalendarju [[Ebrajk]] u l-kalendarji tradizzjonali (inkluż il-kalendarji Kristjani), il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa; il-Kristjani Quaker isejħu l-Ħadd bħala "l-ewwel jum" f'konformità max-xhieda tagħhom ta' sempliċità.<ref>Lapsansky, Emma Jones (26 January 2003). ''Quaker Aesthetics: Reflections on a Quaker Ethic in American Design and Consumption, 1720-1920''. University of Pennsylvania Press. p.&#x20;65. ISBN&#x20;<bdi>978-0-8122-3692-7</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James)/Matthew|titlu=Bible (King James)/Matthew - Wikisource, the free online library|sit=en.wikisource.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Skont l-istandard tal-Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Istandardizzazzjoni ISO 8601 il-Ħadd huwa s-seba' jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en|titlu=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules|sit=www.iso.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.npl.co.uk:80/science-technology/time-frequency/time/faqs/which-is-the-first-day-of-the-week-and-which-is-week-1-of-the-year-(faq-time)|titlu=Which is the first day of the week? And which is week 1 of the year? (FAQ - Time) : FAQs : Reference : National Physical Laboratory|sit=www.npl.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> == [[Etimoloġija]] == [[Stampa:Máni and Sól by Lorenz Frølich.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni ta' Máni, il-Qamar ippersonifikat, u oħtu Sól, ix-xemx ippersonifikata, mill-mitoloġija Nordika (1895) ta' Lorenz Frølich.]] Bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], isem il-jum (''Sunday'') ifisser litteralment il-jum tax-xemx, u dan l-isem oriġina mis-sistema tat-tismija [[Astronomija|astronomika]] tradizzjonali għall-jiem tal-ġimgħa. Din is-sistema x'aktarx li oriġinat fl-Imperu Neo-Babiloniż matul l-eżilju tal-Lhud fil-[[Babilonja]], għalkemm l-ewwel evidenza diretta ta' dan tmur lura għall-[[Imperu Ruman]]. L-ordni ġie spjegat fl-astroloġija Ellenistika bħala li għandu rabta mas-sigħat planetarji. Kull waħda mis-sigħat tal-jum ġiet assenjata għal waħda mis-seba' [[Pjaneta|pjaneti]] klassiċi – [[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]], [[Ġove (pjaneta)|Ġove]], [[Marte (pjaneta)|Marte]], ix-Xemx, [[Venere (pjaneta)|Venere]], [[Merkurju (pjaneta)|Merkurju]] u l-[[Qamar]] – u l-pjaneta tal-ewwel siegħa ta' kull jum tat isimha lil dak il-jum. L-ismijiet astronomiċi tal-jiem tal-ġimgħa nfirxu madwar l-[[Ewropa]], inkluż fost il-popli Ġermaniċi. L-ismijiet tal-Ħadd u tat-Tnejn ġew tradotti għall-[[Kelma|kelmiet]] [[Lingwi Ġermaniċi|Ġermaniċi]] korrispondenti, u b'hekk ''dies Solis'' saret "il-Ħadd". Il-jiem l-oħra ħadu l-ismijiet tad-divinitajiet Ġermaniċi korrispondenti. In-nom Ingliż ''Sunday'' oriġina xi żmien qabel l-1250 minn ''sunedai'', mill-Ingliż Antik (qabel is-700) ''Sunnandæg'', li litteralment tfisser "jum ix-xemx". Dan it-terminu huwa simili f'[[Lingwa|lingwi]] Ġermaniċi oħra, inkluż bil-Friżjan Antik: ''sunnandei'', bis-Sassonu Antik: ''sunnundag'', bl-Olandiż Nofsani: ''sonnendach'' (bl-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]] modern: ''zondag''), bil-Ġermaniż Għoli Antik: ''sunnun tag'' (bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] modern: ''Sonntag''), u bin-Nordiku Antik: ''sunnudagr'' (bid-[[Lingwa Daniża|Daniż]] u bin-[[Lingwa Norveġiża|Norveġiż]]: ''søndag'', bl-[[Lingwa Iżlandiża|Iżlandiż]]: ''sunnudagur'' u bl-[[Lingwa Żvediża|Iżvediż]]: ''söndag''). It-terminu Ġermaniku huwa interpretazzjoni tal-Latin ''dies solis'' ("jum ix-xemx"), li hija [[traduzzjoni]] tal-[[Lingwa Griega antika|Grieg Antik]], Ἥλίου ημέρα" (''Hēlíou hēméra'').<ref>Barnhart (1995:778).</ref> Fil-biċċa l-kbira tal-lingwi [[Indja|Indjani]], il-kelma għall-Ħadd oriġinat mis-Sanskritu, ''Ravivāra'' jew ''Adityavāra'' — ''vāra'' tfisser jum u ''Aditya'' u ''Ravi'' t-tnejn huma ismijiet ta' Surya, ix-xemx u d-divinità solari. Ravivāra huwa l-ewwel jum kkwotat fil-Jyotisha, u dan jipprovdi r-raġunament loġiku tat-tismija tal-jiem tal-ġimgħa. Fil-kalendarju solari [[Tajlandja|Tajlandiż]], l-isem ("Waan Arthit") oriġina minn Aditya, u l-[[lewn]] assoċjat huwa l-[[aħmar]]. Fil-biċċa l-kbira tal-[[lingwi Slavi]] għajr ir-[[Lingwa Russa|Russu]], il-kliem għall-Ħadd jirriflettu l-kmandament Kristjan biex wieħed ma jaħdimx il-Ħadd. L-ismijiet bil-Belarussu: {{lang|be|нядзеля}} ({{transliteration|be|nyadzelya}}), bil-Bulgaru: {{lang|bg|неделя}} ({{transliteration|bg|nedelya}}), bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]], bil-Bożnijaku u bis-Serbjan: ''nedjelja'' / {{lang|sr|недеља}}, biċ-Ċek: ''neděle'', bil-[[Lingwa Maċedonjana|Maċedonjan]]: {{lang|mk|недела}} ({{transliteration|mk|nedela}}), bil-Pollakk: ''niedziela'', bis-Slovakk: ''nedeľa'', bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''nedelja'' u bl-Ukren: {{lang|uk|неділя}} ({{transliteration|uk|nedilya}}) kollha ġejjin mill-istess nisel u litteralment ifissru "l-ebda xogħol" jew "il-jum mingħajr xogħol". Bir-Russu, il-kelma għall-Ħadd hija {{lang|ru|Воскресенье}} ({{transliteration|ru|Voskreseniye}}) li tfisser "irxoxtar" (jiġifieri l-jum tal-ġimgħa li jfakkar l-irxoxtar ta' Ġesù Kristu).<ref>{{Ċita web|url=https://seminarzkr.narod.ru/kalendar/pages/01_mir/pr_00_nedelja.html|titlu=Календарь - Месяцеслов – Декабрь|sit=seminarzkr.narod.ru|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Bir-Russu Antik, il-Ħadd kien jissejjaħ ukoll {{lang|ru|неделя}} ({{transliteration|ru|nedelya}}), "il-jum ħieles", jew "il-jum mingħajr xogħol", iżda bil-lingwa kontemporanja din il-kelma tfisser "ġimgħa". Il-kelma bil-Grieg Modern għall-Ħadd, {{langx|el|Κυριακή|label=none|italic=yes}}, oriġinat minn {{langx|el|Κύριος|label=none|italic=yes}} (Kyrios, Mulej) ukoll, minħabba t-tifsira liturġika tagħha bħala l-jum li jfakkar l-irxoxtar ta' Ġesù Kristu jew il-Jum tal-Mulej. L-isem huwa simili bil-[[lingwi Rumanzi]]. Bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]], il-Ħadd jissejjaħ {{lang|it|domenica}}, li tfisser ukoll "Jum il-Mulej" (mil-Latin: {{lang|la|Dies Dominica}}). Wieħed isib ismijiet simili bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], fejn l-isem huwa {{lang|fr|dimanche}}, kif ukoll bir-[[Lingwa Rumena|Rumen]] {{lang|ro|duminică}}, u bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] u bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]], {{lang|es|domingo}}. Biċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]], bil-[[Lingwa Koreana|Korean]] u bil-[[Lingwa Ġappuniża|Ġappuniż]], il-Ħadd jissejjaħ {{lang|zh|星期日}} ({{transliteration|zh|Xīng qī rì}}), {{lang|ko|일요일}} ({{transliteration|ko|Il-yo-Il}}) u {{lang|ja|日曜日}} ({{transliteration|ja|Nichiyōbi}}) rispettivament, li kollha jfissru "il-jum tax-xemx tal-ġimgħa". Il-kelma bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] għall-Ħadd hija {{lang|ar|الأحد|rtl=yes}} ({{transliteration|ar|Al-Ahad}}), li tfisser "l-ewwel". Normalment l-isem jintuża flimkien mal-kelma {{lang|ar|يوم|rtl=yes}} ({{transliteration|ar|Yawm}}), li tfisser "jum". Il-kelma [[Lingwa Latvjana|Latvjana]] għall-Ħadd hija ''svētdiena'', li litteralment tfisser "jum qaddis", filwaqt li l-kelma [[Lingwa Litwana|Litwana]] hija ''sekmadienis'' (< ''sekma'' "seba'" + ''diena'' "jum"). Il-kelma oriġinali antika ''sekmas'' (maskil), ''sekma'' (femminil), ġiet sostitwita b'''septintas'' (''septinta'') fil-Litwan kontemporanju. == Pożizzjoni fil-ġimgħa == === ISO 8601 === The international standard ISO 8601 for representation of dates and times states that Sunday is the seventh and last day of the week. This method of representing dates and times unambiguously was first published in 1988. === Kultura u lingwi === In the Judaic, Christian, and most Islamic traditions, Sunday has been considered the first day of the week. A number of languages express this position either by the name of the day or by the naming of the other days. In Hebrew it is called יום ראשון ''yom rishon'', in Arabic الأحد ''al-ahad'', in Persian and related languages یکشنبه ''yek-shanbe'', all meaning "first". In Greek, the names of the days Monday, Tuesday, Wednesday, and Thursday ({{langx|el|Δευτέρα}}, {{langx|el|Τρίτη}}, {{langx|el|Τετάρτη}}, and {{langx|el|Πέμπτη}}) mean "second", "third", "fourth", and "fifth", respectively. This leaves Sunday in the first position of the week count. Similarly in Portuguese, where the days from Monday to Friday are counted as "segunda-feira", "terça-feira", "quarta-feira", "quinta-feira" and "sexta-feira". In Vietnamese, the working days in the week are named as: ''Thứ Hai'' (Second), ''Thứ Ba'' (Third), ''Thứ Tư'' (Fourth), ''Thứ Năm'' (Fifth), ''Thứ Sáu'' (Sixth), and ''Thứ Bảy'' (Seventh). Sunday is called "Chủ Nhật"(chữ Hán: 主日) meaning "Lord's Day". Some colloquial text in the south of Vietnam and from the church may use a different reading of "Chúa Nhật". In contemporary Vietnamese, "Chúa" means God or Lord and "Chủ" means own. The week still runs from Monday to Sunday. In German, Wednesday is called ''Mittwoch'', literally "mid-week", implying the week runs from Sunday to Saturday. In the Yoruba culture of West Africa, Sunday is called ''Oj̣ó ̣Aikú''. Ojó Aiku is the day that begins a new week known as "Day of Rest". It is the day Orunmila, the convener of Ifá to earth, buried the mother of Esu Odara and his wife, Imi. Since that occurrence, Yoruba people decided to refer to the day as ''Ojó Aiku.'' Slavic languages implicitly number Monday as day number one. {| class="wikitable" ! ![[Lingwa Pollakka|Pollakk]] !Slovakk !Ċek ![[Lingwa Ukrena|Ukren]] !Belarussu !Bulgaru ![[Lingwa Russa|Russu]] !Serbjan !Croatian !literal or derived meaning |- !It-Tnejn |poniedziałek |pondelok |pondělí |понеділок |панядзелак |понеделник |понедельник |ponedeljak / понедељак |ponedjeljak |(day) after not working |- !It-Tlieta |wtorek |utorok |úterý |вівторок |аўторак |вторник |вторник |utorak / уторак |utorak |second (day) |- !L-Erbgħa |środa |streda |středa |середа |серада |сряда |среда |sreda / среда |srijeda |middle (day) |- !Il-Ħamis |czwartek |štvrtok |čtvrtek |четвер |чацвер |четвъртък |четверг |četvrtak / четвртак |četvrtak |fourth (day) |- !Il-Ġimgħa |piątek |piatok |pátek |п'ятниця |пятніца |петък |пятница |petak / петак |petak |fifth (day) |- !Is-Sibt |sobota |sobota |sobota |субота |субота |събота |суббота |subota / субота |subota |sabbath |- !Il-Ħadd |niedziela |nedela |neděle |неділя |нядзеля |неделя |воскресенье |nedelja / недеља |nedjelja |not working (day) |} Russian ''воскресение'' (Sunday) means "resurrection". Hungarian ''szerda'' (Wednesday), ''csütörtök'' (Thursday), and ''péntek'' (Friday) are Slavic loanwords, so the correlation with "middle", "four", and "five" are not evident to Hungarian speakers. Hungarians use ''Vasárnap'' for Sunday, which means "market day". In the Maltese language, due to its Siculo-Arabic origin, Sunday is called ''Il-Ħadd'', a corruption of ''wieħed'', meaning "one". Monday is ''It-Tnejn'', meaning "two". Similarly, Tuesday is ''It-Tlieta'' (three), Wednesday is ''L-Erbgħa'' (four), and Thursday is ''Il-Ħamis'' (five). In Armenian, Monday is ''Yerkoushabti'', literally meaning "second day of the week", Tuesday ''Yerekshabti'' "third day", Wednesday ''Chorekshabti'' "fourth day", Thursday ''Hingshabti'' "fifth day". Saturday is ''Shabat'' coming from the word ''Sabbath'' or ''Shabbath'' in Hebrew, and ''Kiraki'', coming from the word ''Krak'', meaning "fire", is Sunday, referring to the sun as a fire. Apostle John, in Revelations 1:10, refers to the "Lord's Day", {{langx|el|Κυριακή ἡμέρα}} (''kyriakḗ hēmera''), that is, "the day of the Lord", possibly influencing the Armenian word for Sunday. In many European countries, calendars show Monday as the first day of the week, which follows the ISO 8601 standard. In the Persian calendar, used in Iran and Afghanistan, Sunday is the second day of the week. However, it is called "number one" as counting starts from zero; the first day - Saturday - is denoted as day zero. == Kristjaneżmu == === Użanzi Kristjani === The ancient Romans traditionally used the eight-day nundinal cycle, a market week, but in the time of Augustus in the 1st century AD, a seven-day week also came into use. In the gospels, the women are described as coming to the empty tomb "{{langx|grc|εις μια των σαββατων|label=none}}", which literally means "toward the first of the sabbath" and is often translated "on the first day of the week".<ref>Mattew 28:1, Mark 16:2.</ref> Justin Martyr, in the mid-2nd century, mentions "memoirs of the apostles" as being read on "the day called that of the sun" (Sunday) alongside the "writings of the prophets".<ref>Martyr, Justin, First Apology, 67.3.</ref> Some scholars believe this "was interpolated into his work at some later time". On 7 March 321, Constantine I, Rome's first Christian emperor, decreed that Sunday would be observed as the Roman day of rest:<ref>Zerubavel, Eviatar (1989). ''The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week''. University of Chicago Press. p.&#x20;45. ISBN&#x20;<bdi>9780226981659</bdi>.</ref><blockquote>On the venerable Day of the Sun let the magistrates and people residing in cities rest, and let all workshops be closed. In the country, however, persons engaged in agriculture may freely and lawfully continue their pursuits; because it often happens that another day is not so suitable for grain-sowing or vine-planting; lest by neglecting the proper moment for such operations the bounty of heaven should be lost.<ref>Philip Schaff, ''History of the Christian Church: Vol. II: From Constantine the Great to Gregory the Great A.D. 311–600'' ([[Belt ta' New York|New York]]: Charles Scribner, 1867) p. 380 note 1.</ref></blockquote>Despite the official adoption of Sunday as a day of rest by Constantine, the seven-day week and the nundinal cycle continued to be used side by side until at least the Calendar of 354 and probably later.<ref>{{Ċita web|url=https://www.tertullian.org/fathers/chronography_of_354_06_calendar.htm|titlu=The Chronography of 354 AD. Part 6: the calendar of Philocalus.  Inscriptiones Latinae Antiquissimae, Berlin (1893) pp.256-278|sit=www.tertullian.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> In 363, Canon 29 of the Council of Laodicea prohibited observance of the Jewish Sabbath (Saturday), and encouraged Christians to work on Saturday and rest on the Lord's Day (Sunday). The fact that the canon had to be issued at all is an indication that adoption of Constantine's decree of 321 was still not universal, not even among Christians. It also indicates that Jews were observing the Sabbath on Saturday.<ref>{{Ċita web|url=https://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf214.viii.vii.iii.xxxiv.html|titlu=Philip Schaff: NPNF2-14. The Seven Ecumenical Councils - Christian Classics Ethereal Library|sit=www.ccel.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> === Prattiki moderni === First-day Sabbatarians, including Christians of the Methodist, Baptist and Reformed (Presbyterian and Congregationalist) traditions, observe Sunday as the sabbath, a day devoted to the worship of God at church (the attendance of Sunday School, a service of worship in the morning and evening), as well as a day of rest, meaning that people are free from servile labour and should refrain from trading, buying and selling except when necessary.<ref>Heyck, Thomas (27 September 2013). ''A History of the Peoples of the British Isles: From 1688 to 1914''. Taylor & Francis. p.&#x20;251. ISBN&#x20;<bdi>9781134415205</bdi>.</ref><ref>Roth, Randolph A. (25 April 2002). ''The Democratic Dilemma: Religion, Reform, and the Social Order in the Connecticut River Valley of Vermont, 1791-1850''. Cambridge University Press. p.&#x20;171. ISBN&#x20;<bdi>9780521317733</bdi>.</ref> For most Christians the custom and obligation of Sunday rest is not as strict. A minority of Christians do not regard the day they attend church as important, so long as they attend. There is considerable variation in the observance of Sabbath rituals and restrictions, but some cessation of normal weekday activities is customary. Many Christians today observe Sunday as a day of church attendance. In Roman Catholic practice, on Sundays, church members "are bound to come together into one place so that, by hearing the word of God and taking part in the eucharist, they may call to mind the passion, the resurrection and the glorification of the Lord Jesus".<ref>Second Vatican Council, ''Sacrosanctum Concilium'', paragraph 106, published on 4 December 1963.</ref> Liturgically, Sunday begins on Saturday evening. The evening Mass on Saturday is liturgically a full Sunday Mass and fulfills the obligation of Sunday Mass attendance, and Vespers (evening prayer) on Saturday night is liturgically "first Vespers" of the Sunday. The same evening anticipation applies to other major solemnities and feasts, and is an echo of the Jewish practice of starting the new day at sunset. Those who work in the medical field, in law enforcement, and soldiers in a war zone are dispensed from the usual obligation to attend church on Sunday. They are encouraged to combine their work with attending religious services if possible. In the Eastern Orthodox Church, Sunday begins at the Little Entrance of Vespers (or All-Night Vigil) on Saturday evening and runs until "Vouchsafe, O Lord" (after the "prokeimenon") of Vespers on Sunday night. During this time, the dismissal at all services begin with the words, "May Christ our True God, who rose from the dead ...." Anyone who wishes to receive Holy Communion at Divine Liturgy on Sunday morning is required to attend Vespers the night before (see Eucharistic discipline). Among Orthodox Christians, Sunday is considered to be a "Little Pascha" (Easter), and because of the Paschal joy, the making of prostrations is forbidden, except in certain circumstances. Some languages lack separate words for "Saturday" and "Sabbath" (e.g. Italian, Portuguese). Outside the English-speaking world, ''Sabbath'' as a word, if it is used, refers to the Saturday, or the specific Jewish practices on it. Sunday is called the Lord's Day e.g. in Romance languages and Modern Greek. English-speaking Christians often refer to the Sunday as the Sabbath, other than Seventh-day Sabbatarians, a practice which, probably due to the international connections and the Latin tradition of the Roman Catholic Church, is more widespread among, but not limited to, Protestants. Quakers traditionally referred to Sunday as "First Day" eschewing the pagan origin of the English name, while referring to Saturday as the "Seventh day".<ref>{{Ċita web|url=https://iymc.org/calendarnames.html|titlu=Quaker Calendar Names, Iowa Yearly Meeting (Conservative)|sit=iymc.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Some Christian denominations, called "Seventh-day Sabbatarians", observe a Saturday Sabbath. Christians in the Seventh-day Adventist, Seventh Day Baptist, and Church of God (Seventh-Day) denominations, as well as many Messianic Jews, have maintained the practice of abstaining from work and gathering for worship on Saturdays (sunset to sunset) as did all of the followers of God in the Old Testament. == Mandaeiżmu == Il-Ħadd fil-Mandaeiżmu jissejjaħ ''Habshaba'' (''Habšaba''). Il-Mandaeani jagħmlu l-magħmudija komunali magħrufa bħala ''masbuta'' kull nhar ta' Ħadd.<ref>Buckley, Jorunn Jacobsen (2002). ''The Mandaeans: ancient texts and modern people''. New York: Oxford University Press. ISBN&#x20;<bdi>0-19-515385-5</bdi>. OCLC&#x20;65198443.</ref> == Okkorrenzi komuni == === Fil-gvern u fin-negozju === In the United States and Canada, most government offices are closed on both Saturday and Sunday. The practice of offices closing on Sunday in government and in some rural areas of the United States stem from a system of blue laws. Blue laws were established in the early puritan days, which forbade secular activities on Sunday and were rigidly enforced. Some public activities are still regulated by these blue laws in the 21st century. In 1985, twenty-two states in which religious fundamentalism remained strong maintained general restrictions on Sunday behavior. In Oklahoma, for example, it is stated: "Oklahoma's statutes state that "acts deemed useless and serious interruptions of the repose and religious liberty of the community," such as trades, manufacturing, mechanical employment, horse racing, and gaming are forbidden. Public selling of commodities other than necessary foods and drinks, medicine, ice, and surgical and burial equipment, and other necessities can legally be prohibited on Sunday. In Oklahoma, a fine not to exceed twenty-five dollars may be imposed on individuals for each offense." Because of these blue laws, many private sector retail businesses open later and close earlier on Sunday or do not open at all.<ref>{{Ċita web|url=https://www.okhistory.org/publications/enc/entry?entry=BL014|titlu=Blue Laws {{!}} Encyclopedia|kunjom=Society|isem=Oklahoma Historical|sit=Oklahoma Historical Society|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Many countries, particularly in Europe such as Sweden, France, Germany and Belgium, but also in other countries such as Peru, hold their national and local elections on a Sunday, either by law or by tradition. === Fix-xandir === Many American and British daily newspapers publish a larger edition on Sundays, which often includes color comic strips, a magazine, and a coupon section. Others only publish on a Sunday, or have a "sister paper" with a different masthead that only publishes on a Sunday. North American radio stations often play specialty radio shows such as Casey Kasem's countdown or other nationally syndicated radio shows that may differ from their regular weekly music patterns on Sunday morning or Sunday evening. In the United Kingdom, there is a Sunday tradition of chart shows on BBC Radio 1 and commercial radio; this originates in the broadcast of chart shows and other populist material on Sundays by Radio Luxembourg when the Reithian BBC's Sunday output consisted largely of solemn and religious programmes. The first Sunday chart show was broadcast on the Light Programme on 7 January 1962, which was considered a radical step at the time. BBC Radio 1's chart show moved to Fridays in July 2015 but a chart update on Sundays was launched in July 2019.<ref>{{Ċita aħbar|data=2015-03-24|titlu=Radio 1 chart show moving to Friday afternoons|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-32019327|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Period or older-skewing television dramas, such as ''Downton Abbey'', ''Call the Midwife'', ''Lark Rise to Candleford'' and ''Heartbeat'' are commonly shown on Sunday evenings in the UK; the first of these was ''Dr. Finlay's Casebook'' in the 1960s. Similarly, ''Antiques Roadshow'' has been shown on Sundays on BBC1 since 1979 and ''Last of the Summer Wine'' was shown on Sundays for many years until it ended in 2010. On Sundays, BBC Radio 2 plays music in styles which it once regularly played but which are now rarely heard on the station, with programmes such as ''Elaine Paige on Sunday'' and ''Sunday Night is Music Night'' although more contemporary styles now make up a higher percentage of the station's Sunday output than previously; for example, Kendrick Lamar received a Sunday-night play on the station in March 2022. Even younger-skewing media outlets sometimes skew older on Sundays within the terms of their own audience; for example, BBC Radio 1Xtra introduced an "Old Skool Sunday" schedule in the autumn of 2019. Many American, Australian and British television networks and stations also broadcast their political interview shows on Sunday mornings. === Fl-isport === [[Stampa:Eagles Howard and Thomas pointing.jpg|daqsminuri|Fl-Istati Uniti, il-logħbiet tal-Lega Nazzjonali tal-Futbol normalment jintlagħbu l-Ħadd.]] Major League Baseball usually schedules all Sunday games in the daytime except for the nationally televised ''Sunday Night Baseball'' matchup. Certain historically religious cities such as Boston and Baltimore among others will schedule games no earlier than 1:35 PM to ensure time for people who go to religious service in the morning can get to the game in time. In the United States, professional American football in the National Football League is usually played on Sunday, although Saturday (via ''Saturday Night Football''), Monday (via ''Monday Night Football''), and Thursday (via ''Thursday Night Football'' or Thanksgiving) see some professional games. College football usually occurs on Saturday, and high-school football tends to take place on Friday night or Saturday afternoon. In the UK, some club and Premier League football matches and tournaments usually take place on Sundays. Rugby matches and tournaments usually take place in club grounds or parks on Sunday mornings. It is not uncommon for church attendance to shift on days when a late morning or early afternoon game is anticipated by a local community. The Indian Premier League schedules two games on Saturdays and Sundays instead of one, also called Double-headers. One of the remains of religious segregation in the Netherlands is seen in amateur football: The Saturday-clubs are by and large Protestant Christian clubs, who were not allowed to play on Sunday. The Sunday-clubs were in general Catholic and working class clubs, whose players had to work on Saturday and therefore could only play on Sunday. In Ireland, Gaelic football and hurling matches are predominantly played on Sundays, with the first (previously second) and fourth (previously third) Sundays in September always playing host to the All-Ireland hurling and football championship finals, respectively. Professional golf tournaments traditionally end on Sunday. Traditionally, those in the United Kingdom ended on Saturday, but this changed some time ago; for example, the Open ran from Wednesday to Saturday up to 1979 but has run from Thursday to Sunday since 1980. In the United States and Canada, National Basketball Association and National Hockey League games, which are usually played at night during the week, are frequently played during daytime hours - often broadcast on national television. Most NASCAR Cup Series and IndyCar events are held on Sundays. Most Formula One World Championship races are likewise held on Sundays regardless of time zone/country, while MotoGP holds most races on Sundays, with Middle Eastern races being the exception on Saturday. All Formula One events and MotoGP events with Sunday races involve qualifying taking place on Saturday. == [[Astroloġija]] == Sunday is associated with the Sun and is symbolized by the symbol '''<big>☉</big>'''. == Jiem importanti == * {{Annotated link|Advent Sunday}} * {{Annotated link|Black Sunday (disambiguation)|Black Sunday}} * {{Annotated link|Bloody Sunday (disambiguation)|Bloody Sunday}} * {{Annotated link|Cold Sunday}} * {{anl|Easter Sunday}} * {{anl|Gaudete Sunday}} * {{Annotated link|Gloomy Sunday}} * {{anl|Fourth Sunday of Easter|Good Shepherd Sunday}} * {{anl|Laetare Sunday}} * {{anl|Octave of Easter|Low Sunday|aka=Octave of Easter, White Sunday, Quasimodo Sunday, Alb Sunday, Antipascha Sunday, and [[Divine Mercy Sunday]]}} * {{anl|Passion Sunday}}, the beginning of Passiontide (since 1970 for Roman Catholics in the ordinary form of the rite, the term remains only official among the greater title of the Palm Sunday, which used to be also the "2nd Sunday of Passiontide") * {{anl|Palm Sunday}} * {{Annotated link|Selection Sunday}} * Septuagesima, Sexagesima and Quinquagesima Sunday are the last three Sundays before Lent. ''Quinquagesima'' ("fiftieth"), is the fiftieth day before Easter, reckoning inclusively; but ''Sexagesima'' is not the sixtieth day and ''Septuagesima'' is not the seventieth but is the sixty-fourth day prior. The use of these terms was abandoned by the Catholic Church in the 1970 calendar reforms (the Sundays before Lent are now simply "Sundays in ordinary time" with no special status). However, their use is still continued in Lutheran tradition: for example, "Septuagesimae". * {{anl|Shavuot}} - the Jewish Pentecost, or 'Festival of Weeks'. For Karaite Jews it always falls on a Sunday. * {{anl|Stir-up Sunday}} * {{Annotated link|Super Bowl|Super Bowl Sunday}} * {{anl|Trinity Sunday}} * {{anl|Whitsun|aka=Whitsunday or White Sunday}} == Referenzi == qu73whubj0lv6yozux0j87tim4vl7d1 332725 332723 2026-10-11T16:36:35Z Trigcly 17859 /* ISO 8601 */ 332725 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Pierre-Le-Moyne-De-l'art-de-regner MGG 0910.tif|daqsminuri|''Sol Iustitiae (Xemx tal-Ġustizzja)'', li oriġinat mill-Bibbja Ġudeo-Kristjana, Malachi 4:2. Ta' Albrecht Dürer, għall-ħabta tal-1499-1500.]] '''Il-Ħadd''' (bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''dies solis''; li tfisser "jum ix-[[xemx]]") huwa l-jum tal-ġimgħa bejn [[is-Sibt]] u t-[[It-Tnejn|Tnejn]]. Il-Ħadd huwa jum ta' mistrieħ fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent u jagħmel parti minn tmiem il-ġimgħa. F'xi pajjiżi [[Għarab]], il-Ħadd huwa jum normali tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thenationalnews.com/mena/2021/12/07/when-is-the-weekend-in-the-arab-world/|titlu=Which countries have a Friday-Saturday weekend?|kunjom=National|isem=The|sit=The National|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Għall-biċċa l-kbira tal-[[Kristjani]], il-Ħadd jiġi osservat bħala jum ta' qima u ta' mistrieħ, peress li jitqies bħala l-Jum tal-Mulej<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Sunday-day-of-week|titlu=Sunday {{!}} Rest, Worship, Reflection {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> u l-jum meta [[Ġesù|Kristu]] rxoxta; fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], fil-[[Kanada]], fil-[[Ġappun]], kif ukoll f'partijiet tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]], il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita aħbar|data=2019-08-18|titlu=Sunday Vs Monday: Which day do you consider the start of the week?|url=https://www.abc.net.au/news/2019-08-18/which-day-do-you-consider-the-start-of-the-week/11346348|lingwa=en-AU|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Skont il-kalendarju [[Iżlam|Iżlamiku]], il-kalendarju [[Ebrajk]] u l-kalendarji tradizzjonali (inkluż il-kalendarji Kristjani), il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa; il-Kristjani Quaker isejħu l-Ħadd bħala "l-ewwel jum" f'konformità max-xhieda tagħhom ta' sempliċità.<ref>Lapsansky, Emma Jones (26 January 2003). ''Quaker Aesthetics: Reflections on a Quaker Ethic in American Design and Consumption, 1720-1920''. University of Pennsylvania Press. p.&#x20;65. ISBN&#x20;<bdi>978-0-8122-3692-7</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James)/Matthew|titlu=Bible (King James)/Matthew - Wikisource, the free online library|sit=en.wikisource.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Skont l-istandard tal-Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Istandardizzazzjoni ISO 8601 il-Ħadd huwa s-seba' jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en|titlu=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules|sit=www.iso.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.npl.co.uk:80/science-technology/time-frequency/time/faqs/which-is-the-first-day-of-the-week-and-which-is-week-1-of-the-year-(faq-time)|titlu=Which is the first day of the week? And which is week 1 of the year? (FAQ - Time) : FAQs : Reference : National Physical Laboratory|sit=www.npl.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> == [[Etimoloġija]] == [[Stampa:Máni and Sól by Lorenz Frølich.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni ta' Máni, il-Qamar ippersonifikat, u oħtu Sól, ix-xemx ippersonifikata, mill-mitoloġija Nordika (1895) ta' Lorenz Frølich.]] Bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], isem il-jum (''Sunday'') ifisser litteralment il-jum tax-xemx, u dan l-isem oriġina mis-sistema tat-tismija [[Astronomija|astronomika]] tradizzjonali għall-jiem tal-ġimgħa. Din is-sistema x'aktarx li oriġinat fl-Imperu Neo-Babiloniż matul l-eżilju tal-Lhud fil-[[Babilonja]], għalkemm l-ewwel evidenza diretta ta' dan tmur lura għall-[[Imperu Ruman]]. L-ordni ġie spjegat fl-astroloġija Ellenistika bħala li għandu rabta mas-sigħat planetarji. Kull waħda mis-sigħat tal-jum ġiet assenjata għal waħda mis-seba' [[Pjaneta|pjaneti]] klassiċi – [[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]], [[Ġove (pjaneta)|Ġove]], [[Marte (pjaneta)|Marte]], ix-Xemx, [[Venere (pjaneta)|Venere]], [[Merkurju (pjaneta)|Merkurju]] u l-[[Qamar]] – u l-pjaneta tal-ewwel siegħa ta' kull jum tat isimha lil dak il-jum. L-ismijiet astronomiċi tal-jiem tal-ġimgħa nfirxu madwar l-[[Ewropa]], inkluż fost il-popli Ġermaniċi. L-ismijiet tal-Ħadd u tat-Tnejn ġew tradotti għall-[[Kelma|kelmiet]] [[Lingwi Ġermaniċi|Ġermaniċi]] korrispondenti, u b'hekk ''dies Solis'' saret "il-Ħadd". Il-jiem l-oħra ħadu l-ismijiet tad-divinitajiet Ġermaniċi korrispondenti. In-nom Ingliż ''Sunday'' oriġina xi żmien qabel l-1250 minn ''sunedai'', mill-Ingliż Antik (qabel is-700) ''Sunnandæg'', li litteralment tfisser "jum ix-xemx". Dan it-terminu huwa simili f'[[Lingwa|lingwi]] Ġermaniċi oħra, inkluż bil-Friżjan Antik: ''sunnandei'', bis-Sassonu Antik: ''sunnundag'', bl-Olandiż Nofsani: ''sonnendach'' (bl-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]] modern: ''zondag''), bil-Ġermaniż Għoli Antik: ''sunnun tag'' (bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] modern: ''Sonntag''), u bin-Nordiku Antik: ''sunnudagr'' (bid-[[Lingwa Daniża|Daniż]] u bin-[[Lingwa Norveġiża|Norveġiż]]: ''søndag'', bl-[[Lingwa Iżlandiża|Iżlandiż]]: ''sunnudagur'' u bl-[[Lingwa Żvediża|Iżvediż]]: ''söndag''). It-terminu Ġermaniku huwa interpretazzjoni tal-Latin ''dies solis'' ("jum ix-xemx"), li hija [[traduzzjoni]] tal-[[Lingwa Griega antika|Grieg Antik]], Ἥλίου ημέρα" (''Hēlíou hēméra'').<ref>Barnhart (1995:778).</ref> Fil-biċċa l-kbira tal-lingwi [[Indja|Indjani]], il-kelma għall-Ħadd oriġinat mis-Sanskritu, ''Ravivāra'' jew ''Adityavāra'' — ''vāra'' tfisser jum u ''Aditya'' u ''Ravi'' t-tnejn huma ismijiet ta' Surya, ix-xemx u d-divinità solari. Ravivāra huwa l-ewwel jum kkwotat fil-Jyotisha, u dan jipprovdi r-raġunament loġiku tat-tismija tal-jiem tal-ġimgħa. Fil-kalendarju solari [[Tajlandja|Tajlandiż]], l-isem ("Waan Arthit") oriġina minn Aditya, u l-[[lewn]] assoċjat huwa l-[[aħmar]]. Fil-biċċa l-kbira tal-[[lingwi Slavi]] għajr ir-[[Lingwa Russa|Russu]], il-kliem għall-Ħadd jirriflettu l-kmandament Kristjan biex wieħed ma jaħdimx il-Ħadd. L-ismijiet bil-Belarussu: {{lang|be|нядзеля}} ({{transliteration|be|nyadzelya}}), bil-Bulgaru: {{lang|bg|неделя}} ({{transliteration|bg|nedelya}}), bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]], bil-Bożnijaku u bis-Serbjan: ''nedjelja'' / {{lang|sr|недеља}}, biċ-Ċek: ''neděle'', bil-[[Lingwa Maċedonjana|Maċedonjan]]: {{lang|mk|недела}} ({{transliteration|mk|nedela}}), bil-Pollakk: ''niedziela'', bis-Slovakk: ''nedeľa'', bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''nedelja'' u bl-Ukren: {{lang|uk|неділя}} ({{transliteration|uk|nedilya}}) kollha ġejjin mill-istess nisel u litteralment ifissru "l-ebda xogħol" jew "il-jum mingħajr xogħol". Bir-Russu, il-kelma għall-Ħadd hija {{lang|ru|Воскресенье}} ({{transliteration|ru|Voskreseniye}}) li tfisser "irxoxtar" (jiġifieri l-jum tal-ġimgħa li jfakkar l-irxoxtar ta' Ġesù Kristu).<ref>{{Ċita web|url=https://seminarzkr.narod.ru/kalendar/pages/01_mir/pr_00_nedelja.html|titlu=Календарь - Месяцеслов – Декабрь|sit=seminarzkr.narod.ru|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Bir-Russu Antik, il-Ħadd kien jissejjaħ ukoll {{lang|ru|неделя}} ({{transliteration|ru|nedelya}}), "il-jum ħieles", jew "il-jum mingħajr xogħol", iżda bil-lingwa kontemporanja din il-kelma tfisser "ġimgħa". Il-kelma bil-Grieg Modern għall-Ħadd, {{langx|el|Κυριακή|label=none|italic=yes}}, oriġinat minn {{langx|el|Κύριος|label=none|italic=yes}} (Kyrios, Mulej) ukoll, minħabba t-tifsira liturġika tagħha bħala l-jum li jfakkar l-irxoxtar ta' Ġesù Kristu jew il-Jum tal-Mulej. L-isem huwa simili bil-[[lingwi Rumanzi]]. Bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]], il-Ħadd jissejjaħ {{lang|it|domenica}}, li tfisser ukoll "Jum il-Mulej" (mil-Latin: {{lang|la|Dies Dominica}}). Wieħed isib ismijiet simili bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], fejn l-isem huwa {{lang|fr|dimanche}}, kif ukoll bir-[[Lingwa Rumena|Rumen]] {{lang|ro|duminică}}, u bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] u bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]], {{lang|es|domingo}}. Biċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]], bil-[[Lingwa Koreana|Korean]] u bil-[[Lingwa Ġappuniża|Ġappuniż]], il-Ħadd jissejjaħ {{lang|zh|星期日}} ({{transliteration|zh|Xīng qī rì}}), {{lang|ko|일요일}} ({{transliteration|ko|Il-yo-Il}}) u {{lang|ja|日曜日}} ({{transliteration|ja|Nichiyōbi}}) rispettivament, li kollha jfissru "il-jum tax-xemx tal-ġimgħa". Il-kelma bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] għall-Ħadd hija {{lang|ar|الأحد|rtl=yes}} ({{transliteration|ar|Al-Ahad}}), li tfisser "l-ewwel". Normalment l-isem jintuża flimkien mal-kelma {{lang|ar|يوم|rtl=yes}} ({{transliteration|ar|Yawm}}), li tfisser "jum". Il-kelma [[Lingwa Latvjana|Latvjana]] għall-Ħadd hija ''svētdiena'', li litteralment tfisser "jum qaddis", filwaqt li l-kelma [[Lingwa Litwana|Litwana]] hija ''sekmadienis'' (< ''sekma'' "seba'" + ''diena'' "jum"). Il-kelma oriġinali antika ''sekmas'' (maskil), ''sekma'' (femminil), ġiet sostitwita b'''septintas'' (''septinta'') fil-Litwan kontemporanju. == Pożizzjoni fil-ġimgħa == === ISO 8601 === L-istandard internazzjonali ISO 8601 għar-rappreżentazzjoni tad-dati u tal-ħinijiet jiddikjara li l-Ħadd huwa s-seba' jum u l-aħħar jum tal-ġimgħa. Dan il-metodu ta' rappreżentazzjoni tad-dati u tal-ħinijiet b'mod ċar ġie ppubblikat għall-ewwel darba fl-1988. === [[Kultura]] u lingwi === Fit-tradizzjonijiet tal-[[Ġudaiżmu]], tal-Kristjaneżmu u tal-biċċa l-kbira tal-[[Iżlam]], il-Ħadd jitqies bħala l-ewwel jum tal-ġimgħa. Għadd ta' lingwi jesprimu din il-pożizzjoni fl-isem stess tal-jum jew permezz tat-tismija tal-jiem l-oħra. Bl-Ebrajk il-Ħadd jissejjaħ יום ראשון ''yom rishon'', bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] الأحد ''al-ahad'', bil-[[Lingwa Persjana|Persjan]] u b'lingwi relatati یکشنبه ''yek-shanbe'', u kollha jfissru "l-ewwel". Bil-[[Lingwa Griega|Grieg]], l-ismijiet tal-jiem tat-Tnejn, tat-Tlieta, tal-Erbgħa u tal-Ħamis ifissru t-"tieni", it-"tielet", ir-"raba'", u l-"ħames", rispettivament. B'hekk il-Ħadd jinsab fl-ewwel pożizzjoni tal-għadd tal-ġimgħa. B'mod simili bil-Portugiż, fejn il-jiem mit-Tnejn sal-Ġimgħa jingħaddu bħala s-"segunda-feira", it-"terça-feira", il-"quarta-feira", il-"quinta-feira" u s-"sexta-feira". Bil-[[Lingwa Vjetnamiża|Vjetnamiż]], il-jiem tax-xogħol fil-ġimgħa jissejħu b'dan il-mod: ''Thứ Hai'' (it-Tieni), ''Thứ Ba'' (it-Tielet), ''Thứ Tư'' (ir-Raba'), ''Thứ Năm'' (il-Ħames), ''Thứ Sáu'' (is-Sitt), u ''Thứ Bảy'' (is-Seba'). Il-Ħadd jissejjaħ "Chủ Nhật"(chữ Hán: 主日) li jfisser il-"Jum tal-Mulej". Xi testi kollokjali fin-Nofsinhar tal-[[Vjetnam]] u tal-knisja jaf jużaw interpretazzjoni differenti ta' "Chúa Nhật". Bil-Vjetnamiż kontemporanju, "Chúa" tfisser Alla jew Mulej u "Chủ" tfisser "tiegħu stess". Il-ġimgħa xorta waħda hija mit-Tnejn sal-Ħadd. Bil-Ġermaniż, l-Erbgħa jissejjaħ ''Mittwoch'', li litteralment ifisser "nofs il-ġimgħa", u jimplika li l-ġimgħa tibda l-Ħadd u tispiċċa s-Sibt. Fil-kultura tal-Yoruba tal-Punent tal-[[Afrika]], il-Ħadd jissejjaħ ''Oj̣ó ̣Aikú''. Ojó Aiku huwa l-jum li jibda ġimgħa ġdida magħruf bħala l-"Jum tal-Mistrieħ". Huwa l-jum meta Orunmila, ir-rappreżentant ta' Ifá fuq l-art, difen lil omm Esu Odara u l-[[mara]] tiegħu, Imi. Minn meta seħħ dan, il-poplu Yoruba ddeċieda li jirreferi għal dan il-jum bħala ''Ojó Aiku.'' Il-lingwi Slavi b'mod impliċitu jsejħu t-Tnejn bħala l-ewwel jum. {| class="wikitable" ! ![[Lingwa Pollakka|Pollakk]] !Slovakk !Ċek ![[Lingwa Ukrena|Ukren]] !Belarussu !Bulgaru ![[Lingwa Russa|Russu]] !Serbjan !Croatian !literal or derived meaning |- !It-Tnejn |poniedziałek |pondelok |pondělí |понеділок |панядзелак |понеделник |понедельник |ponedeljak / понедељак |ponedjeljak |(day) after not working |- !It-Tlieta |wtorek |utorok |úterý |вівторок |аўторак |вторник |вторник |utorak / уторак |utorak |second (day) |- !L-Erbgħa |środa |streda |středa |середа |серада |сряда |среда |sreda / среда |srijeda |middle (day) |- !Il-Ħamis |czwartek |štvrtok |čtvrtek |четвер |чацвер |четвъртък |четверг |četvrtak / четвртак |četvrtak |fourth (day) |- !Il-Ġimgħa |piątek |piatok |pátek |п'ятниця |пятніца |петък |пятница |petak / петак |petak |fifth (day) |- !Is-Sibt |sobota |sobota |sobota |субота |субота |събота |суббота |subota / субота |subota |sabbath |- !Il-Ħadd |niedziela |nedela |neděle |неділя |нядзеля |неделя |воскресенье |nedelja / недеља |nedjelja |not working (day) |} Bir-Russu ''воскресение'' (il-Ħadd) ifisser "irxoxtar". Bl-[[Lingwa Ungeriża|Ungeriż]] ''szerda'' (l-Erbgħa), ''csütörtök'' (il-Ħamis), u ''péntek'' (il-Ġimgħa) huma kelmiet Slavi misselfa, għaldaqstant il-korrelazzjoni ma' "nofs", "erbgħa" u "ħamsa" mhijiex evidenti għall-kelliema Ungeriżi. L-Ungeriżi jużaw ''Vasárnap'' għall-Ħadd, li tfisser "jum is-suq". Bil-[[Lingwa Maltija|Malti]], minħabba l-oriġini tiegħu mill-Isqalli u mill-Għarbi, isem il-Ħadd oriġina minn ''wieħed''; it-Tnejn jiġi t-"tieni" jum, it-Tlieta jiġi t-tielet jum, l-Erbgħa jiġi r-raba' jum u l-Ħamis jiġi l-ħames jum. Bl-[[Lingwa Armena|Armen]], it-Tnejn huwa ''Yerkoushabti'', li litteralment ifisser it-"tieni jum tal-ġimgħa", it-Tlieta huwa''Yerekshabti'', jiġifieri t-"tielet jum", l-Erbgħa huwa ''Chorekshabti'', jiġifieri r-"raba' jum", il-Ħamis huwa ''Hingshabti'', il-"ħames jum". Is-Sibt huwa ''Shabat'' li oriġina mill-kelma ''Sabbath'' jew ''Shabbath'' bl-Ebrajk, u ''Kiraki'', li ġej mill-kelma ''Krak'', li tfisser "nar", hija l-Ħadd, u tirreferi għax-xemx bħala nar. [[San Ġwann Appostlu u Evanġelista|Ġwanni l-Appostlu]], fir-Rivelazzjonijiet 1:10, jirreferi għal "Jum il-Mulej" (''kyriakḗ hēmera''), jew il-"jum tal-Mulej", u dan jaf kellu influwenza fuq il-kelma Armena għall-Ħadd. F'bosta pajjiżi Ewropej, il-kalendarji juru t-Tnejn bħala l-ewwel jum tal-ġimgħa, skont l-istandard ISO 8601. Fil-kalendarju Persjan, li jintuża fl-[[Iran]] u fl-[[Afganistan]], il-Ħadd huwa t-tieni jum tal-ġimgħa. Madankollu, il-jum jissejjaħ "in-numru wieħed" peress li l-għadd jibda miż-żero; l-ewwel jum, is-Sibt, jitqies bħala l-jum żero. == Kristjaneżmu == === Użanzi Kristjani === The ancient Romans traditionally used the eight-day nundinal cycle, a market week, but in the time of Augustus in the 1st century AD, a seven-day week also came into use. In the gospels, the women are described as coming to the empty tomb "{{langx|grc|εις μια των σαββατων|label=none}}", which literally means "toward the first of the sabbath" and is often translated "on the first day of the week".<ref>Mattew 28:1, Mark 16:2.</ref> Justin Martyr, in the mid-2nd century, mentions "memoirs of the apostles" as being read on "the day called that of the sun" (Sunday) alongside the "writings of the prophets".<ref>Martyr, Justin, First Apology, 67.3.</ref> Some scholars believe this "was interpolated into his work at some later time". On 7 March 321, Constantine I, Rome's first Christian emperor, decreed that Sunday would be observed as the Roman day of rest:<ref>Zerubavel, Eviatar (1989). ''The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week''. University of Chicago Press. p.&#x20;45. ISBN&#x20;<bdi>9780226981659</bdi>.</ref><blockquote>On the venerable Day of the Sun let the magistrates and people residing in cities rest, and let all workshops be closed. In the country, however, persons engaged in agriculture may freely and lawfully continue their pursuits; because it often happens that another day is not so suitable for grain-sowing or vine-planting; lest by neglecting the proper moment for such operations the bounty of heaven should be lost.<ref>Philip Schaff, ''History of the Christian Church: Vol. II: From Constantine the Great to Gregory the Great A.D. 311–600'' ([[Belt ta' New York|New York]]: Charles Scribner, 1867) p. 380 note 1.</ref></blockquote>Despite the official adoption of Sunday as a day of rest by Constantine, the seven-day week and the nundinal cycle continued to be used side by side until at least the Calendar of 354 and probably later.<ref>{{Ċita web|url=https://www.tertullian.org/fathers/chronography_of_354_06_calendar.htm|titlu=The Chronography of 354 AD. Part 6: the calendar of Philocalus.  Inscriptiones Latinae Antiquissimae, Berlin (1893) pp.256-278|sit=www.tertullian.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> In 363, Canon 29 of the Council of Laodicea prohibited observance of the Jewish Sabbath (Saturday), and encouraged Christians to work on Saturday and rest on the Lord's Day (Sunday). The fact that the canon had to be issued at all is an indication that adoption of Constantine's decree of 321 was still not universal, not even among Christians. It also indicates that Jews were observing the Sabbath on Saturday.<ref>{{Ċita web|url=https://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf214.viii.vii.iii.xxxiv.html|titlu=Philip Schaff: NPNF2-14. The Seven Ecumenical Councils - Christian Classics Ethereal Library|sit=www.ccel.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> === Prattiki moderni === First-day Sabbatarians, including Christians of the Methodist, Baptist and Reformed (Presbyterian and Congregationalist) traditions, observe Sunday as the sabbath, a day devoted to the worship of God at church (the attendance of Sunday School, a service of worship in the morning and evening), as well as a day of rest, meaning that people are free from servile labour and should refrain from trading, buying and selling except when necessary.<ref>Heyck, Thomas (27 September 2013). ''A History of the Peoples of the British Isles: From 1688 to 1914''. Taylor & Francis. p.&#x20;251. ISBN&#x20;<bdi>9781134415205</bdi>.</ref><ref>Roth, Randolph A. (25 April 2002). ''The Democratic Dilemma: Religion, Reform, and the Social Order in the Connecticut River Valley of Vermont, 1791-1850''. Cambridge University Press. p.&#x20;171. ISBN&#x20;<bdi>9780521317733</bdi>.</ref> For most Christians the custom and obligation of Sunday rest is not as strict. A minority of Christians do not regard the day they attend church as important, so long as they attend. There is considerable variation in the observance of Sabbath rituals and restrictions, but some cessation of normal weekday activities is customary. Many Christians today observe Sunday as a day of church attendance. In Roman Catholic practice, on Sundays, church members "are bound to come together into one place so that, by hearing the word of God and taking part in the eucharist, they may call to mind the passion, the resurrection and the glorification of the Lord Jesus".<ref>Second Vatican Council, ''Sacrosanctum Concilium'', paragraph 106, published on 4 December 1963.</ref> Liturgically, Sunday begins on Saturday evening. The evening Mass on Saturday is liturgically a full Sunday Mass and fulfills the obligation of Sunday Mass attendance, and Vespers (evening prayer) on Saturday night is liturgically "first Vespers" of the Sunday. The same evening anticipation applies to other major solemnities and feasts, and is an echo of the Jewish practice of starting the new day at sunset. Those who work in the medical field, in law enforcement, and soldiers in a war zone are dispensed from the usual obligation to attend church on Sunday. They are encouraged to combine their work with attending religious services if possible. In the Eastern Orthodox Church, Sunday begins at the Little Entrance of Vespers (or All-Night Vigil) on Saturday evening and runs until "Vouchsafe, O Lord" (after the "prokeimenon") of Vespers on Sunday night. During this time, the dismissal at all services begin with the words, "May Christ our True God, who rose from the dead ...." Anyone who wishes to receive Holy Communion at Divine Liturgy on Sunday morning is required to attend Vespers the night before (see Eucharistic discipline). Among Orthodox Christians, Sunday is considered to be a "Little Pascha" (Easter), and because of the Paschal joy, the making of prostrations is forbidden, except in certain circumstances. Some languages lack separate words for "Saturday" and "Sabbath" (e.g. Italian, Portuguese). Outside the English-speaking world, ''Sabbath'' as a word, if it is used, refers to the Saturday, or the specific Jewish practices on it. Sunday is called the Lord's Day e.g. in Romance languages and Modern Greek. English-speaking Christians often refer to the Sunday as the Sabbath, other than Seventh-day Sabbatarians, a practice which, probably due to the international connections and the Latin tradition of the Roman Catholic Church, is more widespread among, but not limited to, Protestants. Quakers traditionally referred to Sunday as "First Day" eschewing the pagan origin of the English name, while referring to Saturday as the "Seventh day".<ref>{{Ċita web|url=https://iymc.org/calendarnames.html|titlu=Quaker Calendar Names, Iowa Yearly Meeting (Conservative)|sit=iymc.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Some Christian denominations, called "Seventh-day Sabbatarians", observe a Saturday Sabbath. Christians in the Seventh-day Adventist, Seventh Day Baptist, and Church of God (Seventh-Day) denominations, as well as many Messianic Jews, have maintained the practice of abstaining from work and gathering for worship on Saturdays (sunset to sunset) as did all of the followers of God in the Old Testament. == Mandaeiżmu == Il-Ħadd fil-Mandaeiżmu jissejjaħ ''Habshaba'' (''Habšaba''). Il-Mandaeani jagħmlu l-magħmudija komunali magħrufa bħala ''masbuta'' kull nhar ta' Ħadd.<ref>Buckley, Jorunn Jacobsen (2002). ''The Mandaeans: ancient texts and modern people''. New York: Oxford University Press. ISBN&#x20;<bdi>0-19-515385-5</bdi>. OCLC&#x20;65198443.</ref> == Okkorrenzi komuni == === Fil-gvern u fin-negozju === In the United States and Canada, most government offices are closed on both Saturday and Sunday. The practice of offices closing on Sunday in government and in some rural areas of the United States stem from a system of blue laws. Blue laws were established in the early puritan days, which forbade secular activities on Sunday and were rigidly enforced. Some public activities are still regulated by these blue laws in the 21st century. In 1985, twenty-two states in which religious fundamentalism remained strong maintained general restrictions on Sunday behavior. In Oklahoma, for example, it is stated: "Oklahoma's statutes state that "acts deemed useless and serious interruptions of the repose and religious liberty of the community," such as trades, manufacturing, mechanical employment, horse racing, and gaming are forbidden. Public selling of commodities other than necessary foods and drinks, medicine, ice, and surgical and burial equipment, and other necessities can legally be prohibited on Sunday. In Oklahoma, a fine not to exceed twenty-five dollars may be imposed on individuals for each offense." Because of these blue laws, many private sector retail businesses open later and close earlier on Sunday or do not open at all.<ref>{{Ċita web|url=https://www.okhistory.org/publications/enc/entry?entry=BL014|titlu=Blue Laws {{!}} Encyclopedia|kunjom=Society|isem=Oklahoma Historical|sit=Oklahoma Historical Society|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Many countries, particularly in Europe such as Sweden, France, Germany and Belgium, but also in other countries such as Peru, hold their national and local elections on a Sunday, either by law or by tradition. === Fix-xandir === Many American and British daily newspapers publish a larger edition on Sundays, which often includes color comic strips, a magazine, and a coupon section. Others only publish on a Sunday, or have a "sister paper" with a different masthead that only publishes on a Sunday. North American radio stations often play specialty radio shows such as Casey Kasem's countdown or other nationally syndicated radio shows that may differ from their regular weekly music patterns on Sunday morning or Sunday evening. In the United Kingdom, there is a Sunday tradition of chart shows on BBC Radio 1 and commercial radio; this originates in the broadcast of chart shows and other populist material on Sundays by Radio Luxembourg when the Reithian BBC's Sunday output consisted largely of solemn and religious programmes. The first Sunday chart show was broadcast on the Light Programme on 7 January 1962, which was considered a radical step at the time. BBC Radio 1's chart show moved to Fridays in July 2015 but a chart update on Sundays was launched in July 2019.<ref>{{Ċita aħbar|data=2015-03-24|titlu=Radio 1 chart show moving to Friday afternoons|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-32019327|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Period or older-skewing television dramas, such as ''Downton Abbey'', ''Call the Midwife'', ''Lark Rise to Candleford'' and ''Heartbeat'' are commonly shown on Sunday evenings in the UK; the first of these was ''Dr. Finlay's Casebook'' in the 1960s. Similarly, ''Antiques Roadshow'' has been shown on Sundays on BBC1 since 1979 and ''Last of the Summer Wine'' was shown on Sundays for many years until it ended in 2010. On Sundays, BBC Radio 2 plays music in styles which it once regularly played but which are now rarely heard on the station, with programmes such as ''Elaine Paige on Sunday'' and ''Sunday Night is Music Night'' although more contemporary styles now make up a higher percentage of the station's Sunday output than previously; for example, Kendrick Lamar received a Sunday-night play on the station in March 2022. Even younger-skewing media outlets sometimes skew older on Sundays within the terms of their own audience; for example, BBC Radio 1Xtra introduced an "Old Skool Sunday" schedule in the autumn of 2019. Many American, Australian and British television networks and stations also broadcast their political interview shows on Sunday mornings. === Fl-isport === [[Stampa:Eagles Howard and Thomas pointing.jpg|daqsminuri|Fl-Istati Uniti, il-logħbiet tal-Lega Nazzjonali tal-Futbol normalment jintlagħbu l-Ħadd.]] Major League Baseball usually schedules all Sunday games in the daytime except for the nationally televised ''Sunday Night Baseball'' matchup. Certain historically religious cities such as Boston and Baltimore among others will schedule games no earlier than 1:35 PM to ensure time for people who go to religious service in the morning can get to the game in time. In the United States, professional American football in the National Football League is usually played on Sunday, although Saturday (via ''Saturday Night Football''), Monday (via ''Monday Night Football''), and Thursday (via ''Thursday Night Football'' or Thanksgiving) see some professional games. College football usually occurs on Saturday, and high-school football tends to take place on Friday night or Saturday afternoon. In the UK, some club and Premier League football matches and tournaments usually take place on Sundays. Rugby matches and tournaments usually take place in club grounds or parks on Sunday mornings. It is not uncommon for church attendance to shift on days when a late morning or early afternoon game is anticipated by a local community. The Indian Premier League schedules two games on Saturdays and Sundays instead of one, also called Double-headers. One of the remains of religious segregation in the Netherlands is seen in amateur football: The Saturday-clubs are by and large Protestant Christian clubs, who were not allowed to play on Sunday. The Sunday-clubs were in general Catholic and working class clubs, whose players had to work on Saturday and therefore could only play on Sunday. In Ireland, Gaelic football and hurling matches are predominantly played on Sundays, with the first (previously second) and fourth (previously third) Sundays in September always playing host to the All-Ireland hurling and football championship finals, respectively. Professional golf tournaments traditionally end on Sunday. Traditionally, those in the United Kingdom ended on Saturday, but this changed some time ago; for example, the Open ran from Wednesday to Saturday up to 1979 but has run from Thursday to Sunday since 1980. In the United States and Canada, National Basketball Association and National Hockey League games, which are usually played at night during the week, are frequently played during daytime hours - often broadcast on national television. Most NASCAR Cup Series and IndyCar events are held on Sundays. Most Formula One World Championship races are likewise held on Sundays regardless of time zone/country, while MotoGP holds most races on Sundays, with Middle Eastern races being the exception on Saturday. All Formula One events and MotoGP events with Sunday races involve qualifying taking place on Saturday. == [[Astroloġija]] == Sunday is associated with the Sun and is symbolized by the symbol '''<big>☉</big>'''. == Jiem importanti == * {{Annotated link|Advent Sunday}} * {{Annotated link|Black Sunday (disambiguation)|Black Sunday}} * {{Annotated link|Bloody Sunday (disambiguation)|Bloody Sunday}} * {{Annotated link|Cold Sunday}} * {{anl|Easter Sunday}} * {{anl|Gaudete Sunday}} * {{Annotated link|Gloomy Sunday}} * {{anl|Fourth Sunday of Easter|Good Shepherd Sunday}} * {{anl|Laetare Sunday}} * {{anl|Octave of Easter|Low Sunday|aka=Octave of Easter, White Sunday, Quasimodo Sunday, Alb Sunday, Antipascha Sunday, and [[Divine Mercy Sunday]]}} * {{anl|Passion Sunday}}, the beginning of Passiontide (since 1970 for Roman Catholics in the ordinary form of the rite, the term remains only official among the greater title of the Palm Sunday, which used to be also the "2nd Sunday of Passiontide") * {{anl|Palm Sunday}} * {{Annotated link|Selection Sunday}} * Septuagesima, Sexagesima and Quinquagesima Sunday are the last three Sundays before Lent. ''Quinquagesima'' ("fiftieth"), is the fiftieth day before Easter, reckoning inclusively; but ''Sexagesima'' is not the sixtieth day and ''Septuagesima'' is not the seventieth but is the sixty-fourth day prior. The use of these terms was abandoned by the Catholic Church in the 1970 calendar reforms (the Sundays before Lent are now simply "Sundays in ordinary time" with no special status). However, their use is still continued in Lutheran tradition: for example, "Septuagesimae". * {{anl|Shavuot}} - the Jewish Pentecost, or 'Festival of Weeks'. For Karaite Jews it always falls on a Sunday. * {{anl|Stir-up Sunday}} * {{Annotated link|Super Bowl|Super Bowl Sunday}} * {{anl|Trinity Sunday}} * {{anl|Whitsun|aka=Whitsunday or White Sunday}} == Referenzi == 9qxvhfs1sfsbejaiwf1billw959fh6n 332726 332725 2026-10-11T16:40:54Z Trigcly 17859 /* Astroloġija */ 332726 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Pierre-Le-Moyne-De-l'art-de-regner MGG 0910.tif|daqsminuri|''Sol Iustitiae (Xemx tal-Ġustizzja)'', li oriġinat mill-Bibbja Ġudeo-Kristjana, Malachi 4:2. Ta' Albrecht Dürer, għall-ħabta tal-1499-1500.]] '''Il-Ħadd''' (bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''dies solis''; li tfisser "jum ix-[[xemx]]") huwa l-jum tal-ġimgħa bejn [[is-Sibt]] u t-[[It-Tnejn|Tnejn]]. Il-Ħadd huwa jum ta' mistrieħ fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent u jagħmel parti minn tmiem il-ġimgħa. F'xi pajjiżi [[Għarab]], il-Ħadd huwa jum normali tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thenationalnews.com/mena/2021/12/07/when-is-the-weekend-in-the-arab-world/|titlu=Which countries have a Friday-Saturday weekend?|kunjom=National|isem=The|sit=The National|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Għall-biċċa l-kbira tal-[[Kristjani]], il-Ħadd jiġi osservat bħala jum ta' qima u ta' mistrieħ, peress li jitqies bħala l-Jum tal-Mulej<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Sunday-day-of-week|titlu=Sunday {{!}} Rest, Worship, Reflection {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> u l-jum meta [[Ġesù|Kristu]] rxoxta; fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], fil-[[Kanada]], fil-[[Ġappun]], kif ukoll f'partijiet tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]], il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita aħbar|data=2019-08-18|titlu=Sunday Vs Monday: Which day do you consider the start of the week?|url=https://www.abc.net.au/news/2019-08-18/which-day-do-you-consider-the-start-of-the-week/11346348|lingwa=en-AU|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Skont il-kalendarju [[Iżlam|Iżlamiku]], il-kalendarju [[Ebrajk]] u l-kalendarji tradizzjonali (inkluż il-kalendarji Kristjani), il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa; il-Kristjani Quaker isejħu l-Ħadd bħala "l-ewwel jum" f'konformità max-xhieda tagħhom ta' sempliċità.<ref>Lapsansky, Emma Jones (26 January 2003). ''Quaker Aesthetics: Reflections on a Quaker Ethic in American Design and Consumption, 1720-1920''. University of Pennsylvania Press. p.&#x20;65. ISBN&#x20;<bdi>978-0-8122-3692-7</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James)/Matthew|titlu=Bible (King James)/Matthew - Wikisource, the free online library|sit=en.wikisource.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Skont l-istandard tal-Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Istandardizzazzjoni ISO 8601 il-Ħadd huwa s-seba' jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en|titlu=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules|sit=www.iso.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.npl.co.uk:80/science-technology/time-frequency/time/faqs/which-is-the-first-day-of-the-week-and-which-is-week-1-of-the-year-(faq-time)|titlu=Which is the first day of the week? And which is week 1 of the year? (FAQ - Time) : FAQs : Reference : National Physical Laboratory|sit=www.npl.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> == [[Etimoloġija]] == [[Stampa:Máni and Sól by Lorenz Frølich.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni ta' Máni, il-Qamar ippersonifikat, u oħtu Sól, ix-xemx ippersonifikata, mill-mitoloġija Nordika (1895) ta' Lorenz Frølich.]] Bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], isem il-jum (''Sunday'') ifisser litteralment il-jum tax-xemx, u dan l-isem oriġina mis-sistema tat-tismija [[Astronomija|astronomika]] tradizzjonali għall-jiem tal-ġimgħa. Din is-sistema x'aktarx li oriġinat fl-Imperu Neo-Babiloniż matul l-eżilju tal-Lhud fil-[[Babilonja]], għalkemm l-ewwel evidenza diretta ta' dan tmur lura għall-[[Imperu Ruman]]. L-ordni ġie spjegat fl-astroloġija Ellenistika bħala li għandu rabta mas-sigħat planetarji. Kull waħda mis-sigħat tal-jum ġiet assenjata għal waħda mis-seba' [[Pjaneta|pjaneti]] klassiċi – [[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]], [[Ġove (pjaneta)|Ġove]], [[Marte (pjaneta)|Marte]], ix-Xemx, [[Venere (pjaneta)|Venere]], [[Merkurju (pjaneta)|Merkurju]] u l-[[Qamar]] – u l-pjaneta tal-ewwel siegħa ta' kull jum tat isimha lil dak il-jum. L-ismijiet astronomiċi tal-jiem tal-ġimgħa nfirxu madwar l-[[Ewropa]], inkluż fost il-popli Ġermaniċi. L-ismijiet tal-Ħadd u tat-Tnejn ġew tradotti għall-[[Kelma|kelmiet]] [[Lingwi Ġermaniċi|Ġermaniċi]] korrispondenti, u b'hekk ''dies Solis'' saret "il-Ħadd". Il-jiem l-oħra ħadu l-ismijiet tad-divinitajiet Ġermaniċi korrispondenti. In-nom Ingliż ''Sunday'' oriġina xi żmien qabel l-1250 minn ''sunedai'', mill-Ingliż Antik (qabel is-700) ''Sunnandæg'', li litteralment tfisser "jum ix-xemx". Dan it-terminu huwa simili f'[[Lingwa|lingwi]] Ġermaniċi oħra, inkluż bil-Friżjan Antik: ''sunnandei'', bis-Sassonu Antik: ''sunnundag'', bl-Olandiż Nofsani: ''sonnendach'' (bl-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]] modern: ''zondag''), bil-Ġermaniż Għoli Antik: ''sunnun tag'' (bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] modern: ''Sonntag''), u bin-Nordiku Antik: ''sunnudagr'' (bid-[[Lingwa Daniża|Daniż]] u bin-[[Lingwa Norveġiża|Norveġiż]]: ''søndag'', bl-[[Lingwa Iżlandiża|Iżlandiż]]: ''sunnudagur'' u bl-[[Lingwa Żvediża|Iżvediż]]: ''söndag''). It-terminu Ġermaniku huwa interpretazzjoni tal-Latin ''dies solis'' ("jum ix-xemx"), li hija [[traduzzjoni]] tal-[[Lingwa Griega antika|Grieg Antik]], Ἥλίου ημέρα" (''Hēlíou hēméra'').<ref>Barnhart (1995:778).</ref> Fil-biċċa l-kbira tal-lingwi [[Indja|Indjani]], il-kelma għall-Ħadd oriġinat mis-Sanskritu, ''Ravivāra'' jew ''Adityavāra'' — ''vāra'' tfisser jum u ''Aditya'' u ''Ravi'' t-tnejn huma ismijiet ta' Surya, ix-xemx u d-divinità solari. Ravivāra huwa l-ewwel jum kkwotat fil-Jyotisha, u dan jipprovdi r-raġunament loġiku tat-tismija tal-jiem tal-ġimgħa. Fil-kalendarju solari [[Tajlandja|Tajlandiż]], l-isem ("Waan Arthit") oriġina minn Aditya, u l-[[lewn]] assoċjat huwa l-[[aħmar]]. Fil-biċċa l-kbira tal-[[lingwi Slavi]] għajr ir-[[Lingwa Russa|Russu]], il-kliem għall-Ħadd jirriflettu l-kmandament Kristjan biex wieħed ma jaħdimx il-Ħadd. L-ismijiet bil-Belarussu: {{lang|be|нядзеля}} ({{transliteration|be|nyadzelya}}), bil-Bulgaru: {{lang|bg|неделя}} ({{transliteration|bg|nedelya}}), bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]], bil-Bożnijaku u bis-Serbjan: ''nedjelja'' / {{lang|sr|недеља}}, biċ-Ċek: ''neděle'', bil-[[Lingwa Maċedonjana|Maċedonjan]]: {{lang|mk|недела}} ({{transliteration|mk|nedela}}), bil-Pollakk: ''niedziela'', bis-Slovakk: ''nedeľa'', bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''nedelja'' u bl-Ukren: {{lang|uk|неділя}} ({{transliteration|uk|nedilya}}) kollha ġejjin mill-istess nisel u litteralment ifissru "l-ebda xogħol" jew "il-jum mingħajr xogħol". Bir-Russu, il-kelma għall-Ħadd hija {{lang|ru|Воскресенье}} ({{transliteration|ru|Voskreseniye}}) li tfisser "irxoxtar" (jiġifieri l-jum tal-ġimgħa li jfakkar l-irxoxtar ta' Ġesù Kristu).<ref>{{Ċita web|url=https://seminarzkr.narod.ru/kalendar/pages/01_mir/pr_00_nedelja.html|titlu=Календарь - Месяцеслов – Декабрь|sit=seminarzkr.narod.ru|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Bir-Russu Antik, il-Ħadd kien jissejjaħ ukoll {{lang|ru|неделя}} ({{transliteration|ru|nedelya}}), "il-jum ħieles", jew "il-jum mingħajr xogħol", iżda bil-lingwa kontemporanja din il-kelma tfisser "ġimgħa". Il-kelma bil-Grieg Modern għall-Ħadd, {{langx|el|Κυριακή|label=none|italic=yes}}, oriġinat minn {{langx|el|Κύριος|label=none|italic=yes}} (Kyrios, Mulej) ukoll, minħabba t-tifsira liturġika tagħha bħala l-jum li jfakkar l-irxoxtar ta' Ġesù Kristu jew il-Jum tal-Mulej. L-isem huwa simili bil-[[lingwi Rumanzi]]. Bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]], il-Ħadd jissejjaħ {{lang|it|domenica}}, li tfisser ukoll "Jum il-Mulej" (mil-Latin: {{lang|la|Dies Dominica}}). Wieħed isib ismijiet simili bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], fejn l-isem huwa {{lang|fr|dimanche}}, kif ukoll bir-[[Lingwa Rumena|Rumen]] {{lang|ro|duminică}}, u bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] u bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]], {{lang|es|domingo}}. Biċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]], bil-[[Lingwa Koreana|Korean]] u bil-[[Lingwa Ġappuniża|Ġappuniż]], il-Ħadd jissejjaħ {{lang|zh|星期日}} ({{transliteration|zh|Xīng qī rì}}), {{lang|ko|일요일}} ({{transliteration|ko|Il-yo-Il}}) u {{lang|ja|日曜日}} ({{transliteration|ja|Nichiyōbi}}) rispettivament, li kollha jfissru "il-jum tax-xemx tal-ġimgħa". Il-kelma bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] għall-Ħadd hija {{lang|ar|الأحد|rtl=yes}} ({{transliteration|ar|Al-Ahad}}), li tfisser "l-ewwel". Normalment l-isem jintuża flimkien mal-kelma {{lang|ar|يوم|rtl=yes}} ({{transliteration|ar|Yawm}}), li tfisser "jum". Il-kelma [[Lingwa Latvjana|Latvjana]] għall-Ħadd hija ''svētdiena'', li litteralment tfisser "jum qaddis", filwaqt li l-kelma [[Lingwa Litwana|Litwana]] hija ''sekmadienis'' (< ''sekma'' "seba'" + ''diena'' "jum"). Il-kelma oriġinali antika ''sekmas'' (maskil), ''sekma'' (femminil), ġiet sostitwita b'''septintas'' (''septinta'') fil-Litwan kontemporanju. == Pożizzjoni fil-ġimgħa == === ISO 8601 === L-istandard internazzjonali ISO 8601 għar-rappreżentazzjoni tad-dati u tal-ħinijiet jiddikjara li l-Ħadd huwa s-seba' jum u l-aħħar jum tal-ġimgħa. Dan il-metodu ta' rappreżentazzjoni tad-dati u tal-ħinijiet b'mod ċar ġie ppubblikat għall-ewwel darba fl-1988. === [[Kultura]] u lingwi === Fit-tradizzjonijiet tal-[[Ġudaiżmu]], tal-Kristjaneżmu u tal-biċċa l-kbira tal-[[Iżlam]], il-Ħadd jitqies bħala l-ewwel jum tal-ġimgħa. Għadd ta' lingwi jesprimu din il-pożizzjoni fl-isem stess tal-jum jew permezz tat-tismija tal-jiem l-oħra. Bl-Ebrajk il-Ħadd jissejjaħ יום ראשון ''yom rishon'', bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] الأحد ''al-ahad'', bil-[[Lingwa Persjana|Persjan]] u b'lingwi relatati یکشنبه ''yek-shanbe'', u kollha jfissru "l-ewwel". Bil-[[Lingwa Griega|Grieg]], l-ismijiet tal-jiem tat-Tnejn, tat-Tlieta, tal-Erbgħa u tal-Ħamis ifissru t-"tieni", it-"tielet", ir-"raba'", u l-"ħames", rispettivament. B'hekk il-Ħadd jinsab fl-ewwel pożizzjoni tal-għadd tal-ġimgħa. B'mod simili bil-Portugiż, fejn il-jiem mit-Tnejn sal-Ġimgħa jingħaddu bħala s-"segunda-feira", it-"terça-feira", il-"quarta-feira", il-"quinta-feira" u s-"sexta-feira". Bil-[[Lingwa Vjetnamiża|Vjetnamiż]], il-jiem tax-xogħol fil-ġimgħa jissejħu b'dan il-mod: ''Thứ Hai'' (it-Tieni), ''Thứ Ba'' (it-Tielet), ''Thứ Tư'' (ir-Raba'), ''Thứ Năm'' (il-Ħames), ''Thứ Sáu'' (is-Sitt), u ''Thứ Bảy'' (is-Seba'). Il-Ħadd jissejjaħ "Chủ Nhật"(chữ Hán: 主日) li jfisser il-"Jum tal-Mulej". Xi testi kollokjali fin-Nofsinhar tal-[[Vjetnam]] u tal-knisja jaf jużaw interpretazzjoni differenti ta' "Chúa Nhật". Bil-Vjetnamiż kontemporanju, "Chúa" tfisser Alla jew Mulej u "Chủ" tfisser "tiegħu stess". Il-ġimgħa xorta waħda hija mit-Tnejn sal-Ħadd. Bil-Ġermaniż, l-Erbgħa jissejjaħ ''Mittwoch'', li litteralment ifisser "nofs il-ġimgħa", u jimplika li l-ġimgħa tibda l-Ħadd u tispiċċa s-Sibt. Fil-kultura tal-Yoruba tal-Punent tal-[[Afrika]], il-Ħadd jissejjaħ ''Oj̣ó ̣Aikú''. Ojó Aiku huwa l-jum li jibda ġimgħa ġdida magħruf bħala l-"Jum tal-Mistrieħ". Huwa l-jum meta Orunmila, ir-rappreżentant ta' Ifá fuq l-art, difen lil omm Esu Odara u l-[[mara]] tiegħu, Imi. Minn meta seħħ dan, il-poplu Yoruba ddeċieda li jirreferi għal dan il-jum bħala ''Ojó Aiku.'' Il-lingwi Slavi b'mod impliċitu jsejħu t-Tnejn bħala l-ewwel jum. {| class="wikitable" ! ![[Lingwa Pollakka|Pollakk]] !Slovakk !Ċek ![[Lingwa Ukrena|Ukren]] !Belarussu !Bulgaru ![[Lingwa Russa|Russu]] !Serbjan !Croatian !literal or derived meaning |- !It-Tnejn |poniedziałek |pondelok |pondělí |понеділок |панядзелак |понеделник |понедельник |ponedeljak / понедељак |ponedjeljak |(day) after not working |- !It-Tlieta |wtorek |utorok |úterý |вівторок |аўторак |вторник |вторник |utorak / уторак |utorak |second (day) |- !L-Erbgħa |środa |streda |středa |середа |серада |сряда |среда |sreda / среда |srijeda |middle (day) |- !Il-Ħamis |czwartek |štvrtok |čtvrtek |четвер |чацвер |четвъртък |четверг |četvrtak / четвртак |četvrtak |fourth (day) |- !Il-Ġimgħa |piątek |piatok |pátek |п'ятниця |пятніца |петък |пятница |petak / петак |petak |fifth (day) |- !Is-Sibt |sobota |sobota |sobota |субота |субота |събота |суббота |subota / субота |subota |sabbath |- !Il-Ħadd |niedziela |nedela |neděle |неділя |нядзеля |неделя |воскресенье |nedelja / недеља |nedjelja |not working (day) |} Bir-Russu ''воскресение'' (il-Ħadd) ifisser "irxoxtar". Bl-[[Lingwa Ungeriża|Ungeriż]] ''szerda'' (l-Erbgħa), ''csütörtök'' (il-Ħamis), u ''péntek'' (il-Ġimgħa) huma kelmiet Slavi misselfa, għaldaqstant il-korrelazzjoni ma' "nofs", "erbgħa" u "ħamsa" mhijiex evidenti għall-kelliema Ungeriżi. L-Ungeriżi jużaw ''Vasárnap'' għall-Ħadd, li tfisser "jum is-suq". Bil-[[Lingwa Maltija|Malti]], minħabba l-oriġini tiegħu mill-Isqalli u mill-Għarbi, isem il-Ħadd oriġina minn ''wieħed''; it-Tnejn jiġi t-"tieni" jum, it-Tlieta jiġi t-tielet jum, l-Erbgħa jiġi r-raba' jum u l-Ħamis jiġi l-ħames jum. Bl-[[Lingwa Armena|Armen]], it-Tnejn huwa ''Yerkoushabti'', li litteralment ifisser it-"tieni jum tal-ġimgħa", it-Tlieta huwa''Yerekshabti'', jiġifieri t-"tielet jum", l-Erbgħa huwa ''Chorekshabti'', jiġifieri r-"raba' jum", il-Ħamis huwa ''Hingshabti'', il-"ħames jum". Is-Sibt huwa ''Shabat'' li oriġina mill-kelma ''Sabbath'' jew ''Shabbath'' bl-Ebrajk, u ''Kiraki'', li ġej mill-kelma ''Krak'', li tfisser "nar", hija l-Ħadd, u tirreferi għax-xemx bħala nar. [[San Ġwann Appostlu u Evanġelista|Ġwanni l-Appostlu]], fir-Rivelazzjonijiet 1:10, jirreferi għal "Jum il-Mulej" (''kyriakḗ hēmera''), jew il-"jum tal-Mulej", u dan jaf kellu influwenza fuq il-kelma Armena għall-Ħadd. F'bosta pajjiżi Ewropej, il-kalendarji juru t-Tnejn bħala l-ewwel jum tal-ġimgħa, skont l-istandard ISO 8601. Fil-kalendarju Persjan, li jintuża fl-[[Iran]] u fl-[[Afganistan]], il-Ħadd huwa t-tieni jum tal-ġimgħa. Madankollu, il-jum jissejjaħ "in-numru wieħed" peress li l-għadd jibda miż-żero; l-ewwel jum, is-Sibt, jitqies bħala l-jum żero. == Kristjaneżmu == === Użanzi Kristjani === The ancient Romans traditionally used the eight-day nundinal cycle, a market week, but in the time of Augustus in the 1st century AD, a seven-day week also came into use. In the gospels, the women are described as coming to the empty tomb "{{langx|grc|εις μια των σαββατων|label=none}}", which literally means "toward the first of the sabbath" and is often translated "on the first day of the week".<ref>Mattew 28:1, Mark 16:2.</ref> Justin Martyr, in the mid-2nd century, mentions "memoirs of the apostles" as being read on "the day called that of the sun" (Sunday) alongside the "writings of the prophets".<ref>Martyr, Justin, First Apology, 67.3.</ref> Some scholars believe this "was interpolated into his work at some later time". On 7 March 321, Constantine I, Rome's first Christian emperor, decreed that Sunday would be observed as the Roman day of rest:<ref>Zerubavel, Eviatar (1989). ''The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week''. University of Chicago Press. p.&#x20;45. ISBN&#x20;<bdi>9780226981659</bdi>.</ref><blockquote>On the venerable Day of the Sun let the magistrates and people residing in cities rest, and let all workshops be closed. In the country, however, persons engaged in agriculture may freely and lawfully continue their pursuits; because it often happens that another day is not so suitable for grain-sowing or vine-planting; lest by neglecting the proper moment for such operations the bounty of heaven should be lost.<ref>Philip Schaff, ''History of the Christian Church: Vol. II: From Constantine the Great to Gregory the Great A.D. 311–600'' ([[Belt ta' New York|New York]]: Charles Scribner, 1867) p. 380 note 1.</ref></blockquote>Despite the official adoption of Sunday as a day of rest by Constantine, the seven-day week and the nundinal cycle continued to be used side by side until at least the Calendar of 354 and probably later.<ref>{{Ċita web|url=https://www.tertullian.org/fathers/chronography_of_354_06_calendar.htm|titlu=The Chronography of 354 AD. Part 6: the calendar of Philocalus.  Inscriptiones Latinae Antiquissimae, Berlin (1893) pp.256-278|sit=www.tertullian.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> In 363, Canon 29 of the Council of Laodicea prohibited observance of the Jewish Sabbath (Saturday), and encouraged Christians to work on Saturday and rest on the Lord's Day (Sunday). The fact that the canon had to be issued at all is an indication that adoption of Constantine's decree of 321 was still not universal, not even among Christians. It also indicates that Jews were observing the Sabbath on Saturday.<ref>{{Ċita web|url=https://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf214.viii.vii.iii.xxxiv.html|titlu=Philip Schaff: NPNF2-14. The Seven Ecumenical Councils - Christian Classics Ethereal Library|sit=www.ccel.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> === Prattiki moderni === First-day Sabbatarians, including Christians of the Methodist, Baptist and Reformed (Presbyterian and Congregationalist) traditions, observe Sunday as the sabbath, a day devoted to the worship of God at church (the attendance of Sunday School, a service of worship in the morning and evening), as well as a day of rest, meaning that people are free from servile labour and should refrain from trading, buying and selling except when necessary.<ref>Heyck, Thomas (27 September 2013). ''A History of the Peoples of the British Isles: From 1688 to 1914''. Taylor & Francis. p.&#x20;251. ISBN&#x20;<bdi>9781134415205</bdi>.</ref><ref>Roth, Randolph A. (25 April 2002). ''The Democratic Dilemma: Religion, Reform, and the Social Order in the Connecticut River Valley of Vermont, 1791-1850''. Cambridge University Press. p.&#x20;171. ISBN&#x20;<bdi>9780521317733</bdi>.</ref> For most Christians the custom and obligation of Sunday rest is not as strict. A minority of Christians do not regard the day they attend church as important, so long as they attend. There is considerable variation in the observance of Sabbath rituals and restrictions, but some cessation of normal weekday activities is customary. Many Christians today observe Sunday as a day of church attendance. In Roman Catholic practice, on Sundays, church members "are bound to come together into one place so that, by hearing the word of God and taking part in the eucharist, they may call to mind the passion, the resurrection and the glorification of the Lord Jesus".<ref>Second Vatican Council, ''Sacrosanctum Concilium'', paragraph 106, published on 4 December 1963.</ref> Liturgically, Sunday begins on Saturday evening. The evening Mass on Saturday is liturgically a full Sunday Mass and fulfills the obligation of Sunday Mass attendance, and Vespers (evening prayer) on Saturday night is liturgically "first Vespers" of the Sunday. The same evening anticipation applies to other major solemnities and feasts, and is an echo of the Jewish practice of starting the new day at sunset. Those who work in the medical field, in law enforcement, and soldiers in a war zone are dispensed from the usual obligation to attend church on Sunday. They are encouraged to combine their work with attending religious services if possible. In the Eastern Orthodox Church, Sunday begins at the Little Entrance of Vespers (or All-Night Vigil) on Saturday evening and runs until "Vouchsafe, O Lord" (after the "prokeimenon") of Vespers on Sunday night. During this time, the dismissal at all services begin with the words, "May Christ our True God, who rose from the dead ...." Anyone who wishes to receive Holy Communion at Divine Liturgy on Sunday morning is required to attend Vespers the night before (see Eucharistic discipline). Among Orthodox Christians, Sunday is considered to be a "Little Pascha" (Easter), and because of the Paschal joy, the making of prostrations is forbidden, except in certain circumstances. Some languages lack separate words for "Saturday" and "Sabbath" (e.g. Italian, Portuguese). Outside the English-speaking world, ''Sabbath'' as a word, if it is used, refers to the Saturday, or the specific Jewish practices on it. Sunday is called the Lord's Day e.g. in Romance languages and Modern Greek. English-speaking Christians often refer to the Sunday as the Sabbath, other than Seventh-day Sabbatarians, a practice which, probably due to the international connections and the Latin tradition of the Roman Catholic Church, is more widespread among, but not limited to, Protestants. Quakers traditionally referred to Sunday as "First Day" eschewing the pagan origin of the English name, while referring to Saturday as the "Seventh day".<ref>{{Ċita web|url=https://iymc.org/calendarnames.html|titlu=Quaker Calendar Names, Iowa Yearly Meeting (Conservative)|sit=iymc.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Some Christian denominations, called "Seventh-day Sabbatarians", observe a Saturday Sabbath. Christians in the Seventh-day Adventist, Seventh Day Baptist, and Church of God (Seventh-Day) denominations, as well as many Messianic Jews, have maintained the practice of abstaining from work and gathering for worship on Saturdays (sunset to sunset) as did all of the followers of God in the Old Testament. == Mandaeiżmu == Il-Ħadd fil-Mandaeiżmu jissejjaħ ''Habshaba'' (''Habšaba''). Il-Mandaeani jagħmlu l-magħmudija komunali magħrufa bħala ''masbuta'' kull nhar ta' Ħadd.<ref>Buckley, Jorunn Jacobsen (2002). ''The Mandaeans: ancient texts and modern people''. New York: Oxford University Press. ISBN&#x20;<bdi>0-19-515385-5</bdi>. OCLC&#x20;65198443.</ref> == Okkorrenzi komuni == === Fil-gvern u fin-negozju === In the United States and Canada, most government offices are closed on both Saturday and Sunday. The practice of offices closing on Sunday in government and in some rural areas of the United States stem from a system of blue laws. Blue laws were established in the early puritan days, which forbade secular activities on Sunday and were rigidly enforced. Some public activities are still regulated by these blue laws in the 21st century. In 1985, twenty-two states in which religious fundamentalism remained strong maintained general restrictions on Sunday behavior. In Oklahoma, for example, it is stated: "Oklahoma's statutes state that "acts deemed useless and serious interruptions of the repose and religious liberty of the community," such as trades, manufacturing, mechanical employment, horse racing, and gaming are forbidden. Public selling of commodities other than necessary foods and drinks, medicine, ice, and surgical and burial equipment, and other necessities can legally be prohibited on Sunday. In Oklahoma, a fine not to exceed twenty-five dollars may be imposed on individuals for each offense." Because of these blue laws, many private sector retail businesses open later and close earlier on Sunday or do not open at all.<ref>{{Ċita web|url=https://www.okhistory.org/publications/enc/entry?entry=BL014|titlu=Blue Laws {{!}} Encyclopedia|kunjom=Society|isem=Oklahoma Historical|sit=Oklahoma Historical Society|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Many countries, particularly in Europe such as Sweden, France, Germany and Belgium, but also in other countries such as Peru, hold their national and local elections on a Sunday, either by law or by tradition. === Fix-xandir === Many American and British daily newspapers publish a larger edition on Sundays, which often includes color comic strips, a magazine, and a coupon section. Others only publish on a Sunday, or have a "sister paper" with a different masthead that only publishes on a Sunday. North American radio stations often play specialty radio shows such as Casey Kasem's countdown or other nationally syndicated radio shows that may differ from their regular weekly music patterns on Sunday morning or Sunday evening. In the United Kingdom, there is a Sunday tradition of chart shows on BBC Radio 1 and commercial radio; this originates in the broadcast of chart shows and other populist material on Sundays by Radio Luxembourg when the Reithian BBC's Sunday output consisted largely of solemn and religious programmes. The first Sunday chart show was broadcast on the Light Programme on 7 January 1962, which was considered a radical step at the time. BBC Radio 1's chart show moved to Fridays in July 2015 but a chart update on Sundays was launched in July 2019.<ref>{{Ċita aħbar|data=2015-03-24|titlu=Radio 1 chart show moving to Friday afternoons|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-32019327|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Period or older-skewing television dramas, such as ''Downton Abbey'', ''Call the Midwife'', ''Lark Rise to Candleford'' and ''Heartbeat'' are commonly shown on Sunday evenings in the UK; the first of these was ''Dr. Finlay's Casebook'' in the 1960s. Similarly, ''Antiques Roadshow'' has been shown on Sundays on BBC1 since 1979 and ''Last of the Summer Wine'' was shown on Sundays for many years until it ended in 2010. On Sundays, BBC Radio 2 plays music in styles which it once regularly played but which are now rarely heard on the station, with programmes such as ''Elaine Paige on Sunday'' and ''Sunday Night is Music Night'' although more contemporary styles now make up a higher percentage of the station's Sunday output than previously; for example, Kendrick Lamar received a Sunday-night play on the station in March 2022. Even younger-skewing media outlets sometimes skew older on Sundays within the terms of their own audience; for example, BBC Radio 1Xtra introduced an "Old Skool Sunday" schedule in the autumn of 2019. Many American, Australian and British television networks and stations also broadcast their political interview shows on Sunday mornings. === Fl-isport === [[Stampa:Eagles Howard and Thomas pointing.jpg|daqsminuri|Fl-Istati Uniti, il-logħbiet tal-Lega Nazzjonali tal-Futbol normalment jintlagħbu l-Ħadd.]] Major League Baseball usually schedules all Sunday games in the daytime except for the nationally televised ''Sunday Night Baseball'' matchup. Certain historically religious cities such as Boston and Baltimore among others will schedule games no earlier than 1:35 PM to ensure time for people who go to religious service in the morning can get to the game in time. In the United States, professional American football in the National Football League is usually played on Sunday, although Saturday (via ''Saturday Night Football''), Monday (via ''Monday Night Football''), and Thursday (via ''Thursday Night Football'' or Thanksgiving) see some professional games. College football usually occurs on Saturday, and high-school football tends to take place on Friday night or Saturday afternoon. In the UK, some club and Premier League football matches and tournaments usually take place on Sundays. Rugby matches and tournaments usually take place in club grounds or parks on Sunday mornings. It is not uncommon for church attendance to shift on days when a late morning or early afternoon game is anticipated by a local community. The Indian Premier League schedules two games on Saturdays and Sundays instead of one, also called Double-headers. One of the remains of religious segregation in the Netherlands is seen in amateur football: The Saturday-clubs are by and large Protestant Christian clubs, who were not allowed to play on Sunday. The Sunday-clubs were in general Catholic and working class clubs, whose players had to work on Saturday and therefore could only play on Sunday. In Ireland, Gaelic football and hurling matches are predominantly played on Sundays, with the first (previously second) and fourth (previously third) Sundays in September always playing host to the All-Ireland hurling and football championship finals, respectively. Professional golf tournaments traditionally end on Sunday. Traditionally, those in the United Kingdom ended on Saturday, but this changed some time ago; for example, the Open ran from Wednesday to Saturday up to 1979 but has run from Thursday to Sunday since 1980. In the United States and Canada, National Basketball Association and National Hockey League games, which are usually played at night during the week, are frequently played during daytime hours - often broadcast on national television. Most NASCAR Cup Series and IndyCar events are held on Sundays. Most Formula One World Championship races are likewise held on Sundays regardless of time zone/country, while MotoGP holds most races on Sundays, with Middle Eastern races being the exception on Saturday. All Formula One events and MotoGP events with Sunday races involve qualifying taking place on Saturday. == [[Astroloġija]] == Il-Ħadd huwa assoċjat max-xemx u ssir referenza għalih bis-simbolu '''<big>☉</big>'''. == Jiem importanti == * Advent Sunday – First day of liturgical year and start of the season of Advent. * Black Sunday. * Bloody Sunday. * Cold Sunday – 1982 meteorological event. * Easter Sunday – Commemoration of the resurrection of Jesus Christ. * Gaudete Sunday – Among the Western Christian Churches, the third Sunday of Advent Gloomy Sunday – 1933 single by Rezső Seress. * Good Shepherd Sunday. * Laetare Sunday – Fourth Sunday in the season of Lent. * Low Sunday, also known as Octave of Easter, White Sunday, Quasimodo Sunday, Alb Sunday, Antipascha Sunday, and Divine Mercy Sunday – Western Christianity celebration. * Passion Sunday – Fifth Sunday in Lent, the beginning of Passiontide (since 1970 for Roman Catholics in the ordinary form of the rite, the term remains only official among the greater title of the Palm Sunday, which used to be also the "2nd Sunday of Passiontide"). * Palm Sunday – Christian moveable feast preceding Easter. * Selection Sunday – American collegiate basketball tournament process. * Septuagesima, Sexagesima and Quinquagesima Sunday are the last three Sundays before Lent. Quinquagesima ("fiftieth"), is the fiftieth day before Easter, reckoning inclusively; but Sexagesima is not the sixtieth day and Septuagesima is not the seventieth but is the sixty-fourth day prior. The use of these terms was abandoned by the Catholic Church in the 1970 calendar reforms (the Sundays before Lent are now simply "Sundays in ordinary time" with no special status). However, their use is still continued in Lutheran tradition: for example, "Septuagesimae". * Shavuot – Jewish holiday - the Jewish Pentecost, or 'Festival of Weeks'. For Karaite Jews it always falls on a Sunday. * Stir-up Sunday – Last Sunday before Advent. * Super Bowl Sunday – National Football League championship game. * Trinity Sunday – Western Christian feast day. * Whitsun, also known as Whitsunday or White Sunday – Name for Christian holy day of Pentecost. == Referenzi == 2lquucpzw100el4cg4qkshmilrjn8pz