Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 23085 332858 323106 2026-10-15T00:52:25Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332858 wikitext text/x-wiki {{wikifikazzjoni}} {{L-ewwel bil-Malti}} {{Infobox bijografija}} '''Karmenu (sive Carmel) Mallia''' ([[Ħal Qormi]], 9 ta’ Novembru 1929 - ) hu kittieb u Esperantista Malti. ==Bijografija== Karmenu Mallia għamel l-istudji tiegħu fl-iskola primarja tal-gvern f’Ħal Qormi u wara s-Seminarju.Għamel tliet snin studju fil-filosofija u l-[[lingwa Franċiża]] f’Vals-pres-le Puy, Franza. Wara, għallem il-Franċiż u l-Istorja fil-Kulleġ San Alwiġi. Kien Spettur Anzjan tas-Saħħa. Għallem il-Franċiż u l-[[Malti]] fil-Junior Lyceums tal-Gvern u fil-Kulleġġ Mount Carmel (illum Saint Elias College). Għallem ukoll l-[[Esperanto]] f’korsijiet organizzati mill-Malta Esperanto-Societo. Hu membru tal-Akkademja tal-Esperanto. Awtur ta’ diskorsi dwar il-letteratura Maltija u l-Istorja ta’ Malta f’dawn il-kungressi universali tal-Esperanto: f”Varsavja, Polonja u Montpelier, Franza. Artikli tiegħu dwar il-letteratura Maltija dehru f’diversi antoloġiji bl-Esperanto. Għandu l-Liċenzjat fl-Esperanto mill-British Esperanto Assoc., il-BA.Hons. fil-Franċiż mill-università ta’ Londra,u dottorati fin-Naturopatija, fil-letteratura u fl-[[Bibbja|Istudji Bibliċi]]. Kiteb diversi radjudrammi, esejs u traduzzjonijiet minn kittieba Franċiżi li nstemgħu fuq ir-Rediffusion (illum il-PBS). == Pubblikazzjonijiet == === Bil-Malti=== ====Poeżija==== *1978: ''Tbissim l-Imgħoddi''; *1990: ''L-Għanja tas-Sittin''; *1992: ''Għekiesi''; *1995: il-lirika ''Vulcan'' (weħidha) bil-mużika ta’ John Mallia li nħadmet fit-Teatru Notre Dame ta’ Ħaż-Żabbar f’għeluq l-20 sena mill-waqgħa tal-ajruplan Vulcan fuq Ħaż-Żabbar; *2000: ''Vulcan'' (tliet poeżiji twal li għandhom x’jaqsmu mal-Istorja ta’ Ħaż-Żabbar u li jinkludu: il-lirika Vulcan, Il-Ballata tal-Gran Mastru Hompesch u l-Ballata tal-Martri Żabbarin); *2001: ''Lapislazzuli''; *2001: ''Il-Ballata tal-Belt Pinto''; ''Il-Ballata tal-Esperanto''; *2003: ''Bukkett Ward lil San Ġorġ'', f’għeluq is-17-il ċentinarju mill-Glorja tiegħu (bit-tieni ediz. fl-2005); *2003: ''L-annimali fil-poeżija'' (għadu mhux ippubblikat). *2004: ''Mitt Ħajku - Mitt Tanka''. *2004: ''Il-Ballata tal-ħamsa u għoxrin''; *2005: ''Inċens u Qniepen''; *2007: ''Festuni''; *2009: ''Is-Seba' Kelmiet u l-Via Sacra''. ==== Rumanzi Storiċi==== *2010: ''Il-Baruni ta’ Ħal Qormi'', ambjentat taħt il-[[Gran Mastru Pinto]]. *2012: It-Triloġija, ''Patrijotti u Ġakbini'' li fiha tħaddan: ''Il-Baruni ta’ Ħal Qormi'', ambjentat taħt il-Gran Mastru Pinto, ''Ir-Rewwixta tal-Qassisin'', ambjentat taħt il-[[Gran Mastru Ximenes]] u ''Dell Napuljun fuq Malta'', ambjentat taħt il-[[Gran Mastru Hompesch]]. *2013: ''Biża’ u Kuraġġ'', ambjentat f’Malta fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]]. ====Drammi==== *1995:Is-Sultan ħallasha Qares - inħadem f’St. Elias’ College, premjazzjoni. *1999:Vassalli fil-Qorti tal-Miżien - maħdum f’serata ta’ premjazzjoni, St Elias’ College. Dawn id-drammi għadhom ma nħadmux: Eros - dramm fi tliet atti; Il-Profeta (dramm miktub f’versi fi tliet atti u epilogu); Dun Mikiel Xerri. ==== Bijografija ==== *1994:Zamenhof, l-Awtur tal-Esperanto. *2004:Lidja Zamenhof. e) Diskorsi: 2013:It-Tabib Louis A. Buttigieg, MD; Il-Poeżija tat-Tbatija b’riferenza għal Alfred de Vigny. 226 Mallia hu fundatur u l-ewwel editur ta’ dawn ir-rivisti tal-poeżija: a)Versi (1986-90) li wara ħaditha f’idejha l-Għaqda Poeti Maltin; u b) Il-Muża (1991-94). Kien editur ukoll ta’ dawn il-fuljetti:Leħen Ħaż-Żabbar (1993-950);Kikkra Kulturali(2000-):fuljett ta’ proża u poeżija li jkunu nqraw f’serati tal-istess isem organizzati mill-Kunsill Ċiviku Żabbar; Altior ab Imo (=il-motto ta’ Ħal Qormi, Ġunju 2012-): fuljett tal-Għaqda Ġużè Muscat Azzopardi/Awturi Qriema. === Bl-Esperanto === ====Poeżija oriġinali==== Kapricaj Raketoj (1981), it-2i edizzjoni dehret taħt l-isem: Cent Kapricaj Raketoj (2000); Marionetoj (1999); Distre, libere (2005). ==== Rumanz==== Ĉielarka Estonto (Ġejjieni lewn il-qawsalla) (2000), storja storika matul l-aħħar gwerra dinjija f’Malta. Dan hu l-ewwel rumanz ta’ Mallia bl-Esperanto u l-ewwel wieħed minn Malti. === Dramm === (miktub f’versi), 2012: Najbaroj (Ġirien), li ħa l-ewwel premju fil-konkors internazzjonali tad-drammi bl-Esperanto mniedi kull sena mill-Universala Esperanto-Asocio. ===Traduzzjonijiet mill-Malti għall-Esperanto=== (i) poeżiji: Diversi poeżiji ta’ awturi Maltin li mbagħad dehru maqlubin f’diversi rivisti bl-Esperanto: 1973: Dun Karm: La ‘Mio’ Kaj Lia Pretero (Il-‘Jien’ U Lilhinn Minnu) li fiha wkoll it-traduzzjoni ta’ Il-Musbieħ tal-Mużew (La Pralampo en La Muzeo). 1981: Revija - Nru 3, pp. 41-49: poeżiji ta’ poeti Maltin maqluba minn Mallia għall-Eo u mbagħad maqluba fil-Jugoslav. Hemm ukoll bijografija tiegħu. 1981: Malte, IKS, Zagreb: poeżiji ta’ poeti Maltin maqluba minnu għall-Eo u mbagħad mit-traduzzjoni tiegħu qalbuhom għall-Jugoslav. 1983: Maż-żifna tar-Rebbiegħa/Printempa Danco (Mario F. Bezzina/Karmenu Mallia),traduzzjoni parallela. 1985: Antologio de Maltaj Poetoj (Antoloġija ta’ poeti Maltin). Il-poeżiji kollha huma maqluba minnu). 2001: L-Epopea ta’ Ġensna ta’ V.M. Pellegrini - La Malta Epopeo; 227 2009: Malta Nuntempa Poezio -- Traduzzjoni ta’ poeżiji tal-membri tal-Għaqda Poeti Maltin. NB-2010 -Traduzzjoni mill-Ispanjol tal-isbaħ tliet poeżiji ta’ San Ġwann tas-Salib:Cántico Espiritual (poeżija twila), En Una Noche Oscura u Llama de Amor Viva. (ii) Proża: 2007: La Malta Revo (Il-Ħolma Maltija, rumanz ta’ Frans Sammut) ippubblikat minn Mondial, New York, USA. 2011: Proverboj (traduzzjoni ta’ diversi proverbi Maltin) (iii) Bijografija: 2011: Mi Manwel Dimech (Jien, Manwel Dimech ta’ P. Mark Montebello, OP). d)Traduzzjonijiet mill-Esperanto għall-Malti: Kumewawa, ġabra ta’ stejjer tal-kittieb esperantista Jugoslav Tibor Sekelj dwar l-avventuri tiegħu fl-Amażonja. Dan deher f’Sagħtar (1995-96); ippubblikat fi ktieb minn Wise Owl (2009) u wara minn FARAXA (2014). Bil-Franċiż, bl-Ingliż u bit-Taljan: Poeżija: Shadows of Fire (1986); Pâquerettes (2002); Lights & Shadows (2004). Antoloġija ta’ Poeżija oriġinali bl-Esperanto, bil-Franċiż, bl-Ingliż, bil-Malti u bit-Taljan: Poe (2014). Bl-Ingliż 2009: That perturbing light on the way to Damascus (Master’s thesis). 2012: Isaiah (Doctorate thesis). Grammatika: 1976: L-Ewwel Kors fl-Esperanto, Malta Esperanto-Societo; 1985: Il-Kors tal-Esperanto ta’ Zagreb, Malta Esperanto-Societo.Dal-kors jintuża fil-korsijiet tal-Esperanto li torganizza l-istess Għaqda. 2013: L-Esperanto (kors bil-Malti fl-Esperanto), Malta Esperanto-Societo.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2021-07-16 |titlu=Archive copy |url=https://issuu.com/esperantomalta/docs/l-esperanto |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210716030533/https://issuu.com/esperantomalta/docs/l-esperanto |arkivju-data=2021-07-16 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Ċita web |arkivju-data=2021-07-16 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210716031238/https://ktieb.org.mt/news/taht-il-qoxra-karmenu-mallia/ |data-aċċess=2021-07-16 |titlu=Archive copy |url=https://ktieb.org.mt/news/taht-il-qoxra-karmenu-mallia/ |url-status=dead}}</ref> **** == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20210716030533/https://issuu.com/esperantomalta/docs/l-esperanto L-Esperanto] minn [[Issuu]] * [https://soundcloud.com/user-436072438/episodju-148-mistieden-karmenu-mallia Taħt il-Qoxra - Episodju 148 Mistieden Karmenu Mallia] {{DEFAULTSORT:Mallia, Karmenu}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1929]] [[Kategorija:Kittieba Maltin bl-Esperanto]] [[Kategorija:Kittieba Maltin bil-Malti]] [[Kategorija:Tradutturi mill-Esperanto għall-Malti]] [[Kategorija:Tradutturi mill-Malti għall-Esperanto]] [[Kategorija:Poeti Maltin]] k1wr0bygotnqvwlc3n7mc9jkltg28lv 0 23886 332856 330497 2026-10-14T17:51:23Z -Lemmy- 13918 332856 wikitext text/x-wiki {{Infobox klabb tal-futbol | stampa = | pattern_la1 = _frankfurt2627h | pattern_b1 = _frankfurt2627h | pattern_ra1 = _frankfurt2627h | pattern_sh1 = _frankfurt2627h | pattern_so1 = _frankfurt2627hl | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _frankfurt2627a | pattern_b2 = _frankfurt2627a | pattern_ra2 = _frankfurt2627a | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _adidasblackl | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000000 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _frankfurt2627t | pattern_b3 = _frankfurt2627t | pattern_ra3 = _frankfurt2627t | pattern_sh3 = _frankfurt2627t | pattern_so3 = _frankfurt2627tl | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} ''' Eintracht Frankfurt e.V.''', magħruf ukoll bħala sempliċement ''' Eintracht Frankfurt ''' jew '''SGE''', huwa [[klabb sportiv]] [[Ġermanja|Ġermaniż]] ibbażat ġewwa [[Frankfurt fuq il-Menu]], [[Hessen]]. Huwa magħruf aħjar għall-klabb tal-futbol professjonali tiegħu, li jilgħab fil-[[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]], l-ogħla kampjonat tal-futbol Ġermaniż. Il-Klabb kien fondat fl-1899. Eintracht Frankfurt għandhom rivalità ma' [[Kickers Offenbach]], [[SV Darmstadt 98]], u [[1. FC Kaiserslautern]]. == Unuri == === Domestiċi === * '''[[Lista ta' ċampjins tal-futbol Ġermaniżi|Ċampjins Ġermaniżi]]''' : '''Rebbieħa (1) :''' 1958–59 : ''Finalisti (1) :''' 1931–32 * '''[[Tazza Ġermaniża|DFB-Pokal]]''' : '''Rebbieħa (5) :''' 1974, 1975, 1981, 1988, 2018 : ''Finalisti (4) :''' 1964, 2006, 2017, 2023 * '''[[DFL-Supercup|DFB-Supercup/DFL-Supercup]]''' : ''Finalisti (2):'' 1988, 2018 * '''[[Oberliga Süd]]''' : '''Rebbieħa (2):''' 1952–53, 1958–59 === Ewropej === * '''[[UEFA Champions League|Tazza taċ-Ċampjins]]''' : ''Finalisti (1):'' [[Tazza taċ-Ċampjins 1959–60|1960]] * '''[[UEFA Europa League|UEFA Europa League / UEFA Cup]]''' ** '''Rebbieħa (2):''' [[UEFA Cup 1979–80|1980]], [[UEFA Europa League 2021–22|2022]] == Plejers == === Skwadra === <small>''Mit-14 ta' Ottubru 2026''</small><ref>{{ċita web | titlu = Eintracht Frankfurt – Squad | data-aċċess = 2026-10-14 | sena = 2026 | pubblikatur = Eintracht Frankfurt | url = 14 ta' Ottubru 2026 | lingwa = Ingliż | arkivju-url = | arkivju-data = | url-status = dead }}</ref> {{Plejers fit-tim tal-futbol/bidu}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=1 |naz=GER|isem=[[Noah Atubolu]]|poż=G}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=2 |naz=GER|isem=[[Elias Baum]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=3 |naz=FRA|isem=[[Lilian Brassier]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=4 |naz=GER|isem=[[Robin Koch]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=5 |naz=BRA|isem=[[Otávio]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=6 |naz=DEN|isem=[[Oscar Højlund]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=7 |naz=GER|isem=[[Ansgar Knauff]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=8 |naz=ALG|isem=[[Farès Chaïbi]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=9 |naz=GER|isem=[[Jonathan Burkardt]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=11|naz=GER|isem=[[Younes Ebnoutalib]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=15|naz=GER|isem=[[Noël Aséko]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=20|naz=JPN|isem=[[Ritsu Doan]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=22|naz=USA|isem=[[Timothy Chandler]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=25|naz=NGA|isem=[[Raphael Onyedika]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=26|naz=JPN|isem=[[Keita Kosugi]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol/nofs}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=27|naz=GER|isem=[[Mario Götze]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=29|naz=MAR|isem=[[Ayoube Amaimouni]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=31|naz=SWE|isem=[[Love Arrhov]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=33|naz=GER|isem=[[Jens Grahl]]|poż=G}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=34|naz=GER|isem=[[Nnamdi Collins]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=35|naz=DEN|isem=[[Malik Pimpong]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=37|naz=GER|isem=[[Jeremiaha Maluze]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=38|naz=GER|isem=[[Ebu Bekir Is]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=39|naz=GER|isem=[[Amil Šiljević]]|poż=G}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=40|naz=BRA|isem=[[Kauã Santos]]|poż=G}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=42|naz=TUR|isem=[[Can Uzun]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=44|naz=ECU|isem=[[Davis Bautista]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=45|naz=USA|isem=[[Marvin Dills]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=49|naz=ESP|isem=[[Derek Boakye Osei]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=50|naz=GER|isem=[[Alessandro Gaul Souza]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=GER|isem=[[Jessic Ngankam]]|poż=A}} <!-- {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=FRA|isem=[[Jean-Mattéo Bahoya]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=MLI|isem=[[Fousseny Doumbia]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=GER|isem=[[Noel Futkeu]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=SWE|isem=[[Hugo Larsson]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=HUN|isem=[[Krisztián Lisztes]]|poż=M}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=FRA|isem=[[Niels Nkounkou]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=GER|isem=[[Alexander Staff]]|poż=A}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=BEL|isem=[[Arthur Theate]]|poż=D}} {{Plejers fit-tim tal-futbol|n=|naz=CIV|isem=[[Elye Wahi]]|poż=A}} Out on loan until July 2027 --> {{Plejers fit-tim tal-futbol/tmiem}} == Plejers notevoli tal-passat == {| table class="infobox" width="180px" |- |<div style="position: relative;"> [[Stampa:Soccer.Field Transparant.png|175px]] {{Image label|x=0.23|y=0.05|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Uli Stein|Stein]]</span>}} {{Image label|x=0.18|y=0.15|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Willi Neuberger|Neuberger]]</span>}} {{Image label|x=0.02|y=0.33|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Jürgen Grabowski|Grabowski]]</span>}} {{Image label|x=0.37|y=0.20|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Karl-Heinz Körbel|Körbel]]</span>}} {{Image label|x=0.04|y=0.20|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Bruno Pezzey|Pezzey]]</span>}} {{Image label|x=0.36|y=0.33|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Wilhelm Huberts|Huberts]]</span>}} {{Image label|x=0.29|y=0.40|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Norbert Nachtweih|Nachtweih]]</span>}} {{Image label|x=0.12|y=0.40|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Andreas Möller|Möller]]</span>}} {{Image label|x=0.05|y=0.54|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Bernd Nickel|Nickel]]</span>}} {{Image label|x=0.175|y=0.54|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Bernd Hölzenbein|Hölzenbein]]</span>}} {{Image label|x=0.37|y=0.54|scale=350|text=<span style="font-size:87%;">[[Anthony Yeboah|Yeboah]]</span>}} </div> |- |} == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commons|Eintracht Frankfurt}} {{Wikinews|Eintracht Frankfurt}} * {{lingwi|de|en}} {{Sit uffiċjali}} {{Bundesliga}} [[Kategorija:Eintracht Frankfurt | ]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Ġermaniżi]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1899]] 71oz0qn74icrfycbjfxzhplk9702mge 0 25438 332862 331322 2026-10-15T06:16:47Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332862 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Yana Psaila''' (xebba '''Kirienko'''), twieldet fit-8 ta’ Mejju tal-1979 fis-Siberja, [[Russja]]. Hija poetessa Russa-Maltija (bl-għeruq etniċi Russi, Ukreni u Pollakki), lingwista u traduttriċi, membru tal-[[Akkademja tal-Malti]], tal-Għaqda Poeti Maltin, tal-[[Għaqda tal-Malti – Università]] u tal-Għaqda Qarrejja tal-Provi tal-Malti, Dottoressa tax-Xjenza Honoris Causa. Fl-10 ta’ April tal-2026 ingħatat iċ-Ċittadinanza Onorarja tal-Furjana<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Ellul|isem=James Aaron|data=2026-04-14|titlu=Imtellgħa s-serata tal-premjijiet ta’ Jum il-Floriana 2026|url=https://www.florianalocalcouncil.com/2026/04/14/imtella-s-serata-tal-premijiet-ta-jum-il-floriana-2026/|pubblikazzjoni=Il-Kunsill Lokali tal-Furjana|data-aċċess=}}</ref> == Bijografija == Yana twieldet fit-8 ta’ Mejju fl-1979 fil-belt ta’ Tomsk fil-familja tal-impjegati tal-Istitut Politekniku ta’ Tomsk u tal-Università Statali ta’ Tomsk. Missierha l-Prof. Vladislav Evghenievich Kirienko huwa speċjalista fil-qasam taċ-ċibernetika; ommha Olga Nikolaevna Kirienko hija  filologa; ħuha Felix Vladislavovich Kirienko huwa lingwista. Yana kitbet l-ewwel poeżija meta kellha ħames snin, u fis-sena 1991 dehret l-ewwel pubblikazzjoni tagħha<ref>{{Ċita rivista |skript-titlu=ru:Плачет маленький котенок...|kunjom=Кириенко|isem=Яна|volum=47|numru=371|paġni=8|sena=1991|rivista=Еженедельный вестник всесоюзного общества защиты животных «Зов» |lingwa=ru}}</ref>. Iggradwat mill-Università Statali ta’ Tomsk b’Master’s bħala Lingwista-Lettriċi fit-Teorija u l-Metodoloġija tat-Tagħlim tal-Lingwi u l-Kulturi Barranin bis-speċjalizazzjoni fit-tagħlim tal-Ingliż fil-livell terzjarju<ref>{{Ċita web |url=http://www.tsu.ru/news/tomskiy-portal-zapustil-proekt-o-vypusknikakh-tgu-/?sphrase_id=262318 |skript-titlu=ru:Томский портал запустил проект о выпускниках ТГУ за рубежом |data=2019-08-16 |sit=Национа́льный иссле́довательский То́мский госуда́рственный университе́т |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200621175434/http://www.tsu.ru/news/tomskiy-portal-zapustil-proekt-o-vypusknikakh-tgu-/?sphrase_id=262318 |arkivju-data=2020-06-21 |url-status=dead }}</ref>. === Perjodu Malti === Yana Psaila tgħix u taħdem f'Malta mis-sena 2004. Tgħallmet l-ilsien Malti waħidha u fis-snin 2012-2013 saħansitra għaddiet mill-eżamijiet tal-Malti (bħala lsien nattiv) fil-livell Ordinarju u dak Avvanzat. Fis-sena 2010 ċ-Ċentru Malti għar-Rikonoxximent ta’ Kwalifiki u ta’ Informazzjoni rrikonoxxa l-lawrea tagħha li kisbet fir-Russja bħala ekwivalenti għal-livell ta’ Master’s<ref>Malta Qualifications Recognition Information Centre, Ref No: MQRIC 299/4 JSU/RD, 16 September 2010.</ref>. Fis-sena 2013 Yana Psaila saret membru tal-Għaqda Poeti Maltin. Fis-sena 2014 saret membru tal-Għaqda tal-Malti - Università. Fis-sena 2015 saret membru tal-Akkademja Tal-Malti. Fis-sena 2025 Psaila temmiet b'suċċess il-kors universitarju fil-Qari tal-Provi tal-Malti u fl-istess sena saret membru tal-Għaqda Qarrejja tal-Provi tal-Malti. ===== Xogħlijiet poetiċi tagħha bil-Malti ===== Fl-ewwel snin tal-ħajja tagħha f’Malta Yana kienet tikteb poeżiji bl-Ingliż. Fis-snin 2006-2007  bdiet tesprimi ruħha bil-Malti. Il-poeżiji tagħha jiġu pubblikati f’diversi rivisti u gazzetti. Fis-sena 2013 ħarġet l-ewwel ġabra tal-poeżiji tagħha bil-Malti 'L-Imħabba tal-Istilla Polari'<ref>{{Ċita ktieb|titlu=L-Imħabba tal-Istilla Polari |isem=Yana |kunjom=Psaila |data=2013 |pubblikatur=Printwell |lingwa=mt}}</ref>, iffinanzjata mill-awtriċi stess, u li minnufih attirat attenzjoni ta’ kritiċi letterarji<ref>{{Ċita magażin |url=https://issuu.com/patrickj.sammut/docs/il-pont_marzu_2014 |titlu=Minn Fuq l-Ixkaffa |data=2014-03-18 |magażin=il-pont |numru=18 |paġna=8 |editur-kunjom=Sammut |editur-isem=Patrick |lingwa=mt}}</ref>. Il-poetessa ġiet mistiedna għall-intervisti f’diversi programmi tar-radju u t-televizjoni kif ukoll biex tipparteċipa fl-avvenimenti kulturali bil-qari tal-poeżiji fosthom iċ-ċelebrazjonijiet ta’ Jum il-Furjana, Jum Tas-Sliema u oħrajn. Xi wħud mill-poeżiji tagħha nqraw mill-atturi waqt il-Festival tal-Arti ta’ Malta<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/emerging-artists-malta-arts-festival-2013/ |titlu=Emerging Artists – Malta Arts Festival 2013 |data=2014-07-16 |sit=Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=en |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200622134925/https://ktieb.org.mt/emerging-artists-malta-arts-festival-2013/ |arkivju-data=2020-06-22 |url-status=dead }}</ref>. Fis-sena 2019 bl-għajnuna tal-Aġenzija Nazzjonali tal-Litteriżmu fi ħdan il-Ministeru għall-Edukazzjoni u Xogħol ħareġ it-tieni volum tal-antoloġija 'Il-Poezija Maltija'<ref>{{Ċita ktieb |titlu=Il-Poeżija Maltija - It-Tieni Volum |editur-kunjom=Sciberras |editur-isem=Andrew |data=2019 |pubblikatur=Merlin Publishers |isbn=9789990917840 |lingwa=mt}}</ref>, immirata għall-istudenti li qed jippreparaw għall-eżami tal-Malti fil-livell Avvanzat. Fiha dehru x-xogħlijiet tal-poeti kontemporanji Maltin fosthom żewġ poeżiji ta’ Yana Psaila 'Int Kollox Għalija' u 'Min Inti?'<ref>{{Ċita web |url=http://viu.tsu.ru/news/6016/ |skript-titlu=ru:Стихи выпускницы ТГУ вошли в мальтийский учебник для колледжей |data=2019-04-12 |sit=Программа повышения конкурентоспособности ТГУ |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200622114837/http://viu.tsu.ru/news/6016/ |arkivju-data=2020-06-22 |url-status=dead }}</ref>. ===== Traduzzjonijiet tal-poeżiji ===== Fis-sena 2014 Yana Psaila ġiet mistiedna mill-fundatriċi u direttriċi tal-Mużew u l-Istitut ta’ Vladimir Vysotsky fil-[[Polonja]] (Muzeum Wlodzimierza Wysockiego w Koszalinie) [[Зимна, Марлена|Marlena Zimna]] biex tipparteċipa fil-proġett poetiku internazzjonali li kkonsista fit-traduzzjonijiet tax-xogħlijiet poetiċi tal-kantawtur Vladimir Vysotsky f’bosta ilsna tad-dinja<ref>{{Ċita web |url=https://wysotsky.com/Koszalin/12-02.htm |skript-titlu=ru:Международный поэтический проект: Владимир Высоцкий. Новые переводы |data=2014 |kunjom=Zimna |isem=Marlena |sit=Владимир Высоцкий |lingwa=ru}}</ref>. ’Il fuq minn sittin studjuż, poeta u artist ta’ diversi pajjiżi qalbu l-kanzunetti tiegħu, fosthom Yana Psaila li ttraduċiet numru kbir ta’ xogħlijiet tiegħu għall-Malti. Dawn it-traduzzjonijiet ġew ippubblikati f’żewġ kotba ta’ Marlena Żimna 'Vladimir Vysotsky in New Translations: International poetic project'<ref>{{Ċita ktieb |titlu=Vladimir Vysotsky in New Translations. International Poetic Project |kunjom=Zimna |isem=Marlena |data=2014 |pubblikatur=CreateSpace Independent Publishing Platform |isbn=978-1505418583 |lingwa=ru}}</ref> u 'Vladimir Vysotsky in various languages: International poetic project'<ref>{{Ċita ktieb |titlu=Vladimir Vysotsky in various languages: International poetic project |kunjom=Zimna |isem=Marlena |data=2015 |pubblikatur=CreateSpace Independent Publishing Platform |isbn=978-1517091910 |lingwa=ru}}</ref>. It-traduzzjonijiet ta’ Yana għal dan il-proġett ħarġu wkoll fis-sena 2015 fil-ktieb ippubblikat għalih fl-[[Iżrael]] bl-isem 'Fil-Baħar tad-Dmugħ' («В море слёз»)<ref>{{Ċita ktieb |titlu=Fil-Baħar Tad-Dmugħ |kunjom=Vysotsky |isem=Vladimir |traduttur-kunjom=Psaila |traduttur-isem=Yana |sena=2015 |pubblikatur= |isbn= |lingwa=mt}}</ref>. B'kollox Yana Psaila qalbet għall-Malti 36 kanzunetta ta' Vladimir Vysotsky<ref>{{Ċita web|url=https://wysotsky.com/1082.htm|titlu=Vladimir Vysotsky}}</ref>. It-traduzzjonijiet ta’ Yana Psaila dehru wkoll fir-rivista tal-Akkademja tal-Malti 'Il-Malti'<ref>{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/2020/06/04/harga-gdida-ta-il-malti/ |titlu=Ħarġa ġdida ta' Il-Malti |data=2020-06-04 |sit=L-Akkademja tal-Malti |lingwa=mt}}</ref> u fir-rivista tal-Għaqda tal-Malti - Università 'Leħen il-Malti'<ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/ghaqdamalti/photos/gm.1793546474366687/4643913879006044/|titlu=LEĦEN IL-MALTI għadd 40}}</ref>. Fil-librerija tal-Akkademja tal-Malti hemm numru ta’ kotba tagħha<ref>{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.files.wordpress.com/2020/07/librerija-tal-akkademja-tal-malti.pdf |titlu=Il-Librerija tal-Akkademja tal-Malti |data-aċċess=2021-04-16 |lingwa=mt}}</ref>. Fil-perjodu bejn is-snin 2014-2020 Yana qalbet mir-Russu għall-Malti x-xogħlijiet tal-poeti Russi tas-sekli XIX u XX, fosthom [[Alexander Pushkin]], [[Mikhail Lermontov]], [[Pyotr Vyazemsky]], [[Fyodor Tyutchev]], [[Afanasy Fet]], [[Alexander Blok]], [[Igor Severyanin]], [[Andrey Bely]], [[Nikolay Gumilyov]], [[Boris Pasternak]], [[Evgeny Evtushenko]], [[Vladimir Vysotsky]], [[Bella Akhmadulina]], [[Novella Matvyeyeva]], [[Nikolay Rubtsov]], [[Sergei Yesenin]]. Għamlet ukoll it-traduzzjonijiet tal-kanzunetti popolari taż-żmien tat-Tieni Gwerra Dinjija bħal 'Rożinjoli' («Соловьи»), 'Ġox-Xelter għas-Suldati' («В землянке») u ta’ dawk miktubin wara iżda li xorta jirriferu għat-tema tal-gwerra: 'Ir-Russi Jridu l-Gwerra?' («Хотят ли русские войны»), 'Oqbra tal-Massa' («Братские могилы») eċċ. Ta’ min jinnota li t-traduzzjoni għall-Malti tal-kanzunetta 'Ġox-xelter għas-Suldati' ħarġet awtentika għall-kanzunetta oriġinali fir-rigward tat-test, ir-rima, ir-ritmu u l-melodija u saħansitra kienet kantata b’mod eċċellenti mill-Baritonu Malti Joseph Lia fil-jiem taċ-ċelebrazzjoni tal-75 Anniversarju mir-rebħa, kemm bir-Russu kif ukoll bil-Malti<ref>{{Ċita aħbar |url=https://www.tvm.com.mt/mt/news/il-covid-19-tharbat-il-pjanijiet-tal-artisti-artisti-bgejjieni-incert/ |titlu=Il-COVID-19 tħarbat il-pjanijiet tal-artisti – artisti b'ġejjieni inċert |data=2020-06-02 |data-aċċess=2021-04-16 |kunjom=Cassar |isem=Daphne |pubblikazzjoni=TVM.com.mt |lingwa=mt}}</ref>. Bejn is-snin 2023-2025 Psaila qalbet għall-Malti numru ta' xogħlijiet tal-poeti Belarussi wkoll, fosthom [[Yakub Kolas]], [[Yanka Kupala]], [[Yevgenia Yanishchits]], [[Ales Badak]], [[Victor Shnip]], [[Ryhor Baradulin]], [[Maksim Bahdanovich]], li dehru fir-rivisti 'Il-Malti' u 'Leħen il-Malti', il-gazzetta 'It-Torċa' u r-rivista letterarja online 'Il-Pont'<ref>{{Ċita web|url=https://mega.nz/file/wdYgAJDI#DpGzzWgX6emI-XZN1I15dvHMW_03XqP1QHHigMiRVDc|titlu='Il-Pont', ħarġa nru. 074|lingwa=mt}}</ref>. Fil-ktieb ‘L-Ilsien Malti għal Qalbi’<ref>{{Ċita ktieb|sena=2024|titlu='L-Ilsien Malti għal Qalbi'|post=Malta|pubblikatur=Klabb Kotba Maltin|paġni=47-53|isbn=978-99932-7-992-1}}</ref> li huwa frott il-kampanja nazzjonali bl-istess isem li saret bejn l-2022 u l-2024, imtellgħa mill-Uffiċċju tal-President ta’ Malta u l-għaqdiet ewlenin tal-Malti, deher l-artiklu ta' Yana Psaila 'Poeżija Slavonika bil-Malti fit-traduzzjoni mill-ilsna oriġinali' bit-traduzzjonijiet tagħha tal-poeżiji li saru għall-ewwel darba direttament mill-Belarussu ta' [[Yakub Kolas]], l-Ukren ta' [[Taras Shevchenko]] u l-Pollakk ta' [[Adam Mickiewicz]] għall-Malti. Fis-sena 2019 Yana ġiet mistiedna tipparteċipa fil-proġett internazzjonali tat-traduzzjoni organizzat mid-Dar tal-Pubblikazzjoni ŻVEŻDA fir-[[Bjelorussja|Repubblika tal-Belarussja]], iddedikat għall-pijunier fit-tipografija u edukatur Belarussu [[Francysk Skaryna]]. Hi għamlet traduzzjoni tad-daħla ta’ Francysk Skaryna għall-Ktieb ta’ Ġuditta għall-Malti għall-pubblikazzjoni li jmiss fis-sena 2020 tal-ktieb FRANCYSK SKARYNA F’DIVERSI ILSNA TAD-DINJA<ref>{{Ċita aħbar |url=http://zviazda.by/ru/news/20160913/1473717151-proekt-francisk-skorina-na-yazykah-narodov-mira-predstavili-v-moskve |titlu=Проект «Франциск Скорина на языках народов мира» представили в Москве |data=2016-09-13 |kunjom=Шычко |isem=Сяргей |pubblikazzjoni=Звязда |lingwa=be |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201128205925/http://zviazda.by/ru/news/20160913/1473717151-proekt-francisk-skorina-na-yazykah-narodov-mira-predstavili-v-moskve |arkivju-data=2020-11-28 |url-status=dead }}</ref>. Bejn is-snin 2019 u 2020 Yana Psaila ħadet sehem fil-proġett tat-traduzzjoni organizzat mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/|titlu=il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|arkivju-data=2021-11-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211125111852/https://ktieb.org.mt/mt/|data-aċċess=2021-11-25|url-status=dead}}</ref> bil-għan li l-poeżiji ta’ [[Dun Karm Psaila]] jiġu maqlubin għall-ħames ilsna prinċipali tad-dinja<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/news/happy-easter-from-the-national-book-council/|titlu=L-Għid it-Tajjeb mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|data-aċċess=2021-11-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211125113357/https://ktieb.org.mt/mt/news/happy-easter-from-the-national-book-council/|arkivju-data=2021-11-25|url-status=dead}}</ref>, fejn Yana qalbet mill-Malti għar-Russu 40 xogħol poetiku ta’ Dun Karm: 'L-Arloġġ', 'Il-Wegħda', 'Id-Dar', 'Il-Qalb tal-Bniedem', 'Il-Għira', 'Omm', 'Ħerba', 'Il-Jien u lil Hinn Minnu', 'Ħajr u Talb', 'Il-Għodwa', 'Lid-Dielja', 'It-Tifla tar-Raba’', 'L-Ewwel Xita', 'Lil Malta', 'Paċi u Gwerra', 'Lil Marija Immakulata', 'Illum', 'Warda li Tgħid Ġrajjietha', 'Quddiem Xbieha tal-Madonna', 'Waħdi', 'Żjara lil Ġesù', 'Nofs il-Lejl Sajfi', 'Kewkbet is-Safar', 'Il-Għanja tal-Imħabba', 'U Jiena Fraħt ...', 'Int Ma Tarġax', 'Lampa Ċkejkna', 'Alla', 'L-Għid il-Kbir', 'Innu lill-Madonna', 'Alla Mhux Hekk', 'L-Id tal-Imgħallem', 'Missjunarju', 'L-Għanja Moħbija', 'Lill-Poeżija Tiegħi', 'Trid Taf?', 'Il-Kelma', 'Dell u Dija', 'Ward', 'Lill-Muża'. Poeti Maltin oħra li xogħlijiet tagħhom Yana qalbet għar-Russu huma [[Oliver Friggieri]] ('U l-Friegħi Imxewkin'), [[Louis Briffa]] ('Il-Ħolma tal-Brimba s-Safra'), [[Omar Seguna]] ('Frustrat' u 'Qaluli'), [[Immanuel Mifsud]] ('Aqta' Fjura U Ibni Kamra, Jew iċ-Ċajta tad-Dollaru'), [[Adrian Grima]] ('Todo Relaciòn'), [[Ġorġ Peresso]] ('Untouched by light' u 'Poeżija hi...') u [[Charles Coleiro]] ('Oħroġ Qamar'). Dawn it-traduzzjonijiet dehru fl-almanakk letterarju «Созвучие» <ref>{{Ċita web|url=https://adriangrima.org/2023/04/03/todo-relacion-ippubblikata-l-belarussja/|titlu=“Todo Relacion” ippubblikata l-Belarussja|lingwa=mt}}</ref>('Sożvuċie') maħruġ għat-XXX Fiera Internazzjonali tal-Ktieb li saret fl-2023 f’[[Minsk]]. Imbagħad sena wara l-istess kitbiet ġew maqluba did-darba għal-lingwa Belarussa u ħarġu fil-gazzetta letterarja popolari tal-Belarussja “Літаратура і мастацтва” ('Il-Letteratura u l-Arti')<ref>{{Ċita web|url=https://omarseguna.com/2024/08/04/il-poeti-tamalta-jitkellmu-bil-lingwa-belarussa-kitba-ta-yana-psaila/|titlu=IL-POETI TA’ MALTA JITKELLMU BIL-LINGWA BELARUSSA|lingwa=mt}}</ref>. ===== Traduzzjonijiet tal-proża ===== Fis-snin 2016 u 2018 id-Dar tal-Pubblikazzjoni Russa Khudozhestvennaya Literatura ħarġet żewġ kotba ta’ [[Trevor Żahra|Trevor Zahra]] bit-traduzzjoni ta’ Yana Psaila. F’Ġunju 2016 l-Aġenzija tal-Aħbarijiet Russa TASS ħabbret li ħareġ l-ewwel ktieb tal-awtur Malti fir-Russja<ref>{{Ċita aħbar |url=https://tass.ru/kultura/3373874 |skript-titlu=ru:Мальтийский роман был впервые переведен на русский язык |data=2016-06-17 |pubblikazzjoni=Информацио́нное аге́нтство Росси́и ТАСС |lingwa=ru}}</ref>, li kien ir-rumanzett 'Il-Ħajja Sigrieta tan-Nanna Ġenoveffa'<ref>{{Ċita ktieb |skript-titlu=ru:Тайная жизнь бабушки Женовеффы |kunjom=Зара |isem=Тревор |awtur-ħolqa=Trevor Zahra |editur-kunjom=Гришанов |editur-isem=А. А. |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |data=2016 |pubblikatur=Художественная литература |isbn=978-5-280-03781-6 |lingwa=ru}}</ref>, ir-rebbieħ tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fis-sena 2008<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/ |titlu=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |sit=Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=mt |arkivju-data=2020-06-16 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200616023017/https://ktieb.org.mt/ |data-aċċess=2020-11-20 |url-status=dead}}</ref>. Il-qarrejja Russi laqqgħuh tajjeb ħafna<ref>{{Ċita web |titlu=Немного о жизни на Мальте |kunjom=Приходько |isem=Диана |data=2016-11-01 |sit=Эстезис: Журнал о литературе |url=https://aesthesis.ru/news/malta-zara |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200622043712/https://aesthesis.ru/news/malta-zara |arkivju-data=2020-06-22 |url-status=dead }}</ref>. Ktieb ieħor, tradott minn Psaila, ir-rumanz 'Sfidi'<ref>{{Ċita ktieb |skript-titlu=ru:Вызовы |kunjom=Зара |isem=Тревор |awtur-ħolqa=Trevor Zahra |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |data=2018 |pubblikatur=Художественная литература |isbn=978-5-280-03830-1 |lingwa=ru}}</ref>, ir-rebbieħ tal-Kategorija 'Kotba għall-Adoloxxenti', il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb 2005, ħareġ fir-Russja fil-ħarifa tal-2018. Yana Psaila teqleb ukoll ix-xogħlijiet letterarji tal-kittieba Maltin fil-ġeneru tan-novella. L-għażla tagħhom hi tispjega hekk<ref name="secondmothertongue">{{Ċita magażin|skript-titlu=ru:«Мальтийский язык стал для меня вторым родным…» |data=2019 |numru=30 |paġni=40-42 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-30_web.pdf |lingwa=ru}}</ref>:<blockquote>''Dawn l-istejjer ivarjaw ħafna minn xulxin ... L-awturi tagħhom – irġiel u nisa – ġejjin mill-ġenerazzjonijiet differenti, ikollhom professjonijiet u oqsma ta’ interess diversi kif ukoll il-pożizzjoni fis-soċjetà. L-idea hi li l-qarrej Russu jifforma f’moħħu stampa dettaljata tal-ħajja tal-Maltin, jaraha mill-angoli differenti.''</blockquote>Diġà ġew ippubblikati bl-ilsien Russu novelli ta’ [[Joe Friggieri]]<ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Дерево |kunjom=Фриджиери |isem=Джо |awtur-ħolqa=Joe Friggieri |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=21 |paġna=44 |sena=2019 |rivista=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-21_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Дерево |kunjom=Фриджиери |isem=Джо |awtur-ħolqa=Joe Friggieri |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=22 |paġna=60 |sena=2019 |rivista=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-22_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Дерево |kunjom=Фриджиери |isem=Джо |awtur-ħolqa=Joe Friggieri |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=23|paġna=58 |sena=2019 |rivista=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-23_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Дерево |kunjom=Фриджиери |isem=Джо |awtur-ħolqa=Joe Friggieri |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=24 |paġna=58 |sena=2019 |rivista=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-24_web.pdf |lingwa=ru}}</ref>, [[Trevor Żahra|Trevor Zahra]]<ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Любовь во время чумы |kunjom=Зара |isem=Тревор |awtur-ħolqa=Trevor Zahra |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=25 |paġna=48 |data=2019 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-25_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Любовь во время чумы |kunjom=Зара |isem=Тревор |awtur-ħolqa=Trevor Zahra |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=26-27 |paġna=36 |data=2019 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/mv-26-27_web.pdf |lingwa=ru}}</ref> <ref>{{Ċita web |skript-titlu=ru:Исповедь |kunjom=Зара |isem=Тревор |awtur-ħolqa=Trevor Zahra |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |data=2020-11-09 |sit=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/publikaczii/ispoved.html |lingwa=ru}}</ref>, Rita Saliba<ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Идол |kunjom=Салиба |isem=Рита |awtur-ħolqa=Rita Saliba |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=28 |data=2019 |paġna=42 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-28_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Идол |kunjom=Салиба |isem=Рита |awtur-ħolqa=Rita Saliba |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=29 |data=2019 |paġna=43 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-29s.pdf |lingwa=ru}}</ref>, Amanda Busuttil<ref>{{Ċita magażin ||skript-titlu=ru:Девочка в красном |kunjom=Бузуттил |isem=Аманда |awtur-ħolqa=Amanda Busuttil |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=30 |paġna=43 |data=2019 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-30_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Глубокий0 вдох |kunjom=Бузуттил |isem=Аманда |awtur-ħolqa=Amanda Busuttil |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=31 |paġna=41 |data=2020 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2020/MV-31_web.pdf |lingwa=ru}}</ref>, Victor Fenech<ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Американский дядя |kunjom=Фенек |isem=Виктор |awtur-ħolqa=Victor Fenech |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=32 |paġna=35 |data=2020 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2020/MV-32_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Американский дядя |kunjom=Фенек |isem=Виктор |awtur-ħolqa=Victor Fenech |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=33 |paġna=37 |data=2020 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2020/MV-33_web.pdf |lingwa=ru}}</ref>, [[Oliver Friggieri]]<ref>{{Ċita web |skript-titlu=ru:Субботний врач |kunjom=Фриджиери |isem=Оливер |awtur-ħolqa=Oliver Friggieri |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |data=2020-10-03 |sit=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/publikaczii/subbotnij-vrach.html |lingwa=ru}}</ref>, [[Immanuel Mifsud]]<ref>{{Ċita magażin |titlu=Happy weekend |kunjom=Мифсуд |isem=Иммануэль |awtur-ħolqa=Immanuel Mifsud |traduttur-kunjom=Псайла |traduttur-isem=Яна |numru=35 |paġni=44-45 |data=2021 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2021/MV-35_web.pdf |lingwa=ru}}</ref>. Mis-sena 2022 Psaila bdiet taqleb għall-Malti stejjer tal-kittieba Belarussi bħal [[Yury Pelyshonok]]<ref>{{Ċita rivista|sena=2022|titlu='Il-Malti'|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1204571501698403&set=a.561467582675468&type=3|rivista='Ħrafa dwar Kittieb Brikkun'|post=Malta|pubblikatur=L-Akkademja tal-Malti, Klabb Kotba Maltin|paġni=79-80}}</ref>, [[Ales Karlyukevich]] u [[Ekaterina Khadasevich-Lisovaja]]. Ix-xogħlijiet tradotti tal-aħħar żewġ kittieba jidhru b'mod regolari fir-rivista 'Sagħtar'<ref>{{Ċita web|url=https://saghtar.org.mt/product-category/saghtar-mt/|titlu='Sagħtar'|lingwa=mt}}</ref>. ===== Proġetti u riċerki ===== Fis-sena 2014 ħarġu l-ewwel ta-xorta tagħhom <ref>{{Ċita aħbar |skript-titlu=ru:Выпускница ТГУ выпустила первый в мире русско-мальтийский и мальтийско-русский разговорники |data=2014-01-04 |pubblikazzjoni=Томские новости |url=http://tomsk-novosti.ru/vy-pusknitsa-tgu-vy-pustila-pervy-j-v-mire-russko-mal-tijskij-i-mal-tijsko-russkij-razgovorniki/ |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230410203101/https://tomsk-novosti.ru/vy-pusknitsa-tgu-vy-pustila-pervy-j-v-mire-russko-mal-tijskij-i-mal-tijsko-russkij-razgovorniki/ |arkivju-data=2023-04-10 |url-status=dead }}</ref>«РУССКО-МАЛЬТИЙСКИЙ СЛОВАРЬ-РАЗГОВОРНИК»<ref>{{Ċita ktieb |titlu=Frażarju Russu-Malti / Русско-мальтийский словарь-разговорник |kunjom=Psaila |isem=Yana |data=2014 |isbn= 978-99957-0-654-8 |lingwa=ru, mt}}</ref> (Frażarju Russu-Malti) u 'Frażarju Malti-Russu'<ref>{{Ċita ktieb |titlu=Frażarju Malti-Russu |kunjom=Psaila |isem=Yana |data=2014 |isbn=978-99957-0-655-5 |lingwa=mt, ru}}</ref>, iffinanzjati mill-awtriċi stess. Fl-intervista għall-gazzetta tal-Università Statali ta’ Tomsk 'Alma Mater' għall-mistoqsija kif ġietha l-idea toħloq dawn il-frażarji, Yana wieġbet hekk<ref>{{Ċita web |titlu=Тыткеллем биль-мальти? |kunjom=Сёнинг |isem=Марина |numru=2558 |data=2014-01-04 |sit=Alma Mater: Газета Томского государственного университета |url=http://www.almamater.tsu.ru/show_story.phtml?nom=2558&s=6392 |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200218193531/http://www.almamater.tsu.ru/show_story.phtml?nom=2558&s=6392 |arkivju-data=2020-02-18 |url-status=dead }}</ref>:<blockquote>''Meta ħassejt li kelli biżżejjed għarfien tal-Malti xtaqt naqsmu man-nies Russi oħra li bħali jinteressaw ruħhom f’dan l-ilsien sabiħ. Bdejt naħseb x’l-aħjar li nikteb: dizzjunarju, ktieb biex wieħed jistudja permezz tiegħu s-sisien tal-grammatika u l-vokabularju bażiku tal-Malti jew frażarju. Bdejt  nifli l-kontenut tas-siti elettroniċi ddedikati għall-mistoqsijiet tan-nies mir-Russja dwar Malta u skoprejt li l-aktar imfittex kien il-frażarju Russu-Malti li kien għadu ma jeżistix. Dan il-fatt kien kruċjali għall-għażla tiegħi.''</blockquote>Waqt it-tnedija ta’ dawn il-frażarji fl-Università ta’ Malta tkellem dwarhom l-eks Ambaxxatur Straordinarju u Plenipotenzjarju tar-Repubblika ta’ Malta fl-Unjoni Sovjetika Maurice Lubrano<ref>{{Ċita web |skript-titlu=ru:Вручение верительных грамот послом Мальты в СССР |url=http://visualrian.ru/media/5653634.html |sit=visualrian.ru |lingwa=ru}}</ref> li nnota li<ref>{{Ċita magażin |titlu=Frażarju Malti-Russu |editur-kunjom=Vella |editur-isem=Paul |numru=232 |paġna=1 |data=2015 |magażin=Folju t'Aħbarijiet |pubblikatur=Maltese Literature Group |url=https://mccv.org.au/wp-content/uploads/sites/16/2015/08/mlg-folju-settembru-2015.pdf |lingwa=mt}}</ref>:<blockquote>''Ir-relazzjoni dejjem tikber bejn il-popli ta’ Malta u tar-Russja tagħmel parti mill-progress tal-lum il-ġurnata fl-oqsma soċjali, kulturali u ekonomiċi taż-żewġ pajjiżi. Qed jiżdied ukoll in-numru tal-Maltin li jixtiequ jikkomunikaw mal-ħbieb Russi bil-lingwa nattiva tagħhom hawn f’Malta jew waqt il-vjaġġ lejn il-pajjiżi li jitkellmu bl-ilsien Russu. Meta Yana Psaila wrietni x-xogħol irfinut tagħha - 'Frażarju Malti-Russu', jien bqajt għalkollox imgħaġġeb bl-approċċ studjat li mxiet bih f’dan ix-xogħol.''</blockquote>Ir-rilevanza tal-ħolqien tal-frażarji ġiet innotata wkoll waqt il-konferenza internazzjonali online 'Il-Lingwa Russa fid-Djalogu tal-Kulturi' li saret f’Ġunju tal-2014<ref>{{Ċita web |url=http://www.rusinkg.ru/article/3-russkij-mir/2684-mezhdunarodnaya-internet-konferentsiya-russkij-yazyk-v-dialoge-kultur |sit=Россия в Кыргызстане |titlu=Международная интернет-конференция «Русский язык в диалоге культур» |data=2014-06-09 |lingwa=ru}}</ref>, fejn Psaila ppreżentat ir-rapport min-naħa taċ-Ċentru Russu għax-Xjenza u l-Kultura f’Malta. Minn Ġunju 2017 Yana għandha l-kolonna tagħha ddedikata għal-lingwa u l-letteratura Maltija kif ukoll poeżija Russa tradotta għall-Malti fir-rivista kulturali Russa 'L-Araldu Malti', fejn hi tippubblika regolarment frammenti minn 'Frażarju Russu-Malti' u l-poeżiji tal-poeti Russi fl-oriġinal u t-traduzzjonijiet tagħhom għall-Malti. Yana għandha wkoll il-kanal ta' YouTube għall-qari ta’ dawn il-poeżiji biex il-qarrej Russu jkollu l-opportunità permezz tal-filmati jisma’ l-ħoss tat-test poetiku tradott u l-mużikalità tal-ilsien Malti. Minn Marzu 2019 Psaila bdiet tippubblika wkoll f’din ir-rivista novelli tal-kittieba Maltin maqluba għar-Russu. It-traduzzjonijiet tal-poeżiji Russi, akkumulati matul bosta snin, saru l-bażi tal-ġabra ta’ Yana Psaila 'Antoloġija tal-Poeżija Russa'<ref name="antologijapoezija">{{Ċita ktieb |titlu=Antoloġija tal-poeżija Russa XIX-XX |editur-kunjom=Psaila |editur-isem=Yana |traduttur-kunjom=Psaila |traduttur-isem=Yana |data=2020 |isbn=978-99957-1-746-9 |lingwa=mt}}</ref> li ħarġet f’Malta f’Ġunju 2020<ref>{{Ċita web |url=https://mlt.rs.gov.ru/en/news/71057 |titlu="Anthology of Russian poetry" translated into Maltese by Yana Psaila |sit=Russian Centre for Science and Culture in Malta |lingwa=en |data-aċċess=2020-11-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200706175546/http://mlt.rs.gov.ru/en/news/71057 |arkivju-data=2020-07-06 |url-status=dead }}</ref>. Fil-Kelmtejn Qabel l-Ambaxxatur Straordinarju u Plenipotenzjarju tal-Federazzjoni Russa għar-Repubblika ta’ Malta Vladimir Ardalionovich Malygin<ref>{{Ċita web |url=https://malta.mid.ru/en_GB/ambassador |titlu=Ambassador Extraordinary and Plenipotentiary of the Russian Federation to the Republic of Malta Vladimir Malygin |sit=Embassy of the Russian Federation to the Republic of Malta |data-aċċess=2021-04-17 |lingwa=en}}</ref> qal li<ref name="antologijapoezija"/>:<blockquote>''The poetic collection I am happy to introduce to the Maltese readers includes 30 works of the 15 greatest Russian authors. Some of them, like Alexander Pushkin and Boris Pasternak, belong to'' ''the Golden and Silver Age of Poetry in Russia of the 19th and early 20th century, the others, like Yevgeny Yevtushenko and Vladimir Vysotsky, form part of the Sixtiers artistic movement. All of them'' ''are Russian classic poets and their masterpieces form part of the Russian culture code.''</blockquote>u l-kittieb, illustratur, poeta u rumanzier Trevor Żahra qal hekk:<blockquote>''Meta bdejt naqra dawn il-poeżiji li ttraduċiet Yana Psaila, flimkien mal-kummenti bijografiċi, ħassejt bħal għafsa ta’ qalb, għax jekkt tneħħi ilil Pushkin u ’l Pasternak, tista’ tgħid li ma kont naf xejn'' ''dwar'' ''il-poeti l-oħra li semmiet. U għalhekk'' ''inħoss li aħna'' ''xxurtjati li għandna'' ''fostna'' ''traduttriċi'' ''unika, li waqt li twieldet u'' ''trabbiet fil-kultura'' ''Russa, illum'' ''xorbot sew dik'' ''Maltija u għandha'' ''ħakma mill-aqwa ta’ lsienna. Din hija'' ''verament'' ''sitwazzjoni'' ''ideali.''</blockquote>Fir-reviżjini dwar dan il-ktieb il-kritiku letterarju u edukatur Tarcisio Zarb kiteb hekk<ref>{{Ċita magażin |titlu=Poetiċità bla fruntieri – Antoloġija tal-poeżija Russa XIX-XX, traduzzjoni u edizzjoni ta' Yana Psaila |kunjom=Zarb |isem=Tarcisio |editur-kunjom=Sammut |editur-isem=Patrick |numru=58 |paġna=19 |data=2020 |magażin=il-pont |url=https://issuu.com/patrickj.sammut/docs/il-pont_settembru_2020 |lingwa=mt}}</ref>:<blockquote>''… nissuġġerixxi, li dawn il-poeżiji li issa nqalbu għal ilsienna, jintiegħmu mill-poplu Malti, b’mod speċjali l-istudenti, u b’hekk jagħrfu kemm il-poeżija ma tafx fruntieri, u dan minħabba l-fatt, li s-sentimenti, l-emozzjonijiet u l-konjizzjonijiet huma tal-bniedem, indipendentement minn fejn jgħix.''</blockquote>Il-proġetti tagħha Yana Psaila kważi dejjem takkumpanjahom bir-riċerka. Waqt it-tagħlim tal-Malti hi ħarġet bl-idea kif l-għaxar forom tal-verb trilitteru jistgħu jiġu mmemorizzati bl-għajnuna tal-iskema viżiva li ġiet ippubblikata fir-rivista edukattiva 'Sagħtar' fl-2014<ref>{{Ċita magażin |titlu=Il-Forom tal-Verb Trilitteru |kunjom=Psaila |isem=Yana |numru=344 |paġna=11 |data=2015 |magażin=Sagħtar |lingwa=mt}}</ref>. Il-parteċipazzjoni fil-proġett poetiku internazzjonali tal-Mużew u l-Istitut ta’ Vladimir Vysotsky f’Koszalin biex ix-xogħlijiet ta’ dan il-poeta jiġu maqluba fil-lingwi tal-popli tad-dinja kkontribwiet għall-analiżi tal-perċezzjoni tal-poeżija ta’ Vysotsky mill-udjenza Maltija. L-esperjenza tat-traduzzjoni ta’ għexieren ta’ testi mir-Russu għall-Malti<ref>{{Ċita web |url=https://wysotsky.com/1082.htm |titlu=Vladimir Vysotsky - Malti |data-aċċess=2021-04-17 |sit=Владимир Высоцкий |lingwa=mt, ru}}</ref>, fejn ġew ikkunsidrati l-opinjonijiet tal-kollegi fil-qasam tal-istudji ta’ Vysotsky li kienu jaħdmu ma’ ilsna oħra, ġiet riflessa fl-artikli ppubblikati fir-rivisti xjentifiċi Russi riveduti mill-pari<ref>{{Ċita rivista |skript-titlu=ru:Поэзия В. Высоцкого в имагологическом контексте: тенденции переводческого восприятия |kunjom=Псайла |isem=Яна |numru=15 |paġni=56—71 |sena=2017 |rivista=Текст. Книга. Книгоиздание. |doi=10.17223/23062061/15/4 |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita rivista |skript-titlu=ru:Образы Зимы В Мальтийских Переводах Поэзии В. Высоцкого: Опыт Передачи Культуроспецифичных Концептов |titlu=Images of Winter in the Maltese Translations of V. Vysotsky's Poetry: The Experience of the Transfer of Culture-Specific Concepts |kunjom=Psaila |isem=Yana |numru=78 |paġni=163—167 |data=2018 |rivista=Ученые Записки: Орловского Государственного Университета |url=http://oreluniver.ru/public/file/archive/1-78.pdf |lingwa=ru |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210417135717/http://oreluniver.ru/public/file/archive/1-78.pdf |arkivju-data=2021-04-17 |access-date=2021-04-17 |url-status=dead }}</ref><ref name="translatorsnotes">{{Ċita rivista |titlu=Заметки переводчика: поэзия В.С. Высоцкого на мальтийском языке |kunjom=Псайла |isem=Яна |numru=10 |paġni=82—92 |data=2018 |rivista=Имагология и компаративистика |doi=10.17223/24099554/10/4 |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita rivista |skript-titlu=ru:Особенности лингвокультурной адаптации стихов В. Высоцкого при переводе на мальтийский язык |kunjom=Псайла |isem=Яна |numru=445 |paġni=39—47 |data=2019 |rivista=Вестник Томского государственного университета |doi=10.17223/15617793/445/5 |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Псайла Яна|isem1=Эйдриан Грима|sena=2024|titlu=Современные проблемы науки и образования|url=https://s.rae-mail.ru/2025/01/10/file.6780c8f55a8e3.pdf|rivista=Мальтийская новелла на русском языке|lingwa=ru|volum=XXV|post=Москва|pubblikatur=Издательский дом Академии Естествознания|paġni=73-77|isbn=978-5-91327-807-4}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Psaila|isem1=Yana|sena=2025|titlu=European Journal of Natural History|url=https://world-science.ru/en/article/view?id=34409|rivista=EXPERTISE OF VLADIMIR VYSOTSKY’S POETRY TRANSLATIONS|lingwa=en|volum=Issue №1|post=Moscow|pubblikatur=International Academy of Natural History|paġni=4–9}}</ref>. ==== Midja ==== Fis-snin 2007—2008 Yana Psaila ħadet sehem fit-teledramm popolari 'Gizelle'. F’Ottubru 2014 ġiet mistiedna għall-edizzjoni tas-sensiela “Niltaqgħu mal-Awtur”<ref>{{Ċita web |url=http://patrickjsammut.blogspot.com/2014/10/laqga-mal-kittieba-yana-psaila-fir.html |titlu=Laqgħa mal-kittieba Yana Psaila fir-Razzett tal-Markiż fil-Mosta |data=2014-10-03 |data-aċċess=2021-04-17 |kunjom=Sammut |isem=Patrick J. |sit=PJS |lingwa=mt}}</ref>, imtellgħa mill-Għaqda Filantropika Talent Mosti'. Diversi stazzjonijiet tat-televiżjoni u tar-radju, pubblikazzjonijiet stampati u online jagħmlulha intervisti u jistidnuha għall-programmi ddedikati għall-kultura, lingwa u letteratura<ref>{{Ċita media AV |url=https://www.youtube.com/watch?v=TpqCOalYS5U |titlu=Mir-Russu għall-Malti {{!}}{{!}} Yana Psaila |data=2019-06-18 |data-aċċess=2021-04-17 |pubblikatur=YouTube |lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web |url=https://www.youtube.com/watch?v=b1iJnbLp32k |titlu=Yana Psaila, il-mistiedna fil-programm Inwar |data=2015-10-23 |pubblikatur=Radju Malta 1 |mezz=Programm tar-radju |lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita aħbar |url=https://www.tvm.com.mt/mt/news/ir-russa-li-tghallmet-il-malti-mill-fuljetti-li-kienet-tircievi-mal-posta/ |titlu=Ir-Russa li tgħallmet il-Malti mill-fuljetti li kienet tirċievi mal-posta |data=2017-06-15 |kunjom=Falzon |isem=Glen |pubblikazzjoni=TVM.com.mt |lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita media AV |url=https://www.thetvdb.com/series/ilsienna/episodes/7431036 |titlu=Il-Malti u l-Barranin ta' Ġewwa |data=2019-01-07 |mezz=Programm televiżiv |pubblikatur=TVM |lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita aħbar |url=https://inewsmalta.com/dart/20140107-ir-russa-msa-ra-mill-malti |titlu=Ir-Russa Msaħħra mill-Malti |data=2014-01-08 |kunjom=Attard Bezzina |isem=Daniela |pubblikazzjoni=iNews Malta |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140220031518/https://www.inewsmalta.com/dart/20140107-ir-russa-msa-ra-mill-malti |arkivju-data=2014-02-20 |lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=YGeRgcrZa0c|titlu='Ħajjitna Ktieb', programm 39, Yana Psaila|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmi.mt/episode/128443|titlu=Saru Maltin, episodju 1|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Bonello|isem1=Tonio|sena=2021|titlu=Familja, nru. 17|url=https://issuu.com/msfc.../docs/familja_nru._17_xitwa_2021|rivista=Niltaqgħu ma' Yana Psaila|lingwa=mt|post=Malta|pubblikatur=Ministeru għall-Politika Soċjali u d-Drittijiet tat-Tfal|paġni=38-40}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Camilleri|isem1=Catherine|sena=2023|titlu=THINK 42|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/133620/1/THINK42-From%20Russian.pdf|rivista=From Russian to Maltese: Lessons in Linguistics with Yana Psaila|lingwa=en|volum=|post=Malta|pubblikatur=University of Malta|paġni=67-68}}</ref>, isemmuha fir-reviżjonijiet tal-letteratura<ref>{{Ċita aħbar |titlu=A literary melange |kunjom=Scerri |isem=Louis J. |data=2020-09-06 |pubblikazzjoni=Times of Malta |url=https://timesofmalta.com/articles/view/a-literary-melange.816342 |lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita magażin |titlu=Creative Evening of Vladimir Vysotsky's Poetry in Interpretation of the Russian-Maltese Poetess Yana Psaila |editur-kunjom=Scicluna |editur-isem=Frank L. |numru=325 |paġna=14 |data=2020 |magażin=Maltese e-Newsletter: The Journal of Maltese Living Abroad |url=https://foreignandeu.gov.mt/en/Government/MLA/Documents/E-Newsletters/Adelaide/NEWS325.pdf |lingwa=en}}</ref>. Jikkuntattjawha wkoll rivisti Russi bbażati f’Malta<ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:Творческий вечер Евгения Евтушенко в Русской часовне. Интервью с Яной Псайлой |kunjom=Псайла |isem=Яна |numru=51 |paġna=9 |data=2014 |magażin=Моя Мальта |url=https://drive.google.com/file/d/0B-T8iH7Q9-BlT1piaFRGV1VtYkk/view |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:«Вернусь к тебе, как корабли из песни...» |kunjom=Сазонова |isem=Татьяна |numru=57 |paġna=4 |data=2015 |magażin=Моя Мальта |url=https://drive.google.com/file/d/0B-T8iH7Q9-BlOVUtdzNiZmdMaVU/view |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |titlu=«Я куплет допою»: поэтический вечер памяти В. Высоцкого на Мальте |numru=11 |paġna=23 |data=2018 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2018/MV-3_(11)_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref>{{Ċita magażin |skript-titlu=ru:«Вызовы», с которыми справилась Яна Псайла |kunjom=Ермаченко |isem=Мария |numru=20 |paġna=17 |data=2019 |magażin=Мальтийский вестник |url=https://maltavest.com/archive/2019/MV-20_web.pdf |lingwa=ru}}</ref><ref name="secondmothertongue"/>. Psaila tagħmel taħditiet għall-istudenti tal-iskejjel, kulleġġi u l-Università ta’ Malta dwar temi relatati mal-impenn tagħha.  Id-delegazzjoni tad-Dar – Mużew  tal-Poeta Lermontov “Tarkhany” iddiskreviet iż-żjara tagħha f’Malta hekk<ref>{{Ċita web |url=http://tarhany.ru/events/news/664 |skript-titlu=ru:На Мальте любят Лермонтова |data=2018-04-20 |sit=Тарханы: Государственный Лермонтовский музей-заповедник |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200624093636/http://tarhany.ru/events/news/664 |arkivju-data=2020-06-24 |url-status=dead }}</ref>:<blockquote>''Is-serata “Iċ-Ċirku tal-Interessi Mużikali ta’ Michail Lermontov” li saret fl-Iskola tal-Mużika ta’ Malta, kienet unika bil-mod tagħha. Il-Maltin taw il-prestazzjoni tar-rumanzi miktubin mill-poeżiji tal-poeta tagħna bir-Russu! U l-poetessa u filologa Russa-Maltija Yana Psaila ttraduċiet tnejn mill-poeżiji ta’ Lermontov fil-lingwa Maltija - din hija l-ewwel esperjenza tax-xorta tagħha fil-pajjiż.''</blockquote>Fi Frar 2018 fiċ-Ċentru Russu għax-Xjenza u l-Kultura f’Malta saret is-serata mmexxija minn Yana Psaila ddedikata għall-anniversarju ta’ Vladimir Vysotsky li matulha ġew moqrija t-traduzzjonijiet tagħha tal-poeżiji ta’ dan il-kantawtur mir-Russu għall-Malti<ref>{{Ċita web |url=https://mlt.rs.gov.ru/en/news/26127 |titlu=Creative Evening of Vladimir Vysotsky's Poetry in Interpretation of the Russian-Maltese Poetess Yana Psaila |data-aċċess=2021-04-17 |sit=Russian Centre for Science and Culture in Malta |lingwa=ru |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200623093100/http://mlt.rs.gov.ru/en/news/26127 |arkivju-data=2020-06-23 |url-status=dead }}</ref>. Għal dan l-avveniment attendew nies mill-qasam tal-kultura u l-arti ta’ Malta, membri tal-Akkademja tal-Malti u tal-Għaqda Poeti Maltin, studenti tal-korsijiet tal-lingwa Russa. L-udjenza wriet ix-xewqa li titgħallem aktar dwar ix-xogħlijiet ta’ Vysotsky u talbet biex isiru iżjed traduzzjonijiet għall-Malti<ref name="translatorsnotes" />. Fis-snin 2024-2025 Yana tat lekċers imtellgħa mill-Ambaxxata Maltija f’Moska għall-okkażjoni tal-Jum Ewropew tal-Lingwi li jiġi organizzat kull Settembru mill-Istituti Nazzjonali tal-Kultura tal-Unjoni Ewropea (EUNIC), fejn tat it-tagħrif dwar l-istorja tal-ilsien Malti, il-letteratura Maltija, il-Poeta Nazzjonali Dun Karm Psaila u l-kontribut kbir tiegħu għall-prosperità tal-lingwa Maltija <ref>{{Ċita aħbar|titlu=Malta Participates in the European Day of Languages 2024 held in Moscow Russia|url=https://missions.foreign.gov.mt/press/malta-participates-in-the-european-day-of-languages-2024-held-in-moscow-russia/}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|titlu=Malta Participates in the European Day of Languages 2025 held in Moscow, Russia|url=https://missions.foreign.gov.mt/press/malta-participates-in-the-european-day-of-languages-2025-held-in-moscow-russia/}}</ref>. Yana ħadet sehem ukoll fil-podcast dwar ilsna Ewropej rari għal "Euro-pulse", il-pjattaforma multimedjali mnedija mid-Delegazzjoni tal-UE dwar l-Ewropa, il-kultura u n-nies tagħha, l-edukazzjoni, ix-xjenza u l-ekoloġija, fejn tat intervista għall-artiklu dwar l-ilsien Malti kif ukoll għadditilhom għall-pubblikazzjoni fil-portal tagħhom mikrostorja li kitbet fuq l-ittra storika l-“Għ”, ibbażata fuq ir-rakkont ta’ Dr Olvin Vella, il-lettur tad-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta’ Malta <ref>{{Ċita aħbar|titlu=Maltese Features on Podcast for Euro Pulse in Moscow|url=https://missions.foreign.gov.mt/press/maltese-features-on-podcast-for-euro-pulse-in-moscow/}}</ref>. === Rikonoxximent tar-riżultati tal-ħidma === • F’Ġunju 2014 fiċ-Ċentru Russu għax-Xjenza u l-Kultura f’Malta Yana Psaila ngħatat iċ-ċertifikat ta’ Rossotrudnichestvo għall-ħolqien tal-ewwel tax-xorta tagħhom frażarji Russu-Malti u Malti-Russu. • F’Novembru 2016 fil-Palazz tal-President saret ċerimonja tal-għoti tal-Midalja tad-Deheb tal-Akkademja tal-Malti taħt il-patroċinju tal-President tar-Repubblika ta’ Malta [[Marie Louise Coleiro Preca|Marie-Louise Coleiro Preca]]. Fl-aħħar tas-serata l-membri tal-Akkademja għaddew l-pubblikazzjonijiet tagħhom lil-librerija tal-President, fosthom kien hemm kotba ta’ Psaila: 'Frażarju Russu-Malti', 'Frażarju Malti-Russu', il-ġabra poetika 'L-Imħabba tal-Istilla Polari' u l-ewwel ktieb tal-awtur Malti tradott għar-Russu 'Il-ħajja Sigrieta tan-Nanna Ġenoveffa' ta’ Trevor Żahra<ref>{{Ċita web |url=http://www.tsu.ru/news/knigi-vypusknitsy-tgu-voshli-v-fond-luchshikh-proi/ |skript-titlu=ru:Книги выпускницы ТГУ вошли в фонд лучших произведений Мальты |data=2016-12-09 |sit=Национа́льный иссле́довательский То́мский госуда́рственный университе́т |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200622145856/http://www.tsu.ru/news/knigi-vypusknitsy-tgu-voshli-v-fond-luchshikh-proi/ |arkivju-data=2020-06-22 |url-status=dead }}</ref>. • F'Awwissu 2017 ir-Rappreżentanza tal-Kummissjoni Ewropea f'Malta semmiet lil Yana Psaila fost nisa tradutturi Maltin oħra u enfasizzat il-kontribuzzjoni enormi tan-nisa għall-qasam tat-traduzzjoni letterarja<ref>{{Ċita web |url=https://ec.europa.eu/malta/news/august-month-celebrate-womenintranslation_en |titlu=August: the month to celebrate #WomenInTranslation |data=2017-08-24 |sit=European Commission |lingwa=en}}</ref>. • F'Jannar 2019 waqt it-tnedija tal-ktieb ta’ Trevor Żahra 'Sfidi' tradott minn Psaila u ppublikat fir-Russja li saret fil-Palazz San Anton, fid-diskorsi tal-President tar-Repubblika ta' Malta Marie-Louise Coleiro Preca u l-Ambaxxatur Straordinarju u Plenipotenzjarju tal-Federazzjoni Russa għar-Repubblika ta’ Malta Vladimir Ardalionovich Malygin ġie nnutat l-iżvilupp attiv tar-rabtiet kulturali fil-qasam tal-letteratura, skambju reċiproku tax-xogħlijiet tal-poeżija u l-proża bejn ir-Russja u Malta fit-tieni deċennju tas-seklu XXI<ref>{{Ċita web |url=https://malta.mid.ru/en_GB/web/malta/press-service-en/-/asset_publisher/ThwJuaSWCFQj/content/o-prezentacii-rossijskogo-izdania-knigi-mal-tijskogo-pisatela |titlu=Russian edition of a Maltese writer’s book presented at President's Palace |data=2019-01-23 |sit=Embassy of the Russian Federation to the Republic of Malta |lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web |url=https://mlt.rs.gov.ru/en/news/41066 |titlu=A book of Maltese author translated into the Russian language was presented at San Anton Palace |sit=Russian Centre for Science and Culture in Malta |lingwa=en |data-aċċess=2020-11-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200623063249/http://mlt.rs.gov.ru/en/news/41066 |arkivju-data=2020-06-23 |url-status=dead }}</ref>. • F’Marzu 2019 ħarġet 'Antoloġija tal-Poeżija Maltija. It-Tieni Volum', immirata għall-istudenti li qed jippreparaw għall-eżami tal-Malti fil-livell Avvanzat. Fiha ġew inklużi żewġ poeżiji ta’ Yana Psaila. • F'Ġunju 2020 Yana ngħatat iċ-ċertifikat tar-rebbieħa bħala traduttriċi bit-traduzzjoni tal-poeżija tal-Imħallef Emeritu [[Philip Sciberras]] 'Lil Pushkin' fil-Konkors Internazzjonali Pushkinjan X fil-kategorija 'Pushkin f'Ħajti', organizzat mill-Istitut Statali tal-Ilsien Russu ta’ Pushkin f’[[Moska]]<ref>{{Ċita web |url=https://pushkonkurs.pushkininstitute.ru/X/results.php?locale=ru |titlu=X Международный Пушкинский конкурс «Что в имени тебе моём?» |sit=Образование на русском |lingwa=ru |data-aċċess=2020-11-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200625011717/https://pushkonkurs.pushkininstitute.ru/X/results.php?locale=ru |arkivju-data=2020-06-25 |url-status=dead }}</ref>. • F'April 2021 fis-sit elettroniku tal-Ministeru tal-Affarijiet Barranin tal-Federazzjoni Russa ġie ppubblikat tagħrif dwar il-premjazzjoni ta’ kompatrijotti fis-sena 2020<ref>{{Ċita web|url=https://www.mid.ru/ru/activity/compatriots/nagrady/-/asset_publisher/1ywcoGbua44w/content/id/4692836|titlu=Premjazzjoni ta’ kompatrijotti fis-sena 2020}}</ref>. Yana Psaila ngħatat Ċertifikat tal-Unur bħala rikonoxximent għall-kontribut tagħha fil-qasam tal-kultura u t-tradizzjonijiet lingwistiċi tal-popli. • F’April 2024 ingħatat mill-assoċċjazzjoni internazzjonali tax-xjentisti, akkademiċi u speċjalisti ''International Academy of Natural History'' Lawrea tad-Duttur tax-Xjenza (Honoris Causa) fit-translotoloġija għall-ħidma tagħha fil-qasam tat-teorija u l-prattika tat-traduzzjoni letterarja bejn is-snin 2013-2023. S’issa Psaila qalbet mir-Russu (kif ukoll mill-Belarussu, l-Ukren u l-Pollakk) għall-Malti madwar 200 test letterarju u ppubblikat numru ta' artikli akkademiċi (double blind peer reviewed) dwar aspetti differenti tat-traduzzjoni poetika għall-Malti fir-rivisti xjentifiċi ewlenin (indexed by Web of Science, Scopus eċċ.) • F'Marzu 2025 il-Konsorzju Xjentifiku u Industrijali Ewroasjatiku li jgħaqqad għadd ta’ komunitajiet akkademiċi u edukattivi ta lil Psaila l-Midalja tad-Deheb ‘Kwalità Ewropea’ għar-riżultati tal-ħidma tagħha fil-qasam tat-translotoloġija (it-teorija u l-prattika tat-traduzzjoni letterarja mill-Malti għar-Russu u viċe versa) li saret bejn is-snin 2013-2025. ==Referenzi== {{Referenzi}} ==Ħoloq Esterni== {{Commonscat}} * [https://www.youtube.com/watch?v=TpqCOalYS5U Mir-Russu għall-Malti - Yana Psaila] *[https://www.tvm.com.mt/mt/news/hawn-certu-bizgha-mill-ilsien-malti-russa-li-tghallmet-il-lingwa-taghna/?fbclid=IwAR3qU92kDXSWF7Wyt0G3QjCxO27OzIGBuEGiAiDCYJsiw6U4V-uKEQyIu38 Russa li titkellem u tikteb bil-Malti] *[https://www.inewsmalta.com/2021/06/yana-psaila-mwielda-fis-siberja-bimhabba-kbira-ghall-ilsien-malti/ Yana Psaila mwielda fis-Siberja b’imħabba kbira għall-ilsien Malti] * [https://timesofmalta.com/articles/view/russian-poetry-in-maltese.864084 Russian poetry in Maltese] * [https://tpu.ru/en Tal-Istitut Politekniku ta’ Tomsk] * [http://en.tsu.ru/ Tal-Università Statali ta’ Tomsk] * [http://www.pushkin.institute/en/ Tal-Istitut Statali tal-Ilsien Russu ta’ Pushkin f’Moska] * [https://www.facebook.com/maltamoscow/posts/766166307297841 Sergei Yesenin] * [https://timesofmalta.com/articles/view/fostering-russian-maltese-cultural-ties.841640 Fostering Russian-Maltese cultural ties] * [https://www.youtube.com/channel/UCZnFwR6Vj-hJIVhFmevU0Ag Yana Psaila - You Tube Channel] {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Psaila, Yana}} [[Kategorija:Poeti Maltin]] [[Kategorija:Tradutturi Maltin]] [[Kategorija:Lingwisti Maltin]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] aw4clh5ftiviao76p9guveqw2f1i5ne 0 28862 332860 313785 2026-10-15T05:22:03Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332860 wikitext text/x-wiki {{Infobox tim nazzjonali tal-futbol | isem = Stati Uniti | pajjiż = Stati Uniti | psewdonimu = ''The Stars and Stripes'', ''The Yanks'' | assoċjazzjoni = [[Federazzjoni tal-Futbol tal-Istati Uniti|United States Soccer Federation]] (USSF) | konfederazzjoni = [[CONCACAF]] | kowċ = [[Mauricio Pochettino]] | kaptan = | rekord_preżenzi = [[Cobi Jones]] (164) | rekord_gowls = [[Clint Dempsey]]<br />[[Landon Donovan]] (57) | stadju = | kodiċi_FIFA = USA | pożizzjoni_FIFA = 14 | data_pożizzjoni_FIFA = Ġunju 2022 | pożizzjoni_massima_FIFA = 4 | data_pożizzjoni_massima_FIFA = April 2006 | pożizzjoni_minima_FIFA = 35 | data_pożizzjoni_minima_FIFA = Lulju 2012 | l-ewwel_logħba = {{fb|Żvezja}} 2–3 Stati Uniti {{flagicon|Stati Uniti}}<br />([[Stokkolma]], [[Żvezja]]; 20 ta' Awwissu 1916) | l-ikbar_rebħa = {{flagicon|Stati Uniti}} Stati Uniti 8–0 {{fb-lemin|Barbados}}<br />([[Carson (California)|Carson]], [[Stati Uniti]]; 15 ta' Ġunju 2008) | l-ikbar_telfa = {{fb|Norveġja}} 11–0 Stati Uniti {{flagicon|Stati Uniti}}<br />([[Oslo]], [[Norveġja]]; 6 ta' Awwissu 1948) | pattern_la1 = _usa20H | pattern_b1 = _usa20H | pattern_ra1 = _usa20H | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _usa20H | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000080 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _usa21a | pattern_b2 = _usa21a | pattern_ra2 = _usa21a | pattern_sh2 = _usa20A | pattern_so2 = _usa21al | leftarm2 = 000040 | body2 = 000040 | rightarm2 = 000040 | shorts2 = 000040 | socks2 = 000040 }} It-'''tim nazzjonali tal-futbol tal-Istati Uniti''' jirrappreżenta lill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] fil-kompetizzjonijiet internazzjonali tal-[[futbol]]. It-tim huwa mmexxi mill-[[Federazzjoni tal-Futbol tal-Istati Uniti|Federazzjoni Amerikana]] u huwa membru tal-[[FIFA]] u l-[[CONCACAF]]. It-tim ipparteċipa fi ħdax-il [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]], inkluż l-ewwel edizzjoni tal-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1930|1930]] fejn waslu sas-semifinali. Wara l-edizzjoni tal-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1950|1950]], l-Istati Uniti ma reġgħux ikkwalifikaw sal-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1990|1990]]. L-edizzjoni tal-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1994|1994]] ġiet ospitata mill-Istati Uniti għall-ewwel darba, f'kompetizzjoni li rathom jinqalgħu barra fir-rawnd tal-aħħar sittax mir-rebbieħa eventawali tal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Brażil|Brażil]]. Minbarra kompetizzjonijiet internazzjonali, l-Istati Uniti tikkompeti wkoll f'kampjonati kontinentali fosthom il-[[CONCACAF Gold Cup]], il-[[CONCACAF Nations League]] u l-[[Copa América]]. L-Amerikani rebħu seba' edizzjonijiet tal-Gold Cup u l-edizzjoni inawgurali tan-Nations League. == Storja == === L-ewwel snin === [[Stampa:U.S. soccer team, 1916.jpg|thumb|xellug|upright=1.15|Il-formazzjoni tal-Istati Uniti fil-logħba kontra l-Iżvezja fl-1916.]] L-ewwel tim nazzjonali tal-futbol tal-Istati Uniti ġie magħżul fl-1885 għal logħba kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Kanada|Kanada]], fl-ewwel logħba internazzjonali li qatt intlagħbet barra r-[[Renju Unit]]; il-Kanada rebħu 1–0 lill-Istati Uniti. L-ewwel logħba uffiċjali waslet fl-20 ta' Awwissu 1916 kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżvezja|Iżvezja]], li l-Amerikani rebħu 3–2. L-Istati Uniti ħadu sehem fl-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1930|ewwel edizzjoni]] tat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]] fl-[[Urugwaj]]. Huma bdew b'rebħa ta' 3–0 kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Belġju|Belġju]] u wara rebħa oħra identika kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Paragwaj|Paragwaj]], b'[[Bert Patenaude]] jiskorja l-ewwel tripletta fl-istorja tal-kompetizzjoni.<ref name=":0">{{ċita aħbar |url=https://www.theguardian.com/football/2015/jul/18/bert-patenaude-usa-world-cup-hat-trick |titlu=Bert Patenaude, the forgotten hero who scored the first ever World Cup hat-trick |data-aċċess=2021-08-21 |data=2015-07-19 |isem=Jack |kunjom=Williams |pubblikatur=The Guardian |lingwa=Ingliż}}</ref> Fis-semifinali, l-Amerikani tilfu kontra l-Arġentina 6–1. Minkejja li ma kienx hemm logħba għat-tielet post, il-FIFA tat lill-Istati Uniti t-tielet post minħabba differenza ta' gowls aħjar mill-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Jugożlavja|Jugożlavja]].<ref name="uruguay-1930">{{ċita web |url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/uruguay1930/index.html |titlu=1930 Uruguay 1930 |data-aċċess=2022-08-21 |pubblikatur=FIFA |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150208110539/https://www.fifa.com/worldcup/archive/uruguay1930/index.html |arkivju-data=2015-02-08}}</ref> Dan jibqa' l-aqwa riżultat qatt miksub mill-Istati Uniti, u l-aqwa wieħed għal tim nazzjonali barra l-[[Amerika t'Isfel]] u l-[[Ewropa]]. Fl-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1950|edizzjoni tal-1950]] li saret fil-[[Brażil]], l-Istati Uniti tilfu l-ewwel logħba 3–1 kontra [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Spanja|Spanja]], però b'sorpriża rebħu lill-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|Ingilterra]] b'gowl ta' [[Joe Gaetjens]]. Din ir-rebħa ta' 1–0 għadha kkunsidrata bħala fost l-ikbar diżappunti fl-istorja tal-kompetizzjoni.<ref>{{ċita web |url=http://www.espn.co.uk/football/sport/story/27321.html |titlu=The Miracle on Grass as USA beat England |data=2010-07-09 |pubblikatur=ESPN |data-aċċess=2021-08-21 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140113120026/http://www.espn.co.uk/football/sport/story/27321.html |arkivju-data=2014-01-13 |url-status=dead }}</ref> Eventwalment ġew eliminati miċ-[[Tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċili|Ċili]]. Din il-parteċipazzjoni kellha tkun l-aħħar waħda fit-Tazza tad-Dinja għal erba' deċennji. === Is-snin disgħin === It-tim nazzjonali fl-aħħar nofs tas-seklu 20 ftit li xejn kellu rilevanza fuq livell internazzjonali. Il-federazzjoni Amerikana wkoll sofriet minn problemi finanzjarji bit-tim nazzjonali jilgħab biss żewġ logħbiet bejn l-1981 u l-1983. L-unika xaqq ta' dawl kienet il-prestazzjoni fl-[[Logħob Olimpiku tas-sajf 1984|Olimpjadi tal-1984]], fejn għalkemm ġew eliminati fil-fażi tal-gruppi, huma tilfu logħba waħda minn tlieta kontra l-favoriti tal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|Italja]]. Fl-1988, il-FIFA għażlet lill-Istati Uniti sabiex jospitaw l-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1994|edizzjoni tal-1994]] tat-Tazza tad-Dinja. Din qajment kritiika minħabba d-dgħjufija pperċepita tat-tim nazzjonali. Madanakollu, l-Istati Uniti rnexxielhom jagħmluha għat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1990|Tazza tad-Dinja tal-1990]] b'rebħa ta' 1–0 kontra t-[[Tim nazzjonali tal-futbol tat-Trinidad u Tobago|Trinidad u Tobago]]. Fl-ewwel dehra tagħhom wara erbgħin sena, l-Istati Uniti tilfu t-tliet logħbiet kontra ċ-[[Tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċekoslovakkja|Ċekoslovakkja]], l-Italja u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Awstrija|Awstrija]]. Għat-Tazza tad-Dinja tal-1994, li kkwalifikaw għaliha bħala l-ospiti, l-Istati Uniti ħarġu mill-grupp għall-ewwel darba mill-1930 wara rebħa kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Kolombja|Kolombja]], dro kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżvizzera|Iżvizzera]] u telfa kontra r-[[Tim nazzjonali tal-futbol tar-Rumanija|Rumanija]].<ref>{{ċita pubblikazzjoni |kunjom=Lewis |isem=Michael |titlu=Escobar's memory lives on |url=http://sportsillustrated.cnn.com/inside_game/michael_lewis/news/2000/06/30/lewis_insider/ |rivista=Sports Illustrated |data=2000-07-01 |data-aċċess=2022-08-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110430031213/http://sportsillustrated.cnn.com/inside_game/michael_lewis/news/2000/06/30/lewis_insider/ |arkivju-data=2011-04-30 |lingwa=Ingliż }}</ref> Fil-fażi tal-aħħar sittax, l-Istati Uniti tilfu 1–0 kontra r-rebbieħa eventwali tal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Brażil|Brażil]].<ref>{{ċita web |kunjom=Palmer |isem=Kevin |url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=370490&root=worldcup&&cc=5901 |titlu=Winning is the only option |pubblikatur=ESPN |data=2006-07-09 |data-aċċess=2022-08-21 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121019130415/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=370490&root=worldcup&&cc=5901 |arkivju-data=2012-10-19 |url-status=dead }}</ref> Fl-1995, it-tim Amerikan ġie mistieden għall-[[Copa América]]. Huma spiċċaw l-ewwel fil-grupp wara li għelbu liċ-Ċili u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina|Arġentina]] biex għaddew għall-kwarti tal-finali. F'din il-fażi huma rebħu lill-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Messiku|Messiku]] bil-''[[Għoti tal-penalties|penalties]]'' sakemm tilfu 1–0 fis-semifinali kontra l-Brażil. Eventwalment huma kklassifikaw fir-raba' post wara li tilfu l-ispareġġ kontra l-Kolombja. === Is-seklu 21 === Fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2002|Tazza tad-Dinja tal-2002]], taħt il-gwida ta' [[Bruce Arena]], l-Istati Uniti laħqu l-kwarti tal-finali, li kienet l-ogħla pożizzjoni mill-edizzjoni tal-1930. Huma bdew b'rebħa sorpriża ta' 3–2 kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall|Portugall]], u wara ġabu dro kontra l-ospiti tal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Korea t'Isfel|Korea t'Isfel]] u telfa kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Polonja|Polonja]]. Huma spiċċaw it-tieni fil-grupp u fill-fażi tal-aħħar sittax iltaqgħu mal-qraba tal-Messiku, l-ewwel konfront bejniethom fit-Tazza tad-Dinja. L-Amerikani rebħu 2–0 biex affaċċjaw lill-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja|Ġermanja]] fil-kwarti tal-finali, b'dawn tal-aħħar jirbħu b'gowl solitarju. Taħt il-gwida tal-kowċ il-ġdid [[Bob Bradley]], l-Istati Uniti ħadu sehem fit-[[Tazza tal-Konfederazzjonijiet 2009|Tazza tal-Konfederazzjonijiet tal-2009]]. Għall-ewwel darba huma waslu sal-finali ta' kompetizzjoni tal-irġiel tal-FIFA meta fis-semifinali għelbu lil Spanja 2–0, li dak iż-żmien kienet l-ewwel fil-[[Klassifika dinjija tal-FIFA|klassifika tal-FIFA]] u kienet għadha ġejja minn 35 logħba mingħajr telfa.<ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/internationals/8114585.stm |titlu=Spain 0–2 United States |data=2009-06-25 |pubblikatur=BBC Sport |data-aċċess=2022-08-22 |isem=Saj |kunjom=Chowdhury |lingwa=Ingliż}}</ref> Fil-finali, minkejja li marru 2–0 minn fuq wara l-ewwel taqsima, il-Brażil għamlu rimonta biex rebħu t-titlu bi skor ta' 3–2.<ref>{{ċita aħbar |titlu=United States 2–3 Brazil |isem=Phil |kunjom=Dawkes |data=2007-06-28 |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/internationals/8120561.stm |pubblikatur=BBC Sport |data-aċċess=2022-08-22 |lingwa=Ingliż}}</ref> [[Stampa:Landon Donovan vs Algeria.jpg|thumb|right|upright=0.75|Landon Donovan fit-Tazza tad-Dinja tal-2010]] Għat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2010|Tazza tad-Dinja tal-2010]], l-Amerikani ġew imniżżla fi Grupp Ċ flimkien mal-Ingilterra, is-[[Tim nazzjonali tal-futbol tas-Slovenja|Slovenja]] u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Alġerija|Alġerija]]. Wara żewġ dros kontra l-avversarji Ewropej, l-Istati Uniti ggarantixxu post fil-fażi ta' wara grazzi għar-rebħa ta' 1–0 kontra l-Alġerija, b'gowl fil-ħin miżjud ta' [[Landon Donovan]]. Bl-ewwel post fil-grupp, għall-ewwel darba mill-ewwel edizzjoni tal-1930, l-Istati Uniti ltaqgħu mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Gana|Gana]] però ġew eliminati wara telfa ta' 2–1.<ref>{{ċita aħbar |titlu=USA vs. Ghana: In World Cup 2010, Americans eliminated by Ghana |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/06/26/AR2010062600597.html |data=2010-06-27 |kunjom=Goff |isem=Steven |pubblikatur=The Washington Post |data-aċċess=2022-08-22 |lingwa=Ingliż }}</ref> Fl-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2014|edizzjoni tal-2014]], taħt il-gwida tal-kowċ Ġermaniż [[Jürgen Klinsmann]], l-Istati Uniti spiċċaw fi grupp magħmul mill-Ġermanja, il-Gana u l-Portugall. Ir-rebħa kontra l-Gana u d-dro kontra l-Portugall kienu biżżejjed sabiex jagħmluha għar-rawnd li jmiss.<ref>{{ċita aħbar |titlu=USA advances, despite loss to Germany |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation-now/2014/06/26/usa-germany-world-cup/11319459/ |isem=Ashley M. |kunjom=Williams |pubblikatur=USA Today |data=2014-06-26 |data-aċċess=2022-08-22 |lingwa=Ingliż}}</ref> Din kienet l-ewwel darba li kkwalifikaw għall-fażi eliminatorja f'żewġ edizzjonijiet konsekuttivi.<ref>{{ċita web |kunjom=Bezjak |isem=Lou |url=http://www.scnow.com/news/article_c077ea46-fd81-11e3-b3d7-0017a43b2370.html |titlu=U.S. run in World Cup bringing out a lot of Pee Dee soccer fans |pubblikatur=The Morning News |data=2014-06-26 |data-aċċess=2022-08-22 |kwotazzjoni=It’s the first time in U.S. soccer history it has advanced to the knockout stage of back-to-back World Cups. |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2018-11-18 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181118184228/https://www.scnow.com/news/article_c077ea46-fd81-11e3-b3d7-0017a43b2370.html |url-status=dead}}</ref> Fir-rawnd tal-aħħar sittax huma sfaw megħluba mill-Belġju wara l-[[ħin barrani]].<ref>{{ċita web |url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/39/98/53/eng_56_0701_bel-usa_usa_playerstatistics_neutral.pdf |titlu=Official FIFA statistics, updated July 5, 2014 |data=2014-07-05 |data-aċċess=2022-08-22 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160701145714/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/39/98/53/eng_56_0701_bel-usa_usa_playerstatistics_neutral.pdf |arkivju-data=2016-07-01 |lingwa=Ingliż }}</ref> == Rekord kompetittiv == === Tazza tad-Dinja === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !Sena !Fażi !Pożizzjoni !L !R !D !T !GF !GK |- style="background:#c96;" | {{flagicon|Urugwaj}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1930|1930]] | '''Semifinali'''{{nota|Il-FIFA tat it-tielet post lill-Istati Uniti favur is-semifinalista l-oħra, il-Jugożlavja, minħabba differenza ta' gowls aħjar (+1 kontra ż-żero tal-Jugożlavja). L-ebda logħba għat-tielet post ma ntlagħbet.<ref name="uruguay-1930" />}} | '''3''' | '''3''' | '''2''' | '''0''' | '''1''' | '''7''' | '''6''' |- | {{flagicon|Italja|1861}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1934|1934]] | L-aħħar sittax | 16 | 1 | 0 | 0 | 1 | 1 | 7 |- | {{flagicon|Franza|1794}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1938|1938]] | colspan=8 |''Irtiraw'' |- | {{flagicon|Brażil|1889}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1950|1950]] | Fażi tal-gruppi | 10 | 3 | 1 | 0 | 2 | 4 | 8 |- | {{flagicon|Żvizzera}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1954|1954]] | colspan=8 rowspan=9 |''Ma kkwalifikawx'' |- | {{flagicon|Żvezja}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1958|1958]] |- | {{flagicon|Ċili}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1962|1962]] |- | {{flagicon|Ingilterra}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1966|1966]] |- | {{flagicon|Messiku}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1970|1970]] |- | {{flagicon|Ġermanja tal-Punent}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1974|1974]] |- | {{flagicon|Arġentina}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1978|1978]] |- | {{flagicon|Spanja}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1982|1982]] |- | {{flagicon|Messiku}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1986|1986]] |- | {{flagicon|Italja}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1990|1990]] | Fażi tal-gruppi | 23 | 3 | 0 | 0 | 3 | 2 | 8 |- | style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Stati Uniti}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1994|1994]] | L-aħħar sittax | 14 | 4 | 1 | 1 | 2 | 3 | 4 |- | {{flagicon|Franza|1974}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1998|1998]] | Fażi tal-gruppi | 32 | 3 | 0 | 0 | 3 | 1 | 5 |- | {{flagicon|Korea t'Isfel|1997}} {{flagicon|Ġappun}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2002|2002]] | Kwarti tal-finali | 8 | 5 | 2 | 1 | 2 | 7 | 7 |- | {{flagicon|Ġermanja}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006|2006]] | Fażi tal-gruppi | 25 | 3 | 0 | 1 | 2 | 2 | 6 |- | {{flagicon|Afrika t'Isfel}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2010|2010]] | colspan=1 rowspan=2| L-aħħar sittax | 12 | 4 | 1 | 2 | 1 | 5 | 5 |- | {{flagicon|Brażil}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2014|2014]] | 15 | 4 | 1 | 1 | 2 | 5 | 6 |- | {{flagicon|Russja}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2018|2018]] | colspan=9 |''Ma kkwalifikawx'' |- | {{flagicon|Qatar}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2022|2022]] | colspan=9 |''Ikkwalifikaw'' |- | style="border: 3px solid red" |{{flagicon|Kanada}} {{flagicon|Messiku}} {{flagicon|Stati Uniti}} [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2026|2026]] | rowspan=1 colspan=9 |''Ikkwalifikaw bħala ospitu'' |- ! Totali ! Semifinali ! 11/22 ! 33 ! 8 ! 6 ! 9 ! 37 ! 62 |} === CONCACAF Gold Cup === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !Sena !Fażi !Pożizzjoni !L !R !D !T !GF !GK |- ||{{flagicon|SLV}} [[Kampjonat CONCACAF 1963|1963]]||rowspan=3 colspan=9|''Ma daħlux'' |- ||{{flagicon|GUA}} [[Kampjonat CONCACAF 1965|1965]] |- ||{{flagicon|HON|1949}} [[Kampjonat CONCACAF 1967|1967]] |- ||{{flagicon|CRC}} [[Kampjonat CONCACAF 1969|1969]]||rowspan=1 colspan=9|''Ma kkwalifikawx'' |- ||{{flagicon|TRI}} [[Kampjonat CONCACAF 1971|1971]]||rowspan=1 colspan=9|''Ma daħlux'' |- ||{{flagicon|HAI|1964}} [[Kampjonat CONCACAF 1973|1973]]||rowspan=3 colspan=9|''Ma kkwalifikawx'' |- ||{{flagicon|MEX}} [[Kampjonat CONCACAF 1977|1977]] |- ||{{flagicon|HON|1949}} [[Kampjonat CONCACAF 1981|1981]] |- |[[Kampjonat CONCACAF 1985|1985]]||Fażi tal-gruppi||6||4||2||1||1||4||3 |- bgcolor=silver |[[Kampjonat CONCACAF 1989|1989]] |'''Finalisti telliefa''' |'''2''' |'''8''' |'''4''' |'''3''' |'''1''' |'''6''' |'''3''' |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|US}} [[CONCACAF Gold Cup 1991|1991]] |'''Rebbieħa''' |'''1''' |'''5''' |'''4''' |'''1''' |'''0''' |'''10''' |'''3''' |- bgcolor=silver |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|MEX}} {{flagicon|USA}} [[CONCACAF Gold Cup 1993|1993]] |'''Finalisti telliefa''' |'''2''' |'''5''' |'''4''' |'''0''' |'''1''' |'''5''' |'''5''' |- bgcolor=#c96 |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|USA}} [[CONCACAF Gold Cup 1996|1996]] |'''It-tielet post''' |style="background:#c96;"|'''3''' |'''4''' |'''3''' |'''0''' |'''1''' |'''8''' |'''3''' |- bgcolor=silver |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|USA}} [[CONCACAF Gold Cup 1998|1998]] |'''Finalisti telliefa''' |style="background:silver;"|'''2''' |'''4''' |'''3''' |'''0''' |'''1''' |'''6''' |'''2''' |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|US}} [[CONCACAF Gold Cup 2000|2000]] |Kwarti tal-finali |5 |3 |2 |1 |0 |6 |2 |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|US}} [[CONCACAF Gold Cup 2002|2002]] |'''Rebbieħa''' |'''1''' |'''5''' |'''4''' |'''1''' |'''0''' |'''9''' |'''1''' |- bgcolor=#c96 |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|MEX}} {{flagicon|USA}} [[CONCACAF Gold Cup 2003|2003]] |'''It-tielet post''' |'''3''' |'''5''' |'''4''' |'''0''' |'''1''' |'''13''' |'''4''' |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|US}} [[CONCACAF Gold Cup 2005|2005]] |rowspan=2|'''Rebbieħa''' |'''1''' |'''6''' |'''4''' |'''2''' |'''0''' |'''11''' |'''3''' |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|US}} [[CONCACAF Gold Cup 2007|2007]] |'''1''' |'''6''' |'''6''' |'''0''' |'''0''' |'''13''' |'''3''' |- bgcolor=silver |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|US}} [[CONCACAF Gold Cup 2009|2009]] |rowspan=2|'''Finalisti telliefa''' |'''2''' |'''6''' |'''4''' |'''1''' |'''1''' |'''12''' |'''8''' |- bgcolor=silver |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|US}} [[CONCACAF Gold Cup 2011|2011]] ||'''2''' |'''6''' |'''4''' |'''0''' |'''2''' |'''9''' |'''6''' |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|US}} [[CONCACAF Gold Cup 2013|2013]] |'''Rebbieħa''' |'''1''' |'''6''' |'''6''' |'''0''' |'''0''' |'''20''' |'''4''' |- bgcolor=#9acdff |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|CAN}} {{flagicon|USA}} [[CONCACAF Gold Cup 2015|2015]] |'''Ir-raba' post''' |'''4''' |'''6''' |'''3''' |'''2''' |'''1''' |'''12''' |'''5''' |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|US}} [[CONCACAF Gold Cup 2017|2017]] |'''Rebbieħa''' |'''1''' |'''6''' |'''5''' |'''1''' |'''0''' |'''13''' |'''4''' |- bgcolor=silver |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Kosta Rika}} {{flagicon|Ġamajka}} {{flagicon|US}} [[CONCACAF Gold Cup 2019|2019]] |'''Finalisti telliefa''' |'''2''' |'''6''' |'''5''' |'''0''' |'''1''' |'''15''' |'''2''' |- bgcolor=gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|US}} [[CONCACAF Gold Cup 2021|2021]] |'''Rebbieħa''' |'''1''' |'''6''' |'''6''' |'''0''' |'''0''' |'''11''' |'''1''' |- !Totali !7 titli !18/26 !9 !73 !13 !11 !183 !62 |} == Noti == {{noti}} == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commonscat}} * {{Sit uffiċjali}} [[Kategorija:Timijiet nazzjonali tal-futbol tal-Amerika ta' Fuq|Stati Uniti]] [[Kategorija:Futbol fl-Istati Uniti]] ac2o8418edum0auc2b6zgjsenh15vww 0 29843 332859 315048 2026-10-15T03:27:03Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332859 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Hortobagy-ziehbrunnen.jpg|daqsminuri|Il-pajsaġġ rurali ta' Hortobágy.]] Il-'''Park Nazzjonali ta' Hortobágy''' (pronunzja bl-[[Lingwa Ungeriża|Ungeriż]]: [ˈhortobaːɟ]) huwa park nazzjonali b'erja ta' 800 km² fil-Lvant tal-[[Ungerija]], li huwa rikk fil-[[folklor]] u fl-[[Storja|istorja]] [[Kultura|kulturali]]. Il-park, li huwa parti mill-Pjanura l-Kbira ta' Alföld, ġie ddeżinjat bħala park nazzjonali fl-1973 (l-ewwel wieħed fl-Ungerija), u tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1999.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/474/|titlu=Hortob&aacute;gy National Park - the &lt;i&gt;Puszta&lt;&#x2f;i&gt;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-21}}</ref> Il-Park Nazzjonali ta' Hortobágy huwa l-ikbar żona protetta fl-Ungerija u l-ikbar bur tal-ħaxix seminaturali fl-[[Ewropa]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.whcmeeting.hu/hu/information/venue.html|titlu=A Vilagorokseg Bizottsag 26. Ulese|data=2007-12-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071209021004/http://www.whcmeeting.hu/hu/information/venue.html|arkivju-data=2007-12-09|url-status=dead}}</ref> Sa dan l-aħħar kien maħsub li din l-isteppa alkalinika ġiet iffurmata mill-qtugħ f'daqqa ta' foresti enormi fil-[[Medjuevu|Medju Evu]], segwit minn miżuri ta' kontroll tal-fluss tax-xmara Tisza, li allegatament irriżultaw fl-istruttura u fil-livell ta' pH attwali tal-ħamrija. Madankollu, il-Park Nazzjonali ta' Hortobágy huwa ferm eqdem, u huwa stmat li l-alkalinizzazzjoni bdiet madwar 10,000 sena ilu, meta x-xmara Tisza laħqet għall-ewwel darba l-Pjanura l-Kbira Ungeriża, u qatgħet bosta nixxigħat mis-sorsi tagħhom fil-muntanji tat-Tramuntana. Il-formazzjoni ntemmet bil-mergħa tal-[[Annimal|annimali]] u taż-[[Żiemel|żwiemel]] selvaġġi matul l-Era Glaċjali, segwiti mill-annimali ddomestikati.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/download.cfm?filename=474rev&filetype=pdf&category=nominations|titlu=Nominazzjoni tas-sit|sit=web.archive.org|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121026120135/https://whc.unesco.org/download.cfm?filename=474rev&filetype=pdf&category=nominations|arkivju-data=2012-10-26|url-status=bot: unknown}}</ref> Waħda mill-iżjed attrazzjonijiet ikoniċi tal-Park Nazzjonali ta' Hortobágy huwa l-Pont tad-Disa' Arkati. Diversi bjar tradizzjonali b'għamla tal-ittra T jagħmlu parti mill-pajsaġġ tal-park, flimkien mal-miraġġ ta' xi siġar li qajla jidhru fil-bogħod fis-sħana riflessa tal-''puszta'' (steppa). Parti mill-park nazzjonali huwa riżerva tas-sema mudlam fejn wieħed jista' josserva l-[[Stilla|istilel]] mingħajr it-tniġġis tad-dawl.<ref>{{Ċita web|url=http://darksky.org/idsp/parks/hortobagy/|titlu=Hortobágy National Park (Hungary)|data=2016-10-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161012042336/http://darksky.org/idsp/parks/hortobagy/|arkivju-data=2016-10-12|url-status=bot: unknown}}</ref> L-artijiet mistagħdra tal-park ġew elenkati wkoll bħala sit tar-[[Ramsar]].<ref>{{Ċita web|url=https://rsis.ramsar.org/ris/189|titlu=Hortobágy {{!}} Ramsar Sites Information Service|sit=rsis.ramsar.org|data-aċċess=2023-03-21}}</ref> Il-Park Nazzjonali ta' Hortobágy kellu wkoll konnotazzjonijiet negattivi bħala sit ta' xogħol sfurzat taħt ir-reġim [[Komuniżmu|Komunista]].<ref>{{Ċita web|url=https://magyarmegmaradasert.hu/in-english/current-issues/1606-hortobagy-forced-labour-camps-1950-1953-excerpt|titlu=Hortobágy Forced Labour Camps 1950-1953 (Excerpt)|sit=magyarmegmaradasert.hu|data-aċċess=2023-03-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230321101054/https://magyarmegmaradasert.hu/in-english/current-issues/1606-hortobagy-forced-labour-camps-1950-1953-excerpt|arkivju-data=2023-03-21|url-status=dead}}</ref> == Flora u fawna == [[Stampa:HU microregion 1.7.31. Hortobágy.png|daqsminuri|Mappa li turi l-pożizzjoni [[Ġeografija|ġeografika]] (bl-[[aħmar]]) tal-Park Nazzjonali ta' Hortobágy bħala wieħed mill-mikroreġjuni fil-ġeografija fiżika tal-Ungerija.]] Il-Park Nazzjonali ta' Hortobágy huwa steppa, jiġifieri pjanura jew bur tal-ħaxix li fih jirgħu l-bhejjem tal-ifrat tal-Ungerija, il-gniedes, il-bufli tal-ilma, in-[[Nagħġa|nagħaġ]] ''racka'' u ż-[[Żiemel|żwiemel]] li jieħdu ħsiebhom rgħajja spiss rekbin iż-żwiemel, imsejħa ''Csikós''. Jipprovdi l-ħabitat għal diversi speċijiet, inkluż 342 speċi ta' [[Għasfur|għasafar]]. Iż-żumbrell, it-tellerita, il-pitarrun u l-farruġ huma rrappreżentati b'popolazzjonijiet li jitnisslu hemmhekk. Il-park huwa sit importanti fejn jieqfu jistrieħu l-għasafar tal-passa, fosthom l-għarnuq, il-birwina u l-wiżż ''Anser erythropus''.<ref>{{Ċita web|url=http://www.zoologia.hu/list/LWfG.pdf|titlu=Lengyel S, Tar J, Rózsa L (2012). "Flock size measures of migrating Lesser White-fronted Geese Anser erythropus" (pdf). Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae. 58: 297–303.|arkivju-data=2023-07-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230721022820/http://www.zoologia.hu/list/LWfG.pdf|data-aċċess=2023-03-21|url-status=dead}}</ref> Il-Park Nazzjonali ta' Hortobágy huwa wkoll iċ-ċentru għat-tnissil tal-bhejjem tal-ispeċi ''Taurus'', wieħed minn diversi tentattivi biex jerġa' jitnissel l-annimal tal-ifrat estint ''Anser erythropus''.<ref>{{Ċita web|url=http://www.nepenthes.dk/files/Taurus_ebook.pdf|titlu=Margret Bunzel-Drüke: ″Projekt Taurus – En økologisk erstatning for uroksen.″ Lohne: ABU 2004; Århus: Nepenthes, 2005.|data-aċċess=2023-03-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111017012521/http://www.nepenthes.dk/files/Taurus_ebook.pdf|arkivju-data=2011-10-17|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.koelner-zoo.de/takhi/PDF/Heft1_2005_Hortobagy.pdf|titlu=Waltraut Zimmermann, Lydia Kolter, Istvan Sandor: Naturschutzprojekt Hortobágy – Jahresbericht 2003.|data-aċċess=2023-03-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131203021910/http://www.koelner-zoo.de/takhi/PDF/Heft1_2005_Hortobagy.pdf|arkivju-data=2013-12-03|url-status=bot: unknown}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Park Nazzjonali ta' Hortobágy ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-[[bniedem]]"; u l-'''kriterju (v)''' "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta [[kultura]] (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".<ref name=":0" /> == Gallerija == <gallery> Stampa:Hortobágy.jpg|Merħliet tan-[[Nagħġa|nagħaġ]]. Stampa:Hortobagy híd.jpg|Il-Pont tad-Disa' Arkati. Stampa:Racka (Fabian).jpg|In-nagħaġ ''Racka''. Stampa:Hungarian Grey Cattle.jpg|Il-gniedes Ungeriżi. Stampa:Gentiana pneumonanthe 0001.jpg|''Gentiana pneumonanthe''. Stampa:Tisza-tó.jpg|Ix-xmara Tisza. Stampa:Salvia nemorosa 2.jpg|Is-salvja. Stampa:Dabao.jpg|Il-pitarrun. Stampa:Rotfußfalke Falco vespertinus.jpg|Iż-żumbrell. Stampa:Buffalo and egrets.jpg|Il-buflu tal-ilma. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] [[Kategorija:Ungerija]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] iel1aqgvtcdczk3zko9a9xf7371zamm 0 30556 332865 332849 2026-10-15T06:32:14Z Kent Wang 28970 Żomm Palácio Nacional de Sintra from above 74.jpg minn Wikidata; neħħi żewġ ritratti żejda u l-ħolqa espliċita tal-istampa 332865 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Sintra''' (/ˈsɪntrə, ˈsiːntrə/,<ref>{{Ċita web|url=https://www.lexico.com/definition/sintra|titlu=Sintra {{!}} Meaning of Sintra by Lexico|data=2020-03-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200322182558/https://www.lexico.com/definition/sintra|arkivju-data=2020-03-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Sintra|titlu=Definition of SINTRA|sit=www.merriam-webster.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: [ˈsĩtɾɐ]) hija belt u muniċipalità fir-reġjun ikbar ta' [[Liżbona]], il-[[Portugall]], li tinsab mar-Rivjera Portugiża. Il-popolazzjoni tal-muniċipalità fl-2021 kienet tlaħħaq it-385,654 ruħ<ref>{{Ċita web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xlang=en&xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0|titlu=Statistics Portugal - Web Portal|sit=www.ine.pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref>, f'erja ta' 319.23 kilometru kwadru (123.26 mil kwadru). Sintra hija waħda mill-iżjed muniċipalitajiet urbanizzati u l-iktar populati densament fil-Portugall. Il-muniċipalità hija destinazzjoni turistika ewlenija peress li pittoreska ħafna u għandha diversi palazzi storiċi, kastelli, bajjiet xeniċi, parks u ġonna. Iż-żona tinkludi l-Park Naturali ta' Sintra-Cascais li minnha jgħaddu l-Muntanji ta' Sintra. Iċ-ċentru storiku tal-''Vila de Sintra'' huwa famuża għall-arkitettura [[Romantiċiżmu|Romantika]] tas-seklu 19, għall-binjiet u għall-vilel storiċi, għall-ġonna, u għall-palazzi rjali u għall-kastelli, li wasslu biex il-belt titniżżel bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/723/|titlu=Cultural Landscape of Sintra|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> Fost l-attrazzjonijiet ta' Sintra nsibu l-Kastell Medjevali tal-Għarab Iberiċi, il-Palazz Romantiku Nazzjonali ta' Pena u l-Palazz [[Rinaxximent|Rinaxximentali]] Portugiż Nazzjonali ta' Sintra. Sintra hija waħda mill-iżjed muniċipalitajiet għonja kemm fil-Portugall kif ukoll fil-[[Peniżola]] Iberika inġenerali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.rtp.pt/noticias/economia/seis-dos-quinze-concelhos-mais-ricos-situam-se-na-regiao-de-lisboa_n366224|titlu=Seis dos quinze concelhos mais ricos situam-se na Região de Lisboa|kunjom=Portugal|isem=Rádio e Televisão de|data=2010-08-09|sit=Seis dos quinze concelhos mais ricos situam-se na Região de Lisboa|lingwa=pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.publico.pt/2003/10/13/economia/noticia/grande-lisboa-e-a-regiao-iberica-mais-rica-em-poder-de-compra-1170450|titlu=Grande Lisboa é a região ibérica mais rica em poder de compra|kunjom=Ferreira|isem=Cristina|data=2003-10-13|sit=PÚBLICO|lingwa=pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> Tospita waħda mill-ikbar komunitajiet ta' barranin tul ir-Rivjera Portugiża<ref>{{Ċita web|url=https://www1.folha.uol.com.br/turismo/2018/06/mercado-imobiliario-em-alta-da-apelido-de-nova-miami-a-lisboa.shtml|titlu=Mercado imobiliário em alta dá apelido de nova Miami a Lisboa|data=2018-06-28|sit=Folha de S.Paulo|lingwa=pt-BR|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dn.pt/dinheiro/sintra-reduz-taxas-para-empreendimentos-de-luxo-9348596.html|titlu=Sintra reduz taxas para empreendimentos de luxo|kunjom=https://www.facebook.com/DiariodeNoticias.pt/?fref=ts|data=2018-05-16|sit=www.dn.pt|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://24.sapo.pt/economia/artigos/investir-13-milhoes-de-euros-para-vender-imoveis-de-luxo-em-lisboa|titlu=Investir 1,3 milhões de euros para vender imóveis de luxo em Lisboa|kunjom=SAPO|sit=SAPO 24|lingwa=pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dn.pt/dinheiro/portugal-e-a-nova-miami-para-os-brasileiros-ricos-6244332.html|titlu=Portugal é a nova Miami para os brasileiros ricos|kunjom=https://www.facebook.com/DiariodeNoticias.pt/?fref=ts|data=2017-04-26|sit=www.dn.pt|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> u b'mod konsistenti tikklassifika bħala wieħed mill-aqwa postijiet fejn tgħix fil-Portugall.<ref>{{Ċita web|url=https://observador.pt/2017/04/05/cascais-e-a-terceira-melhor-cidade-do-pais-depois-de-lisboa-e-porto/|titlu=Cascais é a terceira melhor cidade do país, depois de Lisboa e Porto|kunjom=Observador|sit=Observador|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> Il-Forum tal-[[Bank Ċentrali Ewropew]] dwar is-Sistema Bankarja Ċentrali, avvenimenti annwali organizzat mill-Bank Ċentrali Ewropew, jiġi organizzat f'Sintra.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Bank|isem1=European Central|data=|sena=2023|titlu=ECB Forum on Central Banking|url=https://www.ecb.europa.eu/pub/conferences/ecbforum/html/index.en.html|rivista=|lingwa=en}}</ref> == Storja == === Preistorja sal-okkupazzjoni tal-Għarab Iberiċi === [[File:AntadeAdranunes2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AntadeAdranunes2.jpg|xellug|daqsminuri|Anta de Adrenunes.]] [[File:AntadeMonteAbraao1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AntadeMonteAbraao1.jpg|xellug|daqsminuri|Anta do Monte Abraão.]] L-iżjed fdalijiet bikrin ta' okkupazzjoni umana ġew skoperti f'Penha Verde: dawn il-fdalijiet jixhdu okkupazzjoni li tmur lura għall-Paleolitiku Bikri. Fdalijiet komparabbli ġew skoperti f'sit fil-beraħ f'São Pedro de Canaferrim, maġenb il-[[kappella]] tal-Castelo dos Mouros (Kastell tal-Għarab Iberiċi), li jmorru lura għan-[[Neolitiku]], u jinkludu bċejjeċ taċ-ċeramika mżejnin u utensili mikrolitiċi taż-żnied mill-ħames millenju [[Ante Christum natum|Q.K]]. Il-bċejjeċ taċ-ċeramika li nstabu lokalment jinkludu bosta vażuni tal-Kalkolitiku Aħħari mill-muntanji ta' Sintra jissuġġerixxu li bejn ir-raba' u t-tielet millenji Q.K., ir-reġjun (biswit il-villaġġ attwali ta' Sintra) kien okkupat minn insedjament Neolitiku/Kalkolitiku, b'karatteristiċi paragunabbli mal-insedjamenti ffortifikati f'Liżbona u f'[[Setúbal]]. L-evidenza skoperta f'Quinta das Sequoias u f'São Pedro de Canaferrim joħolqu kuntrast qawwi ma' dawk il-fdalijiet skoperti fir-raħal iffortifikat ta' Penha Verde u l-[[monument]] funebri ta' Bella Vista. Ġew skoperti wkoll diversi traċċi ta' fdalijiet ta' Żmien il-Bronż f'bosta postijiet fil-Muntanji ta' Sintra, inkluż biswit ir-raħal, fl-inħawi ta' Monte do Sereno, u insedjament ta' Żmien il-Bronż aħħari fi ħdan il-Kastell tal-Għarab Iberiċi li jmur lura għas-sekli 9-6 Q.K. L-iżjed oġġett famuż minn dan il-perjodu huwa l-hekk imsejjaħ Kullar ta' Sintra, kullar tad-deheb ta' Żmien il-Bronż Nofsani li nstab qrib il-belt fl-aħħar tas-seklu 19, li mill-1900 sar parti mill-kollezzjoni tal-[[British Museum]]. Relattivament fil-qrib, f'Santa Eufémia da Serra, instab insedjament ta' Żmien il-[[Ħadid]] fejn ġew skoperti wkoll artefatti mit-tribujiet u l-popli indiġeni ta' oriġini [[Mediterran|Mediterranja]] (prinċipalment mill-perjodu Puniku). Dawn imorru lura għall-bidu tas-seklu 5 Q.K., qabel ir-Rumanizzazzjoni tal-[[peniżola]], fl-inħawi ta' Foz do Tejo li seħħet f'nofs is-seklu 2 Q.K. Il-prossimità ta' ċentru kummerċjali kbir (Olisipo) stabbilit mill-poplu ta' Turduli Oppidani fl-ewwel nofs tal-ewwel millenju Q.K., kienet tfisser li r-reġjun ta' Sintra kien influwenzat minn insedjament uman matul diversi epoki, u diversi kulturi ħallew il-fdalijiet tagħhom fl-inħawi. It-toponimu ''Sintra'' ġej minn ''Suntria'' fil-[[Medjuevu|Medju Evu]], u jindika rabta ma' kulturi radikali Indo-Ewropej; il-kelma tfisser "[[stilla]] li tiddi" jew "[[xemx]]", li spiss kienu sinifikanti għal dawk il-kulturi. [[Marcus Terentius Varro]] u [[Cadizian Lucius Junius Moderatus Columella]] ddeżinjaw il-post bħala "il-muntanja sagra" u [[Tolomew]] irrefera għalih bħala l-"muntanji tal-[[qamar]]". [[File:Barragem_romana_Belas1.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barragem_romana_Belas1.JPG|xellug|daqsminuri|Parti mill-kumpless tad-Diga Rumana ta' Belas, u l-istrutturi tal-ventilazzjoni (fuq quddiem) u s-segment tad-diga (sfond).]] Matul l-okkupazzjoni [[Imperu Ruman|Rumana]] tal-peniżola, ir-reġjun ta' Sintra kien parti miċ-''Civitas Olisiponense'' enormi li [[Ċesri]] (għall-ħabta tad-49 Q.K.) jew x'aktarx [[Ottavjanu]] (għall-ħabta tat-30 Q.K.) kien taha l-istatus ta' ''Municipium Civium Romanorum''. Id-diversi residenti tar-reġjun kienu meqjusa parti mir-''Roman Galeria'' u fil-villaġġ attwali ta' Sintra hemm fdalijiet Rumani li jixhdu l-preżenza tar-Rumani mis-sekli 1-2 Q.K. sas-seklu 5 [[WK|W.K]]. Hemm mogħdija tul il-parti tax-Xlokk tal-Muntanji ta' Sintra kkollegata mat-triq prinċipali lejn Olisipo li tmur lura għal dak il-perjodu. [[File:Catribana2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Catribana2.jpg|lemin|daqsminuri|Il-Pont Ruman ta' Catribana.]] Din il-mogħdija kienet parti mir-rotta attwali ta' ''Rua da Ferraria'', ''Calçada dos Clérigos'' u ''Calçada da Trindade''. Skont id-drawwa Rumana li l-oqbra jitqiegħdu tul it-toroq u d-djar tagħhom, hemm evidenza ta' kitbiet imnaqqxa fuq il-monumenti funebri Rumani, li jmorru lura l-iktar għas-seklu 2. L-inħawi madwar ir-raħal modern ta' Sintra, minħabba l-prossimità ta' Olisipo, l-isem antik ta' Liżbona, dejjem kienu marbuta ferm mal-insedjament ewlieni, tant li l-Funtana ta' Armés, funtana tas-seklu 1 fil-villaġġ ta' Armés, Terrugem, f'Sintra, kienet inbniet minn Lucius Iulius Maelo Caudicus, minn Olisipo, f'ġieħ l-Imperatur Ruman [[Awgustu]]. Matul l-okkupazzjoni tal-Għarab Iberiċi f'Sintra (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: Xintara), il-[[Kittieb|kittieba]] Griegi-Latini kitbu dwar l-okkupazzjoni espliċita tal-inħawi taċ-ċentru tar-raħal. Deskrizzjoni tal-ġeografu [[Al-Bacr]], iddeskriviet lil Sintra bħala "wieħed mill-irħula li jiddependu fuq Liżbona f'Al-Andalus, qrib il-baħar", u kkaratterizzata bħala "post li b'mod permanenti jkun fiċ-ċpar li qatt ma jgħeb". [[File:Castelo_dos_Mouros,_Sintra,_Portugal,_2019-05-25,_DD_82.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Castelo_dos_Mouros,_Sintra,_Portugal,_2019-05-25,_DD_82.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-Kastell tal-Għarab Iberiċi, fuq il-qċaċet tal-għoljiet ta' Sintra.]] Matul ir-''Reconquista'' (għall-ħabta tas-seklu 9), iċ-ċentru u l-kastell prinċipali ta' Sintra ġew iżolati mill-armati [[Kristjaneżmu|Kristjani]]. Wara l-waqgħa tal-Kaliffat ta' [[Córdoba, Spanja|Córdoba]], fir-rebbiegħa tal-1093 ir-Re ta' [[León]], [[Alfonso VI]], ingħata l-bliet ta' [[Santarém]] u ta' Liżbona u l-Kastell ta' Sintra. Wara dan kien hemm perjodu ta' nuqqas ta' stabbiltà interna fi ħdan it-''taifa'' [[Iżlam|Musulmani]] tal-peniżola, u b'mod partikolari d-deċiżjoni tal-mexxej tat-Taifa ta' [[Badajoz]], [[Umar ibn Muhammad al-Mutawakkil]], li wara eżitazzjoni mill-1090 sal-1091, qiegħed it-territorju tiegħu taħt it-tmexxija ta' Alfonso VI meta ġie ffaċċjat mit-theddida tal-Almoravidi. Afonso ħa l-belt u l-kastell ta' Sintra bejn it-30 ta' April u t-8 ta' Mejju 1093, iżda ftit wara li ġew ittrasferiti, Sintra u Liżbona nħakmu mill-Almoravidi. Santarém ġiet salvata minn Enriku, li Alfonso VI ta' León u Kastilja nnomina bħala l-Konti tal-Portugall fl-1096, minflok Raymond ta' Bourgogne. === Renju === [[File:Castelo-Mouros_Capela.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Castelo-Mouros_Capela.jpg|lemin|daqsminuri|Il-fdalijiet tal-kappella ta' São Pedro de Canaferrim, mibnija minn Afonso Henriques wara li l-Għarab Iberiċi arrendew f'Sintra.]] F'Lulju 1109, il-Konti Enriku reġa' ħakem il-Kastell ta' Sintra. Sena qabel kien sar tentattiv mill-Prinċep Sigurd tal-[[Kruċjata|Kruċjati]], iben [[Magnus III]] tan-[[Norveġja]], biex jaħtaf il-kastell mill-Għarab Iberiċi fi triqtu lejn l-[[Ġerusalemm|Art Imqaddsa]]. Il-forzi ta' Sigurd żbarkaw fil-bokka tax-xmara Colares iżda ma rnexxilhomx jieħdu l-kastell. Iżda kien biss wara l-ħakma ta' Liżbona, f'Ottubru 1147, minn [[Afonso Henriques]] (bl-appoġġ tal-ġellieda tal-Kruċjati), li l-kastell ġie ċedut b'mod definittiv lill-Kristjani, f'Novembru. Ġie integrat fid-dominji Kristjani flimkien ma' Almada u ma' Palmela wara li arrendew. Afonso Henriques stabbilixxa l-Knisja ta' São Pedro de Canaferrim fi ħdan il-ħitan tal-Kastell tal-Għarab Iberiċi biex ifakkar is-suċċess tiegħu. [[File:Ayuntamiento, Sintra, Portugal, 2019-05-25, DD 01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra_Town_Hall.jpg|xellug|daqsminuri|Il-binja muniċipali ta' Sintra, li nbniet wara l-1154 biex tospita l-amministrazzjoni lokali.]] Fid-9 ta' Jannar 1154, Afonso Henriques iffirma ''foral'' ("karta") għar-raħal ta' Sintra, bit-territorji u l-proprjetajiet rispettivi kollha. Il-karta stabbiliet il-munċipalità ta' Sintra, li kellha territorju tassew kbir, li eventwalment ġie maqsum f'erba' parroċċi kbar: São Pedro de Canaferrim (fil-kastell), São Martinho (fir-raħal ta' Sintra), Santa Maria u São Miguel (fis-sede ekkleżjastika ta' Arrabalde). Is-sede muniċipali bikrija, ir-raħal ta' Sintra, kienet iċ-ċentru ta' komunità sinifikanti ta' [[Ġudaiżmu|Lhud]] Sefardiċi, b'sinagoga u b'kwartier Lhudi. Din il-komunità ma kinitx limitata għar-raħal ta' Sintra: jissemmew kwartieri speċifiċi matul ir-renju tar-Re Denis f'Colares, iżda ġarrbu pressjoni kbira mill-influss tas-servi Kristjani. Matul is-sekli 12 u 13, minħabba l-fertilità tar-raba', diversi kunventi, monasteri u ordnijiet militari bnew jew stabbilew residenzi, vilel, imtieħen tal-ilma u vinji. Hemm rekords muniċipali minn dan il-perjodu ta' għadd ta' donazzjonijiet u għotjiet; bejn l-1157 u l-1158, Afonso Henriques ta donazzjoni lill-mastru tal-Kavallieri tat-Templari, [[Gualdim Pais]], ta' diversi djar u vilel fiċ-ċentru ta' Sintra. Fl-1210, il-Monasteru ta' Santa Cruz f'[[Coimbra]] akkwista erbat idjar f'Pocilgais, li ġew rilaxxati fl-1230, filwaqt li fl-1264 kellu l-kontroll ta' djar u ta' vinji f'Almargem. Fl-1216, il-Monasteru ta' São Vicente de Fora (Liżbona) kellu vinja wkoll f'Colares u fl-1218, kellu vilel f'Queluz u f'Barota. Fl-istess żmien bejn l-1223 u l-1245, il-[[Monasteru ta' Alcobaça|Monasteru ta' Santa Maria de Alcobaça]] kellu diversi privileġġi fit-territorju. L-Ordni militari ta' [[Santiago de Compostela|Santiago]] kellu villa f'Arrifana fl-1260. Bosta mid-donazzjonijiet ta' Afonso Henriques fis-seklu 12, inkluż privileġġi assenjati lil dawn l-istituzzjonijiet, ġew ikkonfermati fl-1189 minn ibnu [[Sancho I]] (1185-1211), skont l-istrateġija soċjali, [[politika]] u ekonomika matul l-era ta' wara r-''Reconquista''. B'hekk, wara l-1261, Sintra kellha amministrazzjoni lokali li kienet tikkonsisti minn ''alcalde'' li jirrappreżenta l-Kuruna, u żewġ imħallfin lokali eletti mill-pubbliku. Matul il-kunflitt politiku bejn ir-Re [[Sancho II]] (1223-1248) u l-Knisja, il-knejjes ta' São Pedro u ta' São Martinho, li kienu proprjetajiet tar-Re, ġew ċeduti lill-Isqof ta' Liżbona u lis-Sé. Minkejja dan, il-patrimonju tal-Kuruna ġie definit minn stadju bikri: fl-1287, ir-Re Denis ta r-raħal b'donazzjoni lir-Reġina Eliżabetta tal-Portugall, flimkien mal-binjiet sinjorili u l-benefiċċji assoċjati kollha tagħhom. Iktar 'il quddiem, dawn l-artijiet ġew ittrasferiti lill-Infante Afonso (li iktar 'il quddiem sar ir-Re Afonso IV), u baqgħu fil-pussess tiegħu sal-1334, qabel ma s-sjieda għaddiet għand ir-Reġina (bil-Portugiż: ''Casa da Rainha''). Il-[[pesta s-sewda]] waslet f'Sintra fis-seklu 14; fl-1350, huwa magħruf li l-marda kkawżat il-[[mewt]] ta' ħames skribi muniċipali. X'aktarx li kien hemm għadd ferm ikbar ta' mwiet, x'aktarx minħabba l-klima bierda u l-umdità, li kienu kundizzjonijiet li għenu biex il-marda tinxtered. Matul ir-renju tar-Re Ferdinandu (1367-1383), Sintra kellha rwol importanti fiż-żwieġ kontroversjali tal-monarka ma' Dona Leonor Telles de Menezes. Fl-1374, ir-Re ta Sintra b'donazzjoni lil żewġu, li kien iżżewweġ b'mod sigriet fit-Tramuntana tal-pajjiż. Flimkien ma' Sintra, ir-Re kkonċeda l-muniċipalitajiet ta' [[Vila Viçosa]], [[Abrantes]] u Almada, xi ħaġa li nkorlat ferm lill-kunsill privat tiegħu; wara konfrontazzjoni, ir-Re abbanduna dmirijietu u vvjaġġa lejn Sintra, fejn baqa' għal xahar fuq il-pretest tal-kaċċa. Peress li Sintra kienet tinsab relattivament qrib Liżbona, ħafna miċ-ċittadini tagħha ssejħu biex jaħdmu fuq proġetti għall-Kuruna fil-[[belt kapitali]]: fl-1373, ir-Re Ferdinandu ddeċieda li jiffortifika l-belt bi swar, u talab fondi jew ħaddiema mill-artijiet kostali f'Almada, f'Sesimbra, f'Palmela, f'Setúbal, f'Coina, f'Benavente u f'Samora Correia, kif ukoll Ribatejo kollu, u miż-żoni interni ta' Sintra, Cascais, Torres Vedras, Alenquer, Arruda, Atouguia, Lourinhã, Telheiros u Mafra. Matul il-Kriżi Dinastika bejn l-1383 u l-1385, Sintra ngħaqdet ma' Leonor Telles biex tappoġġa l-proklamazzjoni ta' bintha, Beatrice, li żżewġet lil [[Ġwanni I]] ta' Kastilja, bħala r-Reġina tal-Portugall u ta' Kastilja. Wara t-telfa mġarrba mill-armata Kastiljana f'Aljubarrota (Awwissu 1385) kontra t-truppi Portugiżi u [[Ingilterra|Ingliżi]], ikkmandati minn [[Nuno Álvares Pereira]], Sintra saret wieħed mill-aħħar postijiet li arrenda lill-Mastru ta' Aviz, li iktar 'il quddiem sar ir-Re tal-Portugall (wara l-1383). === Era Ġwannina u Filippina === Ġwanni I (1385-1433), l-ewwel re tat-tieni dinastija, kiser it-tradizzjoni tat-trasferiment ta' Sintra lill-''Casa da Rainha'' (proprjetà tar-reġina). X'aktarx għall-ħabta tal-1383, Ġwanni I ta l-artijiet ta' Sintra lill-Konti Henrique Manuel de Vilhena, u malajr irrevoka d-deċiżjoni wara li Henrique żamm mal-Infanta fit-tilwim dinastiku. Għalhekk, Sintra baqgħet tkun parti mill-pussessi tar-re, li espanda t-territorju lokali. Sal-aħħar tas-seklu 17, il-palazz irjali kien jikkostitwixxi waħda mir-residenzi prinċipali u proprjetajiet tas-saf tal-qorti: minn hemm Ġwanni ddeċieda li jaħkem lil Ceuta (1415); ir-Re Afonso V twieled u miet fil-palazz (1433-1481); u r-Re Ġwanni II (1481-1495) sar sovran. F'dokument maħruġ fl-1435 mir-Re Dwardu (1433-1438), ir-reġjun ġie deskritt bħala: "Art tal-Comarca bl-arja tajba u b'abbundanza ta' ilma, baħar u art [...] l-iżjed belt leali ta' Liżbona peress li tinsab daqstant viċin, li fiha biżżejjed diverżjonijiet u distrazzjonijiet permezz tal-muntanji u l-kaċċa...". Matul l-Era tal-Iskoperti Portugiżi, diversi nies li twieldu Sintra nkitbu fl-istorja. Fl-1443, [[Gonçalo de Sintra]], skudier tal-familja tal-Infante Enriku, intbagħat mill-prinċep bħala kaptan ta' karavella lejn il-kosta tal-Afrika. Huwa esplora l-inħawi ħdejn ix-xmara Ouro u eventwalment miet hemmhekk fl-1444. [[Pedro de Sintra]] u [[Soeiro da Costa]] iktar 'il quddiem immappjaw il-biċċa l-kbira tal-kosta [[Oċean Atlantiku|Atlantika]] tal-Afrika, għall-ħabta tal-mewt ta' Enriku fl-1460. Fl-aħħar tas-seklu 15, l-importanza ta' Sintra fl-itinerarji uffiċjali wasslet biex ir-Reġina Eleanor ta' Viseu (il-mara tar-Re Ġwanni II), li dak iż-żmien kienet il-benefattur prinċipali tal-''Misericóridas'' Portugiżi, tespandi l-istituzzjonijiet prinċipali tagħha f'Sintra. Il-''Hospital e Gafaria do Espírito Santo'', li minnu fadal biss il-kappella ta' São Lázaro, inbena sabiex jipprovdi assistenza u appoġġ lil-lebrużi fl-inħawi (il-kappella għadha tinkludi s-simbolu tar-Re Ġwanni, il-pellikan, u tar-Reġina Leonor, il-gamblu). Fl-1545, l-isptar ġie ttrasferit lill-amministrazzjoni tas-''Santa Casa da Misericórdia'' ta' Sintra li ġiet stabbilita mir-Reġina Katerina tal-[[Awstrija]], il-mara ta' Ġwanni III. Ir-Re [[Manwel I]] (1495-1521) kien jieħu pjaċir iqatta' s-sjuf tiegħu f'Sintra, minħabba tal-klima bierda tagħha u l-abbundanza ta' [[Annimal|annimali]] tal-kaċċa; bħalma nnota [[Damião de Góis]], il-kronista tiegħu: "minħabba li huwa wieħed mill-postijiet fl-Ewropa li huwa iktar biered, u brijuż biex kwalunkwe Re, Prinċep jew Mastru jqattgħu l-ħin tagħhom hemmhekk, billi apparti l-arja tajba tal-muntanji, imsejħa miċ-ċittadini lokali iktar anzjali bħala l-promontorju tal-qamar, hemm ħafna ċrievi u annimali oħra għall-kaċċa, u fuq kollox ħafna u ħafna troti tajbin, ta' tipi differenti, u fejn fl-Ispanja kollha wieħed jista' jsib bosta fawwariet tal-ilma...". Bejn is-seklu 15 u 16, wara li vvjaġġa lejn il-Kuruna ta' Kastilja u l-Kuruna ta' Aragona meta tqies bħala l-eredi ta' dawk ir-renji fl-1498, ir-re ttrasforma u arrikkixxa l-belt u r-reġjun b'diversi xogħlijiet pubbliċi. Dawn kien jinkludu r-rikostruzzjoni tal-Knisja [[Gotika]] antika ta' São Martinho u fl-1511 il-kostruzzjoni tal-Monasteru ta' Nossa Senhora da Pena fuq l-ogħla quċċata tal-Muntanji ta' Sintra, li mbagħad ġie ttrasferit lill-Ordni ta' San Ġlormu. Fit-tieni nofs tas-seklu 16, Sintra kienet ċentru għall-kortiġjani u l-membri tal-aristokrazija bdew jibnu l-vilel u l-irziezet fi ħdan ir-reġjun. F'dan l-ambjent rurali, mill-1542, il-Viċirè tal-[[Indja]], [[D. João de Castro]] (1500-1548) beda jirresjedi f'Quinta da Penha Verde, fejn kien jikkollezzjona eżempji tal-kultura Portugiża ta' dak iż-żmien, inkluż xogħlijiet tal-artist rinomat [[Francisco de Holanda]]. Kien matul dan ir-[[Rinaxximent]] kulturali li tlesta l-presbiterju tal-irħam skolpit bejn l-1529 u l-1532 minn [[Nicolau Chanterene]] għall-kappella tal-Monasteru ta' Nossa Senhora da Pena, flimkien mal-portiku tal-Knisjja ta' Nossa Senhora da Conceição da Ulgueira (1560). [[File:Convento_dos_Capuchos_0621.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Convento_dos_Capuchos_0621.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-Kunvent tal-Kapuċċini, l-irtir monastiku stabbilit matul l-istorja primordjali tal-muniċipalità (is-seklu 16).]] [[Luís de Camões]] (1524-1580) irrefera għall-muntanji ta' Sintra f'Os Lusíadas, bħala art mitika mmexxija min-ninfej tal-ilma. Il-[[poeta]] Rinaxximentali [[Luisa Sigea]] — Syntrae Aloisiae Sygeae f'[[Pariġi]] (1566) u f'[[Madrid]] (1781) irreferiet għal Sintra bħala "wied pjaċevoli, bejn l-irdumijiet li jibqgħu telgħin sas-smewwiet... imnaqqax f'għoljiet grazzjużi li fihom wieħed jista' jisma' l-ħoss tal-ilmijiet... [fejn] kollox, fil-fatt, isaħħar u jfewwaħ l-ambjent bir-riħa u bil-[[frott]] tiegħu". Bil-mewt tal-Kardina-Re Enriku (1578-1580), [[Filippu II]] ta' [[Spanja]] wiret ir-Renju tal-Portugall, u beda unjoni personali mal-kuruni li damet sal-1640. Matul dan il-perjodu, il-poter politiku Portugiż ġie ttrasferit minn Sintra għal Vila Viçosa, iċ-ċentru prinċipali tal-familja ta' Braganza, li d-duki tagħha, dixxendenti ta' Ġwanni tal-Portugall, kienu l-eredi għat-tron tal-Portugall. Wara d-deċiżjoni tal-''Cortes'' ta' [[Tomar]] fl-1581, Filippu, bħala r-Re tal-Portugall, aċċetta amministrazzjoni magħmula mill-aristokrazija Portugiża. Huwa għadda minn Sintra għall-ħabta ta' Ottubru 1581, u żar il-monasteru u l-knejjes. Kien matul dan il-perjodu li s-setta tal-Bastjaniżmu, bit-tama tar-ritorn tar-Re Bastjan, intemmet, meta feġġew diversi "Bastjani" foloz. Fl-1585, [[Mateus Alvares]], li twieled fil-gżira ta' [[Terceira]] fl-[[Azores]] u kien il-gwardjan tal-eremitaġġ ta' São Julio, għamilha tabirruħu kien ir-Re Bastjan u ħoloq kunflitt f'Sintra, f'Madra, f'Rio de Mouro u f'Ericeira. L-avventura ta' Bastjan intemmet bit-tgħalliq ta' tletin ruħ u bit-tbatija ta' bosta oħrajn. Għalhekk, ma kinitx sorpriża, li ż-żjara fl-1619 tar-Re [[Filippu IV ta' Spanja]] (Filippu III tal-Portugall) irriżultat f'bosta familji jaħarbu lejn l-għoljiet. Matul din l-unjoni (1580-1640), Sintra kienet post privileġġat għall-"eżiljati" Portugiżi mill-qorti Kastiljana; in-nobbli li xtaqu jitbegħdu min-nobbiltà Spanjola kienu jixtru l-artijiet fir-reġjun, 'il bogħod mill-intriċċi tal-qorti. Fi żmien ir-Restawr, fl-1640, il-muniċipalità kellha bejn wieħed u ieħor 4,000 resident. === Era Brigantina === [[File:Jardim Pênsil, Palácio Nacional de Queluz 06.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palais_royal_de_Queluz_-_Vue_g%C3%A9n%C3%A9rale.jpg|lemin|daqsminuri|Il-Palazz Irjali ta' Queluz.]] Il-gwerra ma' Spanja (1640-1668), l-istabbiliment ta' Mafra matul ir-renju ta' Ġwanni V tal-Portugall (1706-1750) permezz tal-kostruzzjoni tal-[[Palazz ta' Mafra|Palazz-Kunvent]], u iktar 'il quddiem il-kostruzzjoni tal-Palazz Irjali ta' Queluz fl-1747 matul ir-renji ta' Ġużeppi I (1750-1777) u Marija I (1777-1816), għenu biex jonqsu ż-żjarat irjali lejn ir-reġjun. Matul dan iż-żmien ġew dokumentati żewġ żjarat biss: fl-1652 u fl-1654, rispettivament iż-żjara tar-Reġina Luísa de Gusmão u tar-Re Ġwanni IV (1640-1656), u d-difna finali tar-Re Afonso VI. [[File:D._Afonso_VI_Preso_em_Sintra_(Roque_Gameiro,_Quadros_da_História_de_Portugal,_1917).png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:D._Afonso_VI_Preso_em_Sintra_(Roque_Gameiro,_Quadros_da_Hist%C3%B3ria_de_Portugal,_1917).png|lemin|daqsminuri|Ir-re Afonso VI mitfugħ il-ħabs fil-Palazz ta' Sintra, [[pittura]] ta' Alfredo Roque Gameiro.]] Bl-allegazzjoni li r-re kien iġġennen u li l-eredi kien inkapaċi, id-Duka ta' Cadaval u l-Infante Peter mexxew kolp ta' stat fl-1667 li rriżulta fir-riżenja tal-Konti ta' Castelo Melhor, il-Ministru tar-Re Afonso VI (1656-1683) u fit-tfigħ il-ħabs tal-monarka. Fl-1668, il-Cortes ta' Liżbona kkonfermaw lill-Infante Peter, ħu r-re, bħala r-reġġent u l-eredi. Afonso VI għex il-kumplament ta' ħajtu bħala priġunier fil-Paço da Ribeira (1667-1669), fil-Fortizza ta' [[Ġwanni l-Battista|San Ġwann il-Battista]] f'[[Angra do Heroísmo|Angra]], fl-Azores (1669-1674) u finalment, wara l-iskoperta ta' konfoffa biex jinqatel ir-reġġent, fil-Paço da Vila in Sintra (1674-1683). Mis-[[seklu 17]] sas-seklu 18, ir-reġjun kien ċentru tal-ordnijiet reliġjużi tal-kontemplazzjoni li stabbilew kunventi f'Sintra. Iżda baqa' post tal-ħrejjef, bi spazji forestali kbar, imdallmin, makabri u misterjużi. Il-patri Baião, fil-''Portugal Cuidadoso'' (1724) tiegħu nnota: "Qrib il-Palazz ta' Sintra kien hemm foresta, tant densa, li binhar, kienet tbeżża' lil kull min kien jidħol fiha. U [r-Re] D. Sebastian kien ħieles minn dan il-biża', tant li kien imur jimxi hemmhekk billejl, ħafna drabi għal sagħtejn jew tliet sigħat". Mill-bidu tat-tieni nofs tas-seklu 18 sas-seklu 19, Sintra saret magħrufa bħala post nostalġiku u misterjuż li ġie deskritt minn bosta barranin. [[File:Byron_1813_by_Phillips.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Byron_1813_by_Phillips.jpg|xellug|daqsminuri|[[Lord Byron]] (1788-1824) kien partikolarment jieħu pjaċir joqgħod f'Sintra li hija deskritta f'''Childe Harold's Pilgrimage'' bħala "ġenna glorjuża".]] Kienet "l-Eden glorjuż" tar-Romantiku Lord Byron; "il-post pjaċevoli" ta' [[Almeida Garrett]]; "il-bejta tal-maħbubin fejn meta l-weraq kien jibdel il-kulur għal lewn romantiku, in-nobbli kienu jerħu lilhom infushom f'idejn il-poeti" ta' [[Eça de Queirós]]; jew il-post fejn [[Richard Strauss]] ra ġnien "paragunabbli mal-[[Italja]], ma' [[Sqallija]], mal-[[Greċja]] jew mal-[[Eġittu]], tassew ġnien ta' Klingsor, u fl-għoljiet, hemm kastell tal-Kalċi Mqaddes". Min-naħa l-oħra, it-terremot ta' Liżbona tal-1755, ġab miegħu l-qerda taċ-ċentru ta' Sintra kif ukoll għadd ta' mwiet, u dan irriżulta fil-bini u fir-restawr fit-tieni nofs tas-seklu 18. Fis-seklu 18 ukoll, ġie stabbilit l-ewwel bini industrijali fir-raħal: il-''Fábrica de Estamparia de Rio de Mouro'' (il-Fabbrika tal-Istamperija tax-Xmara Mouro) fl-1778. [[File:Seteais_façade.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seteais_fa%C3%A7ade.JPG|lemin|daqsminuri|Il-faċċata tal-Palazz ta' Seteais, li ġie mkabbar għaż-żjarat tal-familja rjali mill-Markiża ta' Marialva.]] Iż-żjara tar-Reġina Marija I fl-1787 wasslet għar-restawr u għat-tiżjin mill-ġdid ta' xi swali u kmamar tal-binjiet muniċipali. Il-festi l-kbar tal-1795 biex tiġi ċċelebrata l-magħmudija tal-Infante António, iben Ġwanni VI, irriżultaw f'balli kbar fil-Palazz ta' Queluz. Fl-1838, ir-Re-Konsorti, Ferdinandu II xtara l-Monasteru ta' Nossa Senhora da Pena u żona enormi biswit, u kkummissjona lill-[[arkitett]] [[José de Costa e Silva]] biex jibni ħnejja li tgħaqqad iż-żewġ kwartieri tal-Palazz ta' Seteais (li kien proprjetà tal-Markiż ta' Marialva), sabiex titfakkar iż-żjara tal-1802 tal-Prinċep u tal-Prinċipessa tal-[[Brażil]], Ġwanni u Carlota Joaquina, u ż-żjara sussegwenti ta' binhom, ir-Re assolutist Miguel, fl-1830. [[File:Palacio_de_Monserrate_-_Vista_lateral.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palacio_de_Monserrate_-_Vista_lateral.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-Palazz ta' Monserrat fuq quċċata ta' għolja oħra qrib il-belt ta' Sintra.]] Matul it-tielet kwart tas-seklu 18 u prattikament matul is-seklu 19 kollu, il-vjaġġaturi barranin u l-aristokratiċi Portugiżi, imqanqlin mir-Romantiċiżmu, reġgħu skoprew il-maġija ta' Sintra, speċjalment tal-pajsaġġi eżotiċi u tal-klima tagħha. Iż-żjarat tagħhom wasslu biex jiġu stabbiliti diversi lukandi, u waħda minnhom, ta' Lawrence, li nfetħet fl-1764, baqgħet tiffunzjona sal-2018. Fis-sajf tal-1787, [[William Beckford]] qagħad mal-Markiż ta' Marialva, il-mastru taż-żiemel tar-renju, fir-residenza tiegħu ta' Seteais. Fil-bidu tas-seklu 19, il-Prinċipessa Carlota Joaquina, mart il-Prinċep Reġġent Ġwanni, xtrat il-proprjetà u l-Palazz ta' Ramalhão. Bejn l-1791 u l-1793, [[Gerard Devisme]] bena villa Neo-Gotika fil-proprjetà estensiva tiegħu f'Quinta de Monserrat (li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala l-Palazz ta' Monserrat). Beckford, li baqa' f'Sintra, kera l-proprjetà mingħand Devisme fl-1794. Il-pajsaġġ, moħbi fiċ-ċpar, attira wkoll lil Ingliż ieħor, Sir [[Francis Cook]], li okkupa l-proprjetà, u bena paviljun orjentali. [[File:Sintra_-_Palacio_da_Pena_(20332995770).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra_-_Palacio_da_Pena_(20332995770).jpg|lemin|daqsminuri|200x200px|Il-Palazz Nazzjonali ta' Pena: ir-residenza tas-sajf tal-monarki tal-Portugall matul is-seklu 19.]] Il-Palazz ta' Pena, is-simbolu eżemplari Romantiku Portugiż ta' Sintra, inbeda mir-Re-Konsorti Ferdinandu, ir-raġel tar-Reġina Marija II (1834-1853), membru mwieled Ġermaniż tal-familja ta' Saxe-Cobourg-Gotha. Il-palazz inbena fuq il-fdalijiet tal-monasteru tas-seklu 16 tal-Ordni ta' San Ġlormu, u ġew ikkonservati bosta aspetti fundamentali, inkluż il-knisja, il-kjostru u xi kwartieri oħra. L-arkitettura hija waħda eklettika, influwenzata minn bosta stili arkitettoniċi, bħala evidenza tal-era tar-Romantiċiżmu. It-taħlit intenzjonali tal-istili eklettiċi jinkludi n-Neo-Gotiku, in-Neo-Manwelin, in-Neo-Iżlamiku, u n-Neo-Rinaxximentali. Dawn ħarġu fid-dieher l-iktar permezz tar-rinnovazzjonijiet ewlenin tas-seklu 19. Id-disinn kien proġett tal-Baruni von Eschwege u Ferdinandu II, biex il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra jiġi sostitwit bħala alternattiva għar-residenza tas-sajf f'Cascais. Wara Sintra, il-monarki Lwiġi tal-Portugal (1861-1889) u Carlos tal-Portugall (1863-1908) temmew is-sjuf tagħhom bi żjarat lejn Cascais fix-xhur ta' Settembru u ta' Ottubru. [[File:Quinta_da_Regaleira13.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Quinta_da_Regaleira13.jpg|lemin|daqsminuri|267x267px|Quinta da Regaleira, attrazzjoni integrali tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Sintra.]] Fl-1854 ġie ffirmat l-ewwel kuntratt għall-kostruzzjoni ta' linja ferrovjarja bejn Sintra u Liżbona. Digriet iffirmat fis-26 ta' Ġunju 1855 irregola l-kuntratt bejn il-gvern u l-Konti Claranges Lucotte iżda iktar 'il quddiem tħassar fl-1861. Il-linja finalment ġiet inawgurata fit-2 ta' April 1887. Sal-bidu tas-seklu 20, Sintra ġiet rikonoxxuta bħala post li l-aristokratiċi u l-miljunarji kienu jżuru fis-sajf. Fosthom, [[Carvalho Monteiro]], is-sid ta' binja konsiderevoli (magħrufa bħala "''Monteiro dos Milhões''") mibnija qrib ir-raħal prinċipali, fuq proprjetà li kien xtara mill-Barunessa ta' Regaleira, ta' palazz lussuż Neo-Rinaxximentali, ibbażat fuq arkitettura Neo-Manwelina. Mit-tieni nofs tas-seklu 19 sal-ewwel deċennji tas-seklu 20, Sintra saret ukoll post privileġġat fost l-artisti: mużiċisti bħal Viana da Mota; kompożituri bħal Alfredo Keil, pitturi bħal João Cristino da Silva (l-awtur ta' waħda mit-tieli l-iktar rinomati tal-arti Romantika Portugiża, "Five Artists in Sintra" (Ħames Artisti f'Sintra)), kittieba bħal Eça de Queirós jew Ramalho Ortigão, kollha kemm huma għexu, ħadmu jew ġew ispirati mill-pajsaġġi ta' Sintra. === Repubblika === [[File:Sintra,_part_of_the_historic_centre.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra,_part_of_the_historic_centre.jpg|daqsminuri|Parti miċ-ċentru storiku.]] Il-proklamazzjoni ta' Repubblika Portugiża fl-1910 ittrasformat il-klima idillika ta' Sintra. F'daqqa waħda ġie promoss l-iżvilupp ekonomiku; il-benefiċċji potenzjali għar-reġjun mit-tkabbir fl-agrikoltura, l-industrija u l-kummerċ ġew promossi biex jitrawwem l-iżvilupp. Fl-1908 ġiet stabbilita żona għat-tkabbir tal-inbid f'Colares. Ġiet stabbilita wkoll kummissjoni għall-monitoraġġ tal-kwalità tal-inbid u għall-promozzjoni tal-esportazzjoni tiegħu, u fl-1914 ġiet stabbilita l-assoċjazzjoni kummerċjali u industrijali ta' Sintra (bil-Portugiż: ''Associação Comercial e Industrial de Sintra'') sabiex jiġu ġestiti l-konċessjonijiet. Sadanittant, f'isem il-progress lajk u popolari, partijiet mill-wirt kulturali nqerdu, inkluż l-annessi tal-villaġġ Medjevali biswit il-Palazz fl-1911, filwaqt li n-navata tal-Knisja tal-Misericórdia ċċekknet għal presbiterju sabiex it-triq setgħet titwessa'. L-ewwel deċennji tas-seklu 20 kienu ż-żmien fejn seħħet l-iżjed urbanizzazzjoni rapida tar-raħal, appoġġat mil-linja ferrovjarja li tikkollega r-raħal ma' Liżbona u l-influss tal-vjaġġaturi fis-sajf. Matul is-snin 20 tas-seklu 20, il-ħsara fil-konfront ta' siti kulturali importanti wasslet għall-ħolqien ta' istituzzjonijiet biex jistudjaw u jipproteġu l-wirt artistiku kbir. L-''Instituto Histórico de Sintra'' (l-Istitut Storiku ta' Sintra), taħt it-tmexxija ta' Afonso de Ornelas, kellu rwol importanti f'dan il-perjodu. L-istudji arkeoloġiċi rriżultaw fi żvilupp konsiderevoli: fl-1927, Félix Alves Pereira reġa' skopra l-insedjamenti Neolitiċi ta' Santa Eufémia, u fl-1929 tlestiet l-ewwel pubblikazzjoni tal-iskoperti tal-monumenti preistoriċi ta' Praia das Maçãs. Minn dak iż-żmien tas-snin 70 tas-seklu 20, iż-żona kostali ta' Sintra kienet qed issir destinazzjoni tas-sajf, u dan wassal għall-kostruzzjoni ta' residenzi tas-sajf Portugiżi. Bosta arkitetti Portugiżi importanti żviluppaw proġetti f'din iż-żona fl-ewwel nofs tas-seklu 20, inkluż Raul Lino, Norte Júnior u Tertuliano de Lacerda Marques. Dawn il-proġetti wasslu benefiċċji għar-raħal u għar-reġjun, żiedu t-turiżmu u attiraw lil diversi Portugiżi notevoli bħala residenti: il-kittieb Ferreira de Castro; l-iskultur Anjos Teixeira; l-arkitetti Norte Júnior u Raul Lino; il-pitturi Eduardo Viana, Mily Possoz u Vieira da Silva; il-poeta Oliva Guerra; il-kompożitur u s-surmast Frederico de Freitas; l-istoriċi Francisco Costa, Felix Alves Pereira u João Martins da Silva Marques. Fl-1944, qabel ma ġie arrestat, il-Prim Ministru ta' Franza [[Pierre Laval]] minn Vichy kien ippjana li jmur jgħix f'proprjetà f'Sintra, fejn kienet inkrietlu dar apposta għalih. Il-pjanta muniċipali tal-1949 ta' De Groer kienet maħsuba biex tipproteġi lir-raħal u lill-kwartieri tiegħu mill-urbanizzazzjoni sfrenata, u rriżultat fiż-żamma ta' ambjent paragunabbli ma' Sintra tas-seklu 19. L-anarkija urbana baqgħet dominanti sa nofs is-snin 80 tas-seklu 20 fiż-żoni biswit ir-raħal prinċipali ta' Sintra, u rriżultat fl-iżvilupp ta' kwartieri ġodda. == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Pajsaġġ Kulturali ta' Sintra ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1995.<ref name=":0" /> Il-valuri universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-[[bniedem]]"; u l-'''kriterju (v)''' "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".<ref name=":0" /> == Ġeografija == === Ġeografija fiżika === [[File:Vista_de_Sintra_desde_Castelo_dos_Mouros,_Portugal,_2019-05-25,_DD_90-101_PAN.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vista_de_Sintra_desde_Castelo_dos_Mouros,_Portugal,_2019-05-25,_DD_90-101_PAN.jpg|nofs|daqsminuri|850x850px|Il-belt ta' Sintra fuq il-Muntanji ta' Sintra, il-formazzjoni esposta tal-granit u tal-blat igneu estiż sal-[[Oċean Atlantiku]].]] Il-Muntanji ta' Sintra, katina muntanjuża tal-granit twila għaxar kilometri, meqjusa bħala l-''Monte da Lua'' (il-Muntanja tal-Qamar), jew il-''Promontorium Lunae'' (il-Promontorju tal-Qamar) mit-tradizzjoni lokali b'saħħitha tas-setet astrali, jitfaċċaw f'daqqa waħda bejn pjanura vasta lejn it-Tramuntana u l-marġni tat-Tramuntana tal-estwarju tax-xmara Tagus, li jserrep lejn l-Oċean Atlantiku u [[Cabo da Roca]], l-iżjed punt fil-Punent tal-Ewropa kontinentali. [[File:Ursa_Beach.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ursa_Beach.jpg|lemin|daqsminuri|L-irdumijiet imponenti li jiddelimitaw il-Muntanji ta' Sintra u l-Atlantiku.]] Il-pjattaforma ta' São João, tul in-naħa tat-Tramuntana tal-Muntanji ta' Sintra, għandha altitudnijiet ta' bejn 100 metru (110 jardi) u 150 metru (160 jarda), filwaqt li n-naħa tan-Nofsinhar tal-muntanji, il-pjattaforma ta' Cascais, hija iktar baxxa: u xxaqleb minn 150 metru (160 jarda) sal-baħar, u tintemm tul il-kosta, madwar 30 metru (33 jarda) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Ir-riljiev spettakolari jirriżulta mill-orjentazzjoni mil-Lvant għall-Punent tal-assi tal-katina muntanjuża sal-kosta, u n-natura tal-blat igneu reżistenti għall-erożjoni. Il-Katina Muntanjuża tal-Iżbroffar ta' Sintra (MES) hija struttura b'għamla ta' koppla, li ffurmat mis-saffi ta' blat sedimentarju ([[ġebla tal-ġir]] u ġebel ramli) mill-perjodu Ġurassiku Superjuri u l-Kretaċju Bikri. Intrużjoni ignea metamorfizzata rriżultat f'ċirku dejjaq ta' blat metamorfiku, iżda ddeformat ferm ukoll dawn is-saffi sedimentarji u kkawżat esponiment vertikali. Filwaqt li fin-Nofsinhar hemm saffi sedimentarji inkorporati, lejn it-Tramuntana (madwar Praia Grande) il-katina muntanjuża hija wieqfa. Il-formazzjonijiet sedimentarji, sal-bidu tal-Kretaċju Superjuri, huma deformati bl-intrużjoni li tillimita l-MES sal-aħħar tal-Kretaċju. Id-datazzjoni radjumetrika tal-blat differenti mill-katina muntanjuża indikat età ta' bejn 80 u 75 miljun sena (u kkonfermat id-depożiti tal-Kretaċju Superjuri). [[File:Azenhas_do_Mar_-_Portugal_(48487009082).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Azenhas_do_Mar_-_Portugal_(48487009082).jpg|xellug|daqsminuri|Il-bajja ta' Azenhas do Mar, Sintra.]] Il-kundizzjonijiet ġeodinamiċi li kkontrollaw l-formazzjoni tal-MES (b'korrelazzjoni mal-iżvilupp tal-Ktajjen Muntanjużi tal-Iżbroffar ta' Sines u ta' Monchique) huma assoċjati mal-espansjoni progressiva fit-Tramuntana tal-Oċean Atlantiku u l-ftuħ suċċessiv tal-Bajja ta' Biskajja. Din l-espansjoni rriżultat f'tensjonijiet kumplessi responsabbli għax-xquq fondi fil-qoxra tad-[[Id-Dinja|Dinja]] li kienu kanali li minnhom kienet titla' l-magma. Madwar 80 miljun sena ilu din il-magma nfirxet fil-wiċċ bħala qoxra tal-wiċċ b'fond ta' ħames kilometri bejn is-saffi sedimentarji (160 sa 9 miljun sena ilu) li ġew metamorfizzati kimikament. Maż-żmien il-kanali tal-magma birdu u kkristallizzaw, u rriżultaw f'kundizzjonijiet li kkawżaw il-karatteristiċi granulari tal-MES. Is-saffi sedimentarji iktar dgħajfa kienu suxxettibbli għall-erożjoni, u l-prodotti tagħhom ġew depożitati madwar il-bażi tagħhom. B'hekk, il-katina muntanjuża ġiet esposta matul l-epoka Paleoġenika (30 miljun sena ilu), magħrufa bħala l-Kumpless ta' Benfica. === Klima u bijoma === [[File:The_Pena_Park_(22790627551).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Pena_Park_(22790627551).jpg|daqsminuri|L-umdità kbira u t-temperaturi bierda huma pjuttost frekwenti fil-Muntanji ta' Sintra.]] Il-klima [[Mediterran|Mediterranja]], influwenzata mill-Atlantiku u kkaratterizzata minn temperaturi moderati u minn xtiewi bix-xita, hija tipika tal-Portugall kontinentali. Għalkemm il-klima fl-inħawi ta' Cabo da Roca hija kważi semiarida, il-Muntanji ta' Sintra jitqiesu bħala moderatament umdużi: il-preċipitazzjoni fil-muntanji hija ogħla mill-inħawi tal-madwar. Il-pożizzjoni tar-raħal fil-pajsaġġ naturali tal-Muntanji ta' Sintra (li jikkonsistu minn wirt naturali rikk), hija influwenzata mill-eżistenza ta' mikroklima. Għal raġunijiet differenti (il-klima hawnhekk ġiet mmoderata mill-Muntanji ta' Sintra; il-fertilità tal-ħamrija; u l-prossimità relattiva tagħha mal-estwarju tax-xmara Tagus), ir-reġjun attira insedjament bikri konsiderevoli. Minħabba l-mikroklima tiegħu, ġie żviluppat park enormi mimli b'densità ta' siġar b'diversità botanika rikk. Il-klima miti u l-umdità li jirriżultaw mill-prossimità mal-kosta jiffavurixxu t-tkabbir ta' firxa rikka ta' foresti li jinkludu speċijiet Atlantiċi u Mediterranji, u jimmarkaw it-tranżizzjoni fil-Portugall mill-veġetazzjoni tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar. Il-ballut tal-[[Pirinej-Monte Perdido|Pirinej]] (''Quercus pyrenaica'') huwa predominanti fuq meded kbar ta' qċaċet bil-blat u xaqlibiet imkennija. Fuq ix-xaqlibiet għad-dell u bl-indewwa, li normalment iħarsu lejn it-Tramuntana, jew fil-postijiet imkennija, il-ballut komuni (''Quercus robur'') huwa mifrux. Fiż-żoni iktar baxxi u sħan, il-ballut tas-sufra (''Quercus suber'') huwa komuni u fiż-żoni tal-ġebla tal-ġir hemm il-ballut Portugiż (''Quercus faginea''). Speċijiet oħra sparpaljati fil-muntanji ta' Sintra jinkludu: l-aġġru (''Acer pseudoplatanus''), il-ġellewża (''Corylus avellana''), iż-żagħrun (''Crataegus monogyna''), l-ileks Ewropew (''Ilex aquifolium''), ir-rand Portugiż (''Prunus lusitanica''), ir-rand (''Laurus nobilis''), is-siġar tal-frawli (''Arbutus unedo''), il-lawrestin (''Viburnum tinus''), il-ballut ta' Kermes (''Quercus coccifera''), u s-siġar tax-xewk [[Italja|Taljan]] (''Rhamnus alaternus''). Fil-widien, qrib il-mogħdijiet tal-ilma, jikbru l-fraxxnu tal-weraq dejjaq (''Fraxinus angustifolia''), iż-żafżafa (''Salix atrocinerea''), l-alnu Ewropew (''Alnus glutinosa''), l-alnu tax-xewk (''Frangula alnus'') u t-tut iswed tas-sebuqa (''Sambucus nigra''). Mill-1966, il-Muntanji ta' Sintra ġew affettwati minn nirien li qerdu parti kbira mill-foresta oriġinali, li ġiet sostitwita mill-akaċja u minn speċijiet eżotiċi oħra li jikbru malajr. Iż-żona forestali tal-muntanji ta' Sintra fiha madwar 5,000 ettaru (50 km²), li minnhom 26 % (1,300 ettaru (13 km²)) jiġu amministrati mill-Istat permezz tad-''Direcção Geral de Florestas - Núcleo Florestal de Sintra'' (id-Direttorat Ġenerali tal-Foresti - is-Servizz Forestali ta' ''Sintra''). {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Sintra (Bażi tal-Ajru ta' Sintra) mill-1971 sas-sena 2000 |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)''' |21.6 (70.9) |23.4 (74.1) |27.2 (81.0) |28.0 (82.4) |33.6 (92.5) |41.4 (106.5) |39.8 (103.6) |38.5 (101.3) |37.8 (100.0) |31.8 (89.2) |27.0 (80.6) |22.5 (72.5) |41.4 (106.5) |- !'''Temp. għolja medja f'°C (°F)''' |14.3 (57.7) |14.9 (58.8) |16.8 (62.2) |17.4 (63.3) |19.2 (66.6) |22.3 (72.1) |24.7 (76.5) |25.3 (77.5) |24.5 (76.1) |21.1 (70.0) |17.5 (63.5) |15.1 (59.2) |19.4 (66.9) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |9.7 (49.5) |10.6 (51.1) |12.0 (53.6) |13.0 (55.4) |14.9 (58.8) |17.8 (64.0) |20.0 (68.0) |20.4 (68.7) |19.4 (66.9) |16.4 (61.5) |13.0 (55.4) |10.9 (51.6) |14.9 (58.8) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |5.2 (41.4) |6.2 (43.2) |7.3 (45.1) |8.5 (47.3) |10.6 (51.1) |13.3 (55.9) |15.2 (59.4) |15.6 (60.1) |14.3 (57.7) |11.6 (52.9) |8.6 (47.5) |6.8 (44.2) |10.3 (50.5) |- !Temp. baxxa rekord f'°C (°F) |−3.5 (25.7) |−3.5 (25.7) |−2.0 (28.4) |−0.1 (31.8) |3.2 (37.8) |6.0 (42.8) |8.6 (47.5) |8.4 (47.1) |4.8 (40.6) |−1.0 (30.2) |−3.5 (25.7) |−4.0 (24.8) |−4.0 (24.8) |- !'''Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)''' |100.7 (3.96) |90.7 (3.57) |57.2 (2.25) |72.3 (2.85) |56.8 (2.24) |18.2 (0.72) |6.2 (0.24) |6.9 (0.27) |28.4 (1.12) |91.0 (3.58) |111.5 (4.39) |127.8 (5.03) |767.7 (30.22) |- !Average precipitation days (≥ 0.1 mm) |14.3 |14.5 |11.2 |13.1 |10.5 |6.1 |3.6 |3.1 |6.8 |11.9 |13.9 |16.0 |125.0 |- !'''Umdità relattiva medja (%)''' |87 |85 |80 |77 |75 |75 |74 |74 |77 |82 |84 |86 |80 |- !'''Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar''' |152.2 |149.5 |205.0 |224.0 |255.4 |269.7 |309.0 |307.3 |244.2 |203.5 |158.7 |128.5 |2,607 |- | colspan="14" |Sors: Instituto Português do Mar e da Atmosfera.<ref>{{Ċita teżi|kunjom1=Domingos|isem1=Sónia Isabel Sequeira|data=2008|titlu=Microclimatologia do Município de Sintra com base em estações meteorológicas|tip=masterThesis|url=https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|data-aċċess=2023-08-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240131081820/https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|arkivju-data=2024-01-31|url-status=dead}}</ref> |} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Sintra (Granja), altitudni: 134 m (440 pied), temp. normali mill-1961 sal-1984, sigħat ta' xemx mill-1953 sal-2003 |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja medja f'°C (°F)''' |14.1 (57.4) |14.4 (57.9) |15.9 (60.6) |17.3 (63.1) |19.1 (66.4) |22.3 (72.1) |24.4 (75.9) |25.0 (77.0) |24.3 (75.7) |21.4 (70.5) |17.3 (63.1) |14.6 (58.3) |19.2 (66.5) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |9.8 (49.6) |10.2 (50.4) |11.4 (52.5) |12.7 (54.9) |14.7 (58.5) |17.6 (63.7) |19.5 (67.1) |20.0 (68.0) |19.1 (66.4) |16.4 (61.5) |12.7 (54.9) |10.2 (50.4) |14.5 (58.2) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |5.5 (41.9) |6.0 (42.8) |6.9 (44.4) |8.1 (46.6) |10.3 (50.5) |12.9 (55.2) |14.6 (58.3) |15.0 (59.0) |15.1 (59.2) |13.9 (57.0) |8.1 (46.6) |6.8 (44.2) |10.3 (50.5) |- !Average precipitation days (≥ 0.1 mm) |110 (4.3) |113 (4.4) |83 (3.3) |59 (2.3) |46 (1.8) |23 (0.9) |4 (0.2) |5 (0.2) |25 (1.0) |78 (3.1) |121 (4.8) |109 (4.3) |776 (30.6) |- !'''Umdità relattiva medja (%)''' |87 |85 |80 |77 |75 |75 |74 |74 |77 |82 |84 |86 |80 |- !'''Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar''' |151.9 |152.6 |198.4 |231.0 |266.6 |279.0 |316.2 |310.0 |243.0 |207.7 |162 |139.5 |2,657.9 |- | colspan="14" |Sors: IPMA.<ref>{{Ċita teżi|kunjom1=Domingos|isem1=Sónia Isabel Sequeira|data=2008|titlu=Microclimatologia do Município de Sintra com base em estações meteorológicas|tip=masterThesis|url=https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|data-aċċess=2023-08-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240131081820/https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|arkivju-data=2024-01-31|url-status=dead}}</ref> |} === Ġeografija umana === {| class="wikitable" | {| class="wikitable" |+Popolazzjoni tal-muniċipalità ta' Sintra <small>(1801 - 2011)</small> !Sena !<abbr>Pop.</abbr> !<abbr>±%</abbr> |- !1801 |12,486 |—     |- !1849 |17,129 | +37.2% |- !1900 |26,074 | +52.2% |- !1930 |37,986 | +45.7% |- !1960 |79,964 | +110.5% |- !1981 |226,428 | +183.2% |- !1991 |260,951 | +15.2% |- !2001 |363,749 | +39.4% |- !2011 |377,835 | +3.9% |} |} Il-muniċipalità hija amministrata minn 11-il kunsill tal-parroċċi ċivili (bil-Portugiż: ''freguesias''), bl-awtorità lokali li jamministraw is-servizzi u li jipprovdu l-governanza lokali. Dawn huma: * Agualva e Mira-Sintra; * Algueirão–Mem Martins; * Almargem do Bispo, Pêro Pinheiro e Montelavar; * Cacém e São Marcos; * Casal de Cambra; * Colares; * Massamá e Monte Abraão; * Queluz e Belas; * Rio de Mouro; * São João das Lampas e Terrugem; * Sintra (Santa Maria e São Miguel, São Martinho e São Pedro de Penaferrim). Sintra għandha wkoll bosta villaġġi u rħula żgħar, inkluż il-villaġġ affluwenti ta' Linhó, Sintra. Il-popolazzjoni ta' Sintra kibret b'mod konsiderevoli fl-aħħar tas-seklu 20, u żdiedet minn madwar 14 % tar-reġjun ta' Liżbona għal 19 %. Il-konċentrazzjoni prinċipali tal-popolazzjoni residenti tinsab fil-kuritur importanti ta' Queluz-Portela, tul ir-rokna tax-Xlokk tal-muniċipalità. F'din iż-żona kienet ikkonċentrata madwar 82 % tal-popolazzjoni tal-muniċipalità, u l-iżjed parroċċi attraenti biex wieħed jgħix fihom huma São Pedro de Penaferrim, Rio de Mouro, Belas u Algueirão-Mem Martins. [[File:Buildings_in_Sintra_P1000182.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Buildings_in_Sintra_P1000182.JPG|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-binjiet fil-pjazza ċentrali ta' São Martinho, faċċata tal-Palazz Nazzjonali ta' Sintra.]] Bit-tnaqqis fir-rati tal-mortalità, ir-reġjun esperjenza żieda ġenerali fir-rati tat-twelid, primarjament assoċjata mat-twelid f'età avvanzata, iżda anke żieda ta' anzjani fil-komunità (56.5 % fl-2001). Minkejja dan, Sintra għadha titqies li għandha popolazzjoni żagħżugħa strutturalment, l-iżgħar fiż-Żona Metropolitana Kbira ta' Liżbona. L-adulti żgħażagħ (minn 30 sa 39 sena) jiddominaw fil-komunitajiet ta' Sintra, u l-parroċċi ta' Pêro Pinheiro, Terrugem, São Martinho, São João das Lampas, Santa Maria e São Miguel, Montelavar, Colares, Queluz u Almargem do Bispo kollha kemm huma għandhom rati ogħla ta' anzjoni fil-popolazzjoni. Bejn wieħed u ieħor 80 % tal-popolazzjoni twieldu barra r-raħal, u 21 % minnhom huma residenti li twieldu barra l-pajjiż. Filwaqt li l-popolazzjoni residenti f'Liżbona esperjenzat tnaqqis żgħir fil-popolazzjoni minn nofs is-snin 60 tas-seklu 20, il-popolazzjoni ta' Sintra żdiedet. Iż-żoni urbani jirrappreżentaw 55.4 kilometru kwadru (5,540 ettaru) tal-muniċipalità, jew madwar 17.4 % tat-territorju ta' Sintra; 35 % tal-popolazzjoni tirresjedi f'postijiet ta' bejn 50,000 u 100,000 abitant. Bosta minn dawn l-inħawi huma marbuta mal-linji tal-aċċess, b'mod partikolari l-linja ta' Sintra u l-awtostrada IC19 li tikkollega l-irħula ta' Queluz, Agualva-Cacém, Algueirão/Mem Martins, Rio de Mouro u Belas). Ħafna minn dawn iż-żoni urbani huma magħmula minn nisġa ta' proġetti tal-kostruzzjoni li storikament irriżultaw f'densità ta' binjiet tal-konkos, normalment għoljin seba' sulari jew iktar. L-ikbar tkabbir ta' djar residenzjali seħħ fin-Nofsinhar tal-muniċipalità, fit-triangoli ta' São Pedro de Penaferrim, Santa Maria e São Miguel u Casal de Cambra. Barra minn hekk, hemm konċentrazzjoni ikbar u tkabbir fl-abitazzjonijiet tal-familji ta' natura staġonali, jew it-tieni djar, f'dan ir-reġjun, u proliferazzjoni ta' kostruzzjoni illegali fil-parroċċi ta' São João das Lampas, São Pedro de Penaferrim, Belas, Agualva-Cacém u Casal de Cambra. == Ekonomija == [[File:Pena_National_Palace.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pena_National_Palace.JPG|lemin|daqsminuri|200x200px|Il-Palazz Nazzjonali ikoniku ta' Pena li oriġinarjament inbena fuq il-Monasteru tal-Madonna ta' Pena, u li ġie rinnovat b'mod estensiv permezz tal-inizjattiva ta' Ferdinandu II tal-Portugall.]] It-tkabbir fl-attivitajiet terzjarji kellu rwol importanti fl-andament tal-impjiegi fir-reġjun, b'dominanza ta' servizzi kummerċjali, tal-imnut u tal-appoġġ. Dan seħħ għad-detriment tal-industrija, għalkemm għad hemm attivitajiet industrijali bħat-trasport tal-materjali, l-ipproċessar tal-minerali, il-manifattura tal-makkinarju u tat-tagħmir, l-ipproċessar tal-ikel, il-kumpaniji tax-xorb u tat-tabakk, kif ukoll is-servizzi tal-pubblikazzjoni u tal-istampar. Kien hemm tkabbir drammatiku wkoll fl-industrija tal-kostruzzjoni ċivili. Il-EuroAtlantic Airways għandha l-uffiċċju prinċipali tagħha f'Sintra. It-turiżmu huwa sinifikanti wkoll. Pereżempju, il-parks u l-monumenti amministrati minn Parques de Sintra laqgħu 3.2 miljun viżitatur fl-2017. [[File:Sintra_railway_station.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra_railway_station.jpg|daqsminuri|L-istazzjon ferrovjarju ta' Sintra.]] == Trasport == In-network ferrovjarju ta' Liżbona (CP Urban Services) jipprovdi servizzi diretti lejn l-Istazzjon ta' Sintra. Il-vjaġġ lejn Liżbona jdum bejn 35 u 45 minuta. Hemm trasport alternattiv, taxis, servizzi ta' qsim tal-karozzi, u karozzi tal-linja li jkopru parti kbira mid-distrett. It-tram ta' Sintra jikkollega lil Sintra mal-kosta Atlantika f'Praia das Maçãs, u jipprovdi vjaġġ xeniku mill-isbaħ fuq distanza ta' xi 11.5-il kilometru (7.1 mili). Mill-2016, il-linja tal-wirt storiku topera mill-Erbgħa sal-Ħadd fix-xhur tas-sajf. == Attrazzjonijiet == Sintra għandha għadd kbir ta' binjiet arkitettoniċi ppreservati jew ikklassifikati. === Preistoriċi === * Il-Kumpless Megalitiku ta' Barreira; * Id-Dolmen ta' Adrenunes (bil-Portugiż: ''Anta de Adrenunes''); * Id-Dolmen ta' Agualva (bil-Portugiż: ''Anta de Agualva/Anta do Carrascal''); * Id-Dolmen ta' Estria (bil-Portugiż: ''Anta da Estria''); * Id-Dolmen ta' Monte Abraão (bil-Portugiż: ''Anta do Monte Abraão''); * Il-Monument Preistoriku ta' Praia das Maçãs (bil-Portugiż: ''Monumento Pré-Histórico de Praia das Maçãs''); * Il-Qabar-Tholos ta' Monge (bil-Portugiż: ''Tholos do Monge''). === Ċiviċi === * L-Akkwedott ta' bejn Aguas Livres u Sintra (bil-Portugiż: ''Aqueduto das Águas Livres-Troço de Sintra''); * Il-Palazz u l-Ġnien tal-Kontessa ta' Edla; * Il-Palazz ta' Penha Verde (bil-Portugiż: ''Quinta de Penha Verde/Quinta da Fonte del Rei''); * Il-Villa ta' Penha Verde (bil-Portugiż: ''Solar da Quinta de Penha Verde''); * Il-Palazz Nazzjonali ta' Pena (bil-Portugiż: ''Palácio Nacional da Pena''); * Il-Palazz Nazzjonali ta' Queluz (bil-Portugiż: ''Palácio Nacional de Queluz''); * Il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra (bil-Portugiż: ''Palácio Nacional de Sintra/Palácio da Vila''); * Il-Palazz tal-Kontijiet ta' Almeida-Araújo (bil-Portugiż: ''Palácio Pombal/Palacete dos Condos de Almeida Araújo''); * Il-Forka ta' Colares (bil-Portugiż: ''Pelourinho de Colares''); * Quinta da Regaleira, inkluż il-Palazz u l-Kappella; * Quinta da Ribafria; * Il-Palazz ta' Monserrat; * Il-Palazz ta' Seteais; * Il-Palazz ta' Ramalhão. === Kulturali === * Id-Dar tal-Pupazzi ta' Sintra (bil-Portugiż: ''Casa da Marioneta de Sintra''); * L-Assoċjazzjoni Kulturali ta' Valdevinos (bil-Portugiż: ''Valdevinos Associação Cultural''). === Militari === * Il-Kastell tal-Għarab Iberiċi (bil-Portugiż: ''Castelo dos Mouros''). === Reliġjużi === * Il-Knisja ta' [[Santa Marija]] (bil-Portugiż: ''Igreja Paroquial de Santa Maria''); * Il-Kunvent ta' Penha Longa (bil-Portugiż: ''Convento de Penha Longa''); * Il-Kunvent tal-Kapuċċini. <gallery widths="200px" heights="160px"> File:Jardim Pênsil, Palácio Nacional de Queluz 06.jpg|Il-faċċata u l-funtana tal-Palazz Nazzjonali ta' Queluz. File:Castelo_dos_Mouros,_Sintra,_Portugal,_2019-05-25,_DD_111.jpg|Veduta tal-Palazz Nazzjonali ta' Pena fil-bogħod mill-Kastell tal-Għarab Iberiċi. File:Palácio_de_Monserrate.jpg|Il-Palazz ta' Monserrat, li nbena minn Gerard Devisme, iżda li ngħata l-bixra orjentali tiegħu wara Francis Cook. File:Palacio_Nacional,_Sintra,_Portugal,_2019-05-25,_DD_03.jpg|Il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra, l-iżjed palazz irjali Medjevali ppreservat fil-Portugall, li bejn wieħed u ieħor kien abitat b'mod kontinwu mill-bidu tas-seklu 15 sal-aħħar tas-seklu 19. File:Fonte_da_Sabuga,_Sintra,_Portugal.jpg|Fonte da Sabuga, Sintra. </gallery> == Sport == Il-muniċipalità ta' Sintra fiha diversi siti sportivi u firxa wiesgħa ta' faċilitajiet sportivi fejn jiġi pprattikat [[sport]] bħat-tennis, il-golf, l-għawm, is-surf, u l-irkib taż-[[Żiemel|żwiemel]]. L-iżjed klabbs kompetittivi magħrufin tal-muniċipalità ta' Sintra huma: * [[Sport União Sintrense]], klabb stabbilit fis-7 ta' Ottubru 1911 li jikkompeti fil-Campeonato de Portugal, ir-raba' diviżjoni tal-futbol Portugiż; * [[C.A. Queluz]], tim tal-basketball ibbażat f'Queluz; * [[Hockey Club de Sintra]], klabb li jikkompeti fir-roller hockey u fiċ-ċikliżmu, magħruf ukoll fil-qasam tar-roller skating artistiku; * [[Clube Desportivo de Belas]], klabb sportiv ibbażat f'Queluz e Belas; * [[Belas Rugby Clube]], klabb tar-rugby union ibbażat f'Queluz e Belas. == Fil-kultura popolari == * Il-biċċa l-kbira tal-minisensiela ''Gulliver's Travels'' (1996) inġibdet f'Sintra, fejn jintwerew bosta mill-palazzi tal-belt. * L-Opel Sintra, MPV kbira prodotta mid-ditta Ġermaniża tal-[[Karozza|karozzi]] [[Opel]] għas-suq tal-Ewropa, li nbigħet fir-Renju Unit bħala l-Vauxhall Sintra bejn l-1996 u l-1999 minn Vauxhall, kellha isem li kien intgħażel bil-[[kompjuter]] minn lista ta' kliem qosra, li faċli jiġu ppronunzjati, u mhux għar-raħal storiku Portugiż ta' Sintra. * Fl-2018, logħba tal-medja prodotta mid-disinjatur tal-logħob Ġermaniż [[Michael Kiesling]], ''Azul: Stained Glass of Sintra'', ingħatat isem ir-raħal ta' Sintra. == Ġemellaġġ == Sintra hija ġemellata ma': * [[Assilah]], il-[[Marokk]]; * [[Beira]], il-[[Możambik|Mozambique]]; * [[Bissau]], il-[[Ginea Bissaw|Guinea Bissau]]; * [[Fontainebleau]], [[Franza]]; * [[Goussainville]], Franza; * [[Ħavana|Havana]], [[Kuba]]; * [[Honolulu]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]; * [[El Jadida]], il-Marokk; * [[Lobito]], l-[[Angola]]; * [[Namaacha]], il-Mozambique; * [[Nova Sintra]], [[Kap Verde|Cabo Verde]]; * [[Omura]], il-[[Ġappun]]; * [[Oviedo]], [[Spanja]]; * [[Petrópolis]], il-[[Brażil]]; * [[Trindade]], [[São Tomé u Príncipe]]. == Nies notevoli == * [[File:Infanta_Maria_Francisca_of_Portugal.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Infanta_Maria_Francisca_of_Portugal.jpg|daqsminuri|183x183px|Infanta Maria Francisca tal-Portugall, għall-ħabta tal-1823.]]Ir-Re [[Afonso V]] (1432-1481), magħruf bħala ''l-Afrikan'', re tal-Portugall; * [[André de Albuquerque Ribafria]] (1621-1659), nobbli u mexxej militari Portugiż; * [[Infanta Maria Francisca]] (twieldet fl-1800 f'Queluz – mietet fl-1834), ''infanta'' (prinċipessa) Portugiża, bint ir-Re Ġwanni VI tal-Portugall; * [[Vasco Gonçalves]] (1921-2005), uffiċjal tal-armata Portugiż, parteċipant fir-[[Rivoluzzjoni tal-Qronfol]], il-104 Prim Ministru tal-Portugall, 1974-1975; * [[Jorge de Brito]] (twieled fl-1927 f'Queluz – miet fl-2006), negozjant u t-28 President tal-[[S.L. Benfica]]; * [[Clotilde Rosa]] (twieldet fl-1930 f'Queluz – mietet fl-2017), arpista, pedagoga u [[Kompożitur|kompożitriċi]] Portugiża; * [[Ruy Belo]] (twieled fl-1933 – miet fl-1978 f'Queluz), poeta, saġġist u eżistenzjalist Portugiż; * [[Vasco Martins]] (twieled fl-1956 f'Queluz), mużiċist u kompożitur minn [[Kap Verde|Cabo Verde]]; * [[Manuela Bravo]] (twieldet fl-1957 f'Queluz), [[Kantant|kantanta]], kantat fil-[[Festival tal-Eurovision]] tal-1979; * [[Isabel Stilwell]] (twieldet fl-1960), [[Ġurnalist|ġurnalista]] u [[Kittieb|kittieba]] Portugiża; * [[Peter Kember]] (twieled fl-1965), bl-isem artistiku ta' ''Sonic Boom'', kantant u produttur mużikali Ingliż; * [[Zé Cabra]] (twieled fl-1965), eks pittur u kantant-kummidjant; * [[Miguel Ribeiro]] (twieled fl-1974), xeneġġatur tal-films u reġista Portugiż. === Sport === * [[Luis Loureiro]] (twieled fl-1976), eks plejer tal-[[futbol]], li lagħab 295 partita tal-klabbs u 6 partiti mal-Portugall; * [[Ricardo Silva]] (twieled fl-1977 f'Agualva-Cacém), eks plejer tal-futbol, li lagħab 293 partita mal-klabbs; * [[Marco Caneira]] (twieled fl-1979), eks plejer tal-futbol, li lagħab 326 partita mal-klabbs u 25 partita mal-Portugall; * [[Bruno Coelho]] (twieled fl-1987), plejer tal-futsal, li lagħab 146 partita mal-klabbs mal-Benfica u 102 partiti mal-Portugall; * [[Dolores Silva]] (twieldet fl-1991 f'Queluz), plejer tal-futbol, li lagħbet 123 partita mat-tim nazzjonali Portugiż tal-futbol tan-nisa. == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Portugall]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Portugall]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] pfnn778mzhm5n366ibbo1a9zd1yctiv 0 30562 332863 299140 2026-10-15T06:24:25Z Kent Wang 28970 Palácio Nacional de Sintra from above 74.jpg; Neħħi l-ħolqa espliċita tal-istampa 332863 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Belem Tower (46384128782).jpg|daqsminuri|249x249px|It-Torri ta' Belém.]] Is-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura ([[UNESCO]]) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/convention/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - The World Heritage Convention|data=2016-08-27|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention/|arkivju-data=2016-08-27|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-wirt kulturali jikkonsisti minn [[Monument|monumenti]] (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, [[Skultura|skulturi]] monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u [[Bijoloġija|bijoloġiċi]]), [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' [[Annimal|annimali]] u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-[[xjenza]], tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali.<ref>{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/conventiontext/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage|data=2021-02-01|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210201042309/http://whc.unesco.org/en/conventiontext/|arkivju-data=2021-02-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-[[Portugall]] irratifika l-Konvenzjoni fit-30 ta' Settembru 1980, u b'hekk is-siti indikattivi tiegħu setgħu jitqiesu biex jiżdiedu mal-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pt/|titlu=Portugal - UNESCO World Heritage Centre|data=2015-07-21|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150721102456/https://whc.unesco.org/en/statesparties/pt/|arkivju-data=2015-07-21|url-status=bot: unknown}}</ref> Mill-2022, fil-Portugall hemm 17-il Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. L-ewwel erba' siti li tniżżlu fil-Portugall kienu l-[[Monasteru tal-Ġlormini]] u t-[[Torri ta' Belém]] f'[[Liżbona]], il-[[Monasteru ta' Batalha]], il-[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]], u r-raħal ta' [[Angra do Heroísmo]], fl-1983. L-iżjed siti reċenti li tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO kienu s-[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] fi [[Braga]] u l-[[Palazz ta' Mafra]] bil-park tal-kaċċa tiegħu fl-2019. Il-[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] huma l-unika sit naturali tal-Portugall; is-siti l-oħra kollha huma siti kulturali. Żewġ siti jinsabu fl-[[arċipelagu]] tal-[[Azores]]. Is-[[Siti tal-Arti Preistorika Mnaqqxa fil-Blat fil-Wied ta' Côa]] u [[Siega Verde]] huma sit kondiviż ma' [[Spanja]], u huma l-unika sit transnazzjonali tal-Portugall. == Siti ta' Wirt Dinji == L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - The Criteria for Selection|data=2016-06-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|arkivju-data=2016-06-12|url-status=bot: unknown}}</ref> NB: * Siti transnazzjonali (bl-ikħal) {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" style="width:180px;" |Sit ! scope="col" class="unsortable" style="width:150px;" |Stampa ! scope="col" style="width:100px;" |Post ! scope="col" style="width:50px;" |Sena tad-deżinjazzjoni ! data-sort-type="number" scope="col" style="width:80px;" |Kriterji tal-Għażla ! class="unsortable" scope="col" |Deskrizzjoni |- ! scope="row" |[[Angra do Heroísmo|Żona Ċentrali tar-Raħal ta' Angra do Heroismo fl-Azores]] |[[File:Angra_do_Heroísmo_-_Sicht_vom_Obelisken_auf_Stadt_und_Hafenbucht_mit_Monte_Brasil.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Angra_do_Hero%C3%ADsmo_-_Sicht_vom_Obelisken_auf_Stadt_und_Hafenbucht_mit_Monte_Brasil.JPG|alt=Coastal town with white houses and churches with red roofs|150x150px]] |Gżira ta' Terceira |1983 |iv, vi (kulturali) |Ir-raħal ġie stabbilit fl-aħħar tas-seklu 15 matul l-Era tal-Iskoperti. Għal 400 sena, sal-wasla tal-bastimenti li jaħdmu bl-istim, intuża bħala port għall-bastimenti sejrin lejn l-[[Afrika]] ekwatorjali u l-Indji tal-Lvant u tal-Punent, u lura lejn l-[[Ewropa]]. Is-sistemi ta' difiża tar-raħal jinkludu l-fortijiet ta' São Sebastiã u ta' São João Baptista. Hemm diversi knejjes [[Barokk|Barokki]]. Ir-raħal ġarrab ħsarat sinifikanti fit-terremot tal-1980 iżda minn dak iż-żmien ġie sostanzjalment irrestawrat.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/206/|titlu=Central Zone of the Town of Angra do Heroismo in the Azores|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Monasteru tal-Ġlormini]] u t-[[Torri ta' Belém]] f'Liżbona |[[File:Torre_Belém_April_2009-4a.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Torre_Bel%C3%A9m_April_2009-4a.jpg|alt=White tower near the sea|150x150px]] |[[Liżbona]] |1983 |iii, vi (kulturali) |Kemm il-Monasteru kif ukoll it-Torri, li jinsabu fid-distrett ta' Belém f'[[Liżbona]] tul ix-xmara Tagus, huma marbutin simbolikament mal-Era tal-Iskoperti meta l-Portugall esplora d-[[Id-Dinja|dinja]]. Il-Monasteru ġie stabbilit għall-memorja tal-Prinċep Enriku n-Navigatur u għall-patrijiet biex ikunu jistgħu jitolbu għar-re u għall-baħħara. It-Torri (fl-istampa) inbena biex jitfakkar il-vjaġġ ta' [[Vasco da Gama]] u biex il-port jiġi protett. Iż-żewġ binjiet inbnew fil-bidu tas-seklu 16 bl-istil Manwelin. Modifika minuri taż-żona ta' lqugħ tas-sit saret fl-2008.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/263/|titlu=Monastery of the Hieronymites and Tower of Bel&eacute;m in Lisbon|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Monasteru ta' Batalha]] |[[File:BatalhaFacade1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BatalhaFacade1.jpg|alt=Gothic church|150x150px]] |Batalha |1983 |i, ii (kulturali) |Il-Monasteru Dumnikan ta' Batalha nbena fil-bidu tas-seklu 15 biex titfakkar ir-rebħa Portugiża fuq il-Kastiljani fil-Battalja ta' Aljubarrota fl-1385. Il-monasteru huwa kapulavur tal-arkitettura [[Gotiku|Gotika]], b'żidiet li saru wara bl-istil Manwelin. Għal iktar minn żewġ sekli, intuża bħala studjo tax-xogħol importanti għall-monarkija Portugiża, bħala sit fejn ġew stabbilit l-karatteristiċi tal-arti nazzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/264/|titlu=Monastery of Batalha|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] |[[File:Castelo_dos_Templários_-_Tomar_(10638091393).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Castelo_dos_Templ%C3%A1rios_-_Tomar_(10638091393).jpg|alt=Christian religious building with a bell|150x150px]] |Tomar |1983 |i, vi (kulturali) |Il-kunvent ġie stabbilit fis-seklu 12 bħala fortizza tat-Templari. Meta l-ordni ġiet xolta fis-seklu 14, il-fergħa Portugiża nbidlet fil-Kavallieri tal-Ordni ta' Kristu li iktar 'il quddiem appoġġaw l-iskoperti marittimi tal-Portugall tas-seklu 15. Il-kunvent inbena tul diversi sekli u fih elementi tal-arkitettura [[Rumanesk|Rumaneska]], Gotika, Manwelina, [[Rinaxximent|Rinaxximentali]], Barokka u [[Manjeriżmu|Manjerista]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/265/|titlu=Convent of Christ in Tomar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Évora|Ċentru Storiku ta' Évora]] |[[File:Templo_romano_de_Évora_(1).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Templo_romano_de_%C3%89vora_(1).jpg|alt=Ruins of a classical columned temple|150x150px]] |Évora |1986 |ii, iv (kulturali) |Il-belt ta' Évora hija l-ifjen eżempju ta' belt tal-epoka tad-deheb tal-Portugall (peress li Liżbona nqerdet kważi għalkollox fit-terremot tal-1755). Il-belt fiha monumenti minn perjodi differenti, inkluż it-Tempju [[Imperu Ruman|Ruman]] (fl-istampa), fortifikazzjonijiet tal-[[Għarab]] Iberiċi, u knejjes u palazzi li nbnew wara s-seklu 15 meta Évora saret ir-residenza tal-monarki Portugiżi. Karatteristika tipika tal-belt huma d-djar miżbugħin bl-[[abjad]] mis-seklu 16 sas-seklu 18. Huma mżejna b'madum impitter (''azulejos'') u b'gallariji bil-[[ħadid]] ferrobattut. Il-monumenti ta' Évora ispiraw l-arkitettura kolonjali Portugiża fil-[[Brażil]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/361/|titlu=Historic Centre of &Eacute;vora|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Monasteru ta' Alcobaça]] |[[File:Mosteiro_de_Alcobaça_(Portugal)_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mosteiro_de_Alcoba%C3%A7a_(Portugal)_2.jpg|alt=Church facade integrated into a complex of white buildings with red roofs|150x150px]] |[[:en:Alcobaça,_Portugal|Alcobaça]] |1989 |i, iv (kulturali) |Il-monasteru taċ-Ċisterċensi ġie stabbilit fis-seklu 12 u sar ċentru reġjonali [[Kultura|kulturali]], [[Reliġjon|reliġjuż]] u [[Politika|politiku]]. Il-knisja u l-binjiet monastiċi nbnew fis-seklu 13 bi stil Gotiku, filwaqt li l-faċċata ġiet rinnovata fis-seklu 18 bi stil Barokk. Il-kċina wkoll tmur lura għas-seklu 18. Il-knisja fiha l-oqbra ħdejn xulxin tar-Re [[Pedro I]] u ta' [[Inês de Castro]], mill-1360, li huma eżempji fini ta' [[Skultura|skulturi]] funebri Gotiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/505/|titlu=Monastery of Alcoba&ccedil;a|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Sintra|Pajsaġġ Kulturali ta' Sintra]] |[[File:Palácio Nacional de Sintra from above 74.jpg|alt=Aerial view of a castle with a white façade and orange roofs|150x150px]] |Sintra |1995 |ii, iv, v (kulturali) |Il-pajsaġġ kulturali jinsab fil-Muntanji ta' Sintra. Fis-seklu 19, l-inħawi saru ċentru tal-arkitettura [[Romantiċiżmu|Romantika]]. Fost l-attrazzjonijiet prominenti hemm il-Palazz ta' Pena, li huwa fdalijiet ta' monasteru li ġew ikkonvertiti f'kastell b'taħlita eklettika ta' stili, il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra (fl-istampa), Quinta da Regaleira, il-Palazz ta' Monserrate, u l-Kastell tal-Għarab Iberiċi. Il-parks biswit il-palazzi jospitaw diversi speċijiet ta' pjanti eżotiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/723/|titlu=Cultural Landscape of Sintra|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Porto|Ċentru Storiku ta' Oporto, il-Pont ta' Luiz I u l-Monasteru ta' Serra do Pilar]] |[[File:Cais_da_Ribeira,_Oporto,_Portugal,_2012-05-09,_DD_16.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cais_da_Ribeira,_Oporto,_Portugal,_2012-05-09,_DD_16.JPG|alt=Metal bridge across a river and city centre built on a hillside|150x150px]] |Porto |1996 |iv (kulturali) |Il-belt ta' Oporto jew Porto, tinsab fil-bokka tax-xmara Douro. Oriġinarjament kienet insedjament kummerċjali tal-[[Feniċi]], u ilha abitata kontinwament minn żmien ir-Rumani. Il-monumenti fil-belt imorru lura għal perjodi differenti: il-[[Katidral]] inbena bir-Rumanesk, il-Knisja ta' Santa Klara bil-Manwelin, u l-Palazz tal-Borża bl-istil Neoklassiku.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/755/|titlu=Historic Centre of Oporto, Luiz I Bridge and Monastery of Serra do Pilar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" style="background:#D0E7FF;" |[[Siti tal-Arti Preistorika Mnaqqxa fil-Blat fil-Wied ta' Côa]] u [[Siega Verde]]* |[[File:Rock_Art_Foz_Coa_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rock_Art_Foz_Coa_01.jpg|alt=Rock carvings of animals including a horse|150x150px]] |Reġjun ta' Douro |1998 |i, iii (kulturali) |Dan is-sit transnazzjonali huwa magħmul minn żewġ siti b'tinqix fil-blat fil-beraħ. Is-sit Portugiż, elenkat fl-1998, jinsab fil-Wied ta' Côa. Siega Verde fi Spanja ġiet miżjuda bħala estensjoni fl-2010. It-tinqix, li jirrappreżenta speċjalment l-[[Annimal|annimali]] (iżjed minn 5,000 figura), saru matul diversi millenji, mill-Paleolitiku Superjuri sal-Magdalenjan/Epipaleolitiku (22,000 sa 8,000 [[Ante Christum natum|Q.K]].).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/866/|titlu=Prehistoric Rock Art Sites in the C&ocirc;a Valley and Siega Verde|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] |[[File:Laurissilva_da_Madeira_10.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Laurissilva_da_Madeira_10.jpg|alt=Old roads and passages between villages and other places in Madeira Island surrounded by prehistoric forest|150x150px]] |Madeira |1999 |ix, x (naturali) |Il-foresti tas-siġar tar-rand ta' Madeira jirrappreżentaw fdalijiet ta' tip ta' foresta li kienet tkopri partijiet kbar min-Nofsinhar tal-Ewropa bejn 40 sa 15-il miljun sena ilu. Il-foresta tikkonsisti prinċipalment minn siġar li dejjem iħaddru u arbuxelli, b'weraq aħdar skur u ċatt. L-ekosistema, li prinċipalment hija foresta primarja, tospita bosta speċijiet ta' pjanti u ta' annimali, ħafna minnhom endemiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/934/|titlu=Laurisilva of Madeira|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Guimarães|Ċentru Storiku ta' Guimarães]] |[[File:D._Afonso_Torre.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:D._Afonso_Torre.jpg|alt=A monument in front of a castle|150x150px]] |Guimarães |2001 |ii, iii, iv (kulturali) |Bħala r-residenza tad-duki li ddikjaraw l-indipendenza fis-seklu 12, Guimarães huwa raħal importanti fl-istorja tal-Portugall. Kien l-ewwel [[belt kapitali]] tal-pajjiż. L-iżvilupp tar-raħal [[Medjuevu|Medjevali]] seħħ madwar il-kastell u l-kumpless monastiku. Bejn l-aħħar tas-seklu 15 u s-[[seklu 17]], inbnew djar tan-nobbli u binjiet ċiviċi fiċ-ċentru storiku li ġie ppreservat sew. It-tekniki speċjalizzati tal-kostruzzjoni żviluppati f'Guimarães fil-Medju Evu ġew trażmessi lill-kolonji Portugiżi fl-Afrika u fl-Amerki.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1031/|titlu=Historic Centre of Guimar&atilde;es|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Alto Douro|Reġjun tal-Inbid ta' Alto Douro]] |[[File:Vila_Nova_de_Foz_Coa_rio_Douro_(14282784962).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vila_Nova_de_Foz_Coa_rio_Douro_(14282784962).jpg|alt=A river with terraced vineyards|150x150px]] |Provinċja ta' Trás-os-Montes u Alto Douro |2001 |ii, iv, v (kulturali) |Il-wied tax-xmara Douro u t-tributarji prinċipali tagħha huwa pajsaġġ kulturali fejn l-inbid ilu jiġi prodott għal madwar żewġ millenji. Il-pajsaġġ issawwar mill-attivitajiet tal-bniedem, b'vinji mtarrġin, ''quintas'' (azjendi li jipproduċu l-inbid), toroq, u [[Kappella|kappelli]]. Minn nofs is-seklu 18, l-iżjed prodott magħruf tar-reġjun huwa l-inbid ta' Porto.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1046/|titlu=Alto Douro Wine Region|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Gżira ta' Pico|Pajsaġġ tal-Kultura tal-Vinji tal-Gżira ta' Pico]] |[[File:Lajido_da_Criação_Velha,_vista_para_o_Faial.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lajido_da_Cria%C3%A7%C3%A3o_Velha,_vista_para_o_Faial.jpg|alt=Vineyards with low walls built of boulders and the sea in the distance|150x150px]] |Gżira ta' Pico |2004 |iii, v (kulturali) |Il-produzzjoni tal-inbid fil-Gżira ta' Pico bdiet fis-seklu 15. Sabiex jipproteġu l-irziezet u l-vinji mir-riħ u mill-ilma baħar, il-[[Bidwi|bdiewa]] bnew network ta' ħitan twal tal-ġebel tul il-gżira kollha. Il-binjiet marbuta mal-vitikoltura jinkludu d-djar fil-kampanja tal-bidu tas-seklu 19, il-kantini tal-inbid, il-portijiet, u l-knejjes. Il-produzzjoni tal-inbid fil-gżira laħqet il-qofol tagħha fis-seklu 19 u mbagħad majnat. Fis-seklu 21, għadha għaddejja fuq skala iżgħar.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1117/|titlu=Landscape of the Pico Island Vineyard Culture|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Elvas|Raħal tal-Fruntiera tal-Gwarniġjon ta' Elvas u l-Fortifikazzjonijiet Tiegħu]] |[[File:Elvas_e_muralhas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Elvas_e_muralhas.jpg|alt=Ramparts of Elvas|150x150px]] |Elvas |2012 |iv (kulturali) |Il-belt ta' Elvas tinsab qrib il-fruntiera ma' Spanja. Il-Portugall reġa' kiseb l-indipendenza minn Spanja fl-1640 u madwar il-belt inbniet sistema kumplessa ta' fortifikazzjonijiet bil-bastjuni u bil-ħniedaq mingħajr ilma (fortijiet b'għamla ta' [[stilla]]). Ġiet iddisinjata mill-patri [[Ġiżwiti|Ġiżwita]] [[Pajjiżi l-Baxxi|Olandiż]] Cosmander skont l-aħħar xejriet difensivi Olandiżi. Is-sit jinkludi wkoll il-Forti ta' Nossa Senhora da Graça tas-seklu 18 u l-Akkwedott ta' Amoreira tas-seklu 16. Fl-2013 saret modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1367/|titlu=Garrison Border Town of Elvas and its Fortifications|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Università ta' Coimbra|Università ta' Coimbra – Alta u Sofia]] |[[File:Royal_Palace,_Universidade_de_Coimbra_(10249002256).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Royal_Palace,_Universidade_de_Coimbra_(10249002256).jpg|alt=Palace courtyard, university buildings|150x150px]] |Coimbra |2013 |1387bis; ii, iv, vi (kulturali) |L-Università ta' Coimbra ġiet stabbilita lejn l-aħħar tas-seklu 13 fuq l-għolja faċċata tar-raħal (Alta). Fl-1537, ġiet ittrasferita lejn il-Palazz Irjali ta' Alcáçova u iktar 'il quddiem żviluppat sensiela ta' kulleġġi. Intużat bħala mudell għall-universitajiet fil-kolonji Portugiżi. L-istorja tal-belt ta' Coimbra hija minsuġa mill-qrib ma' dik tal-università. Uħud mill-binjiet ewlenin jinkludu l-Katidral l-Antik tas-seklu 12, il-Librerija Ġwannina Barokka, il-Kappella ta' [[Arkanġlu Mikiel|San Mikiel]], u l-kulleġġi tul Triq Sofia fil-belt. Fl-2019 saret modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1387/|titlu=University of Coimbra &ndash; Alta and Sofia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Palazz ta' Mafra|Binja Rjali ta' Mafra – Palazz, Bażilika, Kunvent, Ġnien ta' Cerco u l-Park tal-Kaċċa (Tapada)]] |[[File:Mafra_May_2013-2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mafra_May_2013-2.jpg|alt=A massive building with yellow facade and two bell towers in the middle|150x150px]] |Mafra |2019 |iv (kulturali) |Il-kumpless tal-palazz ta' Mafra ġie kkummissjonat fil-bidu tas-seklu 18 mir-Re João V. Il-kumpless jinkludi bażilika, il-palazzi tar-re u tar-reġina, monasteru, u librerija. Inbena bl-istil Barokk [[Italja|Taljan]], ispirat b'mod partikolari mill-arkitettura ta' [[Ruma]]. Is-sit jinkludi wkoll il-Ġnien ta' Cerco, biswit il-palazz, u l-artijiet irjali tal-kaċċa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1573/|titlu=Royal Building of Mafra &ndash; Palace, Basilica, Convent, Cerco Garden and Hunting Park &#x28;Tapada&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte|Santwarju ta' Bom Jesus do Monte fi Braga]] |[[File:Baroque_stairway_of_Bom_Jesus_do_Monte_-_panoramio_-_Scott_Crowe_(1).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baroque_stairway_of_Bom_Jesus_do_Monte_-_panoramio_-_Scott_Crowe_(1).jpg|alt=Elaborate staircase leading to a church on a hill|150x150px]] |Braga |2019 |iv (kulturali) |Is-santwarju jinsab fuq ix-xaqlibiet tal-Għolja ta' Espinho fuq Braga, u huwa eżempju ta' sit sagru tal-pellegrinaġġi fuq għolja. Il-binjiet prinċipali nbnew bl-istil Barokk, u l-iżjed kostruzzjoni emblematika hi t-Taraġ tal-Ħames Sensi (fl-istampa).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1590/|titlu=Sanctuary of Bom Jesus do Monte in Braga|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |} == Referenzi == [[Kategorija:Listi ta' Siti ta' Wirt Dinji]] [[Kategorija:Portugall]] fxjkaf2cxrp4a5obhcybz33685ndyro 0 30629 332857 331201 2026-10-15T00:47:46Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332857 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''''Capparis spinosa''''', imsejħa wkoll '''pjanta tal-kappar''' jew '''arbuxell tal-kappar'''<ref>{{Ċita web|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomydetail?id=8897|titlu=Taxon: Capparis spinosa L.|sit=npgsweb.ars-grin.gov/|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-16}}</ref> hija [[pjanta perenni]] li għandha weraq tondi ta' lewn aħdar skur u fjuri kbar bojod.<ref>{{Ċita web|url=http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=capparis+spinosa|titlu=Capparis spinosa [Cappero] - Flora Italiana|sit=luirig.altervista.org|data-aċċess=2023-08-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200009171|titlu=Capparis spinosa in Flora of China @ efloras.org|sit=www.efloras.org|data-aċċess=2023-08-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://bie.ala.org.au/species/https://id.biodiversity.org.au/node/apni/7446788|titlu=''Capparis spinosa'' L.|awtur=APC|sit=Atlas of Living Australia|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-16}}</ref> Din il-pjanta hija magħrufa l-aktar għall-blanzuni tal-fjuri li jittieklu ('''kappar''') u l-[[Frott|frotta]] tal-kappar li tintuża bħala ħwawar mal-ikel.<ref name=":0">{{Ċita rivista|kunjom1=Rivera|isem1=Diego|kunjom2=Inocencio|isem2=Cristina|kunjom3=Obon|isem3=Concepcion|kunjom4=Alcaraz|isem4=Francisco|data=2003-12-01|titlu=Review of food and medicinal uses ofCapparis L. SubgenusCapparis (capparidaceae)|url=https://doi.org/10.1663/0013-0001(2003)057[0515:ROFAMU]2.0.CO;2|rivista=Economic Botany|lingwa=en|volum=57|numru=4|paġni=515–534}}</ref> Kemm il-kappar u l-frott tal-kappar huma ġeneralment ikkunsmati b'mod [[Tmelliħ (ikel)|immellaħ]] u ppreservati fis-salmura<ref name=":0" /> Speċi oħra ta' ''Capparis'' bħal ''Capparis orientalis'' tintuża wkoll flimkien ma' ''C. spinosa'' għall-blanzuni jew il-frott tagħhom. Partijiet oħra tal-pjanta tal-kappar jintużaw fil-manifattura ta' prodotti mediċinali u kożmetiċi.<ref name=":1">Moghaddasi, M. S. (2011). Caper (''Capparis'' spp.) importance and medicinal usage. ''Advances in Environmental Biology'', 872-880.</ref> ''Capparis spinosa'' tikber kważi fil-pajjiżi [[Mediterran|Mediterranji]] kollha, iżda mhuwiex ċert jekk din il-pjanta hijiex [[Indiġenu (ekoloġija)|indiġena]] għal dan ir-reġjun.<ref name="Fici">Fici, S. Intraspecific variation and evolutionary trends in ''Capparis spinosa'' L. (Capparaceae). ''Plant Syst. Evol.'' 228, 123–141 (2001). DOI: <nowiki>https://doi.org/10.1007/s006060170024</nowiki></ref> Il-[[Familja (bijoloġija)|familja]] ta' ''Capparis spinosa'', il-''[[Capparaceae]]'', setgħet oriġinat fit-tropiċi u aktar tard infirxet u stabbiliet ruħha fir-reġjun tal-Mediterran.<ref>de Iraola, F. I. P. (1989). Nota sobre las ''Capparaceae'' ibéricas. ''Blancoana'', (7), 121-122.</ref> L-istatus tassonomiku ta' din l-ispeċi huwa kontroversjali u mhux stabbilit. L-ispeċi fi ħdan il-[[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] ''Capparis'' huma varjabbli ħafna, u fl-[[Storja|istorja]] [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarja]] tal-ġeneru ''Capparis'' kien hemm ħafna ibridi interspeċifiċi li kienu komuni.<ref>Gristina, A. S., Fici, S., Siragusa, M., Fontana, I., Garfì, G., & Carimi, F. (2014). Hybridization in Capparis spinosa L.: Molecular and morphological evidence from a Mediterranean island complex. Flora-Morphology, Distribution, Functional Ecology of Plants, 209(12), 733-741.DOI:10.1016/j.flora.2014.09.002</ref> Għalhekk, xi awturi jqisu li taħt l-isem ''C. spinosa'' hemm ħafna speċijiet distinti.<ref>Zohary, M. (1960). "The species of ''Capparis'' in the Mediterranean and the Near Eastern Countries." ''Bulletin of the Research Council of Israel,'' Section D, Botany '''8'''(2): 49-64</ref> Filwaqt li speċijiet ta' kappar oħra huma varjetajiet jew sottospeċijiet,<ref>Jacobs, M. (1964). The genus ''Capparis'' (''Capparaceae'') from the Indus to the Pacific. ''Blumea: Biodiversity, Evolution and Biogeography of Plants'', ''12''(3), 385-541.</ref><ref>Heywood V.H. (1993). "Flowering plants of the world." Oxford University Press, New York</ref> xi awturi huma wkoll tal-fehma li t-takson ''C. spinosa'' huwa ibridu bejn iż-żewġ speċijiet; ''Capparis orientalis'' u ''Capparis sicula''. <ref name="295–313">Rivera, D. Inocencio, C., Obón, C., Carreño, E., Reales, A., Alcaraz., F. (2002). "Archaeobotany of capers (''Capparis'') (''Capparaceae'')." ''Vegetation History and Archaeobotany.'' '''11'''(4): 295–313. DOI: https://doi.org/10.1007/s003340200042</ref> Fil-gżejjer Maltin, l-ispeċi tal-ġeneru ''Capparis'' li huma preżenti fis-selvaġġ huma protetti bil-ligi Maltija <ref>{{Ċita web|url=https://maltawildplants.com/CAPP/Capparis_orientalis.php|titlu=Capparis orientalis (Caper bush)|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2007-11|sit=maltawildplants.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-09-11}}</ref> == Deskrizzjoni == [[Stampa:კაპარი_Capparis_spinosa_Kapernstrauch.JPG|daqsminuri| Weraq u blanzuni tal-fjuri tal-kappar]] [[Stampa:Caper_Flower_in_Behbahan,_Iran.jpg|alt=Caper Flower in Behbahan, Iran|daqsminuri| Fjura tal-kappar [[Behbahan|f'Behbahan]]]] Il-pjanta għandha forma ta' arbuxell b'ħafna friegħi, b'weraq oħxon f'forma ovali ta' lewn [[aħdar]] ileqq. Il-weraq huwa rranġat b'mod li jalterna tul iz-zokk. Filwaqt li l-fjuri huma kbar, kompluti, fragranti b'riħa ħelwa u jagħtu fl-għajn, b'erba' sepali u petali [[Abjad|bojod]] b'lewn li jagħti għar-roża fl-abjad, b'ħafna stamini twal ta' kulur vjola, u b'stigma waħda li ġeneralment togħla sew 'il fuq mill-istamini.<ref>{{Ċita web|url=http://delta-intkey.com/angio/www/capparid.htm|titlu=The Families of Flowering Plants|isem=L.|awtur=Watson|awtur2=M.J. Dallwitz|data=1992|data-aċċess=21 November 2006|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20061101100756/http://delta-intkey.com/angio/www/capparid.htm|arkivju-data=1 November 2006}}</ref> == Firxa internazzjonali == ''Capparis spinosa'' hija mifruxa madwar il-Baċir tal-Mediterran kollu, fil-[[Peniżola]] [[Għarab|Għarbija]], u partijiet mill-Punent tal-[[Asja]] u l-Asja ċentrali.<ref>Fici, S. (2014). A taxonomic revision of the Capparis spinosa group (Capparaceae) from the Mediterranean to Central Asia. Phytotaxa, 174(1), 1-24. DOI: <nowiki>https://doi.org/10.11646/phytotaxa.174.1.1</nowiki></ref> Fin-Nofsinhar tal-[[Ewropa]] tinstab fin-Nofsinhar ta' [[Spanja]] u tal-[[Portugall]], fil-Lvant ta' Spanja inklużi l-Gżejjer Baleariċi, in-naħa ta' [[Franza]] li qegħda mal-kosta tal-Mediterran inkluża [[Korsika]], fl-[[Italja]] inklużi l-gżejjer ta' [[Sqallija]] u ta' [[Sardenja]], fil-gżejjer Dalmazjani tal-[[Kroazja]], fl-[[Albanija]], fil-[[Greċja]] u fil-Gżejjer Griegi, fil-Punent u fin-Nofsinhar tat-[[Turkija]], f'[[Ċipru]] u fuq il-Peniżola tal-[[Krimea]] fl-[[Ukrajna]]. Fi Spanja din il-pjanta tinstab tikber sa 1,300 metru ta' elevazzjoni mil-livell tal-baħar.<ref name="Fici" /><ref name="295–313" /> Filwaqt li fl-[[Afrika]] tinstab fit-Tramuntana tal-Afrika kollha u fil-Muntanji Atlas tal-[[Marokk]], fejn tikber mal-livell tal-baħar sa 2,000 metru ta' elevazzjoni, tinstab ukoll fit-Tramuntana tal-[[Alġerija]] (Kabylie, iż-żona kostali tal-Alġerija, Bouzaréa, u Oran) u l-Muntanji Hoggar tas-[[Saħara]] Alġerina, fit-Tramuntana tas-Saħara tat-[[Tuneżija]], u Cyrenaica fil-[[Libja]].<ref name="295–313" /> Fil-Punent tal-Asja tinstab tul il-Lvant tal-Mediterran mil-[[Libanu]], san-Nofsinhar tal-Peniżola tas-Sinaj fl-[[Eġittu]]. Tinstab ukoll fin-Nofsinhar tal-Kawkasu fl-[[Armenja]], fl-[[Ażerbajġan]], fil-[[Ġeorġja]], u l-Grigal tat-Turkija.<ref name="295–313" /> Fil-Peniżola Għarbija, tinstab fl-[[Oman]], fil-[[Jemen]] inkluż f'[[Socotra]], u fil-provinċja ta' Asir fl-[[Arabja Sawdija]]. Fl-Asja ċentrali tikber fil-muntanji taċ-ċentru tal-[[Afganistan]], il-medda t'isfel tal-Karakoram fit-Tramuntana tal-[[Pakistan]] u f'Ladakh, kif ukoll fit-[[Taġikistan]], fil-[[Kirgiżistan]] u fil-Lvant tal-[[Użbekistan]].<ref name="295–313" /> == Rekwiżiti ambjentali == [[Stampa:Capparis_spinosa_Negev.JPG|daqsminuri| Fjura tal-kappar f'Nahal Neqarot, fin-Nofsinhar ta' Iżrael]] [[Stampa:Capparis_cartilaginea_open_fruit.jpg|daqsminuri| Frotta tal-kappar misjura miftuħa, turi ż-żerriegħa sewda fiċ-ċentru tal-frotta]] L-arbuxxell tal-kappar jeħtieġ klima semiarida jew niexfa. L-arbuxxell tal-kappar evolva serje ta' mekkaniżmi li jnaqqsu l-impatti ta' livelli għoljin tar-radjazzjoni, temperatura għolja ta' kuljum, u ilma tal-ħamrija insuffiċjenti fuq il-weraq u l-pjanta inġenerali matul il-perjodu tat-tkabbir tagħha.<ref>Rhizopoulou, S. (1990). "Physiological responses of ''Capparis spinosa'' L. to drought." ''Journal of Plant Physiology'' '''136''': 341–348.</ref><ref>Levizou, E; P. Drilias; A. Kyparissis (2004). "Exceptional photosynthetic performance of ''Capparis spinosa'' L. under adverse conditions of Mediterranean summer." ''Photosynthetica.'' '''42''': 229–235</ref> L-arbuxell tal-kappar għandu reazzjoni interessanti għal żidiet f'daqqa fl-umdità; din tifforma bħal daqqiet fuq wiċċ il-werqa. Din il-formazzjoni ma tagħmilx ħsara, peress li l-pjanta tadatta malajr għall-kundizzjonijiet il-ġodda u tipproduċi weraq mhux affettwat.<ref>{{Ċita ktieb|sena=2011|editur-kunjom1=Preedy|editur-isem1=Victor R.|editur-kunjom2=Watson|editur-isem2=Ronald Ross|titlu=Nuts and Seeds in Health and Disease Prevention|lingwa=en|pubblikatur=Academic Press Elsevier|isbn=9780123756893}}</ref> L-arbuxxell tal-kappar juri wkoll karatteristiċi ta' adattament għall-ħamrija mhux għammiela.<ref>Francisco I. Pugnaire & Eduardo Esteban (1991) Nutritional adaptations of caper shrub ''(Capparis Ovata'' Desf.) to environmental stress, Journal of Plant Nutrition, 14:2, 151-161, DOI: 10.1080/01904169109364191</ref> Din l-ispeċi għandha proporzjon għoli ta' għeruq/rimjiet u l-preżenza ta' [[mikorriżi]] li jservu sabiex tassorbi kemm tista' minerali minn ħamrija mhux għammiela. Razez differenti ta' batterji li jipproduċu n-[[nitroġenu]] ġew iżolati mir-[[riżosfera]] tal-arbuxxell tal-kappar, u nstab li dawn il-batterji għandhom rwol fiż-żamma ta' riżervi għoljin ta' elementi li jnaqqsu t-tkabbir tal-pjanta.<ref>Andrade, G., Esteban, E., Velasco, L. ''et al.'' Isolation and identification of N2-fixing microorganisms from the rhizosphere of Capparis spinosa (L.). ''Plant and Soil'' 197, 19–23 (1997). DOI:<nowiki>https://doi.org/10.1023/A:1004211909641</nowiki></ref> == Kultivazzjoni == L-arbuxxell tal-kappar ġie introdott bl-għan ta' kultivazzjoni f'xi pajjiżi Ewropej f'dawn l-aħħar erba' deċennji.<ref name=":2">Sozzi, G. O. (2001). Chapter 4 Caper bush: botany and horticulture. ''Horticultural Reviews-Westport Then New York'', ''27'', 125-188.DOI: https://doi.org/10.1002/9780470650813.ch4</ref> L-importanza ekonomika tal-kultivazzjoni tal-pjanta tal-kappar wasslet għal żieda sinifikanti fiż-żona li qiegħda taħt kultivazzjoni u livelli ta' produzzjoni matul l-aħħar tas-snin tmenin. Iż-żoni ewlenin tal-produzzjoni jinstabu f'ambjenti ħorox f'pajjiżi bħall-[[Iraq]], il-Marokk, ix-Xlokk tal-[[Peniżola Iberika]], it-Turkija, il-gżira Griega ta' [[Santorini]], u l-gżira Taljana ta' [[Pantelleria]], u l-[[Gżejjer Eolji]], speċjalment [[Salina, Sqallija|Salina]].<ref name=":2" /> Il-kappar minn Pantelleria u l-gżira tal-Eolji huma rikonoxxuti bħala prodotti Ewropej [[Indikazzjonijiet ġeografiċi u speċjalitajiet tradizzjonali fl-Unjoni Ewropea|IĠP]].<ref>{{Ċita web|url=https://news.italianfood.net/2019/12/05/aeolian-capers-green-light-for-the-pdo-protection/|titlu=Aeolian capers, green light for the PDO protection|kunjom=saiolfi|data=2019-12-05|sit=Italianfood.net|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-08-22}}</ref> Din il-pjanta tal-kappar żviluppat mekkaniżmi speċjali sabiex tgħix f'kundizzjonijiet Mediterranji u l-introduzzjoni f'artijiet semiaridi tista' tgħin biex tevita t-tfixkil tal-ekwilibriju ta' dawk l-ekosistemi fraġli kif ukoll toħloq l-industrija ta' din il-pjanta għall-kultivazzjoni f'dan ir-reġjun.<ref name=":3">{{Ċita ktieb|kunjom=Sozzi|isem=G.O.|sena=2001|kapitlu=Caper bush: botany and horticulture|titlu=Horticultural Reviews|volum=27|pubblikatur=John Wiley & Sons|paġni=125–188|doi=10.1002/9780470650813.ch4|isbn=9780471387909}}</ref> Perjodu ta' ħsad ta' tliet xhur huwa meħtieġ għall-profitt, kif ukoll [[xemx]] diretta għal żmien twil matul il-ġurnata tul il-perjodu tat-tkabbir biex tiġi żgurata produzzjoni għolja.<ref name=":2" /> L-arbuxxell tal-kappar jista' jiflaħ temperaturi ta' aktar minn 40&nbsp;°C fis-sajf, iżda huwa sensittiv għas-silġ matul il-perjodu veġetattiv tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cyprusalive.com/en/caper-plant|titlu=Caper plant|kunjom=Nicolau|isem=Christina|sit=cyprusalive.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-22}}</ref> L-arbuxxell tal-kappar jista' jgħix f'temperaturi baxxi fil-forma ta' zokk imneżża' mill-weraq, kif jiġri fl-għoljiet tal-Alpi.<ref name=":1" /> Xi tħawwil f'reġjuni Taljani u [[Arġentina|Arġentini]] wrew li l-arbuxxelli tal-kappar jifilħu għar-riħ qawwi mingħajr problemi ta' xejn. Dan iseħħ minħabba l-arkitettura dekumbenti tal-pjanta u l-konsistenza [[Korjaċej|korjaċeja]] tal-weraq f'xi popolazzjonijiet.<ref>Danin, A. (2010). Capparis in the East Mediterranean countries. Flora Mediterranea, 20, 179-185.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://mrccc.org.au/wp-content/uploads/2013/10/Edible-and-useful-native-plants.pdf|titlu=A guide to some edible/useful (mostly) local species|sit=mrccc.org.au/|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-22}}</ref> Id-distribuzzjonijiet magħrufin ta' kull speċi jistgħu jintużaw sabiex tiġi identifikata l-oriġini tal-kappar li jkun manifatturat kummerċjalment.<ref name="Fici" /><ref>Nocencio, C., Alcaraz, F., Calderón, F. ''et al.'' The use of floral characters in ''Capparis'' sect. ''Capparis'' to determine the botanical and geographical origin of capers. ''Eur Food Res Technol'' 214, 335–339 (2002). DOI:<nowiki>https://doi.org/10.1007/s00217-001-0465-y</nowiki></ref> L-arbuxxell tal-kappar hija speċi [[wiktionary:rupicolous|rupikoloża]].<ref>Sozzi, G.O. (2008). ''Capparis spinosa'', caper bush, pp. 227-232. In: J. Janick and R.E. Paull (Eds.), The Encyclopedia of Fruit and Nuts. CABI Publishing, Oxfordshire, United Kingdom.</ref> Hija mifruxa f'żoni tal-blat u titkabbar fuq tipi differenti tal-ħamrija, inklużi l-[[alfisols]], ir-[[regosols]], u l-litosols.<ref>Tlili, N., Elfalleh, W., Saadaoui, E., Khaldi, A., Triki, S., & Nasri, N. (2011). The caper (Capparis L.): Ethnopharmacology, phytochemical and pharmacological properties. Fitoterapia, 82(2), 93-101.DOI: https://doi.org/10.1016/j.fitote.2010.09.006</ref> F'postijiet oħra tal-[[Ħimalaja]], ''C. spinosa'' jittollera tafal, ħama u ħamrija tal-wiċċ ramlija, blat jew żrar, li għandu kontenut ta' inqas minn 1 % materja organika. Il-kappar jikber ukoll fuq blat vojt, [[Crevices|xquq]] fil-ġebel, u fl-għaram tar-ramel fil-Pakistan, f'irdumijiet tal-[[ġebla tal-ġir]] nexfin tar-reġjun [[Adrijatiku]], f'ekosistemi kostali niexfa tal-Eġittu, il-Libja, it-Tuneżija u l-Marokk f'żoni tranżizzjonali bejn l-għadajjar tal-melħ mal-kosta u d-deżerti kostali tal-Eġittu.<ref name="295–313" /><ref>{{Ċita web|url=https://wildmorocco.com/capers-on-moroccos-wild-atlantic-coast/|titlu=Capers on Morocco’s wild Atlantic coast|kunjom=wildmorocco|data=2015-07-18|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-08-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230822202449/https://wildmorocco.com/capers-on-moroccos-wild-atlantic-coast/|arkivju-data=2023-08-22|url-status=dead}}</ref> Tikber ukoll spontanjament fix-xquq tal-ħitan ta' fortizzi [[Imperu Ruman|Rumani]] antiki, fuq il-Ħajt tal-Punent tal-[[Muntanja tat-Tempju]] f'[[Ġerusalemm]] u fuq is-swar tal-kastell ta' Santa Bárbara ([[Alicante|Alicante, Spanja]]).<ref name=":4">Akbar, S., & Akbar, S. (2020). ''Capparis spinosa'' L.(''Capparaceae'') (Syn.: Blumea grandiflora Zipp. ex Span.). Handbook of 200 Medicinal Plants: A Comprehensive Review of Their Traditional Medical Uses and Scientific Justifications, 499-506. ISBN 9783030168070</ref><ref name=":5">Celesti-Grapow, L., Ricotta, C. Plant invasion as an emerging challenge for the conservation of heritage sites: the spread of ornamental trees on ancient monuments in Rome, Italy. ''Biol Invasions'' 23, 1191–1206 (2021). DOI:<nowiki>https://doi.org/10.1007/s10530-020-02429-9</nowiki></ref> Il-pjanti tal-kappar li jikbru b'suċċess huma dominanti fuq is-swar [[Medjuevu|medjevali]] magħmulin mill-ġebla tal-franka ta' [[Alcudia]] u s-swar ta' [[Palma, Majorca|Palma]] ([[Majorca, Spanja|Majorka, Spanja]]).<ref name=":4" /> Dan wassal għal problemi serji għall-ħarsien tal-[[Monument|monumenti]], peress li din il-pjanta saret invażiva u tkabbar il-fili fil-ġebel bl-għeruq tagħha minn fejn jista' jidħol l-ilma tax-xita ġol-monument u ssirlu aktar ħsara.<ref name=":5" /> === Propagazzjoni === [[Stampa:Flowering_caper_plant.jpg|lemin|daqsminuri| Pjanta tal-kappar bil-fjuri, li dalwaqt jsiru frott tal-kappar]] Il-kappar jista' jitkabbar faċilment minn żerriegħa friska miġbura minn frott misjur u mħawla f'taħlita apposta biex tinżera ż-żerriegħa fiha. In-nebbieta jibdew jidhru minn ġimagħtejn sa erba' ġimgħat wara ż-żriegħ. Żrieragħ li huma qodma u maħżuna jidħlu fi stat ta' [[Irqad|rqad]] u jkollhom bżonn perjodu kiesaħ ta' [[Stratifikazzjoni (botanika)|stratifikazzjoni]] sabiex jiġġerminaw. L-embrijuni vijabbli fiż-żerriegħa jiġġerminaw fi żmien tlieta sa erbat ijiem wara t-tneħħija parzjali tal-kisjiet tal-qoxra taż-żerriegħa iebsa. <ref>Sozzi, G. O., & Chiesa, A. (1995). Improvement of caper (Capparis spinosa L.) seed germination by breaking seed coat-induced dormancy. ''Scientia Horticulturae'', ''62''(4), 255-261.</ref> Il-kisi taż-żerriegħa u l-muċilaġni madwar iż-żrieragħ jistgħu jkunu adattamenti ekoloġiċi sabiex jiġi evitat it-telf tal-ilma miż-żerriegħa u jikkonservaw il-vijabbiltà taż-żerriegħa matul l-istaġun niexef sakemm jiġġerminaw meta jerġa' jasal l-istaġun tax-xita fil-ħarifa.<ref>Bhoyar, Manish & Mishra, Gyan & Singh, Raginie & Singh, Shakti. (2010). Effects of various dormancy breaking treatments on the germination of wild caper (Capparis spinosa L.) seeds from the cold arid desert of trans–Himalayas. Indian Journal of Agricultural Sciences. 80. 620-624</ref> Il-propogazzjoni bil-biċċiet jevita varjabbiltà għolja fil-produzzjoni u fil-kwalità tal-kappar. Madankollu, pjanti mkabbra minn qatgħat huma aktar dgħajfin għan-nixfa matul l-ewwel snin ta' ħajjithom wara t-tħawwil. L-arbuxxell tal-kappar għandu tip ta' [[injam]] li diffiċli biex ikabbar l-għeruq, għalhekk l-propagazzjoni b'suċċess teħtieġ konsiderazzjoni tal-fatturi staġjonali u [[Bijoloġija|bijologiċi]] tal-post.<ref name=":6">{{Ċita rivista|kunjom1=Sottile|isem1=Francesco|kunjom2=Caltagirone|isem2=Chiara|kunjom3=Peano|isem3=Cristiana|kunjom4=Del Signore|isem4=Maria Beatrice|kunjom5=Barone|isem5=Ettore|data=2021|titlu=Can the Caper (Capparis spinosa L.) Still Be Considered a Difficult-to-Propagate Crop?|url=https://www.mdpi.com/2311-7524/7/9/316|rivista=Horticulturae|lingwa=en|volum=7|numru=9|paġni=316}}</ref> Hemm ċans akbar ta' suċċess bit-tnissil u l-produzzjoni tal-għeruq meta jintuża injam ta' sena, u dejjem jiddependi skont il-perjodu tal-ħsad u l-materjal tat-tħawwil użat.<ref name=":6" /> Il-propagazzjoni minn qatgħat taz-zokk huwa l-metodu l-aktar użat għat-tkabbir tal-varjetajiet "Mallorquina" u "Italiana" fi Spanja u "Nocella" fil-Gżejjer Eolji, speċjalment f'Salina. Il-qatgħat taz-zkuk tal-injam iebsin ivarjaw fit-tul minn 15 sa 50&nbsp;cm, u l-wisa' tal-qatgħat jista' jvarja minn 1.0 cm sa 2.5&nbsp;cm.<ref>{{Ċita web|url=http://www.globalsciencebooks.info/Online/GSBOnline/images/0812/MERJPSB_2(1&2)/MERJPSB_2(2)78-79o.pdf|titlu=Influence of IBA and cutting length on rooting rate of wild caper (Capparis spinosa var.Parviflora) stem cuttings|kunjom=Bahrani,|isem=M.J.|kunjom2=Gask|isem2=M.|kunjom3=Shekafandeh|isem3=A.|sit=www.globalsciencebooks.info|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-22}}</ref> Metodu ieħor huwa li jinġabru z-zkuk minn Frar sal-bidu ta' Marzu, iz-zkuk jiġu trattati b'funġiċida bħal [[Kaptan|Captan]] jew [[Captafol]] u jkunu stratifikati barra jew f'kamra f'temperatura ta' 3-4&nbsp;°C, miksijin bir-ramel jew b'kontenitur tal-plastik. L-umdità għandha tiġi mħarsa bir-reqqa u miżmuma f'livell għoljin sakemm il-pjanti jkunu kabbru l-għeruq u jitħawlu.<ref>Górecki, Ryszard. (2015). The effect of an auxin (IBA), fungicide (Captan) and of wounding on the rooting of softwood apple (Malus Mill.) cuttings. Acta Agrobotanica. 32. 223-232. 10.5586/aa.1979.020. </ref><ref>{{Ċita web|url=https://relationque.com/caper-bush-care/|titlu=Caper bush, Capparis spinosa - plants, cultivation and care - Relation Que|data=2022-01-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-08-22|arkivju-data=2023-08-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230822202451/https://relationque.com/caper-bush-care/|url-status=dead}}</ref> Bl-użu ta' biċċiet li jkunu għadhom ħodor u ma sarux bl-injam iebes jistgħu jiġu miġbura u mħawla matul Awwissu u Settembru, għalkemm b'dan il-metodu jkun hemm rati baxxi ta' suċċess (taħt it-30 %). Il-biċċiet b'zokk artab jinqatgħu f'April minn rimjiet li jkun għandhom bejn 25 u 30 jum. Kull biċċa għandu jkun fiha mill-inqas żewġ nodi u tkun twila bejn 6 cm sa 10&nbsp;cm. Il-biċċiet li jkunu fil-bażi li jmissu mal-ħamrija u dawk li jinstabu fin-nofs taz-zokk huma aħjar għat-tnissil bil-biċċa mill-biċċiet taz-zokk li jkunu tat-tarf tar-rimja minn fejn iz-zokk jagħmel weraq ġdid. Imbagħad, il-biċċiet li jkunu għamlu l-għeruq u saru pjanti ġodda, imsejħin żraġen, jitħawlu f'serra li żżomm kemm is-sħana kif ukoll l-umdità. Iż-żraġen jistgħu jiġu mħawla fi spazju ta' 150 sa 200 pjanta f'metru kwadru (m²).<ref name=":3" /> === Kultivazzjoni === It-temperaturi medji fiż-żoni taħt kultivazzjoni huma aktar minn {{Convert|14|C|F}} matul is-sena. Dawn jikkonsistu fi klima b'rebbiegħa bix-xita reġolari u sajf sħun u niexef, li huma fatturi klimatiċi tajbin għat-tkabbir tal-kappar. <ref>Barbera, B. (1991). Le câprier (''Capparis'' spp.). EUR 13617, Série Agriculture, Programme de recherche Agrimed. Commission des Communautés européennes, Luxembourg, 63 pp.</ref> L-arbuxxell tal-kappar huwa perenni, jittollera n-nixfa u għalhekk jintuża għat-tisbieħ tal-ġonna u toroq minħabba li l-għeruq tal-kappar inaqqsu milli tintilef il-ħamrija mal-ilma. Barra minn hekk tintuża għar-riġenerazzjoni tal-ekosistemi degradati bħal għoljiet tal-blat wieqfa, għaram tar-ramel jew ekosistemi fraġli semiaridi li huma ekoloġikament fraġli.<ref>Wang, Q., & Zhang, H. X. (2022). Population genetic structure and biodiversity conservation of a relict and medicinal subshrub capparis spinosa in arid Central Asia. Diversity, 14(2), 146.[[doi:10.3390/d14020146|DOI: https://doi.org/10.3390/d14020146]]</ref><ref name=":7">Sakcali, m. & Bahadir, H. & Ozturk, M. (2008). Eco-physiology of ''Capparis spinosa'' l. : A plant suitable for combating desertification. Pakistan Journal of Botany. 40. </ref> It-tħawwil tal-kappar jibqa' produttiv bejn 25 sa 30 sena. <ref>Luna Lorente, F.; M. Pérez Vicente (1985). "La Tapenera o Alcaparra: Cultivo y Aprovechamiento." ''Publicaciones de Extensión Agraria, Colección Agricultura Práctica.'' 37. Ministerio de Agricultura, Pesca y Alimentación, Madrid, España, 125 pp.</ref> Għalhekk, il-proprjetajiet fiżiċi tal-ħamrija bħat-tip ta' ħamrija u l-fond tal-ħamrija huma partikolarment importanti. L-arbuxxelli tal-kappar jistgħu jiżviluppaw sistemi ta' għeruq estensivi u jikbru l-aħjar f'ħamrija fonda, li ma tkunx stratifikata, imma tat-tip medja; ma tkunx la aċidiża u lanqas alkalina. Il-ħrit isir bil-moħriet qabel mal-arbuxxelli tal-kappar jiġu stabbiliti.<ref name=":7" /> Il-kultivazzjoni tal-kappar tista' titjieb permezz ta' ħrit fil-fond fejn il-ħamrija tinħadem f'fond ta' bejn 0.6 sa 1&nbsp;m. F'Pantelleria, it-tħaffir ta' ħofor għal kull arbuxxell tal-kappar permezz ta' gaffa nstab li kien l-aktar mezz effettiv biex jiġi kkultivat il-kappar f'ħamrija tal-blat. Jintużaw żewġ disinji tat-tħawwil, il-kwadru/rettangolu u s-sistema ta' windbreakers ħajjin. L-ispazjar bejn arbuxxell u l-ieħor huwa ddeterminat mill-ekosistema u mill-ispeċi tal-post, il-fertilità tal-ħamrija, it-tagħmir użat u l-metodu ta' irrigazzjoni sakemm il-pjanti ma jitħallewx jikbru mingħajr għajnuna tal-[[bniedem]].<ref>Quave, C. & Saitta, A. (2016). Forty-five years later: The shifting dynamic of traditional ecological knowledge on Pantelleria Island, Italy. Economic Botany. DOI:10.1007/s12231-016-9363-x. </ref> === Ħsad === Il-blanzuni tal-kappar normalment jinġabru kull filgħodu waqt żmien il-ħsad.<ref name=":0">Rivera, D., Inocencio, C., Obón, C., & Alcaraz, F. (2003). Review of food and medicinal uses of ''Capparis'' L. Subgenus ''Capparis'' (C''apparidaceae''). ''Economic botany'', ''57''(4), 515-534.</ref> Minħabba li l-iżgħar blanzuni għandhom iktar valur monetarju, il-ġbir ta' kuljum huwa tipiku sabiex il-blanzuni żgħar jinġabru mill-ewwel qabel ma dawn jikbru aktar.<ref name=":0" /><ref name=":8">{{Ċita web|url=https://www.live-native.com/harvest-and-preserve-capers/|titlu=Harvest and preserve capers: This is how it's done|kunjom=Stephan|data=2021-09-07|sit=live-native.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-08-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230923203847/https://www.live-native.com/harvest-and-preserve-capers/|arkivju-data=2023-09-23|url-status=dead}}</ref> Il-kappar jista' ukoll jinġabar minn arbuxxelli li jikbru fis-selvaġġ, f'liema każ huwa meħtieġ li tkun taf li l-pjanta mhix waħda mill-ispeċijiet velenużi ta' ''Capparis'' u pjanti oħrajn li jidhru morfoloġikament simili.<ref name=":0">Rivera, D., Inocencio, C., Obón, C., & Alcaraz, F. (2003). Review of food and medicinal uses of ''Capparis'' L. Subgenus ''Capparis'' (C''apparidaceae''). ''Economic botany'', ''57''(4), 515-534.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://wildflowerfinder.org.uk/Flowers/S/Spurge(Caper)/Spurge(Caper).htm|titlu=CAPER SPURGE|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-22}}</ref> L-arbuxxell tal-kappar normalment ikollu xewk mgħawweġ li jista' jobrox il-ġilda tan-nies li jaħsdu l-blanzuni, għalkemm ġew żviluppati ftit varjetajiet bla xewk li jiffaċilitaw il-ġbir tal-kappar mill-arbuxxell.<ref name=":0" /> == Użu tal-kappar għall-ikel == [[Stampa:Capers_jar.jpg|daqsminuri|371x371px| Kappar ippreservat fis-salmura ġo vażett]] Il-blanzun tal-kappar [[Tmelliħ (ikel)|immellaħ]] u tas-salmura (imsejjaħ sempliċement "kappar") jintuża bħala [[ħwawar]] mal-ikel. Il-kappar huwa ingredjent komuni fil-[[kċina Mediterranja]], speċjalment fl-ikel Ċiprijott, Taljan, Grieg, Eoljan u [[Kċina Maltija|Malti]].<ref name=":0" /> Il-[[frott]] mhux matur tal-arbuxxell tal-kappar jiġi ppreparat bl-istess mod u kkummerċjalizzat bħala "frott tal-kappar". Frott kompletament matur mhuwiex ippreferut, peress li fih ħafna żerriegħa iebsa.<ref name=":8" /> Il-blanzuni, meta jkunu saru u lesti sabiex jinġabru jkunu ta' lewn aħdar skur taż-żebbuġa u jvarja fid-daqs minn taħt seba' millimetri (0.28 pulzieri) għal aktar minn erbatax-il millimetru (0.55 pulzieri). Il-kappar jitħalla fis-salmura tal-[[melħ]] jew f'soluzzjoni ta' melħ u ħall wara li jinġabar u mbagħad jitbattal. It-togħma tal-kappar hija intensa, xi kultant deskritta bħala simili għall-bżar iswed jew għall-mustarda. Din it-togħma hija żviluppata hekk kif il-glukokapparin, molekula tal-[[Glycoside|glikosida]], tiġi rilaxxata minn kull blanzun tal-kappar.<ref name=":0">Rivera, D., Inocencio, C., Obón, C., & Alcaraz, F. (2003). Review of food and medicinal uses of ''Capparis'' L. Subgenus ''Capparis'' (C''apparidaceae''). ''Economic botany'', ''57''(4), 515-534.</ref> Din ir-[[reazzjoni enżimatika]] twassal għall-formazzjoni tar-[[rutin]], spiss meqjusin bħala tikek bojod kristallizzati fuq l-uċuħ tal-blanzuni tal-kappar individwali.<ref>Kianersi, F. & Abdollahi, M. & Mirzaie-asl, A. & Dastan, D. & Rasheed, F. (2020). Biosynthesis of rutin changes in Capparis spinosa due to altered expression of its pathway genes under elicitors’ supplementation. Plant Cell Tissue and Organ Culture. </ref> Il-kappar huwa ingredjent distintiv fil-kċina Taljana, speċjalment fit-tisjir Sqalli, Eoljan u fir-reġjuni tan-Nofsinhar tal-Italja. Huwa użati regolarment fl-[[insalata|insalati]], insalati tal-għaġin, platti tal-laħam u [[zalza|zlazi]] tal-[[għaġin]]. Eżempji ta' użu fil-kċina Taljana huma fil-platti ta' tiġieġ imsajjar stil ''piccata'' u fl-i''spaghetti alla puttanesca.''<ref>{{Ċita web|url=https://www.italianfoodforever.com/tag/capers/|titlu=capers {{!}} Italian Food Forever|sit=www.italianfoodforever.com|data-aċċess=2023-08-22}}</ref> Il-kappar huwa ingredjent fiz-zalza tartar u servut mas-[[salamun]] kiesaħ [[Tipjip (ikel)|affumikat]] jew platti tas-[[Salamun imqadded|salamun vulkanizzat]], speċjalment [[lox]] jew krema tal-ġobon. Il-kappar u l-frotta tal-kappar huma kultant alternattiva minflok iż-żebbuġ biex iżejnu cocktail [[Martini (cocktail)|Martini]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.taste.com.mt/recipe/fresh-and-smoked-salmon-tartare-with-dill-and-capers/22468|titlu=Taste Recipes Malta - 80k Recipes To Choose From!|sit=www.taste.com.mt|data-aċċess=2023-08-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230822202449/https://www.taste.com.mt/recipe/fresh-and-smoked-salmon-tartare-with-dill-and-capers/22468|arkivju-data=2023-08-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://chicagoreader.com/food-drink/cocktail-challenge-capers/|titlu=Cocktail Challenge: Capers|kunjom=Schmidt|isem=Kate|data=2013-07-04|sit=Chicago Reader|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-08-22}}</ref> Il-kappar huwa mibjugħ skont id-daqs tiegħu, bl-iżgħar daqsijiet ikunu l-aktar mixtieqa: non-pareil (sa 7&nbsp;mm), surfini (7–8&nbsp;mm), kapuċini (8-9&nbsp;mm), capotes (9–11&nbsp;mm), fini (11–13&nbsp;mm), u grusas (14+&nbsp;mm). Jekk il-blanzun tal-kappar ma jinġabarx, dan jiffjorixxi u jipproduċi l-frotta tal-kappar.<ref name=":0" /> Fil-Greċja l-frott jitpoġġa fis-salmura u mbagħad jisserva bħala ''[[Mezze|meze]]''.<ref>Musallam, Iyad & Duwayri, Mahmud & Shibli, Rida. (2011). Micropropagation of Caper (Capparis spinosa L.) from Wild Plants. Functional Plant Science and Biotechnology.</ref> Il-weraq tal-kappar, fil-Greċja u f'Ċipru, jintuża partikolarment fl-insalati u fil-platti bil-ħut. Il-weraq jitgħalla jew jiġi ppreservat f'vażetti bis-salmura bħall-blanzuni tal-kappar.<ref name=":0" /> Il-weraq imnixxef tal-kappar jintuża wkoll bħala sostitut għat-tames fil-manifattura tal-ġobon ta' kwalità tajba. <ref>Mike, Tad, "Capers: The Flower Inside", ''Epikouria Magazine'', Fall/Winter 2006</ref> == Nutrizzjoni == <div style="float: right">   [[Category:Pages using infobox nutritional value with unknown parameters|leftCaper]]</div>Il-kappar fis-salmura tal-laned u l-vażetti jikkonsisti f'84 % ilma, 5 % [[karboidrati]], 2 % [[Proteina (nutrijent)|proteini]], u 1 % [[xaħam]]. Il-kappar ippreservat huwa partikolarment għoli fis-[[sodju]] minħabba l-ammont ta' melħ miżjud mas-salmura. F'porzjon tipiku ta' 28 gramma ([[uqija]] waħda), il-kappar jipprovdi 6 [[Kilokalorija|kcal]] (kalorija) u 35 % tal-[[Valur ta 'Kuljum|Valur ta' Kuljum]] (Daily value (DV) bl-Inġliż) għas-sodju, mingħajr [[nutrijenti]] oħra f'ammont sinifikanti. F'ammont ta' mitt gramma, il-kontenut tas-sodju huwa 2,960&nbsp;mg jew 197 % DV, bil-[[vitamina K]] (23 % DV), [[ħadid]] (13% DV), u [[riboflavin]] (12 % DV) għandhom ukoll livelli apprezzabbli.<ref>Tlili, N., Khaldi, A., Triki, S., Munné-Bosch, S. (2010). Phenolic Compounds and Vitamin Antioxidants of Caper (''Capparis spinosa''). Plant foods for human nutrition (Dordrecht, Netherlands). 65. 260-5. 10.1007/s11130-010-0180-6. </ref> === Polifenoli === Il-kappar ippreservat huwa sors ta' [[Polifenol|polifenoli]], inklużi l-[[flavonojdi]] [[quercetin]] (173&nbsp;mg għal kull 100 g) u [[kaempferol]] (131&nbsp;mg għal kull 100 g),<ref>{{Ċita web|url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/Data/Flav/flav.pdf|titlu=USDA Database for the Flavonoid Content of Selected Foods, Release 3, page 16|data=2011|pubblikatur=US Department of Agriculture|data-aċċess=12 July 2016|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120716210723/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/Data/Flav/flav.pdf|arkivju-data=16 July 2012}}</ref> kif ukoll tal-[[Anthocyanin|antoċijanini]].<ref>Mansour, R.B., Jilani, I.B.H., Bouaziz, M. ''et al.'' Phenolic contents and antioxidant activity of ethanolic extract of ''Capparis spinosa'' . ''Cytotechnology'' 68, 135–142 (2016). <nowiki>https://doi.org/10.1007/s10616-014-9764-6</nowiki></ref><ref>Wojdyło, Aneta & Nowicka, Paulina & Grimalt, Mar & Legua, Pilar & Almansa, Soledad & Amoros, Asuncion & Carbonell-Barrachina, Angel & Hernandez, Francisca. (2019). Polyphenol Compounds and Biological Activity of Caper (''Capparis spinosa'' L.) Flowers Buds. Plants. 8. 539. DOI:10.3390/plants8120539.</ref> == Użu ieħor == Il-kappar kultant jintuża għall-kożmetika u għall-prodotti kożmetiċi.<ref name=":0">Rivera, D., Inocencio, C., Obón, C., & Alcaraz, F. (2003). Review of food and medicinal uses of ''Capparis'' L. Subgenus ''Capparis'' (C''apparidaceae''). ''Economic botany'', ''57''(4), 515-534.</ref> == Fl-istorja == Evidenza [[Paleoetnobotanika|arkeobotanika]] turi li l-pjanta tal-kappar kienet tintuża fir-reġjun tal-Mediterran u l-[[Mesopotamja]] sa mill-perjodu tard tal-Paleolitiku.<ref name="295–313">D. Rivera, C. Inocencio, C. Obón, E. Carreño, A. Reales, F. Alcaraz. (2002). "Archaeobotany of capers (''Capparis'') (''Capparaceae'')." ''Vegetation History and Archaeobotany.'' '''11'''(4): 295–313</ref> Il-kappar kien jintuża fil-[[Il-Greċja tal-Antika|Greċja tal-qedem]] bħala [[karminattiv]] u fdalijiet [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] ta' dan il-perjodu nstabu fil-forma ta' żrieragħ [[Karbonizzazzjoni|karbonizzati]] u rarament bħala blanzuni tal-fjuri u frott mill-perjodi [[Il-Greċja Arkajka|arkajka]] u [[Antikità klassika|klassika]]. [[Athenaeus]] ''f'Deipnosophistae'' jagħti ħafna attenzjoni lill-kappar, kif jagħmlu [[Plinju x-Xiħ]] (''NH'' XIX, XLVIII.163) u [[Teofrastu]].<ref>Fragiska, M. (2005). Wild and Cultivated Vegetables, Herbs and Spices in Greek Antiquity. ''Environmental Archaeology'' '''10''' (1): 73–82</ref><ref>Megaloudi, F. (2005). Wild and cultivated vegetables, herbs and spices in Greek antiquity (900 BC to 400 BC). Environmental Archaeology, 10(1), 73-82.</ref> [[Etimoloġija|Etimoloġikament]], il-kelma kappar u l-qraba tiegħu f'diversi lingwi Ewropej jistgħu jiġu rintraċċati lura għal-L[[Latin Klassiku|atin Klassiku]] ''capparis'', "kappar", misluf mill-[[Grieg]] κάππαρις, ''kápparis'', li l-oriġini tiegħu (bħal dik tal-pjanta) mhix magħrufa. Iżda probabbilment hija Asjatika. Teorija oħra torbot il-kelma ''kápparis'' mal-isem tal-gżira ta' Ċipru (Κύπρος, ''Kýpros''), fejn il-pjanta tal-kappar tikber b'mod abbundanti.<ref>{{Ċita web|url=http://gernot-katzers-spice-pages.com/engl/Capp_spi.html|titlu=Spice Pages: Capers (Capparis spinosa)|awtur=Gernot Katzer|sit=gernot-katzers-spice-pages.com}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.etymonline.com/word/caper|titlu=caper {{!}} Etymology, origin and meaning of caper by etymonline|sit=www.etymonline.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-22}}</ref> Fi żminijiet Bibbliċi, kien maħsub li l-frotta tal-kappar għandha proprjetajiet [[Afrodisjaku|afrodisjaċi]].<ref name="JE">{{Ċita enċiklopedija|enċiklopedija=www.jewishencyclopedia.com/|titlu=CAPER-BERRY (translation of , abiyyonah, Eccl. xii. 5; incorrectly, A. V. "desire," from ):|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/3999-caper-berry|data=2023-08-20}}</ref> Fil-fatt, il-kelma [[Ebrajk|Ebrajka]] ''aviyyonah'' (אֲבִיּוֹנָה) għall-frotta tal-kappar hija marbuta mill-qrib mal-għerq Ebrajk אבה (avah), li jfisser "xewqa".<ref>{{Ċita web|url=https://www.blueletterbible.org/kjv/gen/1/1/s_1001|titlu=H35 - 'ăḇîyônâ - Strong's Hebrew Lexicon (kjv)|sit=Blue Letter Bible|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-20}}</ref> Il-kelma tissemma darba fil-[[Bibbja]], fil-ktieb ta' Koħèlet, f'vers 12:5. Il-[[King James Version|Verżjoni biblika tar-re Ġakbu]] hija tradotta u bbażata fuq l-għerq Ebrajk (u forsi t-tifsira metaforika):<ref>{{Ċita web|url=https://www.kingjamesbibleonline.org/Ecclesiastes-12-5/|titlu=ECCLESIASTES 12:5 KJV "Also when they shall be afraid of that which is high, and fears shall be in the way, and the almond tree..."|sit=www.kingjamesbibleonline.org|data-aċċess=2023-08-22}}</ref><blockquote>''...il-ġurat sa jkun ta' piż u x-xewqa se tittaffa. (12:5 KJV)''</blockquote> Traduzzjonijiet antiki, tas-Settanta, il-Vulgata, il-Peshitta u l-Aquila, jirrendu l-kelma b'mod aktar konkret bħala κάππαρις "frotta tal-kappar".<ref name="JE"/> Għalhekk fi traduzzjoni [[Idjomatiku|idjomatika]] moderna tiġi (2004):<blockquote>''...il-ġurat jitlef ir-rebbiegħa tiegħu,<br />'' ''u l-frotta tal-kappar m'għandha l-ebda influwenza.'' (12:5 HCSB)</blockquote>F'verżjonijiet moderni oħra, bħal fil-Verżjoni Internazzjonali Ġdida (New International Version (NIV) bl-[[Lingwa Ingliża|Inġliż]]) tintuża l-kelma "xewqa" (12:5 NIV), filwaqt li fil-Bibbja Standard Amerikana Ġdida (New American Standard Bible (NASB) bl-Ingliż) tintuża "frotta tal-kappar" (12:5 NASB), l-istess kif tinstab fil-verżjoni [[Ġudaiżmu|Lhudija]] tal-1917 mill-Jewish Publication Society (12:5). Il-frott (''abiyyonot'') kien jittiekel, skont ir-responsabbiltà lejn id-dieċma u r-restrizzjonijiet tal-[['Orlah]]. Fil-[[Mishnah]] u t-[[Talmud]], il-frott huwa distint mill-weraq tal-kappar, ''alin'', rimjiet, ''temarot'', <ref name="Brachot 36">Talmud Bavli, Brachot 36a-36b</ref> u l-blanzuni tal-kappar imsejħa ''capperisin,'' (innota x-xebh bejn il-kelma ''capperisin'' u ''Kappar''); <ref>Kaf HaChaim 208</ref> li kollha kienu jittieklu bħala rekwiżit tal-barka, u ddikjarati li huma l-frott tal-pjanta ''ẓelaf'' jew kappar. <ref name="Brachot 36" /> Il-“''capperisin''” imsemmija fit-Talmud fil-fatt qed jirreferu għall-qoxra li kienet tipproteġi lill-“abiyyonot” hekk kif kienet tikber. <ref name="Rashi Brachot 36a">Rashi Brachot 36a</ref> Fit-[[Talmud Bavli]] hemm miktub dwar kif is-sepali tal-kappar jintużaw bħala ikel minflok il-frott tal-kappar, kemm ġewwa u barra l-art ta' [[Iżrael]], kif ukoll fis-[[Sirja]].<ref name="Brachot 36">Talmud Bavli, Brachot 36a-36b</ref> Il-kappar ukoll jissemma fl-użu tiegħu biex iħawwar l-ikel fil-ktieb tar-riċetti ''[[Apicius]],'' li kien jintuża fiż-żmien ir-Rumani.<ref name=":0">Rivera, D., Inocencio, C., Obón, C., & Alcaraz, F. (2003). Review of food and medicinal uses of ''Capparis'' L. Subgenus ''Capparis'' (C''apparidaceae''). ''Economic botany'', ''57''(4), 515-534.</ref> == Alternattivi == Il-blanzuni tan-[[Tropaeolum|nasturtium]], tal-[[Marigold (Tagetes)|qronfol Tork]] u l-''[[Cassia (ġeneru)|Cassia]]'' ġieli ntużaw bħala sostitut għall-blanzuni tal-kappar.<ref>{{Ċita web|url=https://cookgem.com/what-are-capers/|titlu=What Are Capers?|kunjom=cookgem_editor|data=2023-01-06|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-08-22}}</ref> == Referenzi == <references responsive="1"></references> == Ħoloq esterni == * Media relatata ma' Capparis spinosa f'Wikimedia Commons * Data relatata ma' Capparis spinosa f'Wikispecies * [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/caper.html Caper factsheet] – NewCROP, L-Universita' ta' Purdue * Ktieb. "Capers. From Wild Harvest to Gourmet Food". Brian Noone 2017 Pubbblikat minn Caperplants. * [https://web.archive.org/web/20230822202450/http://www.caperplants.com/ Caperplants] [[Kategorija:Ħwawar]] [[Kategorija:Flora ta' Malta]] 489pxgdm0u5979z7g6ixst5k3r0hy5s 0 30674 332864 328874 2026-10-15T06:27:57Z Kent Wang 28970 Palácio Nacional de Sintra from above 74.jpg; Neħħi l-ħolqa espliċita tal-istampa 332864 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Kolosseum - Amphitheatrum Novum - Amphitheatrum Flavium - Colosseo - panoramio (3).jpg|daqsminuri|234x234px|Il-[[Kolossew]] ta' [[Ruma]] minn ġewwa.]] L-Organizzazzjoni tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]] għall-[[Edukazzjoni]], ix-[[Xjenza]] u l-[[Kultura]] ([[UNESCO]]) iddeżinjat 187 [[Sit ta' Wirt Dinji]] fil-15-il pajjiż sovran (imsejħa wkoll "stati li huma partijiet għall-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji") tan-[[Ewropa t'Isfel|Nofsinhar tal-Ewropa]]: l-[[Albanija]], [[Andorra]], il-[[Bożnija u Ħerżegovina|Bożnija-Ħerzegovina]], il-[[Kroazja]], il-[[Greċja]], l-[[Italja]], [[Malta]], il-[[Montenegro]], il-[[Repubblika tal-Maċedonja ta' Fuq|Maċedonja ta' Fuq]], il-[[Portugall]], [[San Marino]], is-[[Serbja]], is-[[Slovenja]], [[Spanja]] u l-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]], kif ukoll sit wieħed fit-territorju ekstra-Ewropew Brittaniku ta' [[Ġibiltà]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/&order=region|titlu=UNESCO World Heritage Centre - World Heritage List|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-29}}</ref> Filwaqt li t-[[Turkija]] għandha territorju fin-Nofsinhar tal-[[Ewropa]], is-siti tagħha mhumiex inkluż hawnhekk iżda mas-Siti ta' Wirt Dinji tal-Punent tal-[[Asja]]. Is-siti ta' [[Ċipru]] huma inklużi wkoll mas-siti tal-Punent tal-Asja. L-iżjed żewġ pajjiżi li għandhom Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'dan ir-reġjun huma l-Italja b'61 sit u Spanja b'50 sit (45 sit jekk wieħed ma jgħoddx dawk tal-Gżejjer Kanarji, li huma inklużi mas-siti fl-[[Afrika]]). Seba' siti huma kondiviżi bejn diversi pajjiżi. L-ewwel siti tar-reġjun tniżżlu fl-1979, sena wara li ġiet stabbilita l-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, u kienu jinkludu sitt siti fl-Eks Jugoslavja u sit fl-Italja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&l=en&action=stat&mode=table#s4|titlu=UNESCO World Heritage Centre - World Heritage List Statistics|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-29}}</ref><ref>Intergovernmental Committee for the Protection of the World Cultural and Natural Heritage, Second Session, Final Report. Washington, D.C.: UNESCO. 5–8 September 1978. pp. 7–8.</ref> Kull sena, il-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO jista' jżid siti ġodda mal-lista, jew ineħħi xi siti li ma jibqgħux jissodisfaw il-kriterji tal-għażla tal-UNESCO. == Siti ta' Wirt Dinji == L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali. Is-siti li jkollhom kriterji kulturali u naturali jissejħu siti mħallta.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - The Criteria for Selection|data=2016-06-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|arkivju-data=2016-06-12|url-status=bot: unknown}}</ref> NB: * Siti transnazzjonali (bl-asterisk) {| class="wikitable sortable" !Sit !Stampa !Post !Kriterji tal-Għażla !Erja f'ettari (akri) !Sena tad-deżinjazzjoni !Deskrizzjoni |- ![[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica]] |[[Stampa:Capodiponte0001.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Capodiponte0001.jpg|alt=Rock drawing of an animal|150x150px]] |Brescia, Lombardia, l-Italja 45°57′25″N 10°17′50″E |kulturali: (iii)(vi) |{{convert|432|ha|abbr=values|sortable=on}} |1979 |F'[[Valcamonica]] hemm waħda mill-ikbar kollezzjonijiet ta' inċiżjonijiet fuq il-blat fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Saru iktar minn 300,000 inċiżjoni fil-wied fuq perjodu ta' 8,000 sena mill-Epipaleolitiku sal-[[Medjuevu|Medju Evu]]. Juru xeni mill-agrikoltura, min-navigazzjoni, mill-gwerer u mill-maġija.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/94/|titlu=Rock Drawings in Valcamonica|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a8anati.pdf|titlu=Rock Art|kunjom=Anati|isem=Emanuele}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[Ruma]], il-Proprjetajiet tal-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] f'Dik il-Belt li Jgawdu Drittijiet Ekstraterritorjali u l-Knisja ta' [[Pawlu l-Appostlu|San Pawl]] ''Foris Portas*'' |[[Stampa:Colosseo_2020.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Colosseo_2020.jpg|alt=Coloseum building|150x150px]] |[[Ruma]], l-Italja u l-[[Belt tal-Vatikan]] 41°53′25″N 12°29′32″E |kulturali: (i)(ii)(iii)(iv)(vi) |{{convert|1485|ha|abbr=values|sortable=on}} |1980 |Il-belt ta' Ruma kienet iċ-ċentru tal-[[Imperu Ruman]] u iktar 'il quddiem tad-dinja [[Kristjaneżmu|Kristjana]]. Fiha bosta [[Monument|monumenti]] ewlenin tal-antikità, inkluż il-[[Kolossew]] (fl-istampa), il-[[Panteon]], u l-[[Forum Ruman]], kif ukoll binjiet [[Rinaxximent]]<nowiki/>ali u Barokki. Oriġinarjament is-sit ġie ddeżinjat bħala ċ-"Ċentru Storiku ta' Ruma", iżda mbagħad tkabbar fl-1990 u ngħata l-isem attwali. Modifika oħra fil-konfini seħħet fl-2015. Is-sit huwa kondiviż mal-Vatikan.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/91/|titlu=Historic Centre of Rome, the Properties of the Holy See in that City Enjoying Extraterritorial Rights and San Paolo Fuori le Mura|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Knisja u Kunvent Dumnikan ta' [[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Santa Marija tal-Grazzji]] b'"''[[L-Aħħar Ċena (Leonardo)|L-Aħħar Ċena]]''" ta' [[Leonardo da Vinci]] |[[Stampa:Santa_Maria_delle_Grazie,_Milano,_vista_di_tre_quarti_dal_Corso_Magenta.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Santa_Maria_delle_Grazie,_Milano,_vista_di_tre_quarti_dal_Corso_Magenta.jpg|alt=A church in red brick|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Milan]], l-[[Italja]] 45°27′57″N 9°10′14″E |kulturali: (i), (ii) |1.50 (3.7) |1980 |Il-kumpless tal-Kunvent Dumnikan f'Milan inbena fit-tieni nofs tas-seklu 15, u ġie parzjalment attribwit lil [[Donato Bramante|Bramante]]. Il-ħajt tat-Tramuntana tar-refettorju tal-kunvent fih l-affresk ta' ''L-Aħħar Ċena'' ta' Leonardo da Vinci, kapulavur ta[[L-Arti|l-arti]] Rinaxximentali Aħħarija.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/93/|titlu=Church and Dominican Convent of Santa Maria delle Grazie with “The Last Supper” by Leonardo da Vinci|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[Firenze]] |[[Stampa:Piazza_Signoria_-_Firenze.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Piazza_Signoria_-_Firenze.jpg|alt=Square with the town hall with a prominent tower|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Firenze]], l-[[Italja]] 43°46′23″N 11°15′22″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv),(vi) |505 (1,250) |1982 |Il-belt ta' Firenze hija s-simbolu tar-Rinaxximent u kienet ċentru importanti tal-umaniżmu Rinaxximentali. Kellha influwenza kbira fuq l-arkitettura u l-arti tal-Italja u tal-[[Ewropa]], u tiġi assoċjata ma' artisti bħal [[Giotto]], [[Filippo Brunelleschi|Brunelleschi]], [[Sandro Botticelli|Botticelli]], u [[Mikelanġlu|Michelangelo]]. Il-monumenti fil-belt jinkludu l-[[Katidral ta' Firenze]], il-Bażilika ta' Santa Croce, l-[[Uffizi]], u Palazzo Pitti. Fl-2015 u fl-2021 saru modifiki minuri fil-konfini tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/174/|titlu=Historic Centre of Florence|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Venezja]] u l-Laguna tagħha |[[Stampa:Rio_Priuli_o_de_Santa_Sofia_(Venice).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rio_Priuli_o_de_Santa_Sofia_(Venice).jpg|alt=A channel in Venice with boats parked|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Venezja]], l-[[Italja]] 45°26′3.5″N 12°20′20″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (v), (vi) |— |1987 |Il-belt ta' Venezja ġiet stabbilita fis-seklu 5 u żviluppat f'setgħa marittima ewlenija, ir-Repubblika ta' Venezja, fis-seklu 10. Inbniet fuq iktar minn 100 gżira fil-laguna u fiha monumenti bħall-[[Bażilika ta' San Mark]], il-Palazz tad-Doge, u bosta knejjes u pontijiet. Anke wara d-deklin tagħha bħala poter politiku, Venezja baqgħet influwenti fil-qasam tal-arti, bl-innovazzjonijiet ta' pitturi bħal Bellini, Giorgione, [[Tizjanu|Tiziano]], [[Tintoretto]], [[Veronese]], u Tiepolo. Venezja hija assoċjata wkoll mal-esploratur tas-seklu 13 [[Marco Polo]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/394/|titlu=Venice and its Lagoon|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Pjazza tal-Mirakli]], [[Pisa]] |[[Stampa:CampodeiMiracoliPisa_edit.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CampodeiMiracoliPisa_edit.jpg|alt=White church, leaning tower and a circular baptistery|150x150px]] |Pisa, l-[[Italja]] 43°43′23″N 10°23′47″E |kulturali: (i), (ii), (iv), (vi) |8.87 (21.9) |1987 |Il-Pjazza tal-Mirakli hija wieħed mill-ifjen kumplessi arkitettoniċi Medjevali fid-dinja. Tħaddan erba' kapulavuri tas-sekli 11-14: il-[[katidral]], il-battisterju, iċ-ċimiterju, u t-[[Torri Mmejjel ta' Pisa|torri mmejjel]]. L-arkitettura Rumaneska ta' Pisa li żviluppat hawnhekk kienet influwenti fi bliet oħra tat-[[Toskana]]. Il-kumpless huwa assoċjat ukoll ma' [[Galileo Galilei]] li kien iwettaq l-esperimenti tiegħu f'Pisa. Modifika minuri fil-konfini tas-sit seħħet fl-2007.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/395/|titlu=Piazza del Duomo, Pisa|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/1363/|titlu=31 COM 8B.61 - Decision|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[San Gimignano]] |[[Stampa:SanGimignanoPanorama7.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SanGimignanoPanorama7.jpg|alt=A small town dominated by many tall stone towers|150x150px]] |[[San Gimignano]],[[Siena]], l-[[Italja]] 43°28′5″N 11°2′30″E |kulturali: (i), (iii), (iv) |14 (35) |1990 |Ir-raħal ta' San Gimignano kien waqfa importanti għall-pellegrini tal-''[[Via Francigena]]'' fil-Medju Evu. Ir-raħal ippreserva l-karattru Medjevali tiegħu, u l-iktar karatteristika prominenti tiegħu huma t-torrijiet għoljin, li nbnew bejn is-sekli 11 u 13 mill-familji nobbli u mill-merkanti tal-klassi medja superjuri. Erbatax minn dawn it-torrijiet waslu sa żminijietna. Il-knejjes u l-palazzi tar-raħal fiho diversi kapulavuri ta' artisti mis-sekli 14 u 15.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/550/|titlu=Historic Centre of San Gimignano|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Is-[[Sassi ta' Matera|Sassi]] u l-Park tal-Knejjes Rupestri ta' [[Matera]] |[[Stampa:"_12_-_ITALY_-_Sassi_di_Matera_UNESCO.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%22_12_-_ITALY_-_Sassi_di_Matera_UNESCO.JPG|alt=Structures built into the rock|150x150px]] |Matera, l-[[Italja]] 40°39′59″N 16°36′37″E |kulturali: (ii), (iv), (v) |1,016 (2,510) |1993 |Dan is-sit jinkludi żewġ distretti ta' Matera, b'"għerien" li ilhom abitati mill-Paleolitiku. Fil-qedem in-nies bdew jgħixu fl-għerien naturali tal-promontorju karstiku ta' Murgia u mbagħad bdew iħaffru u jibnu strutturi iktar elaborati, inkluż knejjes, monasteri, u eremitaġġi. Il-Katidral Rumanesk ta' Matera jmur lura għas-seklu 13.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/670/|titlu=The Sassi and the Park of the Rupestrian Churches of Matera|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Belt ta’ Vicenza u l-Vilel ta’ Palladio fil-Veneto|Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] |[[Stampa:VillaChiericati_2007_07_18_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:VillaChiericati_2007_07_18_2.jpg|alt=A villa with columns in front|150x150px]] |Padova, Rovigo, Treviso, il-Belt Metropolitana ta' [[Venezja]], [[Verona]], Vicenza, l-[[Italja]] 45°32′57″N 11°32′58″E |kulturali: (i), (ii) |334 (830) |1994 |Fis-seklu 16, taħt ir-Repubblika ta' Venezja, inbnew diversi vilel fil-belt ta' Vicenza u fir-reġjun ta' Veneto mill-[[arkitett]] [[Andrea Palladio]] (1508-1580). Id-disinni tiegħu kellhom influwenza kbira fuq l-arkitettura u ispira l-istil Palladjan. Oriġinarjament is-sit tniżżel fl-1994 bħala "Vicenza, il-Belt ta' Palladio", iżda fl-1996 tkabbar biex jiġu inklużi diversi vilel fir-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/712/|titlu=City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/3008/|titlu=20 COM VIII.C - Decision|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[Siena]] |[[Stampa:Siena_cathedral_panoramic_frontview.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Siena_cathedral_panoramic_frontview.jpg|alt=Central square in Siena with a large gothic cathedral|150x150px]] |[[Siena]], l-[[Italja]] 43°19′7″N 11°19′54″E |kulturali: (i), (ii), (iv) |170 (420) |1995 |Il-belt ta' Siena ppreservat il-karattru [[Gotiku]] Medjevali tagħha mis-sekli 12 sa 15. Il-belt inbniet madwar Piazza del Campo. Diversi pitturi Rinaxximentali importanti ħadmu u twieldu fi Siena, inkluż [[Duccio]], [[Ambrogio Lorenzetti]], u [[Simone Martini]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/717/|titlu=Historic Centre of Siena|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[Napli]] |[[Stampa:Castel_Nuovo_(29)_(15584302832).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Castel_Nuovo_(29)_(15584302832).jpg|alt=A large stone castle|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Napli]], l-[[Italja]] 40°51′5″N 14°15′46″E |kulturali: (ii), (iv) |— |1995 |Napli, stabbilita fl-470 [[QK|Q.K]]. mill-kolonjalisti [[Greċja|Griegi]], kienet waħda mill-iżjed bliet importanti tal-''Magna Graecia'', tar-Repubblika Rumana, u l-[[belt kapitali]] tar-Renju ta' Napli taħt diversi familji rjali. Kienet influwenti ferm fl-oqsma tal-arti u tal-arkitettura fl-Ewropa. Uħud mill-monumenti importanti jinkludu l-Knisja ta' Santa Kjara tas-seklu 14, Castel Nuovo tas-seklu 13 (fl-istampa), u l-Palazz Irjali tas-[[Seklu XVII|seklu 17]]. Fl-2011 saret modifika minuri fil-konfini tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/726/|titlu=Historic Centre of Naples|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Crespi d'Adda]] |[[Stampa:Vista_di_Crespi_d'Adda.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vista_di_Crespi_d'Adda.JPG|alt=A row of parallel and connected factory buildings|150x150px]] |[[Crespi d'Adda|Crespi d-Adda]], Bergamo, l-[[Italja]] 45°35′36″N 9°32′18″E |kulturali: (iv), (v) |— |1995 |Crespi d'Adda huwa raħal ippreservat sew u li għadu jintuża parzjalment bħala raħal madwar kumpanija. Inbena fis-sekli 19 u 20 għall-forza tax-xogħol tal-manifattur tat-tessuti [[Cristoforo Crespi]]. Ir-raħal jinkludi kemm binjiet residenzjali kif ukoll servizzi pubbliċi komuni bħal klinika, skola, teatru u ċentru sportiv.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/730/|titlu=Crespi d'Adda|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Ferrara]], Belt tar-Rinaxximent, u d-Delta tal-[[Po]] tagħha |[[Stampa:Palais_ferrare.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palais_ferrare.JPG|alt=A castle in red brick|150x150px]] |[[Ferrara]], l-[[Italja]] 44°50′16″N 11°37′10″E |kulturali: (ii), (iii), (iv), (v), (vi) |46,712 (115,430) |1995 |Ferrara, is-sede tal-[[familja d'Este]], kienet ċentru intellettwali u artistiku matul ir-Rinaxximent Taljan tas-sekli 15 u 16. Attirat l-artisti li żejnu diversi vilel u palazzi (fosthom il-Kastell tal-Familja d'Este fl-istampa), filwaqt li l-iskola arkitettonika influwenzat l-istili fl-Italja u fl-Ewropa. Oriġinarjament tniżżel bħala "Ferrara, belt tar-Rinaxximent", iżda fl-1999 is-sit tkabbar biex jinkludi l-pajsaġġ kulturali tad-Delta tal-Po.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/733/|titlu=Ferrara, City of the Renaissance, and its Po Delta|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/2641/|titlu=23 COM VIII.C.2 - Decision|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Castel del Monte, Puglia|Castel del Monte]] |[[Stampa:Castel_del_Monte_BW_2016-10-14_12-26-11_r.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Castel_del_Monte_BW_2016-10-14_12-26-11_r.jpg|alt=Octagonal castle with a tower on each of the eight corners.|150x150px]] |Barletta-Andria-Trani, l-[[Italja]] 41°5′5″N 16°16′15″E |kulturali: (i), (ii), (iii) |3.10 (7.7) |1996 |Il-kastell ottagonali nbena mill-Imperatur [[Federiku II]] fis-seklu 13. Fih taħlita ta' elementi arkitettoniċi [[Iżlam|Musulmani]], Gotiċi, Ċisterċensi, u tat-Tramuntana tal-Ewropa, kif ukoll elementi mill-antikità klassika, f'disinn perfettament simetriku.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/398/|titlu=Castel del Monte|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !It-''Trulli'' ta' [[Alberobello]] |[[Stampa:Alberobello_BW_2016-10-16_13-43-03.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alberobello_BW_2016-10-16_13-43-03.jpg|alt=Small white houses with conic roofs|150x150px]] |[[Alberobello]], Bari, l-[[Italja]] 40°46′57″N 17°14′13″E |kulturali: (iii), (iv), (v) |11 (27) |1996 |It-''trulli'' huma għorfiet tradizzjonali tal-[[ġebla tal-ġir]], tipiċi tar-reġjun ta' [[Puglia]]. Bdew jinbnew mill-inqas minn nofs is-seklu 14 b'teknika [[Preistorja|preistorika]] mingħajr tkaħħil, u s-soltu jkollhom soqfa koniċi, piramidali jew b'għamla ta' koppla magħmula minn ġebel imdaħħal f'xulxin mingħajr tkaħħil. Is-Sit ta' Wirt Dinji jinkludi t-''trulli'' f'Alberobello, b'iżjed minn 1,500 struttura ppreservata.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/787/|titlu=The Trulli of Alberobello|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Monumenti Kristjani Bikrin ta' [[Ravenna]] |[[Stampa:Basilica_di_San_Vitale,_Ravenna,_Italia_(1).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Basilica_di_San_Vitale,_Ravenna,_Italia_(1).JPG|alt=A church in red brick|150x150px]] |[[Ravenna]], l-[[Italja]] 44°25′14″N 12°11′47″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |1.32 (3.3) |1996 |Dan is-sit huwa magħmul minn tmien monumenti fil-belt ta' Ravenna, li kienet is-sede tal-Imperu Ruman fis-seklu 5. Il-knejjes u l-mawżolej huma mżejna b'mużajk ta' kwalità artistika b'taħlita ta' motivi mill-arti tal-Punent u [[Biżantini|Biżantina]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/788/|titlu=Early Christian Monuments of Ravenna|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Ċentru Storiku tal-Belt ta' [[Pienza]] |[[Stampa:Pienza_Piazza_Pio_II.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pienza_Piazza_Pio_II.JPG|alt=Town square with Renaissance buildings|150x150px]] |Pienza, [[Siena]], l-[[Italja]] 43°4′37″N 11°40′43″E |kulturali: (i), (ii), (iv) |4.41 (10.9) |1996 |Fl-1459, il-[[Papa Piju II]] ddeċieda li jittrasforma raħal twelidu skont l-ideat Umanisti Rinaxximentali tad-disinn urban. Il-proġett ħa ħsiebu l-arkitett [[Bernardo Rossellino]] li bena pjazez, knejjes u palazzi ġodda. Pienza iktar 'il quddiem saret mudell għall-iżvilupp urban fi bliet Taljani u Ewropejj oħra.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/789/|titlu=Historic Centre of the City of Pienza|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Palazz Irjali ta' Caserta]] tas-seklu 18, bil-Park, l-Akkwedott ta' Vanvitelli u l-Kumpless ta' San Leucio |[[Stampa:Caserta_jardín_44.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caserta_jard%C3%ADn_44.JPG|alt=|150x150px]] |Caserta u Benevento, l-[[Italja]] 41°4′24″N 14°19′35″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |87 (210) |1997 |Il-kumpless fuq skala kbira tal-palazz ġie kkummissjonat mir-Re ta' Napli [[Karlu III]] f'nofs is-seklu 18. Ġie ddisinjat mill-arkitett [[Luigi Vanvitelli]] u ġie ispirat mill-palazzi f'[[Palazz ta' Versailles|Versailles]] u f'[[El Escorial|Madrid]]. Ispirat mill-ideat tal-Illuminazzjoni, il-kumpless huwa integrat sew fil-pajsaġġ. Is-sit jinkludi akkwedott u l-kumpless industrijali ta' San Leucio fejn kien jiġi prodott il-[[ħarir]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/549/|titlu=18th-Century Royal Palace at Caserta with the Park, the Aqueduct of Vanvitelli, and the San Leucio Complex|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Residenzi tal-Familja Savoia|Residenzi tal-Familja Rjali tas-Savoia]] |[[Stampa:Exterior of the Palazzina di caccia of Stupinigi.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palazzina_di_caccia_di_Stupinigi1.JPG|alt=Large symmetrical palace complex with white walls|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Torino]], Cuneo, l-[[Italja]] 45°4′21″N 7°41′9″E |kulturali: (i), (ii), (iv), (v) |371 (920) |1997 |Dan is-sit jinkludi 22 palazz u villa li nbnew bħala turija tal-poter li kellha l-monarkija renjanti wara t-trasferiment tal-belt kapitali tal-familja tas-Savoia lejn Torino minn [[Emmanuele Filiberto]] fl-1562. Il-binjiet, il-biċċa l-kbir bi stil [[Barokk]], huma rappreżentattivi tal-arkitettura monumentali Ewropea tas-sekli 17 u 18. Fl-2010 saret modifika minuri fil-konfini tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/823/|titlu=Residences of the Royal House of Savoy|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/4041/|titlu=34 COM 8B.58 - Decision|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Ġnien Botaniku ta' Padova]] |[[Stampa:OrtoBotPadova_Incrocio_viali.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:OrtoBotPadova_Incrocio_viali.jpg|alt=A garden fountain in the middle|150x150px]] |Padova, l-[[Italja]] |kulturali: (ii), (iii) |2.20 (5.4) |1997 |Il-Ġnien Botaniku ta' Padova ġie stabbilit fl-1545 bħala l-ewwel ġnien botaniku universitarju tad-dinja. Ilu ċentru tar-riċerka [[Xjenza|xjentifika]] għal sekli sħaħ, kif ukoll mudell għal ġonna oħra. Ġie rinnovat fis-seklu 18 iżda għad għandu l-konfigurazzjoni oriġinali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/824/|titlu=Botanical Garden (Orto Botanico), Padua|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Portovenere]], [[Cinque Terre]], u l-Gżejjer ([[Palmaria]], [[Tino]] u [[Tinetto]]) |[[Stampa:Chiesa_di_San_Pietro_Porto_Venere_Panorama_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chiesa_di_San_Pietro_Porto_Venere_Panorama_2.jpg|alt=A coastal town with multi storied colorful houses.|150x150px]] |La Spezia, l-[[Italja]] 44°6′25″N 9°43′45″E |kulturali: (ii), (iv), (v) |4,689 (11,590) |1997 |Il-pajsaġġ kulturali tul il-kosta tal-Liguria ssawret mill-[[bniedem]] f'dan l-aħħar millenju. Hemm bosta rħula żgħar xeniċi li nbnew mal-irdumijiet weqfin, u l-art ġiet ikkonvertita f'raba' mtarraġ. Hemm ukoll tliet gżejjer lil hinn mill-kosta bi fdalijiet ta' binjiet monastiċi bikrin. Fl-2021 saret modifika minuri fil-konfini tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/826/|titlu=Portovenere, Cinque Terre, and the Islands (Palmaria, Tino and Tinetto)|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Katidral, Torri Ċiviku u Piazza Grande, [[Modena]] |[[Stampa:Duomo_di_Modena_20.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Duomo_di_Modena_20.JPG|alt=A white stone church with one tall tower.|150x150px]] |[[Modena]], l-[[Italja]] 44°38′46″N 10°55′32″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |1.20 (3.0) |1997 |Il-kumpless tas-seklu 12 magħmul mill-katidral, it-torri u l-[[pjazza]], huwa eżempju eċċellenti ta' arti Rumaneska bikrija, b'influwenza qawwija fuq l-iżvilupp tal-istil. Il-katidral ġie ddisinjat mill-arkitett [[Lanfranco]] u ġie mżejjen mill-iskultur [[Wiligelmo]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/827/|titlu=Cathedral, Torre Civica and Piazza Grande, Modena|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Żoni Arkeoloġiċi ta' [[Pompej]], [[Ercolano]] u [[Oplontis|Torre Annunziata]] |[[Stampa:Ancient_Roman_Pompeii_-_Pompeji_-_Campania_-_Italy_-_July_10th_2013_-_32.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ancient_Roman_Pompeii_-_Pompeji_-_Campania_-_Italy_-_July_10th_2013_-_32.jpg|alt=A street with ruined houses.|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Napli]], l-[[Italja]] 40°45′0″N 14°29′0″E | |98 (240) |1997 |Dan is-sit huwa magħmul minn tliet siti li ndifnu taħt l-irmied [[Vulkan (diżambigwazzjoni)|vulkaniku]] meta żbroffa l-[[Vesuvju]] fid-79 W.K. L-irħula ta' Pompej Ercolano huma żewġ irħula Rumani li ġew ippreservati għalkollox u li jagħtu ħjiel kif kienet il-ħajja fis-seklu 1 W.K., filwaqt li ż-żewġ vilel f'Torre Annunziata fihom affreski ppreservati tajjeb ħafna. Is-siti progressivament ġew skavati minn nofs is-seklu 18.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/829/|titlu=Archaeological Areas of Pompei, Herculaneum and Torre Annunziata|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Kosta ta' Amalfi]] (Costiera Amalfitana) |[[Stampa:Amalfi_coast_-_panoramio_(1).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Amalfi_coast_-_panoramio_(1).jpg|alt=Mountainous coastline with terraces and buildings|150x150px]] |Salerno, l-[[Italja]] 40°39′0″N 14°36′0″E |kulturali: (ii), (iv), (v) |11,231 (27,750) |1997 |Il-pajsaġġ kulturali [[Mediterran|Mediterranju]] tal-Kosta ta' Amalfi ssawret b'mod prominenti fiż-żmien id-Dukat Medjevali ta' Amalfi (mis-sekli 9 sa 11) b'taħlita ta' influwenzi tal-Punent u Biżantini. Il-kosta tinkludi l-irħula ta' Amalfi u Ravello, kif ukoll il-vinji, l-għelieqi bis-siġar tal-[[frott]], u l-mergħat, fejn il-muntanji jmissu mal-baħar.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/830/|titlu=Costiera Amalfitana|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Wied tat-Tempji|Żona Arkeoloġika ta' Agrigento]] |[[Stampa:Valle_dei_templi_(tone-mapping)_II.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Valle_dei_templi_(tone-mapping)_II.jpg|alt=Ruins of a classical temple with columns.|150x150px]] |Agrigento, [[Sqallija]], l-[[Italja]] 37°17′23″N 13°35′36″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |934 (2,310) |1997 |Agrigento, kolonja Griega li ġiet stabbilita fis-seklu 6 Q.K., żviluppat f'waħda mill-bliet ewlenin tal-''Magna Graecia'' u tal-Mediterran. Diversi tempji Doriċi ġew ippreservati, u jirrappreżentaw wieħed mill-iżjed siti notevoli tal-arti u tal-kultura Griega.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/831/|titlu=Archaeological Area of Agrigento|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Villa Romana del Casale]] |[[Stampa:Villa_del_Casale_(9528013749).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Villa_del_Casale_(9528013749).jpg|alt=Villa del Casale's basilica with marble panels|150x150px]] |Enna, [[Sqallija]], l-[[Italja]] 37°21′58″N 14°20′3″E |kulturali: (i), (ii), (iii) |8.92 (22.0) |1997 |Il-villa f'Piazza Armerina hija waħda mill-iktar vilel Rumani lussużi li nbnew fis-seklu 4, u hija eżempju rappreżentattiv tal-ekonomija u tal-istruttura soċjali ta' dak il-perjodu. Hija mżejna b'mużajk rikk ta' kwalità eċċezzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/832/|titlu=Villa Romana del Casale|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Su Nuraxi]] ta' Barumini |[[Stampa:Nuraghe_Su_Nuraxi_-_Barumini_-_Sardinia_-_Italy_-_29.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nuraghe_Su_Nuraxi_-_Barumini_-_Sardinia_-_Italy_-_29.jpg|alt=A stone ruin|150x150px]] |Nofsinhar ta' Sardenja, l-[[Italja]] 39°42′21″N 8°59′29″E |kulturali: (i), (iii), (iv) |2.33 (5.8) |1997 |Su Nuraxi huwa l-ifjen u l-iktar eżempju komplut ta' ''nuraghe'' (qisha girna), struttura megalitika difensiva ta' ċiviltà ta' Żmien il-Bronż tat-tieni millenju Q.K. Su Nuraxi oriġinarjament kien għoli iktar minn 18.5-il metru. Is-sit ġie abbandunat fis-seklu 6 Q.K. u l-biċċa l-kbira tan-''nuragi'' ma baqgħux jintużaw wara l-kolonizzazzjoni Rumana fis-seklu 2 Q.K.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/833/|titlu=Su Nuraxi di Barumini|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Żona Arkeoloġika u l-Bażilika Patriarkali ta' [[Aquileia]] |[[Stampa:Basilica_Aquileia_1.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Basilica_Aquileia_1.JPG|alt=Church in stone and a baptistery|150x150px]] |Udine, l-[[Italja]] 45°46′6″N 13°22′3″E |kulturali: (iii), (iv), (vi) |155 (380) |1998 |Aquileia kienet waħda mill-iktar bliet għonja tal-Imperu Ruman Bikri. Fl-452, ir-rikkezzi tagħha nsterqu mill-[[Unni]] taħt [[Attila]]; il-biċċa l-kbira tal-belt antika baqgħet ippreservata u għadha ma ġietx skavata. Il-Bażilika Patriarkali, bl-art bil-mużajk tagħha, tmur lura għas-seklu 4. Ġiet rikostruwita bejn is-sekli 11 u 14. Kellha rwol ewlieni fit-tifrix tal-Kristjaneżmu fil-Medju Evu Bikri. Fl-2017 u fl-2018 saru modifiki minuri fil-konfini tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/825/|titlu=Archaeological Area and the Patriarchal Basilica of Aquileia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[Urbino]] |[[Stampa:Urbino-vista_paese.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Urbino-vista_paese.jpg|alt=Panorama of a city|150x150px]] |Pesaro u Urbino, l-[[Italja]] 43°43′30″N 12°38′0″E |kulturali: (ii), (iv) |29 (72) |1998 |Fis-seklu 15, Urbino iffjorixxiet taħt it-tmexxija ta' [[Federico da Montefeltro]], umanista li attira wħud mill-iżjed artisti u xjenzati prominenti lejn il-belt. Il-biċċa l-kbira tal-arkitettura Rinaxximentali tal-belt ġiet ippreservata minkejja li Urbino daħlet f'perjodu ta' staġnar kulturali u ekonomiku mis-seklu 16 'il quddiem.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/828/|titlu=Historic Centre of Urbino|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni|Park Nazzjonali ta' Cilento u Vallo di Diano]] bis-Siti Arkeoloġiċi ta' [[Paestum]] u [[Velia]], u l-Monasteru ta' Padula |[[Stampa:Paestum_BW_2013-05-17_13-22-35.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Paestum_BW_2013-05-17_13-22-35.jpg|alt=Ruins of a temple with columns|150x150px]] |Salerno, l-[[Italja]] 40°17′0″N 15°16′0″E |kulturali: (iii), (iv) |159,110 (393,200) |1998 |Il-pajsaġġ kulturali ssawwar minn soċjetajiet differenti matul is-sekli, fosthom l-[[Etruski]], il-Lukanji, il-kolonjalisti Griegi, u iktar 'il quddiem ir-Rumani. Is-sit jinkludi l-fdalijiet ta' Paestum u Velia, żewġ irħula ewlenin taż-żmien klassiku. Il-monasteru Kartużjan ta' Padula jmur lura għall-1306, għalkemm il-biċċa l-kbira ta' dak li hemm illum huwa tas-sekli 17-18 bi stil Barokk.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/842/|titlu=Cilento and Vallo di Diano National Park with the Archeological Sites of Paestum and Velia, and the Certosa di Padula|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Villa ta' Adrijanu]], [[Tivoli]] |[[Stampa:Villa_Hadriana_(Villa_Adriana_Tivoli)_1000_03.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Villa_Hadriana_(Villa_Adriana_Tivoli)_1000_03.jpg|alt=Roman ruins with columns around a pool|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Ruma]] Kapitali, l-[[Italja]] 41°56′39″N 12°46′19″E |kulturali: (i), (ii), (iii) |80 (200) |1999 |Il-Villa ta' Adrijanu jew "''Villa Adriana''" f'Tivoli, barra Ruma, inbniet fis-seklu 2 W.K. bħala post ta' rtir għall-Imperatur [[Adrijanu]]. Tgħaqqad flimkien elementi arkitettoniċi mill-Greċja, mill-Eġittu u minn Ruma. Il-kumpless jinkludi binjiet rikreattivi u residenzjali, ġonna u pixxini. L-iskoperta tagħha mill-ġdid f'nofs is-seklu 15 influwenzat l-arkitetti tal-perjodi Rinaxximentali u [[Barokk|Barokki]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/907/|titlu=Villa Adriana (Tivoli)|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Verona]] |[[Stampa:Arche_scaligere_(Verona).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Arche_scaligere_(Verona).jpg|alt=Gothic monument with a horseman|150x150px]] |[[Verona]], l-[[Italja]] 45°26′19″N 10°59′38″E |kulturali: (ii), (iv) |453 (1,120) |2000 |Verona, stabbilita bħala raħal Ruman fis-seklu 1 Q.K., ilha tiżviluppa bla interruzzjoni għal iktar minn 2,000 sena u tippreserva strutturi urbani u monumenti minn epoki differenti. Dawn jinkludu l-anfiteatru Ruman u daħla Rumana, l-Oqbra Gotiċi tal-familja Della Scala (fl-istampa), kif ukoll diversi pjazez u palazzi storiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/797/|titlu=City of Verona|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Gżejjer Eolji]] |[[Stampa:Isole_Eolie_dall'alto.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Isole_Eolie_dall'alto.jpg|alt=A group of volcanic islands from above|150x150px]] |Messina, [[Sqallija]], l-[[Italja]] 38°29′16″N 14°56′44″E |naturali: (viii) |1,216 (3,000) |2000 |Dan l-[[arċipelagu]] lil hinn mill-kosta ta' [[Sqallija]] ġie studjat b'mod estensiv mill-ġeologi mill-inqas mis-seklu 18. Il-gżejjer fihom diversi karatteristiċi klassiċi ta' formazzjonijiet vulkaniċi, li kienu importanti fl-iżvilupp tal-vulkanoloġija bħala dixxiplina xjentifika. Żewġ tipi ta' żbroffar vulkaniku ngħataw isem xi gżira tal-arċipelago, it-tip ta' [[Stromboli]] u t-tip ta' [[Vulcano]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/908/|titlu=Isole Eolie (Aeolian Islands)|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Assisi]], il-Bażilika ta' [[San Franġisk t'Assisi|San Franġisk]] u Siti Franġiskani Oħra |[[Stampa:Assisi_San_Francesco_BW_2.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Assisi_San_Francesco_BW_2.JPG|alt=A white church with some people in front|150x150px]] |[[Assisi]], Perugia, l-[[Italja]] 43°3′58″N 12°37′21″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (vi) |14,563 (35,990) |2000 |Assisi kienet raħal twelid San Franġisk, il-fundatur tal-Ordni Franġiskana. Il-Bażilika nbniet fis-seklu 13. Fiha [[Pittura|pitturi]] ta' [[Cimabue]], [[Pietro Lorenzetti]], Simone Martini, u Giotto, u ntużat bħala referenza għall-arti Taljana u tal-Punent.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/990/|titlu=Assisi, the Basilica of San Francesco and Other Franciscan Sites|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Villa d'Este]], Tivoli |[[Stampa:Villa_Deste_park_Rometta_2011_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Villa_Deste_park_Rometta_2011_2.jpg|alt=Panoramic view of Villa d'Este with gardens and sculptures|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Ruma]] Kapitali, l-[[Italja]] 41°57′50″N 12°47′47″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (vi) |4.50 (11.1) |2001 |Il-ġonna tas-seklu 16 ta' Villa d'Este huma wieħed mill-ewwel u l-aqwa eżempji ta' ġonna Rinaxximantali Taljani. Il-ġonna għandhom konfigurazzjoni ġeometrika f'konformità mal-estetika Rinaxximentali u huma mżejna b'vaski u b'funtani, iddisinjati minn [[Pirro Ligorio]]. Kellhom influwenza kbira fuq id-disinn tal-ġonna Ewropej.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1025/|titlu=Villa d'Este, Tivoli|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Irħula tal-Barokk Aħħari ta' [[Val di Noto]] (ix-Xlokk ta' Sqallija) |[[Stampa:CattedraleNoto-1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CattedraleNoto-1.jpg|alt=A baroque church, front view|150x150px]] |Catania, Ragusa, [[Siracusa]], [[Sqallija]], l-[[Italja]] 36°53′35.5″N 15°4′8″E |kulturali: (i), (ii), (iv), (v) |113 (280) |2002 |Fl-1693, terremot qawwi heżżeż lil Sqallija, u qered diversi rħula u bliet. Wara dan l-avveniment, l-irħula ta' [[Caltagirone]], [[Militello]] Val di Catania, [[Catania]], [[Modica]], [[Noto]], [[Palazzolo]], [[Ragusa]], u [[Scicli]] ġew rikostruwiti f'konformità max-xejriet tal-ippjanar urban Barokk. Jirrappreżentaw il-quċċata tal-Barokk Aħħari fl-Ewropa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1024/|titlu=Late Baroque Towns of the Val di Noto (South-Eastern Sicily)|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] |[[Stampa:Sacro_Monte_di_Domodossola.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sacro_Monte_di_Domodossola.JPG|alt=A church and surrounding buildings|150x150px]] |disa' siti differenti, l-[[Italja]] 45°58′28″N 9°10′10″E |kulturali: (ii), (iv) |91 (220) |2003 |Il-fenomenu tas-''Sacri Monti'' (Għoljiet Sagri) beda fl-aħħar tas-seklu 15 bl-għan li jinħolqu siti alternattivi tal-pellegrinaġġi u tat-talb minħabba li l-[[Ġerusalemm|Art Imqaddsa]] kienet inaċċessibbli. Is-sit jinkludi disa' kumplessi fi [[Piemonte]] u fil-[[Lombardia]] li nbnew fl-aħħar tas-seklu 16 u fis-seklu 17. Fihom bosta opri tal-arti u huma integrati sew fil-pajsaġġ.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1068/|titlu=Sacri Monti of Piedmont and Lombardy|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Val d'Orcia]] |[[Stampa:Val_D_Orcia_Sunrise_(151505625).jpeg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Val_D_Orcia_Sunrise_(151505625).jpeg|alt=Hilly grass landscape|150x150px]] |[[Siena]], l-[[Italja]] 43°4′N 11°33′E |kulturali: (iv), (vi) |61,188 (151,200) |2004 |Il-pajsaġġ kultural ta' Val d'Orcia fil-periferiji ta' Siena ġie ddisinjat mill-ġdid b'reqqa kbira matul is-sekli 14 u 15 f'konformità mal-ideali estetiċi Rinaxximentali. Il-pajsaġġ jikkonsisti minn villaġġi żgħar-irħula, għelieqi, mergħat, imraġ u rziezet żgħar. Dehret b'mod prominenti fil-pitturi tal-Iskola ta' Siena.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1026/|titlu=Val d'Orcia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Nekropoli ta' Monterozzi|Nekropoli Etruski]] ta' [[Cerveteri]] u ta' [[Tarquinia]] |[[Stampa:Tarquinia_Tomb_of_the_Leopards.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tarquinia_Tomb_of_the_Leopards.jpg|alt=Wall painting depicting people banqueting and two leopards|150x150px]] |Viterbo, Belt Metropolitana ta' [[Ruma]] Kapitali, l-[[Italja]] 42°0′25″N 12°6′7″E |kulturali: (i), (iii),(iv) |21 (52) |2004 |Cerveteri u Tarquinia huma żewġ ċimiterji Etruski mis-sekli 9 sa 1 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Diversi oqbra, li kienu ddisinjati bħala repliki tad-djar Etruski, huma mżejna b'affreski straordinarji b'xeni tal-ħajja ta' kuljum ta' dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1158/|titlu=Etruscan Necropolises of Cerveteri and Tarquinia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Siracusa]] u n-[[Nekropoli ta' Pantalica]] |[[Stampa:Nekropolis_von_Pantalica.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nekropolis_von_Pantalica.jpg|alt=Rock caves on a hillside|150x150px]] |[[Siracusa]], [[Sqallija]], l-[[Italja]] 37°3′34″N 15°17′35″E |kulturali: (ii), (iii),(iv), (vi) |— |2005 |Siracusa ġiet stabbilita fis-seklu 8 Q.K. mill-Korinzji u saret waħda mill-iżjed bliet importanti tal-''Magna Graecia''. Monument importanti ta' dak iż-żmien huwa t-Tempju Doriku ta' Apollo. In-Nekropoli ta' Pantalica (fl-istampa) fiha iktar minn 5,000 qabar, il-biċċa l-kbira minnhom imorru lura għas-sekli 13 sa 7 Q.K., u fdalijiet ta' strutturi ta' żmien il-Biżantini.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1200/|titlu=Syracuse and the Rocky Necropolis of Pantalica|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] |[[Stampa:Genova-palazzo_Belimbau.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Genova-palazzo_Belimbau.jpg|alt=A large palace with a beige facade|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' Genova, l-[[Italja]] 44°24′44″N 8°55′52″E |kulturali: (ii), (iv) |16 (40) |2006 |Is-sit jinkludi żewġ żviluppi urbani f'Genova mis-sekli 16 u 17, meta r-Repubblika ta' Genova laħqet il-quċċata tal-poter. Is-''Strade Nuove'' (Toroq Ġodda) huma grupp ta' toroq (inkluż Via Giuseppe Garibaldi) li nbnew mill-aristokrazjija ta' Genova. Il-''Palazzi dei Rolli'' (Palazzi tal-Listi) huma grupp ta' palazzi Rinaxximentali u Barokki li kienu assoċjati ma' sistema partikolari ta' abitazzjonijiet pubbliċi f'residenzi privati, u b'hekk il-mistednin notevoli fuq xi żjara Statali kienu jiġu ospitati f'wieħed minn dawn il-palazzi f'isem l-Istat.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1211/|titlu=Genoa: Le Strade Nuove and the system of the Palazzi dei Rolli|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Il-Linji tal-[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] fil-Pajsaġġi ta' [[Albula]] / [[Bernina]]* |[[Stampa:55_Tirano,_2014_(02).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:55_Tirano,_2014_(02).JPG|alt=A train at a train station|150x150px]] |l-[[Italja]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] 46°29′54″N 9°50′47″E |kulturali: (ii), (iv) |152 (380) |2008 |Il-linji tal-Kumpanija Ferrovjarja Retika fil-pajsaġġi ta' Albula u Bernina huma żewġ linji ferrovjarji storiċi li jaqsmu l-[[Alpi]] [[Żvizzera|Żvizzeri]]. Inbnew fil-bidu tas-seklu 20 biex jipprovdu rottat rapida u faċli lejn bosta insedjamenti Alpini li qabel kienu iżolati. Sabiex il-linji ferrovjarji nbnew, kellhom jingħelbu sfidi tekniċi permezz ta' pontijiet, galleriji u mini. Is-sit huwa kondiviż mal-Iżvizzera.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1276/|titlu=Rhaetian Railway in the Albula / Bernina Landscapes|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Mantova]] u [[Sabbioneta]] |[[Stampa:Mantova_-_Profilo_di_Mantova.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mantova_-_Profilo_di_Mantova.jpg|alt=Mantua panorama|150x150px]] |[[Mantova]] u Sabbioneta, l-[[Italja]] 45°9′34″N 10°47′40″E |kulturali: (ii), (iii) |235 (580) |2008 |Dawn iż-żewġ irħula jirrappreżentaw żewġ approċċi tal-ippjanar tal-irħula fir-Rinaxximent. Mantova (fl-istampa), li oriġinat fi żmien ir-Rumani u li ppreservat strutturi mis-seklu 11, ġiet rinnovata fis-sekli 15 u 16. Min-naħa l-oħra, Sabbioneta ġiet stabbilita fit-tieni nofs tas-seklu 16 minn [[Vespasjanu I Gonzaga]] u nbniet bi pjanta b'għamla ta' grilja, f'konformità mal-viżjoni ta' belt ideali ta' dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1287/|titlu=Mantua and Sabbioneta|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Id-[[Dolomiti]] |[[Stampa:Marmolata.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Marmolata.JPG|alt=Mountain scenery|150x150px]] |disa' żoni differenti, l-[[Italja]] 46°36′47″N 12°9′47″E |naturali: (vii), (viii) |141,903 (350,650) |2009 |Dan is-sit huwa magħmula minn disa' żoni tad-Dolomiti, katina muntanjuża fit-Tramuntana tal-Alpi Taljani. Hemm 18-il quċċata ta' iktar minn 3,000 metru, b'xenarju muntanjuż li jinkludi rdumijiet tal-blat, ħitan vertikali, u widien twal u dojoq. Mill-perspettiva ġeoloġika, il-blat fih fossili ta' ħlejqiet tal-baħar tat-Triassiku.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1237/|titlu=The Dolomites|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Monte San Giorgio]]* |[[Stampa:Lago_di_Lugano3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lago_di_Lugano3.jpg|alt=A wooded mountain and a lake.|150x150px]] |l-[[Italja]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] 45°53′20″N 8°54′50″E |naturali: (viii) |1,089 (2,690) |2010 |Monte San Giorgio, li jħares fuq il-Lag ta' [[Lugano]], jitqies bħala l-aqwa ġabra ta' fossili ta' ħlejqiet tal-baħar mit-Triassiku (245-230 miljun sena ilu). F'dak iż-żmien, iż-żona kienet laguna tropikali mimlija rettili, ħut, bivalvi, sponoż, ekinodermi, u krustaċji. Ġew ippreservati wkoll fossili ta' annimali terrestri, peress li l-laguna kienet qrib l-art. Il-parti tas-sit fl-Iżvizzera tniżżlet fl-2003 u l-parti Taljana żdiedet fl-2010.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1237/|titlu=The Dolomites|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] |[[Stampa:CividaledelFriuliDuomo.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CividaledelFriuliDuomo.jpg|alt=Church with a stone facade|150x150px]] |seba' siti differenti, l-[[Italja]] 46°5′39″N 13°25′59″E |kulturali: (ii), (iii), (vi) |14 (35) |2011 |Dan is-sit huwa magħmul minn seba' gruppi ta' monasteri, knejjes u fortizzi assoċjati mal-[[Longobardi]] li kienu jmexxu fl-Italja mis-seklu 6 sa 8. L-arti u l-arkitettura jirriflettu s-sinteżi ta' influwenzi Rumani, Kristjani u Ġermaniċi. Il-monumenti inklużi jinsabu f'Brescia, f'[[Cividale del Friuli]] (il-katidral fl-istampa), [[Castelseprio]], [[Spoleto]], [[Campello sul Clitunno]], [[Benevento]] u [[Monte Sant'Angelo]]. L-arkitettura tas-sit tiġbor fiha sinteżi ta' diversi stili u t-tranżizzjoni lejn il-Medju Evu.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1318/|titlu=Longobards in Italy. Places of the Power (568-774 A.D.)|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali madwar l-Alpi]]* |[[Stampa:Palafitte-Lago_di_Ledro.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palafitte-Lago_di_Ledro.jpg|alt=Pile dwelling house, reconstruction|150x150px]] |111-il sit differenti, l-[[Awstrija]], [[Franza]], il-[[Ġermanja]], l-[[Italja]], is-[[Slovenja]] u l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] <small>47°16′42″N 8°12′27″E</small> |kulturali: (iv), (v) |274 (680) |2011 |Dan is-sit transnazzjonali (kondiviż bejn l-Italja, l-Awstrija, Franza, il-Ġermanja, is-Slovenja u l-Iżvizzera) fih 111-il sit individwali bil-fdalijiet ta' abitazzjonijiet preistoriċi bil-puntali ta' insedjamenti preistoriċi madwar l-Alpi, li nbnew mill-5000 sal-500 Q.K. f'xifer il-lagi, ix-xmajjar jew l-artijiet mistagħdra. Fihom minjiera ta' informazzjoni dwar il-ħajja u l-kummerċ fil-kulturi agrarji [[Neolitiku|Neolitiċi]] u ta' Żmien il-Bronż fl-Ewropa Alpina.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1363/|titlu=Prehistoric Pile Dwellings around the Alps|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] fit-Toskana |[[Stampa:Villa_medici_di_belcanto,_veduta_00.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Villa_medici_di_belcanto,_veduta_00.JPG|alt=A villa on the slope of a hill|150x150px]] |diversi siti fit-Toskana, l-[[Italja]] 43°51′28″N 11°18′15″E |kulturali: (ii), (iv), (vi) |ii, iv, vi (kulturali) |2013 |Dan is-sit huwa magħmul minn tnax-il villa u żewġ ġonna li nbnew taħt il-patrunaġġ tal-[[familja Medici]] fis-sekli 15 sa 17 fit-Toskana. Jirrappreżentaw tip ġdid ta' residenzi aristokratiċi, li jitbiegħdu mill-kastelli militari jew irziezet lussużi. Il-vilel u l-ġonna kienu postijiet ta' divertiment, arti u għarfien, u ġew iddisenjati f'konformità mal-prinċipji tal-umaniżmu Rinaxximentali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/175/|titlu=Medici Villas and Gardens in Tuscany|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Etna]] |[[Stampa:Mt_Etna_and_Catania1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mt_Etna_and_Catania1.jpg|alt=Mt Etna, covered with snow, with a city in front|150x150px]] |Catania, [[Sqallija]], l-[[Italja]] 37°45′22″N 14°59′48″E |naturali: (viii) |19,237 (47,540) |2013 |L-Etna hija l-iżjed stratovulkan attiv fid-dinja, kif ukoll wieħed mill-vulkani l-iktar studjati, bi [[storja]] ddokumentata ta' mill-inqas 2,700 sena. Tħaddan diversi fenomeni vulkaniċi tipiċi, fosthom koni tal-ġmamar, flussi tal-[[lava]], u għerien tal-lava. Il-muntanja ssostni wkoll ekosistema partikolari ta' flora u fawna endemiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1427/|titlu=Mount Etna|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] |[[Stampa:Langhe.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Langhe.jpg|alt=Hilly area with vineyards|150x150px]] |Alessandria, Asti, Cuneo, l-[[Italja]] 44°36′31″N 7°57′49″E |kulturali: (iii), (v) |10,789 (26,660) |2014 |It-tkabbir u l-ipproċessar tad-dwieli għall-produzzjoni tal-inbid ta' Piemonte diġà seħħ mill-inqas fis-seklu 5 Q.K. Il-pajsaġġ kulturali fih vinji, villaġġi, kantini, azjendi agrikoli u knejjes Rumaneski. Is-sit jinkludi ħames żoni tal-produzzjoni tal-inbid u l-[[Kastell ta' Grinzane Cavour]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1390/|titlu=Vineyard Landscape of Piedmont: Langhe-Roero and Monferrato|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] |[[Stampa:Palermo-katedrala-santa-vergine-maria-assunta-w-317.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palermo-katedrala-santa-vergine-maria-assunta-w-317.jpg|alt=Church and a palm tree in front|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Palermo]], l-[[Italja]] 38°6′39″N 13°21′11″E |kulturali: (ii), (iv) |6.24 (15.4) |2015 |Dan is-sit jinkludi disa' binjiet, li nbnew fi żmien ir-Renju Normann ta' Sqallija (1130-1194), bi stil li jinkorpora karatteristiċi tal-arti [[Għarab|Għarbija]], Biżantina u tal-Punent. Żewġ palazzi, tliet knejjes, tliet katidrali (fl-istampa jidher il-[[Katidral ta' Palermo]]), u l-[[Pont tal-Ammirall]] tniżżlu bħala sit wieħed.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1487/|titlu=Arab-Norman Palermo and the Cathedral Churches of Cefalú and Monreale|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]]* |[[Stampa:ValleFondillo.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ValleFondillo.jpg|alt=Forest and mountain landscape|150x150px]] |diversi siti fl-[[Albanija]], fl-[[Awstrija]], fil-[[Belġju]], fil-[[Bulgarija]], fil-[[Kroazja]], fil-[[Ġermanja]], fl-[[Italja]], fir-[[Rumanija]], fis-[[Slovakkja]], fis-[[Slovenja]], fl-[[Ukrajna]] u fi [[Spanja]] <small>49°5′10″N 22°32′10″E</small> |naturali: (ix) |92,023 (227,390) |2017 |Il-Foresti Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji jintużaw biex jiġi studjat it-tifrix tas-siġar tal-fagu (''Fagus sylvatica'') fl-Emisferu tat-Tramuntana f'varjetà ta' ambjenti u l-ambjent fil-foresti. Is-sit tniżżel għall-ewwel darba fl-2007 b'komponenti mis-Slovakkja u mill-Ukrajna. Ġie estiż fl-2011, fl-2017, u fl-2021 biex jiġu inklużi l-foresti f'total ta' 18-il pajjiż.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1133/|titlu=Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent|Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: ''Stato da Terra'' – ''Stato da Mar'' tal-Punent]]* |[[Stampa:Palmanova1600.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palmanova1600.jpg|alt=Map of a star fort|150x150px]] |l-[[Italja]], il-[[Montenegro]], [[Kroazja]] |kulturali: (iii), (iv) |— |2017 |Dan is-sit huwa magħmul minn sitt komponenti ta' opri tad-difiża fl-Italja, fil-Kroazja u fil-Montenegro, tul iktar minn 1,000 kilometru bejn ir-reġjun tal-Lombardia fl-Italja u l-Lvant tal-Kosta [[Baħar Adrijatiku|Adrijatika]]. Id-disinn tal-fortifikazzjonijiet (imlaqqmin ''alla moderna'') ħabat mal-introduzzjoni tal-porvli fil-gwerer, li wasslet għal bidliet sinifikanti fit-tekniki u fl-arkitettura militari. Fl-Italja hemm tliet siti: il-fortizza b'għamla ta' stilla ta' [[Palmanova]] (fl-istampa) u l-fortifikazzjonijiet ta' Bergamo u ta' [[Peschiera del Garda]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1533/|titlu=Venetian Works of Defence between the 16th and 17th Centuries: Stato da Terra – Western Stato da Mar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Ivrea]], Belt Industrijali tas-Seklu 20 |[[Stampa:Ivrea_Montenavale_EXMensa_01.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ivrea_Montenavale_EXMensa_01.JPG|alt=Industrial buildings|150x150px]] |[[Ivrea]], Belt Metropolitana ta' Torino, l-[[Italja]] 45°28′0″N 7°53′0″E |kulturali: (iv) |71.185 (175.90) |2018 |Il-Belt Industrijali ta' Ivrea ġiet stabbilita fl-1908 minn [[Camillo Olivetti]], il-kap tal-kumpanija Olivetti S.p.A. li kienet tipproduċi t-typewriters, il-kalkolaturi mekkaniċi, u l-[[Kompjuter|kompjuters]]. Fil-biċċa l-kbira bejn is-snin 30 u 60 tas-seklu 20, il-belt ġiet iddisinjata f'konformità mal-ideat politiċi tal-[[Moviment Komunità]]. Il-kumpless jinkludi binjiet industrijali, residenzjali u pubbliċi, u jesprimi viżjoni moderna tar-relazzjoni bejn il-produzzjoni industrijali u l-arkitettura. Fl-2021 saret modifika minuri fil-konfini tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1538/|titlu=Ivrea, industrial city of the 20th century|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] |[[Stampa:Panorama_da_Collalbrigo_-_panoramio.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Panorama_da_Collalbrigo_-_panoramio.jpg|alt=Panorama with vineyards|150x150px]] |Treviso, Veneto, l-[[Italja]] 45°57′10.9″N 12°13′34″E |kulturali: (v) |20,334.2 (50,247) |2019 |Il-pajsaġġ kulturali ta' [[Conegliano]] u ta' [[Valdobbiadene]] huwa kkaratterizzat minn għoljiet partikolari (magħrufa bħala ''ciglioni'') li ġew imtarrġin u kkonvertiti għal vinji mis-seklu 17. Ir-reġjun jipproduċi l-inbid spumanti [[Prosecco]]. Il-pajsaġġ jinkludi wkoll foresti, sisien tax-xitel, irziezet u villaġġi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1571/|titlu=Le Colline del Prosecco di Conegliano e Valdobbiadene|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]]* |[[Stampa:Tempio_termale.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tempio_termale.jpg|alt=Spa in the ancient style with columns|150x150px]] |l-[[Awstrija]], il-[[Belġju]], iċ-[[Ċekja]], [[Franza]], il-[[Ġermanja]], l-[[Italja]] u r-[[Renju Unit]] |kulturali: (ii), (iii) |— |2021 |L-Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa huwa sit magħmul minn 11-il raħal bi spa f'seba' pajjiżi Ewropej fejn l-ilmijiet minerali kienu jintużaw għal skopijiet ta' fejqan u terapewtiċi qabel l-iżvilupp tal-[[mediċina]] industrijali fis-seklu 19. Fl-Italja tniżżel ir-raħal ta' [[Montecatini Terme]]<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1571/|titlu=Le Colline del Prosecco di Conegliano e Valdobbiadene|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref>. |- ![[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] |[[Stampa:Padova_Cappella_degli_Scrovegni_Innen_Langhaus_Ost_1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Padova_Cappella_degli_Scrovegni_Innen_Langhaus_Ost_1.jpg|alt=Interior of a chapel covered by frescos|150x150px]] |Padova, l-[[Italja]] |kulturali: (ii) |— |2021 |Is-sit huwa magħmul minn tmien binjiet, kemm reliġjużi kif ukoll lajċi, f'erba' raggruppamenti. Dawn fihom ċikli ta' affreski li ġew impittra bejn l-1302 u l-1397 minn diversi pitturi prominenti: Giotto, [[Guariento di Arpo]], [[Giusto de' Menabuoi]], [[Altichiero da Zevio]], [[Jacopo d'Avanzi]] u [[Jacopo da Verona]]. L-affreski huma innovattivi fil-mod kif jirrakkontaw ġrajja allegorika u kif jużaw mod ġdid ta' perspettiva.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1623/|titlu=Padua’s fourteenth-century fresco cycles|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Portiċi ta' Bologna]] |[[Stampa:Portici-1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portici-1.jpg|alt=Street with porticoes on both sides|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Bolonja|Bologna]], l-[[Italja]] |kulturali: (iv) |— |2021 |Il-portiċi jirrappreżentaw wirt kulturali u arkitettoniku importanti tal-belt ta' Bologna. Għal sekli sħaħ, intużaw bħala mogħdijiet imkennija tal-mixi u bħala postijiet ewlenin għall-attivitajiet tal-merkanti. Inbnew bl-[[injam]], bil-brikks u bil-ġebel, u fis-seklu 20 anke bil-konkrit rinfurzat. Xi kultant jinsabu fuq iż-żewġ naħat tat-toroq. B'kollox tniżżlu 12-il kumpless ta' portiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1650/|titlu=The Porticoes of Bologna|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Stari Ras]] u [[Monasteru ta' Sopoćani|Sopoćani]] |[[Stampa:Manastir_Sopocani_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Manastir_Sopocani_2.jpg|150x150px]] |Novi Pazar, is-[[Serbja]] 43°7′8″N 20°25′22″E |kulturali: (i), (iii) |199 (490) |1979 |Stari Ras kienet l-ewwel [[belt kapitali]] tas-Serbja u fiha grupp impressjonanti ta' monumenti Medjevali li jikkonsistu minn fortizzi, knejjes u monasteri. Il-Monasteru ta' Sopoćani jfakkar il-kuntatti bejn iċ-ċivilizzazzjoni tal-Punent u d-dinja [[Biżantini|Biżantina]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/96/|titlu=Stari Ras and Sopo&#x107;ani|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-02}}</ref> |- ![[Monasteru ta' Studenica]] |[[Stampa:Manastir_Studenica,_Srbija,_061.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Manastir_Studenica,_Srbija,_061.JPG|150x150px]] |Kraljevo, is-[[Serbja]] 43°29′10″N 20°32′12″E |kulturali: (i), (ii), (iv), (vi) |1.16 (2.9) |1986 |Il-Monasteru ta' Studenica, li ġie stabbilit fl-aħħar tas-seklu 12 minn [[Stefan Nemanja]], il-fundatur tal-istat Serbjan Medjevali, huwa l-ikbar monasteru Ortodoss Serbjan u l-iktar wieħed rikk. Iż-żewġ monumenti prinċipali tiegħu, il-Knisja tal-[[Santa Marija|Madonna]] u l-Knisja tar-Re, it-tnejn mibnija bl-irħam abjad, iħaddnu kollezzjonijiet prezzjużi ta' affreski Biżantini tas-sekli 13 u 14.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/389/|titlu=Studenica Monastery|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-02}}</ref> |- ![[Monumenti Medjevali fil-Kosovo|Monumenti Medjevali fil-]][[Kosovo]] |[[Stampa:Visoki_Dečani.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Visoki_De%C4%8Dani.jpg|alt=Visoki Dečani|150x150px]] |Dečani, Gračanica, Peć, Prizren, il-[[Kosovo]]/is-[[Serbja]] 42°39′40″N 20°15′56″E |kulturali: (ii), (iii), (iv) |2.88 (7.1) |2004 |Is-sit jinkludi erba' monumenti: il-[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]], il-Knisja tal-Madonna ta' Ljeviš, il-Monasteru tal-Patriarkat ta' Peć, u l-Monasteru ta' Visoki Dečani. L-erba' binjiet tas-sit jirriflettu l-qofol tal-kultura ekkleżjastika Biżantina-[[Rumanesk|Rumaneska]], bi stil distint ta' affreski mal-ħitan, li żviluppa fil-Balkani bejn is-sekli 13 u [[Seklu 17|17]]. L-istil kellu rwol deċiżiv fl-[[arti]] sussegwenti fil-Balkani.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/724/|titlu=Medieval Monuments in Kosovo|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-02}}</ref> Dan is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-periklu fl-2006 minħabba d-diffikultajiet fil-ġestjoni u fil-konservazzjoni tiegħu li jirriżultaw min-nuqqas ta' stabbiltà [[politika]] fir-reġjun.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/news/268/|titlu=World Heritage Committee puts Medieval Monuments in Kosovo on Danger List and extends site in Andorra, ending this year’s inscriptions - UNESCO World Heritage Centre|data=2020-08-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200822145734/https://whc.unesco.org/en/news/268/|arkivju-data=2020-08-22|url-status=bot: unknown}}</ref> |- ![[Gamzigrad|Gamzigrad-Romuliana, il-Palazz ta' Galerju]] |[[Stampa:Гамзиград_04а.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_04%D0%B0.jpg|alt=Palace of Galerius|150x150px]] |Zaječar, is-[[Serbja]] 43°53′57.5″N 22°11′10″E |kulturali: (iii), (iv) |179 (440) |2007 |Il-kumpless tal-palazz iffortifikat u tal-mafkar tal-Aħħar ta' Żmien ir-[[Imperu Ruman|Rumani]] ġie kkummissjonat mill-Imperatur Caius Valerius Galerius Maximianus fl-aħħar tas-seklu 3 u fil-bidu tas-seklu 4 [[WK|W.K]]. Kien magħruf bħala Felix Romuliana, f'ġieħ omm l-imperatur. Is-sit jikkonsisti minn fortifikazzjonijiet, il-palazz fil-parti tal-Majjistral tal-kumpless, bażiliki, tempji, banjijiet termali, kumpless ta' mafkar, u monument b'erba' pilastri (''tetrapylon''). Il-grupp ta' binjiet huwa uniku wkoll minħabba t-taħlita ta' funzjonijiet ċerimonjali u ta' mafkar li kellu.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1253/|titlu=Gamzigrad-Romuliana, Palace of Galerius|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-02}}</ref> |- ![[Stećak|Ċimiterji tal-Oqbra Medjevali magħrufa bħala Stećci]]* |[[Stampa:Mramorje_Perućac_011.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mramorje_Peru%C4%87ac_011.jpg|alt=Mramorje, Perućac|150x150px]] |il-[[Bożnija u Ħerżegovina|Bożnija-Ħerzegovina]], il-[[Kroazja]], is-[[Serbja]], il-[[Montenegro]] 43°5′31.97″N 17°55′26.59″E |kulturali: (iii), (vi) |49 (120) |2016 |L-iStećci (singular: ''stećak'') huma l-oqbra monolitiċi Medjevali li jinsabu fil-Bożnija-Ħerzegovina kif ukoll f'partijiet tal-[[Kroazja]], tas-[[Serbja]] u tal-[[Montenegro]]. Tfaċċaw għall-ewwel darba fis-seklu 12 u laħqu l-qofol tagħhom fis-sekli 14 u 15. Hemm tliet siti fis-Serbja, f'Perućac, f'Rastište u f'Hrta.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1504/|titlu=Ste&#x107;ci Medieval Tombstone Graveyards|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-02}}</ref> |- ![[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] |[[Stampa:SkocjanskeJame_2013jpg.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SkocjanskeJame_2013jpg.jpg|alt=Interior of a cave with dripstone formations and a walking path|150x150px]] |Škocjan (il-Muniċipalità ta' Divača), is-[[Slovenja]] 45°40′0″N 14°0′0″E |naturali: (vii), (viii) |413 (1,020) |1986 |Is-sistema tal-Għerien ta' Škocjan u l-madwar tagħhom jirrappreżentaw uħud mill-iżjed fenomeni topografiċi karstiċi sinifikanti, inkluż wieħed mill-ikbar kanjons bi xmara taħt l-art magħrufa fid-dinja. Jinsabu fil-Promontorju Karstiku li għandu importanza speċjali fl-istorja tax-[[Xjenza|xjenzi]] tad-[[Id-Dinja|Dinja]].<ref name=":1">{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/list/390|titlu=Škocjan Caves - UNESCO World Heritage Centre|data=2019-12-06|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191206140919/http://whc.unesco.org/en/list/390|arkivju-data=2019-12-06|url-status=bot: unknown}}</ref> |- !Wirt tal-Merkurju. [[Almadén]] u [[Idrija]]* |[[Stampa:Šelštev,_Idrija.jpg|ħolqa=Https://en.wikipedia.org/wiki/File:Šelštev,_Idrija.jpg|alt=A building which is the entrance to Antonijev rov, Idrija|150x150px]] |[[Idrija]], is-[[Slovenja]], u [[Almadén]], [[Spanja]] 38°46′31″N 4°50′20″W |kulturali: (ii), (iv) |104 (260) |2012 |Idrija kellha waħda mill-ikbar żewġ minjieri tal-[[merkurju]] fid-dinja. Il-merkurju ġie skopert għall-ewwel darba f'Idrija fl-1490. Is-sit jinkludi l-karatteristiċi tal-infrastruttura u tat-teknoloġija b'rabta max-xogħol fil-minjieri u l-produzzjoni tal-merkurju u huwa xhieda tal-kummerċ interkontinentali tal-merkurju, li ġġenera skambji importani bejn l-[[Ewropa]] u l-[[Stati Uniti|Amerka]] matul is-sekli. Id-daħla tal-minjiera ta' Antonijev rov tidher fir-ritratt. Is-sit huwa kondiviż mar-raħal tax-xogħol tal-minjieri ta' Almadén, Spanja.<ref name=":3">{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1313/|titlu=Heritage of Mercury. Almadén and Idrija - UNESCO World Heritage Centre|data=2019-12-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191216223523/http://whc.unesco.org/en/list/1313/|arkivju-data=2019-12-16|url-status=bot: unknown}}</ref> |- ![[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] |[[Stampa:Ljubljanica_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ljubljanica_01.jpg|alt=Tromostovje bridges above the Ljubljanica river|150x150px]] |[[Ljubljana]], is-[[Slovenja]] |kulturali: (iv) |— |2021 |Is-sit jinkludi wħud mill-iżjed xogħlijiet prominenti tal-arkitett Sloven [[Jože Plečnik]] f'Ljubljana. Matul il-perjodu bejn il-gwerer, Plečnik ħadem biex jittrasforma Ljubljana minn belt provinċjali għall-belt kapitali tas-Slovenja billi ħoloq sensiela ta' spazji u istituzzjonijiet pubbliċi u integrahom fin-nisġa urbana eżistenti tal-belt. Fost is-siti hemm il-Knisja ta' [[Arkanġlu Mikiel|San Mikiel]] f' Črna Vas, u s-siti li ġejjin f'Ljubljana: l-ispazju għall-mixi tul ix-xtut tax-xmara [[Ljubljanica]] u l-pontijiet li jaqsmu minn naħa għall-oħra tagħha (fir-ritratt jidher il-Pont Triplu), ix-"Xatt Aħdar": it-Triq Vegova bil-Librerija Nazzjonali u Universitarja mill-[[Pjazza]] tar-[[Rivoluzzjoni Franċiża]] sal-Pjazza tal-Kungress u l-Park tal-Istilla, il-Pont ta' Trnovo, il-Ħitan [[Imperu Ruman|Rumani]] f'Mirje, il-Knisja ta' [[San Franġisk t'Assisi]], u l-Ġnien tal-Qaddisin Kollha fiċ-Ċimiterju ta' Žale.<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1643/|titlu=The works of Jože Plečnik in Ljubljana – Human Centred Urban Design - UNESCO World Heritage Centre|data=2021-07-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210728173715/https://whc.unesco.org/en/list/1643/|arkivju-data=2021-07-28|url-status=bot: unknown}}</ref> |- ![[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] |[[Stampa:Pont_de_la_Tosca_(Escaldes-Engordany)_-_2.jpg|ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Pont_de_la_Tosca_(Escaldes-Engordany)_-_2.jpg|150x150px]] |Madriu-Perafita-Claror, [[Andorra]] 42°29′41″N 1°35′44″E |kulturali: (iii) |— |2004 |Dan il-wied jinsab fil-[[Pirinej-Monte Perdido|Pirinej]] tal-Andorra fejn hemm stil ta' għajxien marbut mar-[[Ragħaj|ragħa]], kif ukoll kenn għall-organiżmi selvaġġi rari jew fil-periklu ta' estinzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1160/|titlu=Madriu-Perafita-Claror Valley|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' San Marino u [[Monte Titano]] |[[Stampa:View of Mount Titano - San Marino.jpg|ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:San_Marino_prima_torre.jpg|150x150px]] |[[San Marino]]43°55′58″N 12°27′7″E |kulturali: (iii) |55 (140) |2008 |Dan is-Sit ta' Wirt Dinji jinkludi lil Monte Titano fejn tinsab il-Belt ta' San Marino, flimkien mal-Muniċipju u l-Bażilika ta' San Marino.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1245/|titlu=San Marino Historic Centre and Mount Titano|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Belt tal-Vatikan]] |[[File:St_Peter's_Square,_Vatican_City_-_April_2007.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St_Peter's_Square,_Vatican_City_-_April_2007.jpg|alt=Large circular square with columned buildings and an obelisk in the middle.|150x150px]] |il-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] 41°54′8″N 12°27′27″E |kulturali: (i), (ii), (iv), (vi) |— |1984 |<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/286/|titlu=Vatican City|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-29}}</ref> |- ![[Butrint]] |[[Stampa:Amphitheatre_of_Butrint_2009.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Amphitheatre_of_Butrint_2009.jpg|150x150px|Butrint]] |Vlorë, Sarandë, l-[[Albanija]] 39°45′4″N 20°1′34″E |kulturali: (iii) |3,980 (9,800) |1992 |Butrint (bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''Buthrōtum'') kienet belt Griega antika, imbagħad belt [[Imperu Ruman|Rumana]] u s-sede ta' veskovat Ruman aħħari. Wara perjoduta' abbandun, ġiet okkupata mill-[[Biżantini]], mill-Anġojini u mill-[[Venezja|Venezjani]]. Finalment ġiet abbandunata fl-aħħar tal-[[Medjuevu|Medju Evu]]. Fost is-siti arkeoloġiċi prominenti hemm teatru Grieg, battisterju tal-aħħar tal-antikità, bażilika tas-seklu 9, u fortifikazzjonijiet mill-perjodu tal-kolonja Griega sal-Medju Evu.<ref name=":02">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/570/|titlu=Butrint - UNESCO World Heritage Centre|data=2015-05-24|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150524000554/https://whc.unesco.org/en/list/570/|arkivju-data=2015-05-24|url-status=bot: unknown}}</ref> |- !Ċentri Storiċi ta' [[Berat]] u [[Gjirokastër]] |[[Stampa:Old_town_of_berat_albania_3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Old_town_of_berat_albania_3.jpg|150x150px|Berat]] |[[Berat]] u [[Gjirokastër]], l-[[Albanija]] 40°4′10″N 20°8′0″E |kulturali: (iii), (iv) |59 (150) |2005 |Berat u Gjirokastër ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bħala eżempji rari ta' arkitettura tipika tal-perjodu [[Imperu Ottoman|Ottoman]]. Berat hija xhieda tal-koeżistenza ta' diversi komunitajiet [[Reliġjon|reliġjużi]] u kulturali tul is-sekli. Fiha kastell, li l-biċċa l-kbira minnu nbena fis-seklu 13, għalkemm l-oriġini tiegħu jmorru lura għas-seklu 4 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Iż-żona taċ-ċittadella fiha bosta knejjes [[Biżantini]], l-iktar mis-seklu 13, kif ukoll diversi moskej li nbnew fis-seklu 15. Gjirokastër fiha sensiela ta' djar b'żewġ sulari li nbnew fis-[[seklu 17]]. Ir-raħal għad għandu wkoll bażar, moskea tas-seklu 18 u żewġ knejjes tal-istess perjodu. Oriġinarjament Gjirokastër tniżżel waħdu fl-2005, imbagħad Berat żdied fl-2008.<ref name=":12">{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/list/569|titlu=Historic Centres of Berat and Gjirokastra - UNESCO World Heritage Centre|data=2012-03-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120302171506/http://whc.unesco.org/en/list/569|arkivju-data=2012-03-02|url-status=bot: unknown}}</ref> |- !Wirt Naturali u Kulturali tar-Reġjun ta' [[Ohrid]]* |[[Stampa:Iglesia_San_Juan_Kaneo,_Ohrid,_Macedonia_del_Norte,_2014-04-17,_DD_19.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Iglesia_San_Juan_Kaneo,_Ohrid,_Macedonia_del_Norte,_2014-04-17,_DD_19.jpg|150x150px|Ohrid]] |l-[[Albanija]] u l-[[Repubblika tal-Maċedonja ta' Fuq|Maċedonja ta' Fuq]] 41°7′5″N 20°48′48″E |kulturali: (i), (iii), (iv), (vii) |83,350 (206,000) |1979 |Ir-raħal ta' Ohrid huwa wieħed mill-eqdem insedjamenti [[Bniedem|umani]] fl-Ewropa bi fdalijiet arkeoloġiċi minn Żmien il-Bronż sal-[[Medjuevu|Medju Evu]]. Huwa xhieda prominenti tal-[[L-Arti|arti]] u tal-arkitettura [[Biżantini|Biżantina]], bħall-knejjes ta' San Ġwann ta' Kaneo u ta' Santa Sofija. Ohrid fih l-iżjed monasteru Slav antik u l-ewwel università Slava fil-Balkani. Il-Lag ta' Ohrid imur lura għall-perjodu preglaċjali u jipprovdi refuġju uniku għal bosta speċijiet endemiċi u relitti ta' flora u ta' fawna tal-ilma ħelu. Is-sit ġie estiż fl-1980 u fl-2009 saret modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit. Fl-2019, is-sit ġie estiż biex tiġi inkluża l-parti Albaniża tal-lag.<ref name=":32">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/99|titlu=Natural and Cultural Heritage of the Ohrid region - UNESCO World Heritage Centre|data=2017-12-17|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171217090041/https://whc.unesco.org/en/list/99|arkivju-data=2017-12-17|url-status=bot: unknown}}</ref> |- ![[Pont Antik ta' Mostar]] |[[Stampa:Mostar_Brückenspringer_Trevor.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mostar_Br%C3%BCckenspringer_Trevor.jpg|150x150px|Stari Most]] |Mostar, il-[[Bożnija u Ħerżegovina|Bożnija-Ħerzegovina]] 43°20′53″N 17°48′39″E |kulturali: (vi) |— |2005 |Dan is-sit jinkludi l-Pont Antik ta' Mostar u ż-żona tal-madwar. Il-pont [[Imperu Ottoman|Ottoman]], li jaqsam ix-xmara [[Neretva]], ġie kkummissjonat minn [[Suleiman il-Manjifiku]] u tlesta fl-1566/1567. Fl-1993, matul il-Gwerra tal-Bożnija, ġie mmirat u meqrud apposta mill-Kunsill tad-Difiża [[Kroazja|Kroat]]. Wara l-gwerra, il-pont ġie rikostruwit b'metodi tal-kostruzzjoni tradizzjonali u b'materjali lokali, u reġa' nfetaħ fl-2004.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/946/|titlu=Old Bridge Area of the Old City of Mostar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-23}}</ref> |- ![[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] |[[Stampa:Mehmet_pasa_bridge_and_green_Drina_river.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mehmet_pasa_bridge_and_green_Drina_river.jpg|150x150px|Mehmed Paša Sokolović Bridge]] |Višegrad, il-[[Bożnija u Ħerżegovina|Bożnija-Ħerzegovina]] 43°46′53″N 19°17′17″E |kulturali: (ii), (iv) |1.50 (3.7) |2007 |Il-Pont ta' Mehmed Paša Sokolović, li jaqsam ix-xmara [[Drina]], tlesta fl-1577 mill-[[arkitett]] tal-qorti Ottomana [[Mimar Sinan]] skont l-ordnijiet tal-Gran Viżier Mehmed Paša Sokolović. Il-pont huwa twil 179.5 metru (589 pied) u fih 11-il ħnejja. Il-pont għandu wkoll tifsira simbolika bħala post ta' għajxien paċifiku bejn il-[[Kristjaneżmu]] u l-[[Iżlam]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1260/|titlu=Mehmed Pa&scaron;a Sokolovi&#x107; Bridge in Vi&scaron;egrad|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-23}}</ref> |- ![[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor|Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta' Kotor]] |[[Stampa:20090719_Crkva_Gospa_od_Zdravlja_Kotor_Bay_Montenegro.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20090719_Crkva_Gospa_od_Zdravlja_Kotor_Bay_Montenegro.jpg|alt=Kotor|150x150px]] |[[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor|Kotor]], Herceg Novi, Tivat, il-[[Montenegro]] 42°29′0″N 18°42′0″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |— |1979 |Il-Bajja ta' Kotor, port naturali strateġiku fil-Lvant tal-[[Baħar Adrijatiku]], kienet ċentru importanti ta[[L-Arti|l-arti]] u tal-kummerċ matul il-[[Medjuevu|Medju Evu]]. Il-valur tar-reġjun huwa integrat fil-kwalità tal-arkitettura tal-bliet iffortifikati u miftuħa, tal-insedjamenti, tal-palazzi u tal-kumplessi monastiċi, kif ukoll l-integrazzjoni tagħhom fil-pajsaġġ imtarraġ ikkultivat fuq ix-xaqlibiet tal-għoljiet tal-blat għoljin. Is-sit jinkludi l-bliet ta' Kotor, [[Perast]] u [[Risan]], kif ukoll il-fortifikazzjonijiet ta' Kotor. Bejn l-1979 u l-2003, is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji fil-Periklu minħabba li ħsara li ġarrab mit-terremot tal-1979 tal-Montenegro. Fl-2012 u fl-2015 saru xi modifiki minuri fil-konfini taż-żona ta' lqugħ tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/125/|titlu=Natural and Culturo-Historical Region of Kotor|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-26}}</ref> |- ![[Durmitor|Park Nazzjonali ta' Durmitor]] |[[Stampa:The_Black_Lake_in_Montenegro.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Black_Lake_in_Montenegro.jpg|alt=Durmitor|150x150px]] |Žabljak, il-[[Montenegro]] 43°7′59″N 19°1′0″E |naturali: (vii), (viii), (x) |32,100 (79,000) |1980 |Durmitor hija katina muntanjuża tal-[[ġebla tal-ġir]] li tifforma parti mill-[[Alpi Dinariċi]]. Issawret permezz tal-glaċieri u mimlija kanjons bix-xmajjar. Il-Kanjon tax-xmara [[Tara]] għandhom l-iżjed fniedaq tax-xmajjar fondi fl-[[Ewropa]], ta' madwar 1,300 metru (4,300 pied). Hemm 18-il lag glaċjali fil- park u l-ikbar wieħed huwa l-[[Lag l-Iswed]]. Il-Park Nazzjonali ta' Durmitor huwa wkoll post importanti għall-[[bijodiversità]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/100/|titlu=Durmitor National Park|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-26}}</ref> Wara li s-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1980, il-konfini taż-żona ta' lqugħ tas-sit ġew immodifikati fl-2005 biex ikunu l-istess bħall-konfini tal-park nazzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/478/|titlu=29 COM 8B.15 - Decision|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-26}}</ref> |- ![[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] |[[Stampa:Photo_Ellis_Hal_Salflieni.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Photo_Ellis_Hal_Salflieni.jpg|alt=An underground necropolis.|150x150px]] |[[Ħal Saflieni]], [[Raħal Ġdid]], [[Malta]] 35°52′17″N 14°30′27″E |kulturali: (iii) |— |1980 |L-ipoġew huwa struttura kbira taħt l-art li kienet tintuża bħala ċimiterju taħt l-art bejn l-4000 [[Ante Christum natum|Q.K]]. u l-2500 Q.K. u ġie skopert fl-1902. Tliet livelli sovraimposti ta' kompartimenti tħaffru fil-blat artab tal-[[Ġebla tal-ġir|franka]], u xi kompartimenti imitaw l-arkitettura tat-tempji megalitiċi kontemporanji fuq l-art. L-ipoġew inizjalment kellu l-fdalijiet ta' xi 7,000 individwi. L-iskavi taw ħjiel dwar ir-ritwali funebri [[Neolitiku|Neolitiċi]], li x'aktarx li kienu jsiru f'diversi stadji. Reċipjenti tal-fuħħar u amuleti tal-ġebel u tat-tafal instabu fis-sit, kif ukoll figuri umani tal-ġebel u tat-tafal, inkluż [[statwa]] famuża tal-mara rieqda.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/130/|titlu=Ħal Saflieni Hypogeum|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Il-[[Valletta|Belt Valletta]] |[[Stampa:St_Sebastian_Curtain.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St_Sebastian_Curtain.jpg|alt=Skyline of a city with a church dome and bell tower.|150x150px]] |Il-[[Valletta|Belt Valletta]], [[Malta]] 35°54′2″N 14°30′52″E |kulturali: (i), (vi) |56 (140) |1980 |Il-Belt Valletta ġiet stabbilita fl-1566. Il-[[Ordni ta' San Ġwann|Kavallieri ta' San Ġwann]] ippjanaw u fasslu l-belt bħala ħolqien olistiku uniku tal-aħħar tar-[[Rinaxximent]], b'konfigurazzjoni uniformi ta' grilja fi ħdan swar iffortifikati. Għalkemm esperjenzat rinnovazzjonijiet u ħsarat estensivi matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], proporzjon kbir tan-nisġa urbana ġiet ippreservata jew irrestawrata. Uħud mit-320 [[monument]] tal-Belt Valletta jinkludu l-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann]], il-[[Palazz tal-Gran Mastru]], il-[[Berġa ta' Kastilja]], il-[[Berġa ta' Provenza]], il-[[Berġa tal-Italja]], il-[[Berġa ta' Aragona]], u l-Knejjes tal-[[Knisja tal-Vitorja|Vitorja]], ta' [[Knisja ta' Santa Katarina|Santa Katarina]] u ta' [[Ġieżu]], kif ukoll kostruzzjonijiet tas-seklu 18 bħall-[[Berġa ta' Bavarja]], il-Knisja tan-Nawfraġju ta' San Pawl, u t-[[Teatru Manoel]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/131/|titlu=City of Valletta|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] |[[Stampa:IMG_1524_Ħaġar_Qim_September_2005.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:IMG_1524_%C4%A6a%C4%A1ar_Qim_September_2005.jpg|alt=Façade of a prehistoric temple made up of large megaliths.|150x150px]] |[[Xagħra]], [[Qrendi]], [[Mġarr]], u [[Ħal Tarxien|Tarxien]], [[Malta]] u [[Għawdex]] 36°2′57″N 14°16′10″E |kulturali: (iv) |— |1980 |Is-sit huwa magħmul minn seba' tempji [[Preistorja|preistoriċi]] f'sitt siti (oriġinarjament, is-sit kien jinkludi ż-żewġ tempji ta' Ġgantija u ġie estiż fl-1992) li nbnew matul ir-raba' u t-tielet millenji [[Ante Christum natum|Q.K]]. Dawn it-tempji huma fost l-eqdem strutturi mingħajr tkaħħil fid-[[Id-Dinja|dinja]] u x'aktarx kellhom importanza ritwali kbira għal soċjetà organizzata ferm. Għalkemm kull tempju huwa differenti bħala disinn arkitettoniku, normalment kollha kellhom spazju elittiku quddiem faċċata konkava. Il-vireg orizzontali fil-ġebel li għadhom viżibbli jindikaw li l-monumenti kienu msaqqfin, xi ħaġa pjuttost sofistikata għal dak iż-żmien. Il-karatteristiċi dekorattivi tat-tempji jinkludu panewijiet b'toqob imħaffrin u panewijiet b'bassoriljievi b'motivi spirali, siġar, pjanti u [[Annimal|annimali]] varji.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/132/|titlu=Megalithic Temples of Malta|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice|Park Nazzjonali tal-Lagi ta' Plitvice]] |[[Stampa:Plitvice_Lakes_National_park.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plitvice_Lakes_National_park.jpg|150x150px]] |Plitvička Jezera, il-[[Kroazja]] 44°52′40″N 15°36′52″E |naturali: (vii), (viii), (ix) |19,200 (47,000) |1979 |Tul iż-żmien, il-fluss tal-ilma għadda fuq il-[[ġebla tal-ġir]] u l-ġibs naturali, u ħoloq digi naturali, li min-naħa tagħhom ħolqu sensiela ta' lagi konnessi, kaskati u għerien. Il-foresti fil-qrib jospitaw orsijiet, lupi u ħafna speċijiet rari ta' [[Għasfur|għasafar]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/98/|titlu=Plitvice Lakes National Park|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-25}}</ref> |- !Kumpless Storiku ta' [[Split, Kroazja|Split]] bil-[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] |[[Stampa:Peristyle_of_Diocletian's_Palace,_Split_(11908116224).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Peristyle_of_Diocletian's_Palace,_Split_(11908116224).jpg|150x150px]] |[[Split]], il-[[Kroazja]] 43°30′34″N 16°26′36″E |kulturali: (ii), (iii), (iv) |21 (52) |1979 |Il-palazz inbena mill-[[Imperu Ruman|imperatur Ruman]] Djoklezjanu għall-ħabta tas-seklu 4 W.K., u iktar 'il quddiem intuża bħala l-bażi tal-belt ta' Split. Fil-[[Medjuevu|Medju Evu]] nbena [[katidral]] ġo mawżolew antik, flimkien ma' knejjes, fortifikazzjonijiet, u palazzi [[Gotiku|Gotiċi]] u [[Rinaxximent|Rinaxximentali]]. L-istil [[Barokk]] intuża għall-kumplament tal-binjiet taż-żona.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/97/|titlu=Historical Complex of Split with the Palace of Diocletian|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-25}}</ref> |- ![[Dubrovnik|Belt Antika ta' Dubrovnik]] |[[Stampa:Old_town_of_dubrovnik.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Old_town_of_dubrovnik.jpg|150x150px]] |[[Dubrovnik]], il-[[Kroazja]] 42°39′2″N 18°5′29″E |kulturali: (i), (iii), (iv) |97 (240) |1979 |Dubrovnik saret Repubblika Marittima sinjura matul il-Medju Evu u saret l-unika belt-stat fil-Lvant tal-[[Baħar Adrijatiku]] li kienet tħaqqaqha ma' [[Venezja]]. Appoġġata mill-ġid u mid-diplomazija għaqlija, il-belt kisbet livell notevoli ta' żvilupp, b'mod partikolari matul is-sekli 15 u 16.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/95/|titlu=Old City of Dubrovnik|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-25}}</ref> |- ![[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Kumpless Episkopali tal-Bażilika Ewfrasjana fiċ-Ċentru Storiku ta' Poreč]] |[[Stampa:The_Euphrasian_Basilica_in_the_Historic_Centre_of_Poreč_-_panoramio_(2).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Euphrasian_Basilica_in_the_Historic_Centre_of_Pore%C4%8D_-_panoramio_(2).jpg|150x150px]] |Poreč, il-[[Kroazja]] 45°13′45″N 13°35′40″E |kulturali: (ii), (iv) |1.10 (2.7) |1997 |Il-kumpless episkopali, bil-mużajk tiegħu, imur lura għas-seklu 6, u huwa wieħed mill-aqwa eżempji tal-[[arti]] u tal-arkitettura [[Biżantini]] bikrija fil-[[Mediterran]] u fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Il-kumpless jinkludi l-bażilika stess, sagristija, battisterju, u t-torri tal-kampnar tal-palazz tal-arċisqof fil-qrib.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/809/|titlu=Episcopal Complex of the Euphrasian Basilica in the Historic Centre of Pore&#x10d;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-25}}</ref> |- ![[Trogir|Belt Storika ta' Trogir]] |[[Stampa:View_over_Trogir_-_Croatia.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:View_over_Trogir_-_Croatia.jpg|150x150px]] |[[Trogir]], il-[[Kroazja]] 43°30′45″N 16°15′6″E |kulturali: (ii), (iv) |6.40 (15.8) |1997 |Il-kultura rikka ta' Trogir inħolqot taħt l-influwenza tal-[[Greċja|Griegi]], tar-Rumani u tal-Venezjani tal-qedem. Fiha l-iżjed kumpless [[Rumanesk]]-Gotiku ppreservat tajjeb mhux biss fl-Adrijatiku, iżda fl-[[Ewropa Ċentrali]] kollha. Il-qalba Medjevali ta' Trogir, imdawra bil-ħitan, tinkludi kastell u torri ppreservati u sensiela ta' abitazzjonijiet u palazzi mill-perjodi Rumaneski, Gotiċi u Barokki.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/810/|titlu=Historic City of Trogir|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-25}}</ref> |- ![[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' San Ġakbu ta' Šibenik]] |[[Stampa:St._Jacobuskathedraal_;_Sibenik.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St._Jacobuskathedraal_;_Sibenik.jpg|150x150px]] |Šibenik, il-[[Kroazja]] 43°44′11″N 15°53′25″E |kulturali: (i), (ii), (iv) |0.10 (0.25) |2000 |Il-katidral huwa bażilika bi tlieta navati, bi tliet apsidi u b'koppla għolja 32 metru minn ġewwa. Huwa ukoll wieħed mill-iżjed [[Monument|monumenti]] arkitettoniċi Rinaxximentali importanti fil-Lvant tal-Adrijatiku.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/963/|titlu=The Cathedral of St James in &Scaron;ibenik|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-25}}</ref> |- ![[Pjanura ta’ Stari Grad|Pjanura ta' Stari Grad]] |[[Stampa:Kupinovik_(9865).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kupinovik_(9865).jpg|150x150px]] |Hvar, il-[[Kroazja]] 43°10′54″N 16°38′19″E |kulturali: (ii), (iii), (v) |1,377 (3,400) |2008 |Il-Pjanura ta' Stari Grad hija pajsaġġ agrikolu li ġie stabbilit mill-kolonjalisti Griegi tal-qedem fis-seklu 4 [[Ante Christum natum|Q.K]]. li għadu jintuża sa llum. Il-pjanura ġeneralment għadha fil-forma oriġinali tagħha. Il-konfigurazzjoni tal-qedem ġiet ippreservata permezz tal-manutenzjoni bir-reqqa tal-ħitan tas-sejjieħ matul 24 seklu.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1240/|titlu=Stari Grad Plain|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-25}}</ref> |- ![[Monasteru tal-Ġlormini]] u t-[[Torri ta' Belém]] f'[[Liżbona]] |[[Stampa:Torre_Belém_April_2009-4a.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Torre_Bel%C3%A9m_April_2009-4a.jpg|alt=White tower near the sea|150x150px]] |[[Liżbona]], il-[[Portugall]] 38°41′31″N 9°12′57″W |kulturali: (iii), (vi) |2.66 (6.6) |1983 |Kemm il-Monasteru kif ukoll it-Torri, li jinsabu fid-distrett ta' Belém f'[[Liżbona]] tul ix-xmara Tagus, huma marbutin simbolikament mal-Era tal-Iskoperti meta l-Portugall esplora d-[[Id-Dinja|dinja]]. Il-Monasteru ġie stabbilit għall-memorja tal-Prinċep Enriku n-Navigatur u għall-patrijiet biex ikunu jistgħu jitolbu għar-re u għall-baħħara. It-Torri (fl-istampa) inbena biex jitfakkar il-vjaġġ ta' [[Vasco da Gama]] u biex il-port jiġi protett. Iż-żewġ binjiet inbnew fil-bidu tas-seklu 16 bl-istil Manwelin. Modifika minuri taż-żona ta' lqugħ tas-sit saret fl-2008.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/263/|titlu=Monastery of the Hieronymites and Tower of Bel&eacute;m in Lisbon|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Monasteru ta' Batalha]] |[[Stampa:BatalhaFacade1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BatalhaFacade1.jpg|alt=Gothic church|150x150px]] |Batalha, il-[[Portugall]] 39°39′28″N 8°49′37″W |kulturali: (i), (ii) |0.98 (2.4) |1983 |Il-Monasteru Dumnikan ta' Batalha nbena fil-bidu tas-seklu 15 biex titfakkar ir-rebħa Portugiża fuq il-Kastiljani fil-Battalja ta' Aljubarrota fl-1385. Il-monasteru huwa kapulavur tal-arkitettura [[Gotiku|Gotika]], b'żidiet li saru wara bl-istil Manwelin. Għal iktar minn żewġ sekli, intuża bħala studjo tax-xogħol importanti għall-monarkija Portugiża, bħala sit fejn ġew stabbilit l-karatteristiċi tal-arti nazzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/264/|titlu=Monastery of Batalha|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] |[[Stampa:Castelo_dos_Templários_-_Tomar_(10638091393).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Castelo_dos_Templ%C3%A1rios_-_Tomar_(10638091393).jpg|alt=Christian religious building with a bell|150x150px]] |Tomar, il-[[Portugall]] 39°36′17″N 8°25′3″W |kulturali: (i), (vi) |— |1983 |Il-kunvent ġie stabbilit fis-seklu 12 bħala fortizza tat-Templari. Meta l-ordni ġiet xolta fis-seklu 14, il-fergħa Portugiża nbidlet fil-Kavallieri tal-Ordni ta' Kristu li iktar 'il quddiem appoġġaw l-iskoperti marittimi tal-Portugall tas-seklu 15. Il-kunvent inbena tul diversi sekli u fih elementi tal-arkitettura [[Rumanesk|Rumaneska]], Gotika, Manwelina, [[Rinaxximent|Rinaxximentali]], Barokka u [[Manjeriżmu|Manjerista]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/265/|titlu=Convent of Christ in Tomar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Évora|Ċentru Storiku ta' Évora]] |[[Stampa:Templo_romano_de_Évora_(1).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Templo_romano_de_%C3%89vora_(1).jpg|alt=Ruins of a classical columned temple|150x150px]] |[[Évora]], il-[[Portugall]] 38°24′23″N 7°54′28″W |kulturali: (ii), (iv) |— |1986 |Il-belt ta' Évora hija l-ifjen eżempju ta' belt tal-epoka tad-deheb tal-Portugall (peress li Liżbona nqerdet kważi għalkollox fit-terremot tal-1755). Il-belt fiha monumenti minn perjodi differenti, inkluż it-Tempju [[Imperu Ruman|Ruman]] (fl-istampa), fortifikazzjonijiet tal-[[Għarab]] Iberiċi, u knejjes u palazzi li nbnew wara s-seklu 15 meta Évora saret ir-residenza tal-monarki Portugiżi. Karatteristika tipika tal-belt huma d-djar miżbugħin bl-[[abjad]] mis-seklu 16 sas-seklu 18. Huma mżejna b'madum impitter (''azulejos'') u b'gallariji bil-[[ħadid]] ferrobattut. Il-monumenti ta' Évora ispiraw l-arkitettura kolonjali Portugiża fil-[[Brażil]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/361/|titlu=Historic Centre of &Eacute;vora|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Monasteru ta' Alcobaça]] |[[Stampa:Mosteiro_de_Alcobaça_(Portugal)_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mosteiro_de_Alcoba%C3%A7a_(Portugal)_2.jpg|alt=Church facade integrated into a complex of white buildings with red roofs|150x150px]] |[[:en:Alcobaça,_Portugal|Alcobaça]] |kulturali: (i), (iv) |— |1989 |Il-monasteru taċ-Ċisterċensi ġie stabbilit fis-seklu 12 u sar ċentru reġjonali [[Kultura|kulturali]], [[Reliġjon|reliġjuż]] u [[Politika|politiku]]. Il-knisja u l-binjiet monastiċi nbnew fis-seklu 13 bi stil Gotiku, filwaqt li l-faċċata ġiet rinnovata fis-seklu 18 bi stil Barokk. Il-kċina wkoll tmur lura għas-seklu 18. Il-knisja fiha l-oqbra ħdejn xulxin tar-Re [[Pedro I]] u ta' [[Inês de Castro]], mill-1360, li huma eżempji fini ta' [[Skultura|skulturi]] funebri Gotiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/505/|titlu=Monastery of Alcoba&ccedil;a|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Sintra|Pajsaġġ Kulturali ta' Sintra]] |[[Stampa:Palácio Nacional de Sintra from above 74.jpg|alt=Aerial view of a castle with a white façade and orange roofs|150x150px]] |[[Sintra]], il-[[Portugall]] 38°47′0″N 9°25′0″W |kulturali: (ii), (iv), (v) |946 (2,340) |1995 |Il-pajsaġġ kulturali jinsab fil-Muntanji ta' Sintra. Fis-seklu 19, l-inħawi saru ċentru tal-arkitettura [[Romantiċiżmu|Romantika]]. Fost l-attrazzjonijiet prominenti hemm il-Palazz ta' Pena, li huwa fdalijiet ta' monasteru li ġew ikkonvertiti f'kastell b'taħlita eklettika ta' stili, il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra (fl-istampa), Quinta da Regaleira, il-Palazz ta' Monserrate, u l-Kastell tal-Għarab Iberiċi. Il-parks biswit il-palazzi jospitaw diversi speċijiet ta' pjanti eżotiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/723/|titlu=Cultural Landscape of Sintra|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Porto|Ċentru Storiku ta' Oporto, il-Pont ta' Luiz I u l-Monasteru ta' Serra do Pilar]] |[[Stampa:Cais_da_Ribeira,_Oporto,_Portugal,_2012-05-09,_DD_16.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cais_da_Ribeira,_Oporto,_Portugal,_2012-05-09,_DD_16.JPG|alt=Metal bridge across a river and city centre built on a hillside|150x150px]] |Porto, il-[[Portugall]] 41°8′30″N 8°37′0″W |kulturali: (iv) |— |1996 |Il-belt ta' Oporto jew Porto, tinsab fil-bokka tax-xmara Douro. Oriġinarjament kienet insedjament kummerċjali tal-[[Feniċi]], u ilha abitata kontinwament minn żmien ir-Rumani. Il-monumenti fil-belt imorru lura għal perjodi differenti: il-[[Katidral]] inbena bir-Rumanesk, il-Knisja ta' Santa Klara bil-Manwelin, u l-Palazz tal-Borża bl-istil Neoklassiku.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/755/|titlu=Historic Centre of Oporto, Luiz I Bridge and Monastery of Serra do Pilar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Siti tal-Arti Preistorika Mnaqqxa fil-Blat fil-Wied ta' Côa]] u [[Siega Verde]]* |[[Stampa:Rock_Art_Foz_Coa_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rock_Art_Foz_Coa_01.jpg|alt=Rock carvings of animals including a horse|150x150px]] |il-[[Portugall]] u [[Spanja]] 40°41′51″N 6°39′40″W |kulturali: (i), (iii) |— |1998 |Dan is-sit transnazzjonali huwa magħmul minn żewġ siti b'tinqix fil-blat fil-beraħ. Is-sit Portugiż, elenkat fl-1998, jinsab fil-Wied ta' Côa. Siega Verde fi Spanja ġiet miżjuda bħala estensjoni fl-2010. It-tinqix, li jirrappreżenta speċjalment l-[[Annimal|annimali]] (iżjed minn 5,000 figura), saru matul diversi millenji, mill-Paleolitiku Superjuri sal-Magdalenjan/Epipaleolitiku (22,000 sa 8,000 [[Ante Christum natum|Q.K]].).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/866/|titlu=Prehistoric Rock Art Sites in the C&ocirc;a Valley and Siega Verde|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Guimarães|Ċentru Storiku ta' Guimarães]] |[[Stampa:D._Afonso_Torre.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:D._Afonso_Torre.jpg|alt=A monument in front of a castle|150x150px]] |[[Guimarães]], il-[[Portugall]] 41°26′27″N 8°17′41″W |kulturali: (ii), (iii), (iv) |16 (40) |2001 |Bħala r-residenza tad-duki li ddikjaraw l-indipendenza fis-seklu 12, Guimarães huwa raħal importanti fl-istorja tal-Portugall. Kien l-ewwel [[belt kapitali]] tal-pajjiż. L-iżvilupp tar-raħal [[Medjuevu|Medjevali]] seħħ madwar il-kastell u l-kumpless monastiku. Bejn l-aħħar tas-seklu 15 u s-[[seklu 17]], inbnew djar tan-nobbli u binjiet ċiviċi fiċ-ċentru storiku li ġie ppreservat sew. It-tekniki speċjalizzati tal-kostruzzjoni żviluppati f'Guimarães fil-Medju Evu ġew trażmessi lill-kolonji Portugiżi fl-Afrika u fl-Amerki.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1031/|titlu=Historic Centre of Guimar&atilde;es|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Alto Douro|Reġjun tal-Inbid ta' Alto Douro]] |[[Stampa:Vila_Nova_de_Foz_Coa_rio_Douro_(14282784962).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vila_Nova_de_Foz_Coa_rio_Douro_(14282784962).jpg|alt=A river with terraced vineyards|150x150px]] |Provinċja ta' Trás-os-Montes u Alto Douro, il-[[Portugall]] 41°6′6″N 7°47′56″W |kulturali: (ii), (iv), (v) |24,600 (61,000) |2001 |Il-wied tax-xmara Douro u t-tributarji prinċipali tagħha huwa pajsaġġ kulturali fejn l-inbid ilu jiġi prodott għal madwar żewġ millenji. Il-pajsaġġ issawwar mill-attivitajiet tal-bniedem, b'vinji mtarrġin, ''quintas'' (azjendi li jipproduċu l-inbid), toroq, u [[Kappella|kappelli]]. Minn nofs is-seklu 18, l-iżjed prodott magħruf tar-reġjun huwa l-inbid ta' Porto.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1046/|titlu=Alto Douro Wine Region|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Elvas|Raħal tal-Fruntiera tal-Gwarniġjon ta' Elvas u l-Fortifikazzjonijiet Tiegħu]] |[[Stampa:Elvas_e_muralhas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Elvas_e_muralhas.jpg|alt=Ramparts of Elvas|150x150px]] |[[Elvas]], il-[[Portugall]] 38°52′50″N 7°9′48″W |kulturali: (iv) |179 (440) |2012 |Il-belt ta' Elvas tinsab qrib il-fruntiera ma' Spanja. Il-Portugall reġa' kiseb l-indipendenza minn Spanja fl-1640 u madwar il-belt inbniet sistema kumplessa ta' fortifikazzjonijiet bil-bastjuni u bil-ħniedaq mingħajr ilma (fortijiet b'għamla ta' [[stilla]]). Ġiet iddisinjata mill-patri [[Ġiżwiti|Ġiżwita]] [[Pajjiżi l-Baxxi|Olandiż]] Cosmander skont l-aħħar xejriet difensivi Olandiżi. Is-sit jinkludi wkoll il-Forti ta' Nossa Senhora da Graça tas-seklu 18 u l-Akkwedott ta' Amoreira tas-seklu 16. Fl-2013 saret modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1367/|titlu=Garrison Border Town of Elvas and its Fortifications|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Università ta' Coimbra|Università ta' Coimbra – Alta u Sofia]] |[[Stampa:Royal_Palace,_Universidade_de_Coimbra_(10249002256).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Royal_Palace,_Universidade_de_Coimbra_(10249002256).jpg|alt=Palace courtyard, university buildings|150x150px]] |Coimbra, il-[[Portugall]] 40°12′28″N 8°25′32.79″W |kulturali: (ii), (iv), (vi) |36 (89) |2013 |L-Università ta' Coimbra ġiet stabbilita lejn l-aħħar tas-seklu 13 fuq l-għolja faċċata tar-raħal (Alta). Fl-1537, ġiet ittrasferita lejn il-Palazz Irjali ta' Alcáçova u iktar 'il quddiem żviluppat sensiela ta' kulleġġi. Intużat bħala mudell għall-universitajiet fil-kolonji Portugiżi. L-istorja tal-belt ta' Coimbra hija minsuġa mill-qrib ma' dik tal-università. Uħud mill-binjiet ewlenin jinkludu l-Katidral l-Antik tas-seklu 12, il-Librerija Ġwannina Barokka, il-Kappella ta' [[Arkanġlu Mikiel|San Mikiel]], u l-kulleġġi tul Triq Sofia fil-belt. Fl-2019 saret modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1387/|titlu=University of Coimbra &ndash; Alta and Sofia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Palazz ta' Mafra|Binja Rjali ta' Mafra – Palazz, Bażilika, Kunvent, Ġnien ta' Cerco u l-Park tal-Kaċċa (Tapada)]] |[[Stampa:Mafra_May_2013-2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mafra_May_2013-2.jpg|alt=A massive building with yellow facade and two bell towers in the middle|150x150px]] |Mafra, il-[[Portugall]] 38°56′12″N 9°19′35″W |kulturali: (iv) |1,213.17 (2,997.8) |2019 |Il-kumpless tal-palazz ta' Mafra ġie kkummissjonat fil-bidu tas-seklu 18 mir-Re João V. Il-kumpless jinkludi bażilika, il-palazzi tar-re u tar-reġina, monasteru, u librerija. Inbena bl-istil Barokk [[Italja|Taljan]], ispirat b'mod partikolari mill-arkitettura ta' [[Ruma]]. Is-sit jinkludi wkoll il-Ġnien ta' Cerco, biswit il-palazz, u l-artijiet irjali tal-kaċċa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1573/|titlu=Royal Building of Mafra &ndash; Palace, Basilica, Convent, Cerco Garden and Hunting Park &#x28;Tapada&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte|Santwarju ta' Bom Jesus do Monte fi Braga]] |[[Stampa:Baroque_stairway_of_Bom_Jesus_do_Monte_-_panoramio_-_Scott_Crowe_(1).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baroque_stairway_of_Bom_Jesus_do_Monte_-_panoramio_-_Scott_Crowe_(1).jpg|alt=Elaborate staircase leading to a church on a hill|150x150px]] |Braga, il-[[Portugall]] 41°26′27″N 8°17′41″W |kulturali: (iv) |16 (40) |2019 |Is-santwarju jinsab fuq ix-xaqlibiet tal-Għolja ta' Espinho fuq Braga, u huwa eżempju ta' sit sagru tal-pellegrinaġġi fuq għolja. Il-binjiet prinċipali nbnew bl-istil Barokk, u l-iżjed kostruzzjoni emblematika hi t-Taraġ tal-Ħames Sensi (fl-istampa).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1590/|titlu=Sanctuary of Bom Jesus do Monte in Braga|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Għar ta' Altamira]] u l-[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] |[[Stampa:9_Bisonte_Magdaleniense_polícromo.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:9_Bisonte_Magdaleniense_pol%C3%ADcromo.jpg|150x150px|example of cave art]] |Santillana del Mar, [[Spanja]] 43°22′57″N 4°6′58″W |kulturali: (i), (iii) |2,235 (5,520) |1985 |L-Għar ta' Altamira fih eżempji ta' pitturi fl-għerien mill-Paleolitiku Superjuri, li jmorru lura bejn il-35,000 sal-11,000 Q.K. Oriġinarjament is-sit kien jinkludi 17-il għar impitter. L-għerien huma ppreservati tajjeb minħabba l-iżolament kbir tagħhom mill-klima esterna.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/310/|titlu=Cave of Altamira and Paleolithic Cave Art of Northern Spain|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[Segovia]] u l-[[Akkwedott ta' Segovia|Akkwedott]] |[[Stampa:Segovia_-_Alcázar_de_Segovia_22_2017-10-24.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Segovia_-_Alc%C3%A1zar_de_Segovia_22_2017-10-24.jpg|150x150px|View of Segovia]] |[[Segovia]], [[Spanja]] 40°56′54.5″N 4°7′9″W |kulturali: (i), (iii), (iv) |— |1985 |L-akkwedott Ruman inbena fis-seklu 1 [[WK|W.K]]., il-palazz [[Medjuevu|Medjevali]] tal-Alcázar fis-seklu 11 u l-Katidral fis-seklu 16.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/311/|titlu=Old Town of Segovia and its Aqueduct|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] |[[Stampa:20060630-Oviedo_Santa_Maria_del_Naranco.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20060630-Oviedo_Santa_Maria_del_Naranco.jpg|150x150px|Santa Maria del Naranco]] |Oviedo, [[Spanja]] 43°21′45″N 5°50′35″W |kulturali: (i), (ii), (iv) |— |1985 |Ir-Renju tal-Asturjas baqa' l-uniku reġjun [[Kristjaneżmu|Kristjan]] fi Spanja fis-seklu 9. Żviluppa l-istil tiegħu stess ta' arti u ta' arkitettura Pre-[[Rumanesk|Rumaneska]] li joħroġ fid-dieher f'diversi knejjes u [[Monument|monumenti]] oħra. Is-sit oriġinali bit-titlu "Knejjes tar-Renju tal-Asturjas" ġie estiż sabiex jiġu inklużi monumenti oħra bħal La Foncalada.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/312/|titlu=Monuments of Oviedo and the Kingdom of the Asturias|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Córdoba, Spanja|Ċentru Storiku ta' Córdoba]] |[[Stampa:Mihrab_de_la_mezquita_de_Córdoba_(17060237467).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mihrab_de_la_mezquita_de_C%C3%B3rdoba_(17060237467).jpg|150x150px|Mosque of Cordoba]] |[[Córdoba, Spanja|Córdoba]], [[Spanja]] 37°52′45″N 4°46′47″W |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |— |1984 |Is-sit oriġinali kien il-Moskea l-Kbira ta' Córdoba, li hija [[Knisja Kattolika]] tas-seklu 7 li ġiet ikkonvertita f'moskea fis-seklu 8; u reġgħet ġiet irrestawrata għal Katidral Kattoliku Ruman fis-seklu 13 minn [[Ferdinandu III]]. Matul l-aqwa perjodu tar-renju tal-[[Għarab]] Iberiċi fir-reġjun, Córdoba kellha iktar minn 300 moskea u arkitettura simili għal dik ta' [[Kostantinopli]], [[Damasku]] u [[Bagdad]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/313/|titlu=Historic Centre of Cordoba|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Alhambra]], [[Generalife]] u [[Albayzín]] |[[Stampa:Alhambra-Granada-2003.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alhambra-Granada-2003.jpg|150x150px|Alhambra]] |Granada, [[Spanja]] 37°10′36″N 3°35′40″W |kulturali: (i), (iii), (iv) |— |1984 |It-tliet siti huma fdalijiet tal-influwenza Għarbija Iberika fin-Nofsinhar ta' Spanja. Il-fortizza tal-Alhambra u l-palazz ta' Generalife nbnew mill-mexxejja tal-Emirat ta' Granada. Id-distrett ta' Albayzín fih eżempji ta' arkitettura vernakolari Għarbija Iberika u ġie miżjud mas-sit fl-1994.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/314/|titlu=Alhambra, Generalife and Albayz&iacute;n, Granada|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Katidral ta' Burgos]] |[[Stampa:Fachada_de_la_Catedral_de_Burgos.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fachada_de_la_Catedral_de_Burgos.jpg|200x200px|Burgos Cathedral]] |Burgos, [[Spanja]] 42°20′25″N 3°42′14.5″W |kulturali: (ii), (iv), (vi) |— |1984 |Il-katidral bi stil [[Gotiku]] nbena bejn is-sekli 13 u 16 u huwa s-sit fejn indifen l-eroj nazzjonali Spanjol, [[El Cid]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/316/|titlu=Burgos Cathedral|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- !Monasteru u Sit ta' [[El Escorial]] |[[Stampa:Vista_aerea_del_Monasterio_de_El_Escorial.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vista_aerea_del_Monasterio_de_El_Escorial.jpg|150x150px|El Escorial]] |San Lorenzo de El Escorial, [[Spanja]] 40°34′54″N 4°7′35″W |kulturali: (i), (ii), (vi) |— |1984 |El Escorial huwa wieħed mid-diversi siti rjali Spanjoli minħabba l-[[Storja|istorja]] tiegħu bħala residenza tal-familja rjali. Il-palazz ġie ddisinjat mir-Re [[Filippu II]] u l-[[arkitett]] [[Juan Bautista de Toledo]] bħala monument għar-rwol ċentrali ta' Spanja fid-dinja Kristjana.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/318/|titlu=Monastery and Site of the Escurial, Madrid|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Lista ta' binjiet ta' Gaudí|Xogħlijiet ta' Antoni Gaudí]] |[[Stampa:Casa_Milà_-_Barcelona,_Spain_-_Jan_2007.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Casa_Mil%C3%A0_-_Barcelona,_Spain_-_Jan_2007.jpg|150x150px|Casa Milà]] |[[Barċellona]], [[Spanja]] 41°24′48″N 2°9′11″E |kulturali: (i), (ii), (iv) |— |1984 |L-arkitettura ta' [[Antoni Gaudí]] hija parti mill-istil [[Moderniżmu|Modernist]], iżda d-disinni tiegħu jiġu deskritti bħala tassew uniċi. Oriġinarjament is-sit kien jinkludi Park Güell, Palau Güell u Casa Milà; l-estensjoni tal-2005 żiedet Casa Vicens, il-kripta u l-faċċata tan-nattività tas-[[Sagrada Família]], Casa Batlló, u l-kripta f'Colònia Güell.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/320/|titlu=Works of Antoni Gaud&iacute;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Santiago de Compostela]] (iċ-Ċentru Storiku) |[[Stampa:Santiago_cathedral_2021.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Santiago_cathedral_2021.jpg|150x150px|Cathedral of Santiago de Compostela]] |[[Santiago de Compostela]], [[Spanja]] |kulturali: (i), (ii), (vi) |— |1985 |Il-Katidral ta' Santiago de Compostela huwa magħruf bħala l-post fejn indifen l-appostlu [[Ġakbu l-Kbir|Ġakbu]], u huwa d-destinazzjoni finali tal-[[Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu]] fit-Tramuntana ta' Spanja. Ir-raħal kien inqered mill-Musulmani fis-seklu 10 u ġie rikostruwit fis-seklu ta' wara.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/347/|titlu=Santiago de Compostela &#x28;Old Town&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- !Raħal Antik ta' [[Ávila]] u l-Knejjes ''Extra-Muros'' |[[Stampa:Avila_-_Murallas,_Paseo_de_la_Ronda_Vieja_06.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Avila_-_Murallas,_Paseo_de_la_Ronda_Vieja_06.JPG|150x150px|City wall of Ávila]] |[[Ávila]], [[Spanja]] 40°39′23″N 4°42′0″W |kulturali: (iii), (iv) |— |1985 |Il-ħajt difensiv madwar ir-raħal oriġinali nbena fis-seklu 11. Fih 82 torri semiċirkolari u 9 daħliet, u huwa wieħed mill-iżjed eżempji kompluti ta' swar tal-irħula fi Spanja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/348/|titlu=Old Town of &Aacute;vila with its Extra-Muros Churches|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] |[[Stampa:Iglesia_de_San_Pedro,_Teruel,_España,_2014-01-10,_DD_10.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Iglesia_de_San_Pedro,_Teruel,_Espa%C3%B1a,_2014-01-10,_DD_10.JPG|150x150px|Sait Peter's Church in Teruel]] |Provinċji ta' [[Teruel]] u ta' [[Zaragoza]], [[Spanja]] 40°20′38″N 1°6′26″W |kulturali: (ii), (iv), (vi) |— |1986 |Is-sit oriġinali kien jinkludi erba' knejjes f'Teruel bl-istil Mudéjar, li huwa taħlita ta' stil Iżlamiku tradizzjonali u Ewropew kontemporanju. Fl-2001 is-sit ġie estiż sabiex jiġu inklużi sitt monumenti oħra.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/378/|titlu=Mudejar Architecture of Aragon|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Toledo|Belt Storika ta' Toledo]] |[[Stampa:Toledo_Skyline_Panorama,_Spain_-_Dec_2006.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Toledo_Skyline_Panorama,_Spain_-_Dec_2006.jpg|150x150px|Toledo]] |[[Toledo]], [[Spanja]] 39°52′1″N 4°1′46″W |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |— |1986 |Toledo ġiet stabbilita mir-[[Imperu Ruman|Rumani]], intużat bħala l-[[belt kapitali]] tar-Renju tal-Viżigoti, kienet importanti fi Spanja Musulmana u matul ir-''Reconquista'', u għal żmien qasir kienet il-belt kapitali ta' Spanja. Il-belt tħaddan l-influwenzi Kristjani, [[Iżlam|Musulmani]] u [[Ġudaiżmu|Lhud]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/379/|titlu=Historic City of Toledo|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Paseo del Prado]] u [[Buen Retiro]], pajsaġġ tal-arti u tax-xjenza |{{sort|1560|[[File:Madrid-1758045.jpg|150px|Prado Museum]]}} |[[Madrid]], [[Spanja]] |kulturali: (ii), (iv), (vi) |— |2021 |Il-Paseo del Prado hija waħda mit-toroq u mill-boulevards prinċipali f'Madrid, il-belt kapitali ta' Spanja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1618/|titlu=Paseo del Prado and Buen Retiro, a landscape of Arts and Sciences|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Salamanca|Ċentru Storiku ta' Salamanca]] |[[Stampa:Catedralnuevaslc.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Catedralnuevaslc.jpg|150x150px|Cathedral of Salamanca]] |[[Salamanca]], [[Spanja]] 40°57′55″N 5°39′52″W |kulturali: (i), (ii), (iv) |— |1988 |Salamanca hija importanti bħala belt universitarja, peress li l-Università ta' Salamanca, stabbilita fl-1218, hija l-eqdem fi Spanja u fost l-eqdem fl-Ewropa. Il-belt l-ewwel inħakmet mill-[[Kartaġni|Kartaġiniżi]] fis-seklu 3, u iktar 'il quddiem ġiet immexxija mir-Rumani u mill-Għarab Iberiċi. Iċ-ċentru tal-belt jirrappreżenta l-arkitettura Rumaneska, Gotika, [[Rinaxximent|Rinaxximentali]] u Għarbija Iberika.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/381/|titlu=Old City of Salamanca|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Sivilja|Katidral, Alcázar u Arkivju tal-Indji f'Sivilja]] |[[Stampa:Seville_Cathedral_-_2013.07_-_panoramio.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seville_Cathedral_-_2013.07_-_panoramio.jpg|150x150px|Cathedral and Alcazar of Seville]] |[[Sivilja]], [[Spanja]]37°23′2″N 5°59′30″W |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |12 (30) |1987 |L-Alcázar inbena matul id-dinastija tal-Almoħadin li mexxiet in-Nofsinhar ta' Spanja sar-''Reconquista''. Il-katidral imur lura għas-seklu 15 u fih l-oqbra ta' Ferdinandu III u ta' [[Kristofru Kolombu]]. L-arkivju fih dokumenti marbuta mal-kolonizzazzjoni tal-Amerki.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/383/|titlu=Cathedral, Alc&aacute;zar and Archivo de Indias in Seville|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Cáceres (Spanja)|Ċentru Storiku ta' Cáceres]] |[[Stampa:Caceres-Gulliveria.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caceres-Gulliveria.jpg|150x150px|Cáceres]] |[[Cáceres (Spanja)|Cáceres]], [[Spanja]] 39°28′28″N 6°22′12″W |kulturali: (iii), (iv) |— |1986 |Iċ-ċentru storiku jħaddan influwenzi Rumani, Iżlamiċi, Gotiċi tat-Tramuntana u Rinaxximentali Taljani, u jinkludi iktar minn 30 torri Iżlamiku.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/384/|titlu=Old Town of C&aacute;ceres|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Ibiza]], [[Bijodiversità]] u [[Kultura]] |[[Stampa:ForbysIbizaTown_02.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ForbysIbizaTown_02.jpg|150x150px|Ibiza]] |[[Ibiza]], Gżejjer Baleariċi, [[Spanja]] 38°54′40″N 1°26′7″E |imħallat: (ii), (iii), (iv), (ix), (x) |8,564 (21,160) |1999 |Il-kosta ta' Ibiza fiha l-''posidonia oceanica'', speċi ta' ħaxix tal-baħar li tinsab fil-[[Mediterran]] biss li ssostni d-diversità tal-ekosistema kostali u marina. Il-gżira fiha wkoll bosta fdalijiet tal-[[Feniċi]], u l-partijiet antiki tal-belt iffortifikati bis-swar imorru lura għas-seklu 16.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/417/|titlu=Ibiza, Biodiversity and Culture|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Monasteru ta' Poblet]] |[[Stampa:Spain_PobletMonastry_FrontView.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Spain_PobletMonastry_FrontView.jpg|150x150px|Poblet Monastery]] |Vimbodí, Katalonja, [[Spanja]] 41°22′51″N 1°4′57″E |kulturali: (i),(iv) |— |1991 |Il-monasteru ġie stabbilit miċ-Ċisterċensi fl-1151 u huwa wieħed mill-ikbar fi Spanja. Huwa sit funebri u huwa assoċjat mal-Kuruna ta' Aragona.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/518/|titlu=Poblet Monastery|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- !Kumpless Monumentali Rinaxximentali ta' [[Úbeda]] u [[Baeza]] |[[Stampa:Catedral_de_baeza.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Catedral_de_baeza.jpg|150x150px|Cathedral of Baeza]] |[[Úbeda]] u [[Baeza]]Provinċja ta' Jaén, [[Spanja]] 38°0′41″N 3°22′16″W |kulturali: (ii),(iv) |9.00 (22.2) |2003 |Ir-rinnovazzjonijiet fiż-żewġ irħula saru fis-seklu 16 bl-istil Rinaxximentali emerġenti u huma fost l-ewwel eżempji ta' dan l-istil fi Spanja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/522/|titlu=Renaissance Monumental Ensembles of &Uacute;beda and Baeza|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- !Kumpless [[Arkeoloġija|Arkeoloġiku]] ta' [[Mérida (Spanja)|Mérida]] |[[Stampa:Merida_Roman_Theatre1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Merida_Roman_Theatre1.jpg|150x150px|Roman Theatre of Mérida]] |[[Mérida (Spanja)|Mérida]], [[Spanja]] 38°54′58″N 6°20′16″W |kulturali: (iii),(iv) |— |1993 |Mérida ġiet stabbilita fil-25 Q.K. mir-Rumani bħala ''Emerita Augusta'' u kienet il-belt kapitali tal-provinċja ta' ''Lusitania''. Fost il-fdalijiet minn żmien ir-Rumani hemm pont, akkwedott, anfiteatru, teatru, ċirkwit, u forum.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/664/|titlu=Archaeological Ensemble of M&eacute;rida|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] |[[Stampa:Royal_Monastery_of_Santa_Maria_de_Guadalupe.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Royal_Monastery_of_Santa_Maria_de_Guadalupe.jpg|150x150px|Santa María de Guadalupe]] |Guadalupe, [[Spanja]] 39°27′10″N 5°19′39″W |kulturali: (iv),(vi) |— |1993 |Il-monasteru huwa ddedikat lill-Madonna ta' Guadalupe u fih santwarju ta' Santa Marija li nstab fis-seklu 13 wara li kien intradam mill-invażuri Musulmani fis-714. Il-Madonna ta' Guadalupe u l-monasteru kienu simboli importanti matul ir-''Reconquista'', speċjalment fl-1492, l-istess sena tal-iskoperta tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka]] minn Kristofru Kolombu. Il-Madonna ta' Guadalupe saret simbolu importanti matul l-evanġelizzazzjoni tal-Amerki.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/665/|titlu=Royal Monastery of Santa Mar&iacute;a de Guadalupe|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu|Rotot ta' Santiago de Compostela: Camino Francés u Rotot tat-Tramuntana ta' Spanja]] |[[Stampa:Via_XIX_bridgetop.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Via_XIX_bridgetop.JPG|150x150px|Ancient Roman bridge on the Camino]] |Aragona, Kastilja u León, Galicia, Navarre, u La Rioja, it-Tramuntana ta' [[Spanja]] 42°27′33″N 5°53′0″W |kulturali: (ii), (iv),(vi) |— |1993 |Il-Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu, magħruf ukoll bħala l-Camino de Santiago, huwa pellegrinaġġ mill-fruntiera bejn Franza u Spanja sal-Katidral ta' Santiago de Compostela, fejn huwa maħsub li ġie midfun l-appostlu San Ġakbu.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/669/|titlu=Routes of Santiago de Compostela&#x3a; Camino Franc&eacute;s and Routes of Northern Spain|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Park Nazzjonali ta' Doñana]] |[[Stampa:Wetlands_in_Donana.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wetlands_in_Donana.jpg|150x150px|Doñana National Park]] |Provinċji ta' [[Huelva]] u [[Sivilja]], Spanja 36°56′52″N 6°21′32″W |naturali: (vii),(ix), (x) |54,252 (134,060) |1994 |Il-park jikkonsisti mill-inħawi tad-delta fejn ix-xmara Guadalquivir tilħaq l-[[Oċean Atlantiku]]. Jospita diversità sħiħa ta' bijotopi, fosthom laguni, imraġ, għaram u makkja. Il-park huwa wieħed mill-ikbar ħabitats tar-russetti fil-Mediterran u jkun fih iktar minn 500,000 għasfur tal-ilma matul ix-xitwa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/685/|titlu=Do&ntilde;ana National Park|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Pirinej-Monte Perdido|Pirenej-Monte Perdido]]* |[[Stampa:Punta Treserols y Mallo de Marmorés.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Punta Treserols y Mallo de Marmorés.jpg|alt=Monte Perdido (left) and Cilindro de Marboré (right)|150x150px]] |Hautes-Pyrénées, [[Franza]] u l-Provinċja ta' Huesca, [[Spanja]] <small>{{coord|42|41|8|N|0|0|2|E|region:ES_type:landmark|name=Pyrénées - Mont Perdu}}</small> |imħallat:(iii), (iv), (v), (vii), (viii) |{{convert|30639|ha|abbr=values|sortable=on}} |1997 |Is-sit jinkludi l-katina muntanjuża tal-Pirinej tul il-fruntiera bejn Spanja u Franza. Il-parti Spanjola fiha tnejn mill-ikbar kanjons fl-Ewropa, filwaqt li n-naħa Franċiża fiha tliet ''cirques'' kbar. Dan huwa sit transnazzjonali kondiviż ma' Spanja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/773/|titlu=Pyr&eacute;n&eacute;es - Mont Perdu|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Cuenca (Spanja)|Raħal Iffortifikat Storiku ta' Cuenca]] |[[Stampa:Cuenca-panoramica4.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cuenca-panoramica4.JPG|150x150px|Cuenca]] |[[Cuenca (Spanja)|Cuenca]], [[Spanja]] 40°4′36″N 2°7′54″W |kulturali:(ii), (v) |— |1996 |L-Għarab Iberiċi bnew il-belt iffortifikata fil-bidu tas-seklu 8, u nħakmet mill-Kristjani fis-seklu 12. Il-katidral huwa l-ewwel eżempju Gotiku fi Spanja. Ir-raħal huwa famuż ukoll għall-''casas colgadas'', djar "imdendlin" f'xifer irdum.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/781/|titlu=Historic Walled Town of Cuenca|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Loġġa tal-Ħarir|Loġġa tal-Ħarir ta' Valencia]] |[[Stampa:Lonja_de_Valencia1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lonja_de_Valencia1.jpg|150x150px|La Lonja]] |Valencia, [[Spanja]] 39°28′28″N 0°22′42″W |kulturali:(i), (iv) |— |1996 |Il-Loġġa (bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: ''Lonja;'' bid-[[djalett]] ta' Valencia: ''Llotja'') tal-Ħarir, u l-grupp ta' binjiet Gotiċi juru l-ġid ta' Valencia bħala belt merkantili Mediterranja u Ewropea ta' dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/782/|titlu=La Lonja de la Seda de Valencia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Las Médulas]] |[[Stampa:Panorámica_de_Las_Médulas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Panor%C3%A1mica_de_Las_M%C3%A9dulas.jpg|150x150px|Las Médulas]] |Ponferrada, [[Spanja]] 42°28′10″N 6°46′15″W |kulturali:(i), (ii), (iii), (iv) |— |1997 |Ir-Rumani stabbilew minjiera tad-deheb u operaw is-sit għal żewġ sekli. Huma użaw forma bikrija ta' estrazzjoni idrawlika u ħaffru l-akkwedotti fl-irdumijiet tal-blat sabiex jipprovdu l-ilma għall-operazzjonijiet. Ir-Rumani telqu fil-bidu tas-seklu 3, u ħallew warajhom uċuħ sħaħ ta' rdumijiet u infrastruttura tal-estrazzjoni intatta sal-lum.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/803/|titlu=Las M&eacute;dulas|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Palau de la Música Catalana]] u [[Hospital de Sant Pau]], [[Barċellona]] |[[Stampa:20061225-Barcelona_Hospital_de_la_Santa_Creu_i_Sant_Pau_MQ.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20061225-Barcelona_Hospital_de_la_Santa_Creu_i_Sant_Pau_MQ.jpg|150x150px|Hospital de Sant Pau]] |[[Barċellona]], [[Spanja]] 41°23′16″N 2°10′30″E |kulturali:(i), (ii), (iv) |— |1997 |Iż-żewġ binjiet inbnew fil-bidu tas-seklu 20 u ġew iddisinjati minn [[Lluís Domènech i Montaner]] tal-moviment Modernist tal-Art Nouveau li kien popolari ħafna f'Barċellona f'dak il-perjodu. Iż-żewġ binjiet huma l-iżjed opri famużi ta' Montaner.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/804/|titlu=Palau de la M&uacute;sica Catalana and Hospital de Sant Pau, Barcelona|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] |[[Stampa:Monasterio_de_Yuso.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Monasterio_de_Yuso.jpg|150x150px|San Millán Yuso]] |San Millán de la Cogolla, [[Spanja]] 42°19′33″N 2°51′54″W |kulturali:(ii), (iv), (vi) |19 (47) |1997 |Il-monasteru oriġinali ta' Suso ġie stabbilit f'nofs is-seklu 6, u huwa l-post fejn inkitbu l-''Glosas Emilianenses''. Il-kodiċijiet jitqiesu bħala l-ewwel eżempji bil-miktub tal-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] u tal-[[Lingwa Baska|Bask]], u l-monasteru jitqies bħala l-post tat-twelid tal-lingwa Spanjola mitkellma u miktuba. Il-monasteru iktar ġdid ta' Yuso nbena fis-seklu 16.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/805/|titlu=San Mill&aacute;n Yuso and Suso Monasteries|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] |[[Stampa:Art_rupestre_Chimiachas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Art_rupestre_Chimiachas.jpg|150x150px|Deer painting in cave]] |Andalusija, Aragona, Kastilja-La Mancha, Katalonja, Murcia u Valencia, [[Spanja]] 39°47′24″N 1°2′0″W |kulturali:(iii) |— |1998 |Is-sit jinkludi iktar minn 750 eżempju ta' tpittur fuq il-blat mill-Preistorja Aħħarija, b'figuri li jvarjaw minn għamliet [[Ġeometrija|ġeometriċi]] għal xeni ta' [[Raġel|rġiel]] jikkaċċjaw l-[[Annimal|annimali]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/874/|titlu=Rock Art of the Mediterranean Basin on the Iberian Peninsula|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- !Kumpless Arkeoloġiku ta' [[Tarraco|Tárraco]] |[[Stampa:Tarragona.Pont_del_diable_aqüeducte.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tarragona.Pont_del_diable_aq%C3%BCeducte.jpg|150x150px|Aqueduct of Tárraco]] |Tarragona, [[Spanja]] 41°6′53″N 1°15′34″E |kulturali:(ii), (iii) |100 (250) |2000 |Il-belt Rumana prominenti ta' Tárraco fil-belt moderna ta' Tarragona kienet il-belt kapitali tal-provinċji ta' ''Hispania Citerior'' u iktar 'il quddiem ta' ''Hispania Tarraconensis''. L-anfiteatru nbena fis-seklu 2. Il-biċċa l-kbira tal-fdalijiet huma frammenti biss jew ġew ippreservati taħt binjiet iktar moderni.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/875/|titlu=Archaeological Ensemble of Tarraco|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- !Università u Kwartier Storiku ta' [[Alcalá de Henares]] |[[Stampa:Universidad_de_Alcala.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Universidad_de_Alcala.jpg|150x150px|University of Alcalá]] |[[Alcalá de Henares]], [[Madrid]], [[Spanja]] 40°28′53″N 3°22′5″W |kulturali:(ii), (iv), (vi) |— |1998 |Il-Kardinal Cisneros stabbilixxa l-Università ta' Alcalá fl-1499. Il-belt hija l-ewwel eżempju ta' belt universitarja ppjanata, li serviet bħala mudell għal universitajiet Ewropej oħra u missjonarji Spanjoli fl-Amerki. Il-belt hi l-post tat-twelid ta' [[Miguel de Cervantes]], magħruf għall-kontributi tiegħu għal-lingwa Spanjola u l-letteratura tal-Punent.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/876/|titlu=University and Historic Precinct of Alcal&aacute; de Henares|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Masġar tal-Palm ta' Elche]] |[[Stampa:Elche3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Elche3.jpg|150x150px|Elche]] |Elche, [[Spanja]] 38°16′10″N 0°41′54″W |kulturali: (ii), (v) |— |2000 |Il-masġar tal-palm tat-tamal ġie stabbilit formalment b'sistemi tal-irrigazzjoni taħt l-Għarab Iberiċi fis-seklu 10. Il-masġar tal-palm huwa eżempju rari ta' prattiki agrikoli Għarab fl-Ewropa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/930/|titlu=Palmeral of Elche|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Ħitan Rumani ta' Lugo]] |[[Stampa:Muralla.Lugo.Galicia.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Muralla.Lugo.Galicia.jpg|150x150px|Walls of Lugo]] |Lugo, [[Spanja]] 43°0′40″N 7°33′12″W |kulturali: (iv) |— |2000 |Il-ħitan li nbnew bħala protezzjoni għar-raħal Ruman ta' ''Lucus'' fis-seklu 3 għadhom intatti għalkollox u huma l-aqwa eżempju ta' ħitan simili li għad fadal fil-Punent tal-Ewropa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/987/|titlu=Roman Walls of Lugo|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí|Knejjes Rumaneski Katalani ta' Vall de Boí]] |[[Stampa:Taüll_-_Sant_Climent.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ta%C3%BCll_-_Sant_Climent.jpg|150x150px|Taüll – Sant Climent]] |Vall de Boí, Katalonja, [[Spanja]] 42°30′17″N 0°48′13″E |kulturali: (ii), (iv) |— |2000 |Il-wied żgħir fit-tarf tal-Pirinej fih knejjes bl-istil Rumanesk imżejna b'affreski, bi [[Statwa|statwi]], u b'artali Rumaneski. Il-knejjes huma uniċi bis-saħħa tat-torrijiet tal-kampnari kwadri u twal tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/988/|titlu=Catalan Romanesque Churches of the Vall de Bo&iacute;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] |[[Stampa:Dolina-Pano-3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dolina-Pano-3.jpg|261x261px|Atapuerca]] |Atapuerca, [[Spanja]] 42°22′17″N 3°32′50″W |kulturali: (iii), (v) |— |2000 |L-għerien fil-Muntanji ta' Atapuerca fihom fdalijiet ta' fossili tal-iżjed [[Bniedem|bnedmin]] bikrin skoperti fl-Ewropa li jmorru lura għal kważi miljun sena ilu. Is-''Sima de los Huesos'' jew "il-Foss tal-Għadam" fih l-ikbar kollezzjoni ta' fossili ta' ominidi fid-[[Id-Dinja|dinja]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/989/|titlu=Archaeological Site of Atapuerca|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Palazz Irjali ta' Aranjuez|Pajsaġġ Kulturali ta' Aranjuez]] |[[Stampa:Aranjuez_Templete_Griego.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aranjuez_Templete_Griego.jpg|150x150px|Garden at the Royal Palace of Aranjuez]] |Aranjuez, [[Madrid]], [[Spanja]] 40°2′11″N 3°36′34″W |kulturali: (ii), (iv) |2,048 (5,060) |2001 |Il-pajsaġġ madwar il-Palazz Irjali ta' Aranjuez ġie żviluppat mill-familja rjali Spanjola matul tliet sekli u fih ideat innovattivi tal-ortikultura u tad-disinn. Iż-żona kienet proprjetà esklużiva tal-familja rjali sas-seklu 19 meta ġiet żviluppata l-belt ċivili.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1044/|titlu=Aranjuez Cultural Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Pont ta' Vizcaya]] |[[Stampa:Zubia_jun.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zubia_jun.jpg|150x150px|Vizcaya Bridge]] |Portugalete, Pajjiż Bask, [[Spanja]] 43°19′23″N 3°1′1″W |kulturali: (i), (ii) |0.86 (2.1) |2006 |Il-pont ġie ddisinjat minn [[Alberto Palacio]] minn naħa għall-oħra tax-xmara Nervion mingħajr ma jiġi mfixkel it-trasport marittimu sal-Port ta' [[Bilbao]]. Inbena fl-1893 u huwa l-ewwel pont trasportatur fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1217/|titlu=Vizcaya Bridge|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Torri ta' Erkole]] |[[Stampa:A_coruna_torre_de_hercules_sunset_edit.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_coruna_torre_de_hercules_sunset_edit.jpg|202x202px|Tower of Hercules]] |A Coruña, [[Spanja]] 43°23′9″N 8°24′23″W |kulturali: (iii) |233 (580) |2009 |Ir-Rumani bnew dan il-fanal għoli 55 metru (180 pied) fuq blata ta' 57 metru (187 pied) sabiex jimmarkaw id-daħla tal-port ta' A Coruña. Huwa l-unika fanal Ruman ippreservat u li għadu jiffunzjona.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1312/|titlu=Tower of Hercules|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Serra de Tramuntana|Pajsaġġ Kulturali ta' Serra de Tramuntana]] |[[Stampa:SerraTramuntana2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SerraTramuntana2.jpg|150x150px|Serra de Tramuntana]] |Majorka, Gżejjer Baleariċi, [[Spanja]] 39°43′51″N 2°41′41″E |kulturali: (ii), (iv), (v) |30,745 (75,970) |2011 |Il-pajsaġġ kulturali ta' Serra de Tramuntana mal-kosta tal-Majjistral ta' Majjorka ġie ttrasformat minn millenji ta' agrikoltura, bl-użu ta' tagħmir għall-ġestjoni tal-ilma bħal raba' agrikolu mtarraġ, impjanti tal-ilma interkonnessi, inkluż imtieħen tal-ilma, u ħitan tas-sejjieħ u rziezet. Dan il-pajsaġġ huwa marbut mal-unitajiet agrikoli ta' oriġini fewdali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1371/|titlu=Cultural Landscape of the Serra de Tramuntana|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] |{{sort|999|[[File:Dolmen de Menga 01.jpg|150px|Dolmen of Menga]]}} |Antequera, Andalusija, [[Spanja]] |kulturali: (i), (iii), (iv) |— |2016 |Is-sit jinsab fil-qalba tal-Andalusija fin-Nofsinhar ta' Spanja u huwa magħmul minn tliet monumenti megalitiċi: id-dolmens ta' [[Dolmen ta' Menga|Menga]] u ta' [[Dolmen ta' Viera|Viera]] u t-[[Tholos ta' El Romeral]], kif ukoll żewġ monumenti naturali: [[Peña de los Enamorados|La Peña de los Enamorados]] u l-l-formazzjonijiet muntanjużi ta' [[El Torcal]], li huma attrazzjonijiet ewlenin fit-territorju tas-sit. Mibnija fin-Neolitiku u fi Żmien il-Bronż minn blokok kbar tal-ġebel, dawn il-monumenti jiffurmaw kompartimenti b'soqfa orizzontali mirfuda fuq blokok vertikali jew b'koppli foloz. Dawn it-tliet oqbra, mirduma taħt it-tumbati tal-ħamrija u tat-tajn oriġinali tagħhom, huma wħud mill-iżjed opri arkitettoniċi notevoli tal-preistorja Ewropea u wħud mill-iżjed eżempji importanti tal-Megalitiżmu Ewropew.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1501/|titlu=Antequera Dolmens Site|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Madinat Al-Zahra|Belt-Kaliffat ta' Medina Azahara]] |{{sort|1560|[[File:Salon Rico 1.jpg|150px|Medina Azahara]]}} |[[Córdoba, Spanja|Córdoba]], Andalusija, [[Spanja]] 37°53′10″N 4°52′04″W |kulturali: (iii), (iv) |— |2018 |Il-belt-kaliffat ta' Medina Azahara hija sit arkeoloġiku ta' belt li nbniet f'nofs is-seklu 10 W.K. mid-dinastija Umajjad bħala s-sede tal-Kaliffat ta' Cordoba. Wara diversi snin ta' prosperità, ġiet abbandunata matul il-gwerra ċivili li temmet il-Kaliffat fl-1009-1010.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1560/|titlu=Caliphate City of Medina Azahara|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] |[[Stampa:The_Temple_of_Apollo_Epikourios_at_Bassae,_Arcadia,_Greece_(14250629376).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Temple_of_Apollo_Epikourios_at_Bassae,_Arcadia,_Greece_(14250629376).jpg|alt=Temple columns and some scaffolds|150x150px]] |Peniżola Peloponniża, il-[[Greċja]] 37°26′6″N 21°53′49″E |kulturali: (i), (ii), (iii) |20 (49) |1986 |It-tempju, iddedikat lil Apollo Epikurju, inbena fis-seklu 5 [[Ante Christum natum|Q.K]]. fil-muntanji ta' Arkadja. Jitqies mill-UNESCO bħala wieħed mill-iżjed monumenti ppreservati tajjeb tal-antikità klassika. Huwa l-iżjed monument antik li fih it-tliet ordnijiet klassiċi: Doriku, Joniku, u Korinzju. Wara li ma baqax jintuża, it-tempju ntesa' għal kważi 1,700 sena. Ġie skopert mill-ġdid fis-seklu 18 u attira l-attenzjoni tal-istudjużi u tal-artisti.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/392|titlu=Temple of Apollo Epicurius at Bassae - UNESCO World Heritage Centre|data=2020-11-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201118083421/https://whc.unesco.org/en/list/392|arkivju-data=2020-11-18|url-status=bot: unknown}}</ref> |- ![[Delphi|Sit Arkeoloġiku ta' Delphi]] |[[Stampa:Columns_of_the_Temple_of_Apollo_at_Delphi,_Greece.jpeg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Columns_of_the_Temple_of_Apollo_at_Delphi,_Greece.jpeg|alt=Free standing columns|150x150px]] |il-[[Greċja]] Ċentrali 38°28′53″N 22°29′46″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (vi) |51 (130) |1987 |Delphi, taħt il-Muntanja ta' Parnassus, kienet is-sit ta' Tempju ta' [[Apollo (divinità)|Apollo]], santwarju Pan-Elleniku, f'għajnejn il-Griegi tal-qedem "iż-żokkra tad-[[Id-Dinja|dinja]]" (Omphalos). Pythia, l-oraklu, kien jirresjedi fit-tempju, u kien jilqa' l-pellegrini mill-Greċja kollha. Fis-seklu 6 Q.K., Delphi kienet titqies bħala ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] u simbolu tal-unità tad-dinja tal-Greċja Antika.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/393/|titlu=Archaeological Site of Delphi|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Akropoli ta' Ateni]] |[[Stampa:Acropolis_wide_view.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Acropolis_wide_view.jpg|alt=Look at the Acropolis hill from a distance, Parthenon visible|150x150px]] |Attika, [[Ateni]], il-[[Greċja]] 37°58′15″N 23°43′34″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (vi) |3.04 (7.5) |1987 |L-Akropoli ta' Ateni tinsab fil-quċċata ta' għolja wieqfa fuq il-belt. Oriġinarjament kienet fortifikazzjoni u gradwalment żviluppat f'santwarju reliġjuż, assoċjat mal-qima tad-divinità femminili, [[Atena]]. Fis-seklu 5 Q.K., wara r-rebħa tagħhom kontra l-[[Iran|Persjani]], l-Atenjani taħt [[Perikle]] bnew għadd kbir ta' monumenti, fosthom il-''Parthenon'', l-''Erechtheion'', il-''Propylaia'', u t-Tempju ta' Atena Nike. Il-monumenti fl-Akropoli ġew ispirati b'mod prominenti mill-arkitettura Neoklassika.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/404/|titlu=Acropolis, Athens|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Muntanja ta' Athos]] |[[Stampa:Esphigmenou_monastery_2006.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Esphigmenou_monastery_2006.jpg|alt=Monastery overlooking the sea|150x150px]] |Muntanja ta' Athos, il-[[Greċja]] 40°16′0″N 24°13′0″E |imħallat: (i), (ii), (iv), (v), (vi), (vii) |33,042 (81,650) |1988 |Il-Muntanja ta' Athos tinsab fuq [[peniżola]] dejqa u ilha ggvernata bħala entità awtonoma minn żmien il-[[Biżantini]]. Ilha ċentru spiritwali Ortodoss mis-seklu 10, u tospita madwar 20 monasteru attiv. Il-Muntanja ta' Mount kellha influwenza fit-tul fuq l-iżvilupp tal-arkitettura reliġjuża u l-[[pittura]] monumentali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/454/|titlu=Mount Athos|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Meteora]] |[[Stampa:Greece_meteora_monasteries.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Greece_meteora_monasteries.JPG|alt=Rock formations and a monastery building|150x150px]] |Thessaly, il-[[Greċja]] 39°43′0″N 21°38′0″E |imħallat: (i), (ii), (iv), (v), (vii) |272 (670) |1988 |Meteora hija formazzjoni tal-blat bi qċaċet tal-ġebel ramli, fejn hemm 24 monasteru Ortodoss. Bosta minnhom inbnew fuq il-qċaċet kważi inaċċessibbli matul ir-rinaxximent tal-ideali eremitiċi fis-seklu 15. Il-monasteri huma mżejnin b'affreski tas-seklu 16, li jirrappreżentaw stadju ewlieni fl-iżvilupp tal-pittura post-Biżantina.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/455/|titlu=Meteora|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] |[[Stampa:Ναός_Αγίου_Δημητρίου,_Θεσσαλονίκη_3785.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%CE%9D%CE%B1%CF%8C%CF%82_%CE%91%CE%B3%CE%AF%CE%BF%CF%85_%CE%94%CE%B7%CE%BC%CE%B7%CF%84%CF%81%CE%AF%CE%BF%CF%85,_%CE%98%CE%B5%CF%83%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%BA%CE%B7_3785.jpg|alt=Church of Hagios Demetrios from distance|150x150px]] |Maċedonja Ċentrali, il-[[Greċja]] 40°38′18″N 22°57′54″E |kulturali: (i), (ii), (iv) |5.33 (13.2) |1988 |Thessaloniki kienet waħda mill-ewwel bażijiet għat-tifrix tal-[[Kristjaneżmu]]. Dan is-sit jinkludi diversi knejjes (inkluż il-Knisja ta' Hosios David u ta' Hagios Demetrios (fl-istampa)), li nbnew mis-seklu 4 sas-seklu 15, swar mill-perjodu Biżantin bikri, u r-Rotunda, li ġiet ikkummissjonata fis-seklu 4 mill-Imperatur [[Imperu Ruman|Ruman]] [[Galerju]] u li iktar 'il quddiem ġiet ikkonvertita fi knisja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/456/|titlu=Paleochristian and Byzantine Monuments of Thessalonika|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus|Santwarju ta' Asklepju f' Epidaurus]] |[[Stampa:Epidauros_-_Abaton.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Epidauros_-_Abaton.jpg|alt=Free standing columns|150x150px]] |Peniżola Peloponniża, il-[[Greċja]] 37°40′0″N 23°7′0″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (vi) |1,394 (3,440) |1988 |Il-qima ta' Asklepju, id-divinità tal-[[mediċina]], żviluppat fil-belt-stat ta' Epidaurus mhux iktar tard mis-seklu 6 Q.K. Il-monumenti prinċipali fis-sit jinkludu t-Tempju ta' Asklepju, it-''Tholos'', u t-Teatru, li jitqies li huwa l-ifjen teatru tal-Greċja tal-qedem. Is-santwarju huwa importanti fl-istorja tal-mediċina, peress li jimmarka t-tranżizzjoni mit-twemmin fil-fejqan divin għax-[[xjenza]] tal-mediċina.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/491/|titlu=Sanctuary of Asklepios at Epidaurus|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- !Belt [[Medjuevu|Medjevali]] ta' [[Rodi (belt)|Rodi]] |[[Stampa:Cour_palais_grand_maître_Rhodes.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cour_palais_grand_ma%C3%AEtre_Rhodes.jpg|alt=Inside the main courtyard of the Palace of the Grand-Master of the Knights of Rhodes|150x150px]] |in-Nofsinhar tal-[[Baħar Eġew|Eġew]], il-[[Greċja]] 36°26′50″N 28°13′40″E |kulturali: (ii), (iv), (v) |66 (160) |1988 |Il-gżira ta' Rodi ġiet okkupata mill-[[Ordni ta' San Ġwann]] ta' [[Ġerusalemm]] (il-Kavallieri Ospitalieri) mill-1309 sal-1523, li ttrasformaw il-belt ta' Rodi f'fortizza mdawra b'4 kilometri (2.5 mili) ta' swar. Il-fortifikazzjonijiet inbnew fuq oħrajn Biżantini eżistenti. In-naħa ta' fuq tal-belt fiha diversi binjiet mill-perjodu [[Gotiku]], inklu il-Palazz tal-[[Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann|Gran Mastri]], l-Isptar il-Kbir, u t-Triq tal-Kavallieri. Meta l-[[Imperu Ottoman|Ottomani]] ħadu l-gżira, ikkonvertew il-biċċa l-kbira tal-knejjes f'moskej. Matul l-okkupazzjoni Taljana, fil-bidu tas-seklu 20 saret xi rikostruzzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/493/|titlu=Medieval City of Rhodes|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Mystras|Sit Arkeoloġiku ta' Mystras]] |[[Stampa:Mystras_palace.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mystras_palace.JPG|alt=Ruins, photo from above|150x150px]] |Peniżola Peloponniża, il-[[Greċja]] 37°4′50″N 22°22′0″E |kulturali: (ii), (iii), (iv) |54 (130) |1989 |Ir-raħal ta' Mystras żviluppa madwar il-fortizza li nbniet fl-1249 taħt il-Prinċep ta' Achaia, [[William ta' Villehardouin]], fuq ix-xaqlibiet tal-Muntanja ta' Taygetus. Fl-1262, ir-raħal ġie ċedut lill-Biżantini u esperjenza prosperità kbira matul ir-[[Rinaxximent]] Paleoloġiku. Iktar 'il quddiem ittieħed mill-Ottomani u mbagħad mill-[[Venezja|Venezjani]]. Wara l-1834, l-abitanti bdew jitilqu minn Mystras biex imorru lejn ir-raħal modern ta' [[Sparta]], u Mytras tħalla fi stat ta' fdalijiet.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/511/|titlu=Archaeological Site of Mystras|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Olimpja|Sit Arkeoloġiku ta' Olimpja]] |[[Stampa:GR-olympia-palaestra.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GR-olympia-palaestra.jpg|alt=Free standing columns|150x150px]] |il-Punent tal-[[Greċja]] 37°39′0″N 21°40′0″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (vi) |106 (260) |1989 |Fis-seklu 10 Q.K., Olimpja saret ċentru għall-qima ta' [[Żews|Żeus]]. Kienet santwarju Pan-Elleniku u l-post fejn kienu jsir il-[[Logħob Olimpiku]] tal-qedem, li ġie organizzat għall-ewwel darba fis-776 Q.K. Minbarra l-bosta tempji u santwarji, tinkludi l-fdalijiet ta' diversi strutturi sportivi, bħall-istadium.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/517/|titlu=Archaeological Site of Olympia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Delos]] |[[Stampa:House_of_Cleopatra,_Delos.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:House_of_Cleopatra,_Delos.jpg|alt=Free standing columns|150x150px]] |in-Nofsinhar tal-[[Baħar Eġew|Eġew]], il-[[Greċja]] 37°24′0″N 25°16′0″E |kulturali: (ii), (iii), (iv), (vi) |351 (870) |1990 |Skont il-[[mitoloġija Griega]] f'Delos twieldu Apollo u [[Artemis]]. Il-gżira sagra kienet waħda mill-iżjed santwarji Pan-Elleniċi importanti matul il-perjodi Arkajċi u Klassiċi. Is-santwarju ta' Apollo f'Delos attira l-pellegrini mill-Greċja kollha, u b'hekk Delos saret port kummerċjali għani. Wara d-69 Q.K. Delos qabdet it-triq tan-niżla.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/530/|titlu=Delos|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- !Monasteri ta' [[Monasteru ta' Daphni|Daphni]], [[Monasteru ta' Hosios Loukas|Hosios Loukas]] u [[Nea Moni]] ta' Chios |[[Stampa:20090803_hosiosloukas12.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20090803_hosiosloukas12.jpg|alt=Inner courtyard of Hosious Loukas|150x150px]] |il-Greċja Ċentrali, Attika, it-Tramuntana tal-[[Baħar Eġew|Eġew]], il-[[Greċja]] 38°24′0″N 22°45′0″E |kulturali: (i), (iv) |3.70 (9.1) |1990 |Dawn it-tliet monasteri, għalkemm jinsabu f'partijiet differenti tal-Greċja, huma eżempji rappreżentattivi tal-perjodu nofsani tal-arkitettura reliġjuża Biżantina u jaqsmu l-istess karatteristiċi estetiċi. It-tliet knejjes kollha għandhom pjanta ottagonali; Nea Moni għandha għamla ottagonali sempliċi filwaqt li ż-żewġ knejjes l-oħra għandhom spazju ċentrali mdawwar b'sensiela ta' niċeċ. Il-monasteri ġew imżejna b'opri tal-irħam u bil-mużajk fis-sekli 11 u 12 (fl-istampa hemm il-Monasteru ta' Hosios Loukas).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/537/|titlu=Monasteries of Daphni, Hosios Loukas and Nea Moni of Chios|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Pythagoreion u Heraion ta' Samos|''Pythagoreion'' u ''Heraion'' ta' Samos]] |[[Stampa:Heraion_of_Samos.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Heraion_of_Samos.jpg|alt=A free standing column and ruins around|150x150px]] |it-Tramuntana tal-[[Baħar Eġew|Eġew]], il-[[Greċja]] 37°41′27″N 26°56′36″E |kulturali: (ii), (iii) |668 (1,650) |1992 |Il-gżira ta' Samos għandha pożizzjoni strateġika fil-Baħar Eġew qrib l-Asja Minuri. Kienet setgħa nawtika u kummerċjali qawwija, u laħqet il-quċċata tagħha fis-seklu 6 Q.K. Is-sit jikkonsisti mill-belt iffortifikata antika (''Pythagoreion'') u mit-Tempju antik ta' [[Ħera]] (''Heraion''). Samos hija marbuta ma' [[Filosofija|filosfi]] u matematiċi importanti tad-dinja tal-qedem, fosthom [[Pitagora]], [[Epikurju]] u [[Aristarku]] ta' Samos.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/595|titlu=Pythagoreion and Heraion of Samos|sit=UNESCO}}</ref> |- !Sit Arkeoloġiku ta' [[Aigai]] (Vergina) |[[Stampa:Facade_of_Philip_II_tomb_Vergina_Greece.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Facade_of_Philip_II_tomb_Vergina_Greece.jpg|alt=Facade of Philip 2 of Macedon tomb in Vergina, Greece. The door is made of marble and the order is doric.|150x150px]] |Maċedonja Ċentrali, il-[[Greċja]] 40°28′17″N 22°19′6″E |kulturali: (i), (iii) |1,421 (3,510) |1996 |Il-belt antika ta' Aigai kienet l-ewwel [[belt kapitali]] tar-Renju tal-Maċedonja. Minbarra l-palazz monumentali, imżejjen b'mod lussuż bil-mużajk u bl-istukko mpitter, is-sit jinkludi sit funebri b'iktar minn 300 tumbata tal-ħamrija, li wħud minnhom imorru lura għas-seklu 11 Q.K. Waħda mit-tumbati tal-ħamrija ġiet identifikata bħala dik ta' [[Filippu II]] tal-Maċedonja, missier [[Alessandru l-Kbir]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/780/|titlu=Archaeological Site of Aigai &#x28;modern name Vergina&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- !Sit Arkeoloġiku ta' [[Mycenae]] u [[Tiryns]] |[[Stampa:Lions-Gate-Mycenae.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lions-Gate-Mycenae.jpg|alt=The Lion Gate at Mycenae. Two lions on the portal.|150x150px]] |Peniżola Peloponniża, il-[[Greċja]] 37°44′0″N 22°45′0″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (vi) |— |1999 |Mycenae u Tiryns kienu l-iżjed żewġ bliet importanti tal-Greċja Miċenjana, u ffjorixxew bejn is-sekli 15 u 12 Q.K. Il-bliet kienu ekonomiji bil-palazzi b'arkitettura monumentali, bħad-Daħla tal-[[Iljun|Iljuni]] u t-Teżor ta' Atreus. It-Tavli Lineari B huma l-ewwel xhieda tal-[[lingwa Griega]]. Iż-żewġ bliet huma kkollegati mal-ġrajjiet epiċi ta' [[Omeru]], l-''[[Ilijade]]'' u l-''[[Odissea]]'', li influwenzaw il-letteratura u l-arti Ewropej minn dak iż-żmien 'l hawn.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/941/|titlu=Archaeological Sites of Mycenae and Tiryns|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- !Ċentru Storiku (Chorá) bil-Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu u l-Għar tal-Apokalissi fil-Gżira ta' [[Pátmos]] |[[Stampa:Chora_di_Patmos_con_il_Monastero_di_San_Giovanni_"il_teologo".JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chora_di_Patmos_con_il_Monastero_di_San_Giovanni_%22il_teologo%22.JPG|alt=Monastery in dark stone, white houses below|150x150px]] |in-Nofsinhar tal-[[Baħar Eġew|Eġew]], il-[[Greċja]] 37°18′0″N 26°33′0″E |kulturali: (iii), (iv), (vi) |— |1999 |Il-Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu huwa ddedika lil [[San Ġwann Appostlu u Evanġelista|San Ġwann]] li kiteb il-Vanġelu u l-Apokalissi fuq il-gżira ta' Pátmos, skont it-tradizzjoni Kristjana. Ġie stabbilit fl-aħħar tas-seklu 10 u minn dak iż-żmien 'l hawn kien post tal-pellegrinaġġi u tat-tagħlim Ortodoss Grieg. L-insedjament antik ta' Chorá, assoċjat mal-monasteru, fih bosta binjiet reliġjużi u lajċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/942/|titlu=The Historic Centre &#x28;Chor&aacute;&#x29; with the Monastery of Saint-John the Theologian and the Cave of the Apocalypse on the Island of P&aacute;tmos|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[Korfù]] |[[Stampa:Corfu_town.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Corfu_town.jpg|alt=View of Corfu from above, a fort in the background|150x150px]] |[[Korfù]], il-Gżejjer Joniċi, il-[[Greċja]] 39°37′26″N 19°55′39″E |kulturali: (iv) |70 (170) |2007 |L-għeruq taċ-Ċentru Storiku ta' Korfù, fil-gżira bl-istess isem, imorru lura għas-seklu 8 Q.K. Il-belt tinsab fid-daħla tal-[[Baħar Adrijatiku]] u kienet importanti għad-difiża tal-interessi marittimi tar-Repubblika tal-Venezja kontra l-Imperu Ottoman. L-inġiniera Venezjani bnew tliet fortijiet fil-belt. Il-binjiet taċ-ċentru storiku tal-belt huma fil-biċċa l-kbira mill-perjodu Venezjan u mis-seklu 19, meta l-gżira kienet parti mill-protettorat [[Renju Unit|Brittaniku]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/978/|titlu=Old Town of Corfu|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- !Sit Arkeoloġiku ta' [[Philippi]] |[[Stampa:Ancient_Theatre,_built_by_Philip_II_in_the_4th_century_BC_and_later_reconstructed_by_the_Romans,_Philippi_(7272297822).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ancient_Theatre,_built_by_Philip_II_in_the_4th_century_BC_and_later_reconstructed_by_the_Romans,_Philippi_(7272297822).jpg|alt=Greek theatre, photo taken from the stands|150x150px]] |il-Lvant tal-Maċedonja u Traċja, il-[[Greċja]] |kulturali: (iii), (iv) |— |2016 |Philippi ġiet stabbilita fit-356 Q.K. minn Filippu II tal-Maċedonja. Il-belt kienet waqfa tul il-''Via Egnatia'' u s-sit tal-Battalja ta' Philippi fit-42 Q.K. Ir-Rumani sawruha mill-ġdid f'"[[Ruma]] żgħira", u żiedu binjiet pubbliċi, inkluż Forum, mal-binjiet Ellenistiċi. Wara żjara minn [[Pawlu l-Appostlu|Pawlu l-appostlu]] għall-ħabta tad-49-50 [[WK|W.K]]., il-belt saret ċentru bikri tal-fidi Kristjana, kif joħroġ fid-dieher mill-fdalijiet ta' bażiliki Kristjani u knisja ottagonali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1517/|titlu=Archaeological Site of Philippi|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] |[[File:Calanco-monte-calvo.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Calanco-monte-calvo.jpg|alt=Rocky barren landscape with some trees in the background|150x150px]] |diversi siti, l-[[Italja]] |naturali: (viii) |— |2023 |Dan is-sit huwa magħmul minn erba' żoni b'formazzjonijiet karstiċi evaporitiċi, żewġ żoni b'anidriti Triassiċi, u żewġ żoni bil-ġibs Messinjan (pereżempju tal-Park tal-Ġibs ta' [[Bolonja|Bologna]] fl-istampa). Hemm iżjed minn 700 għar b'firxa wiesgħa ta' karatteristiċi karstiċi b'minerali rari. Fihom jgħixu wkoll diversi speċijiet ta' pjanti, bosta minnhom fil-periklu ta' estinzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1692/|titlu=Evaporitic Karst and Caves of Northern Apennines|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-23}}</ref> |- ![[Siti Preistoriċi ta' Menorca]] |{{sort|1560|[[File:Tudons01.jpg|150px|Naveta des Tudons]]}} |Menorca, Gżejjer Baleariċi, [[Spanja]] |kulturali: (iii), (iv) |— |2023 |<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1528/|titlu=Prehistoric Sites of Talayotic Menorca|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-24}}</ref> |- ![[Pajsaġġ Kulturali ta' Zagori]] |[[File:GR-vikos-br-2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GR-vikos-br-2.jpg|alt=A stone bridge across dry stream|150x150px]] |Epirus, il-[[Greċja]] |kulturali: (v) |— |2023 |Il-pajsaġġ kulturali tul ix-xmara Voidomatis fil-muntanji Pindus jinkludi 45 villaġġ tal-ġebel. Il-villaġġi huma kkollegati ma' xulxin permezz ta' network ta' mogħdijiet u ta' pontijiet tal-ġebel (fl-istampa) tul l-art imħarbta tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1695/|titlu=Zagori Cultural Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-24}}</ref> |- ![[Via Appia|''Via Appia''. ''Regina Viarum'']] |[[Stampa:Appian_Way.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Appian_Way.jpg|alt=Roman road, trees and plants around|150x150px]] |diversi siti minn Ruma sa Brindisi |kulturali: (iii), (iv), (vi) |— |2024 |''Via Appia'' kienet waħda mill-ewwel u mill-iżjed toroq Rumani importanti strateġikament. Inbniet fit-312 Q.K., u tikkollega lil Ruma ma' Brindisi. Kienet rivoluzzjonarja fid-disinn tat-toroq, tgħaddi minn għadd ta' rħula, u fiha diversi pontijiet u akkwedotti. Kienet pavimentata b'ċangaturi maħduma tal-bażalt mwaħħlin qrib xulxin, u kienet pubblika u mingħajr nollijiet. Kienet tintuża sal-Medju Evu, u wara għadd ta' rinnovazzjonijiet, kienet tintuża anke f'perjodi li ġew wara. Fl-istampa tidher is-sezzjoni f'Casal Rotondo.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1708|titlu=Via Appia|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2024-07-29}}</ref> |- ![[Għar ta' Vjetrenica]], Ravno |[[Stampa:Vjetrenica_Cave.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vjetrenica_Cave.JPG|alt=Entrance to a cave protected by a fence|150x150px]] |Ravno |naturali: (x) |— |2024 |Vjetrenica (li tfisser "l-għar tar-riħ") huwa l-ikbar għar fil-Bożnija-Ħerzegovina. Matul l-iktar partijiet sħan tas-sena, l-arja kiesħa tonfoħ mid-daħla tiegħu. L-għar huwa post importanti għall-bijodiversità u fih instabu l-fossili ta' [[Karnivoru|karnivori]] preistoriċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1673|titlu=Vjetrenica Cave, Ravno|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2024-07-29}}</ref> |- ![[Domus de Janas|Tradizzjoni Funebri fil-Preistorja tas-Sardenja – id-Domus de Janas]] |[[Stampa:Lotzorai domus de janas 2.jpg|nofs|bla_tilar]] |diversi siti |2025 |iii, (kulturali) |Id-Domus de Janas huma tipi ta' oqbra pre-Nuraġiċi mħaffra fil-blat li jinsabu f'Sardenja. Jikkonsistu f'diversi kompartimenti mħaffrin fil-blat mill-poplu ta' San Ciriaco tul il-kulturi ta' Ozieri u kulturi sussegwenti, b'konfigurazzjoni li tixbaħ dik ta' djar.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1730/|titlu=Funerary Tradition in the Prehistory of Sardinia &ndash; The domus de janas|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2025-07-23}}</ref> | |- ![[Palazzi Minojċi]] |[[Stampa:Knossos_-_North_Portico_02.jpg|nofs|bla_tilar]] |Kreta |2025 |ii, iii, iv, vi (kulturali) |<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1733|titlu=Palazzi Minojċi}}</ref> | |} == Ara wkoll == * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] * Il-[[Belt tal-Vatikan]] hi minnha nnifisha Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. == Referenzi == [[Kategorija:Listi ta' Siti ta' Wirt Dinji]] [[Kategorija:Ewropa tan-Nofsinhar]] <references />{{Listi ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ewropa}}{{Listi ta' Siti ta' Wirt Dinji}} 8kt1z5orh41pmqnaobgwavioj8c93ws 0 31720 332861 329590 2026-10-15T05:50:25Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332861 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Vera Molnár''' (née Gács; 5 ta’ Jannar 1924 – 7 ta’ Diċembru 2023) kienet artista Ungeriża li għexet u ħademet fi Franza. Molnár hija meqjuasa bħala pijunier tal-[[arti tal-kompjuter]] u [[Arti ġenerattiva|l-arti ġenerattiva]]<ref>{{Ċita web|url=https://news.artnet.com/art-world/in-pictures-vera-molnar-pompidou-2446604|titlu=A New Show in Paris Celebrates Vera Molnár’s Pioneering Generative Art|kunjom=Whiddington|isem=Richard|data=2024-03-08|sit=Artnet News|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-14}}</ref> u kienet ukoll waħda mill-ewwel nisa li użaw il-kompjuters fil-prattika tal-arti tagħha.<ref name="V&M">{{Ċita web|url=https://collections.vam.ac.uk/item/O499339/print-molnar-vera/|titlu=Print {{!}} Molnar, Vera {{!}} V&A Explore The Collections|isem=Victoria and Albert|awtur=Museum|data=13 December 1985|sit=Victoria and Albert Museum: Explore the Collections|lingwa=en}}</ref> Imwielda fl-Ungerija, Molnár studjat l-estetika u l-istorja tal-arti fl- Università tal-Belle Arti Ungeriża. Fl-1940ijiiet u l-50ijiet, hija ħolqot pitturi mhux figurattivi. Għall-1959 bdiet tagħmel immaġini kombinatorji; u fl-1968, kienet tuża kompjuter biex toħloq l-ewwel tpinġijiet algoritmiċi tagħha. Fis-sittinijiet, hija waqqfet żewġ gruppi fi Franza iffukati fuq l-użu tat-teknoloġija fl-arti: il-[[Groupe de Recherche d'Art Visuel]] u Art et Informatique. Fl-1976, saret l-ewwel wirja solo tagħha fil-gallerija tal-[[Politeknika ta’ Londra|Polytechnic ta’ Londra]].<ref>{{Ċita web|url=https://archive.aec.at/prix/showmode/49109/|titlu=Ars Electronica Archiv|sit=archive.aec.at|data-aċċess=27 February 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230227221823/https://archive.aec.at/prix/showmode/49109/|arkivju-data=27 February 2023|url-status=dead}}</ref> Ix-xogħol tagħha kien akkwistat minn ħafna mużewijiet ewlenin. Fl-2007, hija ġiet ingħata l-unur ta' Chevalier tal-Arti u l-Ittri fi Franza. Molnár intgħażel bħala waħda minn 213-il artist għad- [[Id-59 Biennale ta’ Venezja|59 Biennale ta' Venezja]] fl-2022.<ref name="artforum-vb">{{Ċita web|url=https://www.artforum.com/news/venice-biennale-reveals-artists-for-2022-edition-87807|titlu=VENICE BIENNALE REVEALS ARTISTS FOR 2022 EDITION|data=2 February 2022|pubblikatur=Art Forum|data-aċċess=22 February 2022}}</ref> == Ħajja == Vera Molnár, imwielda fl-1924 fl-Ungerija, kienet waħda mill-pijunieri tal-arti tal-kompjuter u algoritmika. Mħarrġa bħala artista tradizzjonali, Molnár studjat għal diploma fl-[[Storja tal-arti|istorja tal-arti]] u l-estetika fil-Kulleġġ tal-Arti ta’ [[Budapest]], fejn gradwat fl-1947, u fejn iltaqgħet mar-raġel futur tagħha, François Molnár (1922–1993)<ref>{{Ċita web|url=https://zkm.de/en/person/francois-molnar|titlu=François Molnàr {{!}} ZKM|sit=Center for Art and Media Karlsruhe|lingwa=en|data-aċċess=19 December 2023}}</ref> xjenzat li kkollabora magħha.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Williams|isem=Alex|data=2023-12-15|titlu=Vera Molnar, Pioneer of Computer Art, Dies at 99|url=https://www.nytimes.com/2023/12/15/arts/vera-molnar-dead.html|pubblikazzjoni=The New York Times|lingwa=en-US|volum=173|numru=60006|paġna=B6|issn=0362-4331|data-aċċess=2023-12-19}}</ref> Għal ftit żmien fl-1947 għexet [[Ruma]], qabel ma marret tgħix Pariġi dik l-istess sena. Fl-1948, iżżewġet lil Molnár.<ref>{{Ċita web|url=https://www.paris-art.com/createurs/vera-molnar/|titlu=Véra Molnar : Peinture abstraite, art numérique et algorithme}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://awarewomenartists.com/artiste/vera-molnar/|titlu=Vera Molnár}}</ref> Molnár bdiet toħloq immaġini kombinatorji sa mill-1959.<ref>{{Ċita web|url=http://www.field.io/inspiration/vera-molnar/|titlu=FIELD x Exploring art + technology to create new formats of visual communication|sit=Field.io|data-aċċess=5 June 2016|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160310023936/https://www.field.io/inspiration/vera-molnar/|arkivju-data=10 March 2016|url-status=dead}}</ref> Fl-1968 bdiet taħdem bil-kompjuters, fejn bdiet toħloq pitturi algoritmiċi bbażati fuq forom ġeometriċi sempliċi u temi ġeometriċi.<ref>{{Ċita web|url=http://dam.org/artists/phase-one/vera-molnar|titlu=Artists :: Phase One :: Vera Molnar|sit=DAM.org|data-aċċess=5 June 2016}}</ref> Molnár miet fis-7 ta' Diċembru 2023, fl-età ta' 99 sena.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=<!--not stated-->|data=7 December 2023|titlu=Vera Molnár, pioneering media artist, 1924–2023|url=https://artreview.com/vera-molnar-pioneering-media-artist-1924-2023/|pubblikazzjoni=ArtReview|data-aċċess=7 December 2023}}</ref><ref name="mort">{{Ċita aħbar|data=7 December 2023|titlu=Mort de Vera Molnár, femme d'esprit et pionnière de l'art numérique|url=https://www.lefigaro.fr/arts-expositions/mort-de-vera-molnar-femme-d-esprit-et-pionniere-de-l-art-numerique-20231207|pubblikatur=Le Figaro|data-aċċess=7 December 2023}}</ref> == Legat == Molnár kienet parti mill-wirja tal-2010 "On Line: Drawing Through the Twentieth Century" fil- [[Museum of Modern Art (New York)|Museum of Modern Art]] ta' New York. Il-wirja kienet dwar l-istorja tat-tpinġija tal-linji.<ref>{{Ċita web|url=https://www.moma.org/artists/37083?locale=it|titlu=Vera Molnar {{!}} MoMA|sit=[[Museum of Modern Art]]|post=USA|lingwa=en|data-aċċess=31 March 2017}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Cotter|isem=Holland|data=1 December 2010|titlu='On Line': Drawings Leap Off the Page at MoMA – Review|url=https://www.nytimes.com/2010/12/02/arts/design/02online.html|pubblikazzjoni=The New York Times|issn=0362-4331|data-aċċess=31 March 2017}}</ref> Wirja retrospettiva tal-2015 bl-isem "Regarding the Infinite | Drawings 1950–1987" saret f'Senior & Shopmaker Gallery fil-belt ta' [[Belt ta' New York|New York]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.seniorandshopmaker.com/exhibitions/2015/3/18/vera-molnar-regarding-the-infinite|titlu=Senior & Shopmaker Gallery — Vera Molnar: Regarding the Infinite &#124; Drawings 1950–1987|sit=Seniorandshopmaker.com|data-aċċess=5 June 2016|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160630065326/http://www.seniorandshopmaker.com/exhibitions/2015/3/18/vera-molnar-regarding-the-infinite|arkivju-data=30 June 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.artnet.com/galleries/senior-shopmaker-gallery/vera-molnar-regarding-the-infinite-drawings/|titlu=Vera Molnar Regarding the Infinite Drawings 1950–1987|sit=www.artnet.com|data-aċċess=31 March 2017|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170401055639/http://www.artnet.com/galleries/senior-shopmaker-gallery/vera-molnar-regarding-the-infinite-drawings/|arkivju-data=1 April 2017|url-status=dead}}</ref> Wirja fl-2024 fiċ-Ċentru Pompidou ta' Pariġi esebixxiet x-xogħol algoritmiku ta' Molnár flimkien mal-abbozzi u n-noti tagħha.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://news.artnet.com/art-world/in-pictures-vera-molnar-pompidou-2446604|titlu=A New Show in Paris Celebrates Vera Molnár’s Pioneering Generative Art|isem=Richard|awtur=Whiddington|data=2024-03-08|sit=Artnet News|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-11}}</ref> == Premjijiet == Fl-2005 Molnár irċeviet il-Premju DAM għall-Arti Diġitali għax-xogħol matul ħajjitha,<ref>{{Ċita web|url=http://www.ddaa-online.org/vera-molnar-kopie|titlu=Vera Molnar – DDAA en|sit=Ddaa-online.org|data-aċċess=5 June 2016}}</ref> li jinkludi premju ta' €20,000, u wirja katalogata.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ddaa-online.org/ddaa-17|titlu=&#124;Ddaa&#124; – Ddaa En|sit=Ddaa-online.org|data-aċċess=5 June 2016|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160824090141/http://www.ddaa-online.org/ddaa-17|arkivju-data=24 August 2016|url-status=dead}}</ref> Il-wirja ta' Vera Molnár, ''(Un)Ordnung.'' ''(Dés)Ordre''.<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=N3OOrYkpMwU|titlu=Vera Molnár - (Un)Ordnung. (Dés)Orde|kunjom=Museum Haus Konstruktiv|data=31 Marzu 2017|sit=YouTube}}</ref> fil-Museum Haus Konstruktiv uriet t-tpinġijiet bikrin tagħha li qatt ma kienu esebiti qabel, mill-aħħar tas-snin sittin sal-installazzjoni l-ġdida hemmhekk, fil-mużew f’Zürich.<ref>{{Ċita web|url=http://www.hauskonstruktiv.ch/enUS/exhibitions/exhibition-archive/2016/-/events/archives-2015/2015/vera-molnarbrunordnung-desordre.htm|titlu=VERA MOLNAR(UN)ORDNUNG. (DES)ORDRE. 2017|isem=Museum Haus Konstruktiv|awtur=team|sit=www.hauskonstruktiv.ch|lingwa=en|data-aċċess=31 March 2017|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170401144032/http://www.hauskonstruktiv.ch/enUS/exhibitions/exhibition-archive/2016/-/events/archives-2015/2015/vera-molnarbrunordnung-desordre.htm|arkivju-data=1 April 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|titlu=Vera Molnar / Haus Konstruktiv Zurich|url=https://www.elusivemagazine.com/vera-molnar-haus-konstruktiv-zurich/|pubblikazzjoni=Elusive Magazine|data-aċċess=31 March 2017|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170401055326/https://www.elusivemagazine.com/vera-molnar-haus-konstruktiv-zurich/|arkivju-data=1 April 2017|url-status=dead}}</ref> Molnár inħatret Chevalier tal-Arti u l-Ittri (2007) u rebħet il-premju tal-mertu AWARE fl-2018.<ref name="muda-vm">{{Ċita web|url=https://muda.co/veramolnar/|titlu=Vera Molnar Aug 31, 2019 – Feb 9, 2020|data=2 February 2022|pubblikatur=MUA|data-aċċess=22 February 2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220223014738/https://muda.co/veramolnar/|arkivju-data=23 February 2022|url-status=dead}}</ref><ref name="as-vm">{{Ċita web|url=https://www.artspace.com/artist/vera-molnar|titlu=Vera Molnar|pubblikatur=Artspace|data-aċċess=22 February 2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220223014823/https://www.artspace.com/artist/vera-molnar|arkivju-data=23 February 2022|url-status=dead}}</ref><ref name="nyab-vm">{{Ċita web|url=http://www.nyartbeat.com/event/2015/0A0C|titlu=Vera Molnar|pubblikatur=NY Art Beat|data-aċċess=22 February 2022}}</ref> Molnár kienet waħda minn 213-il artist imħabbra bħala parti mid- [[Id-59 Biennale ta’ Venezja|59 Biennale ta' Venezja]] fl-2022.<ref name="artforum-vb" /> It-tema ta' dn l-edizzjoni tal- Biennale ta' Venezja kienet "Sfida l-Idea ta' 'Irġiel bħala ċ-Ċentru tal-Univers'."<ref name="artnet-vb">{{Ċita web|url=https://news.artnet.com/art-world/venice-biennale-challenge-white-men-2067142|titlu=The Venice Biennale's Main Exhibition Will Challenge the Idea of Men as the Center of the Universe|awtur=Vivienne Chow|data=2 February 2022|pubblikatur=Artnet|data-aċċess=22 February 2022}}</ref><ref name="artnews-vb">{{Ċita web|url=https://www.artnews.com/art-news/news/venice-biennale-2022-artist-list-1234617574/|titlu=Venice Biennale Names 213 Artists for 'Transhistorical' 2022 Edition|awtur=Alex Greensberger|data=2 February 2022|pubblikatur=Artnews|data-aċċess=22 February 2022}}</ref> == Kollezzjonijiet == * Frac Lorraine, France<ref name="FRAC">{{Ċita web|url=https://collection.fraclorraine.org/collection/showtext/422?lang=en|titlu=Vera Molnar:Promenade (presque) aléatoire|sit=Fonds régional d’art contemporain de Lorraine: Collection}}</ref> * Museum of Fine Arts Houston<ref name="MFAH">{{Ċita web|url=https://emuseum.mfah.org/objects/139837/hypertransformation-of-20-concentric-squares?ctx=3afdab867b868c6801f939ce0773582397331c2c&idx=2254|titlu=Vera Molnar: Hypertransformation of 20 Concentric Squares|sit=Museum of Fine Arts, Houston|arkivju-data=2022-11-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221107154620/https://emuseum.mfah.org/objects/139837/hypertransformation-of-20-concentric-squares?ctx=3afdab867b868c6801f939ce0773582397331c2c&idx=2254|data-aċċess=2024-03-17|url-status=dead}}</ref> * Museum of Modern Art, New York<ref name="MoMA">{{Ċita web|url=https://www.moma.org/artists/37083|titlu=Vera Molnar {{!}} MoMA|sit=The Museum of Modern Art|lingwa=en}}</ref> * [[Museum Ritter]], Waldenbuch, Ġermanja<ref name="RITTER">{{Ċita web|url=https://www.museum-ritter.de/en/inhalt/collection/works-in-the-collection/artists-m-r/vera-molnar.html|titlu=Vera Molnar: Sammlung Marli Hoppe-Ritter – Sammlung Marli Hoppe-Ritter|isem=|awtur=|sit=Ritter Museum|lingwa=en}}</ref> * Morgan Library &amp;amp; Museum<ref name="MLM">{{Ċita web|url=https://www.themorgan.org/morganmobile/order-and-disorder/molnar|titlu=Morganmobile: Order and Disorder|data=29 January 2021|sit=The Morgan Library & Museum|lingwa=en}}</ref> * National Gallery of Art, Washington D.C.<ref name="NGA">{{Ċita web|url=https://www.nga.gov/collection/art-object-page.216160.html|titlu=Interruptions, 1969|sit=National Gallery of Art: Collections}}</ref> * Tate, Londra<ref name="TATE">{{Ċita web|url=https://www.tate.org.uk/art/artworks/molnar-transformations-1-21-t15545|titlu='Transformations 1–21', Vera Molnar, 1976|sit=Tate}}</ref> * Victoria and Albert Museum, Londra<ref name="V&M" /> * [https://www.kunstmuseum-reutlingen.de/konkret Kunstmuseum Reutlingen | konkret] * Los Angeles Country Museum of Art<ref>{{Ċita web|url=https://unframed.lacma.org/2023/02/05/week-lacma|titlu=This Week at LACMA|data=5 February 2023|sit=Los Angeles County Museum of Art}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [http://www.veramolnar.com/ Website uffiċjali] * [http://www.artnet.com/artists/vera-molnar/ Paġna fuq Artnet] * [https://www.moma.org/artists/37083 Paġna dwar Molinár fuq is-sit tal-MoMa] * [https://www.artsy.net/artist/vera-molnar-1 Paġna fuq Artsy] * {{Imdb|15567206}} * {{Discogs artist|artist=Vera Molnár}} {{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Molnár, Vera}} [[Kategorija:Mietu fl-2023]] [[Kategorija:Twieldu fl-1924]] [[Kategorija:Artisti Ungeriżi]] [[Kategorija:Nisa]] [[Kategorija:Arti diġital]] omwbr8htvfk794opz39islb6n49elxc 0 34704 332866 2026-10-15T10:09:31Z EnriqueTabone 15661 intro u referenzi 332866 wikitext text/x-wiki '''Daniel Cilia''' (imwieled fl-1963) huwa fotografu u disinjatur editorjali Għawdxi, magħruf għall-pubblikazzjonijiet fotografiċi tiegħu dwar il-pajsaġġ, l-istorja u l-wirt kulturali tal-Gżejjer Maltin.<ref name="UM">D’Anastas, Noel, u Daniel Cilia. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/137523 “Mill-Arkivji: Programme 97: Daniel Cilia”]. NET FM, 27 ta’ April 2025, Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref><ref name="Biennale">[https://maltabiennale.art/event-item/daniel-cilia/ “Daniel Cilia”]. Malta Biennale.</ref> == Referenzi == {{Reflist}} d6zerunv28a3rirrtksdp1oc9fseodg 332867 332866 2026-10-15T10:11:11Z EnriqueTabone 15661 {{Infobox bijografija}} 332867 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Daniel Cilia''' (imwieled fl-1963) huwa fotografu u disinjatur editorjali Għawdxi, magħruf għall-pubblikazzjonijiet fotografiċi tiegħu dwar il-pajsaġġ, l-istorja u l-wirt kulturali tal-Gżejjer Maltin.<ref name="UM">D’Anastas, Noel, u Daniel Cilia. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/137523 “Mill-Arkivji: Programme 97: Daniel Cilia”]. NET FM, 27 ta’ April 2025, Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref><ref name="Biennale">[https://maltabiennale.art/event-item/daniel-cilia/ “Daniel Cilia”]. Malta Biennale.</ref> == Referenzi == {{Reflist}} nbspvjwid33t25rpjgke4qhzqj0nfcl 332868 332867 2026-10-15T10:20:31Z EnriqueTabone 15661 +Ħajja 332868 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Daniel Cilia''' (imwieled fl-1963) huwa fotografu u disinjatur editorjali Għawdxi, magħruf għall-pubblikazzjonijiet fotografiċi tiegħu dwar il-pajsaġġ, l-istorja u l-wirt kulturali tal-Gżejjer Maltin.<ref name="UM">D’Anastas, Noel, u Daniel Cilia. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/137523 “Mill-Arkivji: Programme 97: Daniel Cilia”]. NET FM, 27 ta’ April 2025, Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref><ref name="Biennale">[https://maltabiennale.art/event-item/daniel-cilia/ “Daniel Cilia”]. Malta Biennale.</ref> == Ħajja u karriera == Cilia twieled fl-1963 u beda jieħu interess fil-fotografija meta kellu tlettax-il sena. Fil-bidu tal-karriera tiegħu kien jaħdem fil-qasam tal-infermiera, iżda aktar tard iddeċieda li jiddedika ruħu għall-fotografija.<ref name="UM" /><ref name="Times2010">[https://timesofmalta.com/article/gozo-at-its-best.333752 “Gozo at its best”]. Times of Malta, 30 ta’ Ottubru 2010.</ref> Fl-1986, organizza wirja fil-Mużew tal-Arti fil-Belt Valletta u kiseb il-Liċenzjat tar-Royal Photographic Society.<ref name="UM" /><ref name="Biennale" /> Fl-1988, mar Firenze, l-Italja, biex ikompli l-karriera tiegħu fil-fotografija. Fl-1989, għallem il-fotografija f’Oslo, in-Norveġja, u bejn l-1990 u l-1995 kien responsabbli mid-Dipartiment tal-Fotografija fl-Istitut tal-Arti Lorenzo de’ Medici f’Firenze.<ref name="Biennale" /><ref name="Times2010" /> == Referenzi == {{Reflist}} 1avskcnuvsnifz7yjd5rfehacmjg4ps 332869 332868 2026-10-15T10:23:23Z EnriqueTabone 15661 xogħol 332869 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Daniel Cilia''' (imwieled fl-1963) huwa fotografu u disinjatur editorjali Għawdxi, magħruf għall-pubblikazzjonijiet fotografiċi tiegħu dwar il-pajsaġġ, l-istorja u l-wirt kulturali tal-Gżejjer Maltin.<ref name="UM">D’Anastas, Noel, u Daniel Cilia. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/137523 “Mill-Arkivji: Programme 97: Daniel Cilia”]. NET FM, 27 ta’ April 2025, Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref><ref name="Biennale">[https://maltabiennale.art/event-item/daniel-cilia/ “Daniel Cilia”]. Malta Biennale.</ref> == Ħajja u karriera == Cilia twieled fl-1963 u beda jieħu interess fil-fotografija meta kellu tlettax-il sena. Fil-bidu tal-karriera tiegħu kien jaħdem fil-qasam tal-infermiera, iżda aktar tard iddeċieda li jiddedika ruħu għall-fotografija.<ref name="UM" /><ref name="Times2010">[https://timesofmalta.com/article/gozo-at-its-best.333752 “Gozo at its best”]. Times of Malta, 30 ta’ Ottubru 2010.</ref> Fl-1986, organizza wirja fil-Mużew tal-Arti fil-Belt Valletta u kiseb il-Liċenzjat tar-Royal Photographic Society.<ref name="UM" /><ref name="Biennale" /> Fl-1988, mar Firenze, l-Italja, biex ikompli l-karriera tiegħu fil-fotografija. Fl-1989, għallem il-fotografija f’Oslo, in-Norveġja, u bejn l-1990 u l-1995 kien responsabbli mid-Dipartiment tal-Fotografija fl-Istitut tal-Arti Lorenzo de’ Medici f’Firenze.<ref name="Biennale" /><ref name="Times2010" /> '''Xogħol u pubblikazzjonijiet''' Cilia jispeċjalizza fil-fotografija editorjali u fid-disinn tal-kotba, b’enfasi fuq il-pajsaġġi, il-monumenti u l-wirt storiku u kulturali ta’ Malta u Għawdex.<ref name="Biennale" /><ref name="Times2023">Fenech, Iggy. [https://x2.timesofmalta.com/20230325/sunday-circle/people/if-i-have-a-deadline-ill-be-up-by-5-30am “‘If I have a deadline, I’ll be up by 5.30AM’”]. Times², 25 ta’ Marzu 2023.</ref> Fost il-kotba tiegħu hemm ''Gorgeous Gozo'' u ''Panoramic Malta & Gozo''. Fl-2008, ''Gorgeous Gozo'' rebaħ premju tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb għall-fotografija u d-disinn. Fl-2010, ''Panoramic Malta & Gozo'' ingħata premju fil-kategorija tal-aħjar ktieb f’lingwa barranija.<ref name="UM" /> Matul il-karriera tiegħu, Cilia ħadem fuq aktar minn 150 pubblikazzjoni u pparteċipa f’aktar minn ħamsin wirja f’Malta u barra minn Malta.<ref name="UM" /><ref name="Biennale" /> Fl-2025, ġiet ippubblikata ''150 Stowed Away'', ktieb li jħares lejn ix-xogħol fotografiku u l-pubblikazzjonijiet tiegħu matul il-karriera tiegħu.<ref name="Times2025">Lafferty, Esther. [https://x2.timesofmalta.com/20250713/sunday-circle/150-stowed-away-a-photographic-journey-through-malta/ “‘150 Stowed Away’: A photographic journey through Malta”]. Times², 13 ta’ Lulju 2025.</ref> == Referenzi == {{Reflist}} fippfjj2g8g6clui0t2kqdrcqdt1xrz 332870 332869 2026-10-15T10:24:23Z EnriqueTabone 15661 dwar il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb 332870 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Daniel Cilia''' (imwieled fl-1963) huwa fotografu u disinjatur editorjali Għawdxi, magħruf għall-pubblikazzjonijiet fotografiċi tiegħu dwar il-pajsaġġ, l-istorja u l-wirt kulturali tal-Gżejjer Maltin.<ref name="UM">D’Anastas, Noel, u Daniel Cilia. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/137523 “Mill-Arkivji: Programme 97: Daniel Cilia”]. NET FM, 27 ta’ April 2025, Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref><ref name="Biennale">[https://maltabiennale.art/event-item/daniel-cilia/ “Daniel Cilia”]. Malta Biennale.</ref> == Ħajja u karriera == Cilia twieled fl-1963 u beda jieħu interess fil-fotografija meta kellu tlettax-il sena. Fil-bidu tal-karriera tiegħu kien jaħdem fil-qasam tal-infermiera, iżda aktar tard iddeċieda li jiddedika ruħu għall-fotografija.<ref name="UM" /><ref name="Times2010">[https://timesofmalta.com/article/gozo-at-its-best.333752 “Gozo at its best”]. Times of Malta, 30 ta’ Ottubru 2010.</ref> Fl-1986, organizza wirja fil-Mużew tal-Arti fil-Belt Valletta u kiseb il-Liċenzjat tar-Royal Photographic Society.<ref name="UM" /><ref name="Biennale" /> Fl-1988, mar Firenze, l-Italja, biex ikompli l-karriera tiegħu fil-fotografija. Fl-1989, għallem il-fotografija f’Oslo, in-Norveġja, u bejn l-1990 u l-1995 kien responsabbli mid-Dipartiment tal-Fotografija fl-Istitut tal-Arti Lorenzo de’ Medici f’Firenze.<ref name="Biennale" /><ref name="Times2010" /> '''Xogħol u pubblikazzjonijiet''' Cilia jispeċjalizza fil-fotografija editorjali u fid-disinn tal-kotba, b’enfasi fuq il-pajsaġġi, il-monumenti u l-wirt storiku u kulturali ta’ Malta u Għawdex.<ref name="Biennale" /><ref name="Times2023">Fenech, Iggy. [https://x2.timesofmalta.com/20230325/sunday-circle/people/if-i-have-a-deadline-ill-be-up-by-5-30am “‘If I have a deadline, I’ll be up by 5.30AM’”]. Times², 25 ta’ Marzu 2023.</ref> Fost il-kotba tiegħu hemm ''Gorgeous Gozo'' u ''Panoramic Malta & Gozo''. Fl-2008, ''Gorgeous Gozo'' rebaħ premju tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb għall-fotografija u d-disinn. Fl-2010, ''Panoramic Malta & Gozo'' ingħata premju fil-kategorija tal-aħjar ktieb f’lingwa barranija.<ref name="UM" /> Matul il-karriera tiegħu, Cilia ħadem fuq aktar minn 150 pubblikazzjoni u pparteċipa f’aktar minn ħamsin wirja f’Malta u barra minn Malta.<ref name="UM" /><ref name="Biennale" /> Fl-2025, ġiet ippubblikata ''150 Stowed Away'', ktieb li jħares lejn ix-xogħol fotografiku u l-pubblikazzjonijiet tiegħu matul il-karriera tiegħu.<ref name="Times2025">Lafferty, Esther. [https://x2.timesofmalta.com/20250713/sunday-circle/150-stowed-away-a-photographic-journey-through-malta/ “‘150 Stowed Away’: A photographic journey through Malta”]. Times², 13 ta’ Lulju 2025.</ref> Fl-2010, Daniel Cilia rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tal-letteratura mhux fittizja għall-ktieb fotografiku ''Panoramic Malta and Gozo'', ippubblikat minn BDL.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/ |titlu=National Book Prize |pubblikatur=National Book Council |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{Ċita aħbarijiet |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/8132/author-facing-obscenity-charges-takes-second-prize-at-book-awards |titlu=Author facing obscenity charges takes second prize at book awards |pubblikatur=MaltaToday |lingwa=Ingliż}}</ref> == Referenzi == {{Reflist}} n6jsm9vn1ls1y7c7jkewmaz2qfxdorc 332871 332870 2026-10-15T10:25:49Z EnriqueTabone 15661 Premjijiet u rikonoxximenti 332871 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Daniel Cilia''' (imwieled fl-1963) huwa fotografu u disinjatur editorjali Għawdxi, magħruf għall-pubblikazzjonijiet fotografiċi tiegħu dwar il-pajsaġġ, l-istorja u l-wirt kulturali tal-Gżejjer Maltin.<ref name="UM">D’Anastas, Noel, u Daniel Cilia. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/137523 “Mill-Arkivji: Programme 97: Daniel Cilia”]. NET FM, 27 ta’ April 2025, Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref><ref name="Biennale">[https://maltabiennale.art/event-item/daniel-cilia/ “Daniel Cilia”]. Malta Biennale.</ref> == Ħajja u karriera == Cilia twieled fl-1963 u beda jieħu interess fil-fotografija meta kellu tlettax-il sena. Fil-bidu tal-karriera tiegħu kien jaħdem fil-qasam tal-infermiera, iżda aktar tard iddeċieda li jiddedika ruħu għall-fotografija.<ref name="UM" /><ref name="Times2010">[https://timesofmalta.com/article/gozo-at-its-best.333752 “Gozo at its best”]. Times of Malta, 30 ta’ Ottubru 2010.</ref> Fl-1986, organizza wirja fil-Mużew tal-Arti fil-Belt Valletta u kiseb il-Liċenzjat tar-Royal Photographic Society.<ref name="UM" /><ref name="Biennale" /> Fl-1988, mar Firenze, l-Italja, biex ikompli l-karriera tiegħu fil-fotografija. Fl-1989, għallem il-fotografija f’Oslo, in-Norveġja, u bejn l-1990 u l-1995 kien responsabbli mid-Dipartiment tal-Fotografija fl-Istitut tal-Arti Lorenzo de’ Medici f’Firenze.<ref name="Biennale" /><ref name="Times2010" /> '''Xogħol u pubblikazzjonijiet''' Cilia jispeċjalizza fil-fotografija editorjali u fid-disinn tal-kotba, b’enfasi fuq il-pajsaġġi, il-monumenti u l-wirt storiku u kulturali ta’ Malta u Għawdex.<ref name="Biennale" /><ref name="Times2023">Fenech, Iggy. [https://x2.timesofmalta.com/20230325/sunday-circle/people/if-i-have-a-deadline-ill-be-up-by-5-30am “‘If I have a deadline, I’ll be up by 5.30AM’”]. Times², 25 ta’ Marzu 2023.</ref> Fost il-kotba tiegħu hemm ''Gorgeous Gozo'' u ''Panoramic Malta & Gozo''. Fl-2008, ''Gorgeous Gozo'' rebaħ premju tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb għall-fotografija u d-disinn. Fl-2010, ''Panoramic Malta & Gozo'' ingħata premju fil-kategorija tal-aħjar ktieb f’lingwa barranija.<ref name="UM" /> Matul il-karriera tiegħu, Cilia ħadem fuq aktar minn 150 pubblikazzjoni u pparteċipa f’aktar minn ħamsin wirja f’Malta u barra minn Malta.<ref name="UM" /><ref name="Biennale" /> Fl-2025, ġiet ippubblikata ''150 Stowed Away'', ktieb li jħares lejn ix-xogħol fotografiku u l-pubblikazzjonijiet tiegħu matul il-karriera tiegħu.<ref name="Times2025">Lafferty, Esther. [https://x2.timesofmalta.com/20250713/sunday-circle/150-stowed-away-a-photographic-journey-through-malta/ “‘150 Stowed Away’: A photographic journey through Malta”]. Times², 13 ta’ Lulju 2025.</ref> Fl-2010, Daniel Cilia rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tal-letteratura mhux fittizja għall-ktieb fotografiku ''Panoramic Malta and Gozo'', ippubblikat minn BDL.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/ |titlu=National Book Prize |pubblikatur=National Book Council |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{Ċita aħbarijiet |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/8132/author-facing-obscenity-charges-takes-second-prize-at-book-awards |titlu=Author facing obscenity charges takes second prize at book awards |pubblikatur=MaltaToday |lingwa=Ingliż}}</ref> Fl-2010, Cilia ngħata l-premju Ġieħ Għawdex bħala rikonoxximent tal-kontribut tiegħu lil Għawdex permezz tal-kotba u l-pubblikazzjonijiet tiegħu.<ref name="UM" /> Fl-2024, ingħata l-grad ta’ Uffiċjal tal-Ordni pro Merito Melitensi mill-Ordni Sovran Militari ta’ Malta.<ref name="UM" /> == Referenzi == {{Reflist}} nfcdkd5nfrb97ay8p4z4dy2qv5d0h56 332872 332871 2026-10-15T10:28:19Z EnriqueTabone 15661 links 332872 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Daniel Cilia''' (imwieled fl-1963) huwa [[fotografu]] u disinjatur editorjali [[Għawdex|Għawdxi]], magħruf għall-pubblikazzjonijiet fotografiċi tiegħu dwar il-pajsaġġ, l-istorja u l-wirt kulturali tal-Gżejjer Maltin.<ref name="UM">D’Anastas, Noel, u Daniel Cilia. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/137523 “Mill-Arkivji: Programme 97: Daniel Cilia”]. NET FM, 27 ta’ April 2025, Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref><ref name="Biennale">[https://maltabiennale.art/event-item/daniel-cilia/ “Daniel Cilia”]. Malta Biennale.</ref> == Ħajja u karriera == Cilia twieled fl-1963 u beda jieħu interess fil-fotografija meta kellu tlettax-il sena. Fil-bidu tal-karriera tiegħu kien jaħdem fil-qasam tal-infermiera, iżda aktar tard iddeċieda li jiddedika ruħu għall-fotografija.<ref name="UM" /><ref name="Times2010">[https://timesofmalta.com/article/gozo-at-its-best.333752 “Gozo at its best”]. Times of Malta, 30 ta’ Ottubru 2010.</ref> Fl-1986, organizza wirja fil-[[MUŻA|Mużew tal-Arti]] fil-Belt Valletta u kiseb il-Liċenzjat tar-Royal Photographic Society.<ref name="UM" /><ref name="Biennale" /> Fl-1988, mar [[Firenze]], l-[[Italja]], biex ikompli l-karriera tiegħu fil-fotografija. Fl-1989, għallem il-fotografija f’Oslo, in-Norveġja, u bejn l-1990 u l-1995 kien responsabbli mid-Dipartiment tal-Fotografija fl-I[[stitut tal-Arti Lorenzo de’ Medici f’Firenze.]]<ref name="Biennale" /><ref name="Times2010" /> '''Xogħol u pubblikazzjonijiet''' Cilia jispeċjalizza fil-fotografija editorjali u fid-disinn tal-kotba, b’enfasi fuq il-pajsaġġi, il-monumenti u l-wirt storiku u kulturali ta’ Malta u Għawdex.<ref name="Biennale" /><ref name="Times2023">Fenech, Iggy. [https://x2.timesofmalta.com/20230325/sunday-circle/people/if-i-have-a-deadline-ill-be-up-by-5-30am “‘If I have a deadline, I’ll be up by 5.30AM’”]. Times², 25 ta’ Marzu 2023.</ref> Fost il-kotba tiegħu hemm ''Gorgeous Gozo'' u ''Panoramic Malta & Gozo''. Fl-2008, ''Gorgeous Gozo'' rebaħ premju tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb għall-fotografija u d-disinn. Fl-2010, ''Panoramic Malta & Gozo'' ingħata premju fil-kategorija tal-aħjar ktieb f’lingwa barranija.<ref name="UM" /> Matul il-karriera tiegħu, Cilia ħadem fuq aktar minn 150 pubblikazzjoni u pparteċipa f’aktar minn ħamsin wirja f’Malta u barra minn Malta.<ref name="UM" /><ref name="Biennale" /> Fl-2025, ġiet ippubblikata ''150 Stowed Away'', ktieb li jħares lejn ix-xogħol fotografiku u l-pubblikazzjonijiet tiegħu matul il-karriera tiegħu.<ref name="Times2025">Lafferty, Esther. [https://x2.timesofmalta.com/20250713/sunday-circle/150-stowed-away-a-photographic-journey-through-malta/ “‘150 Stowed Away’: A photographic journey through Malta”]. Times², 13 ta’ Lulju 2025.</ref> Fl-2010, Daniel Cilia rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura mhux fittizja għall-ktieb fotografiku ''Panoramic Malta and Gozo'', ippubblikat minn BDL.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/ |titlu=National Book Prize |pubblikatur=National Book Council |lingwa=Ingliż}}</ref> Fl-2010, Cilia ngħata l-premju [[Ġieħ Għawdex]] bħala rikonoxximent tal-kontribut tiegħu lil [[Għawdex]] permezz tal-kotba u l-pubblikazzjonijiet tiegħu.<ref name="UM" /> Fl-2024, ingħata l-grad ta’ Uffiċjal tal-Ordni pro Merito Melitensi mill-Ordni Sovran Militari ta’ Malta.<ref name="UM" /> == Referenzi == {{Reflist}} 2btvdtnuj7cc0fswjv4akcr81hniv6o 0 34705 332873 2026-10-15T10:32:09Z EnriqueTabone 15661 Intro 332873 wikitext text/x-wiki '''Josette Attard''' hija studjuża u akkademika Maltija li tispeċjalizza fl-estetika letterarja, fit-teorija u fil-kritika letterarja, u fil-letteratura Maltija. Hija ħadmet bħala lettur anzjan fl-Università ta’ Malta u ppubblikat diversi studji akkademiċi dwar l-estetika u l-letteratura.<ref name="NBC">[https://ktieb.org.mt/news-en/taht-il-qoxra-josette-attard-l-ewwel-parti/ “Taħt il-Qoxra: Josette Attard (l-ewwel parti)”]. Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, 6 ta’ Jannar 2020.</ref><ref name="UM">[https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53375/1/01%20Josette%20Attard%201-10.pdf “Aesthetic Properties and their (Non-)Contribution to Artistic Value”]. Università ta’ Malta.</ref> 34a0qsz58c3c7ebxmkub1geuxzwi9nc 332874 332873 2026-10-15T10:32:41Z EnriqueTabone 15661 332874 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Josette Attard''' hija studjuża u akkademika Maltija li tispeċjalizza fl-estetika letterarja, fit-teorija u fil-kritika letterarja, u fil-letteratura Maltija. Hija ħadmet bħala lettur anzjan fl-Università ta’ Malta u ppubblikat diversi studji akkademiċi dwar l-estetika u l-letteratura.<ref name="NBC">[https://ktieb.org.mt/news-en/taht-il-qoxra-josette-attard-l-ewwel-parti/ “Taħt il-Qoxra: Josette Attard (l-ewwel parti)”]. Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, 6 ta’ Jannar 2020.</ref><ref name="UM">[https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53375/1/01%20Josette%20Attard%201-10.pdf “Aesthetic Properties and their (Non-)Contribution to Artistic Value”]. Università ta’ Malta.</ref> 61utj1s6v13hs4m17q2ile8k657bjrz 332875 332874 2026-10-15T10:33:23Z EnriqueTabone 15661 Referenzi 332875 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Josette Attard''' hija studjuża u akkademika Maltija li tispeċjalizza fl-estetika letterarja, fit-teorija u fil-kritika letterarja, u fil-letteratura Maltija. Hija ħadmet bħala lettur anzjan fl-Università ta’ Malta u ppubblikat diversi studji akkademiċi dwar l-estetika u l-letteratura.<ref name="NBC">[https://ktieb.org.mt/news-en/taht-il-qoxra-josette-attard-l-ewwel-parti/ “Taħt il-Qoxra: Josette Attard (l-ewwel parti)”]. Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, 6 ta’ Jannar 2020.</ref><ref name="UM">[https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53375/1/01%20Josette%20Attard%201-10.pdf “Aesthetic Properties and their (Non-)Contribution to Artistic Value”]. Università ta’ Malta.</ref> == Referenzi == {{Reflist}} slqdvugoq4zrk7g8y9f18b4oi3rea1o 332876 332875 2026-10-15T10:34:02Z EnriqueTabone 15661 +Karriera akkademika 332876 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Josette Attard''' hija studjuża u akkademika Maltija li tispeċjalizza fl-estetika letterarja, fit-teorija u fil-kritika letterarja, u fil-letteratura Maltija. Hija ħadmet bħala lettur anzjan fl-Università ta’ Malta u ppubblikat diversi studji akkademiċi dwar l-estetika u l-letteratura.<ref name="NBC">[https://ktieb.org.mt/news-en/taht-il-qoxra-josette-attard-l-ewwel-parti/ “Taħt il-Qoxra: Josette Attard (l-ewwel parti)”]. Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, 6 ta’ Jannar 2020.</ref><ref name="UM">[https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53375/1/01%20Josette%20Attard%201-10.pdf “Aesthetic Properties and their (Non-)Contribution to Artistic Value”]. Università ta’ Malta.</ref> == Karriera akkademika == Attard studjat il-letteratura u t-teorija letterarja fl-Università ta’ Malta, fejn speċjalizzat fl-estetika letterarja u kisbet dottorat fil-filosofija. Ir-riċerka tagħha tittratta l-filosofija tal-letteratura, l-estetika letterarja u l-letteratura Maltija.<ref name="UM" /> Hija serviet bħala lettur anzjan fid-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta’ Malta u pparteċipat f’konferenzi akkademiċi f’Malta u barra minn Malta. Hija wkoll membru ta’ diversi soċjetajiet akkademiċi internazzjonali fil-qasam tal-estetika.<ref name="NBC" /><ref name="UM" /> == Referenzi == {{Reflist}} 64rc16kxj24ksblr0xrz4rf3nh5vh2e 332877 332876 2026-10-15T10:35:11Z EnriqueTabone 15661 pubblikazzjonijiet 332877 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Josette Attard''' hija studjuża u akkademika Maltija li tispeċjalizza fl-estetika letterarja, fit-teorija u fil-kritika letterarja, u fil-letteratura Maltija. Hija ħadmet bħala lettur anzjan fl-Università ta’ Malta u ppubblikat diversi studji akkademiċi dwar l-estetika u l-letteratura.<ref name="NBC">[https://ktieb.org.mt/news-en/taht-il-qoxra-josette-attard-l-ewwel-parti/ “Taħt il-Qoxra: Josette Attard (l-ewwel parti)”]. Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, 6 ta’ Jannar 2020.</ref><ref name="UM">[https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53375/1/01%20Josette%20Attard%201-10.pdf “Aesthetic Properties and their (Non-)Contribution to Artistic Value”]. Università ta’ Malta.</ref> == Karriera akkademika == Attard studjat il-letteratura u t-teorija letterarja fl-Università ta’ Malta, fejn speċjalizzat fl-estetika letterarja u kisbet dottorat fil-filosofija. Ir-riċerka tagħha tittratta l-filosofija tal-letteratura, l-estetika letterarja u l-letteratura Maltija.<ref name="UM" /> Hija serviet bħala lettur anzjan fid-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta’ Malta u pparteċipat f’konferenzi akkademiċi f’Malta u barra minn Malta. Hija wkoll membru ta’ diversi soċjetajiet akkademiċi internazzjonali fil-qasam tal-estetika.<ref name="NBC" /><ref name="UM" /> '''Pubblikazzjonijiet''' Fost il-pubblikazzjonijiet tagħha hemm ''L-Estetika Maltija – Antoloġija Kritika'', ippubblikat fl-1997, u ''Storja tal-Estetika Letterarja Maltija'', ippubblikat fl-2011 mill-Malta University Press.<ref name="UM" /><ref name="MUP">[https://www.um.edu.mt/mup/store/product/storja-tal-estetika-letterarja-maltija/ ''Storja tal-Estetika Letterarja Maltija'']. Malta University Press, 2011.</ref> Il-ktieb ''Storja tal-Estetika Letterarja Maltija'' jistħarreġ l-iżvilupp ta’ teoriji u ideat estetiċi fil-letteratura Maltija tul iż-żmien, inklużi l-kunċetti tal-arti, tal-letteratura, tal-poeżija u tar-rumanz.<ref name="MUP" /> Attard kitbet ukoll studji dwar il-proprjetajiet estetiċi u l-valur artistiku, kif ukoll dwar ir-relazzjoni bejn l-estetika u t-teorija letterarja.<ref name="UM" /> == Referenzi == {{Reflist}} 7sdayacmu0u8qeo6fkspayv940f7hfb 332878 332877 2026-10-15T10:35:39Z EnriqueTabone 15661 Premju Nazzjonali tal-Ktieb 332878 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Josette Attard''' hija studjuża u akkademika Maltija li tispeċjalizza fl-estetika letterarja, fit-teorija u fil-kritika letterarja, u fil-letteratura Maltija. Hija ħadmet bħala lettur anzjan fl-Università ta’ Malta u ppubblikat diversi studji akkademiċi dwar l-estetika u l-letteratura.<ref name="NBC">[https://ktieb.org.mt/news-en/taht-il-qoxra-josette-attard-l-ewwel-parti/ “Taħt il-Qoxra: Josette Attard (l-ewwel parti)”]. Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, 6 ta’ Jannar 2020.</ref><ref name="UM">[https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53375/1/01%20Josette%20Attard%201-10.pdf “Aesthetic Properties and their (Non-)Contribution to Artistic Value”]. Università ta’ Malta.</ref> == Karriera akkademika == Attard studjat il-letteratura u t-teorija letterarja fl-Università ta’ Malta, fejn speċjalizzat fl-estetika letterarja u kisbet dottorat fil-filosofija. Ir-riċerka tagħha tittratta l-filosofija tal-letteratura, l-estetika letterarja u l-letteratura Maltija.<ref name="UM" /> Hija serviet bħala lettur anzjan fid-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta’ Malta u pparteċipat f’konferenzi akkademiċi f’Malta u barra minn Malta. Hija wkoll membru ta’ diversi soċjetajiet akkademiċi internazzjonali fil-qasam tal-estetika.<ref name="NBC" /><ref name="UM" /> '''Pubblikazzjonijiet''' Fost il-pubblikazzjonijiet tagħha hemm ''L-Estetika Maltija – Antoloġija Kritika'', ippubblikat fl-1997, u ''Storja tal-Estetika Letterarja Maltija'', ippubblikat fl-2011 mill-Malta University Press.<ref name="UM" /><ref name="MUP">[https://www.um.edu.mt/mup/store/product/storja-tal-estetika-letterarja-maltija/ ''Storja tal-Estetika Letterarja Maltija'']. Malta University Press, 2011.</ref> Il-ktieb ''Storja tal-Estetika Letterarja Maltija'' jistħarreġ l-iżvilupp ta’ teoriji u ideat estetiċi fil-letteratura Maltija tul iż-żmien, inklużi l-kunċetti tal-arti, tal-letteratura, tal-poeżija u tar-rumanz.<ref name="MUP" /> Attard kitbet ukoll studji dwar il-proprjetajiet estetiċi u l-valur artistiku, kif ukoll dwar ir-relazzjoni bejn l-estetika u t-teorija letterarja.<ref name="UM" /> Attard rebħet il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb darbtejn, fl-1998 u fl-1999.<ref name="UM" /> == Referenzi == {{Reflist}} 4bxlfzi2frhbbd07wfgmp60gkrukdd2 332879 332878 2026-10-15T10:37:08Z EnriqueTabone 15661 links 332879 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Josette Attard''' hija studjuża u akkademika Maltija li tispeċjalizza fl-estetika letterarja, fit-teorija u fil-kritika letterarja, u fil-letteratura Maltija. Hija ħadmet bħala lettur anzjan fl-[[Università ta' Malta|Università ta’ Malta]] u ppubblikat diversi studji akkademiċi dwar l-estetika u l-letteratura.<ref name="NBC">[https://ktieb.org.mt/news-en/taht-il-qoxra-josette-attard-l-ewwel-parti/ “Taħt il-Qoxra: Josette Attard (l-ewwel parti)”]. Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, 6 ta’ Jannar 2020.</ref><ref name="UM">[https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53375/1/01%20Josette%20Attard%201-10.pdf “Aesthetic Properties and their (Non-)Contribution to Artistic Value”]. Università ta’ Malta.</ref> == Karriera akkademika == Attard studjat il-letteratura u t-teorija letterarja fl-[[Università ta' Malta|Università ta’ Malta]], fejn speċjalizzat fl-estetika letterarja u kisbet dottorat fil-filosofija. Ir-riċerka tagħha tittratta l-filosofija tal-letteratura, l-estetika letterarja u l-letteratura Maltija.<ref name="UM" /> Hija serviet bħala lettur anzjan fid-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta’ Malta u pparteċipat f’konferenzi akkademiċi f’Malta u barra minn Malta. Hija wkoll membru ta’ diversi soċjetajiet akkademiċi internazzjonali fil-qasam tal-estetika.<ref name="NBC" /><ref name="UM" /> '''Pubblikazzjonijiet''' Fost il-pubblikazzjonijiet tagħha hemm ''L-Estetika Maltija – Antoloġija Kritika'', ippubblikat fl-1997, u ''Storja tal-Estetika Letterarja Maltija'', ippubblikat fl-2011 mill-[[Malta University Press]].<ref name="UM" /><ref name="MUP">[https://www.um.edu.mt/mup/store/product/storja-tal-estetika-letterarja-maltija/ ''Storja tal-Estetika Letterarja Maltija'']. Malta University Press, 2011.</ref> Il-ktieb ''Storja tal-Estetika Letterarja Maltija'' jistħarreġ l-iżvilupp ta’ teoriji u ideat estetiċi fil-letteratura Maltija tul iż-żmien, inklużi l-kunċetti tal-arti, tal-letteratura, tal-poeżija u tar-rumanz.<ref name="MUP" />Attard kitbet ukoll studji dwar il-proprjetajiet estetiċi u l-valur artistiku, kif ukoll dwar ir-relazzjoni bejn l-estetika u t-teorija letterarja.<ref name="UM" /> Attard rebħet il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] darbtejn, fl-1998 u fl-1999.<ref name="UM" /> == Referenzi == {{Reflist}} ndwqw901sjn259hsp7yp19bzgt9xd12 0 34706 332880 2026-10-15T11:05:24Z EnriqueTabone 15661 Intro 332880 wikitext text/x-wiki '''Joseph (Joe) Sultana''' (Xagħra, Għawdex, Novembru 1939 – 11 ta’ Settembru 2018) kien ornitologu, ambjentalist u awtur Għawdxi, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-għasafar tal-Gżejjer Maltin u fil-konservazzjoni tan-natura. Huwa serva bħala president tas-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar, li aktar tard saret BirdLife Malta, u okkupa diversi karigi f’organizzazzjonijiet internazzjonali marbuta mal-protezzjoni tal-għasafar u tal-ambjent.<ref name="ERA">[https://era.org.mt/joe-sultana/ “Joe Sultana”]. Environment and Resources Authority (ERA).</ref><ref name="Times">[https://timesofmalta.com/articles/view/veteran-environmental-activist-joe-sultana-passes-away.688921 “Veteran environmental activist Joe Sultana passes away”]. ''Times of Malta'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> bxfs34azappbkkhud7bak1skslae5vp 332881 332880 2026-10-15T11:06:31Z EnriqueTabone 15661 Referenzi 332881 wikitext text/x-wiki '''Joseph (Joe) Sultana''' (Xagħra, Għawdex, Novembru 1939 – 11 ta’ Settembru 2018) kien ornitologu, ambjentalist u awtur Għawdxi, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-għasafar tal-Gżejjer Maltin u fil-konservazzjoni tan-natura. Huwa serva bħala president tas-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar, li aktar tard saret BirdLife Malta, u okkupa diversi karigi f’organizzazzjonijiet internazzjonali marbuta mal-protezzjoni tal-għasafar u tal-ambjent.<ref name="ERA">[https://era.org.mt/joe-sultana/ “Joe Sultana”]. Environment and Resources Authority (ERA).</ref><ref name="Times">[https://timesofmalta.com/articles/view/veteran-environmental-activist-joe-sultana-passes-away.688921 “Veteran environmental activist Joe Sultana passes away”]. ''Times of Malta'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> == Referenzi == {{Reflist}} c3i8me566ez8bpb21f2aox3b1qjwwen 332882 332881 2026-10-15T11:07:38Z EnriqueTabone 15661 +Ħajja 332882 wikitext text/x-wiki '''Joseph (Joe) Sultana''' (Xagħra, Għawdex, Novembru 1939 – 11 ta’ Settembru 2018) kien ornitologu, ambjentalist u awtur Għawdxi, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-għasafar tal-Gżejjer Maltin u fil-konservazzjoni tan-natura. Huwa serva bħala president tas-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar, li aktar tard saret BirdLife Malta, u okkupa diversi karigi f’organizzazzjonijiet internazzjonali marbuta mal-protezzjoni tal-għasafar u tal-ambjent.<ref name="ERA">[https://era.org.mt/joe-sultana/ “Joe Sultana”]. Environment and Resources Authority (ERA).</ref><ref name="Times">[https://timesofmalta.com/articles/view/veteran-environmental-activist-joe-sultana-passes-away.688921 “Veteran environmental activist Joe Sultana passes away”]. ''Times of Malta'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> == Ħajja u karriera == Sultana twieled fix-Xagħra, Għawdex, fl-1939. Studja fil-Liċeo ta’ Għawdex u fil-Kulleġġ ta’ San Mikiel għat-taħriġ tal-għalliema. Fl-1957, beda jaħdem bħala għalliem fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni.<ref name="ERA" /><ref name="Independent">[https://www.independent.com.mt/articles/2018-09-11/local-news/Environmentalist-Joe-Sultana-passes-away-6736196203 “Environmentalist Joe Sultana passes away”]. ''The Malta Independent'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> Wara li ħadem bħala għalliem, daħal jaħdem fil-qasam tal-ambjent. Fl-1977, inħatar maniġer tal-Villa Psaigon Field Study Centre. Matul il-karriera tiegħu fid-Dipartiment tal-Ambjent, serva f’diversi karigi marbuta mal-konservazzjoni tan-natura u mal-ġestjoni tar-riżervi naturali. Fl-2000, irtira mill-kariga ta’ uffiċjal prinċipali għall-ambjent.<ref name="ERA" /> Bejn l-1992 u l-1997, serva fuq il-bord tad-diretturi tal-Awtorità tal-Ippjanar, u bejn l-2001 u l-2002 kien konsulent fil-Ministeru għall-Ambjent. Bejn l-2003 u l-2006, kien ukoll konsulent tekniku u president tal-Kumitat Ornis, li jittratta kwistjonijiet relatati mal-għasafar selvaġġi.<ref name="ERA" /> == Referenzi == {{Reflist}} e5rmmh7khg0k605po3lfuhef08cwi86 332883 332882 2026-10-15T11:10:02Z EnriqueTabone 15661 Ornitoloġija u konservazzjoni 332883 wikitext text/x-wiki '''Joseph (Joe) Sultana''' (Xagħra, Għawdex, Novembru 1939 – 11 ta’ Settembru 2018) kien ornitologu, ambjentalist u awtur Għawdxi, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-għasafar tal-Gżejjer Maltin u fil-konservazzjoni tan-natura. Huwa serva bħala president tas-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar, li aktar tard saret BirdLife Malta, u okkupa diversi karigi f’organizzazzjonijiet internazzjonali marbuta mal-protezzjoni tal-għasafar u tal-ambjent.<ref name="ERA">[https://era.org.mt/joe-sultana/ “Joe Sultana”]. Environment and Resources Authority (ERA).</ref><ref name="Times">[https://timesofmalta.com/articles/view/veteran-environmental-activist-joe-sultana-passes-away.688921 “Veteran environmental activist Joe Sultana passes away”]. ''Times of Malta'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> == Ħajja u karriera == Sultana twieled fix-Xagħra, Għawdex, fl-1939. Studja fil-Liċeo ta’ Għawdex u fil-Kulleġġ ta’ San Mikiel għat-taħriġ tal-għalliema. Fl-1957, beda jaħdem bħala għalliem fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni.<ref name="ERA" /><ref name="Independent">[https://www.independent.com.mt/articles/2018-09-11/local-news/Environmentalist-Joe-Sultana-passes-away-6736196203 “Environmentalist Joe Sultana passes away”]. ''The Malta Independent'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> Wara li ħadem bħala għalliem, daħal jaħdem fil-qasam tal-ambjent. Fl-1977, inħatar maniġer tal-Villa Psaigon Field Study Centre. Matul il-karriera tiegħu fid-Dipartiment tal-Ambjent, serva f’diversi karigi marbuta mal-konservazzjoni tan-natura u mal-ġestjoni tar-riżervi naturali. Fl-2000, irtira mill-kariga ta’ uffiċjal prinċipali għall-ambjent.<ref name="ERA" /> Bejn l-1992 u l-1997, serva fuq il-bord tad-diretturi tal-Awtorità tal-Ippjanar, u bejn l-2001 u l-2002 kien konsulent fil-Ministeru għall-Ambjent. Bejn l-2003 u l-2006, kien ukoll konsulent tekniku u president tal-Kumitat Ornis, li jittratta kwistjonijiet relatati mal-għasafar selvaġġi.<ref name="ERA" /> '''Ornitoloġija u konservazzjoni''' Sultana kien involut fis-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar sa mit-twaqqif tagħha fl-1962. Bejn l-1967 u l-1975 serva bħala segretarju tas-soċjetà, u bejn l-1976 u l-1987 bħala president tagħha. Bejn l-1971 u l-2002, mexxa wkoll l-iskema Maltija tat-tiswir tal-għasafar, li permezz tagħha l-għasafar jiġu mmarkati biex ikunu jistgħu jiġu studjati l-movimenti u l-migrazzjoni tagħhom.<ref name="ERA" /><ref name="Borg">Borg, John J. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/75346 “Remembering Joe Sultana”]. ''Il-Merill'', 34, 2020, pp. 1–4. Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref> Huwa kellu rwol importanti fit-twaqqif tar-riżervi naturali tal-Għadira, fl-1980, u tal-Is-Simar, fl-1993. Għal aktar minn 45 sena organizza u mexxa żjarat ta’ riċerka u tiswir tal-għasafar fil-gżira ta’ Filfla, fejn ħadem ukoll favur il-protezzjoni tagħha.<ref name="Borg" /> Ir-riċerka tiegħu kienet tiffoka b’mod partikolari fuq l-għasafar li jbejtu fil-Gżejjer Maltin u fuq l-għasafar tal-baħar. Huwa ġabar informazzjoni dwar il-kolonji tat-tgħammir tagħhom u kkontribwixxa għall-għarfien xjentifiku dwar l-avifauna lokali.<ref name="ERA" /><ref name="Borg" /> Fuq livell internazzjonali, bejn l-1985 u l-1992 kien president tas-sezzjoni Ewropea tal-International Council for Bird Preservation. Bejn l-1994 u l-1999 serva bħala membru tal-Kunsill Dinji ta’ BirdLife International, u bejn l-1995 u l-2011 kien president tal-kunsill ta’ MEDMARAVIS, organizzazzjoni ddedikata għall-istudju u l-konservazzjoni tal-għasafar tal-baħar u tal-ambjent tal-Mediterran.<ref name="ERA" /> Huwa serva wkoll f’kumitati u gruppi ta’ ħidma tal-Kunsill tal-Ewropa dwar il-konservazzjoni tal-ambjent naturali u ż-żoni protetti.<ref name="ERA" /> == Referenzi == {{Reflist}} lm0sobszflah0cosvjzt4pwz4vkz4yv 332884 332883 2026-10-15T11:11:12Z EnriqueTabone 15661 Pubblikazzjonijiet 332884 wikitext text/x-wiki '''Joseph (Joe) Sultana''' (Xagħra, Għawdex, Novembru 1939 – 11 ta’ Settembru 2018) kien ornitologu, ambjentalist u awtur Għawdxi, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-għasafar tal-Gżejjer Maltin u fil-konservazzjoni tan-natura. Huwa serva bħala president tas-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar, li aktar tard saret BirdLife Malta, u okkupa diversi karigi f’organizzazzjonijiet internazzjonali marbuta mal-protezzjoni tal-għasafar u tal-ambjent.<ref name="ERA">[https://era.org.mt/joe-sultana/ “Joe Sultana”]. Environment and Resources Authority (ERA).</ref><ref name="Times">[https://timesofmalta.com/articles/view/veteran-environmental-activist-joe-sultana-passes-away.688921 “Veteran environmental activist Joe Sultana passes away”]. ''Times of Malta'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> == Ħajja u karriera == Sultana twieled fix-Xagħra, Għawdex, fl-1939. Studja fil-Liċeo ta’ Għawdex u fil-Kulleġġ ta’ San Mikiel għat-taħriġ tal-għalliema. Fl-1957, beda jaħdem bħala għalliem fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni.<ref name="ERA" /><ref name="Independent">[https://www.independent.com.mt/articles/2018-09-11/local-news/Environmentalist-Joe-Sultana-passes-away-6736196203 “Environmentalist Joe Sultana passes away”]. ''The Malta Independent'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> Wara li ħadem bħala għalliem, daħal jaħdem fil-qasam tal-ambjent. Fl-1977, inħatar maniġer tal-Villa Psaigon Field Study Centre. Matul il-karriera tiegħu fid-Dipartiment tal-Ambjent, serva f’diversi karigi marbuta mal-konservazzjoni tan-natura u mal-ġestjoni tar-riżervi naturali. Fl-2000, irtira mill-kariga ta’ uffiċjal prinċipali għall-ambjent.<ref name="ERA" /> Bejn l-1992 u l-1997, serva fuq il-bord tad-diretturi tal-Awtorità tal-Ippjanar, u bejn l-2001 u l-2002 kien konsulent fil-Ministeru għall-Ambjent. Bejn l-2003 u l-2006, kien ukoll konsulent tekniku u president tal-Kumitat Ornis, li jittratta kwistjonijiet relatati mal-għasafar selvaġġi.<ref name="ERA" /> '''Ornitoloġija u konservazzjoni''' Sultana kien involut fis-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar sa mit-twaqqif tagħha fl-1962. Bejn l-1967 u l-1975 serva bħala segretarju tas-soċjetà, u bejn l-1976 u l-1987 bħala president tagħha. Bejn l-1971 u l-2002, mexxa wkoll l-iskema Maltija tat-tiswir tal-għasafar, li permezz tagħha l-għasafar jiġu mmarkati biex ikunu jistgħu jiġu studjati l-movimenti u l-migrazzjoni tagħhom.<ref name="ERA" /><ref name="Borg">Borg, John J. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/75346 “Remembering Joe Sultana”]. ''Il-Merill'', 34, 2020, pp. 1–4. Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref> Huwa kellu rwol importanti fit-twaqqif tar-riżervi naturali tal-Għadira, fl-1980, u tal-Is-Simar, fl-1993. Għal aktar minn 45 sena organizza u mexxa żjarat ta’ riċerka u tiswir tal-għasafar fil-gżira ta’ Filfla, fejn ħadem ukoll favur il-protezzjoni tagħha.<ref name="Borg" /> Ir-riċerka tiegħu kienet tiffoka b’mod partikolari fuq l-għasafar li jbejtu fil-Gżejjer Maltin u fuq l-għasafar tal-baħar. Huwa ġabar informazzjoni dwar il-kolonji tat-tgħammir tagħhom u kkontribwixxa għall-għarfien xjentifiku dwar l-avifauna lokali.<ref name="ERA" /><ref name="Borg" /> Fuq livell internazzjonali, bejn l-1985 u l-1992 kien president tas-sezzjoni Ewropea tal-International Council for Bird Preservation. Bejn l-1994 u l-1999 serva bħala membru tal-Kunsill Dinji ta’ BirdLife International, u bejn l-1995 u l-2011 kien president tal-kunsill ta’ MEDMARAVIS, organizzazzjoni ddedikata għall-istudju u l-konservazzjoni tal-għasafar tal-baħar u tal-ambjent tal-Mediterran.<ref name="ERA" /> Huwa serva wkoll f’kumitati u gruppi ta’ ħidma tal-Kunsill tal-Ewropa dwar il-konservazzjoni tal-ambjent naturali u ż-żoni protetti.<ref name="ERA" /> '''Pubblikazzjonijiet''' Sultana kien awtur u koawtur ta’ bosta kotba u studji xjentifiċi dwar l-għasafar u l-ambjent tal-Gżejjer Maltin. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''A Guide to the Birds of Malta'' (1975), miktub flimkien ma’ Charles Gauci u Mark Beaman, u ''The Breeding Birds of Malta'' (2011), miktub flimkien ma’ Charles Gauci u Victor Falzon.<ref name="Borg" /> Fl-2015, ippubblika flimkien ma’ kollaboraturi oħra ''History of Ornithology in Malta'', studju dwar l-iżvilupp tal-istudju tal-għasafar u tal-letteratura ornitoloġika f’Malta.<ref name="Borg" /> Fl-2018, BirdLife Malta ppubblikat ġabra ta’ artikli tiegħu dwar l-ambjent naturali ta’ Għawdex taħt it-titlu ''Il-Wirt Naturali t’Għawdex''.<ref name="Borg" /> == Referenzi == {{Reflist}} mvhnna4ej74wpe5zubfvfx608z7ooyt 332885 332884 2026-10-15T11:11:55Z EnriqueTabone 15661 Premjijiet u rikonoxximenti 332885 wikitext text/x-wiki '''Joseph (Joe) Sultana''' (Xagħra, Għawdex, Novembru 1939 – 11 ta’ Settembru 2018) kien ornitologu, ambjentalist u awtur Għawdxi, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-għasafar tal-Gżejjer Maltin u fil-konservazzjoni tan-natura. Huwa serva bħala president tas-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar, li aktar tard saret BirdLife Malta, u okkupa diversi karigi f’organizzazzjonijiet internazzjonali marbuta mal-protezzjoni tal-għasafar u tal-ambjent.<ref name="ERA">[https://era.org.mt/joe-sultana/ “Joe Sultana”]. Environment and Resources Authority (ERA).</ref><ref name="Times">[https://timesofmalta.com/articles/view/veteran-environmental-activist-joe-sultana-passes-away.688921 “Veteran environmental activist Joe Sultana passes away”]. ''Times of Malta'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> == Ħajja u karriera == Sultana twieled fix-Xagħra, Għawdex, fl-1939. Studja fil-Liċeo ta’ Għawdex u fil-Kulleġġ ta’ San Mikiel għat-taħriġ tal-għalliema. Fl-1957, beda jaħdem bħala għalliem fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni.<ref name="ERA" /><ref name="Independent">[https://www.independent.com.mt/articles/2018-09-11/local-news/Environmentalist-Joe-Sultana-passes-away-6736196203 “Environmentalist Joe Sultana passes away”]. ''The Malta Independent'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> Wara li ħadem bħala għalliem, daħal jaħdem fil-qasam tal-ambjent. Fl-1977, inħatar maniġer tal-Villa Psaigon Field Study Centre. Matul il-karriera tiegħu fid-Dipartiment tal-Ambjent, serva f’diversi karigi marbuta mal-konservazzjoni tan-natura u mal-ġestjoni tar-riżervi naturali. Fl-2000, irtira mill-kariga ta’ uffiċjal prinċipali għall-ambjent.<ref name="ERA" /> Bejn l-1992 u l-1997, serva fuq il-bord tad-diretturi tal-Awtorità tal-Ippjanar, u bejn l-2001 u l-2002 kien konsulent fil-Ministeru għall-Ambjent. Bejn l-2003 u l-2006, kien ukoll konsulent tekniku u president tal-Kumitat Ornis, li jittratta kwistjonijiet relatati mal-għasafar selvaġġi.<ref name="ERA" /> '''Ornitoloġija u konservazzjoni''' Sultana kien involut fis-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar sa mit-twaqqif tagħha fl-1962. Bejn l-1967 u l-1975 serva bħala segretarju tas-soċjetà, u bejn l-1976 u l-1987 bħala president tagħha. Bejn l-1971 u l-2002, mexxa wkoll l-iskema Maltija tat-tiswir tal-għasafar, li permezz tagħha l-għasafar jiġu mmarkati biex ikunu jistgħu jiġu studjati l-movimenti u l-migrazzjoni tagħhom.<ref name="ERA" /><ref name="Borg">Borg, John J. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/75346 “Remembering Joe Sultana”]. ''Il-Merill'', 34, 2020, pp. 1–4. Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref> Huwa kellu rwol importanti fit-twaqqif tar-riżervi naturali tal-Għadira, fl-1980, u tal-Is-Simar, fl-1993. Għal aktar minn 45 sena organizza u mexxa żjarat ta’ riċerka u tiswir tal-għasafar fil-gżira ta’ Filfla, fejn ħadem ukoll favur il-protezzjoni tagħha.<ref name="Borg" /> Ir-riċerka tiegħu kienet tiffoka b’mod partikolari fuq l-għasafar li jbejtu fil-Gżejjer Maltin u fuq l-għasafar tal-baħar. Huwa ġabar informazzjoni dwar il-kolonji tat-tgħammir tagħhom u kkontribwixxa għall-għarfien xjentifiku dwar l-avifauna lokali.<ref name="ERA" /><ref name="Borg" /> Fuq livell internazzjonali, bejn l-1985 u l-1992 kien president tas-sezzjoni Ewropea tal-International Council for Bird Preservation. Bejn l-1994 u l-1999 serva bħala membru tal-Kunsill Dinji ta’ BirdLife International, u bejn l-1995 u l-2011 kien president tal-kunsill ta’ MEDMARAVIS, organizzazzjoni ddedikata għall-istudju u l-konservazzjoni tal-għasafar tal-baħar u tal-ambjent tal-Mediterran.<ref name="ERA" /> Huwa serva wkoll f’kumitati u gruppi ta’ ħidma tal-Kunsill tal-Ewropa dwar il-konservazzjoni tal-ambjent naturali u ż-żoni protetti.<ref name="ERA" /> '''Pubblikazzjonijiet''' Sultana kien awtur u koawtur ta’ bosta kotba u studji xjentifiċi dwar l-għasafar u l-ambjent tal-Gżejjer Maltin. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''A Guide to the Birds of Malta'' (1975), miktub flimkien ma’ Charles Gauci u Mark Beaman, u ''The Breeding Birds of Malta'' (2011), miktub flimkien ma’ Charles Gauci u Victor Falzon.<ref name="Borg" /> Fl-2015, ippubblika flimkien ma’ kollaboraturi oħra ''History of Ornithology in Malta'', studju dwar l-iżvilupp tal-istudju tal-għasafar u tal-letteratura ornitoloġika f’Malta.<ref name="Borg" /> Fl-2018, BirdLife Malta ppubblikat ġabra ta’ artikli tiegħu dwar l-ambjent naturali ta’ Għawdex taħt it-titlu ''Il-Wirt Naturali t’Għawdex''.<ref name="Borg" /> '''Premjijiet u rikonoxximenti''' Matul ħajtu, Sultana rċieva diversi premjijiet u rikonoxximenti għall-ħidma tiegħu fil-qasam tal-ornitoloġija u l-konservazzjoni. Fost dawn kien hemm il-midalja tar-Royal Society for the Protection of Birds fl-1996, il-Gouden Lepelaar mogħti minn Vogelbescherming Nederland fl-1993, u s-sħubija onorarja tal-British Ornithologists’ Union fl-1999. Fl-1999, ingħata wkoll ir-rikonoxximent ta’ Membru tal-Unur ta’ BirdLife International.<ref name="ERA" /><ref name="Borg" /> == Referenzi == {{Reflist}} csxu53e5a7xbuncniruammrdjlymtl4 332886 332885 2026-10-15T11:12:41Z EnriqueTabone 15661 Premju Nazzjonali tal-Ktieb 332886 wikitext text/x-wiki '''Joseph (Joe) Sultana''' (Xagħra, Għawdex, Novembru 1939 – 11 ta’ Settembru 2018) kien ornitologu, ambjentalist u awtur Għawdxi, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-għasafar tal-Gżejjer Maltin u fil-konservazzjoni tan-natura. Huwa serva bħala president tas-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar, li aktar tard saret BirdLife Malta, u okkupa diversi karigi f’organizzazzjonijiet internazzjonali marbuta mal-protezzjoni tal-għasafar u tal-ambjent.<ref name="ERA">[https://era.org.mt/joe-sultana/ “Joe Sultana”]. Environment and Resources Authority (ERA).</ref><ref name="Times">[https://timesofmalta.com/articles/view/veteran-environmental-activist-joe-sultana-passes-away.688921 “Veteran environmental activist Joe Sultana passes away”]. ''Times of Malta'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> == Ħajja u karriera == Sultana twieled fix-Xagħra, Għawdex, fl-1939. Studja fil-Liċeo ta’ Għawdex u fil-Kulleġġ ta’ San Mikiel għat-taħriġ tal-għalliema. Fl-1957, beda jaħdem bħala għalliem fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni.<ref name="ERA" /><ref name="Independent">[https://www.independent.com.mt/articles/2018-09-11/local-news/Environmentalist-Joe-Sultana-passes-away-6736196203 “Environmentalist Joe Sultana passes away”]. ''The Malta Independent'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> Wara li ħadem bħala għalliem, daħal jaħdem fil-qasam tal-ambjent. Fl-1977, inħatar maniġer tal-Villa Psaigon Field Study Centre. Matul il-karriera tiegħu fid-Dipartiment tal-Ambjent, serva f’diversi karigi marbuta mal-konservazzjoni tan-natura u mal-ġestjoni tar-riżervi naturali. Fl-2000, irtira mill-kariga ta’ uffiċjal prinċipali għall-ambjent.<ref name="ERA" /> Bejn l-1992 u l-1997, serva fuq il-bord tad-diretturi tal-Awtorità tal-Ippjanar, u bejn l-2001 u l-2002 kien konsulent fil-Ministeru għall-Ambjent. Bejn l-2003 u l-2006, kien ukoll konsulent tekniku u president tal-Kumitat Ornis, li jittratta kwistjonijiet relatati mal-għasafar selvaġġi.<ref name="ERA" /> '''Ornitoloġija u konservazzjoni''' Sultana kien involut fis-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar sa mit-twaqqif tagħha fl-1962. Bejn l-1967 u l-1975 serva bħala segretarju tas-soċjetà, u bejn l-1976 u l-1987 bħala president tagħha. Bejn l-1971 u l-2002, mexxa wkoll l-iskema Maltija tat-tiswir tal-għasafar, li permezz tagħha l-għasafar jiġu mmarkati biex ikunu jistgħu jiġu studjati l-movimenti u l-migrazzjoni tagħhom.<ref name="ERA" /><ref name="Borg">Borg, John J. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/75346 “Remembering Joe Sultana”]. ''Il-Merill'', 34, 2020, pp. 1–4. Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref> Huwa kellu rwol importanti fit-twaqqif tar-riżervi naturali tal-Għadira, fl-1980, u tal-Is-Simar, fl-1993. Għal aktar minn 45 sena organizza u mexxa żjarat ta’ riċerka u tiswir tal-għasafar fil-gżira ta’ Filfla, fejn ħadem ukoll favur il-protezzjoni tagħha.<ref name="Borg" /> Ir-riċerka tiegħu kienet tiffoka b’mod partikolari fuq l-għasafar li jbejtu fil-Gżejjer Maltin u fuq l-għasafar tal-baħar. Huwa ġabar informazzjoni dwar il-kolonji tat-tgħammir tagħhom u kkontribwixxa għall-għarfien xjentifiku dwar l-avifauna lokali.<ref name="ERA" /><ref name="Borg" /> Fuq livell internazzjonali, bejn l-1985 u l-1992 kien president tas-sezzjoni Ewropea tal-International Council for Bird Preservation. Bejn l-1994 u l-1999 serva bħala membru tal-Kunsill Dinji ta’ BirdLife International, u bejn l-1995 u l-2011 kien president tal-kunsill ta’ MEDMARAVIS, organizzazzjoni ddedikata għall-istudju u l-konservazzjoni tal-għasafar tal-baħar u tal-ambjent tal-Mediterran.<ref name="ERA" /> Huwa serva wkoll f’kumitati u gruppi ta’ ħidma tal-Kunsill tal-Ewropa dwar il-konservazzjoni tal-ambjent naturali u ż-żoni protetti.<ref name="ERA" /> '''Pubblikazzjonijiet''' Sultana kien awtur u koawtur ta’ bosta kotba u studji xjentifiċi dwar l-għasafar u l-ambjent tal-Gżejjer Maltin. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''A Guide to the Birds of Malta'' (1975), miktub flimkien ma’ Charles Gauci u Mark Beaman, u ''The Breeding Birds of Malta'' (2011), miktub flimkien ma’ Charles Gauci u Victor Falzon.<ref name="Borg" /> Fl-2015, ippubblika flimkien ma’ kollaboraturi oħra ''History of Ornithology in Malta'', studju dwar l-iżvilupp tal-istudju tal-għasafar u tal-letteratura ornitoloġika f’Malta.<ref name="Borg" /> Fl-2018, BirdLife Malta ppubblikat ġabra ta’ artikli tiegħu dwar l-ambjent naturali ta’ Għawdex taħt it-titlu ''Il-Wirt Naturali t’Għawdex''.<ref name="Borg" /> '''Premjijiet u rikonoxximenti''' Matul ħajtu, Sultana rċieva diversi premjijiet u rikonoxximenti għall-ħidma tiegħu fil-qasam tal-ornitoloġija u l-konservazzjoni. Fost dawn kien hemm il-midalja tar-Royal Society for the Protection of Birds fl-1996, il-Gouden Lepelaar mogħti minn Vogelbescherming Nederland fl-1993, u s-sħubija onorarja tal-British Ornithologists’ Union fl-1999. Fl-1999, ingħata wkoll ir-rikonoxximent ta’ Membru tal-Unur ta’ BirdLife International.<ref name="ERA" /><ref name="Borg" /> Fl-1980, il-ktieb ''L-Għasafar'', miktub minn Joe Sultana u Charles Gauci u ppubblikat mis-Soċjetà Ornitoloġika Maltija, ingħata l-Premju Nazzjonali tal-Ktieb.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Malti}}</ref> == Referenzi == {{Reflist}} rja32xmvi73bzluas6hrrf8x3a24pej 332887 332886 2026-10-15T11:14:13Z EnriqueTabone 15661 mewt 332887 wikitext text/x-wiki '''Joseph (Joe) Sultana''' (Xagħra, Għawdex, Novembru 1939 – 11 ta’ Settembru 2018) kien ornitologu, ambjentalist u awtur Għawdxi, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-għasafar tal-Gżejjer Maltin u fil-konservazzjoni tan-natura. Huwa serva bħala president tas-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar, li aktar tard saret BirdLife Malta, u okkupa diversi karigi f’organizzazzjonijiet internazzjonali marbuta mal-protezzjoni tal-għasafar u tal-ambjent.<ref name="ERA">[https://era.org.mt/joe-sultana/ “Joe Sultana”]. Environment and Resources Authority (ERA).</ref><ref name="Times">[https://timesofmalta.com/articles/view/veteran-environmental-activist-joe-sultana-passes-away.688921 “Veteran environmental activist Joe Sultana passes away”]. ''Times of Malta'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> == Ħajja u karriera == Sultana twieled fix-Xagħra, Għawdex, fl-1939. Studja fil-Liċeo ta’ Għawdex u fil-Kulleġġ ta’ San Mikiel għat-taħriġ tal-għalliema. Fl-1957, beda jaħdem bħala għalliem fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni.<ref name="ERA" /><ref name="Independent">[https://www.independent.com.mt/articles/2018-09-11/local-news/Environmentalist-Joe-Sultana-passes-away-6736196203 “Environmentalist Joe Sultana passes away”]. ''The Malta Independent'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> Wara li ħadem bħala għalliem, daħal jaħdem fil-qasam tal-ambjent. Fl-1977, inħatar maniġer tal-Villa Psaigon Field Study Centre. Matul il-karriera tiegħu fid-Dipartiment tal-Ambjent, serva f’diversi karigi marbuta mal-konservazzjoni tan-natura u mal-ġestjoni tar-riżervi naturali. Fl-2000, irtira mill-kariga ta’ uffiċjal prinċipali għall-ambjent.<ref name="ERA" /> Bejn l-1992 u l-1997, serva fuq il-bord tad-diretturi tal-Awtorità tal-Ippjanar, u bejn l-2001 u l-2002 kien konsulent fil-Ministeru għall-Ambjent. Bejn l-2003 u l-2006, kien ukoll konsulent tekniku u president tal-Kumitat Ornis, li jittratta kwistjonijiet relatati mal-għasafar selvaġġi.<ref name="ERA" /> Joe Sultana miet fil-11 ta’ Settembru 2018, fl-età ta’ 78 sena.<ref name="ERA" /><ref name="Times" /> '''Ornitoloġija u konservazzjoni''' Sultana kien involut fis-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar sa mit-twaqqif tagħha fl-1962. Bejn l-1967 u l-1975 serva bħala segretarju tas-soċjetà, u bejn l-1976 u l-1987 bħala president tagħha. Bejn l-1971 u l-2002, mexxa wkoll l-iskema Maltija tat-tiswir tal-għasafar, li permezz tagħha l-għasafar jiġu mmarkati biex ikunu jistgħu jiġu studjati l-movimenti u l-migrazzjoni tagħhom.<ref name="ERA" /><ref name="Borg">Borg, John J. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/75346 “Remembering Joe Sultana”]. ''Il-Merill'', 34, 2020, pp. 1–4. Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref> Huwa kellu rwol importanti fit-twaqqif tar-riżervi naturali tal-Għadira, fl-1980, u tal-Is-Simar, fl-1993. Għal aktar minn 45 sena organizza u mexxa żjarat ta’ riċerka u tiswir tal-għasafar fil-gżira ta’ Filfla, fejn ħadem ukoll favur il-protezzjoni tagħha.<ref name="Borg" /> Ir-riċerka tiegħu kienet tiffoka b’mod partikolari fuq l-għasafar li jbejtu fil-Gżejjer Maltin u fuq l-għasafar tal-baħar. Huwa ġabar informazzjoni dwar il-kolonji tat-tgħammir tagħhom u kkontribwixxa għall-għarfien xjentifiku dwar l-avifauna lokali.<ref name="ERA" /><ref name="Borg" /> Fuq livell internazzjonali, bejn l-1985 u l-1992 kien president tas-sezzjoni Ewropea tal-International Council for Bird Preservation. Bejn l-1994 u l-1999 serva bħala membru tal-Kunsill Dinji ta’ BirdLife International, u bejn l-1995 u l-2011 kien president tal-kunsill ta’ MEDMARAVIS, organizzazzjoni ddedikata għall-istudju u l-konservazzjoni tal-għasafar tal-baħar u tal-ambjent tal-Mediterran.<ref name="ERA" /> Huwa serva wkoll f’kumitati u gruppi ta’ ħidma tal-Kunsill tal-Ewropa dwar il-konservazzjoni tal-ambjent naturali u ż-żoni protetti.<ref name="ERA" /> '''Pubblikazzjonijiet''' Sultana kien awtur u koawtur ta’ bosta kotba u studji xjentifiċi dwar l-għasafar u l-ambjent tal-Gżejjer Maltin. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''A Guide to the Birds of Malta'' (1975), miktub flimkien ma’ Charles Gauci u Mark Beaman, u ''The Breeding Birds of Malta'' (2011), miktub flimkien ma’ Charles Gauci u Victor Falzon.<ref name="Borg" /> Fl-2015, ippubblika flimkien ma’ kollaboraturi oħra ''History of Ornithology in Malta'', studju dwar l-iżvilupp tal-istudju tal-għasafar u tal-letteratura ornitoloġika f’Malta.<ref name="Borg" /> Fl-2018, BirdLife Malta ppubblikat ġabra ta’ artikli tiegħu dwar l-ambjent naturali ta’ Għawdex taħt it-titlu ''Il-Wirt Naturali t’Għawdex''.<ref name="Borg" /> '''Premjijiet u rikonoxximenti''' Matul ħajtu, Sultana rċieva diversi premjijiet u rikonoxximenti għall-ħidma tiegħu fil-qasam tal-ornitoloġija u l-konservazzjoni. Fost dawn kien hemm il-midalja tar-Royal Society for the Protection of Birds fl-1996, il-Gouden Lepelaar mogħti minn Vogelbescherming Nederland fl-1993, u s-sħubija onorarja tal-British Ornithologists’ Union fl-1999. Fl-1999, ingħata wkoll ir-rikonoxximent ta’ Membru tal-Unur ta’ BirdLife International.<ref name="ERA" /><ref name="Borg" /> Fl-1980, il-ktieb ''L-Għasafar'', miktub minn Joe Sultana u Charles Gauci u ppubblikat mis-Soċjetà Ornitoloġika Maltija, ingħata l-Premju Nazzjonali tal-Ktieb.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Malti}}</ref> == Referenzi == {{Reflist}} r20w4af4ba515mynhekxdwo7cm90zcp 332888 332887 2026-10-15T11:14:38Z EnriqueTabone 15661 {{Infobox bijografija}} 332888 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Joseph (Joe) Sultana''' (Xagħra, Għawdex, Novembru 1939 – 11 ta’ Settembru 2018) kien ornitologu, ambjentalist u awtur Għawdxi, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-għasafar tal-Gżejjer Maltin u fil-konservazzjoni tan-natura. Huwa serva bħala president tas-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar, li aktar tard saret BirdLife Malta, u okkupa diversi karigi f’organizzazzjonijiet internazzjonali marbuta mal-protezzjoni tal-għasafar u tal-ambjent.<ref name="ERA">[https://era.org.mt/joe-sultana/ “Joe Sultana”]. Environment and Resources Authority (ERA).</ref><ref name="Times">[https://timesofmalta.com/articles/view/veteran-environmental-activist-joe-sultana-passes-away.688921 “Veteran environmental activist Joe Sultana passes away”]. ''Times of Malta'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> == Ħajja u karriera == Sultana twieled fix-Xagħra, Għawdex, fl-1939. Studja fil-Liċeo ta’ Għawdex u fil-Kulleġġ ta’ San Mikiel għat-taħriġ tal-għalliema. Fl-1957, beda jaħdem bħala għalliem fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni.<ref name="ERA" /><ref name="Independent">[https://www.independent.com.mt/articles/2018-09-11/local-news/Environmentalist-Joe-Sultana-passes-away-6736196203 “Environmentalist Joe Sultana passes away”]. ''The Malta Independent'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> Wara li ħadem bħala għalliem, daħal jaħdem fil-qasam tal-ambjent. Fl-1977, inħatar maniġer tal-Villa Psaigon Field Study Centre. Matul il-karriera tiegħu fid-Dipartiment tal-Ambjent, serva f’diversi karigi marbuta mal-konservazzjoni tan-natura u mal-ġestjoni tar-riżervi naturali. Fl-2000, irtira mill-kariga ta’ uffiċjal prinċipali għall-ambjent.<ref name="ERA" /> Bejn l-1992 u l-1997, serva fuq il-bord tad-diretturi tal-Awtorità tal-Ippjanar, u bejn l-2001 u l-2002 kien konsulent fil-Ministeru għall-Ambjent. Bejn l-2003 u l-2006, kien ukoll konsulent tekniku u president tal-Kumitat Ornis, li jittratta kwistjonijiet relatati mal-għasafar selvaġġi.<ref name="ERA" /> Joe Sultana miet fil-11 ta’ Settembru 2018, fl-età ta’ 78 sena.<ref name="ERA" /><ref name="Times" /> '''Ornitoloġija u konservazzjoni''' Sultana kien involut fis-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar sa mit-twaqqif tagħha fl-1962. Bejn l-1967 u l-1975 serva bħala segretarju tas-soċjetà, u bejn l-1976 u l-1987 bħala president tagħha. Bejn l-1971 u l-2002, mexxa wkoll l-iskema Maltija tat-tiswir tal-għasafar, li permezz tagħha l-għasafar jiġu mmarkati biex ikunu jistgħu jiġu studjati l-movimenti u l-migrazzjoni tagħhom.<ref name="ERA" /><ref name="Borg">Borg, John J. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/75346 “Remembering Joe Sultana”]. ''Il-Merill'', 34, 2020, pp. 1–4. Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref> Huwa kellu rwol importanti fit-twaqqif tar-riżervi naturali tal-Għadira, fl-1980, u tal-Is-Simar, fl-1993. Għal aktar minn 45 sena organizza u mexxa żjarat ta’ riċerka u tiswir tal-għasafar fil-gżira ta’ Filfla, fejn ħadem ukoll favur il-protezzjoni tagħha.<ref name="Borg" /> Ir-riċerka tiegħu kienet tiffoka b’mod partikolari fuq l-għasafar li jbejtu fil-Gżejjer Maltin u fuq l-għasafar tal-baħar. Huwa ġabar informazzjoni dwar il-kolonji tat-tgħammir tagħhom u kkontribwixxa għall-għarfien xjentifiku dwar l-avifauna lokali.<ref name="ERA" /><ref name="Borg" /> Fuq livell internazzjonali, bejn l-1985 u l-1992 kien president tas-sezzjoni Ewropea tal-International Council for Bird Preservation. Bejn l-1994 u l-1999 serva bħala membru tal-Kunsill Dinji ta’ BirdLife International, u bejn l-1995 u l-2011 kien president tal-kunsill ta’ MEDMARAVIS, organizzazzjoni ddedikata għall-istudju u l-konservazzjoni tal-għasafar tal-baħar u tal-ambjent tal-Mediterran.<ref name="ERA" /> Huwa serva wkoll f’kumitati u gruppi ta’ ħidma tal-Kunsill tal-Ewropa dwar il-konservazzjoni tal-ambjent naturali u ż-żoni protetti.<ref name="ERA" /> '''Pubblikazzjonijiet''' Sultana kien awtur u koawtur ta’ bosta kotba u studji xjentifiċi dwar l-għasafar u l-ambjent tal-Gżejjer Maltin. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''A Guide to the Birds of Malta'' (1975), miktub flimkien ma’ Charles Gauci u Mark Beaman, u ''The Breeding Birds of Malta'' (2011), miktub flimkien ma’ Charles Gauci u Victor Falzon.<ref name="Borg" /> Fl-2015, ippubblika flimkien ma’ kollaboraturi oħra ''History of Ornithology in Malta'', studju dwar l-iżvilupp tal-istudju tal-għasafar u tal-letteratura ornitoloġika f’Malta.<ref name="Borg" /> Fl-2018, BirdLife Malta ppubblikat ġabra ta’ artikli tiegħu dwar l-ambjent naturali ta’ Għawdex taħt it-titlu ''Il-Wirt Naturali t’Għawdex''.<ref name="Borg" /> '''Premjijiet u rikonoxximenti''' Matul ħajtu, Sultana rċieva diversi premjijiet u rikonoxximenti għall-ħidma tiegħu fil-qasam tal-ornitoloġija u l-konservazzjoni. Fost dawn kien hemm il-midalja tar-Royal Society for the Protection of Birds fl-1996, il-Gouden Lepelaar mogħti minn Vogelbescherming Nederland fl-1993, u s-sħubija onorarja tal-British Ornithologists’ Union fl-1999. Fl-1999, ingħata wkoll ir-rikonoxximent ta’ Membru tal-Unur ta’ BirdLife International.<ref name="ERA" /><ref name="Borg" /> Fl-1980, il-ktieb ''L-Għasafar'', miktub minn Joe Sultana u Charles Gauci u ppubblikat mis-Soċjetà Ornitoloġika Maltija, ingħata l-Premju Nazzjonali tal-Ktieb.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Malti}}</ref> == Referenzi == {{Reflist}} kusvqi17xdm52qsc91qkhr97tozjc49 332889 332888 2026-10-15T11:15:35Z EnriqueTabone 15661 links 332889 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Joseph (Joe) Sultana''' ([[Xagħra]], [[Għawdex]], Novembru 1939 – 11 ta’ Settembru 2018) kien ornitologu, ambjentalist u awtur Għawdxi, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-għasafar tal-Gżejjer Maltin u fil-konservazzjoni tan-natura. Huwa serva bħala president tas-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-[[Għasfur|Għasafar]], li aktar tard saret [[BirdLife Malta]], u okkupa diversi karigi f’organizzazzjonijiet internazzjonali marbuta mal-protezzjoni tal-għasafar u tal-ambjent.<ref name="ERA">[https://era.org.mt/joe-sultana/ “Joe Sultana”]. Environment and Resources Authority (ERA).</ref><ref name="Times">[https://timesofmalta.com/articles/view/veteran-environmental-activist-joe-sultana-passes-away.688921 “Veteran environmental activist Joe Sultana passes away”]. ''Times of Malta'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> == Ħajja u karriera == Sultana twieled fix-Xagħra, Għawdex, fl-1939. Studja fil-Liċeo ta’ Għawdex u fil-Kulleġġ ta’ San Mikiel għat-taħriġ tal-għalliema. Fl-1957, beda jaħdem bħala għalliem fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni.<ref name="ERA" /><ref name="Independent">[https://www.independent.com.mt/articles/2018-09-11/local-news/Environmentalist-Joe-Sultana-passes-away-6736196203 “Environmentalist Joe Sultana passes away”]. ''The Malta Independent'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> Wara li ħadem bħala għalliem, daħal jaħdem fil-qasam tal-ambjent. Fl-1977, inħatar maniġer tal-Villa Psaigon Field Study Centre. Matul il-karriera tiegħu fid-Dipartiment tal-Ambjent, serva f’diversi karigi marbuta mal-konservazzjoni tan-natura u mal-ġestjoni tar-riżervi naturali. Fl-2000, irtira mill-kariga ta’ uffiċjal prinċipali għall-ambjent.<ref name="ERA" /> Bejn l-1992 u l-1997, serva fuq il-bord tad-diretturi tal-Awtorità tal-Ippjanar, u bejn l-2001 u l-2002 kien konsulent fil-Ministeru għall-Ambjent. Bejn l-2003 u l-2006, kien ukoll konsulent tekniku u president tal-Kumitat Ornis, li jittratta kwistjonijiet relatati mal-għasafar selvaġġi.<ref name="ERA" /> Joe Sultana miet fil-11 ta’ Settembru 2018, fl-età ta’ 78 sena.<ref name="ERA" /><ref name="Times" /> '''Ornitoloġija u konservazzjoni''' Sultana kien involut fis-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar sa mit-twaqqif tagħha fl-1962. Bejn l-1967 u l-1975 serva bħala segretarju tas-soċjetà, u bejn l-1976 u l-1987 bħala president tagħha. Bejn l-1971 u l-2002, mexxa wkoll l-iskema Maltija tat-tiswir tal-għasafar, li permezz tagħha l-għasafar jiġu mmarkati biex ikunu jistgħu jiġu studjati l-movimenti u l-migrazzjoni tagħhom.<ref name="ERA" /><ref name="Borg">Borg, John J. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/75346 “Remembering Joe Sultana”]. ''Il-Merill'', 34, 2020, pp. 1–4. Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref> Huwa kellu rwol importanti fit-twaqqif tar-riżervi naturali tal-Għadira, fl-1980, u tal-Is-Simar, fl-1993. Għal aktar minn 45 sena organizza u mexxa żjarat ta’ riċerka u tiswir tal-għasafar fil-gżira ta’ Filfla, fejn ħadem ukoll favur il-protezzjoni tagħha.<ref name="Borg" /> Ir-riċerka tiegħu kienet tiffoka b’mod partikolari fuq l-għasafar li jbejtu fil-Gżejjer Maltin u fuq l-għasafar tal-baħar. Huwa ġabar informazzjoni dwar il-kolonji tat-tgħammir tagħhom u kkontribwixxa għall-għarfien xjentifiku dwar l-avifauna lokali.<ref name="ERA" /><ref name="Borg" /> Fuq livell internazzjonali, bejn l-1985 u l-1992 kien president tas-sezzjoni Ewropea tal-International Council for Bird Preservation. Bejn l-1994 u l-1999 serva bħala membru tal-Kunsill Dinji ta’ BirdLife International, u bejn l-1995 u l-2011 kien president tal-kunsill ta’ MEDMARAVIS, organizzazzjoni ddedikata għall-istudju u l-konservazzjoni tal-għasafar tal-baħar u tal-ambjent tal-Mediterran.<ref name="ERA" /> Huwa serva wkoll f’kumitati u gruppi ta’ ħidma tal-Kunsill tal-Ewropa dwar il-konservazzjoni tal-ambjent naturali u ż-żoni protetti.<ref name="ERA" /> '''Pubblikazzjonijiet''' Sultana kien awtur u koawtur ta’ bosta kotba u studji xjentifiċi dwar l-għasafar u l-ambjent tal-Gżejjer Maltin. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''A Guide to the Birds of Malta'' (1975), miktub flimkien ma’ Charles Gauci u Mark Beaman, u ''The Breeding Birds of Malta'' (2011), miktub flimkien ma’ Charles Gauci u Victor Falzon.<ref name="Borg" /> Fl-2015, ippubblika flimkien ma’ kollaboraturi oħra ''History of Ornithology in Malta'', studju dwar l-iżvilupp tal-istudju tal-għasafar u tal-letteratura ornitoloġika f’Malta.<ref name="Borg" /> Fl-2018, BirdLife Malta ppubblikat ġabra ta’ artikli tiegħu dwar l-ambjent naturali ta’ Għawdex taħt it-titlu ''Il-Wirt Naturali t’Għawdex''.<ref name="Borg" /> '''Premjijiet u rikonoxximenti''' Matul ħajtu, Sultana rċieva diversi premjijiet u rikonoxximenti għall-ħidma tiegħu fil-qasam tal-ornitoloġija u l-konservazzjoni. Fost dawn kien hemm il-midalja tar-Royal Society for the Protection of Birds fl-1996, il-Gouden Lepelaar mogħti minn Vogelbescherming Nederland fl-1993, u s-sħubija onorarja tal-British Ornithologists’ Union fl-1999. Fl-1999, ingħata wkoll ir-rikonoxximent ta’ Membru tal-Unur ta’ BirdLife International.<ref name="ERA" /><ref name="Borg" /> Fl-1980, il-ktieb ''L-Għasafar'', miktub minn Joe Sultana u Charles Gauci u ppubblikat mis-Soċjetà Ornitoloġika Maltija, ingħata l-Premju Nazzjonali tal-Ktieb.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Malti}}</ref> == Referenzi == {{Reflist}} 3iljsth0vw8h8jsbbmmk4hjxspflujm 332890 332889 2026-10-15T11:19:15Z EnriqueTabone 15661 links 332890 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Joseph (Joe) Sultana''' ([[Xagħra]], [[Għawdex]], Novembru 1939 – 11 ta’ Settembru 2018) kien ornitologu, ambjentalist u awtur Għawdxi, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-għasafar tal-Gżejjer Maltin u fil-konservazzjoni tan-natura. Huwa serva bħala president tas-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-[[Għasfur|Għasafar]], li aktar tard saret [[BirdLife Malta]], u okkupa diversi karigi f’organizzazzjonijiet internazzjonali marbuta mal-protezzjoni tal-għasafar u tal-ambjent.<ref name="ERA">[https://era.org.mt/joe-sultana/ “Joe Sultana”]. Environment and Resources Authority (ERA).</ref><ref name="Times">[https://timesofmalta.com/articles/view/veteran-environmental-activist-joe-sultana-passes-away.688921 “Veteran environmental activist Joe Sultana passes away”]. ''Times of Malta'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> == Ħajja u karriera == Sultana twieled fix-Xagħra, Għawdex, fl-1939. Studja fil-Liċeo ta’ Għawdex u fil-Kulleġġ ta’ San Mikiel għat-taħriġ tal-għalliema. Fl-1957, beda jaħdem bħala għalliem fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni.<ref name="ERA" /><ref name="Independent">[https://www.independent.com.mt/articles/2018-09-11/local-news/Environmentalist-Joe-Sultana-passes-away-6736196203 “Environmentalist Joe Sultana passes away”]. ''The Malta Independent'', 11 ta’ Settembru 2018.</ref> Wara li ħadem bħala għalliem, daħal jaħdem fil-qasam tal-ambjent. Fl-1977, inħatar maniġer tal-Villa Psaigon Field Study Centre. Matul il-karriera tiegħu fid-Dipartiment tal-Ambjent, serva f’diversi karigi marbuta mal-konservazzjoni tan-natura u mal-ġestjoni tar-riżervi naturali. Fl-2000, irtira mill-kariga ta’ uffiċjal prinċipali għall-ambjent.<ref name="ERA" /> Bejn l-1992 u l-1997, serva fuq il-bord tad-diretturi tal-[[Awtorità tal-Ippjanar]], u bejn l-2001 u l-2002 kien konsulent fil-Ministeru għall-Ambjent. Bejn l-2003 u l-2006, kien ukoll konsulent tekniku u president tal-Kumitat Ornis, li jittratta kwistjonijiet relatati mal-għasafar selvaġġi.<ref name="ERA" /> Joe Sultana miet fil-11 ta’ Settembru 2018, fl-età ta’ 78 sena.<ref name="ERA" /><ref name="Times" /> '''Ornitoloġija u konservazzjoni''' Sultana kien involut fis-Soċjetà Maltija għall-Istudju tal-Għasafar sa mit-twaqqif tagħha fl-1962. Bejn l-1967 u l-1975 serva bħala segretarju tas-soċjetà, u bejn l-1976 u l-1987 bħala president tagħha. Bejn l-1971 u l-2002, mexxa wkoll l-iskema Maltija tat-tiswir tal-għasafar, li permezz tagħha l-għasafar jiġu mmarkati biex ikunu jistgħu jiġu studjati l-movimenti u l-migrazzjoni tagħhom.<ref name="ERA" /><ref name="Borg">Borg, John J. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/75346 “Remembering Joe Sultana”]. ''Il-Merill'', 34, 2020, pp. 1–4. Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref> Huwa kellu rwol importanti fit-twaqqif tar-riżervi naturali tal-[[Għadira]], fl-1980, u tal-Is-[[Simar]], fl-1993. Għal aktar minn 45 sena organizza u mexxa żjarat ta’ riċerka u tiswir tal-għasafar fil-gżira ta’ [[Filfla]], fejn ħadem ukoll favur il-protezzjoni tagħha.<ref name="Borg" /> Ir-riċerka tiegħu kienet tiffoka b’mod partikolari fuq l-għasafar li jbejtu fil-Gżejjer Maltin u fuq l-għasafar tal-baħar. Huwa ġabar informazzjoni dwar il-kolonji tat-tgħammir tagħhom u kkontribwixxa għall-għarfien xjentifiku dwar l-avifauna lokali.<ref name="ERA" /><ref name="Borg" /> Fuq livell internazzjonali, bejn l-1985 u l-1992 kien president tas-sezzjoni Ewropea tal-[[International Council for Bird Preservation]]. Bejn l-1994 u l-1999 serva bħala membru tal-Kunsill Dinji ta’ [[BirdLife International]], u bejn l-1995 u l-2011 kien president tal-kunsill ta’ [[MEDMARAVIS]], organizzazzjoni ddedikata għall-istudju u l-konservazzjoni tal-għasafar tal-baħar u tal-ambjent tal-Mediterran.<ref name="ERA" /> Huwa serva wkoll f’kumitati u gruppi ta’ ħidma tal-Kunsill tal-Ewropa dwar il-konservazzjoni tal-ambjent naturali u ż-żoni protetti.<ref name="ERA" /> '''Pubblikazzjonijiet''' Sultana kien awtur u koawtur ta’ bosta kotba u studji xjentifiċi dwar l-għasafar u l-ambjent tal-Gżejjer Maltin. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''A Guide to the Birds of Malta'' (1975), miktub flimkien ma’ Charles Gauci u Mark Beaman, u ''The Breeding Birds of Malta'' (2011), miktub flimkien ma’ [[Charles Gauci]] u [[Victor Falzon]].<ref name="Borg" /> Fl-2015, ippubblika flimkien ma’ kollaboraturi oħra ''History of Ornithology in Malta'', studju dwar l-iżvilupp tal-istudju tal-għasafar u tal-letteratura ornitoloġika f’Malta.<ref name="Borg" /> Fl-2018, BirdLife Malta ppubblikat ġabra ta’ artikli tiegħu dwar l-ambjent naturali ta’ Għawdex taħt it-titlu ''Il-Wirt Naturali t’Għawdex''.<ref name="Borg" /> '''Premjijiet u rikonoxximenti''' Matul ħajtu, Sultana rċieva diversi premjijiet u rikonoxximenti għall-ħidma tiegħu fil-qasam tal-ornitoloġija u l-konservazzjoni. Fost dawn kien hemm il-midalja tar-Royal Society for the Protection of Birds fl-1996, il-Gouden Lepelaar mogħti minn Vogelbescherming Nederland fl-1993, u s-sħubija onorarja tal-British Ornithologists’ Union fl-1999. Fl-1999, ingħata wkoll ir-rikonoxximent ta’ Membru tal-Unur ta’ BirdLife International.<ref name="ERA" /><ref name="Borg" /> Fl-1980, il-ktieb ''L-Għasafar'', miktub minn Joe Sultana u [[Charles Gauci]] u ppubblikat mis-[[Soċjetà Ornitoloġika Maltija]], ingħata l-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]].<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Malti}}</ref> == Referenzi == {{Reflist}} ioalnmgnnci45hbntg5f01mw6vk43ud