Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2031 332942 330478 2026-10-17T00:26:27Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332942 wikitext text/x-wiki [[Stampa:V838 Mon HST.jpg|thumb|300px|Nubi tal-gass madwar stilla varjabbli]] '''Astronomija''' ([[Grieg]]: αστρονομία = άστρον + νόμος, astronomia = astron + nomos, letteralment, ("liġi tal-istilel") hija x-[[xjenza]] ta' l-osservazzjoni u l-ispjegazzjoni ta' x'jiġri lil hinn mill-[[Art]] ([[Art|Dinja]]) u barra l-[[atmosfera]]. Din ix-[[xjenza]] tistudja l-oriġini, l-[[evoluzzjoni]], [[fiżika]] u [[kimika]] ta' l-oġġetti li jistgħu jiġu osservati fis-sema (u li huma barra mill-[[atmosfera]]). Fi ftit kliem, l-Astronomija hija l-investigazzjoni ta' dak kollu li jiġri 'l barra mid-[[Art|Dinja]]. Hija waħda mill-eqdem [[Xjenza naturali|xjenzi]] għax nibtet malli n-nies bdew jiktbu dwar dak li jaraw fis-sema u wkoll hija waħda mill-ftit [[xjenza|xjenzi]] fejn id-dilettanti għadhom jistgħu jieħdu sehem, speċjalment fl-iskoperti u l-monitoraġġ ta’ fenomeni transitorji. L-Astronomija m’għandhiex tiġi mħallta ma' l-[[Astroloġija]], li tassumi li d-destin tal-bnedmin huwa marbut mal-pożizzjoni apparenti ta' l-oġġetti fis-sema. Għalkemm iż-żewġ oqsma jgawdu oriġini komuni, huma totalment differenti għax waqt li f'l-astronomija jintuża metodi xjentifiċi, l-astroloġija m'għandhiex bażi xjentifika. == Storja == Fil-bidu ta' l-istorja tagħha, l-astronomija ħadet biss ħsieb l-osservazzjoni u l-previżjoni tal-mixi tal-oġġetti ċelesti (tas-sema) li setgħu jiġu osservati mingħajr l-użu ta' apparat partikolari ħlief l-għajn għera. L-ewwel [[astronomu|astronomi]] kienu qassisin ta' ċertu [[kult]] reliġjuż, li kienu kapaċi jaqdu lis-socjetà bil-ħolqien ta' l-ewwel [[kalendarji]], indispensabbli għall-organizzazzjoni tal-ħajja soċjali u agrikola. [[Stampa:Universum.jpg|thumb|left|Universum - C. Flammarion, Holzschnitt, Paris 1888, Kolorit : Heikenwaelder Hugo, Wien 1998]] [[Stampa:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|225px|right|Gallileo Gallilei]] Il-Griegi kienu l-iktar nies li taw kontribut lill-astronomija, speċjalment [[Ipparku]] u [[Ewdossju]]; li laħqu l-milja tagħhom bix-xogħol ta' [[Klawdju Tolemew]] (Klaudios Ptolemaios ċa. [[85]]-ċa. [[165]]). Fiż-[[Medju Evu|Żminijiet tan-Nofs]], id-dinja tal-Punent rat staġnar fl-iżvilupp ta' dix-xjenza, imma li xi astronomi Għarab komplew bl-istudju tal-korpi ċelesti. Matul ir-[[Rinaxximent]], [[Nikola Koperniku]] ħadem ħafna biex jippromwovi l-idea tiegħu ta' "sistema eljoċentrika" (għalkemm ta' min jgħid li ma kienx l-ewwel wieħed li ħareġ bl-ipoteżi ta' sistema bix-[[Xemx]] fin-nofs, imma żgur l-ewwel wieħed li argumenta b'mod xjentifiku it-teorija tiegħu). Ħidmietu serviet ta' bażi soda għax-xogħol ta' [[Galileo Galilei]] u [[Kepler]]. Dan ta' l-aħħar kien l-ewwel [[astronomu]] li kiteb liġijiet li jispjegaw korretament id-dettalji kollha taċ-ċaqliq tal-[[pjaneti]] madwar ix-[[Xemx]]. Iżda hu ma tax raġunijiet fiżiċi għas-sejbiet tieghu; dan kellu jkun ix-xogħol ta' [[Isaac Newton]] li elabora l-prinċipji tal-[[mekkaniżmu ċelesti]] u l-[[Gravità#Il-liġi tal-gravità universali ta' Newton|liġi tal-gravità universali]]. == Suddiviżjonijiet == L-astronomija hija maqsuma f'ħafna sezzjonijiet, dan minħabba l-għadd kbir ta' kategoriji li jaqgħu taħtha. === Metodi użati biex tinġabar l-informazjoni === Fl-astronomija, il metodu ewlieni biex tinkiseb informazjoni tirrikjedi ir-rilevazjoni u l-analiżi ta' [[radjazzjonijiet elettromanjetiċi|Radjazzjoni elettromanjetika]]. Tradizzjonalment l-astronomija tinqasam f'd-diviżjonijiet li jikkorrespondu mar-reġjuni differenti ta' l- [[ispettru elettromanjetiku]] osservati: * [[Astronomija ottika]] - tirriferi għat-tekiċi użati għal rilevar u analiżar ta' dawl li jista'jkun perċepit mill-għajn tal-bniedem (minn 400 - 800 nm ċirka). L-istrument l-iktar użat f'din id-diviżjoni huwa t-[[teleskopju]]. * [[Astronomija ta' l-infra-aħmar]] - tibbaża fuq r-rilevament tar-[[radjazzjoni infra-ħamra]]. L-istrument l-iktar użat f'din id-diviżjoni huwa t-[[teleskopju]] ottimiżat għal dawn l-iskopijiet. It-teleskopji mqegħda fl-orbita huma użati biex jiġi evitat il-"[[ħoss]]" tal- interferenzi elettromanjetiċi ikkawżati mill-atmosfera. * [[Radjuastronomija]] - tuża strumenti kompletament differenti biex taqbgħad ir-radjazzjonijiet b'[[tul ta' mewġa]] bejn xi millimetru u ċentimetru. Ir-riċevituri jixbħu ħafna l-istrumenti wżati għat-trasmissjoni ta' sinjali televiżivi u radjufoniċi. === Għall-oġġetti ta' studju === [[Stampa:Hubble2005-01-barred-spiral-galaxy-NGC1300.jpg|thumb|400px|[[Galassja]] żbarrata NGC1300 fotografata mit- [[Teleskopju spazjali Hubble|teleskopju Hubble]]]] L-astronomi jistudjaw oġġetti bħal [[pjaneta|pjaneti]], [[stilla|kwiekeb]], [[nova|novi]], [[galassja|galassji]], [[nebulosa|nebulosi]], eċċ. imma l-ebda astronomu ma josserva kull tip ta' oġġett. Suddivisione differenti tista' tkun magħmula għal regjuni tal-ispazju u tematiċi relatati: * [[Astronomija galattika]] * [[Astronomija ekstragalattika]] * [[Formazzjoni u evoluzjoni tal-galassji]] * [[Formazzjoni stellari]] * [[Evoluzzjoni stellari]] * [[Astronomija stellari]] * [[Astrometrija]]: l-istudju tal-pożizzjoni tal-oġġetti fuq l-isfera ċelesti u taċ-ċaqliq tagħhom. L-astrometrija tieħu ħsieb ukoll tad-definizzjoni tas-sistema ta' riferiment u taċ-[[ċinematika]] tal-oġġetti appartenenti lil galassja tagħna. * [[kosmoloġija]]: l-istudio tal-Univers kollu kemm hu, mit-tweliedsal-evoluzzjoni. * [[Esobioloġija]] jew[[Astrobioloġija]]: l-istudju tal-formazzjoni ta' ħajja bioloġika lil hinn mill-pjaneta tagħna. * [[Planetoloġija]]: l-istudju tal-pjaneti tas-[[Sistema Solari]] u l-ipotesijiet fuq il-pjaneti ekstrasolari. == Kunċetti bażiċi == [[Stampa:Central area of constellation Taurus.jpg|thumb|300px|L-[[Kostellazzjoni|imħalla]] tat-Tawr]] * [[Sfera ċelesti]] * [[Koordinati ċelesti]] * [[Preċessjoni]] * [[Eklittika]] * [[Orbita (astronomija)|Orbita]] * [[Orbita retrograda]] * [[Rotazzjoni]] * [[Fażi (astronomija)|Fażi]] * [[Afelio]] * [[Perielio]] * [[Eklissi]] * [[Punti ta' Lagrange]] * [[Stilla]] * [[Kostellazzjoni]] jew [[Kostellazzjoni|Imħalla]] * [[Pjaneta]] * [[Asterojde]] * [[Galassja]] * [[Parallasse]] * [[Manjitudni]] * [[Rivoluzzjoni orbitali]] * [[Eċċentriċità]] * [[Unità Astronomika|Unità astronomica]] * [[Kometa]] * [[Diagramma H-R]] * [[Klassifikazzjoni stellari]] * [[Supernova]] * [[Toqba sewda]] * [[Sena dawl]] * [[Tniġġis tad-dawl]] * [[Triq ta' Sant' Anna]] == Links esterni == * [http://www.dailyastronomy.com/ Astronomy News] - Daily Astronomy tipprovdi aħbarjiet kurrenti u informazzjoni relatata ma' kull taqsima ta' l-astronomija. === Organizzazzjonijiet === * [http://www.aavso.org/ American Association of Variable Star Observers] * [http://www.aas.org/ American Astronomical Society] * [http://www.astrosociety.org/ Astronomical Society of the Pacific] * [http://www.maltastro.org/ socjeta astronomika maltija] * [https://web.archive.org/web/20050728102250/http://www.saao.ac.za/assa/ Astronomical Society of Southern Africa] * [http://www.assne.org/ Astronomical Society of Southern New England] * [https://web.archive.org/web/20060403080758/http://ciclops.lpl.arizona.edu/ Cassini Imaging Laboratory] - Ritratti tal-pjaneti li jgħaġbuk bi ġmielhom meħudha mill-vettura spazjali Cassini. * [http://www.astro.cz/ Czech Astronomical Society] * [http://www.drastronomy.com/ Durham Region Astronomical Association] * [http://www.eso.org/ European Southern Observatory] * [http://www.hawastsoc.org/ Hawaiian Astronomical Society] * [https://web.archive.org/web/20040124051103/http://www.hia-iha.nrc-cnrc.gc.ca/ Herzberg Institute of Astrophysics] * [https://web.archive.org/web/20110409054728/http://www.iucaa.ernet.in/ Inter-University Centre for Astronomy and Astrophysics] * [https://web.archive.org/web/19970129013230/http://www.noao.edu/ National Optical Astronomy Observatories] * [https://web.archive.org/web/20210213215425/http://www.nyaa-starfest.com/ North York Astronomical Association] * [https://web.archive.org/web/20040629001450/http://open-site.org/Science/Astronomy/ Open Encyclopedia Project] - sezzjoni Astronomija. * [https://web.archive.org/web/20040622025835/http://www.rasc.ca/ Royal Astronomical Society of Canada] * [https://web.archive.org/web/20050426012423/http://www.ras.org.uk/ Royal Astronomical Society (UK)] * [http://www.rasnz.org.nz/ Royal Astronomical Society of New Zealand] * [http://www.slasonline.org/ Saint Louis Astronomical Society] * [http://www.astrophysical.org/ Scientia Astrophysical Organization] * [http://www.popastro.com/ Society for Popular Astronomy (UK)] * [http://www.iayc.org/ International Astronomy Youth Camp (IAYC)] === Referenzi: formulu u kostanti === * [http://www.jqjacobs.net/astro/astrofor.html Astronomy Formulas] * [http://www.jqjacobs.net/astro/astro.html Astronomical Constants Index] * [https://web.archive.org/web/20210203012304/http://ads.harvard.edu/books/hsaa/ Zombeck's ''Handbook of Space Astronomy and Astrophysics''] === Oħrajn === * [https://web.archive.org/web/20050816103222/http://www.astroclubul.org/emilneata/ Deep Sky Astronomy] * [http://www.absoluteastronomy.com Astronomy facts and information] * [http://www.astrometry.org Astrometry and Celestial Mechanics] * [https://web.archive.org/web/20041208194306/http://www.facts-and-figures.org/html/astronomy.php Astronomy sites for educators] * [https://web.archive.org/web/20041129011041/http://www.wissen-news.de/ Astronomy news] (ger.) * [https://web.archive.org/web/20200123091301/https://www.lanl.gov/errors/system-notification.php Los Alamos Astrophysics e-Print Database] * [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ Astronomy Picture of the Day] * [http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/ Bruce Medalists (annual astronomical award since 1898)] * [https://web.archive.org/web/20060615045134/http://physics.unr.edu/grad/welser/astro/arab.html Islamic and Arab Astronomy] * [https://web.archive.org/web/20060705214728/http://www.site.uottawa.ca:4321/astronomy/index.html University of Ottawa's Astronomy Knowledge Base] * [http://www.space.com Space.com] Sit popolari dwar l-astronpmija * [http://www.auroresboreales.com About northern lights] * [http://www.universetoday.com Universe Today] Aħbarijiet dwar l-astronomija u l-ispazju * [http://virtualsky.org/index.html Virtual Sky] Ritratti tas-sema fil-għaxija * [http://nightskylive.net NightSky Live] NSL Project Home * [http://jumk.de/astronomie/astronomy.shtml About stars and planets] {{Xjenza}} [[Kategorija:Astronomija| ]] ezs22ogtcb85nd0nq8n8j6ppv6w6s7s 0 2106 332946 330422 2026-10-17T08:28:59Z JakeMuff 21678 Miżjuda referenza għall-ktieb 'Ħ'Attard - 400 sena parroċċa' 332946 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Ħ'Attard''' hu raħal fiċ-ċentru ta' [[Malta]], b'popolazzjoni ta' madwar 12,000 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics-volume-1|titlu=Ċensiment tal-Popolazzjoni u l-Akkomodazzjoni tal-2021|data=21 November 2021|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250816005853/https://nso.gov.mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics-volume-1/|arkivju-data=16 August 2025|url-status=dead}}</ref> Flimkien ma' [[Ħal Balzan]] u [[Ħal Lija]], jifforma parti mit-"Tliet Villaġġi". Ħ'Attard sar parroċċa fl-1575 u l-patruna tiegħu hija [[Santa Marija]].<ref>{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard|titlu=Parroċċa ta' Ħ'Attard|sit=L-Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250328161419/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard/|arkivju-data=28 March 2025|url-status=dead}}</ref> Ħ'Attard huwa raħal arjuż ħafna u jista' jitqies bħala sabiħ, l-aktar li llum fih inbnew bosta djar kbar u vilel ta' min jitgħaxxaq bihom. Il-postijiet ta' ċerta importanza li hemm fih huma l-''[[Palazz ta' Sant'Anton]]'' u l-ġonna tiegħu, l-''Istadju Nazzjonali'' kif ukoll il-''Park Nazzjonali'', u l-''Villaġġ tal-Artiġjanat'' f' ''Ta' Qali''. Ħ'Attard huwa msemmi għall-ward u l-fjuri li jkabbar, kif tixhed il-motto tiegħu: "Florigera rosis halo" ("Infewwaħ l-arja bil-fjur tiegħi").<ref>{{Ċita web|url=https://hattardlc.gov.mt/homepage/geografija-u-storja|titlu=Ġeografija u Storja - Ħ'Attard|sit=Kunsill Lokali Ħ'Attard|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> L-abitanti ta' Ħ'Attard huma magħrufa bħala 'saraċini'. == Żoni f'Ħ'Attard == *Misraħ Kola *Ħal-Warda *Ta' Qali **Robbu Tal-Ħemsija **Ta' Ħemsija **Ta' Qali ''Crafts Village'' **Ta' Sagħat **Ta' Vnezja **Tal-Madliena **Tal-Madonna **Tal-Maltija *Ta' Qassati *Il-Ħotob *Il-Ħofor *Santa Katerina *Ta' Fġieni *Ta' l-Idward *Ta' Srina *Ta' Vestru *Tal-Fuklar *Tal-Karri *Tal-Mirakli *Wied il-Ħemsija *Wied Inċita *Wied is-Sewda == Toroq Prinċipali f'Ħ'Attard == *Triq Ħaż-[[Żebbuġ]] *Triq il-[[Malta Railway|Linja]] *Triq il-[[Mosta]] *Triq il-[[Pitkali]] *Triq il-[[Prinjola]] *Triq in-Nutar Zarb *Triq iz-Żagħfran *Triq l-[[Imdina]] *Triq [[Sant'Antnin ta' Padova|Sant'Antnin]] *Triq [[Santa Katerina ta' Siena|Santa Katerina]] *Triq [[Victor Vassallo]] *Vjal [[Antoine de Paule|De Paule]] == Innu ta' Ħ'Attard == [https://web.archive.org/web/20110714164833/http://attardvillage.netfirms.com/attard_anthem.mid Isma l'innu] Ġonna li jfewħu biż-żahar tal-larinġ, djar fl-isqaqien dellija, ġawhra ta' tempju, dehra ta' ġmiel, il-kenn t'Omm għal dawk li bkew. Dak li writna tul is-snin ngħaddu 'l ta' warajna, xhieda ħajja tal-ġrajjiet li taw l-ogħla ġieh lil artna. Bnadar iperpru mal-arbli għoljin, twieqi għad-dawl miftuħa, qniepen ferrieħa, kant taż-żerniq, u l-ħolm sabiħ taż-żmien li ġej. Dak li writna tul is-snin ngħaddu 'l ta' warajna, xhieda ħajja tal-ġrajjiet li taw l-ogħla ġieh lil artna. == Popolazzjoni == [[Stampa:Attarda.jpg|thumb|185x185px|Bieb ta' dar tipika f'Ħ'Attard]] Meta Ħ'Attard infired minn [[Birkirkara]] fl-[[1575]] u sar parroċċa għalih bi knisja indipendenti, kien hemm madwar 665 abitant joqgħodu f'165 dar.<ref>{{Ċita web|url=https://vassallohistory.wordpress.com/malta-in-1575|titlu=Malta in 1575|sit=Vassallo History|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Ħ'Attard kellu miegħu ukoll żewġt irħula oħra, ''Ħal Bordi'' li kellu 18-il dar u 92 ruħ u ''Ħal Mann'' li kellu bejn wieħed u ieħor l-istess għadd ta' djar u 66 ruħ. Dawn iż-żewġt irħula ma damux ma ngħaqdu ma' [[Ħal Lija]] minħabba li r-residenti xtaqu li ma jibqgħux parti minn Ħ'Attard,<ref>{{Ċita web|url=https://lijalc.gov.mt/en|titlu=Lija Local Council|sit=Lija Local Council|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> u għalhekk il-villaġġ reġa' sab ruħu waħdu flimkien mar-raħal ċkejken ta' ''Ħal Warda''. Fl-[[1646]] Ħ'Attard laħaq mal-200 dar. Fl-[[1655]] insibu li kien fih 260 dar u 1,240 ruħ. Fl-[[1667]] kellu 1,210 abitant u 257 dar. Iżda hawn il-popolazzjoni naqset minħabba l-pesta li laqtet lill-Ħ'Attard l-aktar fl-1676. Din qatlet 104 persuna minn madwar 1,000 abitant.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/23518/1/ATTARD%20-%20The%20Life%20of%20a%20Maltese%20Casale.PDF|titlu=Attard - The Life of a Maltese Casale|kunjom=Frendo|isem=Henry|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Fl-[[1760]] il-popolazzjoni naqset għal 870 ruħ. Fl-[[1829]] kellha 967 ruħ u 191 dar, u fl-1851, telgħet għal 998 ruħ. Fl-[[1865]] kien fiha 1,239 ruħ u fis-sena [[1890]] reġgħet telgħet għal 1,610 abitant u 240 dar. Fl-1901, il-popolazzjoni laħqet 1,837 abitant, u minn hemm baqgħet tikber għal 2,052 abitant fl-1911 u 2,058 abitant fl-1921. Fil-bidu tas-seklu 19, il-popolazzjoni ta' Ħ'Attard imxiet proporzjonali mal-popolazzjoni ġenerali ta' Malta sa madwar is-sena 1970. Minn hemm, il-popolazzjoni bdiet tiżdied ħafna fi żmien qasir. Fis-sena 1985, il-popolazzjoni ta' Ħ'Attard kważi irdupjat minn 2,874 ruħ għal 5,681 ruħ f'temp ta' sena.<ref name=":0" /> Fl-antik bosta nies kienu jfittxuh fis-[[sajf]] biex iqattgħu fih il-btajjel tagħhom fil-vilel għonja u djar sbieħ, iżda llum għażluh sabiex ikun ir-residenza permanenti tagħhom. Sal-aħħar tas-sena 2024, kien hemm 13,134 persuna jgħixu f'din il-lokalità.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> == Etimoloġija == Ħ'Attard huwa l-uniku raħal f'Malta li ismu jingħad li hu ġej minn isem jew kunjom xi ħadd li forsi seta' kien l-ewwel wieħed li għammar fih jew inkella li kellu xi laqam. Biex Ħ'Attard iġib dan l-isem kien xi ħadd li bdihulu. Hawn min jgħid illi Ħ'Attard seta' nħoloq minn tempju ta' ''Astart'' li kellu seta' kien f'dawk l-inħawi. Minn Astart jieħdok għal Attar u mbagħad Attar(d). L-[[arkeoloġi|arkeoloġiċi]] ma jistgħux jiżguraw li f'dawk l-inħawi ma kienx hemm tempju. Ġieli ġara li xi ħaddiema, waqt li kienu qed iħaffru għas-sisien jew jgħaddu xi kanen, sabu xi oqbra jew fdalijiet f'imkejjen li ħadd ma kien jistenniehom. Teorija oħra ta' minn fejn ġej l-isem 'Attard' huwa minn 'Attar' (عطار), li tfisser dak li jbigħ il-fwieħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.wisdomlib.org/names/attard|titlu=Meaning of the name Attard|sit=Wisdom Library|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Hemm min jgħid ukoll li hu ġej mir-raħal ta' 'Atti' f'Bologna. == Knejjes u Kappelli == === Il-Knisja Parrokkjali ta' Santa Marija === [[Stampa:Parish Church of Saint Mary.jpg|thumb|right|200px| Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħ'Attard]] Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħ'Attard kienet minn żmien bikri mgħaqqda mal-Matriċi ta' [[Birkirkara]]. Fil-bidu din il-knisja kienet immexxija minn għaqda ta' nies sekulari, maħtura mill-Isqof Domenico Cubelles li dan kien ħalla lil din l-għaqda li mhux talli fil-festi jiċċelebraw il-quddies hawn; iżda wkoll li jidfnu l-mejtin fiha, u din ġiet ikkonfermata bil-Bolla Appostolika tal-15 t'Ottubru, fl-1551.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Mallia|isem=C.|sena=1975|titlu=Ħ'Attard - 400 sena parroċċa|paġni=5}}</ref> Il-Monsinjur Pietro Dusina waqaf f'Ħ'Attard meta kien għaddej bejn l-Imdina u l-Belt, u hemm l-abitanti talbuh biex il-knisja ewlenija tagħhom tiġi maħtura parroċċa minħabba li għal Birkirkara kien hemm bogħod kważi żewġ mili.<ref name=":0" /> L-imsemmi Viżitatur Appostoliku fis-26 ta' Marzu,1575 fired il-knisja ta' Ħ'Attard mill-matriċi tagħha u għamilha parroċċa għaliha u magħha daħħal iż-żewġt irħula ta' madwarha, Ħal Bordi u Ħal Mann. Il-knisja li hemm illum ġiet mibnija fl-1613, u kienet opra tal-kappillan Dun Stiefnu Buttiġieġ. Il-perit kien [[Tumas Dingli]] mill-istess raħal. Dingli kien ispirat mill-faċċata tal-knisja ta' Sant'Andrija f'Mantua, fl-Italja, li ukoll tinkorpora tliet niċeċ fuq iż-żewġ naħat tal-faċċata. Il-faċċata tal-Knisja Parrokkjali ta' Birkirkara hija wkoll ibbażata fuq din il-knisja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/31086/1/The%20life%20of%20a%20rural%20village%20–%20Mosta%20pastoral%20visits.pdf|titlu=The Life of a Rural Village - Mosta Pastoral Visits|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Il-kampnar ġie miżjud fl-1718, li jikkonsisti minn arloġġ magħmul mill-arluġġar [[Michelangelo Sapiano]] fl-1872.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard|titlu=Parroċċa ta' Ħ'Attard|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250328161419/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard/|arkivju-data=28 March 2025|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.researchgate.net/profile/George-Cassar-2/publication/362833980_A_TASTE_OF_THE_HISTORY_CULTURE_AND_ENVIRONMENT_of_the_Central_Region_of_Malta/links/63027326eb7b135a0e5008d5/A-TASTE-OF-THE-HISTORY-CULTURE-AND-ENVIRONMENT-of-the-Central-Region-of-Malta.pdf|titlu=A Taste of the History, Culture and Environment of the Central Region of Malta|kunjom=Cassar|isem=George|data=2019|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Is-sagristija li qiegħda fil-lemin ġiet mibnija fl-1740, filwaqt li l-oħra ttellgħet fl-1856.<ref name=":2" /> L-istatwi ta' ġon-niċeċ huma magħmulin mill-iskultur [[Francesco Saverio Sciortino]] fl-1945.<ref name=":2" /> Il-kappillan ta' Ħ'Attard huwa Dun Joseph Grech.<ref name=":1" /> === Kappella ta' Sant'Anna === [[File:KappellaSantAnna.png|thumb|150px|Il-Kappella ta' Sant'Anna]] Il-kappella ta' Sant'Anna tinsab ġo sqaq li tidħol għaliha minn Triq San Duminku. Fil-pesta ta' bejn l-1675 u l-1676, madwar 104 persuna minn Ħ'Attard inqatlu. Qabel dan, fejn issa tinsab il-kappella, kien hemm kappella oħra żgħira ddedikata lil [[San Nikola|San Nikola ta' Bari]], imma din ġiet dikonsakrata minħabba l-istat li kienet qiegħda fiha. Minflokha, in-nies ta' Ħ'Attard bnew kappella ddedikata lil [[Santu Rokku]] bejn l-1677 u l-1680 u difnu 'l dawk li kienu mietu bil-pesta.<ref>{{Ċita web|url=https://kappelli.net/attard/chapel-of-st-anne-attard/st-anne-attard-full-history|titlu=St. Anne Attard - Full History|sit=Missio|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Il-qasam tal-MUSEUM ta' Ħ'Attard l-ewwel uża din il-kappella ftit snin wara li sar il-qasam, u li kien tahom il-kappillan ta' dak iż-żmien. Hemmhekk damu għal madwar sena. Huma mxew għal 38, Triq il-Kbira, fejn damu sal-1974.<ref name=":7">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100486/1/PROFESSJONISTI%20F_Ħ_ATTARD.pdf|titlu=Professjonisti f'Ħ'Attard|kunjom=Mallia|isem=Carmel|data=1998|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=29 March 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260329065605/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100486/1/PROFESSJONISTI%20F_Ħ_ATTARD.pdf|arkivju-data=29 March 2026}}</ref> Waqt il-gwerra, minħabba li din id-dar bdiet tintuża minflok il-Liċeo, għad-duttrina bdew jiltaqgħu fid-dar tas-superjur ta' dak iż-żmien, Francis Zammit, li kienet tinsab f'60/61 Triq Sant'Antnin. Meta reġgħu marru lura, beda jinħass il-bżonn ta' post akbar, allura beda jsir ix-xogħol fuq il-kappella. L-ewwel ġebla tqiegħdet fit-13 ta' Settembru 1970, u ġiet imbierka mill-Kappillan Ġużeppi Dalmas. Fil-bidu, kien hemm intopp, għaliex xi nies kienu talbu li tinbena triq eżatt wara s-sagristija tal-kappella, u li kieku nbniet kienet taqsam il-MUSEUM f'żewġ partijiet, iżda bl-interċessjoni tal-Kappillan, din ma saritx. Il-membri tal-MUSEUM imxew lura għall-kappella fl-1974, fejn għadhom sal-lum.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=MUSEUM Ħ'Attard|sena=1989|kapitlu=Bidu|titlu=Il-MUSEUM f'Ħ'Attard 1919-1989 - 70 sena|paġni=8}}</ref> == Palazz ta' Sant'Anton == :''Artiklu prinċipali: [[Palazz ta' Sant'Anton]]'' [[Stampa:Malta 2001 035.jpg|thumb|right|200px|Il-funtana fiċ-ċentru tal-ġonna ta' Sant'Anton]] Dan il-palazz maestuż, li llum iservi bħala r-residenza tal-President ta' [[Malta]], ġie mibni madwar l-1620 mill-Gran Mastru [[Antoine de Paule]] li kien joqgħod fih qabel ma ġie maħtur [[Gran Mastru]]. L-istoriku [[Pietru Pawl Castagna]] jgħid li l-palazz sar madwar l-1625, jiġifieri sentejn wara t-tlugħ ta' De Paule bħala Gran Mastru. Calleja jgħid li nbena fl-1635. Fil-bidu tiegħu, dan il-palazz kien iżgħar milli hu llum għax kien inbena bħala villa, iżda meta sar Gran Mastru, de Paule kabbru għal palazz.<ref>{{Ċita web|url=https://president.gov.mt/santanton-palace|titlu=Sant'Anton Palace|sit=President|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Il-palazz jieħu ismu minn [[Sant'Antnin ta' Padova]], il-patrun tal-Gran Mastru de Paule. Fl-1798, fir-rewwixta kontra l-Franċiżi, il-palazz kien il-bażi tal-partit kontrihom. Wara dan, il-palazz sar ir-residenza tal-Gvernatur Ingliż [[Alexander Ball]] u baqa' hekk għal gvernaturi ta' warajh. Meta Malta saret repubblika fl-1974, sar ir-residenza tal-President.<ref name=":0" /> == Monumenti u Siti ta' Interess == === Il-Monument tal-Papa Ġwanni Pawlu II === [[Stampa:MonumentPapaGwanniPawluII.jpg|thumb|120px|Il-monument li jinsab quddiem Santa Katerina.]] Sabiex jiġu mfakkra ż-żewġt iljieli li l-Papa [[Ġwanni Pawlu II]] qatta' ġo dar f'Ħ'Attard, ir-residenti ta' dan il-lokal waqqfu monument f'ġieħu, li jinsab sewwasew quddiem l-Isptar ta' Santa Katerina.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/papal-monument.94275|titlu=Papal monument|kunjom=Ross|isem=Victor|data=6 April 2005|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Matul il-vista tiegħu, il-Papa raqad fin-Nunzjatura Appostolika ġo Ħ'Attard. Il-kitba tgħid hekk: {{Kwotazzjoni|Biex infakkru li <br /> il-Papa Ġwanni Pawlu II <br /> qagħad fostna <br /> 25-27·V·1990}} Il-monument, xogħol l-iskrultur [[Joseph Casha]] huwa miksi bil-bronż.<ref>{{Ċita web|url=https://josephcasha.com/about-the-artist|titlu=About the Artist - Joseph Casha|sit=Joseph Casha|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/100065083599045/posts/1097692165743560/?_rdr|titlu=35 Year Anniversary|kunjom=Casha|isem=Joseph|data=25 May 2025|sit=Facebook|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Il-monument huwa kemm astratt, stil li kien jintuża ħafna minn Casha, kif ukoll realistiku.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/hes-got-the-world-in-his-hands.875005|titlu=He's got the world in his hands|kunjom=Muscat|isem=Joseph|data=1 November 2009|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Kixfu n-Nunzju Appostoliku, Arċisqof [[Pier Luigi Celata]] fl-1 ta' Ġunju, 1991,<ref name=":3" /> fil-preżenza tal-kappillan ta' Ħ'Attard, Dun Anton Portelli, u bosta personalitajiet oħra. Għal din l-okkażjoni tkellmu wkoll is-Sur [[Joseph Sciberras]] u l-Professur [[Oliver Friggieri]].‎ === Central View Cottage === Central View Cottage, magħrufa wkoll bħala ''The'' ''Butler's House'' jew ''Axis Art Gallery'' hija propjetà mibnija fl-1903 li kienet tintuża bħala r-residenza tas-sewwieq u l-maġġordom ta' [[Gerald Strickland]] flimkien mal-familji tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-track-in-time.917761|titlu=A track in time|data=28 November 2021|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=2 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260502210903/https://timesofmalta.com/article/a-track-in-time.917761|arkivju-data=2 May 2026}}</ref> Il-binja tinsab faċċata Ġnien l-Istazzjon u minn maġenbha kienet tgħaddi l-ferrovija. Waqt it-Tieni Gwerra Dinjija, kien hemm diversi suldati mqegħdin f'postijiet strateġiċi sabiex jipprovdu appoġġ f'sitwazzjonijiet ta' kriżi. Wieħed minn dawn il-postijiet kien ħdejn Central View Cottage, fejn stakkament ta' suldati tas-'Signals' tqiegħdu hemmhekk.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/43540/1/Pages%20from%20Attard_Socjeta%20muzikali%20la%20stella%20levantina_Is-seracina_2017-3.pdf|titlu=Ħ'Attard fi żmien it-tieni gwerra dinjija 1939-1943|kunjom=Mallia|isem=Carmel|data=2017|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=3 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260503082000/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/43540/1/Pages%20from%20Attard_Socjeta%20muzikali%20la%20stella%20levantina_Is-seracina_2017-3.pdf|arkivju-data=3 May 2026}}</ref> Il-binja damet tintuża mill-familji tas-sewwieq u l-maġġordom sas-snin 60, u damet abbandunata għal ħafna snin wara. Fl-2023, id-dar inbiegħet bil-pjan li tinbidel għal 120 metru kwadru ta' spazju miftuħ għall-wirja tal-arti.<ref name=":9">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/station-master-home-butler-quarters-now-art-gallery.1127493|titlu=From station master’s home to butler’s quarters – and now an art gallery|kunjom=Galea Debono|isem=Fiona|data=27 April 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=2 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260428085251/https://timesofmalta.com/article/station-master-home-butler-quarters-now-art-gallery.1127493|arkivju-data=28 April 2026}}</ref> It-tliet ko-fundaturi Marie Cassar, Mario Cassar u Maria McKenna ffinanzjaw il-proġett b'mod privat sabiex ir-riabilitazzjoni tad-dar issir b'mod xieraq u kif mixtieq. Fost il-manutenzjoni li kellu jsir, kien hemm pajpijiet esposti, soqfa jqattru u xorok imkissra. Apparti wirja tal-arti, il-binja kellha wkoll tintuża bħala uffiċini għal de Valier, kumpanija li tiffoka fuq ir-restawr tal-patrimonju u arkitettura Maltija. Peress li ħadu d-deċiżjoni li jipparteċipaw fil-Malta Biennale 2026, ix-xogħlijiet kellhom jitlestew f'sitt xhur sabiex tintlaħaq id-data tat-tlestija. L-ewwel esebizzjoni, bl-isem ta' ''Nothing is Clear'', infetħet għall-pubbliku fl-10 ta' April 2026 u ppreżentat xogħlijiet ta' diversi artisti bħal Mario Abela, Justin Falzon, u Laura Besançon, fost oħrajn.<ref name=":9" /> == Il-Ferrovija == === L-istorja tal-ferrovija f'Ħ'Attard === [[Stampa:StazzjonĦAttard.jpg|thumb|200px| L-istazzjon ta' Ħ'Attard.]] Il-ferrovija kienet tgħaddi mit-toroq ta' Ħ'Attard. Meta titlaq l-istazzjon ta' [[Birkirkara]], u taqbad triqitha 'l fuq mit-triq illum magħrufa bħala "il-Linja", naturalment b'referenza għal-linji tal-ħadid, il-ferrovija kienet timmira lejn l-istazzjon l-ieħor li kien hemm f'Ħ'Attard, biex imbagħad tiġbed lejn is-Salvatur fi triqitha, u din tkun l-itwal triq li huwa l-istazzjon tar-Rabat, b'tul ta' 2.7km. Meta nfetħet il-ferrovija fl-1883,<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-02-02/local-news/PA-funds-new-educational-centre-on-footprint-of-former-Attard-railway-station-6736249330|titlu=PA funds new educational centre on footprint of former Attard railway station|data=2 February 2023|sit=The Malta Independent|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> l-istazzjon ta’ Ħ’Attard kien ipprovdut b’binja żgħira kif ukoll pjattaforma, li kienu jinsabu fuq in-naħa t’isfel tal-linja.<ref name=":5">{{Ċita web|url=https://maltarailway.net/discover/stations/attard-2|titlu=Attard - A garden station|sit=The Malta Railway|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> F’dan iż-żmien, ħafna nies fl-ogħla livell tas-soċjetà bdew isibu lil Ħ’Attard bħala post tajjeb biex jibnu l-vilel tagħhom, u l-linja probabbli għenet f’dan l-iżvilupp. Il-problema kienet li l-ammont ta’ nies li bdew jużaw il-linja kien wisq għall-istazzjon żgħir ta’ Ħ’Attard. [[Stampa:Ferrovijaattard1.JPG|thumb|right|200px| Il-pont tal-ferrovija f'Ħ'Attard. Illum għad baqa' fdalijiet.]] Fl-1897, biex ikun hemm aktar dell għall-passiġġieri li kienu qed jistennew il-ferrovija, xi siġar tal-ħarrub kienu mħawlin fl-istazzjon.<ref name=":5" /> Dawn is-siġar kienu l-idea tal-eżekuttiv tal-ferrovija, Nicola Buhagiar, biex l-istazzjonijiet jidhru isbaħ. Huwa kien ispirat mill-ferroviji Ingliżi, fejn kienet drawwa li jagħmlu kompetizzjonijiet fuq l-isbaħ stazzjon.<ref>{{Ċita web|url=https://maltarailway.net/in-government-hands|titlu=In Government Hands|sit=The Malta Railway|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Fil-5 ta’ Settembru 1900, għassies bl-isem ta’ L. Mercieca waqa’ minn fuq l-''embankment'' tal-ferrovija u kien miġbur mejjet mit-triq.<ref>{{Ċita web|url=https://www.google.com/maps/d/u/2/viewer?mid=1mVFVqu8sUkvJocFOBoYJkPobT0zYOLw&ll=35.89273019104326%2C14.444387736903845&z=18|titlu=Daily Malta Chronicle and Garrison Gazette - Death of L. Mercieca|data=7 September 1900|sit=The British Library Board|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Fl-1904, ġiet proposta għal stazzjon kbir għal Ħ’Attard, wieħed li kien jikkompeti mal-istazzjon tal-Belt fil-kobor tiegħu. Sfortunatament, din il-proposta qatt ma seħħet, u kellu jgħaddi numru ta’ snin qabel ma jittieħed azzjoni fuq iċ-ċokon tal-istazzjon ta’ Ħ’Attard.<ref name=":5" /> Eventwalment, bdew isiru xi xogħlijiet fuq l-istazzjon fl-1909. Il-bini tal-istazzjon il-ġdid ma kienx faċli. Kien jinsab wara waħda mill-ogħla partijiet tal-linja,<ref name=":4" /> u biex ikun hemm biżżejjed spazju għax-xogħol li kellu jsir, kellhom isiru xi pilastri biex iserraħ fuqhom il-pjattaforma. Inbnew ukoll kolonni tal-ġebel kif ukoll balavostri biex jimmarkaw il-limiti tal-istazzjon. In-nies li kienu qegħdin jistennew il-ferrovija issa kellhom binja ġdida b’soqfa għoljin u biċċa żgħira fuq barra li tibblokka x-xemx. Din il-binja kienet tinsab fuq in-naħa ta’ fuq tal-linja. L-uffiċju tal-biljetti kien qiegħed ħdejn l-intrata għall-pjattaforma, u magħha kellha xi latrini u akkomodazzjoni għall-uffiċjal.<ref name=":5" /> Il-pjattaforma ġdida issa kienet ħafna akbar, u kellha post għal ammont kbir ta’ nies, ankè fil-ġranet tal-festi. Bħall-istazzjon ta’ Birkirkara, li inbena madwar l-istess żmien, is-siġar u ġonna żgħar kienu inkorporati mal-istazzjon bħala post għad-dell biex jiżdiedu l-ammont ta’ nies li jiġu l-istazzjon. L-istazzjon il-ġdid baqa’ jservi sew minkejja li l-ammont ta’ nies kien qed inaqqas fis-snin 20. Xelter tal-metall kien miżjud madwar it-tieqa tal-uffiċju tal-biljetti, u blokka ġdida tal-latrini kienet mibnija fuq in-naħa ta’ wara tal-pjattaforma. Wara dan, ftit inbidel qabel ma ngħalqet il-ferrovija f’Marzu tal-1931.<ref name=":5" /> Il-binja baqgħet taħt il-kontroll tal-gvern u reġa’ beda jintuża fit-Tieni Gwerra Dinjija. L-istazzjon sar ''Victory Kitchen'' taħt il-''Communal Feeding Department'' biex inaqqas l-ammont ta’ ġuħ fil-popolazzjoni ta’ Ħ’Attard f’dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://arkivji.org.mt/plan-showing-in-red-the-old-railway-station-formerly-acting-as-victory-kitchen-in-attard-in-red-also-permit-number-7-dated-29-02-1944|titlu=Plan showing in red the old railway station formerly acting as the Victory Kitchen in Attard|data=29 February 1944|sit=Arkivji Nazzjonali|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Din il-binja m'għadhiex teżisti aktar għaliex laqtitha bomba fl-20 ta’ Marzu 1942 u twaqqgħet ftit wara. Xi strutturi oħra li kienu jagħmlu parti mill-istazzjon baqgħu hemm; l-uffiċju tal-biljetti baqa’ sas-snin 60, u l-latrini saru sotto-stazzjon.<ref name=":5" /> === Tifkiriet u restawr === [[File:AttardRailwayEmbankmentPresent.png|thumb|right|200px|Kif jidher il-pont tal-ferrovija f'Ħ'Attard illum.]] Fid-23 ta’ Diċembru 2019, ġie inawgurat ix-xogħol ta’ tisbiħ u restawr fl-''embankment'' li kien jintuża mill-ferrovija l-qadima f’Ħ’Attard. Il-flus għax-xogħol ġew minn fondi Ewropej, minn fondi mill-Awtorità tal-Ippjanar u b’investiment minn Infrastructure Malta. L-applikazzjonijiet għall-fondi saru mis-Sindku Stefan Cordina għaliex ħass li din il-parti tal-istorja tal-pajjiż tiġi restawrata.<ref name=":6">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-x-xoghol-li-sar-fuq-l-embankment-li-kien-jintuza-mill-ferrovija-fhattard|titlu=Ara x-xogħol li sar fuq l-embankment li kien jintuża mill-ferrovija f’Ħ’Attard|kunjom=Galea|isem=Owen|data=23 December 2019|sit=TVM News|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Skont il-perit Edward Said, ir-restawr kien jikkonsisti f’bidliet ta’ xi ftit ġebel imfarrak, u t-tneħħija tal-ħaxix li kien qed jagħmel ħsara lill-istruttura. L-''embankment'' kienet saret minħabba l-għamla tal-art, l-istess raġuni li kellhom jittellgħu il-pilastri meta bnew l-istazzjon il-ġdid fl-1909. Il-Ministru għall-Affarijiet Ewropej Edward Zammit Lewis, qal li dan kien proġett sar b’investiment ta’ €420,000 u minbarra r-restawr tal-embankment sar ukoll ċentru ta’ informazzjoni dwar l-istorja tal-ferrovija fil-Ġnien l-istazzjon. Is-Segretarju Parlamentari Chris Agius ħeġġeġ lill-kunsilli lokali oħrajn biex jieħdu l-eżempju tal-kunsill ta’ Ħ’Attard u japplikaw għall-iskema maħsuba biex tgħin lill-kunsilli jsebbħu l-lokalitajiet tagħhom.<ref name=":6" /> Fit-2 ta’ Frar 2023, l-Awtorità tal-Ippjanar ikkontribwixxiet €200,000 liċ-Ċentru Edukattiv li kellu jinfetaħ f’Ħ’Attard. Dan iċ-ċentru kellu jikkonsisti minn librerija, post tal-qari, u latrini. Is-sit tal-binja kellu jkun fuq fejn kien jinsab l-istazzjon ta’ Ħ’Attard fil-passat. Il-binja kellha wkoll tkun iddisinjata u ispirata mill-binja tal-istazzjon l-antika.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/new-building-former-attard-railway-station-house-library.1011042|titlu=New building at former Attard railway station to house library|data=2 February 2023|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/centru-edukattiv-se-jinbena-fuq-li-kien-stazzjon-tal-ferrovija-fhattard|titlu=Ċentru edukattiv minflok l-istazzjon tal-ferrovija f'Ħ'Attard|kunjom=Muscat|isem=Gavin|data=2 February 2023|sit=Newsbook|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Il-Ministru għax-Xogħlijiet Pubbliċi Stefan Zrinzo Azzopardi qal li dan il-proġett kien eżempju ta’ kif il-fondi mid-''Development Planning Fund'' (DPF) qegħdin jiġu użati biex isebbħu l-ispazju. Is-Segretarju Parlamentari għall-Fondi Ewropew Chris Bonett qal li dan il-proġett sar b’investiment ta’ €747,000, li minn dawk, €514,000 ġejjin mill-fondi Ewropew.<ref name=":4" /> Iċ-ċentru l-ġdid kien inawgurat fis-16 ta’ April 2024, u miegħu ġie inawgurat ukoll mudell ta’ wieħed mill-ferroviji magħmul mill-kartonċina. Dan il-mudell kien ix-xogħol ta’ Stephen Bonello, u bnieh minn ''blueprint'' ipprovdut minn Paul Galea mill-Fondazzjoni tal-Ferrovija Maltija. Il-ħidma ta’ Bonello bdiet fl-2016, u l-mudell inbena f’partijiet. Dawn il-partijiet inġarru mill-kumpanija Multi Packaging Limited għal Ġnien l-Istazzjon fis-6 ta’ April biex jiġu mgħaqqdin. Wara li tlesta, kien mgħotti b’kaxxa tal-ħġieġ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/stephen.bonello.585/videos/7501894859854072|titlu=Ringrazzjament minn Stephen Bonello|kunjom=Bonello|isem=Stephen|data=6 April 2024|sit=Facebook|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/replica-locomotive-centrepiece-newlyrestored-attard-railway-station.1091082|titlu=Replica locomotive is centerpiece of newly-restored Attard railway station|data=16 April 2024|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> == Edukazzjoni == === Storja === Fi żmien l-Ingliżi, infetħet skola primarja f'Ħal Lija, li kienet taċċetti studenti ġejjin minn Ħ'Attard u Ħal Balzan. Skola oħra kienet l-iskola tal-gvern f'Ħal Lija ta' dak iż-żmien li kienet tinqasam f'żewġ partijiet prinċipali: parti għall-istudenti żgħar tas-''Stage I'' u ''Stage II'' flimkien mal-bniet li kienet tinsab fejn issa nsibu l-Kunsill Lokali ta' Ħal Balzan, kif ukoll parti għall-istudenti subien li kienet tinsab fi Triq Sant'Anton, maġenb il-ġonna. Studenti tal-''Kindergarten'' kienu jattendu l-iskola tal-gvern f'Birkirkara. Fi Triq il-Mosta, Ċensina Schembri waqqfet skola tan-Nuna, skola għat-tfal iż-żgħar fejn kienu jitgħallmu l-istejjer, it-talb, u l-kanzunetti imma xejn iżjed.<ref name=":7" /><ref name=":8">{{Ċita web|url=https://www.researchgate.net/publication/333903472_A_study_in_local_history_since_1800_Attard|titlu=A study in local history since 1800: Attard|kunjom=Buttigieg|isem=Nathan|data=2017|sit=ResearchGate|lingwa=en|data-aċċess=29 March 2026}}</ref> Studenti tas-sekondarja kienu jattendu jew il-Liċeo li dak iż-żmien kien jinsab fil-Belt, jew is-Seminarju tal-Furjana, jew l-Istitut Teknoloġiku fir-Rabat. Fl-1911, il-Missjunarji Franġiskani ta' Santa Marija (is-Sorijiet il-Bojod) waqqfu skola għat-tfajliet fejn kienu jitgħallmu l-ħjata u r-rakkmu f'Villa Bologna. Minħabba raġunijiet finanzjarji, l-iskola ngħalqet fil-11 ta' Ġunju 1917, u dawn is-sorijiet imxew Ħal Balzan fejn waqqfu skola primarja hemmhekk.<ref name=":7" /> Fil-11 ta' Ġunju 1940, bdew l-attakki mill-ajru fuq Malta. Kien ta' tiġrib għat-tfal ta' Ħ'Attard li joqogħdu jitilgħu u jinżlu erba' darbiet kuljum u jqiegħdu ruħhom fil-periklu sakemm jaslu Ħal Lija u lura. Għalhekk infetħet skola temporanja fil-Każin ''La Stella Levantina'' li bdiet taċċetta l-istudenti tal-primarja sabiex jevitaw il-mixja sa Ħal Lija. L-istudenti li kienu jattendu l-Liċeo bdew jiltaqgħu fil-MUSEUM tas-subien f'38, Triq il-Kbira. Wara l-gwerra, avolja ma kienx għad hemm il-periklu tal-mewt, l-iskola fil-każin ma ngħalqitx. Il-membri tal-każin ilmentaw lid-Direttur tal-Edukazzjoni, u rrisponda billi qalilhom li l-iskola ma kinitx ser terġa' timxi għal Ħal Lija, iżda post alternattiv kellu jinstab. Fl-1946, rifuġjati tal-gwerra li kienu joqogħdu fil-Villa Caruana Gatto telqu u għalhekk l-iskola tmexxiet hemmhekk.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100488/1/H_%20Attard.pdf|titlu=Ħ'Attard: xi tifkiriet minn tiegħi|kunjom=Borg|isem=Norman J.|data=2006|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=29 March 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260329085641/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100488/1/H_%20Attard.pdf|arkivju-data=29 March 2026}}</ref> Fl-1958 il-[[Gvern ta' Malta |Gvern]] ta' dak iż-żmien ħejja pjanta għal skola primarja fuq id-disinn tas-Sur Ġużeppi A. Tonna. Din kellha tinbena fi Triq il-Mosta int u dieħel lejn l-isptar ta' [[Santa Katerina ta' Siena]]. L-iskola bdiet tinbena fl-1959, u fl-1962 l-iskola fil-Villa Caruana Gatto tbattlet u beda t-tagħlim fil-post il-ġdid. L-iskola ġiet imsemmija għal [[Tumas Dingli]], wieħed mill-iktar periti li għamel isem kbir għalih u għal pajjiżu.<ref name=":0" /> Ftit taż-żmien wara, l-iskola ngħatat l-isem ta' San Nikola, iżda l-isem Tumas Dingli xortawaħda baqa' jintuża inuffiċjalment.<ref name=":8" /> == L-Isptar tad-Dumnikani == L-Isptar ta' [[Santa Katerina ta' Siena]] qiegħed fi Triq il-Mosta u hu magħruf l-aktar bħala l-isptar tas-Sorijiet Dumikani. Huwa ġie mqiegħed taħt il-patroċinju ta' din il-qaddisa li hija l-omm u l-mudella ta' dawn is-sorijiet. Ftit snin wara li l-Għaqda ta' Santa Katerina ġiet imwaqqfa fl-[[1916]], is-Sorijiet Dumnikani waqqfu kunvent f'Lija bi klinika miegħu. Kienet hekk bir-reqqa l-kura li ġiet mogħdija lill-morda mis-sorijiet illi t-talbiet min-nies biex jidħlu hemm u l-professuri biex jaqdu f'din il-klinika, li nħasset il-ħtieġa li jibnu sptar ikbar u modern. Illum saret dar għall-anzjani. == L-Isptar Monte Karmeli == Bl-ordinanza ta' l-[[24 ta' Settembru]] [[1852]], il-kunsill talab li jintressqu pjanti għall-bini ta' sptar tal-mard tal-moħħ u li kellu jinbena fi ''Fleur-de-Lys''. Fost il-pjanti, li l-arkitett tal-pjanta għażel u li matul is-sena 1852 kienu ppreżentati minn diversi arkitetti intgħażlet mill-[[Gvernatur Reid]] dik ta' l- [[Sqallija|Isqalli]] Gaetano Francesco Cianciolo, [[emigrant]] f' [[Malta]] u kien joqgħod f'[[Birkirkara]]. Beda jinbena fl-[[1853]] f' Wied Inċita u mhux fejn kien maħsub qabel, jiġifieri fi ''Fluer-de-Lys''. == Feniċi f'Ħ'Attard == Fil-[[21 ta' Settembru]], [[1946]], filwaqt li kien għaddej it-tħaffir tal-gandoti fil-blat għat-tqegħid tal-katusi f'Misraħ Palma ġo Ħ'Attard, grupp ta' ħaddiema, daħlu aċċidentalment ġo midfna ta' qabar imħaffra fil-blat. Id-daħla għall-qabar kienet minn spiera ta' ħames piedi fonda, erba' piedi twila u tliet piedi wiesgħa. Id-dħul għall-midfna kien minn fetħa rettangulari, żewġ piedi u seba' pulzieri għolja == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20100301221810/http://www.attard.gov.mt/ Kunsill Lokali Attard] * [http://www.centralfmradio.com/ 93.3 Central FM] * [https://web.archive.org/web/20080307175914/http://www.maltachurch.org.mt/Parish/Attard.htm Informazjoni fuq il-Parroċċa] * [http://www.maplandia.com/malta/attard/ Mappa] * [http://www.attardparish.org/ Parroċċa Ħ'Attard] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Ħ'Attard| ]] ro7eenckgpbrtyoh9fnpr0novyf6390 332947 332946 2026-10-17T10:51:20Z JakeMuff 21678 Lista ta' kappillani u aktar informazzjoni mill-ktejjeb 'Ħ'Attard - 400 sena parroċċa'. 332947 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Ħ'Attard''' hu raħal fiċ-ċentru ta' [[Malta]], b'popolazzjoni ta' madwar 12,000 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics-volume-1|titlu=Ċensiment tal-Popolazzjoni u l-Akkomodazzjoni tal-2021|data=21 November 2021|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250816005853/https://nso.gov.mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics-volume-1/|arkivju-data=16 August 2025|url-status=dead}}</ref> Flimkien ma' [[Ħal Balzan]] u [[Ħal Lija]], jifforma parti mit-"Tliet Villaġġi". Ħ'Attard sar parroċċa fl-1575 u l-patruna tiegħu hija [[Santa Marija]].<ref>{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard|titlu=Parroċċa ta' Ħ'Attard|sit=L-Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250328161419/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard/|arkivju-data=28 March 2025|url-status=dead}}</ref> Ħ'Attard huwa raħal arjuż ħafna u jista' jitqies bħala sabiħ, l-aktar li llum fih inbnew bosta djar kbar u vilel ta' min jitgħaxxaq bihom. Il-postijiet ta' ċerta importanza li hemm fih huma l-''[[Palazz ta' Sant'Anton]]'' u l-ġonna tiegħu, l-''Istadju Nazzjonali'' kif ukoll il-''Park Nazzjonali'', u l-''Villaġġ tal-Artiġjanat'' f' ''Ta' Qali''. Ħ'Attard huwa msemmi għall-ward u l-fjuri li jkabbar, kif tixhed il-motto tiegħu: "Florigera rosis halo" ("Infewwaħ l-arja bil-fjur tiegħi").<ref>{{Ċita web|url=https://hattardlc.gov.mt/homepage/geografija-u-storja|titlu=Ġeografija u Storja - Ħ'Attard|sit=Kunsill Lokali Ħ'Attard|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> L-abitanti ta' Ħ'Attard huma magħrufa bħala 'saraċini'. == Etimoloġija == Ħ'Attard huwa l-uniku raħal f'Malta li ismu jingħad li hu ġej minn isem jew kunjom xi ħadd li forsi seta' kien l-ewwel wieħed li għammar fih jew inkella li kellu xi laqam. Biex Ħ'Attard iġib dan l-isem kien xi ħadd li bdihulu. Hawn min jgħid illi Ħ'Attard seta' nħoloq minn tempju ta' ''Astart'' li kellu seta' kien f'dawk l-inħawi. Minn Astart jieħdok għal Attar u mbagħad Attar(d). L-[[arkeoloġi|arkeoloġiċi]] ma jistgħux jiżguraw li f'dawk l-inħawi ma kienx hemm tempju. Ġieli ġara li xi ħaddiema, waqt li kienu qed iħaffru għas-sisien jew jgħaddu xi kanen, sabu xi oqbra jew fdalijiet f'imkejjen li ħadd ma kien jistenniehom. Teorija oħra ta' minn fejn ġej l-isem 'Attard' huwa minn 'Attar' (عطار), li tfisser dak li jbigħ il-fwieħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.wisdomlib.org/names/attard|titlu=Meaning of the name Attard|sit=Wisdom Library|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Hemm min jgħid ukoll li hu ġej mir-raħal ta' 'Atti' f'Bologna. == Storja == === Firda minn Birkirkara === Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħ'Attard kienet minn żmien bikri mgħaqqda mal-Matriċi ta' [[Birkirkara]]. Fil-bidu din il-knisja kienet immexxija minn għaqda ta' nies sekulari, maħtura mill-Isqof Domenico Cubelles li dan kien ħalla lil din l-għaqda li mhux talli fil-festi jiċċelebraw il-quddies hawn; iżda wkoll li jidfnu l-mejtin fiha, u din ġiet ikkonfermata bil-Bolla Appostolika tal-15 t'Ottubru, fl-1551.<ref name=":10">{{Ċita ktieb|kunjom=Mallia|isem=C.|sena=1975|titlu=Ħ'Attard - 400 sena parroċċa}}</ref> Il-Monsinjur Pietro Dusina waqaf f'Ħ'Attard meta kien għaddej bejn l-Imdina u l-Belt, u hemm l-abitanti talbuh biex il-knisja ewlenija tagħhom tiġi maħtura parroċċa minħabba li għal Birkirkara kien hemm bogħod kważi żewġ mili.<ref name=":0" /> L-imsemmi Viżitatur Appostoliku fis-26 ta' Marzu,1575 fired il-knisja ta' Ħ'Attard mill-matriċi tagħha u għamilha parroċċa għaliha u magħha daħħal iż-żewġt irħula ta' madwarha, Ħal Bordi u Ħal Mann. {| class="wikitable" |+Lista' ta' kappillani ta' Ħ'Attard<ref name=":10" /><ref name=":0" /> !Isem !Perjodu !Noti |- |Leonardu Micallef |1579 – 1594 |Sar 4 snin wara li saret il-parroċċa |- |Marku Tabone |1594 – 1609 |Kuġin ta' [[Tumas Dingli]] |- |Stiefnu Buttigieg |1609 – 1635 |Inbniet il-knisja |- |Ġorġ Gauci |1635 – 1663 | |- |Pawlus Bartolo |1664 – 1681 | |- |Silvio Pace |1684 – 1699 | |- |Alessandru Fiteni |1699 – 1712 | |- |Ark Anġlu Debono |1713 – 1759 |Ġiet ikkonsagrata l-knisja |- |Francesco Felice |1759 – 1774 | |- |Pietru Delikata |1774 – 1794 | |- |Ġużeppi Attard |1795 – 1799 |Membru tal-Muniċipju fi żmien il-Franċiżi |- |Gejtan Buttigieg |1801 – 1802 | |- |Martinu Zerafa |1803 – 1820 | |- |Salvatore Zammit |1820 – 1834 | |- |Lwigi Mizzi |1835 – 1846 | |- |Antonio Vassallo |1846 – 1869 | |- |Ġwann Ebejer |1869 – 1876 |Ġab l-Istatwa ta' Santa Marija |- |Ġwann Bonnici |1876 – 1887 | |- |Carmelo Azzopardi |1887 – 1903 | |- |Pier Battista Agius |1904 – 1924 | |- |Girgor Borg |1924 – 1925 |Viċi Kurat |- |Carmelo Bondin |1925 – 1930 | |- |Carmelo Sciberras |1930 – 1932 |Viċi Kurat |- |Mikiel Balzan |1932 – 1957 | |- |Ġużeppi Dalmas |1957 – 1986 | |- |Anton Portelli |1986 – 1993 | |- |Dione Cutajar |1993 – 2006 | |- |Noel Vassallo |2006 – 2019 | |- |Joseph Grech |2019 – | |} == Żoni f'Ħ'Attard == *Misraħ Kola *Ħal-Warda *Ta' Qali **Robbu Tal-Ħemsija **Ta' Ħemsija **Ta' Qali ''Crafts Village'' **Ta' Sagħat **Ta' Vnezja **Tal-Madliena **Tal-Madonna **Tal-Maltija *Ta' Qassati *Il-Ħotob *Il-Ħofor *Santa Katerina *Ta' Fġieni *Ta' l-Idward *Ta' Srina *Ta' Vestru *Tal-Fuklar *Tal-Karri *Tal-Mirakli *Wied il-Ħemsija *Wied Inċita *Wied is-Sewda == Toroq Prinċipali f'Ħ'Attard == *Triq Ħaż-[[Żebbuġ]] *Triq il-[[Malta Railway|Linja]] *Triq il-[[Mosta]] *Triq il-[[Pitkali]] *Triq il-[[Prinjola]] *Triq in-Nutar Zarb *Triq iz-Żagħfran *Triq l-[[Imdina]] *Triq [[Sant'Antnin ta' Padova|Sant'Antnin]] *Triq [[Santa Katerina ta' Siena|Santa Katerina]] *Triq [[Victor Vassallo]] *Vjal [[Antoine de Paule|De Paule]] == Innu ta' Ħ'Attard == [https://web.archive.org/web/20110714164833/http://attardvillage.netfirms.com/attard_anthem.mid Isma l'innu] Ġonna li jfewħu biż-żahar tal-larinġ, djar fl-isqaqien dellija, ġawhra ta' tempju, dehra ta' ġmiel, il-kenn t'Omm għal dawk li bkew. Dak li writna tul is-snin ngħaddu 'l ta' warajna, xhieda ħajja tal-ġrajjiet li taw l-ogħla ġieh lil artna. Bnadar iperpru mal-arbli għoljin, twieqi għad-dawl miftuħa, qniepen ferrieħa, kant taż-żerniq, u l-ħolm sabiħ taż-żmien li ġej. Dak li writna tul is-snin ngħaddu 'l ta' warajna, xhieda ħajja tal-ġrajjiet li taw l-ogħla ġieh lil artna. == Popolazzjoni == [[Stampa:Attarda.jpg|thumb|185x185px|Bieb ta' dar tipika f'Ħ'Attard]] Meta Ħ'Attard infired minn [[Birkirkara]] fl-[[1575]] u sar parroċċa għalih bi knisja indipendenti, kien hemm madwar 665 abitant joqgħodu f'165 dar.<ref>{{Ċita web|url=https://vassallohistory.wordpress.com/malta-in-1575|titlu=Malta in 1575|sit=Vassallo History|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Ħ'Attard kellu miegħu ukoll żewġt irħula oħra, ''Ħal Bordi'' li kellu 18-il dar u 92 ruħ u ''Ħal Mann'' li kellu bejn wieħed u ieħor l-istess għadd ta' djar u 66 ruħ. Dawn iż-żewġt irħula ma damux ma ngħaqdu ma' [[Ħal Lija]] minħabba li r-residenti xtaqu li ma jibqgħux parti minn Ħ'Attard,<ref>{{Ċita web|url=https://lijalc.gov.mt/en|titlu=Lija Local Council|sit=Lija Local Council|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> u għalhekk il-villaġġ reġa' sab ruħu waħdu flimkien mar-raħal ċkejken ta' ''Ħal Warda''. Fl-[[1646]] Ħ'Attard laħaq mal-200 dar. Fl-[[1655]] insibu li kien fih 260 dar u 1,240 ruħ. Fl-[[1667]] kellu 1,210 abitant u 257 dar. Iżda hawn il-popolazzjoni naqset minħabba l-pesta li laqtet lill-Ħ'Attard l-aktar fl-1676. Din qatlet 104 persuna minn madwar 1,000 abitant.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/23518/1/ATTARD%20-%20The%20Life%20of%20a%20Maltese%20Casale.PDF|titlu=Attard - The Life of a Maltese Casale|kunjom=Frendo|isem=Henry|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Fl-[[1760]] il-popolazzjoni naqset għal 870 ruħ. Fl-[[1829]] kellha 967 ruħ u 191 dar, u fl-1851, telgħet għal 998 ruħ. Fl-[[1865]] kien fiha 1,239 ruħ u fis-sena [[1890]] reġgħet telgħet għal 1,610 abitant u 240 dar. Fl-1901, il-popolazzjoni laħqet 1,837 abitant, u minn hemm baqgħet tikber għal 2,052 abitant fl-1911 u 2,058 abitant fl-1921. Fil-bidu tas-seklu 19, il-popolazzjoni ta' Ħ'Attard imxiet proporzjonali mal-popolazzjoni ġenerali ta' Malta sa madwar is-sena 1970. Minn hemm, il-popolazzjoni bdiet tiżdied ħafna fi żmien qasir. Fis-sena 1985, il-popolazzjoni ta' Ħ'Attard kważi irdupjat minn 2,874 ruħ għal 5,681 ruħ f'temp ta' sena.<ref name=":0" /> Fl-antik bosta nies kienu jfittxuh fis-[[sajf]] biex iqattgħu fih il-btajjel tagħhom fil-vilel għonja u djar sbieħ, iżda llum għażluh sabiex ikun ir-residenza permanenti tagħhom. Sal-aħħar tas-sena 2024, kien hemm 13,134 persuna jgħixu f'din il-lokalità.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> == Knejjes u Kappelli == === Il-Knisja Parrokkjali ta' Santa Marija === [[Stampa:Parish Church of Saint Mary.jpg|thumb|right|200px| Il-Knisja Parrokkjali ta' Ħ'Attard]] Il-knisja li hemm illum bdiet tinbena fl-1613 u tlestiet fl-1616. Kienet opra tat-tielet kappillan, Dun Stiefnu Buttiġieġ u l-perit kien [[Tumas Dingli]] mill-istess raħal.<ref name=":10" /> Dingli kien ispirat mill-faċċata tal-knisja ta' Sant'Andrija f'Mantua, fl-Italja, li ukoll tinkorpora tliet niċeċ fuq iż-żewġ naħat tal-faċċata. Il-faċċata tal-Knisja Parrokkjali ta' Birkirkara hija wkoll ibbażata fuq din il-knisja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/31086/1/The%20life%20of%20a%20rural%20village%20–%20Mosta%20pastoral%20visits.pdf|titlu=The Life of a Rural Village - Mosta Pastoral Visits|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Il-kampnar ġie miżjud fl-1718, li jikkonsisti minn arloġġ magħmul mill-arluġġar [[Michelangelo Sapiano]] fl-1872.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard|titlu=Parroċċa ta' Ħ'Attard|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=2 August 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250328161419/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/attard/|arkivju-data=28 March 2025|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.researchgate.net/profile/George-Cassar-2/publication/362833980_A_TASTE_OF_THE_HISTORY_CULTURE_AND_ENVIRONMENT_of_the_Central_Region_of_Malta/links/63027326eb7b135a0e5008d5/A-TASTE-OF-THE-HISTORY-CULTURE-AND-ENVIRONMENT-of-the-Central-Region-of-Malta.pdf|titlu=A Taste of the History, Culture and Environment of the Central Region of Malta|kunjom=Cassar|isem=George|data=2019|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Is-sagristija li qiegħda fil-lemin ġiet mibnija fl-1740, filwaqt li l-oħra ttellgħet fl-1856.<ref name=":2" /> L-istatwi ta' ġon-niċeċ huma magħmulin mill-iskultur [[Francesco Saverio Sciortino]] fl-1945.<ref name=":2" /> Il-kappillan ta' Ħ'Attard huwa Dun Joseph Grech.<ref name=":1" /> Il-knisja fiha diversi kwadri mpittrin minn pitturi differenti. Fosthom hemm il-kwadru tal-Assunta tal-pittur [[Pasquale Buhagiar]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/50949/1/Pasquale%20Buhagiar%20u%20x-xogħlijiet%20tiegħu.pdf|titlu=Pasquale Buhagiar u x-Xogħlijiet Tiegħu|kunjom=Borg|isem=J. P.|data=2012|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=17 October 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261017085232/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/50949/1/Pasquale%20Buhagiar%20u%20x-xogħlijiet%20tiegħu.pdf|arkivju-data=17 October 2026}}</ref> Il-kwadri tar-Rużarju, taċ-Ċintura u tad-Duluri huma ta' [[Francesco Zahra]]. Ta' Zahra hemm ukoll ħmistax-il kwadru ovali li jirrappreżentaw il-misteri tar-Rużarju li qabel kienu mdawrin madwar il-kwadru tar-Rużarju iżda issa jinsabu fil-mużew tal-arti sagra tal-parroċċa, kif ukoll kwadru tal-Anġlu Kustodju li jinsab fis-sagristija. [[Giuseppe Calleja]] ħadem il-kwadru tal-Martirju ta' San Pietru u San Pawl fuq disinn ta' [[Giuseppe Hyzler]]. Il-kwadru tal-Kunċizzjoni huwa tal-kavallier-artist Franċiż Fra [[Luca Garnier]]. Il-pittura tal-Kurċifissjoni sar minn [[Francesco Xerri]].<ref name=":10" /><ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/61414/1/San%20Gejtanu%20fil-Parroċċa%20ta_%20Santa%20Mairia%20ta_%20Ħ_Attard.pdf|titlu=San Gejtanu fil-Parroċċa ta' Santa Mairia ta' Ħ'Attard|kunjom=Micallef|isem=John|data=2019|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=17 October 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261017101330/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/61414/1/San%20Gejtanu%20fil-Parro%C4%8B%C4%8Ba%20ta_%20Santa%20Mairia%20ta_%20%C4%A6_Attard.pdf|arkivju-data=17 October 2026}}</ref> === Kappella ta' Sant'Anna === [[File:KappellaSantAnna.png|thumb|150px|Il-Kappella ta' Sant'Anna]] Il-kappella ta' Sant'Anna tinsab ġo sqaq li tidħol għaliha minn Triq San Duminku. Fil-pesta ta' bejn l-1675 u l-1676, madwar 104 persuna minn Ħ'Attard inqatlu. Qabel dan, fejn issa tinsab il-kappella, kien hemm kappella oħra żgħira ddedikata lil [[San Nikola|San Nikola ta' Bari]], imma din ġiet dikonsakrata minħabba l-istat li kienet qiegħda fiha. Minflokha, in-nies ta' Ħ'Attard bnew kappella ddedikata lil [[Santu Rokku]] bejn l-1677 u l-1680 u difnu 'l dawk li kienu mietu bil-pesta.<ref>{{Ċita web|url=https://kappelli.net/attard/chapel-of-st-anne-attard/st-anne-attard-full-history|titlu=St. Anne Attard - Full History|sit=Missio|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Il-qasam tal-MUSEUM ta' Ħ'Attard l-ewwel uża din il-kappella ftit snin wara li sar il-qasam, u li kien tahom il-kappillan ta' dak iż-żmien. Hemmhekk damu għal madwar sena. Huma mxew għal 38, Triq il-Kbira, fejn damu sal-1974.<ref name=":7">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100486/1/PROFESSJONISTI%20F_Ħ_ATTARD.pdf|titlu=Professjonisti f'Ħ'Attard|kunjom=Mallia|isem=Carmel|data=1998|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=29 March 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260329065605/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100486/1/PROFESSJONISTI%20F_Ħ_ATTARD.pdf|arkivju-data=29 March 2026}}</ref> Waqt il-gwerra, minħabba li din id-dar bdiet tintuża minflok il-Liċeo, għad-duttrina bdew jiltaqgħu fid-dar tas-superjur ta' dak iż-żmien, Francis Zammit, li kienet tinsab f'60/61 Triq Sant'Antnin. Meta reġgħu marru lura, beda jinħass il-bżonn ta' post akbar, allura beda jsir ix-xogħol fuq il-kappella. L-ewwel ġebla tqiegħdet fit-13 ta' Settembru 1970, u ġiet imbierka mill-Kappillan Ġużeppi Dalmas. Fil-bidu, kien hemm intopp, għaliex xi nies kienu talbu li tinbena triq eżatt wara s-sagristija tal-kappella, u li kieku nbniet kienet taqsam il-MUSEUM f'żewġ partijiet, iżda bl-interċessjoni tal-Kappillan, din ma saritx. Il-membri tal-MUSEUM imxew lura għall-kappella fl-1974, fejn għadhom sal-lum.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=MUSEUM Ħ'Attard|sena=1989|kapitlu=Bidu|titlu=Il-MUSEUM f'Ħ'Attard 1919-1989 - 70 sena|paġni=8}}</ref> == Palazz ta' Sant'Anton == :''Artiklu prinċipali: [[Palazz ta' Sant'Anton]]'' [[Stampa:Malta 2001 035.jpg|thumb|right|200px|Il-funtana fiċ-ċentru tal-ġonna ta' Sant'Anton]] Dan il-palazz maestuż, li llum iservi bħala r-residenza tal-President ta' [[Malta]], ġie mibni madwar l-1620 mill-Gran Mastru [[Antoine de Paule]] li kien joqgħod fih qabel ma ġie maħtur [[Gran Mastru]]. L-istoriku [[Pietru Pawl Castagna]] jgħid li l-palazz sar madwar l-1625, jiġifieri sentejn wara t-tlugħ ta' De Paule bħala Gran Mastru. Calleja jgħid li nbena fl-1635. Fil-bidu tiegħu, dan il-palazz kien iżgħar milli hu llum għax kien inbena bħala villa, iżda meta sar Gran Mastru, de Paule kabbru għal palazz.<ref>{{Ċita web|url=https://president.gov.mt/santanton-palace|titlu=Sant'Anton Palace|sit=President|lingwa=en|data-aċċess=2 August 2025}}</ref> Il-palazz jieħu ismu minn [[Sant'Antnin ta' Padova]], il-patrun tal-Gran Mastru de Paule. Fl-1798, fir-rewwixta kontra l-Franċiżi, il-palazz kien il-bażi tal-partit kontrihom. Wara dan, il-palazz sar ir-residenza tal-Gvernatur Ingliż [[Alexander Ball]] u baqa' hekk għal gvernaturi ta' warajh. Meta Malta saret repubblika fl-1974, sar ir-residenza tal-President.<ref name=":0" /> == Monumenti u Siti ta' Interess == === Il-Monument tal-Papa Ġwanni Pawlu II === [[Stampa:MonumentPapaGwanniPawluII.jpg|thumb|120px|Il-monument li jinsab quddiem Santa Katerina.]] Sabiex jiġu mfakkra ż-żewġt iljieli li l-Papa [[Ġwanni Pawlu II]] qatta' ġo dar f'Ħ'Attard, ir-residenti ta' dan il-lokal waqqfu monument f'ġieħu, li jinsab sewwasew quddiem l-Isptar ta' Santa Katerina.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/papal-monument.94275|titlu=Papal monument|kunjom=Ross|isem=Victor|data=6 April 2005|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Matul il-vista tiegħu, il-Papa raqad fin-Nunzjatura Appostolika ġo Ħ'Attard. Il-kitba tgħid hekk: {{Kwotazzjoni|Biex infakkru li <br /> il-Papa Ġwanni Pawlu II <br /> qagħad fostna <br /> 25-27·V·1990}} Il-monument, xogħol l-iskrultur [[Joseph Casha]] huwa miksi bil-bronż.<ref>{{Ċita web|url=https://josephcasha.com/about-the-artist|titlu=About the Artist - Joseph Casha|sit=Joseph Casha|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/100065083599045/posts/1097692165743560/?_rdr|titlu=35 Year Anniversary|kunjom=Casha|isem=Joseph|data=25 May 2025|sit=Facebook|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Il-monument huwa kemm astratt, stil li kien jintuża ħafna minn Casha, kif ukoll realistiku.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/hes-got-the-world-in-his-hands.875005|titlu=He's got the world in his hands|kunjom=Muscat|isem=Joseph|data=1 November 2009|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=3 August 2025}}</ref> Kixfu n-Nunzju Appostoliku, Arċisqof [[Pier Luigi Celata]] fl-1 ta' Ġunju, 1991,<ref name=":3" /> fil-preżenza tal-kappillan ta' Ħ'Attard, Dun Anton Portelli, u bosta personalitajiet oħra. Għal din l-okkażjoni tkellmu wkoll is-Sur [[Joseph Sciberras]] u l-Professur [[Oliver Friggieri]].‎ === Central View Cottage === Central View Cottage, magħrufa wkoll bħala ''The'' ''Butler's House'' jew ''Axis Art Gallery'' hija propjetà mibnija fl-1903 li kienet tintuża bħala r-residenza tas-sewwieq u l-maġġordom ta' [[Gerald Strickland]] flimkien mal-familji tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-track-in-time.917761|titlu=A track in time|data=28 November 2021|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=2 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260502210903/https://timesofmalta.com/article/a-track-in-time.917761|arkivju-data=2 May 2026}}</ref> Il-binja tinsab faċċata Ġnien l-Istazzjon u minn maġenbha kienet tgħaddi l-ferrovija. Waqt it-Tieni Gwerra Dinjija, kien hemm diversi suldati mqegħdin f'postijiet strateġiċi sabiex jipprovdu appoġġ f'sitwazzjonijiet ta' kriżi. Wieħed minn dawn il-postijiet kien ħdejn Central View Cottage, fejn stakkament ta' suldati tas-'Signals' tqiegħdu hemmhekk.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/43540/1/Pages%20from%20Attard_Socjeta%20muzikali%20la%20stella%20levantina_Is-seracina_2017-3.pdf|titlu=Ħ'Attard fi żmien it-tieni gwerra dinjija 1939-1943|kunjom=Mallia|isem=Carmel|data=2017|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=3 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260503082000/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/43540/1/Pages%20from%20Attard_Socjeta%20muzikali%20la%20stella%20levantina_Is-seracina_2017-3.pdf|arkivju-data=3 May 2026}}</ref> Il-binja damet tintuża mill-familji tas-sewwieq u l-maġġordom sas-snin 60, u damet abbandunata għal ħafna snin wara. Fl-2023, id-dar inbiegħet bil-pjan li tinbidel għal 120 metru kwadru ta' spazju miftuħ għall-wirja tal-arti.<ref name=":9">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/station-master-home-butler-quarters-now-art-gallery.1127493|titlu=From station master’s home to butler’s quarters – and now an art gallery|kunjom=Galea Debono|isem=Fiona|data=27 April 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=2 May 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260428085251/https://timesofmalta.com/article/station-master-home-butler-quarters-now-art-gallery.1127493|arkivju-data=28 April 2026}}</ref> It-tliet ko-fundaturi Marie Cassar, Mario Cassar u Maria McKenna ffinanzjaw il-proġett b'mod privat sabiex ir-riabilitazzjoni tad-dar issir b'mod xieraq u kif mixtieq. Fost il-manutenzjoni li kellu jsir, kien hemm pajpijiet esposti, soqfa jqattru u xorok imkissra. Apparti wirja tal-arti, il-binja kellha wkoll tintuża bħala uffiċini għal de Valier, kumpanija li tiffoka fuq ir-restawr tal-patrimonju u arkitettura Maltija. Peress li ħadu d-deċiżjoni li jipparteċipaw fil-Malta Biennale 2026, ix-xogħlijiet kellhom jitlestew f'sitt xhur sabiex tintlaħaq id-data tat-tlestija. L-ewwel esebizzjoni, bl-isem ta' ''Nothing is Clear'', infetħet għall-pubbliku fl-10 ta' April 2026 u ppreżentat xogħlijiet ta' diversi artisti bħal Mario Abela, Justin Falzon, u Laura Besançon, fost oħrajn.<ref name=":9" /> == Il-Ferrovija == === L-istorja tal-ferrovija f'Ħ'Attard === [[Stampa:StazzjonĦAttard.jpg|thumb|200px| L-istazzjon ta' Ħ'Attard.]] Il-ferrovija kienet tgħaddi mit-toroq ta' Ħ'Attard. Meta titlaq l-istazzjon ta' [[Birkirkara]], u taqbad triqitha 'l fuq mit-triq illum magħrufa bħala "il-Linja", naturalment b'referenza għal-linji tal-ħadid, il-ferrovija kienet timmira lejn l-istazzjon l-ieħor li kien hemm f'Ħ'Attard, biex imbagħad tiġbed lejn is-Salvatur fi triqitha, u din tkun l-itwal triq li huwa l-istazzjon tar-Rabat, b'tul ta' 2.7km. Meta nfetħet il-ferrovija fl-1883,<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2023-02-02/local-news/PA-funds-new-educational-centre-on-footprint-of-former-Attard-railway-station-6736249330|titlu=PA funds new educational centre on footprint of former Attard railway station|data=2 February 2023|sit=The Malta Independent|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> l-istazzjon ta’ Ħ’Attard kien ipprovdut b’binja żgħira kif ukoll pjattaforma, li kienu jinsabu fuq in-naħa t’isfel tal-linja.<ref name=":5">{{Ċita web|url=https://maltarailway.net/discover/stations/attard-2|titlu=Attard - A garden station|sit=The Malta Railway|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> F’dan iż-żmien, ħafna nies fl-ogħla livell tas-soċjetà bdew isibu lil Ħ’Attard bħala post tajjeb biex jibnu l-vilel tagħhom, u l-linja probabbli għenet f’dan l-iżvilupp. Il-problema kienet li l-ammont ta’ nies li bdew jużaw il-linja kien wisq għall-istazzjon żgħir ta’ Ħ’Attard. [[Stampa:Ferrovijaattard1.JPG|thumb|right|200px| Il-pont tal-ferrovija f'Ħ'Attard. Illum għad baqa' fdalijiet.]] Fl-1897, biex ikun hemm aktar dell għall-passiġġieri li kienu qed jistennew il-ferrovija, xi siġar tal-ħarrub kienu mħawlin fl-istazzjon.<ref name=":5" /> Dawn is-siġar kienu l-idea tal-eżekuttiv tal-ferrovija, Nicola Buhagiar, biex l-istazzjonijiet jidhru isbaħ. Huwa kien ispirat mill-ferroviji Ingliżi, fejn kienet drawwa li jagħmlu kompetizzjonijiet fuq l-isbaħ stazzjon.<ref>{{Ċita web|url=https://maltarailway.net/in-government-hands|titlu=In Government Hands|sit=The Malta Railway|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Fil-5 ta’ Settembru 1900, għassies bl-isem ta’ L. Mercieca waqa’ minn fuq l-''embankment'' tal-ferrovija u kien miġbur mejjet mit-triq.<ref>{{Ċita web|url=https://www.google.com/maps/d/u/2/viewer?mid=1mVFVqu8sUkvJocFOBoYJkPobT0zYOLw&ll=35.89273019104326%2C14.444387736903845&z=18|titlu=Daily Malta Chronicle and Garrison Gazette - Death of L. Mercieca|data=7 September 1900|sit=The British Library Board|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Fl-1904, ġiet proposta għal stazzjon kbir għal Ħ’Attard, wieħed li kien jikkompeti mal-istazzjon tal-Belt fil-kobor tiegħu. Sfortunatament, din il-proposta qatt ma seħħet, u kellu jgħaddi numru ta’ snin qabel ma jittieħed azzjoni fuq iċ-ċokon tal-istazzjon ta’ Ħ’Attard.<ref name=":5" /> Eventwalment, bdew isiru xi xogħlijiet fuq l-istazzjon fl-1909. Il-bini tal-istazzjon il-ġdid ma kienx faċli. Kien jinsab wara waħda mill-ogħla partijiet tal-linja,<ref name=":4" /> u biex ikun hemm biżżejjed spazju għax-xogħol li kellu jsir, kellhom isiru xi pilastri biex iserraħ fuqhom il-pjattaforma. Inbnew ukoll kolonni tal-ġebel kif ukoll balavostri biex jimmarkaw il-limiti tal-istazzjon. In-nies li kienu qegħdin jistennew il-ferrovija issa kellhom binja ġdida b’soqfa għoljin u biċċa żgħira fuq barra li tibblokka x-xemx. Din il-binja kienet tinsab fuq in-naħa ta’ fuq tal-linja. L-uffiċju tal-biljetti kien qiegħed ħdejn l-intrata għall-pjattaforma, u magħha kellha xi latrini u akkomodazzjoni għall-uffiċjal.<ref name=":5" /> Il-pjattaforma ġdida issa kienet ħafna akbar, u kellha post għal ammont kbir ta’ nies, ankè fil-ġranet tal-festi. Bħall-istazzjon ta’ Birkirkara, li inbena madwar l-istess żmien, is-siġar u ġonna żgħar kienu inkorporati mal-istazzjon bħala post għad-dell biex jiżdiedu l-ammont ta’ nies li jiġu l-istazzjon. L-istazzjon il-ġdid baqa’ jservi sew minkejja li l-ammont ta’ nies kien qed inaqqas fis-snin 20. Xelter tal-metall kien miżjud madwar it-tieqa tal-uffiċju tal-biljetti, u blokka ġdida tal-latrini kienet mibnija fuq in-naħa ta’ wara tal-pjattaforma. Wara dan, ftit inbidel qabel ma ngħalqet il-ferrovija f’Marzu tal-1931.<ref name=":5" /> Il-binja baqgħet taħt il-kontroll tal-gvern u reġa’ beda jintuża fit-Tieni Gwerra Dinjija. L-istazzjon sar ''Victory Kitchen'' taħt il-''Communal Feeding Department'' biex inaqqas l-ammont ta’ ġuħ fil-popolazzjoni ta’ Ħ’Attard f’dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://arkivji.org.mt/plan-showing-in-red-the-old-railway-station-formerly-acting-as-victory-kitchen-in-attard-in-red-also-permit-number-7-dated-29-02-1944|titlu=Plan showing in red the old railway station formerly acting as the Victory Kitchen in Attard|data=29 February 1944|sit=Arkivji Nazzjonali|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Din il-binja m'għadhiex teżisti aktar għaliex laqtitha bomba fl-20 ta’ Marzu 1942 u twaqqgħet ftit wara. Xi strutturi oħra li kienu jagħmlu parti mill-istazzjon baqgħu hemm; l-uffiċju tal-biljetti baqa’ sas-snin 60, u l-latrini saru sotto-stazzjon.<ref name=":5" /> === Tifkiriet u restawr === [[File:AttardRailwayEmbankmentPresent.png|thumb|right|200px|Kif jidher il-pont tal-ferrovija f'Ħ'Attard illum.]] Fid-23 ta’ Diċembru 2019, ġie inawgurat ix-xogħol ta’ tisbiħ u restawr fl-''embankment'' li kien jintuża mill-ferrovija l-qadima f’Ħ’Attard. Il-flus għax-xogħol ġew minn fondi Ewropej, minn fondi mill-Awtorità tal-Ippjanar u b’investiment minn Infrastructure Malta. L-applikazzjonijiet għall-fondi saru mis-Sindku Stefan Cordina għaliex ħass li din il-parti tal-istorja tal-pajjiż tiġi restawrata.<ref name=":6">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-x-xoghol-li-sar-fuq-l-embankment-li-kien-jintuza-mill-ferrovija-fhattard|titlu=Ara x-xogħol li sar fuq l-embankment li kien jintuża mill-ferrovija f’Ħ’Attard|kunjom=Galea|isem=Owen|data=23 December 2019|sit=TVM News|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Skont il-perit Edward Said, ir-restawr kien jikkonsisti f’bidliet ta’ xi ftit ġebel imfarrak, u t-tneħħija tal-ħaxix li kien qed jagħmel ħsara lill-istruttura. L-''embankment'' kienet saret minħabba l-għamla tal-art, l-istess raġuni li kellhom jittellgħu il-pilastri meta bnew l-istazzjon il-ġdid fl-1909. Il-Ministru għall-Affarijiet Ewropej Edward Zammit Lewis, qal li dan kien proġett sar b’investiment ta’ €420,000 u minbarra r-restawr tal-embankment sar ukoll ċentru ta’ informazzjoni dwar l-istorja tal-ferrovija fil-Ġnien l-istazzjon. Is-Segretarju Parlamentari Chris Agius ħeġġeġ lill-kunsilli lokali oħrajn biex jieħdu l-eżempju tal-kunsill ta’ Ħ’Attard u japplikaw għall-iskema maħsuba biex tgħin lill-kunsilli jsebbħu l-lokalitajiet tagħhom.<ref name=":6" /> Fit-2 ta’ Frar 2023, l-Awtorità tal-Ippjanar ikkontribwixxiet €200,000 liċ-Ċentru Edukattiv li kellu jinfetaħ f’Ħ’Attard. Dan iċ-ċentru kellu jikkonsisti minn librerija, post tal-qari, u latrini. Is-sit tal-binja kellu jkun fuq fejn kien jinsab l-istazzjon ta’ Ħ’Attard fil-passat. Il-binja kellha wkoll tkun iddisinjata u ispirata mill-binja tal-istazzjon l-antika.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/new-building-former-attard-railway-station-house-library.1011042|titlu=New building at former Attard railway station to house library|data=2 February 2023|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/centru-edukattiv-se-jinbena-fuq-li-kien-stazzjon-tal-ferrovija-fhattard|titlu=Ċentru edukattiv minflok l-istazzjon tal-ferrovija f'Ħ'Attard|kunjom=Muscat|isem=Gavin|data=2 February 2023|sit=Newsbook|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> Il-Ministru għax-Xogħlijiet Pubbliċi Stefan Zrinzo Azzopardi qal li dan il-proġett kien eżempju ta’ kif il-fondi mid-''Development Planning Fund'' (DPF) qegħdin jiġu użati biex isebbħu l-ispazju. Is-Segretarju Parlamentari għall-Fondi Ewropew Chris Bonett qal li dan il-proġett sar b’investiment ta’ €747,000, li minn dawk, €514,000 ġejjin mill-fondi Ewropew.<ref name=":4" /> Iċ-ċentru l-ġdid kien inawgurat fis-16 ta’ April 2024, u miegħu ġie inawgurat ukoll mudell ta’ wieħed mill-ferroviji magħmul mill-kartonċina. Dan il-mudell kien ix-xogħol ta’ Stephen Bonello, u bnieh minn ''blueprint'' ipprovdut minn Paul Galea mill-Fondazzjoni tal-Ferrovija Maltija. Il-ħidma ta’ Bonello bdiet fl-2016, u l-mudell inbena f’partijiet. Dawn il-partijiet inġarru mill-kumpanija Multi Packaging Limited għal Ġnien l-Istazzjon fis-6 ta’ April biex jiġu mgħaqqdin. Wara li tlesta, kien mgħotti b’kaxxa tal-ħġieġ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/stephen.bonello.585/videos/7501894859854072|titlu=Ringrazzjament minn Stephen Bonello|kunjom=Bonello|isem=Stephen|data=6 April 2024|sit=Facebook|lingwa=mt|data-aċċess=9 August 2025}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/replica-locomotive-centrepiece-newlyrestored-attard-railway-station.1091082|titlu=Replica locomotive is centerpiece of newly-restored Attard railway station|data=16 April 2024|sit=Times of Malta|lingwa=en|data-aċċess=9 August 2025}}</ref> == Edukazzjoni == === Storja === Fi żmien l-Ingliżi, infetħet skola primarja f'Ħal Lija, li kienet taċċetti studenti ġejjin minn Ħ'Attard u Ħal Balzan. Skola oħra kienet l-iskola tal-gvern f'Ħal Lija ta' dak iż-żmien li kienet tinqasam f'żewġ partijiet prinċipali: parti għall-istudenti żgħar tas-''Stage I'' u ''Stage II'' flimkien mal-bniet li kienet tinsab fejn issa nsibu l-Kunsill Lokali ta' Ħal Balzan, kif ukoll parti għall-istudenti subien li kienet tinsab fi Triq Sant'Anton, maġenb il-ġonna. Studenti tal-''Kindergarten'' kienu jattendu l-iskola tal-gvern f'Birkirkara. Fi Triq il-Mosta, Ċensina Schembri waqqfet skola tan-Nuna, skola għat-tfal iż-żgħar fejn kienu jitgħallmu l-istejjer, it-talb, u l-kanzunetti imma xejn iżjed.<ref name=":7" /><ref name=":8">{{Ċita web|url=https://www.researchgate.net/publication/333903472_A_study_in_local_history_since_1800_Attard|titlu=A study in local history since 1800: Attard|kunjom=Buttigieg|isem=Nathan|data=2017|sit=ResearchGate|lingwa=en|data-aċċess=29 March 2026}}</ref> Studenti tas-sekondarja kienu jattendu jew il-Liċeo li dak iż-żmien kien jinsab fil-Belt, jew is-Seminarju tal-Furjana, jew l-Istitut Teknoloġiku fir-Rabat. Fl-1911, il-Missjunarji Franġiskani ta' Santa Marija (is-Sorijiet il-Bojod) waqqfu skola għat-tfajliet fejn kienu jitgħallmu l-ħjata u r-rakkmu f'Villa Bologna. Minħabba raġunijiet finanzjarji, l-iskola ngħalqet fil-11 ta' Ġunju 1917, u dawn is-sorijiet imxew Ħal Balzan fejn waqqfu skola primarja hemmhekk.<ref name=":7" /> Fil-11 ta' Ġunju 1940, bdew l-attakki mill-ajru fuq Malta. Kien ta' tiġrib għat-tfal ta' Ħ'Attard li joqogħdu jitilgħu u jinżlu erba' darbiet kuljum u jqiegħdu ruħhom fil-periklu sakemm jaslu Ħal Lija u lura. Għalhekk infetħet skola temporanja fil-Każin ''La Stella Levantina'' li bdiet taċċetta l-istudenti tal-primarja sabiex jevitaw il-mixja sa Ħal Lija. L-istudenti li kienu jattendu l-Liċeo bdew jiltaqgħu fil-MUSEUM tas-subien f'38, Triq il-Kbira. Wara l-gwerra, avolja ma kienx għad hemm il-periklu tal-mewt, l-iskola fil-każin ma ngħalqitx. Il-membri tal-każin ilmentaw lid-Direttur tal-Edukazzjoni, u rrisponda billi qalilhom li l-iskola ma kinitx ser terġa' timxi għal Ħal Lija, iżda post alternattiv kellu jinstab. Fl-1946, rifuġjati tal-gwerra li kienu joqogħdu fil-Villa Caruana Gatto telqu u għalhekk l-iskola tmexxiet hemmhekk.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100488/1/H_%20Attard.pdf|titlu=Ħ'Attard: xi tifkiriet minn tiegħi|kunjom=Borg|isem=Norman J.|data=2006|sit=Università ta' Malta|lingwa=mt|data-aċċess=29 March 2026|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260329085641/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/100488/1/H_%20Attard.pdf|arkivju-data=29 March 2026}}</ref> Fl-1958 il-[[Gvern ta' Malta |Gvern]] ta' dak iż-żmien ħejja pjanta għal skola primarja fuq id-disinn tas-Sur Ġużeppi A. Tonna. Din kellha tinbena fi Triq il-Mosta int u dieħel lejn l-isptar ta' [[Santa Katerina ta' Siena]]. L-iskola bdiet tinbena fl-1959, u fl-1962 l-iskola fil-Villa Caruana Gatto tbattlet u beda t-tagħlim fil-post il-ġdid. L-iskola ġiet imsemmija għal [[Tumas Dingli]], wieħed mill-iktar periti li għamel isem kbir għalih u għal pajjiżu.<ref name=":0" /> Ftit taż-żmien wara, l-iskola ngħatat l-isem ta' San Nikola, iżda l-isem Tumas Dingli xortawaħda baqa' jintuża inuffiċjalment.<ref name=":8" /> == L-Isptar tad-Dumnikani == L-Isptar ta' [[Santa Katerina ta' Siena]] qiegħed fi Triq il-Mosta u hu magħruf l-aktar bħala l-isptar tas-Sorijiet Dumikani. Huwa ġie mqiegħed taħt il-patroċinju ta' din il-qaddisa li hija l-omm u l-mudella ta' dawn is-sorijiet. Ftit snin wara li l-Għaqda ta' Santa Katerina ġiet imwaqqfa fl-[[1916]], is-Sorijiet Dumnikani waqqfu kunvent f'Lija bi klinika miegħu. Kienet hekk bir-reqqa l-kura li ġiet mogħdija lill-morda mis-sorijiet illi t-talbiet min-nies biex jidħlu hemm u l-professuri biex jaqdu f'din il-klinika, li nħasset il-ħtieġa li jibnu sptar ikbar u modern. Illum saret dar għall-anzjani. == L-Isptar Monte Karmeli == Bl-ordinanza ta' l-[[24 ta' Settembru]] [[1852]], il-kunsill talab li jintressqu pjanti għall-bini ta' sptar tal-mard tal-moħħ u li kellu jinbena fi ''Fleur-de-Lys''. Fost il-pjanti, li l-arkitett tal-pjanta għażel u li matul is-sena 1852 kienu ppreżentati minn diversi arkitetti intgħażlet mill-[[Gvernatur Reid]] dik ta' l- [[Sqallija|Isqalli]] Gaetano Francesco Cianciolo, [[emigrant]] f' [[Malta]] u kien joqgħod f'[[Birkirkara]]. Beda jinbena fl-[[1853]] f' Wied Inċita u mhux fejn kien maħsub qabel, jiġifieri fi ''Fluer-de-Lys''. == Feniċi f'Ħ'Attard == Fil-[[21 ta' Settembru]], [[1946]], filwaqt li kien għaddej it-tħaffir tal-gandoti fil-blat għat-tqegħid tal-katusi f'Misraħ Palma ġo Ħ'Attard, grupp ta' ħaddiema, daħlu aċċidentalment ġo midfna ta' qabar imħaffra fil-blat. Id-daħla għall-qabar kienet minn spiera ta' ħames piedi fonda, erba' piedi twila u tliet piedi wiesgħa. Id-dħul għall-midfna kien minn fetħa rettangulari, żewġ piedi u seba' pulzieri għolja == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20100301221810/http://www.attard.gov.mt/ Kunsill Lokali Attard] * [http://www.centralfmradio.com/ 93.3 Central FM] * [https://web.archive.org/web/20080307175914/http://www.maltachurch.org.mt/Parish/Attard.htm Informazjoni fuq il-Parroċċa] * [http://www.maplandia.com/malta/attard/ Mappa] * [http://www.attardparish.org/ Parroċċa Ħ'Attard] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] [[Kategorija:Ħ'Attard| ]] hqkvr8vwle1xhchyaerrg9sxmpe4m41 0 3488 332924 332895 2026-10-16T13:26:04Z ToniSant 4257 mhux nebbieta 332924 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Wikifikazzjoni}} '''Napuljun III''' kien in-neputi ta' [[Napuljun I ta' Franza]], magħruf ukoll bħala Napuljun il-Kbir (''Napoleon the Great''). Huwa twieled fil-belt ta' [[Pariġi]], fl-1808 u miet f'Chislehurst ([[Kent]]), fl-[[Ingilterra]], fl-1873.[[Stampa:Franz Xaver Winterhalter Napoleon III.jpg|daqsminuri|200px|lemin|Napuljun III]] = Napuljun III = '''Napuljun III''', imwieled '''Charles-Louis Napoléon Bonaparte''' (Pariġi, 20 ta’ April 1808 – Chislehurst, l-Ingilterra, 9 ta’ Jannar 1873), kien l-ewwel President tar-Repubblika Franċiża, mill-1848 sal-1852, u Imperatur tal-Franċiżi mill-1852 sal-1870. Kien neputi ta’ Napuljun Bonaparte u l-aħħar monarka li ħakem lil Franza. Il-perjodu imperjali tiegħu, magħruf bħala t-Tieni Imperu Franċiż, kien ikkaratterizzat minn modernizzazzjoni ekonomika, trasformazzjoni urbana u politika barranija attiva. Ir-reġim tiegħu beda bħala sistema awtoritarja u gradwalment introduċa riformi liberali. Il-ħakma tiegħu ntemmet wara t-telfa Franċiża fil-Gwerra Franko-Prussjana u l-qbid tiegħu f’Sedan fl-1870. == Tfulija u sfond familjari == Charles-Louis Napoléon Bonaparte twieled f’Pariġi fi żmien l-Ewwel Imperu Franċiż. Missieru kien Louis Bonaparte, ħu Napuljun I u Re tal-Olanda, filwaqt li ommu kienet Hortense de Beauharnais, bint Joséphine de Beauharnais mill-ewwel żwieġ tagħha. Għalhekk, minn naħa ta’ missieru kien neputi tal-imperatur, u minn naħa ta’ ommu kien marbut ukoll mal-familja tal-imperatriċi Joséphine. Wara l-waqgħa ta’ Napuljun I, Louis-Napoléon għadda parti kbira minn tfulitu u żgħożitu barra minn Franza. Għex prinċipalment fl-Iżvizzera u rċieva parti mill-edukazzjoni tiegħu f’Augsburg, fil-Ġermanja. It-trobbija tiegħu kienet influwenzata mill-memorja tal-imperu u mill-konvinzjoni li l-familja Bonaparte seta’ jerġa’ jkollha rwol politiku fi Franza. Bħala żagħżugħ, ħa interess fil-politika Taljana u pparteċipa f’attivitajiet rivoluzzjonarji flimkien ma’ ħuh Napoléon-Louis. Il-mewt ta’ ħuh fl-1831 u dik ta’ Napuljun II, iben Napuljun I, fl-1832 saħħew il-pożizzjoni tiegħu fost dawk li kienu jittamaw fir-restawr tal-ħakma Bonapartista. == Tentattivi bikrin biex jikseb il-poter == Qabel ma kiseb kariga eletta, Louis-Napoléon ipprova jieħu l-poter permezz ta’ azzjoni militari. Fl-1836, fittex li jikseb l-appoġġ tal-gwarniġjon ta’ Strasbourg għal rewwixta kontra l-monarkija ta’ Louis-Philippe. It-tentattiv falla u ntbagħat fl-eżilju fl-Istati Uniti. Aktar tard irritorna lejn l-Ewropa u għex ukoll fl-Ingilterra. Fl-1840 għamel tentattiv ieħor, din id-darba f’Boulogne, fejn niżel ma’ grupp żgħir ta’ sostenituri. Lanqas din l-inizjattiva ma kisbet l-appoġġ militari meħtieġ. Ġie arrestat, ikkundannat għal priġunerija perpetwa u miżmum fil-fortizza ta’ Ham. Matul il-priġunerija kompla jikteb dwar il-politika, l-ekonomija u l-problemi soċjali. Fl-1844 ippubblika ''L’Extinction du paupérisme'', xogħol dwar il-faqar u l-mezzi biex jitnaqqas. Fl-1846 ħarab minn Ham u mar lura l-Ingilterra. Minkejja l-fallimenti tiegħu, baqa’ jippromwovi l-kawża Bonapartista u jħejji ruħu għal opportunità politika ġdida. == President tat-Tieni Repubblika == Ir-Rivoluzzjoni ta’ Frar 1848 temmet il-monarkija ta’ Louis-Philippe u wasslet għat-twaqqif tat-Tieni Repubblika Franċiża. Dawn l-iżviluppi ppermettew lil Louis-Napoléon jirritorna għall-ħajja politika fi Franza. Wara li ġie elett għall-Assemblea Kostitwenti, ikkontesta l-elezzjoni presidenzjali tal-10 ta’ Diċembru 1848 u rebaħha b’maġġoranza kbira. Is-suċċess tiegħu kien marbut mal-popolarità tal-isem Bonaparte u mal-wegħda ta’ ordni wara xhur ta’ taqlib. Għal parti mill-elettorat, kien jirrappreżenta l-prestiġju nazzjonali; għal oħrajn, kien figura li setgħet tipproteġi l-proprjetà u l-istabbiltà soċjali. Madankollu, il-presidenza tiegħu żviluppat f’kunflitt mal-Assemblea Leġiżlattiva. Il-kostituzzjoni ma kinitx tippermettilu jiġi elett mill-ġdid immedjatament wara t-tmiem tal-mandat tiegħu. Meta t-tentattivi biex tinbidel din ir-regola ma rnexxewx, beda jipprepara biex iżomm il-poter permezz ta’ kolp ta’ stat. == Il-kolp ta’ stat u t-twaqqif tat-Tieni Imperu == Fit-2 ta’ Diċembru 1851, Louis-Napoléon wettaq kolp ta’ stat, xolja l-Assemblea u ordna l-arrest ta’ avversarji politiċi. Id-data kellha tifsira simbolika, billi kienet l-anniversarju tal-inkurunazzjoni ta’ Napuljun I u tar-rebħa tiegħu f’Austerlitz. Ir-reżistenza għall-kolp ta’ stat ġiet imrażżna, u l-gvern ikkonsolida l-kontroll tiegħu fuq il-pajjiż. Il-kostituzzjoni l-ġdida ta’ Jannar 1852 ikkonċentrat is-setgħa eżekuttiva f’idejn il-president. Wara plebixxit ieħor dwar ir-restawr tal-imperu, fit-2 ta’ Diċembru 1852 Louis-Napoléon ġie pproklamat Imperatur tal-Franċiżi. Huwa adotta l-isem Napuljun III biex jenfasizza l-kontinwità dinastika ma’ Napuljun I u jirrikonoxxi lil iben dan tal-aħħar bħala Napuljun II. It-titlu kien għalhekk parti mill-mod kif ir-reġim ippreżenta ruħu bħala restawr tal-imperu preċedenti. == Żwieġ u familja == F’Jannar 1853, Napuljun III iżżewweġ lil Eugénie de Montijo, nobbli Spanjola. Iċ-ċerimonja ċivili saret fid-29 ta’ Jannar, filwaqt li dik reliġjuża saret l-għada fil-Katidral ta’ Notre-Dame f’Pariġi. Fl-1856 twieled binhom, Louis-Napoléon, magħruf bħala l-Prinċep Imperjali. It-twelid ta’ iben kellu importanza politika, billi pprovda eredi għat-tron u saħħaħ it-tama li d-dinastija Bonaparte setgħet tibqa’ fil-poter. Il-ħajja tal-familja imperjali u ċ-ċerimonji tal-qorti ntużaw ukoll biex isaħħu l-prestiġju tal-monarkija. Il-palazz ta’ Compiègne kien wieħed miċ-ċentri ewlenin tal-ħajja tal-qorti matul dan il-perjodu. == Il-ħakma awtoritarja == L-ewwel fażi tat-Tieni Imperu kienet ibbażata fuq il-poter personali tal-imperatur. Napuljun III għażel il-ministri tiegħu, filwaqt li s-Senat kien magħmul minn membri maħtura. Il-Korp Leġiżlattiv kien elett, iżda inizjalment kellu setgħat limitati u ma setax jipproponi liġijiet minn jeddu. Il-gvern ikkontrolla l-istampa u l-attività politika, u l-oppożizzjoni Repubblikana u monarkika kellha diffikultà biex torganizza ruħha. Fl-istess ħin, ir-reġim uża l-elezzjonijiet u l-plebixxiti biex juri li kellu l-appoġġ popolari. Din is-sistema għaqqdet elementi ta’ sovranità popolari ma’ kontroll qawwi mill-eżekuttiv. Il-vot tal-irġiel baqa’ parti mill-istruttura politika, iżda l-possibbiltà ta’ kompetizzjoni ħielsa kienet imrażżna mill-intervent tal-awtoritajiet u mir-restrizzjonijiet fuq id-dibattitu pubbliku. == Modernizzazzjoni ekonomika u soċjali == Il-ħakma ta’ Napuljun III kienet perjodu ta’ espansjoni ekonomika. Il-gvern inkoraġġixxa l-iżvilupp tal-ferroviji, it-titjib tal-komunikazzjonijiet u l-investiment fl-industrija. It-tkabbir tan-netwerk ferrovjarju għen biex jgħaqqad ir-reġjuni Franċiżi, jiffaċilita t-trasport tal-prodotti u jkabbar is-suq nazzjonali. Is-settur bankarju wkoll żviluppa. Fost l-istituzzjonijiet li twaqqfu matul dan iż-żmien kien hemm Crédit Lyonnais u Société Générale. Id-disponibbiltà tal-kreditu appoġġat proġetti industrijali u xogħlijiet pubbliċi. Fl-1860, Franza kkonkludiet trattat kummerċjali mal-Gran Brittanja li naqqas diversi ostakli għall-kummerċ. Din il-politika kienet maħsuba biex tistimula l-attività ekonomika, iżda ltaqgħet ma’ oppożizzjoni minn produtturi li kienu jibżgħu mill-kompetizzjoni barranija. Il-benefiċċji tat-tkabbir ma tqassmux bl-istess mod fost il-popolazzjoni, u l-kundizzjonijiet tal-ħaddiema baqgħu kwistjoni politika importanti. Fl-1864, il-liġi neħħiet ir-reat tal-koalizzjoni tal-ħaddiema u fetħet it-triq għal strajks taħt ċerti kundizzjonijiet. Din kienet bidla sinifikanti fir-relazzjonijiet bejn l-istat u l-ħaddiema. == It-trasformazzjoni ta’ Pariġi == Wieħed mill-proġetti l-aktar magħrufa tar-renju tiegħu kien it-tiġdid ta’ Pariġi, imwettaq taħt Georges-Eugène Haussmann. Il-programm biddel partijiet kbar tal-belt permezz ta’ toroq wesgħin, spazji pubbliċi u infrastruttura ġdida. Ix-xogħlijiet kienu maħsuba biex itejbu ċ-ċirkolazzjoni, is-sanità u l-kundizzjonijiet tal-ħajja urbana. It-titjib fil-provvista tal-ilma u fid-drenaġġ kien parti importanti minn dan il-proċess. Inħolqu wkoll parks u żoni ta’ rikreazzjoni. Madankollu, it-trasformazzjoni kienet tinvolvi t-twaqqigħ ta’ bini eżistenti u ċ-ċaqliq ta’ residenti. Għalhekk, il-proġett kellu konsegwenzi soċjali flimkien mal-benefiċċji infrastrutturali tiegħu. Il-forma urbana li ngħatat lil Pariġi matul it-Tieni Imperu baqgħet waħda mill-aktar wirtijiet viżibbli tal-ħakma ta’ Napuljun III. == Il-politika barranija u l-Gwerra tal-Krimea == Napuljun III fittex li jsaħħaħ il-pożizzjoni internazzjonali ta’ Franza u jbiddel l-ordni Ewropew li kien ġie stabbilit wara t-telfa ta’ Napuljun I fl-1815. Il-politika tiegħu kienet tinkludi l-kooperazzjoni mal-Gran Brittanja, appoġġ selettiv għall-movimenti nazzjonali u espansjoni kolonjali. Fil-Gwerra tal-Krimea, Franza ġġieldet flimkien mal-Gran Brittanja u l-Imperu Ottoman kontra r-Russja. Il-kunflitt żied il-prestiġju diplomatiku tal-imperatur, u l-Kungress ta’ Pariġi tal-1856 poġġa lil Franza fiċ-ċentru tan-negozjati Ewropej. Il-kooperazzjoni mal-Gran Brittanja kienet importanti wkoll għall-aċċettazzjoni internazzjonali tat-Tieni Imperu. Wara snin li fihom il-familja Bonaparte kienet assoċjata mal-kunflitti Ewropej tal-bidu tas-seklu, Napuljun III pprova jippreżenta lil Franza bħala parteċipant ewlieni fid-diplomazija tal-kontinent. [[Kategorija:Twieldu fl-1808|Napuljun III]] [[Kategorija:Mietu fl-1873|Napuljun III]] [[Kategorija:Storja ta' Franza]] ijf3t9b83j2pvmc2xihhejpyzuta88j 0 29997 332948 299367 2026-10-17T11:22:12Z MalteseFalconnfirn 24800 MalteseFalconnfirn mexxa l-paġna [[Munich]] għal [[Muniku]] 299367 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}}{{Nebbieta|ġeografija}} '''Munich''' (/ˈmjuːnɪk / ''MEW-nik''; [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: München [ˈmʏnçn̩] hija l-[[belt kapitali]] u l-aktar popolata tal-[[Bavarja|Istat Ħieles tal-Bavarja]]. B'popolazzjoni ta' 1,558,395 abitant fil-31 ta' Lulju 2020,<ref>{{Ċita web|url=https://stadt.muenchen.de/infos/statistik-bevoelkerung.html|titlu=Bevölkerung|kunjom=Stadtverwaltung|isem=Landeshauptstadt München|sit=stadt.muenchen.de|lingwa=de|data-aċċess=2023-04-10}}</ref> hija t-tielet l-akbar belt fil-[[Ġermanja]], wara [[Berlin]] u [[Amburgu|Hamburg]], u għalhekk l-akbar li ma tikkostitwixxix l-istat tagħha stess, kif ukoll il-11-il l-akbar belt fl-[[Unjoni Ewropea]]. Fir-reġjun metropolitan tal-belt jgħixu madwar 6 miljun ruħ.<ref name="mmr_official_site">{{Ċita web|url=https://www.metropolregion-muenchen.eu/metropolregion-muenchen/|titlu=Metropolregion München|data=2019-07-01|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190701130738/https://www.metropolregion-muenchen.eu/metropolregion-muenchen/|arkivju-data=2019-07-01|url-status=dead}}</ref> F'nofs ix-xtut tax-xmara Isar fit-Tramuntana tal-Alpi, Munich hija s-sede tar-reġjun amministrattiv tal-Bavarja ta' Fuq, filwaqt li hija l-muniċipalità l-aktar popolata fil-Ġermanja b'4,500 ruħ kull km². Munich hija t-tieni l-akbar belt fiż-żona tad-[[djalett]] tal-Bavarja, wara l-kapitali [[Awstrija|Awstrijaka]], [[Vjenna]]. Il-belt issemmiet għall-ewwel darba fl-1158. Munich [[Knisja Kattolika|Kattolika]] irreżistiet bil-qawwa r-[[Riforma Protestanta|Riforma]] u dan kien punt [[Politika|politiku]] ta' diverġenza matul il-Gwerra ta' Tletin Sena li rriżultat minn dan id-diżgwid. Madankollu baqgħet fiżikament mhux mittiefsa minkejja okkupazzjoni mill-[[Protestantiżmu|Protestanti]] [[Żvezja|Żvediżi]]. Meta l-Bavarja ġiet stabbilita bħala r-Renju tal-Bavarja fl-1806, Munich saret ċentru [[Ewropa|Ewropew]] ewlieni ta[[L-Arti|l-arti]], l-arkitettura, il-[[kultura]] u x-[[xjenza]]. Fis-snin għoxrin, Munich rat fiha diversi fazzjonijiet politiċi, fosthom il-Partit Nazista. Wara li n-Nazi telgħu fil-poter, Munich ġiet iddikjarata bħala l-"Kapitali tal-Moviment". Il-belt kienet ibbumbardjata ħafna matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], iżda ħafna mill-belt il-qadima tagħha kienet rrestawrata wara l-gwerra. Wara t-tmiem tal-okkupazzjoni [[Stati Uniti|Amerikana]] ta' wara l-gwerra fl-1949, kien hemm żieda kbira fil-popolazzjoni u s-setgħa ekonomika matul is-snin tal-''Wirtschaftswunder'' (tkabbir ekonomiku kbir). Il-belt ospitat l-[[Logħob Olimpiku tas-sajf|Olimpjadi tas-Sajf]] tal-1972. Illum, Munich hija ċentru globali tax-xjenza, it-teknoloġija, il-finanzi, l-innovazzjoni, in-negozju u t-turiżmu. Munich tgawdi minn standard u kwalità ta' għajxien għoljin ħafna, u laħqet l-ewwel fil-Ġermanja u t-tielet madwar id-dinja skont l-istħarriġ tal-Mercer tal-2018,<ref>{{Ċita web|url=https://www.businessinsider.com/best-cities-in-the-world-mercer-2018-quality-of-living-index-2018-3|titlu=The 21 cities with the best quality of life in the world|kunjom=Martin|isem=Will|sit=Business Insider|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-04-10}}</ref> u hija kklassifikata bħala l-aktar belt abitabbli fid-dinja mill-Istħarriġ tal-Kwalità tal-Ħajja tal-Monocle tal-2018.<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/sites/bishopjordan/2018/06/25/monocle-most-livable-city-quality-life-survey-2018-munich/|titlu=Munich Named The Most Livable City In The World|kunjom=Bishop|isem=Jordan|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-10}}</ref> Munich hija kklassifikata b'mod konsistenti bħala waħda mill-ibliet l-aktar għaljin fil-Ġermanja f'termini ta' prezzijiet tal-proprjetà immobbli u spejjeż tal-kiri.<ref>{{Ċita web|url=https://www.businessinsider.de/wirtschaft/immobilien-das-sind-die-10-teuersten-staedte-in-deutschland/|titlu=Immobilien: Das sind die 10 teuersten Städte in Deutschland|kunjom=Orosz|isem=Marta|data=2021-07-15|sit=Business Insider|lingwa=de-DE|data-aċċess=2023-04-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.haus.de/geld-recht/teuerste-stadt-deutschland-29992|titlu=Die 10 teuersten Städte Deutschlands 2020|sit=DAS HAUS|lingwa=de|data-aċċess=2023-04-10}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Sorsi CS1 bil-Ġermaniż (de)]] [[Kategorija:Bliet tal-Ġermanja]] [[Kategorija:Bavarja]] [[Kategorija:Bliet Ewropej]] fjek5u3lvjlorhlrodcwpb3nlpv1s48 332950 332948 2026-10-17T11:23:47Z MalteseFalconnfirn 24800 332950 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}}{{Nebbieta|ġeografija}} '''Muniku''' (/ˈmjuːnɪk / ''MEW-nik''; [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: München [ˈmʏnçn̩] hija l-[[belt kapitali]] u l-aktar popolata tal-[[Bavarja|Istat Ħieles tal-Bavarja]]. B'popolazzjoni ta' 1,558,395 abitant fil-31 ta' Lulju 2020,<ref>{{Ċita web|url=https://stadt.muenchen.de/infos/statistik-bevoelkerung.html|titlu=Bevölkerung|kunjom=Stadtverwaltung|isem=Landeshauptstadt München|sit=stadt.muenchen.de|lingwa=de|data-aċċess=2023-04-10}}</ref> hija t-tielet l-akbar belt fil-[[Ġermanja]], wara [[Berlin]] u [[Amburgu]], u għalhekk l-akbar li ma tikkostitwixxix l-istat tagħha stess, kif ukoll il-11-il l-akbar belt fl-[[Unjoni Ewropea]]. Fir-reġjun metropolitan tal-belt jgħixu madwar 6 miljun ruħ.<ref name="mmr_official_site">{{Ċita web|url=https://www.metropolregion-muenchen.eu/metropolregion-muenchen/|titlu=Metropolregion München|data=2019-07-01|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190701130738/https://www.metropolregion-muenchen.eu/metropolregion-muenchen/|arkivju-data=2019-07-01|url-status=dead}}</ref> F'nofs ix-xtut tax-xmara Isar fit-Tramuntana tal-Alpi, Muniku hija s-sede tar-reġjun amministrattiv tal-Bavarja ta' Fuq, filwaqt li hija l-muniċipalità l-aktar popolata fil-Ġermanja b'4,500 ruħ kull km². Muniku hija t-tieni l-akbar belt fiż-żona tad-[[djalett]] tal-Bavarja, wara l-kapitali [[Awstrija|Awstrijaka]], [[Vjenna]]. Il-belt issemmiet għall-ewwel darba fl-1158. Muniku [[Knisja Kattolika|Kattolika]] irreżistiet bil-qawwa r-[[Riforma Protestanta|Riforma]] u dan kien punt [[Politika|politiku]] ta' diverġenza matul il-Gwerra ta' Tletin Sena li rriżultat minn dan id-diżgwid. Madankollu baqgħet fiżikament mhux mittiefsa minkejja okkupazzjoni mill-[[Protestantiżmu|Protestanti]] [[Żvezja|Żvediżi]]. Meta l-Bavarja ġiet stabbilita bħala r-Renju tal-Bavarja fl-1806, Muniku saret ċentru [[Ewropa|Ewropew]] ewlieni ta[[L-Arti|l-arti]], l-arkitettura, il-[[kultura]] u x-[[xjenza]]. Fis-snin għoxrin, Muniku rat fiha diversi fazzjonijiet politiċi, fosthom il-Partit Nazista. Wara li n-Nazi telgħu fil-poter, Muniku ġiet iddikjarata bħala l-"Kapitali tal-Moviment". Il-belt kienet ibbumbardjata ħafna matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], iżda ħafna mill-belt il-qadima tagħha kienet rrestawrata wara l-gwerra. Wara t-tmiem tal-okkupazzjoni [[Stati Uniti|Amerikana]] ta' wara l-gwerra fl-1949, kien hemm żieda kbira fil-popolazzjoni u s-setgħa ekonomika matul is-snin tal-''Wirtschaftswunder'' (tkabbir ekonomiku kbir). Il-belt ospitat l-[[Logħob Olimpiku tas-sajf|Olimpjadi tas-Sajf]] tal-1972. Illum, Muniku hija ċentru globali tax-xjenza, it-teknoloġija, il-finanzi, l-innovazzjoni, in-negozju u t-turiżmu. Muniku tgawdi minn standard u kwalità ta' għajxien għoljin ħafna, u laħqet l-ewwel fil-Ġermanja u t-tielet madwar id-dinja skont l-istħarriġ tal-Mercer tal-2018,<ref>{{Ċita web|url=https://www.businessinsider.com/best-cities-in-the-world-mercer-2018-quality-of-living-index-2018-3|titlu=The 21 cities with the best quality of life in the world|kunjom=Martin|isem=Will|sit=Business Insider|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-04-10}}</ref> u hija kklassifikata bħala l-aktar belt abitabbli fid-dinja mill-Istħarriġ tal-Kwalità tal-Ħajja tal-Monocle tal-2018.<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/sites/bishopjordan/2018/06/25/monocle-most-livable-city-quality-life-survey-2018-munich/|titlu=Munich Named The Most Livable City In The World|kunjom=Bishop|isem=Jordan|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-10}}</ref> Muniku hija kklassifikata b'mod konsistenti bħala waħda mill-ibliet l-aktar għaljin fil-Ġermanja f'termini ta' prezzijiet tal-proprjetà immobbli u spejjeż tal-kiri.<ref>{{Ċita web|url=https://www.businessinsider.de/wirtschaft/immobilien-das-sind-die-10-teuersten-staedte-in-deutschland/|titlu=Immobilien: Das sind die 10 teuersten Städte in Deutschland|kunjom=Orosz|isem=Marta|data=2021-07-15|sit=Business Insider|lingwa=de-DE|data-aċċess=2023-04-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.haus.de/geld-recht/teuerste-stadt-deutschland-29992|titlu=Die 10 teuersten Städte Deutschlands 2020|sit=DAS HAUS|lingwa=de|data-aċċess=2023-04-10}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Sorsi CS1 bil-Ġermaniż (de)]] [[Kategorija:Bliet tal-Ġermanja]] [[Kategorija:Bavarja]] [[Kategorija:Bliet Ewropej]] 6fw9a36jmqudlagwr7ezwsuxnrrtcgq 0 30556 332940 332894 2026-10-16T19:05:03Z Kent Wang 28970 Sintra - Palacio da Pena (20332995770).jpg; neħħi d-destinazzjoni espliċita tal-ħolqa tal-immaġni 332940 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Sintra''' (/ˈsɪntrə, ˈsiːntrə/,<ref>{{Ċita web|url=https://www.lexico.com/definition/sintra|titlu=Sintra {{!}} Meaning of Sintra by Lexico|data=2020-03-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200322182558/https://www.lexico.com/definition/sintra|arkivju-data=2020-03-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Sintra|titlu=Definition of SINTRA|sit=www.merriam-webster.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: [ˈsĩtɾɐ]) hija belt u muniċipalità fir-reġjun ikbar ta' [[Liżbona]], il-[[Portugall]], li tinsab mar-Rivjera Portugiża. Il-popolazzjoni tal-muniċipalità fl-2021 kienet tlaħħaq it-385,654 ruħ<ref>{{Ċita web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xlang=en&xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0|titlu=Statistics Portugal - Web Portal|sit=www.ine.pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref>, f'erja ta' 319.23 kilometru kwadru (123.26 mil kwadru). Sintra hija waħda mill-iżjed muniċipalitajiet urbanizzati u l-iktar populati densament fil-Portugall. Il-muniċipalità hija destinazzjoni turistika ewlenija peress li pittoreska ħafna u għandha diversi palazzi storiċi, kastelli, bajjiet xeniċi, parks u ġonna. Iż-żona tinkludi l-Park Naturali ta' Sintra-Cascais li minnha jgħaddu l-Muntanji ta' Sintra. Iċ-ċentru storiku tal-''Vila de Sintra'' huwa famuża għall-arkitettura [[Romantiċiżmu|Romantika]] tas-seklu 19, għall-binjiet u għall-vilel storiċi, għall-ġonna, u għall-palazzi rjali u għall-kastelli, li wasslu biex il-belt titniżżel bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/723/|titlu=Cultural Landscape of Sintra|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> Fost l-attrazzjonijiet ta' Sintra nsibu l-Kastell Medjevali tal-Għarab Iberiċi, il-Palazz Romantiku Nazzjonali ta' Pena u l-Palazz [[Rinaxximent|Rinaxximentali]] Portugiż Nazzjonali ta' Sintra. Sintra hija waħda mill-iżjed muniċipalitajiet għonja kemm fil-Portugall kif ukoll fil-[[Peniżola]] Iberika inġenerali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.rtp.pt/noticias/economia/seis-dos-quinze-concelhos-mais-ricos-situam-se-na-regiao-de-lisboa_n366224|titlu=Seis dos quinze concelhos mais ricos situam-se na Região de Lisboa|kunjom=Portugal|isem=Rádio e Televisão de|data=2010-08-09|sit=Seis dos quinze concelhos mais ricos situam-se na Região de Lisboa|lingwa=pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.publico.pt/2003/10/13/economia/noticia/grande-lisboa-e-a-regiao-iberica-mais-rica-em-poder-de-compra-1170450|titlu=Grande Lisboa é a região ibérica mais rica em poder de compra|kunjom=Ferreira|isem=Cristina|data=2003-10-13|sit=PÚBLICO|lingwa=pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> Tospita waħda mill-ikbar komunitajiet ta' barranin tul ir-Rivjera Portugiża<ref>{{Ċita web|url=https://www1.folha.uol.com.br/turismo/2018/06/mercado-imobiliario-em-alta-da-apelido-de-nova-miami-a-lisboa.shtml|titlu=Mercado imobiliário em alta dá apelido de nova Miami a Lisboa|data=2018-06-28|sit=Folha de S.Paulo|lingwa=pt-BR|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dn.pt/dinheiro/sintra-reduz-taxas-para-empreendimentos-de-luxo-9348596.html|titlu=Sintra reduz taxas para empreendimentos de luxo|kunjom=https://www.facebook.com/DiariodeNoticias.pt/?fref=ts|data=2018-05-16|sit=www.dn.pt|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://24.sapo.pt/economia/artigos/investir-13-milhoes-de-euros-para-vender-imoveis-de-luxo-em-lisboa|titlu=Investir 1,3 milhões de euros para vender imóveis de luxo em Lisboa|kunjom=SAPO|sit=SAPO 24|lingwa=pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dn.pt/dinheiro/portugal-e-a-nova-miami-para-os-brasileiros-ricos-6244332.html|titlu=Portugal é a nova Miami para os brasileiros ricos|kunjom=https://www.facebook.com/DiariodeNoticias.pt/?fref=ts|data=2017-04-26|sit=www.dn.pt|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> u b'mod konsistenti tikklassifika bħala wieħed mill-aqwa postijiet fejn tgħix fil-Portugall.<ref>{{Ċita web|url=https://observador.pt/2017/04/05/cascais-e-a-terceira-melhor-cidade-do-pais-depois-de-lisboa-e-porto/|titlu=Cascais é a terceira melhor cidade do país, depois de Lisboa e Porto|kunjom=Observador|sit=Observador|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> Il-Forum tal-[[Bank Ċentrali Ewropew]] dwar is-Sistema Bankarja Ċentrali, avvenimenti annwali organizzat mill-Bank Ċentrali Ewropew, jiġi organizzat f'Sintra.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Bank|isem1=European Central|data=|sena=2023|titlu=ECB Forum on Central Banking|url=https://www.ecb.europa.eu/pub/conferences/ecbforum/html/index.en.html|rivista=|lingwa=en}}</ref> == Storja == === Preistorja sal-okkupazzjoni tal-Għarab Iberiċi === [[File:AntadeAdranunes2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AntadeAdranunes2.jpg|xellug|daqsminuri|Anta de Adrenunes.]] [[File:AntadeMonteAbraao1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AntadeMonteAbraao1.jpg|xellug|daqsminuri|Anta do Monte Abraão.]] L-iżjed fdalijiet bikrin ta' okkupazzjoni umana ġew skoperti f'Penha Verde: dawn il-fdalijiet jixhdu okkupazzjoni li tmur lura għall-Paleolitiku Bikri. Fdalijiet komparabbli ġew skoperti f'sit fil-beraħ f'São Pedro de Canaferrim, maġenb il-[[kappella]] tal-Castelo dos Mouros (Kastell tal-Għarab Iberiċi), li jmorru lura għan-[[Neolitiku]], u jinkludu bċejjeċ taċ-ċeramika mżejnin u utensili mikrolitiċi taż-żnied mill-ħames millenju [[Ante Christum natum|Q.K]]. Il-bċejjeċ taċ-ċeramika li nstabu lokalment jinkludu bosta vażuni tal-Kalkolitiku Aħħari mill-muntanji ta' Sintra jissuġġerixxu li bejn ir-raba' u t-tielet millenji Q.K., ir-reġjun (biswit il-villaġġ attwali ta' Sintra) kien okkupat minn insedjament Neolitiku/Kalkolitiku, b'karatteristiċi paragunabbli mal-insedjamenti ffortifikati f'Liżbona u f'[[Setúbal]]. L-evidenza skoperta f'Quinta das Sequoias u f'São Pedro de Canaferrim joħolqu kuntrast qawwi ma' dawk il-fdalijiet skoperti fir-raħal iffortifikat ta' Penha Verde u l-[[monument]] funebri ta' Bella Vista. Ġew skoperti wkoll diversi traċċi ta' fdalijiet ta' Żmien il-Bronż f'bosta postijiet fil-Muntanji ta' Sintra, inkluż biswit ir-raħal, fl-inħawi ta' Monte do Sereno, u insedjament ta' Żmien il-Bronż aħħari fi ħdan il-Kastell tal-Għarab Iberiċi li jmur lura għas-sekli 9-6 Q.K. L-iżjed oġġett famuż minn dan il-perjodu huwa l-hekk imsejjaħ Kullar ta' Sintra, kullar tad-deheb ta' Żmien il-Bronż Nofsani li nstab qrib il-belt fl-aħħar tas-seklu 19, li mill-1900 sar parti mill-kollezzjoni tal-[[British Museum]]. Relattivament fil-qrib, f'Santa Eufémia da Serra, instab insedjament ta' Żmien il-[[Ħadid]] fejn ġew skoperti wkoll artefatti mit-tribujiet u l-popli indiġeni ta' oriġini [[Mediterran|Mediterranja]] (prinċipalment mill-perjodu Puniku). Dawn imorru lura għall-bidu tas-seklu 5 Q.K., qabel ir-Rumanizzazzjoni tal-[[peniżola]], fl-inħawi ta' Foz do Tejo li seħħet f'nofs is-seklu 2 Q.K. Il-prossimità ta' ċentru kummerċjali kbir (Olisipo) stabbilit mill-poplu ta' Turduli Oppidani fl-ewwel nofs tal-ewwel millenju Q.K., kienet tfisser li r-reġjun ta' Sintra kien influwenzat minn insedjament uman matul diversi epoki, u diversi kulturi ħallew il-fdalijiet tagħhom fl-inħawi. It-toponimu ''Sintra'' ġej minn ''Suntria'' fil-[[Medjuevu|Medju Evu]], u jindika rabta ma' kulturi radikali Indo-Ewropej; il-kelma tfisser "[[stilla]] li tiddi" jew "[[xemx]]", li spiss kienu sinifikanti għal dawk il-kulturi. [[Marcus Terentius Varro]] u [[Cadizian Lucius Junius Moderatus Columella]] ddeżinjaw il-post bħala "il-muntanja sagra" u [[Tolomew]] irrefera għalih bħala l-"muntanji tal-[[qamar]]". [[File:Barragem_romana_Belas1.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barragem_romana_Belas1.JPG|xellug|daqsminuri|Parti mill-kumpless tad-Diga Rumana ta' Belas, u l-istrutturi tal-ventilazzjoni (fuq quddiem) u s-segment tad-diga (sfond).]] Matul l-okkupazzjoni [[Imperu Ruman|Rumana]] tal-peniżola, ir-reġjun ta' Sintra kien parti miċ-''Civitas Olisiponense'' enormi li [[Ċesri]] (għall-ħabta tad-49 Q.K.) jew x'aktarx [[Ottavjanu]] (għall-ħabta tat-30 Q.K.) kien taha l-istatus ta' ''Municipium Civium Romanorum''. Id-diversi residenti tar-reġjun kienu meqjusa parti mir-''Roman Galeria'' u fil-villaġġ attwali ta' Sintra hemm fdalijiet Rumani li jixhdu l-preżenza tar-Rumani mis-sekli 1-2 Q.K. sas-seklu 5 [[WK|W.K]]. Hemm mogħdija tul il-parti tax-Xlokk tal-Muntanji ta' Sintra kkollegata mat-triq prinċipali lejn Olisipo li tmur lura għal dak il-perjodu. [[File:Catribana2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Catribana2.jpg|lemin|daqsminuri|Il-Pont Ruman ta' Catribana.]] Din il-mogħdija kienet parti mir-rotta attwali ta' ''Rua da Ferraria'', ''Calçada dos Clérigos'' u ''Calçada da Trindade''. Skont id-drawwa Rumana li l-oqbra jitqiegħdu tul it-toroq u d-djar tagħhom, hemm evidenza ta' kitbiet imnaqqxa fuq il-monumenti funebri Rumani, li jmorru lura l-iktar għas-seklu 2. L-inħawi madwar ir-raħal modern ta' Sintra, minħabba l-prossimità ta' Olisipo, l-isem antik ta' Liżbona, dejjem kienu marbuta ferm mal-insedjament ewlieni, tant li l-Funtana ta' Armés, funtana tas-seklu 1 fil-villaġġ ta' Armés, Terrugem, f'Sintra, kienet inbniet minn Lucius Iulius Maelo Caudicus, minn Olisipo, f'ġieħ l-Imperatur Ruman [[Awgustu]]. Matul l-okkupazzjoni tal-Għarab Iberiċi f'Sintra (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: Xintara), il-[[Kittieb|kittieba]] Griegi-Latini kitbu dwar l-okkupazzjoni espliċita tal-inħawi taċ-ċentru tar-raħal. Deskrizzjoni tal-ġeografu [[Al-Bacr]], iddeskriviet lil Sintra bħala "wieħed mill-irħula li jiddependu fuq Liżbona f'Al-Andalus, qrib il-baħar", u kkaratterizzata bħala "post li b'mod permanenti jkun fiċ-ċpar li qatt ma jgħeb". [[File:Views of Castelo dos Mouros from the walls 380.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-Kastell tal-Għarab Iberiċi, fuq il-qċaċet tal-għoljiet ta' Sintra.]] Matul ir-''Reconquista'' (għall-ħabta tas-seklu 9), iċ-ċentru u l-kastell prinċipali ta' Sintra ġew iżolati mill-armati [[Kristjaneżmu|Kristjani]]. Wara l-waqgħa tal-Kaliffat ta' [[Córdoba, Spanja|Córdoba]], fir-rebbiegħa tal-1093 ir-Re ta' [[León]], [[Alfonso VI]], ingħata l-bliet ta' [[Santarém]] u ta' Liżbona u l-Kastell ta' Sintra. Wara dan kien hemm perjodu ta' nuqqas ta' stabbiltà interna fi ħdan it-''taifa'' [[Iżlam|Musulmani]] tal-peniżola, u b'mod partikolari d-deċiżjoni tal-mexxej tat-Taifa ta' [[Badajoz]], [[Umar ibn Muhammad al-Mutawakkil]], li wara eżitazzjoni mill-1090 sal-1091, qiegħed it-territorju tiegħu taħt it-tmexxija ta' Alfonso VI meta ġie ffaċċjat mit-theddida tal-Almoravidi. Afonso ħa l-belt u l-kastell ta' Sintra bejn it-30 ta' April u t-8 ta' Mejju 1093, iżda ftit wara li ġew ittrasferiti, Sintra u Liżbona nħakmu mill-Almoravidi. Santarém ġiet salvata minn Enriku, li Alfonso VI ta' León u Kastilja nnomina bħala l-Konti tal-Portugall fl-1096, minflok Raymond ta' Bourgogne. === Renju === [[File:Castelo-Mouros_Capela.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Castelo-Mouros_Capela.jpg|lemin|daqsminuri|Il-fdalijiet tal-kappella ta' São Pedro de Canaferrim, mibnija minn Afonso Henriques wara li l-Għarab Iberiċi arrendew f'Sintra.]] F'Lulju 1109, il-Konti Enriku reġa' ħakem il-Kastell ta' Sintra. Sena qabel kien sar tentattiv mill-Prinċep Sigurd tal-[[Kruċjata|Kruċjati]], iben [[Magnus III]] tan-[[Norveġja]], biex jaħtaf il-kastell mill-Għarab Iberiċi fi triqtu lejn l-[[Ġerusalemm|Art Imqaddsa]]. Il-forzi ta' Sigurd żbarkaw fil-bokka tax-xmara Colares iżda ma rnexxilhomx jieħdu l-kastell. Iżda kien biss wara l-ħakma ta' Liżbona, f'Ottubru 1147, minn [[Afonso Henriques]] (bl-appoġġ tal-ġellieda tal-Kruċjati), li l-kastell ġie ċedut b'mod definittiv lill-Kristjani, f'Novembru. Ġie integrat fid-dominji Kristjani flimkien ma' Almada u ma' Palmela wara li arrendew. Afonso Henriques stabbilixxa l-Knisja ta' São Pedro de Canaferrim fi ħdan il-ħitan tal-Kastell tal-Għarab Iberiċi biex ifakkar is-suċċess tiegħu. [[File:Ayuntamiento, Sintra, Portugal, 2019-05-25, DD 01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra_Town_Hall.jpg|xellug|daqsminuri|Il-binja muniċipali ta' Sintra, li nbniet wara l-1154 biex tospita l-amministrazzjoni lokali.]] Fid-9 ta' Jannar 1154, Afonso Henriques iffirma ''foral'' ("karta") għar-raħal ta' Sintra, bit-territorji u l-proprjetajiet rispettivi kollha. Il-karta stabbiliet il-munċipalità ta' Sintra, li kellha territorju tassew kbir, li eventwalment ġie maqsum f'erba' parroċċi kbar: São Pedro de Canaferrim (fil-kastell), São Martinho (fir-raħal ta' Sintra), Santa Maria u São Miguel (fis-sede ekkleżjastika ta' Arrabalde). Is-sede muniċipali bikrija, ir-raħal ta' Sintra, kienet iċ-ċentru ta' komunità sinifikanti ta' [[Ġudaiżmu|Lhud]] Sefardiċi, b'sinagoga u b'kwartier Lhudi. Din il-komunità ma kinitx limitata għar-raħal ta' Sintra: jissemmew kwartieri speċifiċi matul ir-renju tar-Re Denis f'Colares, iżda ġarrbu pressjoni kbira mill-influss tas-servi Kristjani. Matul is-sekli 12 u 13, minħabba l-fertilità tar-raba', diversi kunventi, monasteri u ordnijiet militari bnew jew stabbilew residenzi, vilel, imtieħen tal-ilma u vinji. Hemm rekords muniċipali minn dan il-perjodu ta' għadd ta' donazzjonijiet u għotjiet; bejn l-1157 u l-1158, Afonso Henriques ta donazzjoni lill-mastru tal-Kavallieri tat-Templari, [[Gualdim Pais]], ta' diversi djar u vilel fiċ-ċentru ta' Sintra. Fl-1210, il-Monasteru ta' Santa Cruz f'[[Coimbra]] akkwista erbat idjar f'Pocilgais, li ġew rilaxxati fl-1230, filwaqt li fl-1264 kellu l-kontroll ta' djar u ta' vinji f'Almargem. Fl-1216, il-Monasteru ta' São Vicente de Fora (Liżbona) kellu vinja wkoll f'Colares u fl-1218, kellu vilel f'Queluz u f'Barota. Fl-istess żmien bejn l-1223 u l-1245, il-[[Monasteru ta' Alcobaça|Monasteru ta' Santa Maria de Alcobaça]] kellu diversi privileġġi fit-territorju. L-Ordni militari ta' [[Santiago de Compostela|Santiago]] kellu villa f'Arrifana fl-1260. Bosta mid-donazzjonijiet ta' Afonso Henriques fis-seklu 12, inkluż privileġġi assenjati lil dawn l-istituzzjonijiet, ġew ikkonfermati fl-1189 minn ibnu [[Sancho I]] (1185-1211), skont l-istrateġija soċjali, [[politika]] u ekonomika matul l-era ta' wara r-''Reconquista''. B'hekk, wara l-1261, Sintra kellha amministrazzjoni lokali li kienet tikkonsisti minn ''alcalde'' li jirrappreżenta l-Kuruna, u żewġ imħallfin lokali eletti mill-pubbliku. Matul il-kunflitt politiku bejn ir-Re [[Sancho II]] (1223-1248) u l-Knisja, il-knejjes ta' São Pedro u ta' São Martinho, li kienu proprjetajiet tar-Re, ġew ċeduti lill-Isqof ta' Liżbona u lis-Sé. Minkejja dan, il-patrimonju tal-Kuruna ġie definit minn stadju bikri: fl-1287, ir-Re Denis ta r-raħal b'donazzjoni lir-Reġina Eliżabetta tal-Portugall, flimkien mal-binjiet sinjorili u l-benefiċċji assoċjati kollha tagħhom. Iktar 'il quddiem, dawn l-artijiet ġew ittrasferiti lill-Infante Afonso (li iktar 'il quddiem sar ir-Re Afonso IV), u baqgħu fil-pussess tiegħu sal-1334, qabel ma s-sjieda għaddiet għand ir-Reġina (bil-Portugiż: ''Casa da Rainha''). Il-[[pesta s-sewda]] waslet f'Sintra fis-seklu 14; fl-1350, huwa magħruf li l-marda kkawżat il-[[mewt]] ta' ħames skribi muniċipali. X'aktarx li kien hemm għadd ferm ikbar ta' mwiet, x'aktarx minħabba l-klima bierda u l-umdità, li kienu kundizzjonijiet li għenu biex il-marda tinxtered. Matul ir-renju tar-Re Ferdinandu (1367-1383), Sintra kellha rwol importanti fiż-żwieġ kontroversjali tal-monarka ma' Dona Leonor Telles de Menezes. Fl-1374, ir-Re ta Sintra b'donazzjoni lil żewġu, li kien iżżewweġ b'mod sigriet fit-Tramuntana tal-pajjiż. Flimkien ma' Sintra, ir-Re kkonċeda l-muniċipalitajiet ta' [[Vila Viçosa]], [[Abrantes]] u Almada, xi ħaġa li nkorlat ferm lill-kunsill privat tiegħu; wara konfrontazzjoni, ir-Re abbanduna dmirijietu u vvjaġġa lejn Sintra, fejn baqa' għal xahar fuq il-pretest tal-kaċċa. Peress li Sintra kienet tinsab relattivament qrib Liżbona, ħafna miċ-ċittadini tagħha ssejħu biex jaħdmu fuq proġetti għall-Kuruna fil-[[belt kapitali]]: fl-1373, ir-Re Ferdinandu ddeċieda li jiffortifika l-belt bi swar, u talab fondi jew ħaddiema mill-artijiet kostali f'Almada, f'Sesimbra, f'Palmela, f'Setúbal, f'Coina, f'Benavente u f'Samora Correia, kif ukoll Ribatejo kollu, u miż-żoni interni ta' Sintra, Cascais, Torres Vedras, Alenquer, Arruda, Atouguia, Lourinhã, Telheiros u Mafra. Matul il-Kriżi Dinastika bejn l-1383 u l-1385, Sintra ngħaqdet ma' Leonor Telles biex tappoġġa l-proklamazzjoni ta' bintha, Beatrice, li żżewġet lil [[Ġwanni I]] ta' Kastilja, bħala r-Reġina tal-Portugall u ta' Kastilja. Wara t-telfa mġarrba mill-armata Kastiljana f'Aljubarrota (Awwissu 1385) kontra t-truppi Portugiżi u [[Ingilterra|Ingliżi]], ikkmandati minn [[Nuno Álvares Pereira]], Sintra saret wieħed mill-aħħar postijiet li arrenda lill-Mastru ta' Aviz, li iktar 'il quddiem sar ir-Re tal-Portugall (wara l-1383). === Era Ġwannina u Filippina === Ġwanni I (1385-1433), l-ewwel re tat-tieni dinastija, kiser it-tradizzjoni tat-trasferiment ta' Sintra lill-''Casa da Rainha'' (proprjetà tar-reġina). X'aktarx għall-ħabta tal-1383, Ġwanni I ta l-artijiet ta' Sintra lill-Konti Henrique Manuel de Vilhena, u malajr irrevoka d-deċiżjoni wara li Henrique żamm mal-Infanta fit-tilwim dinastiku. Għalhekk, Sintra baqgħet tkun parti mill-pussessi tar-re, li espanda t-territorju lokali. Sal-aħħar tas-seklu 17, il-palazz irjali kien jikkostitwixxi waħda mir-residenzi prinċipali u proprjetajiet tas-saf tal-qorti: minn hemm Ġwanni ddeċieda li jaħkem lil Ceuta (1415); ir-Re Afonso V twieled u miet fil-palazz (1433-1481); u r-Re Ġwanni II (1481-1495) sar sovran. F'dokument maħruġ fl-1435 mir-Re Dwardu (1433-1438), ir-reġjun ġie deskritt bħala: "Art tal-Comarca bl-arja tajba u b'abbundanza ta' ilma, baħar u art [...] l-iżjed belt leali ta' Liżbona peress li tinsab daqstant viċin, li fiha biżżejjed diverżjonijiet u distrazzjonijiet permezz tal-muntanji u l-kaċċa...". Matul l-Era tal-Iskoperti Portugiżi, diversi nies li twieldu Sintra nkitbu fl-istorja. Fl-1443, [[Gonçalo de Sintra]], skudier tal-familja tal-Infante Enriku, intbagħat mill-prinċep bħala kaptan ta' karavella lejn il-kosta tal-Afrika. Huwa esplora l-inħawi ħdejn ix-xmara Ouro u eventwalment miet hemmhekk fl-1444. [[Pedro de Sintra]] u [[Soeiro da Costa]] iktar 'il quddiem immappjaw il-biċċa l-kbira tal-kosta [[Oċean Atlantiku|Atlantika]] tal-Afrika, għall-ħabta tal-mewt ta' Enriku fl-1460. Fl-aħħar tas-seklu 15, l-importanza ta' Sintra fl-itinerarji uffiċjali wasslet biex ir-Reġina Eleanor ta' Viseu (il-mara tar-Re Ġwanni II), li dak iż-żmien kienet il-benefattur prinċipali tal-''Misericóridas'' Portugiżi, tespandi l-istituzzjonijiet prinċipali tagħha f'Sintra. Il-''Hospital e Gafaria do Espírito Santo'', li minnu fadal biss il-kappella ta' São Lázaro, inbena sabiex jipprovdi assistenza u appoġġ lil-lebrużi fl-inħawi (il-kappella għadha tinkludi s-simbolu tar-Re Ġwanni, il-pellikan, u tar-Reġina Leonor, il-gamblu). Fl-1545, l-isptar ġie ttrasferit lill-amministrazzjoni tas-''Santa Casa da Misericórdia'' ta' Sintra li ġiet stabbilita mir-Reġina Katerina tal-[[Awstrija]], il-mara ta' Ġwanni III. Ir-Re [[Manwel I]] (1495-1521) kien jieħu pjaċir iqatta' s-sjuf tiegħu f'Sintra, minħabba tal-klima bierda tagħha u l-abbundanza ta' [[Annimal|annimali]] tal-kaċċa; bħalma nnota [[Damião de Góis]], il-kronista tiegħu: "minħabba li huwa wieħed mill-postijiet fl-Ewropa li huwa iktar biered, u brijuż biex kwalunkwe Re, Prinċep jew Mastru jqattgħu l-ħin tagħhom hemmhekk, billi apparti l-arja tajba tal-muntanji, imsejħa miċ-ċittadini lokali iktar anzjali bħala l-promontorju tal-qamar, hemm ħafna ċrievi u annimali oħra għall-kaċċa, u fuq kollox ħafna u ħafna troti tajbin, ta' tipi differenti, u fejn fl-Ispanja kollha wieħed jista' jsib bosta fawwariet tal-ilma...". Bejn is-seklu 15 u 16, wara li vvjaġġa lejn il-Kuruna ta' Kastilja u l-Kuruna ta' Aragona meta tqies bħala l-eredi ta' dawk ir-renji fl-1498, ir-re ttrasforma u arrikkixxa l-belt u r-reġjun b'diversi xogħlijiet pubbliċi. Dawn kien jinkludu r-rikostruzzjoni tal-Knisja [[Gotika]] antika ta' São Martinho u fl-1511 il-kostruzzjoni tal-Monasteru ta' Nossa Senhora da Pena fuq l-ogħla quċċata tal-Muntanji ta' Sintra, li mbagħad ġie ttrasferit lill-Ordni ta' San Ġlormu. Fit-tieni nofs tas-seklu 16, Sintra kienet ċentru għall-kortiġjani u l-membri tal-aristokrazija bdew jibnu l-vilel u l-irziezet fi ħdan ir-reġjun. F'dan l-ambjent rurali, mill-1542, il-Viċirè tal-[[Indja]], [[D. João de Castro]] (1500-1548) beda jirresjedi f'Quinta da Penha Verde, fejn kien jikkollezzjona eżempji tal-kultura Portugiża ta' dak iż-żmien, inkluż xogħlijiet tal-artist rinomat [[Francisco de Holanda]]. Kien matul dan ir-[[Rinaxximent]] kulturali li tlesta l-presbiterju tal-irħam skolpit bejn l-1529 u l-1532 minn [[Nicolau Chanterene]] għall-kappella tal-Monasteru ta' Nossa Senhora da Pena, flimkien mal-portiku tal-Knisjja ta' Nossa Senhora da Conceição da Ulgueira (1560). [[File:Convento_dos_Capuchos_0621.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Convento_dos_Capuchos_0621.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-Kunvent tal-Kapuċċini, l-irtir monastiku stabbilit matul l-istorja primordjali tal-muniċipalità (is-seklu 16).]] [[Luís de Camões]] (1524-1580) irrefera għall-muntanji ta' Sintra f'Os Lusíadas, bħala art mitika mmexxija min-ninfej tal-ilma. Il-[[poeta]] Rinaxximentali [[Luisa Sigea]] — Syntrae Aloisiae Sygeae f'[[Pariġi]] (1566) u f'[[Madrid]] (1781) irreferiet għal Sintra bħala "wied pjaċevoli, bejn l-irdumijiet li jibqgħu telgħin sas-smewwiet... imnaqqax f'għoljiet grazzjużi li fihom wieħed jista' jisma' l-ħoss tal-ilmijiet... [fejn] kollox, fil-fatt, isaħħar u jfewwaħ l-ambjent bir-riħa u bil-[[frott]] tiegħu". Bil-mewt tal-Kardina-Re Enriku (1578-1580), [[Filippu II]] ta' [[Spanja]] wiret ir-Renju tal-Portugall, u beda unjoni personali mal-kuruni li damet sal-1640. Matul dan il-perjodu, il-poter politiku Portugiż ġie ttrasferit minn Sintra għal Vila Viçosa, iċ-ċentru prinċipali tal-familja ta' Braganza, li d-duki tagħha, dixxendenti ta' Ġwanni tal-Portugall, kienu l-eredi għat-tron tal-Portugall. Wara d-deċiżjoni tal-''Cortes'' ta' [[Tomar]] fl-1581, Filippu, bħala r-Re tal-Portugall, aċċetta amministrazzjoni magħmula mill-aristokrazija Portugiża. Huwa għadda minn Sintra għall-ħabta ta' Ottubru 1581, u żar il-monasteru u l-knejjes. Kien matul dan il-perjodu li s-setta tal-Bastjaniżmu, bit-tama tar-ritorn tar-Re Bastjan, intemmet, meta feġġew diversi "Bastjani" foloz. Fl-1585, [[Mateus Alvares]], li twieled fil-gżira ta' [[Terceira]] fl-[[Azores]] u kien il-gwardjan tal-eremitaġġ ta' São Julio, għamilha tabirruħu kien ir-Re Bastjan u ħoloq kunflitt f'Sintra, f'Madra, f'Rio de Mouro u f'Ericeira. L-avventura ta' Bastjan intemmet bit-tgħalliq ta' tletin ruħ u bit-tbatija ta' bosta oħrajn. Għalhekk, ma kinitx sorpriża, li ż-żjara fl-1619 tar-Re [[Filippu IV ta' Spanja]] (Filippu III tal-Portugall) irriżultat f'bosta familji jaħarbu lejn l-għoljiet. Matul din l-unjoni (1580-1640), Sintra kienet post privileġġat għall-"eżiljati" Portugiżi mill-qorti Kastiljana; in-nobbli li xtaqu jitbegħdu min-nobbiltà Spanjola kienu jixtru l-artijiet fir-reġjun, 'il bogħod mill-intriċċi tal-qorti. Fi żmien ir-Restawr, fl-1640, il-muniċipalità kellha bejn wieħed u ieħor 4,000 resident. === Era Brigantina === [[File:Jardim Pênsil, Palácio Nacional de Queluz 06.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palais_royal_de_Queluz_-_Vue_g%C3%A9n%C3%A9rale.jpg|lemin|daqsminuri|Il-Palazz Irjali ta' Queluz.]] Il-gwerra ma' Spanja (1640-1668), l-istabbiliment ta' Mafra matul ir-renju ta' Ġwanni V tal-Portugall (1706-1750) permezz tal-kostruzzjoni tal-[[Palazz ta' Mafra|Palazz-Kunvent]], u iktar 'il quddiem il-kostruzzjoni tal-Palazz Irjali ta' Queluz fl-1747 matul ir-renji ta' Ġużeppi I (1750-1777) u Marija I (1777-1816), għenu biex jonqsu ż-żjarat irjali lejn ir-reġjun. Matul dan iż-żmien ġew dokumentati żewġ żjarat biss: fl-1652 u fl-1654, rispettivament iż-żjara tar-Reġina Luísa de Gusmão u tar-Re Ġwanni IV (1640-1656), u d-difna finali tar-Re Afonso VI. [[File:D._Afonso_VI_Preso_em_Sintra_(Roque_Gameiro,_Quadros_da_História_de_Portugal,_1917).png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:D._Afonso_VI_Preso_em_Sintra_(Roque_Gameiro,_Quadros_da_Hist%C3%B3ria_de_Portugal,_1917).png|lemin|daqsminuri|Ir-re Afonso VI mitfugħ il-ħabs fil-Palazz ta' Sintra, [[pittura]] ta' Alfredo Roque Gameiro.]] Bl-allegazzjoni li r-re kien iġġennen u li l-eredi kien inkapaċi, id-Duka ta' Cadaval u l-Infante Peter mexxew kolp ta' stat fl-1667 li rriżulta fir-riżenja tal-Konti ta' Castelo Melhor, il-Ministru tar-Re Afonso VI (1656-1683) u fit-tfigħ il-ħabs tal-monarka. Fl-1668, il-Cortes ta' Liżbona kkonfermaw lill-Infante Peter, ħu r-re, bħala r-reġġent u l-eredi. Afonso VI għex il-kumplament ta' ħajtu bħala priġunier fil-Paço da Ribeira (1667-1669), fil-Fortizza ta' [[Ġwanni l-Battista|San Ġwann il-Battista]] f'[[Angra do Heroísmo|Angra]], fl-Azores (1669-1674) u finalment, wara l-iskoperta ta' konfoffa biex jinqatel ir-reġġent, fil-Paço da Vila in Sintra (1674-1683). Mis-[[seklu 17]] sas-seklu 18, ir-reġjun kien ċentru tal-ordnijiet reliġjużi tal-kontemplazzjoni li stabbilew kunventi f'Sintra. Iżda baqa' post tal-ħrejjef, bi spazji forestali kbar, imdallmin, makabri u misterjużi. Il-patri Baião, fil-''Portugal Cuidadoso'' (1724) tiegħu nnota: "Qrib il-Palazz ta' Sintra kien hemm foresta, tant densa, li binhar, kienet tbeżża' lil kull min kien jidħol fiha. U [r-Re] D. Sebastian kien ħieles minn dan il-biża', tant li kien imur jimxi hemmhekk billejl, ħafna drabi għal sagħtejn jew tliet sigħat". Mill-bidu tat-tieni nofs tas-seklu 18 sas-seklu 19, Sintra saret magħrufa bħala post nostalġiku u misterjuż li ġie deskritt minn bosta barranin. [[File:Byron_1813_by_Phillips.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Byron_1813_by_Phillips.jpg|xellug|daqsminuri|[[Lord Byron]] (1788-1824) kien partikolarment jieħu pjaċir joqgħod f'Sintra li hija deskritta f'''Childe Harold's Pilgrimage'' bħala "ġenna glorjuża".]] Kienet "l-Eden glorjuż" tar-Romantiku Lord Byron; "il-post pjaċevoli" ta' [[Almeida Garrett]]; "il-bejta tal-maħbubin fejn meta l-weraq kien jibdel il-kulur għal lewn romantiku, in-nobbli kienu jerħu lilhom infushom f'idejn il-poeti" ta' [[Eça de Queirós]]; jew il-post fejn [[Richard Strauss]] ra ġnien "paragunabbli mal-[[Italja]], ma' [[Sqallija]], mal-[[Greċja]] jew mal-[[Eġittu]], tassew ġnien ta' Klingsor, u fl-għoljiet, hemm kastell tal-Kalċi Mqaddes". Min-naħa l-oħra, it-terremot ta' Liżbona tal-1755, ġab miegħu l-qerda taċ-ċentru ta' Sintra kif ukoll għadd ta' mwiet, u dan irriżulta fil-bini u fir-restawr fit-tieni nofs tas-seklu 18. Fis-seklu 18 ukoll, ġie stabbilit l-ewwel bini industrijali fir-raħal: il-''Fábrica de Estamparia de Rio de Mouro'' (il-Fabbrika tal-Istamperija tax-Xmara Mouro) fl-1778. [[File:Seteais_façade.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seteais_fa%C3%A7ade.JPG|lemin|daqsminuri|Il-faċċata tal-Palazz ta' Seteais, li ġie mkabbar għaż-żjarat tal-familja rjali mill-Markiża ta' Marialva.]] Iż-żjara tar-Reġina Marija I fl-1787 wasslet għar-restawr u għat-tiżjin mill-ġdid ta' xi swali u kmamar tal-binjiet muniċipali. Il-festi l-kbar tal-1795 biex tiġi ċċelebrata l-magħmudija tal-Infante António, iben Ġwanni VI, irriżultaw f'balli kbar fil-Palazz ta' Queluz. Fl-1838, ir-Re-Konsorti, Ferdinandu II xtara l-Monasteru ta' Nossa Senhora da Pena u żona enormi biswit, u kkummissjona lill-[[arkitett]] [[José de Costa e Silva]] biex jibni ħnejja li tgħaqqad iż-żewġ kwartieri tal-Palazz ta' Seteais (li kien proprjetà tal-Markiż ta' Marialva), sabiex titfakkar iż-żjara tal-1802 tal-Prinċep u tal-Prinċipessa tal-[[Brażil]], Ġwanni u Carlota Joaquina, u ż-żjara sussegwenti ta' binhom, ir-Re assolutist Miguel, fl-1830. [[File:Palacio_de_Monserrate_-_Vista_lateral.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palacio_de_Monserrate_-_Vista_lateral.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-Palazz ta' Monserrat fuq quċċata ta' għolja oħra qrib il-belt ta' Sintra.]] Matul it-tielet kwart tas-seklu 18 u prattikament matul is-seklu 19 kollu, il-vjaġġaturi barranin u l-aristokratiċi Portugiżi, imqanqlin mir-Romantiċiżmu, reġgħu skoprew il-maġija ta' Sintra, speċjalment tal-pajsaġġi eżotiċi u tal-klima tagħha. Iż-żjarat tagħhom wasslu biex jiġu stabbiliti diversi lukandi, u waħda minnhom, ta' Lawrence, li nfetħet fl-1764, baqgħet tiffunzjona sal-2018. Fis-sajf tal-1787, [[William Beckford]] qagħad mal-Markiż ta' Marialva, il-mastru taż-żiemel tar-renju, fir-residenza tiegħu ta' Seteais. Fil-bidu tas-seklu 19, il-Prinċipessa Carlota Joaquina, mart il-Prinċep Reġġent Ġwanni, xtrat il-proprjetà u l-Palazz ta' Ramalhão. Bejn l-1791 u l-1793, [[Gerard Devisme]] bena villa Neo-Gotika fil-proprjetà estensiva tiegħu f'Quinta de Monserrat (li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala l-Palazz ta' Monserrat). Beckford, li baqa' f'Sintra, kera l-proprjetà mingħand Devisme fl-1794. Il-pajsaġġ, moħbi fiċ-ċpar, attira wkoll lil Ingliż ieħor, Sir [[Francis Cook]], li okkupa l-proprjetà, u bena paviljun orjentali. [[File:Sintra_-_Palacio_da_Pena_(20332995770).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra_-_Palacio_da_Pena_(20332995770).jpg|lemin|daqsminuri|200x200px|Il-Palazz Nazzjonali ta' Pena: ir-residenza tas-sajf tal-monarki tal-Portugall matul is-seklu 19.]] Il-Palazz ta' Pena, is-simbolu eżemplari Romantiku Portugiż ta' Sintra, inbeda mir-Re-Konsorti Ferdinandu, ir-raġel tar-Reġina Marija II (1834-1853), membru mwieled Ġermaniż tal-familja ta' Saxe-Cobourg-Gotha. Il-palazz inbena fuq il-fdalijiet tal-monasteru tas-seklu 16 tal-Ordni ta' San Ġlormu, u ġew ikkonservati bosta aspetti fundamentali, inkluż il-knisja, il-kjostru u xi kwartieri oħra. L-arkitettura hija waħda eklettika, influwenzata minn bosta stili arkitettoniċi, bħala evidenza tal-era tar-Romantiċiżmu. It-taħlit intenzjonali tal-istili eklettiċi jinkludi n-Neo-Gotiku, in-Neo-Manwelin, in-Neo-Iżlamiku, u n-Neo-Rinaxximentali. Dawn ħarġu fid-dieher l-iktar permezz tar-rinnovazzjonijiet ewlenin tas-seklu 19. Id-disinn kien proġett tal-Baruni von Eschwege u Ferdinandu II, biex il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra jiġi sostitwit bħala alternattiva għar-residenza tas-sajf f'Cascais. Wara Sintra, il-monarki Lwiġi tal-Portugal (1861-1889) u Carlos tal-Portugall (1863-1908) temmew is-sjuf tagħhom bi żjarat lejn Cascais fix-xhur ta' Settembru u ta' Ottubru. [[File:Quinta_da_Regaleira13.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Quinta_da_Regaleira13.jpg|lemin|daqsminuri|267x267px|Quinta da Regaleira, attrazzjoni integrali tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Sintra.]] Fl-1854 ġie ffirmat l-ewwel kuntratt għall-kostruzzjoni ta' linja ferrovjarja bejn Sintra u Liżbona. Digriet iffirmat fis-26 ta' Ġunju 1855 irregola l-kuntratt bejn il-gvern u l-Konti Claranges Lucotte iżda iktar 'il quddiem tħassar fl-1861. Il-linja finalment ġiet inawgurata fit-2 ta' April 1887. Sal-bidu tas-seklu 20, Sintra ġiet rikonoxxuta bħala post li l-aristokratiċi u l-miljunarji kienu jżuru fis-sajf. Fosthom, [[Carvalho Monteiro]], is-sid ta' binja konsiderevoli (magħrufa bħala "''Monteiro dos Milhões''") mibnija qrib ir-raħal prinċipali, fuq proprjetà li kien xtara mill-Barunessa ta' Regaleira, ta' palazz lussuż Neo-Rinaxximentali, ibbażat fuq arkitettura Neo-Manwelina. Mit-tieni nofs tas-seklu 19 sal-ewwel deċennji tas-seklu 20, Sintra saret ukoll post privileġġat fost l-artisti: mużiċisti bħal Viana da Mota; kompożituri bħal Alfredo Keil, pitturi bħal João Cristino da Silva (l-awtur ta' waħda mit-tieli l-iktar rinomati tal-arti Romantika Portugiża, "Five Artists in Sintra" (Ħames Artisti f'Sintra)), kittieba bħal Eça de Queirós jew Ramalho Ortigão, kollha kemm huma għexu, ħadmu jew ġew ispirati mill-pajsaġġi ta' Sintra. === Repubblika === [[File:Sintra,_part_of_the_historic_centre.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra,_part_of_the_historic_centre.jpg|daqsminuri|Parti miċ-ċentru storiku.]] Il-proklamazzjoni ta' Repubblika Portugiża fl-1910 ittrasformat il-klima idillika ta' Sintra. F'daqqa waħda ġie promoss l-iżvilupp ekonomiku; il-benefiċċji potenzjali għar-reġjun mit-tkabbir fl-agrikoltura, l-industrija u l-kummerċ ġew promossi biex jitrawwem l-iżvilupp. Fl-1908 ġiet stabbilita żona għat-tkabbir tal-inbid f'Colares. Ġiet stabbilita wkoll kummissjoni għall-monitoraġġ tal-kwalità tal-inbid u għall-promozzjoni tal-esportazzjoni tiegħu, u fl-1914 ġiet stabbilita l-assoċjazzjoni kummerċjali u industrijali ta' Sintra (bil-Portugiż: ''Associação Comercial e Industrial de Sintra'') sabiex jiġu ġestiti l-konċessjonijiet. Sadanittant, f'isem il-progress lajk u popolari, partijiet mill-wirt kulturali nqerdu, inkluż l-annessi tal-villaġġ Medjevali biswit il-Palazz fl-1911, filwaqt li n-navata tal-Knisja tal-Misericórdia ċċekknet għal presbiterju sabiex it-triq setgħet titwessa'. L-ewwel deċennji tas-seklu 20 kienu ż-żmien fejn seħħet l-iżjed urbanizzazzjoni rapida tar-raħal, appoġġat mil-linja ferrovjarja li tikkollega r-raħal ma' Liżbona u l-influss tal-vjaġġaturi fis-sajf. Matul is-snin 20 tas-seklu 20, il-ħsara fil-konfront ta' siti kulturali importanti wasslet għall-ħolqien ta' istituzzjonijiet biex jistudjaw u jipproteġu l-wirt artistiku kbir. L-''Instituto Histórico de Sintra'' (l-Istitut Storiku ta' Sintra), taħt it-tmexxija ta' Afonso de Ornelas, kellu rwol importanti f'dan il-perjodu. L-istudji arkeoloġiċi rriżultaw fi żvilupp konsiderevoli: fl-1927, Félix Alves Pereira reġa' skopra l-insedjamenti Neolitiċi ta' Santa Eufémia, u fl-1929 tlestiet l-ewwel pubblikazzjoni tal-iskoperti tal-monumenti preistoriċi ta' Praia das Maçãs. Minn dak iż-żmien tas-snin 70 tas-seklu 20, iż-żona kostali ta' Sintra kienet qed issir destinazzjoni tas-sajf, u dan wassal għall-kostruzzjoni ta' residenzi tas-sajf Portugiżi. Bosta arkitetti Portugiżi importanti żviluppaw proġetti f'din iż-żona fl-ewwel nofs tas-seklu 20, inkluż Raul Lino, Norte Júnior u Tertuliano de Lacerda Marques. Dawn il-proġetti wasslu benefiċċji għar-raħal u għar-reġjun, żiedu t-turiżmu u attiraw lil diversi Portugiżi notevoli bħala residenti: il-kittieb Ferreira de Castro; l-iskultur Anjos Teixeira; l-arkitetti Norte Júnior u Raul Lino; il-pitturi Eduardo Viana, Mily Possoz u Vieira da Silva; il-poeta Oliva Guerra; il-kompożitur u s-surmast Frederico de Freitas; l-istoriċi Francisco Costa, Felix Alves Pereira u João Martins da Silva Marques. Fl-1944, qabel ma ġie arrestat, il-Prim Ministru ta' Franza [[Pierre Laval]] minn Vichy kien ippjana li jmur jgħix f'proprjetà f'Sintra, fejn kienet inkrietlu dar apposta għalih. Il-pjanta muniċipali tal-1949 ta' De Groer kienet maħsuba biex tipproteġi lir-raħal u lill-kwartieri tiegħu mill-urbanizzazzjoni sfrenata, u rriżultat fiż-żamma ta' ambjent paragunabbli ma' Sintra tas-seklu 19. L-anarkija urbana baqgħet dominanti sa nofs is-snin 80 tas-seklu 20 fiż-żoni biswit ir-raħal prinċipali ta' Sintra, u rriżultat fl-iżvilupp ta' kwartieri ġodda. == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Pajsaġġ Kulturali ta' Sintra ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1995.<ref name=":0" /> Il-valuri universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-[[bniedem]]"; u l-'''kriterju (v)''' "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".<ref name=":0" /> == Ġeografija == === Ġeografija fiżika === [[File:Vista_de_Sintra_desde_Castelo_dos_Mouros,_Portugal,_2019-05-25,_DD_90-101_PAN.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vista_de_Sintra_desde_Castelo_dos_Mouros,_Portugal,_2019-05-25,_DD_90-101_PAN.jpg|nofs|daqsminuri|850x850px|Il-belt ta' Sintra fuq il-Muntanji ta' Sintra, il-formazzjoni esposta tal-granit u tal-blat igneu estiż sal-[[Oċean Atlantiku]].]] Il-Muntanji ta' Sintra, katina muntanjuża tal-granit twila għaxar kilometri, meqjusa bħala l-''Monte da Lua'' (il-Muntanja tal-Qamar), jew il-''Promontorium Lunae'' (il-Promontorju tal-Qamar) mit-tradizzjoni lokali b'saħħitha tas-setet astrali, jitfaċċaw f'daqqa waħda bejn pjanura vasta lejn it-Tramuntana u l-marġni tat-Tramuntana tal-estwarju tax-xmara Tagus, li jserrep lejn l-Oċean Atlantiku u [[Cabo da Roca]], l-iżjed punt fil-Punent tal-Ewropa kontinentali. [[File:Ursa_Beach.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ursa_Beach.jpg|lemin|daqsminuri|L-irdumijiet imponenti li jiddelimitaw il-Muntanji ta' Sintra u l-Atlantiku.]] Il-pjattaforma ta' São João, tul in-naħa tat-Tramuntana tal-Muntanji ta' Sintra, għandha altitudnijiet ta' bejn 100 metru (110 jardi) u 150 metru (160 jarda), filwaqt li n-naħa tan-Nofsinhar tal-muntanji, il-pjattaforma ta' Cascais, hija iktar baxxa: u xxaqleb minn 150 metru (160 jarda) sal-baħar, u tintemm tul il-kosta, madwar 30 metru (33 jarda) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Ir-riljiev spettakolari jirriżulta mill-orjentazzjoni mil-Lvant għall-Punent tal-assi tal-katina muntanjuża sal-kosta, u n-natura tal-blat igneu reżistenti għall-erożjoni. Il-Katina Muntanjuża tal-Iżbroffar ta' Sintra (MES) hija struttura b'għamla ta' koppla, li ffurmat mis-saffi ta' blat sedimentarju ([[ġebla tal-ġir]] u ġebel ramli) mill-perjodu Ġurassiku Superjuri u l-Kretaċju Bikri. Intrużjoni ignea metamorfizzata rriżultat f'ċirku dejjaq ta' blat metamorfiku, iżda ddeformat ferm ukoll dawn is-saffi sedimentarji u kkawżat esponiment vertikali. Filwaqt li fin-Nofsinhar hemm saffi sedimentarji inkorporati, lejn it-Tramuntana (madwar Praia Grande) il-katina muntanjuża hija wieqfa. Il-formazzjonijiet sedimentarji, sal-bidu tal-Kretaċju Superjuri, huma deformati bl-intrużjoni li tillimita l-MES sal-aħħar tal-Kretaċju. Id-datazzjoni radjumetrika tal-blat differenti mill-katina muntanjuża indikat età ta' bejn 80 u 75 miljun sena (u kkonfermat id-depożiti tal-Kretaċju Superjuri). [[File:Azenhas_do_Mar_-_Portugal_(48487009082).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Azenhas_do_Mar_-_Portugal_(48487009082).jpg|xellug|daqsminuri|Il-bajja ta' Azenhas do Mar, Sintra.]] Il-kundizzjonijiet ġeodinamiċi li kkontrollaw l-formazzjoni tal-MES (b'korrelazzjoni mal-iżvilupp tal-Ktajjen Muntanjużi tal-Iżbroffar ta' Sines u ta' Monchique) huma assoċjati mal-espansjoni progressiva fit-Tramuntana tal-Oċean Atlantiku u l-ftuħ suċċessiv tal-Bajja ta' Biskajja. Din l-espansjoni rriżultat f'tensjonijiet kumplessi responsabbli għax-xquq fondi fil-qoxra tad-[[Id-Dinja|Dinja]] li kienu kanali li minnhom kienet titla' l-magma. Madwar 80 miljun sena ilu din il-magma nfirxet fil-wiċċ bħala qoxra tal-wiċċ b'fond ta' ħames kilometri bejn is-saffi sedimentarji (160 sa 9 miljun sena ilu) li ġew metamorfizzati kimikament. Maż-żmien il-kanali tal-magma birdu u kkristallizzaw, u rriżultaw f'kundizzjonijiet li kkawżaw il-karatteristiċi granulari tal-MES. Is-saffi sedimentarji iktar dgħajfa kienu suxxettibbli għall-erożjoni, u l-prodotti tagħhom ġew depożitati madwar il-bażi tagħhom. B'hekk, il-katina muntanjuża ġiet esposta matul l-epoka Paleoġenika (30 miljun sena ilu), magħrufa bħala l-Kumpless ta' Benfica. === Klima u bijoma === [[File:The_Pena_Park_(22790627551).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Pena_Park_(22790627551).jpg|daqsminuri|L-umdità kbira u t-temperaturi bierda huma pjuttost frekwenti fil-Muntanji ta' Sintra.]] Il-klima [[Mediterran|Mediterranja]], influwenzata mill-Atlantiku u kkaratterizzata minn temperaturi moderati u minn xtiewi bix-xita, hija tipika tal-Portugall kontinentali. Għalkemm il-klima fl-inħawi ta' Cabo da Roca hija kważi semiarida, il-Muntanji ta' Sintra jitqiesu bħala moderatament umdużi: il-preċipitazzjoni fil-muntanji hija ogħla mill-inħawi tal-madwar. Il-pożizzjoni tar-raħal fil-pajsaġġ naturali tal-Muntanji ta' Sintra (li jikkonsistu minn wirt naturali rikk), hija influwenzata mill-eżistenza ta' mikroklima. Għal raġunijiet differenti (il-klima hawnhekk ġiet mmoderata mill-Muntanji ta' Sintra; il-fertilità tal-ħamrija; u l-prossimità relattiva tagħha mal-estwarju tax-xmara Tagus), ir-reġjun attira insedjament bikri konsiderevoli. Minħabba l-mikroklima tiegħu, ġie żviluppat park enormi mimli b'densità ta' siġar b'diversità botanika rikk. Il-klima miti u l-umdità li jirriżultaw mill-prossimità mal-kosta jiffavurixxu t-tkabbir ta' firxa rikka ta' foresti li jinkludu speċijiet Atlantiċi u Mediterranji, u jimmarkaw it-tranżizzjoni fil-Portugall mill-veġetazzjoni tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar. Il-ballut tal-[[Pirinej-Monte Perdido|Pirinej]] (''Quercus pyrenaica'') huwa predominanti fuq meded kbar ta' qċaċet bil-blat u xaqlibiet imkennija. Fuq ix-xaqlibiet għad-dell u bl-indewwa, li normalment iħarsu lejn it-Tramuntana, jew fil-postijiet imkennija, il-ballut komuni (''Quercus robur'') huwa mifrux. Fiż-żoni iktar baxxi u sħan, il-ballut tas-sufra (''Quercus suber'') huwa komuni u fiż-żoni tal-ġebla tal-ġir hemm il-ballut Portugiż (''Quercus faginea''). Speċijiet oħra sparpaljati fil-muntanji ta' Sintra jinkludu: l-aġġru (''Acer pseudoplatanus''), il-ġellewża (''Corylus avellana''), iż-żagħrun (''Crataegus monogyna''), l-ileks Ewropew (''Ilex aquifolium''), ir-rand Portugiż (''Prunus lusitanica''), ir-rand (''Laurus nobilis''), is-siġar tal-frawli (''Arbutus unedo''), il-lawrestin (''Viburnum tinus''), il-ballut ta' Kermes (''Quercus coccifera''), u s-siġar tax-xewk [[Italja|Taljan]] (''Rhamnus alaternus''). Fil-widien, qrib il-mogħdijiet tal-ilma, jikbru l-fraxxnu tal-weraq dejjaq (''Fraxinus angustifolia''), iż-żafżafa (''Salix atrocinerea''), l-alnu Ewropew (''Alnus glutinosa''), l-alnu tax-xewk (''Frangula alnus'') u t-tut iswed tas-sebuqa (''Sambucus nigra''). Mill-1966, il-Muntanji ta' Sintra ġew affettwati minn nirien li qerdu parti kbira mill-foresta oriġinali, li ġiet sostitwita mill-akaċja u minn speċijiet eżotiċi oħra li jikbru malajr. Iż-żona forestali tal-muntanji ta' Sintra fiha madwar 5,000 ettaru (50 km²), li minnhom 26 % (1,300 ettaru (13 km²)) jiġu amministrati mill-Istat permezz tad-''Direcção Geral de Florestas - Núcleo Florestal de Sintra'' (id-Direttorat Ġenerali tal-Foresti - is-Servizz Forestali ta' ''Sintra''). {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Sintra (Bażi tal-Ajru ta' Sintra) mill-1971 sas-sena 2000 |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)''' |21.6 (70.9) |23.4 (74.1) |27.2 (81.0) |28.0 (82.4) |33.6 (92.5) |41.4 (106.5) |39.8 (103.6) |38.5 (101.3) |37.8 (100.0) |31.8 (89.2) |27.0 (80.6) |22.5 (72.5) |41.4 (106.5) |- !'''Temp. għolja medja f'°C (°F)''' |14.3 (57.7) |14.9 (58.8) |16.8 (62.2) |17.4 (63.3) |19.2 (66.6) |22.3 (72.1) |24.7 (76.5) |25.3 (77.5) |24.5 (76.1) |21.1 (70.0) |17.5 (63.5) |15.1 (59.2) |19.4 (66.9) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |9.7 (49.5) |10.6 (51.1) |12.0 (53.6) |13.0 (55.4) |14.9 (58.8) |17.8 (64.0) |20.0 (68.0) |20.4 (68.7) |19.4 (66.9) |16.4 (61.5) |13.0 (55.4) |10.9 (51.6) |14.9 (58.8) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |5.2 (41.4) |6.2 (43.2) |7.3 (45.1) |8.5 (47.3) |10.6 (51.1) |13.3 (55.9) |15.2 (59.4) |15.6 (60.1) |14.3 (57.7) |11.6 (52.9) |8.6 (47.5) |6.8 (44.2) |10.3 (50.5) |- !Temp. baxxa rekord f'°C (°F) |−3.5 (25.7) |−3.5 (25.7) |−2.0 (28.4) |−0.1 (31.8) |3.2 (37.8) |6.0 (42.8) |8.6 (47.5) |8.4 (47.1) |4.8 (40.6) |−1.0 (30.2) |−3.5 (25.7) |−4.0 (24.8) |−4.0 (24.8) |- !'''Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)''' |100.7 (3.96) |90.7 (3.57) |57.2 (2.25) |72.3 (2.85) |56.8 (2.24) |18.2 (0.72) |6.2 (0.24) |6.9 (0.27) |28.4 (1.12) |91.0 (3.58) |111.5 (4.39) |127.8 (5.03) |767.7 (30.22) |- !Average precipitation days (≥ 0.1 mm) |14.3 |14.5 |11.2 |13.1 |10.5 |6.1 |3.6 |3.1 |6.8 |11.9 |13.9 |16.0 |125.0 |- !'''Umdità relattiva medja (%)''' |87 |85 |80 |77 |75 |75 |74 |74 |77 |82 |84 |86 |80 |- !'''Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar''' |152.2 |149.5 |205.0 |224.0 |255.4 |269.7 |309.0 |307.3 |244.2 |203.5 |158.7 |128.5 |2,607 |- | colspan="14" |Sors: Instituto Português do Mar e da Atmosfera.<ref>{{Ċita teżi|kunjom1=Domingos|isem1=Sónia Isabel Sequeira|data=2008|titlu=Microclimatologia do Município de Sintra com base em estações meteorológicas|tip=masterThesis|url=https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|data-aċċess=2023-08-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240131081820/https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|arkivju-data=2024-01-31|url-status=dead}}</ref> |} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Sintra (Granja), altitudni: 134 m (440 pied), temp. normali mill-1961 sal-1984, sigħat ta' xemx mill-1953 sal-2003 |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja medja f'°C (°F)''' |14.1 (57.4) |14.4 (57.9) |15.9 (60.6) |17.3 (63.1) |19.1 (66.4) |22.3 (72.1) |24.4 (75.9) |25.0 (77.0) |24.3 (75.7) |21.4 (70.5) |17.3 (63.1) |14.6 (58.3) |19.2 (66.5) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |9.8 (49.6) |10.2 (50.4) |11.4 (52.5) |12.7 (54.9) |14.7 (58.5) |17.6 (63.7) |19.5 (67.1) |20.0 (68.0) |19.1 (66.4) |16.4 (61.5) |12.7 (54.9) |10.2 (50.4) |14.5 (58.2) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |5.5 (41.9) |6.0 (42.8) |6.9 (44.4) |8.1 (46.6) |10.3 (50.5) |12.9 (55.2) |14.6 (58.3) |15.0 (59.0) |15.1 (59.2) |13.9 (57.0) |8.1 (46.6) |6.8 (44.2) |10.3 (50.5) |- !Average precipitation days (≥ 0.1 mm) |110 (4.3) |113 (4.4) |83 (3.3) |59 (2.3) |46 (1.8) |23 (0.9) |4 (0.2) |5 (0.2) |25 (1.0) |78 (3.1) |121 (4.8) |109 (4.3) |776 (30.6) |- !'''Umdità relattiva medja (%)''' |87 |85 |80 |77 |75 |75 |74 |74 |77 |82 |84 |86 |80 |- !'''Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar''' |151.9 |152.6 |198.4 |231.0 |266.6 |279.0 |316.2 |310.0 |243.0 |207.7 |162 |139.5 |2,657.9 |- | colspan="14" |Sors: IPMA.<ref>{{Ċita teżi|kunjom1=Domingos|isem1=Sónia Isabel Sequeira|data=2008|titlu=Microclimatologia do Município de Sintra com base em estações meteorológicas|tip=masterThesis|url=https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|data-aċċess=2023-08-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240131081820/https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|arkivju-data=2024-01-31|url-status=dead}}</ref> |} === Ġeografija umana === {| class="wikitable" | {| class="wikitable" |+Popolazzjoni tal-muniċipalità ta' Sintra <small>(1801 - 2011)</small> !Sena !<abbr>Pop.</abbr> !<abbr>±%</abbr> |- !1801 |12,486 |—     |- !1849 |17,129 | +37.2% |- !1900 |26,074 | +52.2% |- !1930 |37,986 | +45.7% |- !1960 |79,964 | +110.5% |- !1981 |226,428 | +183.2% |- !1991 |260,951 | +15.2% |- !2001 |363,749 | +39.4% |- !2011 |377,835 | +3.9% |} |} Il-muniċipalità hija amministrata minn 11-il kunsill tal-parroċċi ċivili (bil-Portugiż: ''freguesias''), bl-awtorità lokali li jamministraw is-servizzi u li jipprovdu l-governanza lokali. Dawn huma: * Agualva e Mira-Sintra; * Algueirão–Mem Martins; * Almargem do Bispo, Pêro Pinheiro e Montelavar; * Cacém e São Marcos; * Casal de Cambra; * Colares; * Massamá e Monte Abraão; * Queluz e Belas; * Rio de Mouro; * São João das Lampas e Terrugem; * Sintra (Santa Maria e São Miguel, São Martinho e São Pedro de Penaferrim). Sintra għandha wkoll bosta villaġġi u rħula żgħar, inkluż il-villaġġ affluwenti ta' Linhó, Sintra. Il-popolazzjoni ta' Sintra kibret b'mod konsiderevoli fl-aħħar tas-seklu 20, u żdiedet minn madwar 14 % tar-reġjun ta' Liżbona għal 19 %. Il-konċentrazzjoni prinċipali tal-popolazzjoni residenti tinsab fil-kuritur importanti ta' Queluz-Portela, tul ir-rokna tax-Xlokk tal-muniċipalità. F'din iż-żona kienet ikkonċentrata madwar 82 % tal-popolazzjoni tal-muniċipalità, u l-iżjed parroċċi attraenti biex wieħed jgħix fihom huma São Pedro de Penaferrim, Rio de Mouro, Belas u Algueirão-Mem Martins. [[File:Buildings_in_Sintra_P1000182.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Buildings_in_Sintra_P1000182.JPG|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-binjiet fil-pjazza ċentrali ta' São Martinho, faċċata tal-Palazz Nazzjonali ta' Sintra.]] Bit-tnaqqis fir-rati tal-mortalità, ir-reġjun esperjenza żieda ġenerali fir-rati tat-twelid, primarjament assoċjata mat-twelid f'età avvanzata, iżda anke żieda ta' anzjani fil-komunità (56.5 % fl-2001). Minkejja dan, Sintra għadha titqies li għandha popolazzjoni żagħżugħa strutturalment, l-iżgħar fiż-Żona Metropolitana Kbira ta' Liżbona. L-adulti żgħażagħ (minn 30 sa 39 sena) jiddominaw fil-komunitajiet ta' Sintra, u l-parroċċi ta' Pêro Pinheiro, Terrugem, São Martinho, São João das Lampas, Santa Maria e São Miguel, Montelavar, Colares, Queluz u Almargem do Bispo kollha kemm huma għandhom rati ogħla ta' anzjoni fil-popolazzjoni. Bejn wieħed u ieħor 80 % tal-popolazzjoni twieldu barra r-raħal, u 21 % minnhom huma residenti li twieldu barra l-pajjiż. Filwaqt li l-popolazzjoni residenti f'Liżbona esperjenzat tnaqqis żgħir fil-popolazzjoni minn nofs is-snin 60 tas-seklu 20, il-popolazzjoni ta' Sintra żdiedet. Iż-żoni urbani jirrappreżentaw 55.4 kilometru kwadru (5,540 ettaru) tal-muniċipalità, jew madwar 17.4 % tat-territorju ta' Sintra; 35 % tal-popolazzjoni tirresjedi f'postijiet ta' bejn 50,000 u 100,000 abitant. Bosta minn dawn l-inħawi huma marbuta mal-linji tal-aċċess, b'mod partikolari l-linja ta' Sintra u l-awtostrada IC19 li tikkollega l-irħula ta' Queluz, Agualva-Cacém, Algueirão/Mem Martins, Rio de Mouro u Belas). Ħafna minn dawn iż-żoni urbani huma magħmula minn nisġa ta' proġetti tal-kostruzzjoni li storikament irriżultaw f'densità ta' binjiet tal-konkos, normalment għoljin seba' sulari jew iktar. L-ikbar tkabbir ta' djar residenzjali seħħ fin-Nofsinhar tal-muniċipalità, fit-triangoli ta' São Pedro de Penaferrim, Santa Maria e São Miguel u Casal de Cambra. Barra minn hekk, hemm konċentrazzjoni ikbar u tkabbir fl-abitazzjonijiet tal-familji ta' natura staġonali, jew it-tieni djar, f'dan ir-reġjun, u proliferazzjoni ta' kostruzzjoni illegali fil-parroċċi ta' São João das Lampas, São Pedro de Penaferrim, Belas, Agualva-Cacém u Casal de Cambra. == Ekonomija == [[File:Sintra - Palacio da Pena (20332995770).jpg|lemin|daqsminuri|200x200px|Il-Palazz Nazzjonali ikoniku ta' Pena li oriġinarjament inbena fuq il-Monasteru tal-Madonna ta' Pena, u li ġie rinnovat b'mod estensiv permezz tal-inizjattiva ta' Ferdinandu II tal-Portugall.]] It-tkabbir fl-attivitajiet terzjarji kellu rwol importanti fl-andament tal-impjiegi fir-reġjun, b'dominanza ta' servizzi kummerċjali, tal-imnut u tal-appoġġ. Dan seħħ għad-detriment tal-industrija, għalkemm għad hemm attivitajiet industrijali bħat-trasport tal-materjali, l-ipproċessar tal-minerali, il-manifattura tal-makkinarju u tat-tagħmir, l-ipproċessar tal-ikel, il-kumpaniji tax-xorb u tat-tabakk, kif ukoll is-servizzi tal-pubblikazzjoni u tal-istampar. Kien hemm tkabbir drammatiku wkoll fl-industrija tal-kostruzzjoni ċivili. Il-EuroAtlantic Airways għandha l-uffiċċju prinċipali tagħha f'Sintra. It-turiżmu huwa sinifikanti wkoll. Pereżempju, il-parks u l-monumenti amministrati minn Parques de Sintra laqgħu 3.2 miljun viżitatur fl-2017. [[File:Sintra_railway_station.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra_railway_station.jpg|daqsminuri|L-istazzjon ferrovjarju ta' Sintra.]] == Trasport == In-network ferrovjarju ta' Liżbona (CP Urban Services) jipprovdi servizzi diretti lejn l-Istazzjon ta' Sintra. Il-vjaġġ lejn Liżbona jdum bejn 35 u 45 minuta. Hemm trasport alternattiv, taxis, servizzi ta' qsim tal-karozzi, u karozzi tal-linja li jkopru parti kbira mid-distrett. It-tram ta' Sintra jikkollega lil Sintra mal-kosta Atlantika f'Praia das Maçãs, u jipprovdi vjaġġ xeniku mill-isbaħ fuq distanza ta' xi 11.5-il kilometru (7.1 mili). Mill-2016, il-linja tal-wirt storiku topera mill-Erbgħa sal-Ħadd fix-xhur tas-sajf. == Attrazzjonijiet == Sintra għandha għadd kbir ta' binjiet arkitettoniċi ppreservati jew ikklassifikati. === Preistoriċi === * Il-Kumpless Megalitiku ta' Barreira; * Id-Dolmen ta' Adrenunes (bil-Portugiż: ''Anta de Adrenunes''); * Id-Dolmen ta' Agualva (bil-Portugiż: ''Anta de Agualva/Anta do Carrascal''); * Id-Dolmen ta' Estria (bil-Portugiż: ''Anta da Estria''); * Id-Dolmen ta' Monte Abraão (bil-Portugiż: ''Anta do Monte Abraão''); * Il-Monument Preistoriku ta' Praia das Maçãs (bil-Portugiż: ''Monumento Pré-Histórico de Praia das Maçãs''); * Il-Qabar-Tholos ta' Monge (bil-Portugiż: ''Tholos do Monge''). === Ċiviċi === * L-Akkwedott ta' bejn Aguas Livres u Sintra (bil-Portugiż: ''Aqueduto das Águas Livres-Troço de Sintra''); * Il-Palazz u l-Ġnien tal-Kontessa ta' Edla; * Il-Palazz ta' Penha Verde (bil-Portugiż: ''Quinta de Penha Verde/Quinta da Fonte del Rei''); * Il-Villa ta' Penha Verde (bil-Portugiż: ''Solar da Quinta de Penha Verde''); * Il-Palazz Nazzjonali ta' Pena (bil-Portugiż: ''Palácio Nacional da Pena''); * Il-Palazz Nazzjonali ta' Queluz (bil-Portugiż: ''Palácio Nacional de Queluz''); * Il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra (bil-Portugiż: ''Palácio Nacional de Sintra/Palácio da Vila''); * Il-Palazz tal-Kontijiet ta' Almeida-Araújo (bil-Portugiż: ''Palácio Pombal/Palacete dos Condos de Almeida Araújo''); * Il-Forka ta' Colares (bil-Portugiż: ''Pelourinho de Colares''); * Quinta da Regaleira, inkluż il-Palazz u l-Kappella; * Quinta da Ribafria; * Il-Palazz ta' Monserrat; * Il-Palazz ta' Seteais; * Il-Palazz ta' Ramalhão. === Kulturali === * Id-Dar tal-Pupazzi ta' Sintra (bil-Portugiż: ''Casa da Marioneta de Sintra''); * L-Assoċjazzjoni Kulturali ta' Valdevinos (bil-Portugiż: ''Valdevinos Associação Cultural''). === Militari === * Il-Kastell tal-Għarab Iberiċi (bil-Portugiż: ''Castelo dos Mouros''). === Reliġjużi === * Il-Knisja ta' [[Santa Marija]] (bil-Portugiż: ''Igreja Paroquial de Santa Maria''); * Il-Kunvent ta' Penha Longa (bil-Portugiż: ''Convento de Penha Longa''); * Il-Kunvent tal-Kapuċċini. <gallery widths="200px" heights="160px"> File:Jardim Pênsil, Palácio Nacional de Queluz 06.jpg|Il-faċċata u l-funtana tal-Palazz Nazzjonali ta' Queluz. File:Castelo_dos_Mouros,_Sintra,_Portugal,_2019-05-25,_DD_111.jpg|Veduta tal-Palazz Nazzjonali ta' Pena fil-bogħod mill-Kastell tal-Għarab Iberiċi. File:Palácio_de_Monserrate.jpg|Il-Palazz ta' Monserrat, li nbena minn Gerard Devisme, iżda li ngħata l-bixra orjentali tiegħu wara Francis Cook. File:Palacio_Nacional,_Sintra,_Portugal,_2019-05-25,_DD_03.jpg|Il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra, l-iżjed palazz irjali Medjevali ppreservat fil-Portugall, li bejn wieħed u ieħor kien abitat b'mod kontinwu mill-bidu tas-seklu 15 sal-aħħar tas-seklu 19. File:Fonte_da_Sabuga,_Sintra,_Portugal.jpg|Fonte da Sabuga, Sintra. </gallery> == Sport == Il-muniċipalità ta' Sintra fiha diversi siti sportivi u firxa wiesgħa ta' faċilitajiet sportivi fejn jiġi pprattikat [[sport]] bħat-tennis, il-golf, l-għawm, is-surf, u l-irkib taż-[[Żiemel|żwiemel]]. L-iżjed klabbs kompetittivi magħrufin tal-muniċipalità ta' Sintra huma: * [[Sport União Sintrense]], klabb stabbilit fis-7 ta' Ottubru 1911 li jikkompeti fil-Campeonato de Portugal, ir-raba' diviżjoni tal-futbol Portugiż; * [[C.A. Queluz]], tim tal-basketball ibbażat f'Queluz; * [[Hockey Club de Sintra]], klabb li jikkompeti fir-roller hockey u fiċ-ċikliżmu, magħruf ukoll fil-qasam tar-roller skating artistiku; * [[Clube Desportivo de Belas]], klabb sportiv ibbażat f'Queluz e Belas; * [[Belas Rugby Clube]], klabb tar-rugby union ibbażat f'Queluz e Belas. == Fil-kultura popolari == * Il-biċċa l-kbira tal-minisensiela ''Gulliver's Travels'' (1996) inġibdet f'Sintra, fejn jintwerew bosta mill-palazzi tal-belt. * L-Opel Sintra, MPV kbira prodotta mid-ditta Ġermaniża tal-[[Karozza|karozzi]] [[Opel]] għas-suq tal-Ewropa, li nbigħet fir-Renju Unit bħala l-Vauxhall Sintra bejn l-1996 u l-1999 minn Vauxhall, kellha isem li kien intgħażel bil-[[kompjuter]] minn lista ta' kliem qosra, li faċli jiġu ppronunzjati, u mhux għar-raħal storiku Portugiż ta' Sintra. * Fl-2018, logħba tal-medja prodotta mid-disinjatur tal-logħob Ġermaniż [[Michael Kiesling]], ''Azul: Stained Glass of Sintra'', ingħatat isem ir-raħal ta' Sintra. == Ġemellaġġ == Sintra hija ġemellata ma': * [[Assilah]], il-[[Marokk]]; * [[Beira]], il-[[Możambik|Mozambique]]; * [[Bissau]], il-[[Ginea Bissaw|Guinea Bissau]]; * [[Fontainebleau]], [[Franza]]; * [[Goussainville]], Franza; * [[Ħavana|Havana]], [[Kuba]]; * [[Honolulu]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]; * [[El Jadida]], il-Marokk; * [[Lobito]], l-[[Angola]]; * [[Namaacha]], il-Mozambique; * [[Nova Sintra]], [[Kap Verde|Cabo Verde]]; * [[Omura]], il-[[Ġappun]]; * [[Oviedo]], [[Spanja]]; * [[Petrópolis]], il-[[Brażil]]; * [[Trindade]], [[São Tomé u Príncipe]]. == Nies notevoli == * [[File:Infanta_Maria_Francisca_of_Portugal.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Infanta_Maria_Francisca_of_Portugal.jpg|daqsminuri|183x183px|Infanta Maria Francisca tal-Portugall, għall-ħabta tal-1823.]]Ir-Re [[Afonso V]] (1432-1481), magħruf bħala ''l-Afrikan'', re tal-Portugall; * [[André de Albuquerque Ribafria]] (1621-1659), nobbli u mexxej militari Portugiż; * [[Infanta Maria Francisca]] (twieldet fl-1800 f'Queluz – mietet fl-1834), ''infanta'' (prinċipessa) Portugiża, bint ir-Re Ġwanni VI tal-Portugall; * [[Vasco Gonçalves]] (1921-2005), uffiċjal tal-armata Portugiż, parteċipant fir-[[Rivoluzzjoni tal-Qronfol]], il-104 Prim Ministru tal-Portugall, 1974-1975; * [[Jorge de Brito]] (twieled fl-1927 f'Queluz – miet fl-2006), negozjant u t-28 President tal-[[S.L. Benfica]]; * [[Clotilde Rosa]] (twieldet fl-1930 f'Queluz – mietet fl-2017), arpista, pedagoga u [[Kompożitur|kompożitriċi]] Portugiża; * [[Ruy Belo]] (twieled fl-1933 – miet fl-1978 f'Queluz), poeta, saġġist u eżistenzjalist Portugiż; * [[Vasco Martins]] (twieled fl-1956 f'Queluz), mużiċist u kompożitur minn [[Kap Verde|Cabo Verde]]; * [[Manuela Bravo]] (twieldet fl-1957 f'Queluz), [[Kantant|kantanta]], kantat fil-[[Festival tal-Eurovision]] tal-1979; * [[Isabel Stilwell]] (twieldet fl-1960), [[Ġurnalist|ġurnalista]] u [[Kittieb|kittieba]] Portugiża; * [[Peter Kember]] (twieled fl-1965), bl-isem artistiku ta' ''Sonic Boom'', kantant u produttur mużikali Ingliż; * [[Zé Cabra]] (twieled fl-1965), eks pittur u kantant-kummidjant; * [[Miguel Ribeiro]] (twieled fl-1974), xeneġġatur tal-films u reġista Portugiż. === Sport === * [[Luis Loureiro]] (twieled fl-1976), eks plejer tal-[[futbol]], li lagħab 295 partita tal-klabbs u 6 partiti mal-Portugall; * [[Ricardo Silva]] (twieled fl-1977 f'Agualva-Cacém), eks plejer tal-futbol, li lagħab 293 partita mal-klabbs; * [[Marco Caneira]] (twieled fl-1979), eks plejer tal-futbol, li lagħab 326 partita mal-klabbs u 25 partita mal-Portugall; * [[Bruno Coelho]] (twieled fl-1987), plejer tal-futsal, li lagħab 146 partita mal-klabbs mal-Benfica u 102 partiti mal-Portugall; * [[Dolores Silva]] (twieldet fl-1991 f'Queluz), plejer tal-futbol, li lagħbet 123 partita mat-tim nazzjonali Portugiż tal-futbol tan-nisa. == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Portugall]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Portugall]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] p6q199f9hgu8de0nfwzli9pn75dt893 332941 332940 2026-10-16T22:23:50Z Kent Wang 28970 Ruínas da Igreja de São Pedro de Canaferrim 02583.jpg; Torre de menagem (Castelo dos Mouros) 373.jpg; aġġornament tad-deskrizzjoni tar-ritratt; Views from Palácio Nacional de Sintra 500.jpg; tneħħija tal-ħolqa tar-ritratt 332941 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Sintra''' (/ˈsɪntrə, ˈsiːntrə/,<ref>{{Ċita web|url=https://www.lexico.com/definition/sintra|titlu=Sintra {{!}} Meaning of Sintra by Lexico|data=2020-03-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200322182558/https://www.lexico.com/definition/sintra|arkivju-data=2020-03-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Sintra|titlu=Definition of SINTRA|sit=www.merriam-webster.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: [ˈsĩtɾɐ]) hija belt u muniċipalità fir-reġjun ikbar ta' [[Liżbona]], il-[[Portugall]], li tinsab mar-Rivjera Portugiża. Il-popolazzjoni tal-muniċipalità fl-2021 kienet tlaħħaq it-385,654 ruħ<ref>{{Ċita web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xlang=en&xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0|titlu=Statistics Portugal - Web Portal|sit=www.ine.pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref>, f'erja ta' 319.23 kilometru kwadru (123.26 mil kwadru). Sintra hija waħda mill-iżjed muniċipalitajiet urbanizzati u l-iktar populati densament fil-Portugall. Il-muniċipalità hija destinazzjoni turistika ewlenija peress li pittoreska ħafna u għandha diversi palazzi storiċi, kastelli, bajjiet xeniċi, parks u ġonna. Iż-żona tinkludi l-Park Naturali ta' Sintra-Cascais li minnha jgħaddu l-Muntanji ta' Sintra. Iċ-ċentru storiku tal-''Vila de Sintra'' huwa famuża għall-arkitettura [[Romantiċiżmu|Romantika]] tas-seklu 19, għall-binjiet u għall-vilel storiċi, għall-ġonna, u għall-palazzi rjali u għall-kastelli, li wasslu biex il-belt titniżżel bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/723/|titlu=Cultural Landscape of Sintra|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> Fost l-attrazzjonijiet ta' Sintra nsibu l-Kastell Medjevali tal-Għarab Iberiċi, il-Palazz Romantiku Nazzjonali ta' Pena u l-Palazz [[Rinaxximent|Rinaxximentali]] Portugiż Nazzjonali ta' Sintra. Sintra hija waħda mill-iżjed muniċipalitajiet għonja kemm fil-Portugall kif ukoll fil-[[Peniżola]] Iberika inġenerali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.rtp.pt/noticias/economia/seis-dos-quinze-concelhos-mais-ricos-situam-se-na-regiao-de-lisboa_n366224|titlu=Seis dos quinze concelhos mais ricos situam-se na Região de Lisboa|kunjom=Portugal|isem=Rádio e Televisão de|data=2010-08-09|sit=Seis dos quinze concelhos mais ricos situam-se na Região de Lisboa|lingwa=pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.publico.pt/2003/10/13/economia/noticia/grande-lisboa-e-a-regiao-iberica-mais-rica-em-poder-de-compra-1170450|titlu=Grande Lisboa é a região ibérica mais rica em poder de compra|kunjom=Ferreira|isem=Cristina|data=2003-10-13|sit=PÚBLICO|lingwa=pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> Tospita waħda mill-ikbar komunitajiet ta' barranin tul ir-Rivjera Portugiża<ref>{{Ċita web|url=https://www1.folha.uol.com.br/turismo/2018/06/mercado-imobiliario-em-alta-da-apelido-de-nova-miami-a-lisboa.shtml|titlu=Mercado imobiliário em alta dá apelido de nova Miami a Lisboa|data=2018-06-28|sit=Folha de S.Paulo|lingwa=pt-BR|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dn.pt/dinheiro/sintra-reduz-taxas-para-empreendimentos-de-luxo-9348596.html|titlu=Sintra reduz taxas para empreendimentos de luxo|kunjom=https://www.facebook.com/DiariodeNoticias.pt/?fref=ts|data=2018-05-16|sit=www.dn.pt|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://24.sapo.pt/economia/artigos/investir-13-milhoes-de-euros-para-vender-imoveis-de-luxo-em-lisboa|titlu=Investir 1,3 milhões de euros para vender imóveis de luxo em Lisboa|kunjom=SAPO|sit=SAPO 24|lingwa=pt|data-aċċess=2023-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dn.pt/dinheiro/portugal-e-a-nova-miami-para-os-brasileiros-ricos-6244332.html|titlu=Portugal é a nova Miami para os brasileiros ricos|kunjom=https://www.facebook.com/DiariodeNoticias.pt/?fref=ts|data=2017-04-26|sit=www.dn.pt|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> u b'mod konsistenti tikklassifika bħala wieħed mill-aqwa postijiet fejn tgħix fil-Portugall.<ref>{{Ċita web|url=https://observador.pt/2017/04/05/cascais-e-a-terceira-melhor-cidade-do-pais-depois-de-lisboa-e-porto/|titlu=Cascais é a terceira melhor cidade do país, depois de Lisboa e Porto|kunjom=Observador|sit=Observador|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-08-11}}</ref> Il-Forum tal-[[Bank Ċentrali Ewropew]] dwar is-Sistema Bankarja Ċentrali, avvenimenti annwali organizzat mill-Bank Ċentrali Ewropew, jiġi organizzat f'Sintra.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Bank|isem1=European Central|data=|sena=2023|titlu=ECB Forum on Central Banking|url=https://www.ecb.europa.eu/pub/conferences/ecbforum/html/index.en.html|rivista=|lingwa=en}}</ref> == Storja == === Preistorja sal-okkupazzjoni tal-Għarab Iberiċi === [[File:AntadeAdranunes2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AntadeAdranunes2.jpg|xellug|daqsminuri|Anta de Adrenunes.]] [[File:AntadeMonteAbraao1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AntadeMonteAbraao1.jpg|xellug|daqsminuri|Anta do Monte Abraão.]] L-iżjed fdalijiet bikrin ta' okkupazzjoni umana ġew skoperti f'Penha Verde: dawn il-fdalijiet jixhdu okkupazzjoni li tmur lura għall-Paleolitiku Bikri. Fdalijiet komparabbli ġew skoperti f'sit fil-beraħ f'São Pedro de Canaferrim, maġenb il-[[kappella]] tal-Castelo dos Mouros (Kastell tal-Għarab Iberiċi), li jmorru lura għan-[[Neolitiku]], u jinkludu bċejjeċ taċ-ċeramika mżejnin u utensili mikrolitiċi taż-żnied mill-ħames millenju [[Ante Christum natum|Q.K]]. Il-bċejjeċ taċ-ċeramika li nstabu lokalment jinkludu bosta vażuni tal-Kalkolitiku Aħħari mill-muntanji ta' Sintra jissuġġerixxu li bejn ir-raba' u t-tielet millenji Q.K., ir-reġjun (biswit il-villaġġ attwali ta' Sintra) kien okkupat minn insedjament Neolitiku/Kalkolitiku, b'karatteristiċi paragunabbli mal-insedjamenti ffortifikati f'Liżbona u f'[[Setúbal]]. L-evidenza skoperta f'Quinta das Sequoias u f'São Pedro de Canaferrim joħolqu kuntrast qawwi ma' dawk il-fdalijiet skoperti fir-raħal iffortifikat ta' Penha Verde u l-[[monument]] funebri ta' Bella Vista. Ġew skoperti wkoll diversi traċċi ta' fdalijiet ta' Żmien il-Bronż f'bosta postijiet fil-Muntanji ta' Sintra, inkluż biswit ir-raħal, fl-inħawi ta' Monte do Sereno, u insedjament ta' Żmien il-Bronż aħħari fi ħdan il-Kastell tal-Għarab Iberiċi li jmur lura għas-sekli 9-6 Q.K. L-iżjed oġġett famuż minn dan il-perjodu huwa l-hekk imsejjaħ Kullar ta' Sintra, kullar tad-deheb ta' Żmien il-Bronż Nofsani li nstab qrib il-belt fl-aħħar tas-seklu 19, li mill-1900 sar parti mill-kollezzjoni tal-[[British Museum]]. Relattivament fil-qrib, f'Santa Eufémia da Serra, instab insedjament ta' Żmien il-[[Ħadid]] fejn ġew skoperti wkoll artefatti mit-tribujiet u l-popli indiġeni ta' oriġini [[Mediterran|Mediterranja]] (prinċipalment mill-perjodu Puniku). Dawn imorru lura għall-bidu tas-seklu 5 Q.K., qabel ir-Rumanizzazzjoni tal-[[peniżola]], fl-inħawi ta' Foz do Tejo li seħħet f'nofs is-seklu 2 Q.K. Il-prossimità ta' ċentru kummerċjali kbir (Olisipo) stabbilit mill-poplu ta' Turduli Oppidani fl-ewwel nofs tal-ewwel millenju Q.K., kienet tfisser li r-reġjun ta' Sintra kien influwenzat minn insedjament uman matul diversi epoki, u diversi kulturi ħallew il-fdalijiet tagħhom fl-inħawi. It-toponimu ''Sintra'' ġej minn ''Suntria'' fil-[[Medjuevu|Medju Evu]], u jindika rabta ma' kulturi radikali Indo-Ewropej; il-kelma tfisser "[[stilla]] li tiddi" jew "[[xemx]]", li spiss kienu sinifikanti għal dawk il-kulturi. [[Marcus Terentius Varro]] u [[Cadizian Lucius Junius Moderatus Columella]] ddeżinjaw il-post bħala "il-muntanja sagra" u [[Tolomew]] irrefera għalih bħala l-"muntanji tal-[[qamar]]". [[File:Barragem_romana_Belas1.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barragem_romana_Belas1.JPG|xellug|daqsminuri|Parti mill-kumpless tad-Diga Rumana ta' Belas, u l-istrutturi tal-ventilazzjoni (fuq quddiem) u s-segment tad-diga (sfond).]] Matul l-okkupazzjoni [[Imperu Ruman|Rumana]] tal-peniżola, ir-reġjun ta' Sintra kien parti miċ-''Civitas Olisiponense'' enormi li [[Ċesri]] (għall-ħabta tad-49 Q.K.) jew x'aktarx [[Ottavjanu]] (għall-ħabta tat-30 Q.K.) kien taha l-istatus ta' ''Municipium Civium Romanorum''. Id-diversi residenti tar-reġjun kienu meqjusa parti mir-''Roman Galeria'' u fil-villaġġ attwali ta' Sintra hemm fdalijiet Rumani li jixhdu l-preżenza tar-Rumani mis-sekli 1-2 Q.K. sas-seklu 5 [[WK|W.K]]. Hemm mogħdija tul il-parti tax-Xlokk tal-Muntanji ta' Sintra kkollegata mat-triq prinċipali lejn Olisipo li tmur lura għal dak il-perjodu. [[File:Catribana2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Catribana2.jpg|lemin|daqsminuri|Il-Pont Ruman ta' Catribana.]] Din il-mogħdija kienet parti mir-rotta attwali ta' ''Rua da Ferraria'', ''Calçada dos Clérigos'' u ''Calçada da Trindade''. Skont id-drawwa Rumana li l-oqbra jitqiegħdu tul it-toroq u d-djar tagħhom, hemm evidenza ta' kitbiet imnaqqxa fuq il-monumenti funebri Rumani, li jmorru lura l-iktar għas-seklu 2. L-inħawi madwar ir-raħal modern ta' Sintra, minħabba l-prossimità ta' Olisipo, l-isem antik ta' Liżbona, dejjem kienu marbuta ferm mal-insedjament ewlieni, tant li l-Funtana ta' Armés, funtana tas-seklu 1 fil-villaġġ ta' Armés, Terrugem, f'Sintra, kienet inbniet minn Lucius Iulius Maelo Caudicus, minn Olisipo, f'ġieħ l-Imperatur Ruman [[Awgustu]]. Matul l-okkupazzjoni tal-Għarab Iberiċi f'Sintra (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: Xintara), il-[[Kittieb|kittieba]] Griegi-Latini kitbu dwar l-okkupazzjoni espliċita tal-inħawi taċ-ċentru tar-raħal. Deskrizzjoni tal-ġeografu [[Al-Bacr]], iddeskriviet lil Sintra bħala "wieħed mill-irħula li jiddependu fuq Liżbona f'Al-Andalus, qrib il-baħar", u kkaratterizzata bħala "post li b'mod permanenti jkun fiċ-ċpar li qatt ma jgħeb". [[File:Views of Castelo dos Mouros from the walls 380.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-Kastell tal-Għarab Iberiċi, fuq il-qċaċet tal-għoljiet ta' Sintra.]] Matul ir-''Reconquista'' (għall-ħabta tas-seklu 9), iċ-ċentru u l-kastell prinċipali ta' Sintra ġew iżolati mill-armati [[Kristjaneżmu|Kristjani]]. Wara l-waqgħa tal-Kaliffat ta' [[Córdoba, Spanja|Córdoba]], fir-rebbiegħa tal-1093 ir-Re ta' [[León]], [[Alfonso VI]], ingħata l-bliet ta' [[Santarém]] u ta' Liżbona u l-Kastell ta' Sintra. Wara dan kien hemm perjodu ta' nuqqas ta' stabbiltà interna fi ħdan it-''taifa'' [[Iżlam|Musulmani]] tal-peniżola, u b'mod partikolari d-deċiżjoni tal-mexxej tat-Taifa ta' [[Badajoz]], [[Umar ibn Muhammad al-Mutawakkil]], li wara eżitazzjoni mill-1090 sal-1091, qiegħed it-territorju tiegħu taħt it-tmexxija ta' Alfonso VI meta ġie ffaċċjat mit-theddida tal-Almoravidi. Afonso ħa l-belt u l-kastell ta' Sintra bejn it-30 ta' April u t-8 ta' Mejju 1093, iżda ftit wara li ġew ittrasferiti, Sintra u Liżbona nħakmu mill-Almoravidi. Santarém ġiet salvata minn Enriku, li Alfonso VI ta' León u Kastilja nnomina bħala l-Konti tal-Portugall fl-1096, minflok Raymond ta' Bourgogne. === Renju === [[File:Ruínas da Igreja de São Pedro de Canaferrim 02583.jpg|lemin|daqsminuri|Il-fdalijiet tal-kappella ta' São Pedro de Canaferrim, mibnija minn Afonso Henriques wara li l-Għarab Iberiċi arrendew f'Sintra.]] F'Lulju 1109, il-Konti Enriku reġa' ħakem il-Kastell ta' Sintra. Sena qabel kien sar tentattiv mill-Prinċep Sigurd tal-[[Kruċjata|Kruċjati]], iben [[Magnus III]] tan-[[Norveġja]], biex jaħtaf il-kastell mill-Għarab Iberiċi fi triqtu lejn l-[[Ġerusalemm|Art Imqaddsa]]. Il-forzi ta' Sigurd żbarkaw fil-bokka tax-xmara Colares iżda ma rnexxilhomx jieħdu l-kastell. Iżda kien biss wara l-ħakma ta' Liżbona, f'Ottubru 1147, minn [[Afonso Henriques]] (bl-appoġġ tal-ġellieda tal-Kruċjati), li l-kastell ġie ċedut b'mod definittiv lill-Kristjani, f'Novembru. Ġie integrat fid-dominji Kristjani flimkien ma' Almada u ma' Palmela wara li arrendew. Afonso Henriques stabbilixxa l-Knisja ta' São Pedro de Canaferrim fi ħdan il-ħitan tal-Kastell tal-Għarab Iberiċi biex ifakkar is-suċċess tiegħu. [[File:Ayuntamiento, Sintra, Portugal, 2019-05-25, DD 01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra_Town_Hall.jpg|xellug|daqsminuri|Il-binja muniċipali ta' Sintra, li nbniet wara l-1154 biex tospita l-amministrazzjoni lokali.]] Fid-9 ta' Jannar 1154, Afonso Henriques iffirma ''foral'' ("karta") għar-raħal ta' Sintra, bit-territorji u l-proprjetajiet rispettivi kollha. Il-karta stabbiliet il-munċipalità ta' Sintra, li kellha territorju tassew kbir, li eventwalment ġie maqsum f'erba' parroċċi kbar: São Pedro de Canaferrim (fil-kastell), São Martinho (fir-raħal ta' Sintra), Santa Maria u São Miguel (fis-sede ekkleżjastika ta' Arrabalde). Is-sede muniċipali bikrija, ir-raħal ta' Sintra, kienet iċ-ċentru ta' komunità sinifikanti ta' [[Ġudaiżmu|Lhud]] Sefardiċi, b'sinagoga u b'kwartier Lhudi. Din il-komunità ma kinitx limitata għar-raħal ta' Sintra: jissemmew kwartieri speċifiċi matul ir-renju tar-Re Denis f'Colares, iżda ġarrbu pressjoni kbira mill-influss tas-servi Kristjani. Matul is-sekli 12 u 13, minħabba l-fertilità tar-raba', diversi kunventi, monasteri u ordnijiet militari bnew jew stabbilew residenzi, vilel, imtieħen tal-ilma u vinji. Hemm rekords muniċipali minn dan il-perjodu ta' għadd ta' donazzjonijiet u għotjiet; bejn l-1157 u l-1158, Afonso Henriques ta donazzjoni lill-mastru tal-Kavallieri tat-Templari, [[Gualdim Pais]], ta' diversi djar u vilel fiċ-ċentru ta' Sintra. Fl-1210, il-Monasteru ta' Santa Cruz f'[[Coimbra]] akkwista erbat idjar f'Pocilgais, li ġew rilaxxati fl-1230, filwaqt li fl-1264 kellu l-kontroll ta' djar u ta' vinji f'Almargem. Fl-1216, il-Monasteru ta' São Vicente de Fora (Liżbona) kellu vinja wkoll f'Colares u fl-1218, kellu vilel f'Queluz u f'Barota. Fl-istess żmien bejn l-1223 u l-1245, il-[[Monasteru ta' Alcobaça|Monasteru ta' Santa Maria de Alcobaça]] kellu diversi privileġġi fit-territorju. L-Ordni militari ta' [[Santiago de Compostela|Santiago]] kellu villa f'Arrifana fl-1260. Bosta mid-donazzjonijiet ta' Afonso Henriques fis-seklu 12, inkluż privileġġi assenjati lil dawn l-istituzzjonijiet, ġew ikkonfermati fl-1189 minn ibnu [[Sancho I]] (1185-1211), skont l-istrateġija soċjali, [[politika]] u ekonomika matul l-era ta' wara r-''Reconquista''. B'hekk, wara l-1261, Sintra kellha amministrazzjoni lokali li kienet tikkonsisti minn ''alcalde'' li jirrappreżenta l-Kuruna, u żewġ imħallfin lokali eletti mill-pubbliku. Matul il-kunflitt politiku bejn ir-Re [[Sancho II]] (1223-1248) u l-Knisja, il-knejjes ta' São Pedro u ta' São Martinho, li kienu proprjetajiet tar-Re, ġew ċeduti lill-Isqof ta' Liżbona u lis-Sé. Minkejja dan, il-patrimonju tal-Kuruna ġie definit minn stadju bikri: fl-1287, ir-Re Denis ta r-raħal b'donazzjoni lir-Reġina Eliżabetta tal-Portugall, flimkien mal-binjiet sinjorili u l-benefiċċji assoċjati kollha tagħhom. Iktar 'il quddiem, dawn l-artijiet ġew ittrasferiti lill-Infante Afonso (li iktar 'il quddiem sar ir-Re Afonso IV), u baqgħu fil-pussess tiegħu sal-1334, qabel ma s-sjieda għaddiet għand ir-Reġina (bil-Portugiż: ''Casa da Rainha''). Il-[[pesta s-sewda]] waslet f'Sintra fis-seklu 14; fl-1350, huwa magħruf li l-marda kkawżat il-[[mewt]] ta' ħames skribi muniċipali. X'aktarx li kien hemm għadd ferm ikbar ta' mwiet, x'aktarx minħabba l-klima bierda u l-umdità, li kienu kundizzjonijiet li għenu biex il-marda tinxtered. Matul ir-renju tar-Re Ferdinandu (1367-1383), Sintra kellha rwol importanti fiż-żwieġ kontroversjali tal-monarka ma' Dona Leonor Telles de Menezes. Fl-1374, ir-Re ta Sintra b'donazzjoni lil żewġu, li kien iżżewweġ b'mod sigriet fit-Tramuntana tal-pajjiż. Flimkien ma' Sintra, ir-Re kkonċeda l-muniċipalitajiet ta' [[Vila Viçosa]], [[Abrantes]] u Almada, xi ħaġa li nkorlat ferm lill-kunsill privat tiegħu; wara konfrontazzjoni, ir-Re abbanduna dmirijietu u vvjaġġa lejn Sintra, fejn baqa' għal xahar fuq il-pretest tal-kaċċa. Peress li Sintra kienet tinsab relattivament qrib Liżbona, ħafna miċ-ċittadini tagħha ssejħu biex jaħdmu fuq proġetti għall-Kuruna fil-[[belt kapitali]]: fl-1373, ir-Re Ferdinandu ddeċieda li jiffortifika l-belt bi swar, u talab fondi jew ħaddiema mill-artijiet kostali f'Almada, f'Sesimbra, f'Palmela, f'Setúbal, f'Coina, f'Benavente u f'Samora Correia, kif ukoll Ribatejo kollu, u miż-żoni interni ta' Sintra, Cascais, Torres Vedras, Alenquer, Arruda, Atouguia, Lourinhã, Telheiros u Mafra. Matul il-Kriżi Dinastika bejn l-1383 u l-1385, Sintra ngħaqdet ma' Leonor Telles biex tappoġġa l-proklamazzjoni ta' bintha, Beatrice, li żżewġet lil [[Ġwanni I]] ta' Kastilja, bħala r-Reġina tal-Portugall u ta' Kastilja. Wara t-telfa mġarrba mill-armata Kastiljana f'Aljubarrota (Awwissu 1385) kontra t-truppi Portugiżi u [[Ingilterra|Ingliżi]], ikkmandati minn [[Nuno Álvares Pereira]], Sintra saret wieħed mill-aħħar postijiet li arrenda lill-Mastru ta' Aviz, li iktar 'il quddiem sar ir-Re tal-Portugall (wara l-1383). === Era Ġwannina u Filippina === Ġwanni I (1385-1433), l-ewwel re tat-tieni dinastija, kiser it-tradizzjoni tat-trasferiment ta' Sintra lill-''Casa da Rainha'' (proprjetà tar-reġina). X'aktarx għall-ħabta tal-1383, Ġwanni I ta l-artijiet ta' Sintra lill-Konti Henrique Manuel de Vilhena, u malajr irrevoka d-deċiżjoni wara li Henrique żamm mal-Infanta fit-tilwim dinastiku. Għalhekk, Sintra baqgħet tkun parti mill-pussessi tar-re, li espanda t-territorju lokali. Sal-aħħar tas-seklu 17, il-palazz irjali kien jikkostitwixxi waħda mir-residenzi prinċipali u proprjetajiet tas-saf tal-qorti: minn hemm Ġwanni ddeċieda li jaħkem lil Ceuta (1415); ir-Re Afonso V twieled u miet fil-palazz (1433-1481); u r-Re Ġwanni II (1481-1495) sar sovran. F'dokument maħruġ fl-1435 mir-Re Dwardu (1433-1438), ir-reġjun ġie deskritt bħala: "Art tal-Comarca bl-arja tajba u b'abbundanza ta' ilma, baħar u art [...] l-iżjed belt leali ta' Liżbona peress li tinsab daqstant viċin, li fiha biżżejjed diverżjonijiet u distrazzjonijiet permezz tal-muntanji u l-kaċċa...". Matul l-Era tal-Iskoperti Portugiżi, diversi nies li twieldu Sintra nkitbu fl-istorja. Fl-1443, [[Gonçalo de Sintra]], skudier tal-familja tal-Infante Enriku, intbagħat mill-prinċep bħala kaptan ta' karavella lejn il-kosta tal-Afrika. Huwa esplora l-inħawi ħdejn ix-xmara Ouro u eventwalment miet hemmhekk fl-1444. [[Pedro de Sintra]] u [[Soeiro da Costa]] iktar 'il quddiem immappjaw il-biċċa l-kbira tal-kosta [[Oċean Atlantiku|Atlantika]] tal-Afrika, għall-ħabta tal-mewt ta' Enriku fl-1460. Fl-aħħar tas-seklu 15, l-importanza ta' Sintra fl-itinerarji uffiċjali wasslet biex ir-Reġina Eleanor ta' Viseu (il-mara tar-Re Ġwanni II), li dak iż-żmien kienet il-benefattur prinċipali tal-''Misericóridas'' Portugiżi, tespandi l-istituzzjonijiet prinċipali tagħha f'Sintra. Il-''Hospital e Gafaria do Espírito Santo'', li minnu fadal biss il-kappella ta' São Lázaro, inbena sabiex jipprovdi assistenza u appoġġ lil-lebrużi fl-inħawi (il-kappella għadha tinkludi s-simbolu tar-Re Ġwanni, il-pellikan, u tar-Reġina Leonor, il-gamblu). Fl-1545, l-isptar ġie ttrasferit lill-amministrazzjoni tas-''Santa Casa da Misericórdia'' ta' Sintra li ġiet stabbilita mir-Reġina Katerina tal-[[Awstrija]], il-mara ta' Ġwanni III. Ir-Re [[Manwel I]] (1495-1521) kien jieħu pjaċir iqatta' s-sjuf tiegħu f'Sintra, minħabba tal-klima bierda tagħha u l-abbundanza ta' [[Annimal|annimali]] tal-kaċċa; bħalma nnota [[Damião de Góis]], il-kronista tiegħu: "minħabba li huwa wieħed mill-postijiet fl-Ewropa li huwa iktar biered, u brijuż biex kwalunkwe Re, Prinċep jew Mastru jqattgħu l-ħin tagħhom hemmhekk, billi apparti l-arja tajba tal-muntanji, imsejħa miċ-ċittadini lokali iktar anzjali bħala l-promontorju tal-qamar, hemm ħafna ċrievi u annimali oħra għall-kaċċa, u fuq kollox ħafna u ħafna troti tajbin, ta' tipi differenti, u fejn fl-Ispanja kollha wieħed jista' jsib bosta fawwariet tal-ilma...". Bejn is-seklu 15 u 16, wara li vvjaġġa lejn il-Kuruna ta' Kastilja u l-Kuruna ta' Aragona meta tqies bħala l-eredi ta' dawk ir-renji fl-1498, ir-re ttrasforma u arrikkixxa l-belt u r-reġjun b'diversi xogħlijiet pubbliċi. Dawn kien jinkludu r-rikostruzzjoni tal-Knisja [[Gotika]] antika ta' São Martinho u fl-1511 il-kostruzzjoni tal-Monasteru ta' Nossa Senhora da Pena fuq l-ogħla quċċata tal-Muntanji ta' Sintra, li mbagħad ġie ttrasferit lill-Ordni ta' San Ġlormu. Fit-tieni nofs tas-seklu 16, Sintra kienet ċentru għall-kortiġjani u l-membri tal-aristokrazija bdew jibnu l-vilel u l-irziezet fi ħdan ir-reġjun. F'dan l-ambjent rurali, mill-1542, il-Viċirè tal-[[Indja]], [[D. João de Castro]] (1500-1548) beda jirresjedi f'Quinta da Penha Verde, fejn kien jikkollezzjona eżempji tal-kultura Portugiża ta' dak iż-żmien, inkluż xogħlijiet tal-artist rinomat [[Francisco de Holanda]]. Kien matul dan ir-[[Rinaxximent]] kulturali li tlesta l-presbiterju tal-irħam skolpit bejn l-1529 u l-1532 minn [[Nicolau Chanterene]] għall-kappella tal-Monasteru ta' Nossa Senhora da Pena, flimkien mal-portiku tal-Knisjja ta' Nossa Senhora da Conceição da Ulgueira (1560). [[File:Convento_dos_Capuchos_0621.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Convento_dos_Capuchos_0621.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-Kunvent tal-Kapuċċini, l-irtir monastiku stabbilit matul l-istorja primordjali tal-muniċipalità (is-seklu 16).]] [[Luís de Camões]] (1524-1580) irrefera għall-muntanji ta' Sintra f'Os Lusíadas, bħala art mitika mmexxija min-ninfej tal-ilma. Il-[[poeta]] Rinaxximentali [[Luisa Sigea]] — Syntrae Aloisiae Sygeae f'[[Pariġi]] (1566) u f'[[Madrid]] (1781) irreferiet għal Sintra bħala "wied pjaċevoli, bejn l-irdumijiet li jibqgħu telgħin sas-smewwiet... imnaqqax f'għoljiet grazzjużi li fihom wieħed jista' jisma' l-ħoss tal-ilmijiet... [fejn] kollox, fil-fatt, isaħħar u jfewwaħ l-ambjent bir-riħa u bil-[[frott]] tiegħu". Bil-mewt tal-Kardina-Re Enriku (1578-1580), [[Filippu II]] ta' [[Spanja]] wiret ir-Renju tal-Portugall, u beda unjoni personali mal-kuruni li damet sal-1640. Matul dan il-perjodu, il-poter politiku Portugiż ġie ttrasferit minn Sintra għal Vila Viçosa, iċ-ċentru prinċipali tal-familja ta' Braganza, li d-duki tagħha, dixxendenti ta' Ġwanni tal-Portugall, kienu l-eredi għat-tron tal-Portugall. Wara d-deċiżjoni tal-''Cortes'' ta' [[Tomar]] fl-1581, Filippu, bħala r-Re tal-Portugall, aċċetta amministrazzjoni magħmula mill-aristokrazija Portugiża. Huwa għadda minn Sintra għall-ħabta ta' Ottubru 1581, u żar il-monasteru u l-knejjes. Kien matul dan il-perjodu li s-setta tal-Bastjaniżmu, bit-tama tar-ritorn tar-Re Bastjan, intemmet, meta feġġew diversi "Bastjani" foloz. Fl-1585, [[Mateus Alvares]], li twieled fil-gżira ta' [[Terceira]] fl-[[Azores]] u kien il-gwardjan tal-eremitaġġ ta' São Julio, għamilha tabirruħu kien ir-Re Bastjan u ħoloq kunflitt f'Sintra, f'Madra, f'Rio de Mouro u f'Ericeira. L-avventura ta' Bastjan intemmet bit-tgħalliq ta' tletin ruħ u bit-tbatija ta' bosta oħrajn. Għalhekk, ma kinitx sorpriża, li ż-żjara fl-1619 tar-Re [[Filippu IV ta' Spanja]] (Filippu III tal-Portugall) irriżultat f'bosta familji jaħarbu lejn l-għoljiet. Matul din l-unjoni (1580-1640), Sintra kienet post privileġġat għall-"eżiljati" Portugiżi mill-qorti Kastiljana; in-nobbli li xtaqu jitbegħdu min-nobbiltà Spanjola kienu jixtru l-artijiet fir-reġjun, 'il bogħod mill-intriċċi tal-qorti. Fi żmien ir-Restawr, fl-1640, il-muniċipalità kellha bejn wieħed u ieħor 4,000 resident. === Era Brigantina === [[File:Jardim Pênsil, Palácio Nacional de Queluz 06.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palais_royal_de_Queluz_-_Vue_g%C3%A9n%C3%A9rale.jpg|lemin|daqsminuri|Il-Palazz Irjali ta' Queluz.]] Il-gwerra ma' Spanja (1640-1668), l-istabbiliment ta' Mafra matul ir-renju ta' Ġwanni V tal-Portugall (1706-1750) permezz tal-kostruzzjoni tal-[[Palazz ta' Mafra|Palazz-Kunvent]], u iktar 'il quddiem il-kostruzzjoni tal-Palazz Irjali ta' Queluz fl-1747 matul ir-renji ta' Ġużeppi I (1750-1777) u Marija I (1777-1816), għenu biex jonqsu ż-żjarat irjali lejn ir-reġjun. Matul dan iż-żmien ġew dokumentati żewġ żjarat biss: fl-1652 u fl-1654, rispettivament iż-żjara tar-Reġina Luísa de Gusmão u tar-Re Ġwanni IV (1640-1656), u d-difna finali tar-Re Afonso VI. [[File:D._Afonso_VI_Preso_em_Sintra_(Roque_Gameiro,_Quadros_da_História_de_Portugal,_1917).png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:D._Afonso_VI_Preso_em_Sintra_(Roque_Gameiro,_Quadros_da_Hist%C3%B3ria_de_Portugal,_1917).png|lemin|daqsminuri|Ir-re Afonso VI mitfugħ il-ħabs fil-Palazz ta' Sintra, [[pittura]] ta' Alfredo Roque Gameiro.]] Bl-allegazzjoni li r-re kien iġġennen u li l-eredi kien inkapaċi, id-Duka ta' Cadaval u l-Infante Peter mexxew kolp ta' stat fl-1667 li rriżulta fir-riżenja tal-Konti ta' Castelo Melhor, il-Ministru tar-Re Afonso VI (1656-1683) u fit-tfigħ il-ħabs tal-monarka. Fl-1668, il-Cortes ta' Liżbona kkonfermaw lill-Infante Peter, ħu r-re, bħala r-reġġent u l-eredi. Afonso VI għex il-kumplament ta' ħajtu bħala priġunier fil-Paço da Ribeira (1667-1669), fil-Fortizza ta' [[Ġwanni l-Battista|San Ġwann il-Battista]] f'[[Angra do Heroísmo|Angra]], fl-Azores (1669-1674) u finalment, wara l-iskoperta ta' konfoffa biex jinqatel ir-reġġent, fil-Paço da Vila in Sintra (1674-1683). Mis-[[seklu 17]] sas-seklu 18, ir-reġjun kien ċentru tal-ordnijiet reliġjużi tal-kontemplazzjoni li stabbilew kunventi f'Sintra. Iżda baqa' post tal-ħrejjef, bi spazji forestali kbar, imdallmin, makabri u misterjużi. Il-patri Baião, fil-''Portugal Cuidadoso'' (1724) tiegħu nnota: "Qrib il-Palazz ta' Sintra kien hemm foresta, tant densa, li binhar, kienet tbeżża' lil kull min kien jidħol fiha. U [r-Re] D. Sebastian kien ħieles minn dan il-biża', tant li kien imur jimxi hemmhekk billejl, ħafna drabi għal sagħtejn jew tliet sigħat". Mill-bidu tat-tieni nofs tas-seklu 18 sas-seklu 19, Sintra saret magħrufa bħala post nostalġiku u misterjuż li ġie deskritt minn bosta barranin. [[File:Byron_1813_by_Phillips.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Byron_1813_by_Phillips.jpg|xellug|daqsminuri|[[Lord Byron]] (1788-1824) kien partikolarment jieħu pjaċir joqgħod f'Sintra li hija deskritta f'''Childe Harold's Pilgrimage'' bħala "ġenna glorjuża".]] Kienet "l-Eden glorjuż" tar-Romantiku Lord Byron; "il-post pjaċevoli" ta' [[Almeida Garrett]]; "il-bejta tal-maħbubin fejn meta l-weraq kien jibdel il-kulur għal lewn romantiku, in-nobbli kienu jerħu lilhom infushom f'idejn il-poeti" ta' [[Eça de Queirós]]; jew il-post fejn [[Richard Strauss]] ra ġnien "paragunabbli mal-[[Italja]], ma' [[Sqallija]], mal-[[Greċja]] jew mal-[[Eġittu]], tassew ġnien ta' Klingsor, u fl-għoljiet, hemm kastell tal-Kalċi Mqaddes". Min-naħa l-oħra, it-terremot ta' Liżbona tal-1755, ġab miegħu l-qerda taċ-ċentru ta' Sintra kif ukoll għadd ta' mwiet, u dan irriżulta fil-bini u fir-restawr fit-tieni nofs tas-seklu 18. Fis-seklu 18 ukoll, ġie stabbilit l-ewwel bini industrijali fir-raħal: il-''Fábrica de Estamparia de Rio de Mouro'' (il-Fabbrika tal-Istamperija tax-Xmara Mouro) fl-1778. [[File:Seteais_façade.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seteais_fa%C3%A7ade.JPG|lemin|daqsminuri|Il-faċċata tal-Palazz ta' Seteais, li ġie mkabbar għaż-żjarat tal-familja rjali mill-Markiża ta' Marialva.]] Iż-żjara tar-Reġina Marija I fl-1787 wasslet għar-restawr u għat-tiżjin mill-ġdid ta' xi swali u kmamar tal-binjiet muniċipali. Il-festi l-kbar tal-1795 biex tiġi ċċelebrata l-magħmudija tal-Infante António, iben Ġwanni VI, irriżultaw f'balli kbar fil-Palazz ta' Queluz. Fl-1838, ir-Re-Konsorti, Ferdinandu II xtara l-Monasteru ta' Nossa Senhora da Pena u żona enormi biswit, u kkummissjona lill-[[arkitett]] [[José de Costa e Silva]] biex jibni ħnejja li tgħaqqad iż-żewġ kwartieri tal-Palazz ta' Seteais (li kien proprjetà tal-Markiż ta' Marialva), sabiex titfakkar iż-żjara tal-1802 tal-Prinċep u tal-Prinċipessa tal-[[Brażil]], Ġwanni u Carlota Joaquina, u ż-żjara sussegwenti ta' binhom, ir-Re assolutist Miguel, fl-1830. [[File:Palacio_de_Monserrate_-_Vista_lateral.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palacio_de_Monserrate_-_Vista_lateral.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-Palazz ta' Monserrat fuq quċċata ta' għolja oħra qrib il-belt ta' Sintra.]] Matul it-tielet kwart tas-seklu 18 u prattikament matul is-seklu 19 kollu, il-vjaġġaturi barranin u l-aristokratiċi Portugiżi, imqanqlin mir-Romantiċiżmu, reġgħu skoprew il-maġija ta' Sintra, speċjalment tal-pajsaġġi eżotiċi u tal-klima tagħha. Iż-żjarat tagħhom wasslu biex jiġu stabbiliti diversi lukandi, u waħda minnhom, ta' Lawrence, li nfetħet fl-1764, baqgħet tiffunzjona sal-2018. Fis-sajf tal-1787, [[William Beckford]] qagħad mal-Markiż ta' Marialva, il-mastru taż-żiemel tar-renju, fir-residenza tiegħu ta' Seteais. Fil-bidu tas-seklu 19, il-Prinċipessa Carlota Joaquina, mart il-Prinċep Reġġent Ġwanni, xtrat il-proprjetà u l-Palazz ta' Ramalhão. Bejn l-1791 u l-1793, [[Gerard Devisme]] bena villa Neo-Gotika fil-proprjetà estensiva tiegħu f'Quinta de Monserrat (li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala l-Palazz ta' Monserrat). Beckford, li baqa' f'Sintra, kera l-proprjetà mingħand Devisme fl-1794. Il-pajsaġġ, moħbi fiċ-ċpar, attira wkoll lil Ingliż ieħor, Sir [[Francis Cook]], li okkupa l-proprjetà, u bena paviljun orjentali. [[File:Sintra_-_Palacio_da_Pena_(20332995770).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra_-_Palacio_da_Pena_(20332995770).jpg|lemin|daqsminuri|200x200px|Il-Palazz Nazzjonali ta' Pena: ir-residenza tas-sajf tal-monarki tal-Portugall matul is-seklu 19.]] Il-Palazz ta' Pena, is-simbolu eżemplari Romantiku Portugiż ta' Sintra, inbeda mir-Re-Konsorti Ferdinandu, ir-raġel tar-Reġina Marija II (1834-1853), membru mwieled Ġermaniż tal-familja ta' Saxe-Cobourg-Gotha. Il-palazz inbena fuq il-fdalijiet tal-monasteru tas-seklu 16 tal-Ordni ta' San Ġlormu, u ġew ikkonservati bosta aspetti fundamentali, inkluż il-knisja, il-kjostru u xi kwartieri oħra. L-arkitettura hija waħda eklettika, influwenzata minn bosta stili arkitettoniċi, bħala evidenza tal-era tar-Romantiċiżmu. It-taħlit intenzjonali tal-istili eklettiċi jinkludi n-Neo-Gotiku, in-Neo-Manwelin, in-Neo-Iżlamiku, u n-Neo-Rinaxximentali. Dawn ħarġu fid-dieher l-iktar permezz tar-rinnovazzjonijiet ewlenin tas-seklu 19. Id-disinn kien proġett tal-Baruni von Eschwege u Ferdinandu II, biex il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra jiġi sostitwit bħala alternattiva għar-residenza tas-sajf f'Cascais. Wara Sintra, il-monarki Lwiġi tal-Portugal (1861-1889) u Carlos tal-Portugall (1863-1908) temmew is-sjuf tagħhom bi żjarat lejn Cascais fix-xhur ta' Settembru u ta' Ottubru. [[File:Quinta_da_Regaleira13.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Quinta_da_Regaleira13.jpg|lemin|daqsminuri|267x267px|Quinta da Regaleira, attrazzjoni integrali tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Sintra.]] Fl-1854 ġie ffirmat l-ewwel kuntratt għall-kostruzzjoni ta' linja ferrovjarja bejn Sintra u Liżbona. Digriet iffirmat fis-26 ta' Ġunju 1855 irregola l-kuntratt bejn il-gvern u l-Konti Claranges Lucotte iżda iktar 'il quddiem tħassar fl-1861. Il-linja finalment ġiet inawgurata fit-2 ta' April 1887. Sal-bidu tas-seklu 20, Sintra ġiet rikonoxxuta bħala post li l-aristokratiċi u l-miljunarji kienu jżuru fis-sajf. Fosthom, [[Carvalho Monteiro]], is-sid ta' binja konsiderevoli (magħrufa bħala "''Monteiro dos Milhões''") mibnija qrib ir-raħal prinċipali, fuq proprjetà li kien xtara mill-Barunessa ta' Regaleira, ta' palazz lussuż Neo-Rinaxximentali, ibbażat fuq arkitettura Neo-Manwelina. Mit-tieni nofs tas-seklu 19 sal-ewwel deċennji tas-seklu 20, Sintra saret ukoll post privileġġat fost l-artisti: mużiċisti bħal Viana da Mota; kompożituri bħal Alfredo Keil, pitturi bħal João Cristino da Silva (l-awtur ta' waħda mit-tieli l-iktar rinomati tal-arti Romantika Portugiża, "Five Artists in Sintra" (Ħames Artisti f'Sintra)), kittieba bħal Eça de Queirós jew Ramalho Ortigão, kollha kemm huma għexu, ħadmu jew ġew ispirati mill-pajsaġġi ta' Sintra. === Repubblika === [[File:Sintra,_part_of_the_historic_centre.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra,_part_of_the_historic_centre.jpg|daqsminuri|Parti miċ-ċentru storiku.]] Il-proklamazzjoni ta' Repubblika Portugiża fl-1910 ittrasformat il-klima idillika ta' Sintra. F'daqqa waħda ġie promoss l-iżvilupp ekonomiku; il-benefiċċji potenzjali għar-reġjun mit-tkabbir fl-agrikoltura, l-industrija u l-kummerċ ġew promossi biex jitrawwem l-iżvilupp. Fl-1908 ġiet stabbilita żona għat-tkabbir tal-inbid f'Colares. Ġiet stabbilita wkoll kummissjoni għall-monitoraġġ tal-kwalità tal-inbid u għall-promozzjoni tal-esportazzjoni tiegħu, u fl-1914 ġiet stabbilita l-assoċjazzjoni kummerċjali u industrijali ta' Sintra (bil-Portugiż: ''Associação Comercial e Industrial de Sintra'') sabiex jiġu ġestiti l-konċessjonijiet. Sadanittant, f'isem il-progress lajk u popolari, partijiet mill-wirt kulturali nqerdu, inkluż l-annessi tal-villaġġ Medjevali biswit il-Palazz fl-1911, filwaqt li n-navata tal-Knisja tal-Misericórdia ċċekknet għal presbiterju sabiex it-triq setgħet titwessa'. L-ewwel deċennji tas-seklu 20 kienu ż-żmien fejn seħħet l-iżjed urbanizzazzjoni rapida tar-raħal, appoġġat mil-linja ferrovjarja li tikkollega r-raħal ma' Liżbona u l-influss tal-vjaġġaturi fis-sajf. Matul is-snin 20 tas-seklu 20, il-ħsara fil-konfront ta' siti kulturali importanti wasslet għall-ħolqien ta' istituzzjonijiet biex jistudjaw u jipproteġu l-wirt artistiku kbir. L-''Instituto Histórico de Sintra'' (l-Istitut Storiku ta' Sintra), taħt it-tmexxija ta' Afonso de Ornelas, kellu rwol importanti f'dan il-perjodu. L-istudji arkeoloġiċi rriżultaw fi żvilupp konsiderevoli: fl-1927, Félix Alves Pereira reġa' skopra l-insedjamenti Neolitiċi ta' Santa Eufémia, u fl-1929 tlestiet l-ewwel pubblikazzjoni tal-iskoperti tal-monumenti preistoriċi ta' Praia das Maçãs. Minn dak iż-żmien tas-snin 70 tas-seklu 20, iż-żona kostali ta' Sintra kienet qed issir destinazzjoni tas-sajf, u dan wassal għall-kostruzzjoni ta' residenzi tas-sajf Portugiżi. Bosta arkitetti Portugiżi importanti żviluppaw proġetti f'din iż-żona fl-ewwel nofs tas-seklu 20, inkluż Raul Lino, Norte Júnior u Tertuliano de Lacerda Marques. Dawn il-proġetti wasslu benefiċċji għar-raħal u għar-reġjun, żiedu t-turiżmu u attiraw lil diversi Portugiżi notevoli bħala residenti: il-kittieb Ferreira de Castro; l-iskultur Anjos Teixeira; l-arkitetti Norte Júnior u Raul Lino; il-pitturi Eduardo Viana, Mily Possoz u Vieira da Silva; il-poeta Oliva Guerra; il-kompożitur u s-surmast Frederico de Freitas; l-istoriċi Francisco Costa, Felix Alves Pereira u João Martins da Silva Marques. Fl-1944, qabel ma ġie arrestat, il-Prim Ministru ta' Franza [[Pierre Laval]] minn Vichy kien ippjana li jmur jgħix f'proprjetà f'Sintra, fejn kienet inkrietlu dar apposta għalih. Il-pjanta muniċipali tal-1949 ta' De Groer kienet maħsuba biex tipproteġi lir-raħal u lill-kwartieri tiegħu mill-urbanizzazzjoni sfrenata, u rriżultat fiż-żamma ta' ambjent paragunabbli ma' Sintra tas-seklu 19. L-anarkija urbana baqgħet dominanti sa nofs is-snin 80 tas-seklu 20 fiż-żoni biswit ir-raħal prinċipali ta' Sintra, u rriżultat fl-iżvilupp ta' kwartieri ġodda. == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Pajsaġġ Kulturali ta' Sintra ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1995.<ref name=":0" /> Il-valuri universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-[[bniedem]]"; u l-'''kriterju (v)''' "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".<ref name=":0" /> == Ġeografija == === Ġeografija fiżika === [[File:Vista_de_Sintra_desde_Castelo_dos_Mouros,_Portugal,_2019-05-25,_DD_90-101_PAN.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vista_de_Sintra_desde_Castelo_dos_Mouros,_Portugal,_2019-05-25,_DD_90-101_PAN.jpg|nofs|daqsminuri|850x850px|Il-belt ta' Sintra fuq il-Muntanji ta' Sintra, il-formazzjoni esposta tal-granit u tal-blat igneu estiż sal-[[Oċean Atlantiku]].]] Il-Muntanji ta' Sintra, katina muntanjuża tal-granit twila għaxar kilometri, meqjusa bħala l-''Monte da Lua'' (il-Muntanja tal-Qamar), jew il-''Promontorium Lunae'' (il-Promontorju tal-Qamar) mit-tradizzjoni lokali b'saħħitha tas-setet astrali, jitfaċċaw f'daqqa waħda bejn pjanura vasta lejn it-Tramuntana u l-marġni tat-Tramuntana tal-estwarju tax-xmara Tagus, li jserrep lejn l-Oċean Atlantiku u [[Cabo da Roca]], l-iżjed punt fil-Punent tal-Ewropa kontinentali. [[File:Ursa_Beach.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ursa_Beach.jpg|lemin|daqsminuri|L-irdumijiet imponenti li jiddelimitaw il-Muntanji ta' Sintra u l-Atlantiku.]] Il-pjattaforma ta' São João, tul in-naħa tat-Tramuntana tal-Muntanji ta' Sintra, għandha altitudnijiet ta' bejn 100 metru (110 jardi) u 150 metru (160 jarda), filwaqt li n-naħa tan-Nofsinhar tal-muntanji, il-pjattaforma ta' Cascais, hija iktar baxxa: u xxaqleb minn 150 metru (160 jarda) sal-baħar, u tintemm tul il-kosta, madwar 30 metru (33 jarda) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Ir-riljiev spettakolari jirriżulta mill-orjentazzjoni mil-Lvant għall-Punent tal-assi tal-katina muntanjuża sal-kosta, u n-natura tal-blat igneu reżistenti għall-erożjoni. Il-Katina Muntanjuża tal-Iżbroffar ta' Sintra (MES) hija struttura b'għamla ta' koppla, li ffurmat mis-saffi ta' blat sedimentarju ([[ġebla tal-ġir]] u ġebel ramli) mill-perjodu Ġurassiku Superjuri u l-Kretaċju Bikri. Intrużjoni ignea metamorfizzata rriżultat f'ċirku dejjaq ta' blat metamorfiku, iżda ddeformat ferm ukoll dawn is-saffi sedimentarji u kkawżat esponiment vertikali. Filwaqt li fin-Nofsinhar hemm saffi sedimentarji inkorporati, lejn it-Tramuntana (madwar Praia Grande) il-katina muntanjuża hija wieqfa. Il-formazzjonijiet sedimentarji, sal-bidu tal-Kretaċju Superjuri, huma deformati bl-intrużjoni li tillimita l-MES sal-aħħar tal-Kretaċju. Id-datazzjoni radjumetrika tal-blat differenti mill-katina muntanjuża indikat età ta' bejn 80 u 75 miljun sena (u kkonfermat id-depożiti tal-Kretaċju Superjuri). [[File:Azenhas_do_Mar_-_Portugal_(48487009082).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Azenhas_do_Mar_-_Portugal_(48487009082).jpg|xellug|daqsminuri|Il-bajja ta' Azenhas do Mar, Sintra.]] Il-kundizzjonijiet ġeodinamiċi li kkontrollaw l-formazzjoni tal-MES (b'korrelazzjoni mal-iżvilupp tal-Ktajjen Muntanjużi tal-Iżbroffar ta' Sines u ta' Monchique) huma assoċjati mal-espansjoni progressiva fit-Tramuntana tal-Oċean Atlantiku u l-ftuħ suċċessiv tal-Bajja ta' Biskajja. Din l-espansjoni rriżultat f'tensjonijiet kumplessi responsabbli għax-xquq fondi fil-qoxra tad-[[Id-Dinja|Dinja]] li kienu kanali li minnhom kienet titla' l-magma. Madwar 80 miljun sena ilu din il-magma nfirxet fil-wiċċ bħala qoxra tal-wiċċ b'fond ta' ħames kilometri bejn is-saffi sedimentarji (160 sa 9 miljun sena ilu) li ġew metamorfizzati kimikament. Maż-żmien il-kanali tal-magma birdu u kkristallizzaw, u rriżultaw f'kundizzjonijiet li kkawżaw il-karatteristiċi granulari tal-MES. Is-saffi sedimentarji iktar dgħajfa kienu suxxettibbli għall-erożjoni, u l-prodotti tagħhom ġew depożitati madwar il-bażi tagħhom. B'hekk, il-katina muntanjuża ġiet esposta matul l-epoka Paleoġenika (30 miljun sena ilu), magħrufa bħala l-Kumpless ta' Benfica. === Klima u bijoma === [[File:The_Pena_Park_(22790627551).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Pena_Park_(22790627551).jpg|daqsminuri|L-umdità kbira u t-temperaturi bierda huma pjuttost frekwenti fil-Muntanji ta' Sintra.]] Il-klima [[Mediterran|Mediterranja]], influwenzata mill-Atlantiku u kkaratterizzata minn temperaturi moderati u minn xtiewi bix-xita, hija tipika tal-Portugall kontinentali. Għalkemm il-klima fl-inħawi ta' Cabo da Roca hija kważi semiarida, il-Muntanji ta' Sintra jitqiesu bħala moderatament umdużi: il-preċipitazzjoni fil-muntanji hija ogħla mill-inħawi tal-madwar. Il-pożizzjoni tar-raħal fil-pajsaġġ naturali tal-Muntanji ta' Sintra (li jikkonsistu minn wirt naturali rikk), hija influwenzata mill-eżistenza ta' mikroklima. Għal raġunijiet differenti (il-klima hawnhekk ġiet mmoderata mill-Muntanji ta' Sintra; il-fertilità tal-ħamrija; u l-prossimità relattiva tagħha mal-estwarju tax-xmara Tagus), ir-reġjun attira insedjament bikri konsiderevoli. Minħabba l-mikroklima tiegħu, ġie żviluppat park enormi mimli b'densità ta' siġar b'diversità botanika rikk. Il-klima miti u l-umdità li jirriżultaw mill-prossimità mal-kosta jiffavurixxu t-tkabbir ta' firxa rikka ta' foresti li jinkludu speċijiet Atlantiċi u Mediterranji, u jimmarkaw it-tranżizzjoni fil-Portugall mill-veġetazzjoni tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar. Il-ballut tal-[[Pirinej-Monte Perdido|Pirinej]] (''Quercus pyrenaica'') huwa predominanti fuq meded kbar ta' qċaċet bil-blat u xaqlibiet imkennija. Fuq ix-xaqlibiet għad-dell u bl-indewwa, li normalment iħarsu lejn it-Tramuntana, jew fil-postijiet imkennija, il-ballut komuni (''Quercus robur'') huwa mifrux. Fiż-żoni iktar baxxi u sħan, il-ballut tas-sufra (''Quercus suber'') huwa komuni u fiż-żoni tal-ġebla tal-ġir hemm il-ballut Portugiż (''Quercus faginea''). Speċijiet oħra sparpaljati fil-muntanji ta' Sintra jinkludu: l-aġġru (''Acer pseudoplatanus''), il-ġellewża (''Corylus avellana''), iż-żagħrun (''Crataegus monogyna''), l-ileks Ewropew (''Ilex aquifolium''), ir-rand Portugiż (''Prunus lusitanica''), ir-rand (''Laurus nobilis''), is-siġar tal-frawli (''Arbutus unedo''), il-lawrestin (''Viburnum tinus''), il-ballut ta' Kermes (''Quercus coccifera''), u s-siġar tax-xewk [[Italja|Taljan]] (''Rhamnus alaternus''). Fil-widien, qrib il-mogħdijiet tal-ilma, jikbru l-fraxxnu tal-weraq dejjaq (''Fraxinus angustifolia''), iż-żafżafa (''Salix atrocinerea''), l-alnu Ewropew (''Alnus glutinosa''), l-alnu tax-xewk (''Frangula alnus'') u t-tut iswed tas-sebuqa (''Sambucus nigra''). Mill-1966, il-Muntanji ta' Sintra ġew affettwati minn nirien li qerdu parti kbira mill-foresta oriġinali, li ġiet sostitwita mill-akaċja u minn speċijiet eżotiċi oħra li jikbru malajr. Iż-żona forestali tal-muntanji ta' Sintra fiha madwar 5,000 ettaru (50 km²), li minnhom 26 % (1,300 ettaru (13 km²)) jiġu amministrati mill-Istat permezz tad-''Direcção Geral de Florestas - Núcleo Florestal de Sintra'' (id-Direttorat Ġenerali tal-Foresti - is-Servizz Forestali ta' ''Sintra''). {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Sintra (Bażi tal-Ajru ta' Sintra) mill-1971 sas-sena 2000 |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)''' |21.6 (70.9) |23.4 (74.1) |27.2 (81.0) |28.0 (82.4) |33.6 (92.5) |41.4 (106.5) |39.8 (103.6) |38.5 (101.3) |37.8 (100.0) |31.8 (89.2) |27.0 (80.6) |22.5 (72.5) |41.4 (106.5) |- !'''Temp. għolja medja f'°C (°F)''' |14.3 (57.7) |14.9 (58.8) |16.8 (62.2) |17.4 (63.3) |19.2 (66.6) |22.3 (72.1) |24.7 (76.5) |25.3 (77.5) |24.5 (76.1) |21.1 (70.0) |17.5 (63.5) |15.1 (59.2) |19.4 (66.9) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |9.7 (49.5) |10.6 (51.1) |12.0 (53.6) |13.0 (55.4) |14.9 (58.8) |17.8 (64.0) |20.0 (68.0) |20.4 (68.7) |19.4 (66.9) |16.4 (61.5) |13.0 (55.4) |10.9 (51.6) |14.9 (58.8) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |5.2 (41.4) |6.2 (43.2) |7.3 (45.1) |8.5 (47.3) |10.6 (51.1) |13.3 (55.9) |15.2 (59.4) |15.6 (60.1) |14.3 (57.7) |11.6 (52.9) |8.6 (47.5) |6.8 (44.2) |10.3 (50.5) |- !Temp. baxxa rekord f'°C (°F) |−3.5 (25.7) |−3.5 (25.7) |−2.0 (28.4) |−0.1 (31.8) |3.2 (37.8) |6.0 (42.8) |8.6 (47.5) |8.4 (47.1) |4.8 (40.6) |−1.0 (30.2) |−3.5 (25.7) |−4.0 (24.8) |−4.0 (24.8) |- !'''Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)''' |100.7 (3.96) |90.7 (3.57) |57.2 (2.25) |72.3 (2.85) |56.8 (2.24) |18.2 (0.72) |6.2 (0.24) |6.9 (0.27) |28.4 (1.12) |91.0 (3.58) |111.5 (4.39) |127.8 (5.03) |767.7 (30.22) |- !Average precipitation days (≥ 0.1 mm) |14.3 |14.5 |11.2 |13.1 |10.5 |6.1 |3.6 |3.1 |6.8 |11.9 |13.9 |16.0 |125.0 |- !'''Umdità relattiva medja (%)''' |87 |85 |80 |77 |75 |75 |74 |74 |77 |82 |84 |86 |80 |- !'''Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar''' |152.2 |149.5 |205.0 |224.0 |255.4 |269.7 |309.0 |307.3 |244.2 |203.5 |158.7 |128.5 |2,607 |- | colspan="14" |Sors: Instituto Português do Mar e da Atmosfera.<ref>{{Ċita teżi|kunjom1=Domingos|isem1=Sónia Isabel Sequeira|data=2008|titlu=Microclimatologia do Município de Sintra com base em estações meteorológicas|tip=masterThesis|url=https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|data-aċċess=2023-08-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240131081820/https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|arkivju-data=2024-01-31|url-status=dead}}</ref> |} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Sintra (Granja), altitudni: 134 m (440 pied), temp. normali mill-1961 sal-1984, sigħat ta' xemx mill-1953 sal-2003 |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja medja f'°C (°F)''' |14.1 (57.4) |14.4 (57.9) |15.9 (60.6) |17.3 (63.1) |19.1 (66.4) |22.3 (72.1) |24.4 (75.9) |25.0 (77.0) |24.3 (75.7) |21.4 (70.5) |17.3 (63.1) |14.6 (58.3) |19.2 (66.5) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |9.8 (49.6) |10.2 (50.4) |11.4 (52.5) |12.7 (54.9) |14.7 (58.5) |17.6 (63.7) |19.5 (67.1) |20.0 (68.0) |19.1 (66.4) |16.4 (61.5) |12.7 (54.9) |10.2 (50.4) |14.5 (58.2) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |5.5 (41.9) |6.0 (42.8) |6.9 (44.4) |8.1 (46.6) |10.3 (50.5) |12.9 (55.2) |14.6 (58.3) |15.0 (59.0) |15.1 (59.2) |13.9 (57.0) |8.1 (46.6) |6.8 (44.2) |10.3 (50.5) |- !Average precipitation days (≥ 0.1 mm) |110 (4.3) |113 (4.4) |83 (3.3) |59 (2.3) |46 (1.8) |23 (0.9) |4 (0.2) |5 (0.2) |25 (1.0) |78 (3.1) |121 (4.8) |109 (4.3) |776 (30.6) |- !'''Umdità relattiva medja (%)''' |87 |85 |80 |77 |75 |75 |74 |74 |77 |82 |84 |86 |80 |- !'''Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar''' |151.9 |152.6 |198.4 |231.0 |266.6 |279.0 |316.2 |310.0 |243.0 |207.7 |162 |139.5 |2,657.9 |- | colspan="14" |Sors: IPMA.<ref>{{Ċita teżi|kunjom1=Domingos|isem1=Sónia Isabel Sequeira|data=2008|titlu=Microclimatologia do Município de Sintra com base em estações meteorológicas|tip=masterThesis|url=https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|data-aċċess=2023-08-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240131081820/https://repositorio.ul.pt/handle/10451/1294|arkivju-data=2024-01-31|url-status=dead}}</ref> |} === Ġeografija umana === {| class="wikitable" | {| class="wikitable" |+Popolazzjoni tal-muniċipalità ta' Sintra <small>(1801 - 2011)</small> !Sena !<abbr>Pop.</abbr> !<abbr>±%</abbr> |- !1801 |12,486 |—     |- !1849 |17,129 | +37.2% |- !1900 |26,074 | +52.2% |- !1930 |37,986 | +45.7% |- !1960 |79,964 | +110.5% |- !1981 |226,428 | +183.2% |- !1991 |260,951 | +15.2% |- !2001 |363,749 | +39.4% |- !2011 |377,835 | +3.9% |} |} Il-muniċipalità hija amministrata minn 11-il kunsill tal-parroċċi ċivili (bil-Portugiż: ''freguesias''), bl-awtorità lokali li jamministraw is-servizzi u li jipprovdu l-governanza lokali. Dawn huma: * Agualva e Mira-Sintra; * Algueirão–Mem Martins; * Almargem do Bispo, Pêro Pinheiro e Montelavar; * Cacém e São Marcos; * Casal de Cambra; * Colares; * Massamá e Monte Abraão; * Queluz e Belas; * Rio de Mouro; * São João das Lampas e Terrugem; * Sintra (Santa Maria e São Miguel, São Martinho e São Pedro de Penaferrim). Sintra għandha wkoll bosta villaġġi u rħula żgħar, inkluż il-villaġġ affluwenti ta' Linhó, Sintra. Il-popolazzjoni ta' Sintra kibret b'mod konsiderevoli fl-aħħar tas-seklu 20, u żdiedet minn madwar 14 % tar-reġjun ta' Liżbona għal 19 %. Il-konċentrazzjoni prinċipali tal-popolazzjoni residenti tinsab fil-kuritur importanti ta' Queluz-Portela, tul ir-rokna tax-Xlokk tal-muniċipalità. F'din iż-żona kienet ikkonċentrata madwar 82 % tal-popolazzjoni tal-muniċipalità, u l-iżjed parroċċi attraenti biex wieħed jgħix fihom huma São Pedro de Penaferrim, Rio de Mouro, Belas u Algueirão-Mem Martins. [[File:Views from Palácio Nacional de Sintra 500.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-binjiet fil-pjazza ċentrali ta' São Martinho, faċċata tal-Palazz Nazzjonali ta' Sintra.]] Bit-tnaqqis fir-rati tal-mortalità, ir-reġjun esperjenza żieda ġenerali fir-rati tat-twelid, primarjament assoċjata mat-twelid f'età avvanzata, iżda anke żieda ta' anzjani fil-komunità (56.5 % fl-2001). Minkejja dan, Sintra għadha titqies li għandha popolazzjoni żagħżugħa strutturalment, l-iżgħar fiż-Żona Metropolitana Kbira ta' Liżbona. L-adulti żgħażagħ (minn 30 sa 39 sena) jiddominaw fil-komunitajiet ta' Sintra, u l-parroċċi ta' Pêro Pinheiro, Terrugem, São Martinho, São João das Lampas, Santa Maria e São Miguel, Montelavar, Colares, Queluz u Almargem do Bispo kollha kemm huma għandhom rati ogħla ta' anzjoni fil-popolazzjoni. Bejn wieħed u ieħor 80 % tal-popolazzjoni twieldu barra r-raħal, u 21 % minnhom huma residenti li twieldu barra l-pajjiż. Filwaqt li l-popolazzjoni residenti f'Liżbona esperjenzat tnaqqis żgħir fil-popolazzjoni minn nofs is-snin 60 tas-seklu 20, il-popolazzjoni ta' Sintra żdiedet. Iż-żoni urbani jirrappreżentaw 55.4 kilometru kwadru (5,540 ettaru) tal-muniċipalità, jew madwar 17.4 % tat-territorju ta' Sintra; 35 % tal-popolazzjoni tirresjedi f'postijiet ta' bejn 50,000 u 100,000 abitant. Bosta minn dawn l-inħawi huma marbuta mal-linji tal-aċċess, b'mod partikolari l-linja ta' Sintra u l-awtostrada IC19 li tikkollega l-irħula ta' Queluz, Agualva-Cacém, Algueirão/Mem Martins, Rio de Mouro u Belas). Ħafna minn dawn iż-żoni urbani huma magħmula minn nisġa ta' proġetti tal-kostruzzjoni li storikament irriżultaw f'densità ta' binjiet tal-konkos, normalment għoljin seba' sulari jew iktar. L-ikbar tkabbir ta' djar residenzjali seħħ fin-Nofsinhar tal-muniċipalità, fit-triangoli ta' São Pedro de Penaferrim, Santa Maria e São Miguel u Casal de Cambra. Barra minn hekk, hemm konċentrazzjoni ikbar u tkabbir fl-abitazzjonijiet tal-familji ta' natura staġonali, jew it-tieni djar, f'dan ir-reġjun, u proliferazzjoni ta' kostruzzjoni illegali fil-parroċċi ta' São João das Lampas, São Pedro de Penaferrim, Belas, Agualva-Cacém u Casal de Cambra. == Ekonomija == [[File:Sintra - Palacio da Pena (20332995770).jpg|lemin|daqsminuri|200x200px|Il-Palazz Nazzjonali ikoniku ta' Pena li oriġinarjament inbena fuq il-Monasteru tal-Madonna ta' Pena, u li ġie rinnovat b'mod estensiv permezz tal-inizjattiva ta' Ferdinandu II tal-Portugall.]] It-tkabbir fl-attivitajiet terzjarji kellu rwol importanti fl-andament tal-impjiegi fir-reġjun, b'dominanza ta' servizzi kummerċjali, tal-imnut u tal-appoġġ. Dan seħħ għad-detriment tal-industrija, għalkemm għad hemm attivitajiet industrijali bħat-trasport tal-materjali, l-ipproċessar tal-minerali, il-manifattura tal-makkinarju u tat-tagħmir, l-ipproċessar tal-ikel, il-kumpaniji tax-xorb u tat-tabakk, kif ukoll is-servizzi tal-pubblikazzjoni u tal-istampar. Kien hemm tkabbir drammatiku wkoll fl-industrija tal-kostruzzjoni ċivili. Il-EuroAtlantic Airways għandha l-uffiċċju prinċipali tagħha f'Sintra. It-turiżmu huwa sinifikanti wkoll. Pereżempju, il-parks u l-monumenti amministrati minn Parques de Sintra laqgħu 3.2 miljun viżitatur fl-2017. [[File:Sintra_railway_station.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sintra_railway_station.jpg|daqsminuri|L-istazzjon ferrovjarju ta' Sintra.]] == Trasport == In-network ferrovjarju ta' Liżbona (CP Urban Services) jipprovdi servizzi diretti lejn l-Istazzjon ta' Sintra. Il-vjaġġ lejn Liżbona jdum bejn 35 u 45 minuta. Hemm trasport alternattiv, taxis, servizzi ta' qsim tal-karozzi, u karozzi tal-linja li jkopru parti kbira mid-distrett. It-tram ta' Sintra jikkollega lil Sintra mal-kosta Atlantika f'Praia das Maçãs, u jipprovdi vjaġġ xeniku mill-isbaħ fuq distanza ta' xi 11.5-il kilometru (7.1 mili). Mill-2016, il-linja tal-wirt storiku topera mill-Erbgħa sal-Ħadd fix-xhur tas-sajf. == Attrazzjonijiet == Sintra għandha għadd kbir ta' binjiet arkitettoniċi ppreservati jew ikklassifikati. === Preistoriċi === * Il-Kumpless Megalitiku ta' Barreira; * Id-Dolmen ta' Adrenunes (bil-Portugiż: ''Anta de Adrenunes''); * Id-Dolmen ta' Agualva (bil-Portugiż: ''Anta de Agualva/Anta do Carrascal''); * Id-Dolmen ta' Estria (bil-Portugiż: ''Anta da Estria''); * Id-Dolmen ta' Monte Abraão (bil-Portugiż: ''Anta do Monte Abraão''); * Il-Monument Preistoriku ta' Praia das Maçãs (bil-Portugiż: ''Monumento Pré-Histórico de Praia das Maçãs''); * Il-Qabar-Tholos ta' Monge (bil-Portugiż: ''Tholos do Monge''). === Ċiviċi === * L-Akkwedott ta' bejn Aguas Livres u Sintra (bil-Portugiż: ''Aqueduto das Águas Livres-Troço de Sintra''); * Il-Palazz u l-Ġnien tal-Kontessa ta' Edla; * Il-Palazz ta' Penha Verde (bil-Portugiż: ''Quinta de Penha Verde/Quinta da Fonte del Rei''); * Il-Villa ta' Penha Verde (bil-Portugiż: ''Solar da Quinta de Penha Verde''); * Il-Palazz Nazzjonali ta' Pena (bil-Portugiż: ''Palácio Nacional da Pena''); * Il-Palazz Nazzjonali ta' Queluz (bil-Portugiż: ''Palácio Nacional de Queluz''); * Il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra (bil-Portugiż: ''Palácio Nacional de Sintra/Palácio da Vila''); * Il-Palazz tal-Kontijiet ta' Almeida-Araújo (bil-Portugiż: ''Palácio Pombal/Palacete dos Condos de Almeida Araújo''); * Il-Forka ta' Colares (bil-Portugiż: ''Pelourinho de Colares''); * Quinta da Regaleira, inkluż il-Palazz u l-Kappella; * Quinta da Ribafria; * Il-Palazz ta' Monserrat; * Il-Palazz ta' Seteais; * Il-Palazz ta' Ramalhão. === Kulturali === * Id-Dar tal-Pupazzi ta' Sintra (bil-Portugiż: ''Casa da Marioneta de Sintra''); * L-Assoċjazzjoni Kulturali ta' Valdevinos (bil-Portugiż: ''Valdevinos Associação Cultural''). === Militari === * Il-Kastell tal-Għarab Iberiċi (bil-Portugiż: ''Castelo dos Mouros''). === Reliġjużi === * Il-Knisja ta' [[Santa Marija]] (bil-Portugiż: ''Igreja Paroquial de Santa Maria''); * Il-Kunvent ta' Penha Longa (bil-Portugiż: ''Convento de Penha Longa''); * Il-Kunvent tal-Kapuċċini. <gallery widths="200px" heights="160px"> File:Jardim Pênsil, Palácio Nacional de Queluz 06.jpg|Il-faċċata u l-funtana tal-Palazz Nazzjonali ta' Queluz. File:Torre de menagem (Castelo dos Mouros) 373.jpg|Torri u s-swar ta' madwaru fil-Kastell tal-Għarab Iberiċi. File:Palácio_de_Monserrate.jpg|Il-Palazz ta' Monserrat, li nbena minn Gerard Devisme, iżda li ngħata l-bixra orjentali tiegħu wara Francis Cook. File:Palacio_Nacional,_Sintra,_Portugal,_2019-05-25,_DD_03.jpg|Il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra, l-iżjed palazz irjali Medjevali ppreservat fil-Portugall, li bejn wieħed u ieħor kien abitat b'mod kontinwu mill-bidu tas-seklu 15 sal-aħħar tas-seklu 19. File:Fonte_da_Sabuga,_Sintra,_Portugal.jpg|Fonte da Sabuga, Sintra. </gallery> == Sport == Il-muniċipalità ta' Sintra fiha diversi siti sportivi u firxa wiesgħa ta' faċilitajiet sportivi fejn jiġi pprattikat [[sport]] bħat-tennis, il-golf, l-għawm, is-surf, u l-irkib taż-[[Żiemel|żwiemel]]. L-iżjed klabbs kompetittivi magħrufin tal-muniċipalità ta' Sintra huma: * [[Sport União Sintrense]], klabb stabbilit fis-7 ta' Ottubru 1911 li jikkompeti fil-Campeonato de Portugal, ir-raba' diviżjoni tal-futbol Portugiż; * [[C.A. Queluz]], tim tal-basketball ibbażat f'Queluz; * [[Hockey Club de Sintra]], klabb li jikkompeti fir-roller hockey u fiċ-ċikliżmu, magħruf ukoll fil-qasam tar-roller skating artistiku; * [[Clube Desportivo de Belas]], klabb sportiv ibbażat f'Queluz e Belas; * [[Belas Rugby Clube]], klabb tar-rugby union ibbażat f'Queluz e Belas. == Fil-kultura popolari == * Il-biċċa l-kbira tal-minisensiela ''Gulliver's Travels'' (1996) inġibdet f'Sintra, fejn jintwerew bosta mill-palazzi tal-belt. * L-Opel Sintra, MPV kbira prodotta mid-ditta Ġermaniża tal-[[Karozza|karozzi]] [[Opel]] għas-suq tal-Ewropa, li nbigħet fir-Renju Unit bħala l-Vauxhall Sintra bejn l-1996 u l-1999 minn Vauxhall, kellha isem li kien intgħażel bil-[[kompjuter]] minn lista ta' kliem qosra, li faċli jiġu ppronunzjati, u mhux għar-raħal storiku Portugiż ta' Sintra. * Fl-2018, logħba tal-medja prodotta mid-disinjatur tal-logħob Ġermaniż [[Michael Kiesling]], ''Azul: Stained Glass of Sintra'', ingħatat isem ir-raħal ta' Sintra. == Ġemellaġġ == Sintra hija ġemellata ma': * [[Assilah]], il-[[Marokk]]; * [[Beira]], il-[[Możambik|Mozambique]]; * [[Bissau]], il-[[Ginea Bissaw|Guinea Bissau]]; * [[Fontainebleau]], [[Franza]]; * [[Goussainville]], Franza; * [[Ħavana|Havana]], [[Kuba]]; * [[Honolulu]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]; * [[El Jadida]], il-Marokk; * [[Lobito]], l-[[Angola]]; * [[Namaacha]], il-Mozambique; * [[Nova Sintra]], [[Kap Verde|Cabo Verde]]; * [[Omura]], il-[[Ġappun]]; * [[Oviedo]], [[Spanja]]; * [[Petrópolis]], il-[[Brażil]]; * [[Trindade]], [[São Tomé u Príncipe]]. == Nies notevoli == * [[File:Infanta_Maria_Francisca_of_Portugal.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Infanta_Maria_Francisca_of_Portugal.jpg|daqsminuri|183x183px|Infanta Maria Francisca tal-Portugall, għall-ħabta tal-1823.]]Ir-Re [[Afonso V]] (1432-1481), magħruf bħala ''l-Afrikan'', re tal-Portugall; * [[André de Albuquerque Ribafria]] (1621-1659), nobbli u mexxej militari Portugiż; * [[Infanta Maria Francisca]] (twieldet fl-1800 f'Queluz – mietet fl-1834), ''infanta'' (prinċipessa) Portugiża, bint ir-Re Ġwanni VI tal-Portugall; * [[Vasco Gonçalves]] (1921-2005), uffiċjal tal-armata Portugiż, parteċipant fir-[[Rivoluzzjoni tal-Qronfol]], il-104 Prim Ministru tal-Portugall, 1974-1975; * [[Jorge de Brito]] (twieled fl-1927 f'Queluz – miet fl-2006), negozjant u t-28 President tal-[[S.L. Benfica]]; * [[Clotilde Rosa]] (twieldet fl-1930 f'Queluz – mietet fl-2017), arpista, pedagoga u [[Kompożitur|kompożitriċi]] Portugiża; * [[Ruy Belo]] (twieled fl-1933 – miet fl-1978 f'Queluz), poeta, saġġist u eżistenzjalist Portugiż; * [[Vasco Martins]] (twieled fl-1956 f'Queluz), mużiċist u kompożitur minn [[Kap Verde|Cabo Verde]]; * [[Manuela Bravo]] (twieldet fl-1957 f'Queluz), [[Kantant|kantanta]], kantat fil-[[Festival tal-Eurovision]] tal-1979; * [[Isabel Stilwell]] (twieldet fl-1960), [[Ġurnalist|ġurnalista]] u [[Kittieb|kittieba]] Portugiża; * [[Peter Kember]] (twieled fl-1965), bl-isem artistiku ta' ''Sonic Boom'', kantant u produttur mużikali Ingliż; * [[Zé Cabra]] (twieled fl-1965), eks pittur u kantant-kummidjant; * [[Miguel Ribeiro]] (twieled fl-1974), xeneġġatur tal-films u reġista Portugiż. === Sport === * [[Luis Loureiro]] (twieled fl-1976), eks plejer tal-[[futbol]], li lagħab 295 partita tal-klabbs u 6 partiti mal-Portugall; * [[Ricardo Silva]] (twieled fl-1977 f'Agualva-Cacém), eks plejer tal-futbol, li lagħab 293 partita mal-klabbs; * [[Marco Caneira]] (twieled fl-1979), eks plejer tal-futbol, li lagħab 326 partita mal-klabbs u 25 partita mal-Portugall; * [[Bruno Coelho]] (twieled fl-1987), plejer tal-futsal, li lagħab 146 partita mal-klabbs mal-Benfica u 102 partiti mal-Portugall; * [[Dolores Silva]] (twieldet fl-1991 f'Queluz), plejer tal-futbol, li lagħbet 123 partita mat-tim nazzjonali Portugiż tal-futbol tan-nisa. == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Portugall]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Portugall]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] gzjruzjqpivog83oq6dpoy03jimn2dj 0 33325 332939 326678 2026-10-16T16:32:57Z ~2026-55555-30 29094 332939 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Latin_letter_C_with_dot_above.svg|daqsminuri| Il-glifa ċ kbira u żgħira f'Doulos SIL]] '''Ċ''' ( minuskula:'''ċ''' ) hija ittra tal-alfabett Latin, iffurmata minn C b'tikka fuqha. == Użu == === Iċ-Ċeċen === Ic-Ċ hija preżenti fl-alfabett Latin Ċeċen, maħluq fis-snin disgħin. L-ekwivalenti Ċirilliku huwa ЦӀ, li tirrappreżenta l-ħoss {{IPA|/tsʼ/}}. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Koryakov|isem=Yuri B.|data=2002|titlu=Atlas of Caucasian Languages|url=http://lingvarium.org/raznoe/publications/caucas/ACL-all.pdf|post=Moscow|pubblikatur=Institute of Linguistics, Russian Academy of Sciences|paġni=6–7}}</ref> === L-Irlandiż === Iċ-Ċ kienet użata fil-passat fl-[[Lingwa Irlandiża|Irlandiż]] biex tirrappreżenta l-forma lenited ta' C. Id-digrafu ch, li hija eqdem miċ-ċ, tintuża bħalissa. <ref>{{Ċita web|url=https://sites.psu.edu/symbolcodes/languages/europe/irish/|titlu=Symbol Codes &#124; Irish, Old Irish and Manx|sit=Pennsylvania State University|data-aċċess=26 October 2022}}</ref> === Il-Malti === Iċ-Ċ hija t-tielet ittra tal-[[alfabett Malti]], preċeduta mill-B u segwita mid-D. Tirrappreżenta l-afrikata postalveolari bla vuċi {{IPA|[tʃ]}} . === L-Ingliż Qadim === Iċ-Ċ kultant tintuża fit-traskrizzjonijiet akkademiċi moderni tal-Ingliż Qadim biex tirrappreżenta il-ħoss {{IPA|[tʃ]}}, biex tiddistingwiha mill-''c'' li tingħad bħala {{IPA|[k]}}, li xorta tinkiteb bl-istess mod. L-ekwivalenti bil-vuċi tiegħu huwa il- Ġ. <ref>{{Ċita web|url=https://people.uleth.ca/~daniel.odonnell/tutorials/the-pronunciation-of-old-english|titlu=The Pronunciation of Old English|awtur=Daniel Paul O'Donnell|sit=University of Lethbridge Personal Web Sites|data-aċċess=26 October 2022}}</ref> == Kodifikazzjoni tal-kompjuter == {{charmap|010A|010B|name1=LATIN CAPITAL LETTER C WITH DOT ABOVE|name2=LATIN SMALL LETTER C WITH DOT ABOVE}} == Referenzi == {{Referenzi}}{{Latin script}} [[Kategorija:Lingwa Maltija]] [[Kategorija:Lingwistika]] 4rcdubqzqr6u9bq7nej72ssah15cf5g 0 33353 332943 331692 2026-10-17T01:56:15Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332943 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Paharpur Buddhist Bihar.jpg|daqsminuri|Veduta mill-ajru tas-santwarju ċentrali.]] Il-'''Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur''' (bil-[[Lingwa Bengali|Bengali]]: পাহাড়পুর বৌদ্ধ বিহার, b'ittri Rumani: ''Pāhāṛpur baud'dha bihār''), magħrufa wkoll bħala '''Somapura Mahavihara''' (bil-[[Lingwa Bengali|Bengali]]: সোমপুর মহাবিহার, b'ittri Rumani: ''Shompur Môhabihar'') jinsabu f'Paharpur, Badalgachhi, Naogaon, il-[[Bangladexx|Bangladesh]] u jirrappreżentaw uħud mill-aqwa fdalijiet ta' ''vihara'' jew monasteri Buddisti magħrufa fis-subkontinent [[Indja|Indjan]] u huma wieħed mill-iżjed siti [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] importanti fil-pajjiż. Is-sit tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1985.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/322|titlu=Ruins of the Buddhist Vihara Aloo at Paharpur - UNESCO|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2025-02-22}}</ref> Il-fdalijiet huma wieħed mill-iżjed eżempji famużi ta' arkitettura fil-Bangladesh pre-[[Iżlam|Iżlamiku]]. Imorru lura għal perjodu tal-Vihara ta' Halud fil-qrib u tal-Vihara ta' Sitakot f'Nawabganj Upazila tad-Distrett ta' Dinajpur.<ref>{{Ċita web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sitakot_Vihara|titlu=Sitakot Vihara - Banglapedia|sit=en.banglapedia.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-02-22}}</ref> == [[Storja]] == [[File:পাহাড়পুর_বৌদ্ধ_বিহার_22.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%A1%E0%A6%BC%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0_%E0%A6%AC%E0%A7%8C%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%A7_%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B0_22.jpg|xellug|daqsminuri| L-istupa ċentrali bir-rifless fl-ilma tax-xita.]] Għadd ta' monasteri nbnew matul il-perjodu tal-Pāla tal-Indja tal-qedem fir-reġjuni tal-Lvant tas-subkontinent Indjan, li kienu jinkludu Bengal u Magadha. Skont sorsi [[Tibet|Tibetani]], ħames ''Mahavihara'' (universitajiet) kbar spikkaw: Vikramashila, l-università ewlenija ta' dak iż-żmien; [[Nalanda]], li ma kinitx għadha fl-aqwa tagħha iżda xorta waħda kienet notevoli; Somapura Mahavihara; Odantapurā; u Jaggadala.<ref>English, Elizabeth (2002). ''Vajrayogini: Her Visualization, Rituals, and Forms''. Wisdom Publications. p. 15. ISBN <bdi>0-86171-329-X</bdi>.</ref> Il-''mahavihara'' ffurmaw network; "kollha kemm huma kienu taħt superviżjoni statali" u kienet teżisti "sistema ta' koordinazzjoni bejniethom... mill-evidenza jidher li s-sedi differenti tat-tagħlim [[Buddiżmu|Buddist]] li kienu jiffunzjonaw fil-Lvant tal-Indja taħt il-Pāla kienu meqjusin flimkien bħala network jew grupp interkonness ta' istituzzjonijiet", u kienet xi ħaġa komuni li l-istudjużi l-kbar jgħaddu faċilment minn kariga għall-oħra fihom.<ref>Dutt, Sukumar (1988) [First published 1962]. ''Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture''. Delhi: Motilal Banarsidass. pp. 352–353. ISBN <bdi>978-81-208-0498-2</bdi>.</ref> Atisa, li kien jirresjedi fis- Somapura Mahavihara (l-ikbar università fl-Indja tal-qedem f'dak iż-żmien), ivvjaġġa minn Bengal għat-Tibet biex jipprietka l-Buddiżmu. L-iżjed forma bikrija tal-lingwa Bengali bdiet tfeġġ matul is-seklu 8 [[WK|W.K]]. L-iskavi f'Paharpur, u s-sejba ta' siġilli bl-inċiżjoni ''Shri-Somapure-Shri-Dharmapaladeva-Mahavihariyarya-bhiksu-sangghasya'', identifikaw is-Somapura Mahavihara bħala struttura li nbniet mit-tieni re tad-dinastija Dharmapala tad-dinastija Pāla (għall-ħabta tas-781 sat-821). Sorsi Tibetani, inkluż [[Traduzzjoni|traduzzjonijiet]] Tibetani ta' ''Dharmakayavidhi'' u ''Madhyamaka Ratnapradipa'', l-istorja ta' Taranatha u ''Pag-Sam-Jon-Zang'', isemmu li s-suċċessur ta' Dharmapala, Devapala (għall-ħabta tat-810–850) bniha wara l-ħakma ta' Varendra. Fuq il-pilastru ta' Paharpur hemm inċiżjoni li ssemmi l-ħames sena tar-renju tas-suċċessur ta' Devapala, Mahendrapala (għall-ħabta tat-850–854) flimkien ma' isem Bhiksu Ajayagarbha. F'''Pag Sam Jon Zang'' ta' Taranatha jissemma li l-monasteru sarulu tiswijiet matul ir-renju ta' Mahipala (għall-ħabta tad-995 sal-1043 W.K.).<ref>{{Ċita web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Somapura_Mahavihara|titlu=Somapura Mahavihara - Banglapedia|sit=en.banglapedia.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-02-22|arkivju-data=2026-08-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260826060510/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Somapura_Mahavihara|url-status=dead}}</ref> Jatvarma tad-dinastija Varman attakka Varendra fis-seklu 11 b'ostilità lejn ir-re tal-Kaivarta, Divya, u l-Buddiżmu. Għalkemm ir-reġim tal-Kaivarta milli jidher ma ġarrab l-ebda telfa, parti mill-''Mahavihara'' nqerdet minn nirien imqabbdin mill-armata ta' Jatvarma.<ref>Ray, Niharranjan (1994). ''History of the Bengali People (Ancient Period)''. Translated by Hood, John W. Orient Longman. pp. 185, 331, 353. ISBN <bdi>978-0-86311-378-9</bdi>.</ref> Maż-żmien, il-preċettur spiritwali ta' Atisha, Ratnākaraśānti, serva bħala ''sthavira'' tal-''vihara'', Mahapanditacharya Bodhibhadra serva bħala patri residenti, u studjużi oħra qattgħu parti minn ħajjithom fil-monasteru, inkluż Kalamahapada, Viryendra u Karunashrimitra. Bosta patrijiet Tibetani żaru s-Somapura bejn is-sekli 9 u 12. Matul ir-renju tad-dinastija Sena fit-tieni nofs tas-seklu 12, il-''vihara'' qabdet it-triq tan-niżla għall-aħħar darba. Studjuż partikolari jikteb, "Il-fdalijiet tat-tempju u l-monasteri f'Pāhāpur ma fihomx marki evidenti ta' qerda fuq skala kbira. Id-deklin tal-istabbiliment, minħabba l-abbandun jew il-qerda, x'aktarx li seħħ qalb l-irvelli u l-ispostamenti mifruxa tal-popolazzjoni wara l-invażjoni [[Iżlam|Musulmana]]".<ref>Dutt, Sukumar (1988) [First published 1962]. ''Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture''. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 376. ISBN <bdi>978-81-208-0498-2</bdi>.</ref> Plakka tar-ram li tmur lura għall-159 tal-era Gupta (479 W.K.) u li ġiet skoperta fl-1927 fil-Grigal tal-monasteru, issemmi donazzjoni ta' koppja Braħmina lil Jain Acharya Guhanandi għall-istupa ta' Pancha Nikaya f'Vata Gohli,<ref>Asher, Frederick M. (1980). ''The Art of Eastern India: 300 – 800''. University of Minnesota Press. p. 15. ISBN <bdi>978-1-4529-1225-7</bdi>.</ref> identifikabbli bħala l-villaġġ fil-qrib ta' Goalapara.<ref>Dutt, Sukumar (1988) [First published 1962]. ''Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture''. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 371. ISBN <bdi>978-81-208-0498-2</bdi>.</ref> == Arkitettura == [[File:Somapura.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Somapura.JPG|daqsminuri|300x300px|Pjanta tas-sit.]] L-istruttura kwadrangolari tikkonsisti minn 177 ċella u stupa Buddista tradizzjonali fin-nofs. Iċ-ċelel kienu jintużaw mill-patrijiet għall-akkomodazzjoni u għall-meditazzjoni. Minbarra l-għadd kbir ta' stupi u ta' santwarji b'daqsijiet u b'għamliet differenti, ġew skoperti wkoll plakek tat-terrakotta, [[Skultura|skulturi]] tal-ġebel, inċiżjonijiet, muniti, bċejjeċ taċ-ċeramika, eċċ. f'dan is-sit. Is-sit jospita l-fdalijiet arkitettoniċi ta' monasteru Buddist enormi, magħrufa bħala Somapura Mahavihara, li jkopri 11-il ettaru (27 akru). Dan kien ċentru intellettwali importanti għat-tradizzjonijiet tad-Dharma bħall-Buddisti, il-Ġain u l-[[Ħinduiżmu|Induisti]].<ref>Singh, Sheo Kumar (1982). ''History and Philosophy of Buddhism''. Delhi: Associated Book Agency. p. 44. OCLC 59043590.</ref> Il-kumpless ta' 8.5 ettari (21 akru) fih 177 ċella, ''viharas'', bosta stupi, tempji u għadd ta' binjiet anċillari oħra.<ref>Alam, A. K. M. Masud; Xie, Shucheng; Saha, Dilip Kumar; Chowdhury, Sifatul Quader (2007). "Clay mineralogy of archaeological soil: an approach to paleoclimatic and environmental reconstruction of the archaeological sites of the Paharpur area, Badalgacchi upazila, Naogaon district, Bangladesh". ''Environmental Geology''. '''53''' (8). Springer: 1639–1650. doi:10.1007/s00254-007-0771-1. S2CID 129426067.</ref> Il-ħitan esterni bi plakek ornamentali tat-terrakotta għadhom juru l-influwenza ta' dawn it-tliet [[Reliġjon|reliġjonijiet]]. Bħala akri, Somapura kienet l-ikbar fost il-''mahavihara''.<ref>Dutt, Sukumar (1988) [First published 1962]. ''Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture''. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 375. ISBN <bdi>978-81-208-0498-2</bdi>.</ref> Skont Sukumar Dutt, il-kumpless kien iddominat minn tempju, li kien jixbaħ ħafna lit-tempji Induisti-Buddisti ta' [[Burma]], Ġava u l-[[Kambodja]], b'pedamenti b'għamla ta' salib, u bi struttura mtarrġa b'kompartimenti interni li gradwalment jieħdu s-sura ta' piramida.... matul l-era tad-dinastija Pala kienet teżisti taħlita ta' stili mil-Lvant tal-Indja u x-Xlokk tal-[[Asja]]". Hemm ukoll min ikkumenta li "ma hemm l-ebda dubju li dan l-istil arkitettoniku influwenza ferm l-istil ta' Burma, Ġava u l-Kambodja. L-iżjed xebħ fir-rigward tal-pjanta u s-sovrastruttura tat-tempju ta' Paharpur huwa dak tat-tempji magħrufa bħala Chandi Loro Jongrang u Chandi Sevu ta' [[Prambanan]] f'Ġava Ċentrali".<ref>Dutt, Sukumar (1988) [First published 1962]. ''Buddhist Monks and Monasteries of India: Their History and Their Contribution to Indian Culture''. Delhi: Motilal Banarsidass. p. 373. ISBN <bdi>978-81-208-0498-2</bdi>.</ref> === Tempju ċentrali === [[File:Aerial_view_of_Somapura_Mahavihara.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aerial_view_of_Somapura_Mahavihara.jpg|daqsminuri|Veduta mill-ajru.]] L-iskop ta' din l-istruttura ċentrali f'nofs l-ispazju fil-beraħ għadu mhux magħruf minn żmien l-iskoperta tagħha. B'hekk, il-biċċa l-kbira tad-dibattiti ġġenerati dwar l-arkitettura tas-Sompur Mahavihara huma ċċentrati fuq l-identifikazzjoni tas-sovrastruttura nieqsa tagħha. Hemm diversi ipoteżijiet, iżda l-iżjed waħda importanti hija n-nuqqas ta' disponibbiltà ta' ammont sostanzjali ta' dokumentazzjoni arkitettonika komprensiva għad-dispożizzjoni tar-riċerkaturi. Hemm diversi ipoteżijiet ukoll rigward il-quċċata tal-istruttura ċentrali tas-Sompur Mahavihara. B'hekk, il-biċċa l-kbira tax-xogħlijiet li saru sa issa huma bbażati l-iktar fuq is-sejbiet tal-iskavi arkeoloġiċi u l-istudji tal-artefatti mill-perspettiva arkeoloġika. L-ewwel studju ta' dan il-monument b'dokumentazzjoni kien tal-arkeologu [[K. N. Dikhshit]] permezz tax-xogħol tiegħu ''Paharpur, Memoirs of Archaeological Survey in India'' (1938). Dikshit ried jiddokumenta s-sejbiet arkeoloġiċi u kkonċentra fuq l-interpretazzjoni u l-analiżi tagħhom. Huwa pprova jissuġġerixxi trattament arkitettoniku probabbli tal-partijiet neqsin tal-istruttura permezz tal-istudju tal-fdalijiet arkeoloġiċi. Sal-lum, dan l-istudju jitqies bħala l-iżjed dokumentazzjoni awtentika tas-Sompur Mahavihara. [[Prudence R. Myer]] ippubblikat l-ewwel ta' dawn l-istudji fl-1969 bħala saġġ f'ġurnal, fejn ipproponiet li s-sovrastruttura nieqsa kienet stupa u wriet l-għamla tridimensjonali probabbli tagħha. Myer ressqet il-proposta tagħha permezz ta' studju dijakroniku tal-istupi u tas-santwarji bl-istupi fl-Indja. Hija ħadet lil Sompura Mahavihara bħala eżempju biex telabora l-istudju tagħha u pproduċiet mudell ta' restawr tal-istruttura ċentrali biex tappoġġa l-analiżi tagħha.<ref>Myer, Prudence R. (1961). "Stupas and Stupa-Shrines". ''Artibus Asiae''. '''24''' (1): 25–34. doi:10.2307/3249181. JSTOR 3249181.</ref> It-tieni xogħol ġie ppubblikat madwar 30 sena wara l-proposta ta' Myer. Tim ta' [[Arkitett|arkitetti]] mill-Università ta' Khulna mmexxi minn [[Mohammed Ali Naqi]] ppropona rikostruzzjoni teorika oħra tal-istruttura ċentrali kif ukoll ta' xi wħud mill-partijiet tal-blokka periferika (l-iktar id-daħla) fl-1999. Dan ix-xogħol ġie ppreżentat ukoll fis-"Seminar Internazzjonali dwar l-Elaborazzjoni ta' Strateġija tar-Riċerka Arkeoloġika għas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Paharpur u għall-Ambjent tiegħu", organizzat b'mod konġunt mill-UNESCO u mid-Dipartiment tal-Arkeoloġija tal-Bangladesh fl-2004. Muhammad Ali Naqi ppropona pinnaklu bħal ta' tempji oħra fil-quċċata tat-tumbata ċentrali bħallikieku l-istruttura kienet "Santwarju bi Stupa" tat-tip "Shikhara" fir-rikostruzzjoni tiegħu.<ref>Naqi, Md. Ali; Islam, Ziaul; Bhuyan, Md. Shoeb; Gomes, Catherine Daisy (1999), "The virtual reconstruction of Paharpur vihara", ''Khulna University Studies'', '''1''' (1): 187–204, doi:10.53808/KUS.1999.1.2.187-204-se, ISSN 1563-0897, S2CID 253543061.</ref> Fl-2012 [[Mohammad Habib Reza]] permezz ta' analiżi kuntestwali tal-arkitettura Buddista bikrija ta' Bengal fit-teżi tad-dottorat tiegħu jipproponi: "il-qalba tal-''vihara'' ta' Pahāŗpur kienet qisha l-quċċata ta' tempju tat-tip pañcharatna u kellu erba' "kuruni" oħra fuq il-maņdapas, u b'hekk x'aktarx li t-tempju kien qisu t-tempju ta' Ānanda f'[[Bagan]]; madankollu, minħabba l-perjodu bikri ta' kostruzzjoni tiegħu, it-tempju għandu dehra iktar ċatta mit-tempju ta' Ānanda''.''<ref>Reza, Mohammad Habib (2012). ''Early Buddhist Architecture of Bengal: Morphological study on the vihāras of c. 3rd to 8th centuries'' (PhD). Nottingham Trent University.</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == [[File:Somapura_Mahavihara_2024_33.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Somapura_Mahavihara_2024_33.jpg|daqsminuri|Tlugħ ix-[[xemx]] fis-Somapura Mahavihar (Paharpur).]] Il-Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985.<ref name=":0" /> Minn dak iż-żmien 'l hawn, sensiela ta' missjonijiet tal-UNESCO żaru s-sit regolarment u għenu fil-protezzjoni tiegħu. Barra minn hekk, l-UNESCO ħejjet pjan direzzjonali b'investiment ta' US$5.6 miljun.<ref>{{Ċita web|url=http://www.unescodhaka.org/culture/|titlu=UNESCO Dhaka {{!}} culture|sit=www.unescodhaka.org|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-02-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070927104939/http://www.unescodhaka.org/culture/|arkivju-data=2007-09-27|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Somapura-Mahavira|titlu=Somapura Mahavira {{!}} Ancient, Ruins, Monastery {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2025-02-22}}</ref> L-opri tal-arti tat-terrakotta fis-sit ġarrbu ħsarat estensivi minħabba n-nuqqas ta' manutenzjoni xierqa, l-iskarsezza ta' ħaddiema, in-nuqqas ta' fondi u x-xita qliel, kif ukoll minħabba l-problema ewlenija tal-korruzzjoni fil-Bangladesh. Barra minn hekk, id-drenaġġ batut tal-ilma flimkien mal-livelli għoljin ta' salinità fil-ħamrija wasslu għad-deterjorament tal-iskulturi tat-terrakotta. Theddidiet oħra jinkludu l-ħaxix ħażin, il-vandaliżmu, il-kundizzjonijiet klimatiċi u t-traskuraġni tal-pubbliku li jżur is-sit. Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-[[bniedem]]"; il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Gallerija == <gallery widths="180px" heights="120px"> File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3696.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3696.jpg|Structures in Somapura Mahavihara complex File:Somapura_Mahavihara_08.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Somapura_Mahavihara_08.jpg|Paharpur with green grass File:Sompur_Mahavihara_(Paharpur).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sompur_Mahavihara_(Paharpur).jpg|Sompur Mahavihara (Paharpur) File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3683.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3683.jpg|Bottom of Central Shrine File:Mayer_model_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mayer_model_01.jpg|Model by Mohammed Ali Naqi File:A_wall_of_Paharpur.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_wall_of_Paharpur.jpg|Ineer part of the vihar File:Sompura_Mahavihar_2024_16.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sompura_Mahavihar_2024_16.jpg|Panels (replica) File:Sompura_Mahavihara_2024_17.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sompura_Mahavihara_2024_17.jpg|Panels (original) </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] [[Kategorija:Monasteri]] [[Kategorija:Buddiżmu]] [[Kategorija:Bangladexx]] [[Kategorija:Tempji Buddisti]] ot1oe2e1ixy7dx6ibjvtqmj9b3ng9yn 0 33355 332944 325295 2026-10-17T03:56:51Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332944 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Save the sundarbans 20.jpg|daqsminuri|Sundarbans.]] '''Sundarbans''' (bil-Bengali: সুন্দরবন; pronunzjata: /sʌnˈdɑːrbənz/) hija żona forestali bil-mangrovji fid-Delta tal-Ganges iffurmata mill-konfluwenza tax-xmajjar Ganges, Brahmaputra u Meghna fil-Bajja ta' Bengal. Mifruxa tul partijiet mill-[[Indja]] u mill-[[Bangladexx|Bangladesh]], din il-foresta hija l-ikbar foresta bil-mangrovji fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Tkopri l-inħawi mix-xmara Baleswar fid-Diviżjoni ta' Khulna fil-Bangladesh sax-xmara Hooghly fl-istat tal-Punent ta' Bengal fl-Indja. Tinkludi foresti magħluqa u fil-beraħ bil-mangrovji, art użata għal skopijiet agrikoli, artijiet imtajna ċatti u art li ma tinħadimx, u minnha jgħaddu diversi nixxigħat u kanali mareali. Sundarbans tospita l-ikbar żona ta' foresti bil-mangrovji fid-dinja. B'kollox hemm erba' żoni protetti li jagħmlu parti minn Sundarbans li tniżżlu bħala żewġ [[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] separati; Sundarbans fil-Bangladesh, li jinkludi il-Punent ta' Sundarbans,<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/798|titlu=Sundarbans - UNESCO|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2025-02-23}}</ref> in-Nofsinhar ta' Sundarbans u l-Lvant ta' Sundarbans, u l-[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] fl-Indja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/452/|titlu=Sundarbans National Park - UNESCO|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2025-02-23}}</ref><ref>Giri, C.; Pengra, B.; Zhu, Z.; Singh, A.; Tieszen, L. L. (2007). "Monitoring mangrove forest dynamics of the Sundarbans in Bangladesh and India using multi-temporal satellite data from 1973 to 2000". ''Estuarine, Coastal and Shelf Science''. '''73''' (1–2): 91–100. Bibcode:2007ECSS...73...91G. doi:10.1016/j.ecss.2006.12.019.</ref> Minkejja l-istatus protett, Sundarbans fl-Indja kienet meqjusa bħala fil-periklu f'valutazzjoni tal-2020 skont il-qafas tal-Lista Ħamra tal-Ekosistemi tal-[[IUCN]].<ref>Sievers, M.; Chowdhury, M. R.; Adame, M. F.; Bhadury, P.; Bhargava, R.; Buelow, C.; Friess, D. A.; Ghosh, A.; Hayes, M. A.; McClure, E. C.; Pearson, R. M. (2020). "Indian Sundarbans mangrove forest considered endangered under Red List of Ecosystems, but there is cause for optimism". ''Biological Conservation''. '''251''': 108751. Bibcode:2020BCons.25108751S. doi:10.1016/j.biocon.2020.108751. hdl:10072/400371. S2CID 222206165.</ref> Il-foresta bil-mangrovji ta' Sundarbans tkopri erja ta' madwar 10,277 km² (3,968 mil kwadru), li minnhom il-foresti fid-Diviżjoni ta' Khulna tal-Bangladesh huma estiżi fuq 6,017 km² (2,323 mil kwadru) u fid-Diviżjoni tal-Presidenza tal-Punent ta' Bengal huma estiżi fuq 4,260 km² (1,640 mil kwadru) tul 24 Pargana tan-Nofsinhar u 24 Pargana tat-Tramuntana.<ref>Pani, D. R.; Sarangi, S. K.; Subudhi, H. N.; Misra, R. C.; Bhandari, D. C. (2013). "Exploration, evaluation and conservation of salt tolerant rice genetic resources from Sundarbans region of West Bengal". ''Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research''. '''30''' (1): 45–53.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sundarbanaffairswb.in/home/page/sundarban_biosphere|titlu=Department of Sundarban Affairs, Govt. of West Bengal|sit=sundarbanaffairswb.in|data-aċċess=2025-02-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240507182348/https://sundarbanaffairswb.in/home/page/sundarban_biosphere|arkivju-data=2024-05-07|url-status=dead}}</ref> L-iżjed [[speċi]] abbundanti ta' siġar hija s-sundri (''Heritiera fomes'') u l-gewa (''Excoecaria agallocha''). Il-foresti jipprovdu ħabitat lil 453 speċi ta' fawna selvaġġa, fosthom 290 [[għasfur]], 120 ħuta, 42 [[mammiferu]], 35 rettila u tmien anfibji.<ref>Iftekhar, M. S.; Islam, M. R. (2004). "Managing mangroves in Bangladesh: A strategy analysis". ''Journal of Coastal Conservation''. '''10''' (1): 139–146. doi:10.1652/1400-0350(2004)010[0139:MMIBAS]2.0.CO;2. S2CID 130056584.</ref> Minkejja projbizzjoni totali fuq il-qtil jew il-ħtif tal-organiżmi selvaġġi kollha għajr il-ħut u xi invertebrati, kien hemm xejra konsistenti ta' tnaqqir tal-[[bijodiversità]] jew ta' telf tal-ispeċijiet fis-seklu 20, u l-kwalità [[Ekoloġija|ekoloġika]] tal-foresta qed tbatti.<ref>Manna, S.; Chaudhuri, K.; Bhattacharyya, S.; Bhattacharyya, M. (2010). "Dynamics of Sundarban estuarine ecosystem: Eutrophication induced threat to mangroves". ''Saline Systems''. '''6''': 8. doi:10.1186/1746-1448-6-8. PMC 2928246. <nowiki>PMID 20699005</nowiki>.</ref> Minkejja l-impenni ta' preservazzjoni miż-żewġ gvernijiet, Sundarbans tinsab mhedda minn kawżi naturali u [[Antropoloġija|antropoloġiċi]]. Fl-2007, iċ-ċiklun Sidr ikkawża ħsarat f'madwar 40 % ta' Sundarbans. Il-foresta qed tbati wkoll minn żieda fis-salinità kkawżata miż-żieda fil-livell tal-baħar minħabba l-effetti tat-[[tibdil fil-klima]] u t-tnaqqis fil-provvista tal-ilma ħelu. F'Mejju 2009, iċ-ċiklun Aila qered Sundarbans u kkawża bosta [[Mewt|mwiet]]. Mill-inqas 100,000 ruħ ġew affettwati minn dan iċ-ċiklun.<ref>{{Ċita aħbar|data=2009-05-25|titlu=23 dead, 1 lakh affected as Cyclone Aila hits Bengal|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/23-dead-1-lakh-affected-as-Cyclone-Aila-hits-Bengal/articleshow/4575274.cms|data-aċċess=2025-02-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/38786/cyclone-aila|titlu=Cyclone Aila|data=2009-05-29|sit=earthobservatory.nasa.gov|lingwa=en|data-aċċess=2025-02-23}}</ref> L-impjant tal-enerġija propost ta' Rampal li jaħdem bil-faħam madwar 14-il kilometru (8.7 mili) fit-Tramuntana ta' Sundarbans f'Rampal Upazila tad-Distrett ta' Bagerhat fid-Diviżjoni ta' Khulna, il-Bangladesh, huwa maħsub li se jikkawża iktar ħsara lil din il-foresta unika bil-mangrovji skont rapport tal-2016 tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=http://en.prothom-alo.com/environment/news/122299/Unesco-calls-for-shelving-Rampal-project|titlu=Unesco calls for shelving Rampal project|data=2016-09-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-02-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160926203716/http://en.prothom-alo.com/environment/news/122299/Unesco-calls-for-shelving-Rampal-project|arkivju-data=2016-09-26|url-status=dead}}</ref> It-tibdil fil-klima mistenni li se jkompli jaffettwa b'mod negattiv kemm is-sistemi naturali kif ukoll il-popolazzjonijiet [[Bniedem|umani]] fir-reġjun, u b'hekk se jirriżulta f'iktar degradazzjoni tal-ekosistema u migrazzjoni minħabba l-klima. L-esperti li eżaminaw ir-reġjun jirrakkomandaw iktar enfasi fuq l-irpiljar u l-ġestjoni tal-mangrovji, kif ukoll l-adattament tal-popolazzjonijiet umani, permezz ta' proċessi bħall-irtirar ġestit u investimenti f'infrastruttura reżiljenti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.orfonline.org/research/strategic-and-managed-retreat-as-adaptation-addressing-climate-vulnerability-in-the-sundarbans|titlu=Strategic and Managed Retreat as Adaptation: Addressing Climate Vulnerability in the Sundarbans|sit=orfonline.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-02-23}}</ref> == [[Etimoloġija]] == It-tifsira litterali ta' Sundarbans (bil-Bengali: সুন্দরবন, b'ittri Rumani: ''Sundôrbôn'') hija "foresta sabiħa". Alternattivament, ġie propost li l-isem oriġina minn ''Samudraban'', ''Shomudrobôn'' ("Foresta tal-Baħar"), jew ''Chandra-bandhe'', l-isem ta' tribù.<ref>{{Ċita web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sundarbans,_The|titlu=Sundarbans, The - Banglapedia|sit=en.banglapedia.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-02-23|arkivju-data=2016-03-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304200506/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sundarbans,_The|url-status=dead}}</ref> Madankollu, x'aktarx li l-oriġini tal-[[kelma]] ġejja minn ''Sundari'' jew ''Sundri'', l-isem lokali tal-ispeċi ta' mangrovji ''Heritiera fomes'' li tant hija abbundanti fl-inħawi.<ref>Rainey, John Rudd (1891). "The Sundarban: Its Physical Features and Ruins". ''Proceedings of the Royal Geographical Society and Monthly Record of Geography''. '''13''' (5). JSTOR: 273–287. doi:10.2307/1800883. ISSN 0266-626X. JSTOR 1800883.</ref> == [[Storja]] == L-istorja tal-insedjament uman fl-inħawi ta' Sundarbans tmur lura għall-era Mawrjana (is-sekli 4-2 [[Ante Christum natum|Q.K]].). Instabu l-fdalijiet ta' belt abbandunata fil-Blokka Forestali ta' Baghmara li ġew attribwiti lil Chand Sadagar, figura pre-Mawrjana semistorika fil-[[folklor]] ta' Bengal. L-iskavi [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] f'Kapilmuni, Paikgacha Upazilla, fit-Tramuntana ta' Sundarbans fil-Bangladesh, ħarġu fid-dieher il-fdalijiet ta' insedjament uman li jmur lura għall-[[Medjuevu|Medju Evu]] Bikri. Matul il-perjodu tal-Mugal, irqajja' ta' foresti nkrew mill-mexxejja lokali biex jiġu stabbiliti l-insedjamenti. Fl-1757, il-Kumpanija tal-Lvant tal-Indja [[Renju Unit|Brittanika]] kisbet jeddijiet tal-proprjetà ta' Sundarbans mingħand l-Imperatur Mugal [[Alamgir II]] u lestiet l-immappjar tal-inħawi fl-1764. Madankollu, il-ġestjoni sistematika tal-foresti bdiet seklu wara. L-ewwel Diviżjoni tal-Ġestjoni tal-Foresti li kellha ġurisdizzjoni fuq Sundarbans ġiet stabbilita fl-1869. Fl-1875 parti kbira mill-foresti bil-mangrovji ġew iddikjarati foresti ta' riżerva skont l-Att Indjan dwar il-Foresti tal-1865 (l-Att Nru VIII tal-1865). Il-kumplament tal-foresti ġew iddikjarati foresti ta' riżerva s-sena ta' wara, u l-foresti li sa dak iż-żmien kienu amministrati mid-distrett tal-amministrazzjoni ċivili għaddew taħt il-kontroll tad-Dipartiment tal-Foresti. Diviżjoni tal-Foresti, li hija l-unità bażika ta' ġestjoni u ta' amministrazzjoni tal-foresti, inħolqot fl-1879 u llum il-ġurnata l-kwartieri ġenerali tagħha jinsabu f'Khulna, il-Bangladesh. L-ewwel pjan ta' ġestjoni nkiteb għall-perjodu 1893–1898. == Sit ta' Wirt Dinji == Sundarbans ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1987.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ix)''' "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-'''kriterju (x)''' "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-[[xjenza]] jew tal-konservazzjoni".<ref name=":0" /> == [[Ġeografija]] == {{multiple image|perrow=1|align=right|image1=Sunderbans village 1839.jpg|caption1=Villaġġ f'roqgħa kklerjata ta' Sundarbans. Tpinġija ta' Frederic Peter Layard wara tħażżiża oriġinali tal-1839.|image2=FarmHouseSunderban.JPG|caption2=Razzett qalb l-għelieqi tar-ross f'Sundarbans fl-2010.}}Il-foresti ta' Sundarban jinsabu fid-delta vasta tal-Bajja ta' Bengal u huma ffurmati mill-konfluwenza enormi tax-xmajjar Hooghly, Padma (it-tnejn li huma jitbattlu fix-xmara Ganges), Brahmaputra u Meghna tul in-Nofsinhar tal-Bangladesh. Il-foresti tal-artijiet bassasa ta' Sundarbans jiġu mgħerrqa staġonalment u jinsabu iktar 'il ġewwa mill-foresti bil-mangrovji li jinsabu fix-xifer taż-żona kostali. Il-foresti jkopru erja ta' 10,277 km² (3,968 mil kwadru), li minnhom madwar 6,017 km² (2,323 mil kwadru) jinsabu fil-Bangladesh. Il-parti Indjana ta' Sundarbans huwa stmat li tkopri erja ta' madwar 4,260 km² (1,640 mil kwadru), li minnhom madwar 1,700 km² (660 mil kwadru) huma okkupati minn korpi tal-ilma, fosthom xmajjar, kanali u qaliet ta' daqs li jvarja minn ftit [[Metru|metri]] għal diversi kilometri. Minn qalb Sundarbans jgħaddi network kumpless ta' mogħdijiet tal-ilma mareali, artijiet imtajna ċatti u gżejjer żgħar ta' foresti bil-mangrovji li jittolleraw il-melħ. In-network interkonness ta' mogħdijiet tal-ilma jagħmel kważi kull naħa tal-foresti aċċessibbli bid-dgħajjes. Sundarbans hija magħrufa għat-tigra ta' Bengal (''Panthera tigris''), kif ukoll għal bosta fawna, fosthom speċijiet ta' għasafar, chital, kukkudrilli u [[Serp|sriep]]. Il-ħamrija għammiela tad-delta ġiet soġġetta għal użu uman intensiv għal sekli sħaħ, u l-ekoreġjun fil-biċċa l-kbira ġiet ikkonvertit għall-agrikoltura intensiva, u b'hekk fadal ftit irqajja' bil-foresti. Il-foresti li fadal, meta jitqiesu flimkien mal-mangrovji ta' Sundarbans, huma ħabitat importanti għat-tigra li hija speċi fil-periklu. Barra minn hekk, l-ispeċijiet ta' mangrovji preżenti fl-inħawi ta' Sundarbans jaqdu funzjoni kruċjali bħala barriera protettiva għall-miljuni ta' abitanti madwar [[Kolkata]], Khulna u l-Port ta' Mongla kontra l-għargħar li jirriżultaw miċ-ċikluni. Jipproteġu wkoll lill-popolazzjoni kostali mit-tsunami u mill-erożjoni tal-ħamrija. == Fiżjografija == {{multiple image|perrow=1|image1=Sundarbans SPOT 1219.jpg|caption1=Immaġni ta' Sundarbans bis-satellita SPOT, maħruġa mis-CNES.|image2=Sundarbans.jpg|caption2=Immaġni ta' Sundarbans bis-satellita Landsat 7, maħruġa mill-Osservatorju tad-Dinja tan-NASA.}}Id-Delta tax-xmara Ganges mimlija mangrovji – Sundarbans – hija ekosistema kumplessa li tinkludi waħda mit-tliet l-ikbar irqajja' ta' foresti bil-mangrovji fid-dinja. L-ikbar parti tinsab fil-Bangladesh, filwaqt li parti iżgħar tinsab fl-Indja. Huwa stmat li l-parti Indjana tal-foresta bil-mangrovji tkopri 40 %, filwaqt li l-parti tal-Bangladesh tkopri 60 % ta' Sundarbans. Lejn in-Nofsinhar, il-foresta bil-mangrovji tiltaqa' mal-Bajja ta' Bengal; lejn il-Lvant tikkonfina max-xmara Baleswar; u lejn it-Tramuntana hemm interfaċċa qawwija ma' art ikkultivata b'mod intensiv. Id-drenaġġ naturali fl-inħawi ta' fuq tax-xmajjar, għajr il-kanali prinċipali tax-xmajjar, huwa kkontrollat permezz ta' xtut u digi. Oriġinarjament (xi 200 sena ilu) Sundarbans kienet tkopri erja ta' madwar 16,700 kilometru kwadru (6,400 mil kwadru). Issa tkopri terz biss tad-daqs oriġinali tagħha. L-erja totali ta' art attwalment hija 4,143 kilometru kwadru (1,600 mil kwadru), u tinkludi l-meded bir-ramel esposti b'erja totali ta' 42 kilometru kwadru (16-il mil kwadru); il-kumplament tal-erja tal-ilma ta' 1,874 kilometru kwadru (724 mil kwadru) tinkludi x-xmajjar, in-nixxigħat żgħar u l-kanali. Ix-xmajjar f'Sundarbans huma postijiet li fihom l-ilma baħar jiltaqa' mal-ilma ħelu. B'hekk, huma reġjun ta' tranżizzjoni bejn l-ilma ħelu tax-xmajjar li joriġina mix-xmara Ganges u l-ilma baħar tal-Bajja ta' Bengal. Sundarbans tul il-Bajja ta' Bengal evolviet matul il-millenji permezz tad-depożiti naturali fin-naħa ta' fuq tax-xmajjar flimkien mas-segregazzjoni intermareali. Il-fiżjografija hija ddominata minn formazzjonijiet tad-delta li jinkludu għadd kbir ta' linji tad-drenaġġ assoċjati ma' meded mareali tal-wiċċ u ta' taħt l-ilma. Hemm ukoll imraġ marġinali 'l fuq mil-livell tal-marea, meded mareali bir-ramel u gżejjer b'networks ta' kanali mareali, meded ta' taħt l-ilma u sedimenti tat-tafal u tad-depożiti ta' wara d-delta. Il-baċir ta' Sundarbans ivarja bejn fond ta' 0.9 metri sa fond ta' 2.11 metri (3.0 sa 6.9 piedi) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Hawnhekk il-fatturi bijotiċi jaqdu rwol sinifikanti fl-[[evoluzzjoni]] kostali fiżika, u żviluppaw varjetà ta' ħabitats għall-organiżmi selvaġġi, li jinkludu bajjiet, estwarji, artijiet bassasa permanenti u semipermanenti, artijiet imtajna mareali, qaliet mareali, għaram kostali, għaram sekondarji u digi. Il-veġetazzjoni tal-mangrovji stess tgħin fil-formazzjoni ta' mases ġodda tal-art u l-veġetazzjoni intermareali taqdi rwol sinifikanti fil-morfoloġija tal-artijiet bassasa. L-attivitajiet tal-fawna tal-mangrovji fl-artijiet imtajna ċatti intermareali jiżviluppaw karatteristiċi mikromorfoloġiċi li jaqbdu u jżommu s-sedimenti u b'hekk jinħoloq sottoswol għaż-żrieragħ tal-mangrovji. Il-morfoloġija u l-evoluzzjoni tal-għaram eoliċi huma kkontrollati minn abbundanza ta' pjanti kserofitiċi u alofitiċi. Il-pjanti xeblikin, il-ħaxix u s-sogħda jistabbilizzaw l-għaram tar-ramel u s-sedimenti mhux ikkumpattjati. L-artijiet imtajna ċatti ta' Sunderbans (Banerjee, 1998) jinsabu fl-estwarju u fuq il-gżejjer tad-delta fejn hemm veloċità baxxa tax-xmara u l-kurrent mareali. L-artijiet imtajna ċatti jiġu esposti fil-mareat baxxi u jiġu mgħerrqa fil-mareat għoljin, għaldaqstant jinbidlu morfoloġikament saħansitra f'ċiklu mareali wieħed. Il-mareat tant ikunu kbar li bejn wieħed u ieħor terz tal-art tgħeb u terġa' titfaċċa kuljum. Il-partijiet fuq ġewwa tal-artijiet imtajna ċatti jservu bħala ħabitat perfett għall-mangrovji. == Ekoreġjuni == Sundarbans hija magħmula minn żewġ ekoreġjuni — il-"foresti tal-artijiet bassasa ta' Sundarbans" (IM0162) u l-"mangrovji ta' Sundarbans" (IM1406). === Foresti tal-artijiet bassasa ta' Sundarbans === Il-foresti tal-artijiet bassasa ta' Sundarbans huma ekoreġjun forestali tropikali bl-indewwa tas-siġar tal-weraq wiesa' fil-Bangladesh u fl-Indja. Jirrappreżentaw il-foresti tal-artijiet bassasa li jinsabu wara l-mangrovji ta' Sundarbans, fejn is-salinità hija iktar qawwija. L-ekoreġjun tal-ilma ħelu huwa żona fejn l-ilma huwa kemxejn salmastru u jsir pjuttost ħelu matul l-istaġun tax-xita, meta l-ilma ħelu jinżel bil-bosta mix-xmajjar Ganges u Brahmaputra u jimbotta l-ilma tal-baħar lura u jġib miegħu d-depożiti tas-sedimenti. L-ekoreġjun ikopri erja ta' 14,600 kilometru kwadru (5,600 mil kwadru) tad-delta tax-xmajjar Ganges u Brahmaputra, u jintemm fil-bokka tal-Bajja ta' Bengal min-naħa tat-Tramuntana tad-Distrett ta' Khulna u min-naħa tan-Nofsinhar tal-24 Pargana tat-Tramuntana fl-istat Indjan tal-Punent ta' Bengal. Il-foresti tal-artijiet bassasa ta' Sundarbans jinsabu bejn il-foresti ħorfija tal-pjanuri bl-indewwa tal-artijiet għoljin tan-naħa t'isfel tax-xmara Ganges u l-mangrovji tal-ilma salmastru ta' Sundarbans li jmissu mal-Bajja ta' Bengal. Dan l-ekoreġjun kien vittma tal-ikklerjar fuq skala kbira u l-insedjament bħala sostenn għal waħda mill-iżjed popolazzjonijiet umani densi fl-Asja, u b'hekk tinsab taħt theddida kbira ta' estinzjoni. Mijiet ta' snin ta' abitazzjoni u ta' sfruttament kellhom impatt kbir fuq il-ħabitat u l-bijodiversità ta' dan l-ekoreġjun. Hemm żewġ żoni protetti – Narendrapur (110 km²) u Ata Danga Baor (20 km²) li jkopru 130 km² biss tal-ekoreġjun. It-telf tal-ħabitats f'dan l-ekoreġjun huwa tassew estensiv, u l-bqija tal-ħabitats tant huma frammentati, li diffiċli li tiġi aċċertata l-kompożizzjoni tal-veġetazzjoni oriġinali ta' dan l-ekoreġjun. Skont Champion u Seth (1968), il-foresti tal-artijiet bassasa huma kkaratterizzati mill-''Heritiera minor'', il-''Xylocarpus molluccensis'', il-''Bruguiera conjugata'', is-''Sonneratia apetala'', l-''Avicennia officinalis'', u s-''Sonneratia caseolaris'', u tul ix-xtut periferiċi hemm ukoll il-''Pandanus tectorius'', il-''Hibiscus tiliaceus'', u n-''Nipa fruticans''. === Mangrovji ta' Sundarbans === [[File:Ecoregion_IM1406.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ecoregion_IM1406.svg|daqsminuri|L-ekoreġjun IM406, magħruf ukoll bħala l-ekoreġjun tal-Mangrovji ta' Sundarbans.]] L-ekoreġjun tal-mangrovji ta' Sundarbans mal-kosta jifforma l-periferija ta' mal-baħar tad-delta u huwa l-ikbar ekosistema tal-mangrovji fid-dinja, b'20,400 kilometru kwadru (7,900 mil kwadru) tal-erja miksija bil-mangrovji. L-ispeċi dominanti ta' mangrovji tal-''Heritiera fomes'' hija magħrufa lokalment bħala s-''sundri'' jew is-''sundari''. Il-foresti tal-mangrovji ma tantx jospitaw varjetà kbira ta' pjanti. Għandhom kopertura folta u taħtha jikbru l-biċċa l-kbira taż-żrieragħ tas-siġar tal-mangrovji. Apparti s-''sundari'', speċijiet oħra ta' siġar li jikbru f'dawn il-foresti jinkludu l-''Avicennia'', il-''Xylocarpus mekongensis'', il-''Xylocarpus granatum'', is-''Sonneratia apetala'', il-''Bruguiera gymnorhiza'', iċ-''Ceriops decandra'', l-''Aegiceras corniculatum'', ir-''Rhizophora mucronata'', u l-palm tan-''Nypa fruticans''. 26 mill-50 speċi ta' mangrovji bil-weraq wiesa' li jinsabu fid-dinja jikbru sew f'Sundarbans. It-tipi ta' veġetazzjoni l-iktar identifikabbli fil-foresti densi tal-mangrovji ta' Sundarbans huma l-foresti mħallta tal-ilma baħar, il-mangrovji, il-foresti mħallta tal-ilma salmastru, il-foresti littorali, il-foresti pluvjali, u l-foresti tal-ħaxix tax-xmajjar. Il-veġetazzjoni tal-mangrovji ta' Sundarbans tal-tvarja ferm mill-foresti kostali l-oħra tal-mangrovji mhux tad-delta u mill-assoċjazzjonijiet forestali tal-artijiet għoljin. Għad-differenza tal-foresti kostali l-oħra tal-mangrovji mhux tad-delta, ir-''Rhizophoraceae'' huma ta' importanza minuri. === Suċċessjoni ekoloġika === Is-suċċessjoni ekoloġika ġeneralment tiġi ddefinita bħala l-okkupazzjoni suċċessiva ta' sit minn komunitajiet ta' pjanti differenti. Fl-artijiet imtajna ċatti, il-komunità esterna tul is-sekwenza tirrappreżenta l-komunità pijuniera li gradwalment tiġi sostitwita mill-komunità ta' wara li tirrappreżenta l-istadji serali u finalment minn komunità tipika taż-żona klimatika. [[Robert Scott Troup]] issuġġerixxa li s-suċċessjoni bdiet fl-art il-ġdida li nħolqot mid-depożiti friski tal-ħamrija bl-erożjoni. Il-veġetazzjoni pijuniera fuq din l-art ġdida hija s-''Sonneratia'', segwita mill-''Avicennia'' u min-''Nypa''. Peress li l-art tiġi elevata bħala riżultat tad-depożiti tal-ħamrija, ifeġġu siġar oħra. L-iżjed prevalenti, għalkemm kienet waħda mill-aħħar speċijiet li feġġet, hija l-''Excoecaria''. Iktar mal-livell tal-art jogħla u l-art qajla tiġi mgħerrqa mill-mareat, tibda tfeġġa l-''Heritiera fomes''. == Flora == {{multiple image|perrow=1|align=right|image1=Sundarbans 02.jpg|caption1=Is-siġra tas-sundari (Heritiera littoralis).|image2=XP Nepf D4090.JPG|caption2=Golpata (Nypa fruticans).}}Total ta' 245 [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneri]] u ta' 334 speċi ta' pjanti ġew irreġistrati minn [[David Prain]] fl-1903. Filwaqt li l-biċċa l-kbira tal-mangrovji f'partijiet oħra tad-dinja huma kkaratterizzati minn membri tar-''Rhizophoraceae'', tal-''Avicenneaceae'' jew tal-''Combretaceae'', il-mangrovji tal-Bangladesh huma ddominati mill-''Malvaceae'' u mill-''Euphorbiaceae''. Il-flora ta' Sundarbans hija kkaratterizzata mill-abbundanza tas-sundari (''Heritiera fomes''), tal-gewa (''Excoecaria agallocha''), tal-goran (''Ceriops decandra'') u tal-keora (''Sonneratia apetala''), li kollha kemm huma jokkorru b'mod prominenti f'din iż-żona. Is-siġra karatteristika tal-foresta hija s-''sundari'' (''Heritiera littoralis''), li minnha x'aktarx oriġina isem il-foresta. Minnha jinkiseb [[injam]] iebes li jintuża għall-kostruzzjoni tad-djar u għall-produzzjoni tad-dgħajjes, tal-għamara u ta' affarijiet oħra. L-artijiet forestali ġodda spiss jiġu ddominati mill-keora (''Sonneratia apetala'') u mill-foresti mareali. Din hija speċi indikatur tal-meded imtajna ġodda u hija speċi importanti għall-organiżmi selvaġġi, speċjalment iċ-ċriev tat-tikek (''Axis axis''). Hemm abbundanza tad-''dhundul'' jew tal-''passur'' (''Xylocarpus granatum'') u tal-''kankra'' (''Bruguiera gymnorhiza'') għalkemm id-distribuzzjoni mhijiex kontinwa. Fost il-palm, il-''Poresia coaractata'', il-''Myriostachya wightiana'' u l-golpata (''Nypa fruticans''), u fost il-ħaxix l-''Imperata cylindrica'' u l-khagra (''Phragmites karka'') huma ddistribwiti sew.[[File:Flooded_rice_fields_in_monsoon.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flooded_rice_fields_in_monsoon.jpg|daqsminuri|Matul il-monsuni l-għelieqi tar-ross f'Sunderbans jiġu mgħerrqa għalkollox.]]Il-varjetajiet tal-foresti li jeżistu f'Sundarbans jinkludu l-mangrovji, il-foresti littorali, il-foresti mħallta tal-ilma baħar, il-foresti mħallta tal-ilma salmastru u l-foresti tal-artijiet bassasa. Apparti l-foresti, hemm żoni estensivi ta' ilma salmastru u mraġ tal-ilma ħelu, artijiet imtajna ċatti, artijiet imtajna intermareali, artijiet ċatti tar-ramel, għaram tar-ramel b'veġetazzjoni tipika tal-għaram, bwar tal-ħaxix fuq ħamrija ramlija u żoni olzati li jsostnu varjetà ta' arbuxxelli u siġar terrestri. Mir-rapport ta' Prain, kien hemm bidliet konsiderevoli fl-istatus ta' diversi speċijiet ta' mangrovji u reviżjoni tassonomika tal-flora tal-mangrovji. Madankollu, ma tantx saret wisq esplorazzjoni tan-natura [[botanika]] ta' Sundarbans biex jinżamm rendikont ta' dawn il-bidliet. Id-differenzi fil-veġetazzjoni ġew spjegati f'termini ta' influwenzi tal-ilma ħelu u tas-salinità baxxa fil-Grigal u ta' varjazzjonijiet fid-drenaġġ u fid-depożiti tas-sedimenti. Sundarbans ġiet ikklassifikata bħala foresta tropikali bl-indewwa b'mużajk sħiħ ta' seres, li jinkludu l-kolonizzazzjoni primarja fuq artijiet ġodda sa foresti iktar maturi fil-bajjiet. Storikament it-tipi ta' veġetazzjoni ġew rikonoxxuti b'korrelazzjoni wiesgħa mal-livelli jvarjaw ta' salininità tal-ilma, it-tbattil tal-ilma ħelu u l-fiżjografija. == Fawna == [[File:Sunderbans_map.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sunderbans_map.png|daqsminuri|Mappa taż-żoni protetti ta' Sunderbans fl-Indja, li turi l-konfini tar-riżerva tat-tigri, tal-park nazzjonali u tat-tliet santwarji tal-organiżmi selvaġġi, iċ-ċentri ta' konservazzjoni u tal-akkomodazzjoni, l-irħula u l-punti ta' aċċess. Iż-żona forestali ([[aħdar]] skur) tikkostitwixxi r-riżerva ta' bijosfera, u l-bqija tal-foresti barra l-park nazzjonali u s-santwarji tal-organiżmi selvaġġi ngħataw l-istatus ta' foresti ta' riżerva.]] Sundarbans tipprovdi ekosistema unika u ħabitat rikk għall-organiżmi selvaġġi. Skont iċ-ċensiment tat-tigri tal-2015 fil-Bangladesh, u ċ-ċensiment tat-tigri tal-2011 fl-Indja, f'Sundarbans hemm madwar 180 tigra (106 tigri fil-Bangladesh u 74 tigra fl-Indja). Stimi iktar bikrin, ibbażati fuq l-għadd ta' impronti uniċi, kienu ferm ogħla. Għall-għadd iktar reċenti ntużaw nases bil-kameras, metodoloġija mtejba li twassal għal riżultati iktar preċiżi. L-attakki mit-tigri storikament kienu komuni fl-inħawi, u għadhom frekwenti f'Sundarbans, b'madwar 40 ruħ li nqatlu bejn is-sena 2000 u l-2010. Huwa tassew importanti li l-mangrovji huma tranżizzjoni mis-sistemi tal-baħar u tal-ilma ħelu għas-sistemi terrestri, u jipprovdu ħabitat kritiku għal bosta speċijiet ta' ħut żgħir, granċijiet, gambli u krustaċji oħra li jadattaw biex jieklu, jistkennu u jirriproduċu qalb il-massa mħabbla ta' għeruq, magħrufa bħala pnewmatofori, li jikbru 'l fuq mit-tajn anaerobiku biex jiksbu provvista ta' [[ossiġenu]]. Studju tal-1991 żvela li l-parti Indjana ta' Sundarbans issostni diversità ta' riżorsi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]], inkluż mill-inqas 150 speċi ta' ħut importanti kummerċjalment, 270 speċi ta' għasafar, 42 speċi ta' mammifieri, 35 speċi ta' rettili u 8 speċijiet ta' anfibji, għalkemm għadhom qed jiġu skoperti oħrajn ġodda. Dawn jirrappreżentaw parti sinifikanti mill-ispeċijiet preżenti fil-Bangladesh (jiġifieri madwar 30 % tar-rettili, 37 % tal-għasafar u 34 % tal-mammiferi) u jinkludu bosta speċijiet li issa huma estinti f'inħawi oħra tal-Bangladesh. Żewġ anfibji, 14-il anfibju, 25 għasafar u ħames mammiferi huma fil-periklu. Sundarbans hija żona importanti għall-għasafar tal-ilma li jpassu u jieqfu jistrieħu għax-xitwa u hija żona adatta għall-osservazzjoni u għall-istudju tal-avifawna. Il-ġestjoni tal-organiżmi selvaġġi hija ristretta, l-ewwel nett għall-protezzjoni tal-fawna mill-insib, u t-tieni għad-deżinjazzjoni ta' xi żoni bħala santwarji tal-organiżmi selvaġġi fejn l-ebda estrazzjoni tal-prodotti tal-foresti mhi permessa u fejn l-organiżmi selvaġġi jiffaċċjaw ftit tfixkil. Għalkemm il-fawna tal-Bangladesh naqset dan l-aħħar u Sundarbans esperjenzat dan id-deklin ukoll, il-foresti tal-mangrovji għad għandhom diversi ħabitats tajbin għall-organiżmi selvaġġi u l-fawna assoċjata magħhom. Minnhom, it-tigri u d-dniefel huma speċijiet fil-mira għall-ippjanar tal-ġestjoni tal-organiżmi selvaġġi u l-iżvilupp tat-turiżmu. Hemm mammiferi ta' profil għoli u vulnerabbli li jgħixu f'żewġ ambjenti kuntrastanti, u l-istatuses u l-ġestjoni tagħhom huma indikaturi b'saħħithom tal-kundizzjoni ġenerali u tal-ġestjoni tal-organiżmi selvaġġi. Uħud mill-ispeċijiet huma protetti mil-leġiżlazzjoni, b'mod partikolari mill-Ordni tal-Preservazzjoni tal-Organiżmi Selvaġġi tal-Bangladesh tal-1973 (P.O. 23 tal-1973). === Mammiferi === {{multiple image|perrow=1|align=right|image1=Sundarban Tiger.jpg|caption1=Tigra ta' Bengal f'Sundarbans.|image2=Axishirsche in den Sundarbans.JPG|caption2=Chital (Axis axis).|image3=Monkeys of The Sundarbans 07.jpg|caption3=Makakk ta' Rhesus (Macaca mulatta).}}Sundarbans hija ħabitat importanti għat-tigra ta' Bengal (''Panthera tigris''). Il-foresta tipprovdi wkoll ħabitat għal felini selvaġġi żgħar bħall-[[qattus]] tal-ġungla (''Felis chaus''), il-qattus wikkiel il-ħut (''Prionailurus viverrinus''), u l-qattus leopard (''P. bengalensis''). Diversi predaturi jgħixu fil-labirint ta' kanali, friegħi u għeruq ta' Sundarbans. Dan huwa l-uniku ekoreġjun li fih jgħix l-ikbar predatur terrestri tar-reġjun Indo-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]], it-tigra ta' Bengal. Għad-differenza ta' ħabitats oħra, it-tigri hawnhekk jgħixu u jgħumu fost il-gżejjer tal-mangrovji, fejn jikkaċċjaw il-priża skarsa bħaċ-chital (''Axis axis''), il-muntjac Indjani (''Muntiacus muntjak''), iċ-ċingjali (''Sus scrofa''), u l-makakki ta' Rhesus (''Macaca mulatta''). Huwa stmat li issa hemm 180 tigra ta' Bengal u madwar 30,000 ċerva tat-tikek fl-inħawi. Huwa magħruf li t-tigri jattakkaw u joqtlu lill-bnedmin li jidħlu fil-foresti, b'saħansitra 40 imwiet irreġistrati bejn is-sena 2000 u l-2010. == Speċijiet fil-periklu u speċijiet estinti == {{multiple image|perrow=1|image1=Saltwater Crocodiles of Sundarbans 03.jpg|caption1=Kukkudrill tal-ilma baħar max-xatt ta' xmara f'Sundarbans.|image2=2009 Pristis microdon1.JPG|caption2=Pixxisega.|image3=Periophthalmus argentilineatus.jpg|caption3=Żgiċċ tat-tajn.}}L-inventarji tal-foresti jiżvelaw deklin fil-volum taż-żewġ speċijiet kummerċjali prinċipali tal-mangrovji – is-sundari (''Heritiera'' spp.) u l-gewa (''Excoecaria agallocha'') — b'40 % u b'45 % rispettivament bejn l-1959 u l-1983. Minkejja projbizzjoni totali fuq il-qtil u l-qbid tal-organiżmi selvaġġi kollha għajr il-ħut u xi invertebrati, jidher li hemm xejra konsistenti ta' tnaqqir tal-bijodiversità jew ta' telf ta' speċijiet (b'mod partikolari mill-inqas sitt mammiferi u rettila waħda importanti) fis-seklu 20, u li l-"kwalità ekoloġika tal-foresta oriġinali tal-mangrovji qed tbatti". L-ispeċijiet fil-periklu li jgħixu fi ħdan Sundarbans u l-ispeċijiet estinti li kienu fil-periklu bħat-tigra ta' Bengal, il-kukkudrill tal-estwarji, it-terrapin tat-Tramuntana (''Batagur baska''), il-fekruna tal-baħar tat-tip olive ridley, id-denfil tax-xmara Ganges, il-fkieren tal-art, il-fekruna tal-baħar tat-tip hawksbill u l-grottli. Sundarbans fiha għadd importanti globalment ta' bugħaddasa Asjatiċi f'periklu kritiku u fiha siti importanti għall-mistrieħ fix-xitwa tal-pispisella tal-munqar paletta u tal-iskua Indjan. Xi speċijiet bħaċ-ċerva ħanżir (''Axis porcinus''), il-bufli tal-ilma (''Bubalus bubalis''), il-barasingha jew iċ-ċriev tal-artijiet bassasa (''Cervus duvauceli''), ir-rinoċeront ta' Ġava (''Rhinoceros sondaicus''), ir-rinoċeront Indjan (''Rhinoceros unicornis'') u l-kukkudrill tal-imraġ (''Crocodylus palustris'') bdew jiġu estinti f'Sundarbans lejn nofs is-seklu 20, minħabba l-insib u l-kaċċa estensivi mill-Brittaniċi u min-nies lokali. Hemm speċijiet mhedda oħra ta' mammiferi, bħal-langur tal-kappa (''Semnopithecus pileatus''), il-lontra tal-pil lixx (''Lutrogale perspicillata''), il-lontra Asjatika tad-dwiefer żgħar (''Aonyx cinerea'') u ż-żibett kbir Indjan (''Viverra zibetha''). == Impatt tat-tibdil fil-klima == {{multiple image|align=right|perrow=1|image1=Jamrach-1877.jpg|caption1=Ir-rinoċeront ta' Ġava estint f'Sunderbans, tpinġija tal-1877.|image2=GangeticDolphin.jpg|caption2=Id-denfil tax-xmara Ganges, tpinġija tal-1894.}}Il-proċess tal-iżvilupp fiżiku tul il-kosta huma influwenzati minn bosta fatturi, fosthom il-moviment tal-mewġ, iċ-ċikli mikromareali u makromareali u l-kurrenti kostali twal tipiċi fiż-żona kostali. Il-kurrenti tax-xatt ivarjaw ferm flimkien mal-monsuni. Dawn jiġu affettwati wkoll mill-azzjoni taċ-ċikluni. L-erożjoni u ż-żieda tal-art bid-depożiti tas-sedimenti permezz ta' dawn il-forzi jwasslu għal livelli jvarjaw ta' bidliet fiżjografiċi, li għadhom ma ġewx imkejla sew, filwaqt li l-veġetazzjoni tal-mangrovji stess tipprovdi stabbiltà notevoli għas-sistema kollha. Matul kull staġun tal-monsuni, kważi d-Delta kollha ta' Bengal tgħereq, il-biċċa l-kbira minnha għal nofs sena. Is-sedimenti tal-pjanura tan-naħa t'isfel tad-delta tiġi devjata primarjament 'il ġewwa permezz tal-forzi kostali tal-monsuni u l-avvenimenti taċ-ċikluni. Waħda mill-ikbar sfidi għan-nies li jgħixu tul id-Delta tax-xmara Ganges fis-snin li ġejjin se tkun it-theddida taż-żieda fil-livelli tal-baħar l-iktar minħabba s-subsidenza fir-reġjun u parzjalment minħabba t-[[tibdil fil-klima]]. F'bosta artijiet mistagħdra tal-mangrovji tal-Bangladesh, l-ilma ħelu li jasal fil-mangrovji naqas b'mod konsiderevoli mis-snin 70 tas-seklu 20 minħabba d-devjazzjoni tal-ilma ħelu fiż-żona tan-naħa ta' fuq qrib l-Indja permezz tal-użu tad-Diga ta' Farakka fil-konfini ta' Rajshahi, il-Bangladesh. Barra minn hekk, il-Baċir ta' Bengal bil-mod il-mod qed ixaqleb lejn il-Lvant minħabba l-moviment neotettoniku, li qed iwassal għal iktar input tal-ilma ħelu lejn Sundarbans fil-Bangladesh. B'hekk, is-salinità ta' Sundarbans fil-Bangladesh hija ferm inqas minn dik tan-naħa tal-Indja. Studju tal-1990 innota li ma hemm "l-ebda evidenza li d-degradazzjoni ambjentali fil-[[Himalayas]] jew żieda fil-livell tal-baħar indotta mill-"effett serra" żiedu l-għargħar fil-Bangladesh"; madankollu, rapport tal-2007 tal-UNESCO msejjaħ "Studji tal-Każ dwar it-Tibdil fil-Klima u l-Wirt Dinji" ddikjara li żieda antropoġenika ta' 45 ċentimetru (18-il pulzier) fil-livell tal-baħar (x'aktarx sal-aħħar tas-seklu 21, skont il-Panel Intergovernattiv dwar it-Tibdil fil-Klima, IPCC), flimkien ma' forom oħra ta' stress antropoġeniku fuq Sundarbans, jistgħu jwasslu għall-qerda ta' 75 fil-mija tal-mangrovji ta' Sundarbans. Il-Gżira ta' Lohachara u l-Gżira l-Ġdida ta' Moore/l-Gżira tan-Nofsinhar ta' Talpatti għebu taħt il-baħar, u l-Gżira ta' Ghoramara tinsab nofsha mgħerrqa. {{multiple image|align=right|perrow=1|image1=Sundarbans a few months after cyclone sidr.jpg|caption1=Sundarbans ftit xhur wara ċ-ċiklun Sidr.|image2=Mudflat and clouds in Sundarbans.jpg|caption2=L-artijiet imtajna ċatti ta' Sundarbans.}}Fi studju li twettaq fl-2012, is-Soċjetà [[Żooloġija|Żooloġika]] ta' [[Londra]] (ZSL) sabet li l-kosta ta' Sunderbans kienet qed tirtira b'massimu ta' 200 metru (660 pied) fis-sena. L-attivitajiet agrikoli qerdu madwar 17,179 ettaru (42,450 akru) ta' mangrovji fi żmien tliet deċennji (1975–2010). Il-kultivazzjoni tal-gambli qerdet xi 7,554 ettaru (18,670 akru) oħra. Ir-riċerki mill-Iskola tal-Istudji Oċeanografiċi tal-Università ta' Jadavpur stmaw li ż-żieda annwali fil-livell tal-baħar kienet ta' 8 millimetri (0.31 pulzieri) fl-2010. Din irdoppjat mit-3.14 millimetri (0.124 pulzieri) irreġistrati fis-sena 2000. Iż-żieda fil-livelli tal-baħar għerrqet madwar 7,500 ettaru (19,000 akru) ta' żoni forestali. Dan, flimkien ma' żieda ta' madwar 1.5 °C (2.7 °F) fit-temperatura tal-wiċċ tal-ilma u ż-żieda fil-livell ta' salinità, wasslu għal problemi għas-sopravivenza tal-flora u tal-fawna indiġeni. Is-siġar tas-sundari huma tassew sensittivi għas-salinità u qed jiġu mhedda bl-estinzjoni. {{multiple image|align=right|perrow=1|image1=Fishing boats in Sundarbans.jpg|caption1=Dgħajsa tas-sajd kummerċjali f'Sundarbans.|image2=Boat,_trees_and_water_in_Sundarbans.jpg|caption2=Dgħajsa tat-tqattigħ tas-siġar għall-injam f'Sundarbans.|image3=Ferry in Sundarbans.jpg|caption3=Lanċa f'Sundarbans.}} It-telf tal-foresti tal-mangrovji se jirriżulta fit-telf tat-tarka bijoloġika protettiva kontra ċ-ċikluni u t-tsunamis. Dan jista' jwassal għal żieda fir-riskji għall-komunitajiet kostali tal-madwar. Barra minn hekk, il-mases tal-art li qed jgħerqu wasslu biex sa 6,000 familja jispiċċaw bla saqaf fuq rashom u madwar 70,000 ruħ mhedda li jispiċċaw bħalhom dalwaqt. Dan qed jikkawża t-tluq tal-kapital uman lejn l-art kontinentali; madwar 13 % bejn is-sena 2000 u l-2010. Studju etnografiku tal-2015, li twettaq minn tim ta' riċerkaturi mill-Università ta' [[Heidelberg]], il-[[Ġermanja]], sabu kriżi imminenti f'Sunderbans. L-istudju saħaq li l-ippjanar batut min-naħa tal-gvernijiet tal-Indja u tal-Bangladesh, flimkien mal-bidliet ekoloġiċi naturali, kienu qed iwasslu għat-tluq tal-kapital uman mir-reġjun. == Perikli == === Perikli naturali === Skont rapport tal-UNESCO, iċ-ċiklun Sidr ikkawża ħsara f'madwar 40 % ta' Sundarbans fl-2007. === Perikli antropoloġiċi === F'Awwissu 2010 ġie ffirmat memorandum ta' qbil bejn il-Bord tal-Iżvilupp tal-Enerġija tal-Bangladesh (BPDB) u l-Korporazzjoni tal-Enerġija Termali Nazzjonali (NTPC) b'sjieda statali tal-Indja, fejn qablu li jimplimentaw l-impjant tal-enerġija ta' Rampal imħaddem bil-faħam sal-2016. Il-proġett propost, fuq erja ta' iktar minn 1,834 akru ta' art, jinsab 14-il kilometru (8.7 mili) fit-Tramuntana ta' Sundarbans. Dan il-proġett ikasbar il-linji gwida tal-valutazzjoni tal-impatt ambjentali għall-impjanti tal-enerġija termali mħaddma bil-faħam. L-attivisti ambjentali jsostnu li l-pożizzjoni proposta tal-impjant ta' Rampal tkasbar id-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta' Ramsar. Il-gvern tal-Bangladesh irrifjuta l-allegazzjonijiet li l-impjant imħaddem bil-faħam kien qed jaffettwa b'mod avvers l-ikbar foresta tal-mangrovji fid-dinja.[[File:Sundarban_police_boat.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sundarban_police_boat.jpg|daqsminuri|Dgħajsa tar-rondi tal-pulizija fil-Park Nazzjonali tas-Sundarbans, il-Punent ta' Bengal.]]Fid-9 ta' Diċembru 2014, tanker taż-żejt jismu ''Southern Star VII'', li kien qed iġorr 358,000 litru (79,000 gallun) ta' żejt, għereq fix-xmara Sela ta' Sundarbans wara li ntlaqat minn bastiment tal-merkanzija. Iż-żejt infirex f'erja ta' 350 km² (140 mil kwadru) wara l-ħabta sas-17 ta' Diċembru 2014. Ir-roqgħa żejt infirxet lejn xmara oħra u lejn network ta' kanali f'Sundarbans u kkawżat ħsara estensiva lix-xatt. Dan l-avveniment hedded ferm is-siġar, il-plankton u bosta popolazzjonijiet ta' ħut żgħir u d-dniefel. Dan seħħ f'żona protetta tal-mangrovji ta' Sundarbans, li tospita d-dniefel rari tax-xmajjar Irrawaddy u Ganges. Sal-15 ta' Diċembru 2014, ir-residenti lokali rnexxielhom inaddfu biss 50,000 litru (11,000 gallun) ta' żejt mill-inħawi, bl-għajnuna tal-Flotta Navali tal-Bangladesh u tal-gvern tal-Bangladesh. Xi rapporti indikaw li dan l-avveniment qatel għadd ta' organiżmi selvaġġi. Fit-13 ta' Diċembru 2014, denfil mejjet tax-xmara Irrawaddy intlemaħ f'wiċċ l-ilma fil-kanal ta' Harintana-Tembulbunia tax-xmara Sela. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] [[Kategorija:Bangladexx]] [[Kategorija:Foresti]] 4plv6fclpu8qdzlgkx7rmaoj8rr03iz 0 34412 332945 329867 2026-10-17T04:02:55Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 332945 wikitext text/x-wiki {{Stub}} Fl-[[April]] 2026, ġie identifikat tifqigħa ta' infezzjoni tal-Hantavirus minħabba l-virus tal-Andes fuq il-vapur tal-kruċiera Olandiż [[MV Hondius|MV ''Hondius'']]. Fit-1 ta' April 2026, il-vapur telaq minn Ushuaia, l-[[Arġentina]]. Passaggier fuq il-vapur miet minħabba l-virus fl-11 ta' April. Il-ġisem tiegħu tneħħa mill-vapur f'Saint Helena fit-24 ta' April, fejn martu niżlet qabel ma mietet jumejn wara f'sptar f'[[Johannesburg]]. Passaggier ieħor miet fuq il-vapur. Passaggier Brittaniku ġie mibgħut lejn Johannesburg għall-kura, f'kundizzjoni kritika iżda stabbli. Għalkemm il-bastiment kien imdawwar fil-port ta' [[Praja]], f'[[Kap Verde|Kappverd]], għal tlett ijiem, ħadd ma niżel għax il-faċilitajiet lokali ma setgħux jimmaniġġjaw evakwazzjoni sikura. Wara li l-Ministeru [[Spanja|Spanjol]] tas-Saħħa approva l-wasla tal-bastiment fl-Gżejjer Kanarji, dan telaq lejn Tenerife fis-6 ta' Mejju, fejn il-passiġġieri se jiġu evakwati lejn il-pajjiżi rispettivi tagħhom. Il-virus tal-Andes huwa l-uniku hantavirus magħruf li jinfirex bejn in-nies. Din it-tixrid, għalkemm rari, seħħ qabel, normalment f'każijiet ta' kuntatt mill-qrib u spiss kontinwu. Mill-bidu tal-epidemija, l-[[Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa]] (WHO) enfasizzat li r-riskju ta' epidemija huwa baxx minħabba din ir-rarità, u li f'epidemiji preċedenti ġie osservat biss tixrid limitat fost kuntatti mill-qrib. Matul il-waqfa tal-bastiment f'San Ħelena, 30 passiġġier niżlu, u l-Aġenzija għas-Sigurtà tas-Saħħa tar-Renju Unit segwiet il-kuntatti tagħhom. Iċ-Ċentri Amerikani għall-Kontroll u l-Prevenzjoni tal-Mard klassifikaw l-epidemija bħala rispons ta' emerġenza ta' "livell 3", u l-Istitut Nazzjonali Olandiż għas-Saħħa Pubblika u l-Ambjent klassifikaha bħala marda infettiva ta' livell A2. Sa l-8 ta' Mejju 2026, il-passiġġieri jinsabu fl-isptar fl-Afrika t'Isfel, l-Olanda, il-Ġermanja, San Ġiljan, Spanja u l-Iżvizzera, filwaqt li l-bastiment qiegħed sejjer lejn Tenerife b'riżorsi mediċi addizzjonali u 147 individwu fuq il-bord. Skont l-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa (WHO), hemm tmien każijiet suspettati, inklużi sitt każijiet kkonfermati sal-9 ta' Mejju. Kien hemm tliet mewtijiet, u żewġ minnhom ġew kkonfermati bħala kkawżati mill-virus Andes. ==Sfondo== ===Hantavirus=== Il-hantavirus, li minnhom hemm aktar minn ħamsin tip, huma virusijiet li jinfettaw il-ġrieden u kultant lill-bnedmin.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283</ref><ref>https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health</ref> F'rodenti, l-infezzjonijiet tal-Hantavirus, għalkemm normalment persistenti, ma jwasslux għal sintomi. L-annimali infettati jistgħu jxerrdu l-virus lill-annimali mhux infettati permezz ta' aerosols jew qtariet mill-fecijiet, mill-awrina, mis-saliva u mid-demm tagħhom, permezz tal-konsum ta' ikel kontaminat, jew minn partiċelli tal-virus rilaxxati mill-ġilda jew mill-pil.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko</ref><ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369</ref> Il-virus Andes huwa speċi tal-''Hantaviridae'', familja taxonomika ta' virus. Fin-nies, il-virus Andes normalment jikkawża s-sindromu pulmonari tal-hantavirus – marda gravi li taffettwa l-qalb u r-respirazzjoni.{{citation needed}} Fl-6 ta' Mejju, ġie kkonfermat li l-virus tal-Andes, li normalment jinstab fl-Amerika t'Isfel, kien responsabbli għall-epidemija. Filwaqt li l-hantaviruses normalment jitwasslu u jinfirxu esklussivament minn ġrieden, ġie dokumentat li l-virus tal-Andes jinfirex bejn in-nies f'każijiet rari, speċjalment dawk li jinvolvu kuntatt mill-qrib jew fit-tul. It-tixrid fuq il-bord tal-Hondius ġie attribwit, tal-inqas parzjalment, għat-trasmissjoni minn bniedem għal bniedem.{{citation needed}} ===MV ''Hondius''=== Il-MV ''Hondius'' huwa proprjetà tal-kumpanija [[Olanda|Olandiża]] Oceanwide Expeditions.<ref>https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b</ref> Il-bastiment għandu akkomodazzjoni għal 196 passiġġier f'95 kabini, u ekwipaġġ ta' 72 ruħ.<ref>https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D</ref> Il-bastiment telaq minn Ushuaia, l-Arġentina, l-iktar belt fin-nofsinhar fid-dinja, fis-1 ta' April, b'pjanijiet li jżuru l-Antartika u diversi gżejjer isolati fl-Oċean Atlantiku t'Isfel. Madwar 150 passiġġier u membri tal-ekwipaġġ ta' 23 nazzjonalitajiet kienu fuq il-Hondius.<ref>{{Ċita web |arkivju-data=2026-05-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260517190959/https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |data-aċċess=2026-05-10 |titlu=Archive copy |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |url-status=dead}}</ref> Il-passiġġieri kienu prinċipalment minn Spanja, Franza, ir-Renju Unit u l-Istati Uniti, filwaqt li l-biċċa l-kbira tal-ekwipaġġ kienet mill-Filippini. Il-prezzijiet tal-kabini fuq il-kruċiera kienu bejn €14,000 u €22,000. ==Referenzi== {{reflist}} [[Kategorija:2026 f'San Ħelena]] [[Kategorija:Diżastri tal-2026 fl-Afrika]] [[Kategorija:Tixrid tal-mard tal-2026]] [[Kategorija:2026 f'Kapp Verde]] [[Kategorija:2026 fl-Afrika t'Isfel]] [[Kategorija:2026 fl-Olanda]] [[Kategorija:April 2026 fl-Afrika]] [[Kategorija:April 2026 fl-Arġentina]] [[Kategorija:Gżira ta' Ascension]] [[Kategorija:Tfaqqigħat ta' hantavirus]] [[Kategorija:Diżastri tas-saħħa fl-Afrika]] [[Kategorija:Inċidenti marittimi fl-2026]] [[Kategorija:Inċidenti marittimi fl-Afrika]] [[Kategorija:Mejju 2026 fl-Afrika]] [[Kategorija:Praia]] [[Kategorija:Tixrid ta' mard fuq vapuri tal-kruċiera]] 430gaxflfnt8kwaql05qmpjdagumdy7 0 34710 332925 2026-10-16T13:50:22Z EnriqueTabone 15661 Intro 332925 wikitext text/x-wiki '''Peter A. Caruana''' (1937–2012) kien kittieb, poeta u xandar Malti. Twieled f’Ħal Tarxien u kien magħruf għall-kitbiet tiegħu bil-Malti, fosthom rumanzi, novelli u poeżiji, kif ukoll għall-pubblikazzjonijiet tiegħu dwar l-agrikoltura u l-ortikultura.<ref name="Sammut">{{Ċita web |url=https://patrickjsammut.blogspot.com/2010/08/intervista-mal-kittieb-u-poeta-peter.html |titlu=Intervista mal-kittieb u poeta Peter A. Caruana |awtur=Patrick J. Sammut |data=6 Awwissu 2010}}</ref> 4irc3hwvfaq5qx87pek6nveqft4iibp 332926 332925 2026-10-16T13:50:44Z EnriqueTabone 15661 {{Referenzi}} 332926 wikitext text/x-wiki '''Peter A. Caruana''' (1937–2012) kien kittieb, poeta u xandar Malti. Twieled f’Ħal Tarxien u kien magħruf għall-kitbiet tiegħu bil-Malti, fosthom rumanzi, novelli u poeżiji, kif ukoll għall-pubblikazzjonijiet tiegħu dwar l-agrikoltura u l-ortikultura.<ref name="Sammut">{{Ċita web |url=https://patrickjsammut.blogspot.com/2010/08/intervista-mal-kittieb-u-poeta-peter.html |titlu=Intervista mal-kittieb u poeta Peter A. Caruana |awtur=Patrick J. Sammut |data=6 Awwissu 2010}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} 9h4eimrargj4ag49kpu7p500h96mtct 332927 332926 2026-10-16T13:52:23Z EnriqueTabone 15661 Ħajja u karriera 332927 wikitext text/x-wiki '''Peter A. Caruana''' (1937–2012) kien kittieb, poeta u xandar Malti. Twieled f’Ħal Tarxien u kien magħruf għall-kitbiet tiegħu bil-Malti, fosthom rumanzi, novelli u poeżiji, kif ukoll għall-pubblikazzjonijiet tiegħu dwar l-agrikoltura u l-ortikultura.<ref name="Sammut">{{Ċita web |url=https://patrickjsammut.blogspot.com/2010/08/intervista-mal-kittieb-u-poeta-peter.html |titlu=Intervista mal-kittieb u poeta Peter A. Caruana |awtur=Patrick J. Sammut |data=6 Awwissu 2010}}</ref> == Ħajja u karriera == Caruana twieled f’Ħal Tarxien fl-1937. Huwa beda jistudja l-mediċina fl-Università ta’ Malta, iżda abbanduna l-kors wara tliet snin. Aktar tard ħadem fil-qasam tax-xandir u fl-1962 waqqaf l-Għaqda Kittieba Żgħażagħ. Bejn l-1959 u l-1973 kien editur letterarju tal-ġurnal ''Leħen is-Sewwa'', fejn ħadem għal diversi snin fil-qasam tal-kitba u l-letteratura Maltija. Kiteb ukoll radjudrammi u kkontribwixxa f’ġurnali lokali.<ref name="Sammut" /> == Referenzi == {{Referenzi}} q0o21gue1ts7sr3khcemox3e3a1rsrm 332928 332927 2026-10-16T13:52:54Z EnriqueTabone 15661 Kitbiet 332928 wikitext text/x-wiki '''Peter A. Caruana''' (1937–2012) kien kittieb, poeta u xandar Malti. Twieled f’Ħal Tarxien u kien magħruf għall-kitbiet tiegħu bil-Malti, fosthom rumanzi, novelli u poeżiji, kif ukoll għall-pubblikazzjonijiet tiegħu dwar l-agrikoltura u l-ortikultura.<ref name="Sammut">{{Ċita web |url=https://patrickjsammut.blogspot.com/2010/08/intervista-mal-kittieb-u-poeta-peter.html |titlu=Intervista mal-kittieb u poeta Peter A. Caruana |awtur=Patrick J. Sammut |data=6 Awwissu 2010}}</ref> == Ħajja u karriera == Caruana twieled f’Ħal Tarxien fl-1937. Huwa beda jistudja l-mediċina fl-Università ta’ Malta, iżda abbanduna l-kors wara tliet snin. Aktar tard ħadem fil-qasam tax-xandir u fl-1962 waqqaf l-Għaqda Kittieba Żgħażagħ. Bejn l-1959 u l-1973 kien editur letterarju tal-ġurnal ''Leħen is-Sewwa'', fejn ħadem għal diversi snin fil-qasam tal-kitba u l-letteratura Maltija. Kiteb ukoll radjudrammi u kkontribwixxa f’ġurnali lokali.<ref name="Sammut" /> '''Kitbiet''' Fl-1970 ippubblika ''Żewġ Ilħna'', ġabra ta’ ħmistax-il novella. Fl-1972 ħareġ ir-rumanz ''Dar Imġarrfa'', u fl-1981 ippubblika ''Bukkett Vjoli'', ġabra ta’ poeżiji. Fl-1988 ġie ppubblikat ir-rumanz ''Ħajt li Jifred'', li rebaħ l-ewwel post fil-Premju Letterarju Nazzjonali fl-1989. Fl-2004 ippubblika ''Qanfudinu'', storja għat-tfal b’tagħlima.<ref name="Sammut" /><ref name="Premju">{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} ly8cq8s5dhoege9b0s5mtfdh4ozkdra 332929 332928 2026-10-16T13:54:44Z EnriqueTabone 15661 dwar il-kitba 332929 wikitext text/x-wiki '''Peter A. Caruana''' (1937–2012) kien kittieb, poeta u xandar Malti. Twieled f’Ħal Tarxien u kien magħruf għall-kitbiet tiegħu bil-Malti, fosthom rumanzi, novelli u poeżiji, kif ukoll għall-pubblikazzjonijiet tiegħu dwar l-agrikoltura u l-ortikultura.<ref name="Sammut">{{Ċita web |url=https://patrickjsammut.blogspot.com/2010/08/intervista-mal-kittieb-u-poeta-peter.html |titlu=Intervista mal-kittieb u poeta Peter A. Caruana |awtur=Patrick J. Sammut |data=6 Awwissu 2010}}</ref> == Ħajja u karriera == Caruana twieled f’Ħal Tarxien fl-1937. Huwa beda jistudja l-mediċina fl-Università ta’ Malta, iżda abbanduna l-kors wara tliet snin. Aktar tard ħadem fil-qasam tax-xandir u fl-1962 waqqaf l-Għaqda Kittieba Żgħażagħ. Bejn l-1959 u l-1973 kien editur letterarju tal-ġurnal ''Leħen is-Sewwa'', fejn ħadem għal diversi snin fil-qasam tal-kitba u l-letteratura Maltija. Kiteb ukoll radjudrammi u kkontribwixxa f’ġurnali lokali.<ref name="Sammut" /> '''Kitbiet''' Fl-1970 ippubblika ''Żewġ Ilħna'', ġabra ta’ ħmistax-il novella. Fl-1972 ħareġ ir-rumanz ''Dar Imġarrfa'', u fl-1981 ippubblika ''Bukkett Vjoli'', ġabra ta’ poeżiji. Fl-1988 ġie ppubblikat ir-rumanz ''Ħajt li Jifred'', li rebaħ l-ewwel post fil-Premju Letterarju Nazzjonali fl-1989. Fl-2004 ippubblika ''Qanfudinu'', storja għat-tfal b’tagħlima.<ref name="Sammut" /><ref name="Premju">{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb}}</ref> Caruana kien magħruf ukoll għall-imħabba tiegħu lejn il-lingwa Maltija u għall-poeżija miktuba bil-prosodija tradizzjonali. Fil-kitbiet tiegħu spiss insista fuq l-importanza tal-użu korrett tal-Malti u fuq il-ħtieġa li l-kittieba jkomplu jtejbu l-ħakma tagħhom tal-lingwa.<ref name="Sammut" /> == Referenzi == {{Referenzi}} gld1b33r2eynipfdcpg9nau8oazg1d9 332930 332929 2026-10-16T13:58:55Z EnriqueTabone 15661 332930 wikitext text/x-wiki '''Peter A. Caruana''' (1937–2012) kien kittieb, poeta u xandar Malti. Twieled f’Ħal Tarxien u kien magħruf għall-kitbiet tiegħu bil-Malti, fosthom rumanzi, novelli u poeżiji, kif ukoll għall-pubblikazzjonijiet tiegħu dwar l-agrikoltura u l-ortikultura.<ref name="Sammut">{{Ċita web |url=https://patrickjsammut.blogspot.com/2010/08/intervista-mal-kittieb-u-poeta-peter.html |titlu=Intervista mal-kittieb u poeta Peter A. Caruana |awtur=Patrick J. Sammut |data=6 Awwissu 2010}}</ref> == Ħajja u karriera == Caruana twieled f’Ħal Tarxien fl-1937. Huwa beda jistudja l-mediċina fl-Università ta’ Malta, iżda abbanduna l-kors wara tliet snin. Aktar tard ħadem fil-qasam tax-xandir u fl-1962 waqqaf l-Għaqda Kittieba Żgħażagħ. Bejn l-1959 u l-1973 kien editur letterarju tal-ġurnal ''Leħen is-Sewwa'', fejn ħadem għal diversi snin fil-qasam tal-kitba u l-letteratura Maltija. Kiteb ukoll radjudrammi u kkontribwixxa f’ġurnali lokali.<ref name="Sammut" /> '''Kitbiet''' Fl-1970 ippubblika ''Żewġ Ilħna'', ġabra ta’ ħmistax-il novella. Fl-1972 ħareġ ir-rumanz ''Dar Imġarrfa'', u fl-1981 ippubblika ''Bukkett Vjoli'', ġabra ta’ poeżiji. Fl-1988 ġie ppubblikat ir-rumanz ''Ħajt li Jifred'', li rebaħ l-ewwel post fil-Premju Letterarju Nazzjonali fl-1989. Fl-2004 ippubblika ''Qanfudinu'', storja għat-tfal b’tagħlima.<ref name="Sammut" /><ref name="Premju">{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb}}</ref> Caruana kien magħruf ukoll għall-imħabba tiegħu lejn il-lingwa Maltija u għall-poeżija miktuba bil-prosodija tradizzjonali. Fil-kitbiet tiegħu spiss insista fuq l-importanza tal-użu korrett tal-Malti u fuq il-ħtieġa li l-kittieba jkomplu jtejbu l-ħakma tagħhom tal-lingwa.<ref name="Sammut" /> Caruana kien miżżewweġ lil Mary Grace, li wkoll kienet tikteb il-poeżija. Huwa kien Membru Onorarju tal-Għaqda Poeti Maltin u kien jipparteċipa f’lejliet ta’ poeżija organizzati mill-għaqda. Miet fl-2012.<ref name="Mewt">{{Ċita web |url=https://patrickjsammut.blogspot.com/2012_02_26_archive.html |titlu=It-tħabbira tal-mewt ta’ Peter A. Caruana |awtur=Patrick J. Sammut |data=1 ta’ Marzu 2012}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} sbfj7w5gl6h5mju1a6en5s0htm48uf8 332931 332930 2026-10-16T13:59:20Z EnriqueTabone 15661 Citation 332931 wikitext text/x-wiki '''Peter A. Caruana''' (1937–2012) kien kittieb, poeta u xandar Malti. Twieled f’Ħal Tarxien u kien magħruf għall-kitbiet tiegħu bil-Malti, fosthom rumanzi, novelli u poeżiji, kif ukoll għall-pubblikazzjonijiet tiegħu dwar l-agrikoltura u l-ortikultura.<ref name="Sammut">{{Ċita web |url=https://patrickjsammut.blogspot.com/2010/08/intervista-mal-kittieb-u-poeta-peter.html |titlu=Intervista mal-kittieb u poeta Peter A. Caruana |awtur=Patrick J. Sammut |data=6 Awwissu 2010}}</ref> == Ħajja u karriera == Caruana twieled f’Ħal Tarxien fl-1937. Huwa beda jistudja l-mediċina fl-Università ta’ Malta, iżda abbanduna l-kors wara tliet snin. Aktar tard ħadem fil-qasam tax-xandir u fl-1962 waqqaf l-Għaqda Kittieba Żgħażagħ. Bejn l-1959 u l-1973 kien editur letterarju tal-ġurnal ''Leħen is-Sewwa'', fejn ħadem għal diversi snin fil-qasam tal-kitba u l-letteratura Maltija. Kiteb ukoll radjudrammi u kkontribwixxa f’ġurnali lokali.<ref name="Sammut" /> '''Kitbiet''' Fl-1970 ippubblika ''Żewġ Ilħna'', ġabra ta’ ħmistax-il novella. Fl-1972 ħareġ ir-rumanz ''Dar Imġarrfa'', u fl-1981 ippubblika ''Bukkett Vjoli'', ġabra ta’ poeżiji. Fl-1988 ġie ppubblikat ir-rumanz ''Ħajt li Jifred'', li rebaħ l-ewwel post fil-Premju Letterarju Nazzjonali fl-1989. Fl-2004 ippubblika ''Qanfudinu'', storja għat-tfal b’tagħlima.<ref name="Sammut" /><ref name="Premju">{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb}}</ref> Caruana kien magħruf ukoll għall-imħabba tiegħu lejn il-lingwa Maltija u għall-poeżija miktuba bil-prosodija tradizzjonali. Fil-kitbiet tiegħu spiss insista fuq l-importanza tal-użu korrett tal-Malti u fuq il-ħtieġa li l-kittieba jkomplu jtejbu l-ħakma tagħhom tal-lingwa.<ref name="Sammut" /> Caruana kien miżżewweġ lil Mary Grace, li wkoll kienet tikteb il-poeżija. Huwa kien Membru Onorarju tal-Għaqda Poeti Maltin u kien jipparteċipa f’lejliet ta’ poeżija organizzati mill-għaqda. Miet fl-2012.<ref name="Mewt">{{Ċita web |url=https://patrickjsammut.blogspot.com/2012_02_26_archive.html |titlu=It-tħabbira tal-mewt ta’ Peter A. Caruana |awtur=Patrick J. Sammut |data=1 ta’ Marzu 2012}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/Announcements.409319|titlu=Announcements|kunjom=Malta|isem=Times Of|data=2012-03-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-16}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} 0vvi8y619iweghk5osfu5gnt8uu6zz2 332932 332931 2026-10-16T14:01:58Z EnriqueTabone 15661 fix ref 332932 wikitext text/x-wiki '''Peter A. Caruana''' (1937–2012) kien kittieb, poeta u xandar Malti. Twieled f’Ħal Tarxien u kien magħruf għall-kitbiet tiegħu bil-Malti, fosthom rumanzi, novelli u poeżiji, kif ukoll għall-pubblikazzjonijiet tiegħu dwar l-agrikoltura u l-ortikultura.<ref name="Sammut">{{Ċita web |url=https://patrickjsammut.blogspot.com/2010/08/intervista-mal-kittieb-u-poeta-peter.html |titlu=Intervista mal-kittieb u poeta Peter A. Caruana |awtur=Patrick J. Sammut |data=6 Awwissu 2010}}</ref> == Ħajja u karriera == Caruana twieled f’Ħal Tarxien fl-1937. Huwa beda jistudja l-mediċina fl-Università ta’ Malta, iżda abbanduna l-kors wara tliet snin. Aktar tard ħadem fil-qasam tax-xandir u fl-1962 waqqaf l-Għaqda Kittieba Żgħażagħ. Bejn l-1959 u l-1973 kien editur letterarju tal-ġurnal ''Leħen is-Sewwa'', fejn ħadem għal diversi snin fil-qasam tal-kitba u l-letteratura Maltija. Kiteb ukoll radjudrammi u kkontribwixxa f’ġurnali lokali.<ref name="Sammut" /> '''Kitbiet''' Fl-1970 ippubblika ''Żewġ Ilħna'', ġabra ta’ ħmistax-il novella. Fl-1972 ħareġ ir-rumanz ''Dar Imġarrfa'', u fl-1981 ippubblika ''Bukkett Vjoli'', ġabra ta’ poeżiji. Fl-1988 ġie ppubblikat ir-rumanz ''Ħajt li Jifred'', li rebaħ l-ewwel post fil-Premju Letterarju Nazzjonali fl-1989. Fl-2004 ippubblika ''Qanfudinu'', storja għat-tfal b’tagħlima.<ref name="Sammut" /><ref name="Premju">{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb}}</ref> Caruana kien magħruf ukoll għall-imħabba tiegħu lejn il-lingwa Maltija u għall-poeżija miktuba bil-prosodija tradizzjonali. Fil-kitbiet tiegħu spiss insista fuq l-importanza tal-użu korrett tal-Malti u fuq il-ħtieġa li l-kittieba jkomplu jtejbu l-ħakma tagħhom tal-lingwa.<ref name="Sammut" /> Caruana kien miżżewweġ lil Mary Grace, li wkoll kienet tikteb il-poeżija. Huwa kien Membru Onorarju tal-Għaqda Poeti Maltin u kien jipparteċipa f’lejliet ta’ poeżija organizzati mill-għaqda. Miet fl-2012.<ref name="Mewt">{{Ċita web |url=https://patrickjsammut.blogspot.com/2012_02_26_archive.html |titlu=It-tħabbira tal-mewt ta’ Peter A. Caruana |awtur=Patrick J. Sammut |data=1 Marzu 2012}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/Announcements.409319|titlu=Announcements|kunjom=Malta|isem=Times Of|data=2012-03-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-16}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} dsf8vo1wkqq720eawm6afgo72z8fyqe 0 34711 332933 2026-10-16T14:28:54Z EnriqueTabone 15661 bidu ta' artiklu 332933 wikitext text/x-wiki '''Ġorġ Borg''' huwa awtur Malti magħruf għall-poeżija bil-Malti. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Fjur tal-Ilma – Poeżiji 1979–1992'', ġabra ta’ poeżiji ppubblikata mill-Akkademja tal-Malti fl-1993.<ref name="Akkademja">Akkademja tal-Malti, [https://akkademjatalmalti.org/wp-content/uploads/2022/09/matul-is-snin-sal-1999.pdf Matul is-snin sal-1999].</ref> n5hvn9j5r5qynf549epuuldrjfiuif3 332934 332933 2026-10-16T14:29:17Z EnriqueTabone 15661 == Referenzi == <references /> 332934 wikitext text/x-wiki '''Ġorġ Borg''' huwa awtur Malti magħruf għall-poeżija bil-Malti. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Fjur tal-Ilma – Poeżiji 1979–1992'', ġabra ta’ poeżiji ppubblikata mill-Akkademja tal-Malti fl-1993.<ref name="Akkademja">Akkademja tal-Malti, [https://akkademjatalmalti.org/wp-content/uploads/2022/09/matul-is-snin-sal-1999.pdf Matul is-snin sal-1999].</ref> == Referenzi == <references /> 2qt0m3q21p0lndzcsrwcrhw68yn17ti 332935 332934 2026-10-16T14:31:57Z EnriqueTabone 15661 letteratura 332935 wikitext text/x-wiki '''Ġorġ Borg''' huwa awtur Malti magħruf għall-poeżija bil-Malti. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Fjur tal-Ilma – Poeżiji 1979–1992'', ġabra ta’ poeżiji ppubblikata mill-Akkademja tal-Malti fl-1993.<ref name="Akkademja">Akkademja tal-Malti, [https://akkademjatalmalti.org/wp-content/uploads/2022/09/matul-is-snin-sal-1999.pdf Matul is-snin sal-1999].</ref> == Xogħol letterarju == Fl-1993, l-Akkademja tal-Malti ppubblikat ''Fjur tal-Ilma – Poeżiji 1979–1992'', ġabra li tinkludi poeżiji miktuba bejn l-1979 u l-1992.<ref name="Akkademja" /> Il-ktieb kien ippubblikat bħala parti mill-ħidma tal-Akkademja fil-qasam tal-letteratura Maltija. Fost ix-xogħlijiet l-oħra ta’ Borg hemm ''Mill-Blat Insawwar Ħolma'', ġabra ta’ poeżiji li dehret fil-lista tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tal-poeżija bil-Malti.<ref name="Premju">Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, [https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb].</ref> == Referenzi == <references /> ffhlmbs1nf5gw6wdvdw518t5j0rtefx 332936 332935 2026-10-16T14:32:50Z EnriqueTabone 15661 Premju Nazzjonali tal-Ktieb 332936 wikitext text/x-wiki '''Ġorġ Borg''' huwa awtur Malti magħruf għall-poeżija bil-Malti. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Fjur tal-Ilma – Poeżiji 1979–1992'', ġabra ta’ poeżiji ppubblikata mill-Akkademja tal-Malti fl-1993.<ref name="Akkademja">Akkademja tal-Malti, [https://akkademjatalmalti.org/wp-content/uploads/2022/09/matul-is-snin-sal-1999.pdf Matul is-snin sal-1999].</ref> == Xogħol letterarju == Fl-1993, l-Akkademja tal-Malti ppubblikat ''Fjur tal-Ilma – Poeżiji 1979–1992'', ġabra li tinkludi poeżiji miktuba bejn l-1979 u l-1992.<ref name="Akkademja" /> Il-ktieb kien ippubblikat bħala parti mill-ħidma tal-Akkademja fil-qasam tal-letteratura Maltija. Fost ix-xogħlijiet l-oħra ta’ Borg hemm ''Mill-Blat Insawwar Ħolma'', ġabra ta’ poeżiji li dehret fil-lista tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tal-poeżija bil-Malti.<ref name="Premju">Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, [https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb].</ref> Fl-edizzjoni tal-1994 tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb, ''Fjur tal-Ilma'' ġie kklassifikat fit-tieni post. L-ewwel post ingħata lil ''Poeżiji'' ta’ Achille Mizzi, filwaqt li t-tielet post ingħata lil ''Preludji'' ta’ Alfred Palma.<ref name="Premju" /> == Referenzi == <references /> 6mtgi7j1lt8obls2xo5iadw8auybt4e 332937 332936 2026-10-16T14:33:22Z EnriqueTabone 15661 fixed referenzi 332937 wikitext text/x-wiki '''Ġorġ Borg''' huwa awtur Malti magħruf għall-poeżija bil-Malti. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Fjur tal-Ilma – Poeżiji 1979–1992'', ġabra ta’ poeżiji ppubblikata mill-Akkademja tal-Malti fl-1993.<ref name="Akkademja">Akkademja tal-Malti, [https://akkademjatalmalti.org/wp-content/uploads/2022/09/matul-is-snin-sal-1999.pdf Matul is-snin sal-1999].</ref> == Xogħol letterarju == Fl-1993, l-Akkademja tal-Malti ppubblikat ''Fjur tal-Ilma – Poeżiji 1979–1992'', ġabra li tinkludi poeżiji miktuba bejn l-1979 u l-1992.<ref name="Akkademja" /> Il-ktieb kien ippubblikat bħala parti mill-ħidma tal-Akkademja fil-qasam tal-letteratura Maltija. Fost ix-xogħlijiet l-oħra ta’ Borg hemm ''Mill-Blat Insawwar Ħolma'', ġabra ta’ poeżiji li dehret fil-lista tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tal-poeżija bil-Malti.<ref name="Premju">Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, [https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb].</ref> Fl-edizzjoni tal-1994 tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb, ''Fjur tal-Ilma'' ġie kklassifikat fit-tieni post. L-ewwel post ingħata lil ''Poeżiji'' ta’ Achille Mizzi, filwaqt li t-tielet post ingħata lil ''Preludji'' ta’ Alfred Palma.<ref name="Premju" /> == Referenzi == <references /> go3f443e2p1s752es75fqe6e5tpm5dk 332938 332937 2026-10-16T14:35:06Z EnriqueTabone 15661 links 332938 wikitext text/x-wiki '''Ġorġ Borg''' huwa awtur [[Maltin|Malti]] magħruf għall-[[poeżija]] bil-Malti. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Fjur tal-Ilma, Poeżiji 1979–1992'', ġabra ta’ poeżiji ppubblikata mill-[[Akkademja tal-Malti]] fl-1993.<ref name="Akkademja">Akkademja tal-Malti, [https://akkademjatalmalti.org/wp-content/uploads/2022/09/matul-is-snin-sal-1999.pdf Matul is-snin sal-1999].</ref> == Xogħol letterarju == Fl-1993, l-Akkademja tal-Malti ppubblikat ''Fjur tal-Ilma ,Poeżiji 1979–1992'', ġabra li tinkludi poeżiji miktuba bejn l-1979 u l-1992.<ref name="Akkademja" /> Il-ktieb kien ippubblikat bħala parti mill-ħidma tal-Akkademja fil-qasam tal-letteratura Maltija. Fost ix-xogħlijiet l-oħra ta’ Borg hemm ''Mill-Blat Insawwar Ħolma'', ġabra ta’ poeżiji li dehret fil-lista tal-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-poeżija bil-Malti.<ref name="Premju">Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, [https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb].</ref> Fl-edizzjoni tal-1994 tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb, ''Fjur tal-Ilma'' ġie kklassifikat fit-tieni post. L-ewwel post ingħata lil ''Poeżiji'' ta’ [[Achille Mizzi]], filwaqt li t-tielet post ingħata lil ''Preludji'' ta’ [[Alfred Palma]].<ref name="Premju" /> == Referenzi == <references /> 6d82yqwsox7br4e7qmzi0p17rbt7gbm 0 34712 332949 2026-10-17T11:22:13Z MalteseFalconnfirn 24800 MalteseFalconnfirn mexxa l-paġna [[Munich]] għal [[Muniku]] 332949 wikitext text/x-wiki #RINDIRIZZA [[Muniku]] ch6n6uls4l4lw7w9miumz711u2xwvby