Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão 0 709 106776 106756 2026-05-15T14:16:42Z ~2026-28950-60 15246 Xgg 106776 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:CIA Political World Map 2002.jpg|400px|thumb|right|Debison política de l mundo (2002)]] Este artigo ye ua '''lista de stados soberanos''' de l mundo, ancluindo ls stados andependientes ''[[de jure]]'' i ''[[de fato]]''. De modo a aparecer na lista cumo un paíç ''de fato'' andependiente, l stado ten de oubedecer al artigo 1º de la [[Cumbençon de Montebideu]] de [[1933]], l que quier dezir que la antidade ten de apersentar las seguintes qualificaçones: :la) ua populaçon permaniente; :b) un território definido; :c) gobierno; :d) capacidade para antrar an relaçones culs outros stados. Culas [[#notas|notas]], algua anformaçon ye dada: * La rezon por que un stado nó-''de jure'' ye listado ^[[#Notes|1]] * Las dependéncias ^[[#Notes|2]] * Las struturas federales, quando aplicable ^[[#Notes|3]] * Las antidades outónomas andrento de l território de l stado soberano ^[[#Notes|4]] * Outras ouserbaçones Ls nomes son apersentados ne ls padrones de [[lhéngua mirandes|mirandés]] de [[Pertual]] (i outros países); habendo defrenças andrento de l própios padrones, eilhas son tamien apersentadas. Para alhá desso, tamien aparécen ls nomes na(s) lhéngua(s) ouficial(ales) de l paíç. * An Mirandés, l nome de l paíç ye apersentado na forma cúrtia (s: Afeganistan) i na forma ouficial (s: República Eislámica de l Afeganistan). * Na lhéngua oufecial, l nome de l paíç ye apersentado na forma cúrtia i na forma oufecial. Quando neçairo, la [[traslhiteraçon]] para l [[abc lhatino]] ye apersentada a la par de l carateres screbidos oureginales ([[cerílico]], [[lhéngua china|lhetras chinas]], etc.). Quando possible, la ''lhatinizaçon'' perferida pul paíç fui ousada. La ancluson de qualquiera nome i/ó paíç neste artigo nun debe de pressuponer la aporfilhaçon dua posiçon oufecial nalgua çputa subre esse nome i/ó paíç. Antidades cunsideradas [[micronaçon]]es nun recoincidas anternacionalmente nun fúrun ancluídas. == Stados soberanos == {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#ccc|Nome cúrtio an Mirandés !bgcolor=#ccc|Nome cúrtio i oufecial na(s) lhéngua(s) de l paíç |- valign=topf |[[Fexeiro:Flag of Abkhazia.svg|25px]] ''[[Abecásia]]''^[[#Notas|1]] - República de la Abecásia | * ''Abecásio'': Laṗsny / Аҧсны * ''Russo'': Abchazija / Абхазия * ''Georgiano'': Laṗẖazeṭi / აფხაზეთი |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Afghanistan.svg|25px]] '''[[Afeganistan]]''' - República Eislámica de l Afeganistan | * ''Persa (Dari-Persa)'': Afġānestān / افغانستان - Jomhūrī-ye Slānī-ye Afġānestān / جمهوری اسلامی افغانستان * ''Pashto'': Afġānistān / افغانستان - də Afġānistān Islānī Jumhūriyat / افغانستان اسلامي جمهوريت |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of South Africa.svg|25px]] '''[[África de l Sul]]''' - República de la África de l Sul | * ''Anglés'': South Africa - Republic of South Africa * ''Africáner'': Suid-Afrika - Republiek ban Suid-Afrika * ''Xhosa'': uMzantsi Afrika - iRiphabliki yaseMzantsi Afrika * ''Zulu'': iNingizimu Afrika / iSotafilika - iRiphabliki yaseNingizimu Afrika * ''Ndebele'': iSewula Afrika - iRiphabliki yeSewula Afrika * ''Sotho'': Afrika-Borwa - Rephaboliki ya Afrika-Borwa * ''Swati'': iNingizimu Afrika / iNyonyana - iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika * ''Tsonga'': Afrika Dzonga - Riphabliki ra Afrika Dzonga * ''Tswana'': Aforika Borwa / Aferika Borwa - Rephaboliki ya Aforika Borwa * ''Benda'': Afurika Tshipembe - Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Albania.svg|25px]] '''[[Albánia]]''' - República de la Albánia | * ''Albanés'': Shqipëria - Republika i Shqipërisë |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Germany.svg|25px]] '''[[Almanha]]'''^[[#Notas|3]] - República Federal de la Almanha | * ''Alman'': Deutschland - Bundesrepublik Deutschland * ''Dinamarqués'': Tyskland - Forbundsrepublikken Tyskland * ''Frísio oucidental'': Dútslán - Bûnsrepublyk Dútslán * ''Baixo alman'': Duutschland - Bundsrepublik Duutschland * ''Romani Kalderash'': Jermaniya / जेर्मानिया - Federalni Republika Jermaniya / क़ेदेराल्नी रेपुब्लिका जेर्मानिया * ''Sórbio superior'': Němska - Zwjazkowa republika Němska |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Andorra.svg|25px]] '''[[Andorra]]''' - Prencipado de Andorra | * ''Catalan'': Andorra - Principat d’Andorra |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Angola.svg|25px]] '''[[Angola]]''': República de Angola | * ''Pertués'': Angola - República de Angola |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Antigua and Barbuda.svg|25px]] '''[[Antígua i Barbuda]]'''^[[#Notas|4]] ó '''Antiga i Barbuda'''</sup> | * ''Anglés'': Antigua and Barbuda |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] '''[[Arábia Saudita]]''' - Reino de la Arábia Saudita | * ''Árabe'': al-ʿArabiyyátu ex- Suʿūdiyyá / اَلْعَرَبِيَّةُ ٱلسُّعُودِيَّة ; las-Suʿūdiyyá / السعودية - al-Mamlakátu l-ʿArabiyyátu ex- Suʿūdiyyá / المملكة العربية السعودية |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Algeria.svg|25px]] '''[[Argélia]]''' - República Popular Democrática de la Argélia | * ''Árabe'': al-Ǧaçā'ir / اَلْجَزَائِر - al-Ǧumhūriyyátu l-Ǧaçā'iriyyáti d-Dīmuqrāṭiyyáti š-Šlaʿbiyyá / الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية * ''Tamazight'': Ldzayer / ⵍⴷⵣⴰⵢⴻⵔ - Tamurt n Ldzayer / ⵜⴰⵎⵓⵔⵜ ⵏ ⵍⴷⵣⴰⵢⴻⵔ |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Armenia.svg|25px]] '''[[Arménia]]''': República de la Arménia/Arménia | * ''Arménio'': Hayastan / Հայաստան ; Hayḳ / Հայք - Hayastani Hanrapetouṭyoun / Հայաստանի Հանրապետություն |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Australia.svg|25px]] '''[[Oustrália]]'''^[[#Notas|3]] - Quemunidade de la Oustrália | * ''Anglés'': Australia - Commonwealth of Australia |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Austria.svg|25px]] '''[[Áustria]]'''^[[#Notas|4]] - República de la Áustria | * ''Alman'': Österreich - Republik Österreich * ''Croata'': Austrija - Republika Austrija * ''Checo'': Rakousko - Rakouská republika * ''Húngaro'': Ausztria - Osztrák Köztársaság * ''Romani Kalderash'': Strexa / एस्त्रेख़ा - Republika Estrexa / रेपुब्लिका एस्त्रेख़ा * ''Slobaco'': Rakúsko - Rakúska republika * ''Slobeno'': Abstrija - Republika Abstrija |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Azerbaijan.svg|25px]] '''[[Azerbaijon]]'''^{[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]}, '''Azerbaidjon''' ó '''Azerbeijan''' - República de l Azerbeijan | * ''Azeri'': Açərbaycan / Азәрбајҹан - Açərbaycan Respublikası / Азәрбајҹан Республикасы |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the Bahamas.svg|25px]] '''[[Bahamas]]''', '''Baamas''' ó '''Barramas''' - Quemunidade de las Baamas | * ''Anglés'': The Bahamas - Commonwealth of The Bahamas |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Bangladesh.svg|25px]] '''[[Bangladexe]]''' ó '''Bangladesh''' - República Popular de l Bangladesh | * ''Bengali'': Bāṁlādeš / বাংলাদেশ - Góṇ Prójātóntrī Bāṁlādeš - গণ প্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Barbados.svg|25px]] '''[[Barbados]]''' | * ''Anglés'': Barbados |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Bahrain.svg|25px]] '''[[Bahrein|Barén]]' '', '''Bahrain''', '''Bahrein''', '''Barain''', '''Barein''', '''Bareine''' ó '''Baraine''' - Reino de l Barén | * ''Árabe'': al-Baḥrayn / اَلْبَحْرَيْن - Mamlakátu l-Baḥrayn / مملكة البحرين |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Belgium.svg|25px]] '''[[Bélgica]]''' - Reino de la Bélgica | * ''Flamengo'': België - Koninkrijk België * ''Francés'': Belgique - Royaume de Belgique * ''Alman'': Belgien - Königreich Belgien |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Belize.svg|25px]] '''[[Belize]]''' | * ''Anglés'': Belize |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Benin.svg|25px]] '''[[Benin]]''' ó '''Benin''' - República de l Benin | * ''Francés'': Bénin - République du Bénin |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Belarus.svg|25px]] '''[[Bielorrússia]]''', '''Bielo-Rússia''' ó '''Belarus''' - República de la Bielorrússia<br /> | * ''Bielorrusso'': Biełaruś / Беларусь - Respublika Biełaruś / Рэспубліка Беларусь * ''Russo'': Belarus' / Беларусь ; Belorussija / Белоруссия - Respublika Belarus' / Республика Беларусь |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|25px]] '''[[Bósnia i Heirzegobina]]''', '''Bósnia i Heirzegobina''', '''Bósnia-Heirzegobina''' ó '''Bósnia-Heirzegobina'''^[[#Notas|4]] | * ''Bósnio'': Bosna i Heircegobina * ''Sérbio'': Bosna i Heircegobina / Босна и Херцеговина * ''Croata'': Bosna i Heircegobina |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Botswana.svg|25px]] '''[[Zabotsuana]]''' ó '''Botswana''' - República de l Botsuana | * ''Tsuana'': Botswana - Lefatshe la Botswana * ''Anglés'': Botswana - Republic of Botswana |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|25px]] '''[[Brasil]]'''^[[#Notas|3]] - República Federatiba de l Brasil | * ''Pertués'': Brasil - República Federatiba do Brasil |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Brunei.svg|25px]] '''[[Brunei]]''' - Stado de l Brunei Darussalan | * ''Malaio'': Brunei Darussalan / بروني دارالسلام - Negara Brunei Darussalan / نڬارا بروني دارالسلام |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Bulgaria.svg|25px]] '''[[Bulgária]]''' - República de la Bulgária | * ''Búlgaro'': Bŭlgarija / България - Republika Bŭlgarija / Република България |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Burkina Faso.svg|25px]] '''[[Burkina Faso]]''', '''Burquina Faso''' | * ''Francés'': Burkina Faso |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Burundi.svg|25px]] '''[[Burundi]]''' ó '''Burúndi''' - República de l Burundi | * ''Rundi'': Uburundi - Republika y'Uburundi * ''Francés'': Burundi - République du Burundi |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Bhutan.svg|25px]] '''[[Buton]]''' - Reino de l Buton | * ''Jonghka'': 'Brug.yul. / འབྲུག་ཡུལ་ - 'Brug.rGyal.kʰab / འབྲུག་ཡུལ་ |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Cape Verde.svg|25px]] '''[[Cabo Berde]]''' - República de Cabo Berde | * ''Pertués'': Cabo Berde - República de Cabo Verde * ''Crioulo cabo-berdiano'': Kabu Berdi - Republika di Kabu Berdi |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Cameroon.svg|25px]] '''[[Camarones]]''' - República de ls Camarones | * ''Francés'': Cameroun - République du Cameroun * ''Anglés'': Cameron - Republic of Cameron |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Cambodia.svg|25px]] '''[[Camboja]]''' - Reino de l Camboja | * ''Cambojano'': Kampučā / កម្ពុជា - Praḥrāčāṇāčak[r] Kampučā / ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Canada.svg|25px]] '''[[Canadá]]''' - Reino de l Canadá ^[[#Notas|3]] | * ''Anglés'': Canada * ''Francés'': Canada * ''Inuktitut'': Kanata / ᑲᓇᑕ |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Kazakhstan.svg|25px]] '''[[Cazaquistan]]''' - República de l Cazaquistan | * ''Cazaque'': Qazaqstan / Қазақстан - Qazaqstan Respublikasy / Қазақстан Республикасы * ''Russo'': Kazaĥstan / Казахстан - Respublika Kazaĥstan / Республика Казахстан |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the Central African Republic.svg|25px]] '''[[República Centro-Africana]]''' | * ''Francés'': République Centrafricaine * ''Sango'': Ködörösése tî Béafrîka |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Chad.svg|25px]] '''[[Xade]]''', '''Chad''', '''Tchade''' ó '''Tchad''' - República de l Chade | * ''Francés'': Tchad - République du Tchad * ''Árabe'': Tašād / تشاد - Ǧumhūriyyátu Tašād /جمهورية تشاد |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the Czech Republic.svg|25px]] '''[[República Checa]]''', '''Chéquia'''^{[[#Notas|12]]} | * ''Checo'': Čsko - Česká republika |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] '''RP [[República Popular de la China|China]]' ''^[[#Notas|4]] - República Popular de la China | * ''Mandarin'': Zhōngguó / 中國 / 中国 - Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó / 中華人民共和國 / 中华人民共和国 * ''Anglés'': China - People’s Republic of China * ''Cazaque'': Qytaj / Қытай - Jûṅĥua Ĥalıq Respublikası / جۇڭحۋا حالىق ره‌سپۋبليكاسى * ''Mungol'': Ĥjatad / Хятад ; Dundad uls / Дундад улс - Buġuḍi Nayiranḍlaĥu Dunḍlaḍu Arad Ulus / ????? ??????????? ??????? ?????? ????? * ''Pertués'': China - República Popular da China * ''Tibetano'': rGya.nag. / རྒྱ་ནག་; Kruṅ.go. / ཀྲུང་གོ་ ; Kruṅ.hwa. / ཀྲུང་ཧྭ་ - Kruṅ.hwa Mi.dmaṅs sPyi.mtʰun rGyal.kʰab. / ཀྲུང་ཧྭ་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ * ''Uigur'': Hitay / ھىتاي ; Junggo / جۇڭگو ; Jungxua Xelq Jumhuriyiti / جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Cyprus.svg|25px]] '''[[Xipre]]'''^[[#Notas|1]] - República de Xipre | * ''Griego'': Kýpros / Κύπρος - Kypriakī́ Dīmokratía / Κυπριακή Δημοκρατία * ''Turco'': Kıbrıs - Kıbrıs Cumhuriyeti |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] ''[[Chipre de l Norte]]''^[[#Notas|1]] - República Turca de l Xipre de l Norte | * ''Turco'': Kuzey Kıbrıs - Kuzey Kıbrıs Turk Cumhuriyeti |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the Comoros.svg|25px]] '''[[Quemores]]'''^[[#Notas|3]] - Ounion de las Comores | * ''Francés'': Comores - Union ç Comores * ''Comorano'': Komori / قُمُرِ - Udzima wa Komori / وُدْزِمَ وَ قُمُرِ * ''Árabe'': Ǧuzuru l-Qumur / جزر القمر ; Ǧuzuru Kūnūrū / جزر كومورو ; Ǧaçā'iru l-Qumur / جزائر القمر ; Ǧaçā'iru Kūnūrū / جزائر كومورو - Ittiḥādu l-Qumur / اتحاد القمر |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|25px]] '''[[República Democrática de l Congo]]''', '''Congo-Quinxasa''' ó '''Congo-Kinxasa''' | * ''Francés'': Congo - République Démocratique du Congo * ''Kikongo'': Kongo - Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi * ''Lingala'': Kɔ́ngɔ - Republiki ya Kɔ́ngɔ Demokratiki * ''Suaili'': Kongo - Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo * ''Tshiluba'': Kongu - Ditunga die Kongu wa Mungalaata |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the Republic of the Congo.svg|25px]] '''[[República de l Congo]]''', '''Congo-Brazabile''' | * ''Francés'': Congo - République du Congo * ''Kituba'': Kongo - Repubilika ya Kongo * ''Lingala'': Kɔ́ngɔ - Republiki ya Kɔ́ngɔ |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of North Korea.svg|25px]] '''[[Coreia de l Norte]]''' - República Popular Democrática de la Coreia | * ''Coreano'': Chosŏn / 조선 / 朝鮮 - Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk / 조선민주주의인민공화국 / 朝鮮民主主義人民共和國 |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of South Korea.svg|25px]] '''[[Coreia de l Sul]]''' - República de la Coreia / Coréia | * ''Coreano'': Hanguk / 한국 / 韓國 - Daehan Minguk / 대한민국 / 大韓民國 |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Cote d'Ivoire.svg|25px]] '''[[Cuosta de l Marfin]]'''^{[[#Notas|10]]} - República de la Cuosta de l Marfil | * ''Francés'': Cóte d'Ivoire - République de Cóte d'Ivoire |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Croatia.svg|25px]] '''[[Croácia]]''' - República de la Croácia | * ''Croata'': Hrbatska - Republika Hrbatska * ''Húngaro'': Horbátország - Horbát Köztársaság * ''Eitaliano'': Croazia - Repubblica Croata |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Denmark.svg|25px]] '''[[Dinamarca]]'''^[[#Notas|2]] - Reino de la Dinamarca | * ''Dinamarqués'': Danmark - Kongeriget Danmark * ''Faroés'': Danmark - Kongsríkið Danmark * ''Alman'': Dänemark - Königreich Dänemark * ''Groenlandés'': Danmarki ; Qallunaat Nunaat - Kunngeqarfik Danmarki |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Djibouti.svg|25px]] '''[[Djibuti]]''', '''Jibúti''' - República de Jibúti | * ''Árabe'': Ǧībūtī / جيبوتي ; Dǧībūtī / دجيبوتي - Ǧumhūriyyátu Ǧībūtī / جمهورية جيبوتي * ''Francés'': Djibouti - République de Djibouti |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Dominica.svg|25px]] '''[[Dominica]]''' ó '''Domínica''' - Quemunidade de la Dominica | * ''Anglés'': Dominica - Commonwealth of Dominica |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Egypt.svg|25px]] '''[[Eigito]]''' - República Árabe de l Eigito | * ''Árabe'': Miṣr / مِصْر - Ǧumhūriyyátu Miṣra l-ʿArabiyyá / جمهورية مصر العربية |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the United Arab Emirates.svg|25px]] '''[[Eimirados Árabes Ounidos]]'''^[[#Notas|3]] | * ''Árabe'': al-Einārātu l-ʿArabiyyátu l-Muttaḥidá / اَلْٳمَارَاتُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلْمُتَّحِدَة |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Eritrea.svg|25px]] '''[[Eritréia]]''' - Stado de la Eritréia | * ''Tigrina'': Ertra / ኤርትራ - Hagəre Ertra / ሃግሬ ኤርትራ * ''Árabe'': Iritriyā / ٳرِتْرِيَّا ; Aritriyā / أرتريا ; Irītriyā / إريتريا ; Aireītriyā / أريتريا ; Irtīriyā / إرتيريا ; Artīriyā / أرتيريا - Dawlátu Iritriyā / دولة إرتريا * ''Anglés'': Eritrea - State of Eritrea |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Slovakia.svg|25px]] '''[[Slobáquia]]''' - República Slobaca | * ''Slobaco'': Eslobensko - Slobenská republika |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Slovenia.svg|25px]] '''[[Slobénia]]''' - República de la Slobénia | * ''Slobénio'': Slobenija - Republika Slobenija * ''Húngaro'': Szlobénia - Szlobén Köztársaság * ''Eitaliano'': Slobenia - Repubblica Slobena |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Spain.svg|25px]] '''[[Spanha]]'''^[[#Notas|3]] - Reino de Spanha | * * ''Basco'': Spainia - Espainiako Erresuma * ''Catalan'': Espanya - Regne d'Espanya * ''Galego'': España - Reino de España * ''Sturiano'': España - Reinu d’España |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the United States.svg|25px]] '''[[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]' ''^{[[#Notas|2]], [[#Notas|3]]} - Stados Ounidos de la América | * ''Anglés'': United States - United States of America * ''Francés'': États-Ounis - États-Ounis d’Amérique * ''Habaiano'': ʻAmelika Huipūʻiba - ʻAmelika Huipūʻiba |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Estonia.svg|25px]] '''[[Stónia]]''' - República de la Stónia | * ''Stónio'': Eesti - Eesti Babariik |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Ethiopia.svg|25px]] '''[[Etiópia]]'''^[[#Notas|3]] - República Democrática Federal de la Eitiópia | * ''Amárico'': Ityop̣ya / ኢትዮጵያ - yä-Ityop̣ya Federalawi Dimokrasiyawi Ripäblik / የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ * ''Anglés'': Ethiopia - Federal Democratic Republic of Ethiopia |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Fiji.svg|25px]] [[Ilhas Fiji|Fiji]] ó '''Fidji''' - República de las Ilhas Fiji | * ''Anglés'': Fiji - Republic of the Fiji Islands * ''Fijiano'': Biti - Matanitu Tu-Baka-i-koya ko Biti * ''Hindustani'': Fijī / फ़िजी / فیجی - Fijī Ripablik / फ़िजी रिपब्लिक / فیجی رپبلک |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the Philippines.svg|25px]] '''[[Felipinas]]''' - República de las Felipinas | * ''Felipino'': Pilipinas - Republika ng Pilipinas * ''Anglés'': Philippines - Republic of the Philippines |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Finland.svg|25px]] '''[[Finlándia]]'''^[[#Notas|4]] - República de la Finlándia | * ''Finlandés'': Suomi - Suomen tasavalta * ''Sueco'': Finland - Republiken Finland * ''Lapon setentrional'': Suopma - Suoma republihkka |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of France.svg|25px]] '''[[Fráncia]]'''^[[#Notas|2]] - República Francesa | * ''Francés'': France - République française * ''Alsaciano'': Frankreich - Republik Frankriich * ''Basco'': Frantzia - Frantziako Errepublika * ''Breton'': Bro-C’hall ; Frañs - Republik C’hall * ''Catalan'': Fráncia - República Francesa * ''Corso'': Francia - Repubblica Francesa * ''Houlandés'': Frankrijk - Franse Republiek * ''Oucitano'': Fráncia - República francesa * ''Taitiano'': Farāni - Repupirita farāni |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Gabon.svg|25px]] '''[[Gabon]]''' - República de l Gabon | * ''Francés'': Gabon - République Gabonaise |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of The Gambia.svg|25px]] '''[[Gámbia]]''' - República de la Gámbia | * ''Anglés'': The Gambia - Republic of the Gambia |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Ghana.svg|25px]] '''[[Gana]]''' - República de l Gana | * ''Anglés'': Ghana - Republic of Ghana |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Georgia.svg|25px]] '''[[Geórgia]]'''^{[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]} - República de la Geórgia | * ''Geórgio'': Saḳaireṭbelo / საქართველო - Saḳaireṭbelos Respublika / საქართველოს რესპუბლიკა * ''Abecásio'': Ḳərṭtʷəla / Қырҭтәыла - Arespublika Ḳərṭtʷəla / Ареспублика Қырҭтәыла |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Grenada.svg|25px]] '''[[Granada]]'''^[[#Notas|4]] - Stado de Granada | * ''Anglés'': Grenada - State of Grenada |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Greece.svg|25px]] '''[[Grécia]]'''^[[#Notas|4]] - República Griega | * ''Griego'': Eilláda - Ελλάδα ; Heillás / Ελλάς - Eillīnikī́ Dīmokratía / Ελληνική Δημοκρατία |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Guyana.svg|25px]] '''[[Guiana]]''' - República Co-ouperatiba de la Guiana | * ''Anglés'': Guyana - Co-ouperatibe Republic of Guyana |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Guinea.svg|25px]] '''[[Guiné]]''', '''Guiné-Conacri''' - República de la Guiné | * ''Francés'': Guinée - République de Guinée |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Guinea-Bissau.svg|25px]] '''[[Guiné-Bissau]]''' - República de la Guiné-Bissau | * ''Pertués'': Guiné-Bissau - República da Guiné-Bissau |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Equatorial Guinea.svg|25px]] '''[[Guiné Equatorial]]''' - República de la Guiné Eiquatorial | * * ''Francés'': Guinée équatoriale - République de Guinée équatoriale |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Haiti.svg|25px]] '''[[Haiti]]''' - República de l Haiti | * ''Francés'': Haïti - République d'Haïti * ''Crioulo Haitiano'': Ayiti - Repiblik dAyiti |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Hungary.svg|25px]] '''[[Hungrie]]''' - República de la Hungrie | * ''Húngaro'': Magyarország - Magyar Köztársaság |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Yemen.svg|25px]] '''[[Iémen]]''' - República de l Iémen | * ''Árabe'': al-Yaman / اليمن - al-Ǧumhūriyyátu l-Yamaniyyá / الجمهورية اليمنية |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of India.svg|25px]] '''[[Índia]]'''^[[#Notas|3]] - República de la Índia | * ''Hindi'': Bharat / भारत - Bʰārat Gaṇaireājya / भारत गणराज्य * ''Anglés'': Andia - Republic of Andia * ''Bengali'': Bʰārót / ভারত - Bʰārót Góṇórājÿó / ভারত গণরাজ্য * ''Gujarati'': Bʰārat / ભારત ; Īnḍiyā / ઈન્ડિયા ; Hiṁd / હિંદ - Bʰārat Gaṇaireājya / ભારત ગણરાજ્ય * ''Kanada'': Bʰārata / ಭಾರತ - Bʰārata Gaṇaireājya / ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯ * ''Marati'': Bʰāratīy / भारतीय - Bʰāratīy Pradzāsattāk / भारतीय प्रजासत्ताक * ''Nepali'': Bʰārat / भारत ; Hindustān / हिन्दुस्तान - Bʰārat Gaṇaireādzya / भारत गणराज्य * ''Sánscrito'': Bʰāratan / भारतम् - Bʰārat Gaṇaireājya / भारत गणराज्य * ''Tamil'': Antiyā / இந்தியா ; Pārata / பாரத - Antiyak Kuṭiyaraču / இந்தியக் குடியரசு * ''Telugu'': Bʰārata Dēšlaṁ / భారత దేశం ; Iṁḍiyā / ఇండియా - Bʰārata Gaṇla Rājyamu / భారత గణ రాజ్యము * ''Urdu'': Hindūstān / ہندوستان ; Bʰārat / بھارت ; Inḋiyā / انڈیا - Jumhūrīyat-i Hindūstān / جمہوریت ہندوستان |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Indonesia.svg|25px]] '''[[Andonésia]]''' - República de la Andonésia | * ''Andonésio'': Indonesie / ايندونيسيا - Republik Andonesie / ريڤوبليك ايندونيسيا |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Iran.svg|25px]]' ''[[Eiran]]''' - República Eislámica de l Eiran | * ''Persa'': Īrān / ایران - Jomhūrī-ye Slānī-ye Īrān - جمهوری اسلامی ایران |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Iraq.svg|25px]] '''[[Eiraque]]''' - República de l Eiraque | * ''Árabe'': al-ʿIrāq / اَلْعِرَاق - al-Ǧumhūriyyátu l-ʿIrāqiyyá / الجمهورية العراقية * ''Curdo'': ʿÎraq / عیراق ; Îraq / ئیراق ; Iraq / ئراق - Komara ʿÎraqé / کۆمارا عیراقێ |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Ireland.svg|25px]] '''[[República de la Eirlanda|Eirlanda]]' '' - República de la Eirlanda | * ''Anglés'': Ireland - Republic of Ireland * ''Eirlandés'': Éire - Poblacht na hÉireann |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Iceland.svg|25px]] '''[[Eislándia]]''' - República de la Eislándia | * ''Eislandés'': Ísland - Lýðbeldið Ísland |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Israel.svg|25px]] '''[[Eisrael]]''' - Stado de Eirael | * ''Heibraico'': Yiśra'el / יִשְׂרָאֵל - Mədînat Yiśra'el / מדינת ישראל * ''Árabe'': Isrā'īl / ٳسْرَائِيل - Dawlátu Isrā'īl / دولة إسرائيل |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Italy.svg|25px]] '''[[Eitália]]''' - República Eitaliana | * ''Eitaliano'': Italia - Repubblica Italiana * ''Francés'': Italie - République italienne * ''Friulano'': Italie - Republiche Taliane * ''Alman'': Italien - Italienische Republik * ''Lhadino'': Talia ; Italia - República Taliana * ''Sardo'': Itàlia - Repùbrica Italiana * ''Slobeno'': Italija - Italijanska republika |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Jamaica.svg|25px]] '''[[Jamaica]]''' | * ''Anglish'': Jamaica |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Japan.svg|25px]] '''[[Japon]]''' - [[Ampério de l Japon]] | * ''Japonés'': Nihon / 日本 - Nihon-koku / 日本国 |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Jordan.svg|25px]] '''[[Jordánia]]''' - Reino Hashemita de la Jordánia | * ''Árabe'': Al-Urdun / الاردن - Al Mamlakah al Urduniyah al Hashimiyah / المملكة الأردنّيّة الهاشميّة |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Kiribati.svg|25px]] '''[[Kiribati]]''', '''Quiribati''' - República de l Quiribati | * ''Gilbertés:'' Kiribati - Ribaberikin Kiribati * ''Anglés'': Kiribati - Republic of Kiribati |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Kosovo.svg|25px]] '''[[Kosobo]]^{[[#Notas|1]], [[#Notas|8]]} ''','''Kosobo''' - República de l Kosobo | * ''Albanés'': Kosobë * ''Serbo-Croata'': Косово, Kosobo * ''Turco'': Kosoba |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Kuwait.svg|25px]] '''[[Kuwait]]''', '''Kuaite''', - Stado de l Kuaite | * ''Árabe'': al-Kuwayt / الكويت - Dawlátu l-Kuwayt / دولة الكويت |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Laos.svg|25px]] '''[[Laos]]''' - República Popular Democrática de Laos | * ''Laociano'': Lao / ນລາວ - Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao / ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Lesotho.svg|25px]] '''[[Lesoto]]''' - Reino de l Lesoto | * ''Anglés'': Lesotho - Kingdon of Lesotho * ''Soto'': Lesotho - Mmuso wa Lesotho |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Latvia.svg|25px]] '''[[Letónia]]''' - República de la Letónia | * ''Leton'': Latbija - Latbijas Republika |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Lebanon.svg|25px]] '''[[Líbano]]''' - República de l Líbano | * ''Árabe'': Lubnān / لبنان - Al Jumhuriyah al Lubnaniyah / الجمهوريّة البنانيّة |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Liberia.svg|25px]] '''[[Libéria]]''' - República de la Libéria | * ''Anglés'': Liberie - Republic of Liberie |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Libya.svg|25px]] '''[[Líbia]]''' - Grande Jamahiriya Socialista Popular Árabe de la Líbia | * ''Árabe'': Lībiyah / ليبية - al-Janāhīrīyah al-‘Arabīya al-Lībīyah ash-Sha‘bīyah al-Ishtirākīyah al-Uzma / الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Liechtenstein.svg|25px]] '''[[Liechtenstein]]''', - Percipado de Liechtenstein | * ''Alman'': Liechtenstein - Furstentun Liechtenstein |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Lithuania.svg|25px]] '''[[Lituánia]]''' - República de la Lituánia | * ''Lituano'': Lietuba - Lietubos Respublika |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Luxembourg.svg|25px]] '''[[Luxemburgo]]''' - Gran-Ducado de l Luxemburgo | * ''Luxemburgués'': Lëtzebuerg - Groussherzogden Lëtzebuerg * ''Francés'': Luxembourg - Grand-Duché de Luxembourg * ''Alman'': Luxemburg - Großheirzogtun Luxemburg |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the Republic of Macedonia.svg|25px]] '''[[República de la Macedónia de l Norte|Macedónia (ARJM)]]''' ^[[#Notas|5]] - República de la Macedónia de l Norte | * ''Macedónio'': Makedonija / Македонија - Republika Makedonija / Република Македонија * ''Albanés (nun ye ua léngua nacional)'': Maqedoni |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Madagascar.svg|25px]] '''[[Madagáscar]]''' - República de Madagáscar | * ''Malgaxe'': Madagasikara - Repoblikan'i Madagasikara * ''Francés'': Madagascar - Republique de Madagascar |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Malaysia.svg|25px]] '''[[Malásia]]'''^[[#Notas|3]] - Federaçon de la Malásia | * ''Malaio'': Malaysia - Persekutuan Malaysia |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Malawi.svg|25px]] '''[[Malaui]]''', '''Maláui''', - República de l Mal´sui | * ''Anglés'': Malawi - Republic of Malawi * ''Chewa'': Malaŵi - Mfuko la Malaŵi |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Maldives.svg|25px]] '''[[Maldibas]]''' - República de las Maldibas | * ''Dibehi'': Dibehi Rājje / ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖު - Dibehi Rājje ge Jumhuriyyā / ހިވެދި ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖު |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Mali.svg|25px]] '''[[Mali]]''' - República de l Mali | * ''Francés'': Mali - République de Mali |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Malta.svg|25px]] '''[[Malta]]''' - República de Malta | * ''Maltés'': Malta - Repubblika ta' Malta |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the Marshall Islands.svg|25px]] '''[[Ilhas Marshall]]''' - República de las Ilhas Marshall | * ''Anglés'': Marshall Islands - Republic of the Marshall Islands |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Morocco.svg|25px]] '''[[Marrocos]]'''^[[#Notas|6]] - Reino de Marrocos | * ''Árabe'': al-Maġrib / مغرب - Al Mamlakah al-Maghribiyah / المملكة المغربية * ''Francés'': Maroc - Royaume du Maroc |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Mauritius.svg|25px]] '''Mourícias''' - República de la Mourícia | * ''Anglés'': Mauritius - Republic of Mauritius * ''Francés'': Maurice - République de Maurice |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Mauritania.svg|25px]] '''[[Mouritánia]]''' - República Eislámica de la Mouritánia | * ''Árabe'': Mūrītāniyyah / موريتانية - Al-Jumhuriyah al-Islamiyah al-Mūrītāniyah / الجمهورية الإسلامية الموريتانية * ''Francés'': Mauritanie - République Islamique de la Mauritanie |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Myanmar.svg|25px]] '''Birmánia''' ^{[[#Notas|11]]} - Ounion de Birmánia | * ''Birmanés'': Myanma - Pyidaungzu Myanma Naingngandaw |- valign=top |[[Fexeiro:Flag_of_Federated_States_of_Micronesia.svg|25px]] '''[[Micronésia]]'''^[[#Notas|3]] - Stados Federados de la Micronésia | * ''Anglés'': Micronesie - Federates States of Micronesie |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Mozambique.svg|25px]] '''[[Moçambique]]''' - República de Moçambique | * ''Pertués'' - República de Moçambique |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Moldova.svg|25px]] '''[[Moldábia]]''' ^{[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]} - República de la Moldábia | * ''Romeno/Moldabo'': Moldoba - República Moldoba |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Monaco.svg|25px]] '''[[Mónaco]]''' - Percipado de Mónaco | * ''Francés'': Monaco - Principauté de Monaco |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Mongolia.svg|25px]] '''[[Mongólia]]''' | * ''Mongol'': Mongol Uls / Монгол Улс |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Montenegro.svg|25px]] '''[[Montenegro]]''' - República de Montenegro | * ''Sérbio'': Crna Gora / Црна Гора - Republika Crna Gora / Република Црна Гора |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Nagorno-Karabakh.svg|25px]] ''[[Ñagorno-Karabakh]]'' ^[[#Notas|1]] - República de Nagorno-Carabaque | * ''Arménio'': Lernayin Gharabagh / Լեռնային Ղարաբաղ |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Namibia.svg|25px]] '''[[Namíbia]]''' - República de la Namíbia | * ''Anglés'': Namibia - Republic of Namibia |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Nauru.svg|25px]] '''[[Ñaouru]]''' | * ''Naurano'': Naoero * ''Anglés'': Nauru |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Nepal.svg|18px]] '''[[Nepal]]''' - República de l Nepal | * ''Nepalés'': Nepāl / नेपाल - Nepal Adhirajya / नेपाल अधिराज्य |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Niger.svg|25px]] '''[[Níger]]''' - República de l Níger | * ''Francés'': Niger - République du Niger |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Nigeria.svg|25px]] '''[[Nigéria]]'''^[[#Notas|3]] - República Federal de la Nigéria | * ''Anglés'': Nigerie - Federal Republic of Nigerie |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Norway.svg|25px]] '''[[Noruega]]'''^[[#Notas|2]] - Reino de la Noruega | * ''Noruegués (bokmål)'': Norge - Kongeriket Norge * ''Noruegués (nynorsk)'': Noreg - Kongeriket Noreg |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of New Zealand.svg|25px]] '''[[Nuoba Zelándia]]'''^[[#Notas|2]] | * ''Anglés'': New Zealand * ''Maori'': Aotearoa |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Oman.svg|25px]] '''[[Ouman]]''' - Sultanato de l Ouman | * ''Árabe'': ʿUmnān / عمان - Saltanat Uman / سلطنة عُمان |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of South Ossetia.svg|25px]] ''[[Oussécie de l Sul]]''^[[#Notas|1]] - República de la Oussécie de l Sul | * ''Oussécio'': Xussar Iryston / Хуссар Ирыстон - Respublikae Xussar Iryston / Республикӕ Хуссар Ирыстон * ''Russo'': Južnaja Osetie / Южная Осетия - Respublika Južnaja Osetija/ Республика Южная Осетия |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the Netherlands.svg|25px]] '''[[Países Baixos]]''' ó '''Houlanda'''^[[#Notas|2]] - Reino de ls Países Baixos | * ''Flamengo'', ''nerlandés'' ó ''holandés'': Nederland - Koninkrijk dar Nederlanden |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Palau.svg|25px]] '''[[Palau]]''' - República de Palau | * ''Palauano'': Belau - Beluu er la Belau * ''Anglés'': Palau - Republic of Palau |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Palestine.svg|25px]] ''[[Outoridade Nacional Palestiniana|Palestina]]' '^[[#Notas|7]] - Stado de la Palestina | * ''Árabe'': Filastīn / فلسطين - Daulat Filastin / دولةفلسطين |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Papua New Guinea.svg|25px]] '''[[Papua-Nuoba Guiné]]''', '''Papuásia-Nuoba Guiné''' ó '''Papua Nuoba Guiné''' | * ''Anglés'': Papua New Guinea |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Pakistan.svg|25px]] '''[[Paquiston]]''' - República Eislámica de l Paquistan | * ''Urdu'': Pākistān / پاکستان - Islami Jamhuria Pākistān / اسلامی جمہوریت پاکستان |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Paraguay.svg|25px]] '''[[Paraguai]]''' - República de l Paraguai | * ''Guarani'': Paraguái - Téta Paraguái |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Poland.svg|25px]] '''[[Polónia]]''' - República de la Polónia | * ''Polaco'': Polska - Rzeczpospolita Polska |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Portugal.svg|25px]] '''[[Pertual]]'''^[[#Notas|4]] - República Pertuesa | * ''Pertués'': Portugal - República Portuguesa |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Qatar.svg|25px]] '''[[Qatar]]''', '''Qatar''' ó '''Katar''' - Stado de l Qatar | * ''Árabe'': Qaṭaire / قَطَر - Dawlátu Qaṭaire / دولة قطر |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Kenya.svg|25px]] '''[[Quénia]]''' - República de l Quénia/Quénia | * ''Anglés'': Kenya - Republic of Kenya * ''Suaili'': Kenya - Jamhuri ya Kenya |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Kyrgyzstan.svg|25px]] '''[[Quirguistan]]''', '''Quirguizistan''' ó '''Quirguízia''' - República Quirguiç | * ''Quirguiç'': Kyrgyzstan / Кыргызстан - Kyrgyç Respublikasy / Кыргыз Республикасы * ''Russo'': Kyrgyzstan / Кыргызстан - Kyrgyzskaya respublika - Кыргызская республика |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] '''[[Reino Ounido]]'''^{[[#Notas|2]], [[#Notas|3]]} - Reino Ounido de la Gran Bretanha i Eirlanda de l Norte | * ''Anglés'': United Kingdon - United Kingdon of Great Britain and Northern Ireland |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Romania.svg|25px]] '''[[Roménia]]''' | * ''Romeno'': Románia |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Rwanda.svg|25px]] '''[[Ruanda]]''' - República de l Ruanda | * ''Ruandés'': Rwanda - Repubulika y'u Rwanda * ''Francés'': Rwanda - République du Rwanda * ''Anglés'': Rwanda - Republic of Rwanda |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Russia.svg|25px]] '''[[Rússia]]'''^[[#Notas|3]] - Federaçon Russa | * ''Russo'': Rossija / Россия - Rossijskaja Federacija / Российская Федерация |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the Solomon Islands.svg|25px]] '''[[Eilhas Salomon]]''' | * ''Anglés'': Tierramon Islands |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Samoa.svg|25px]] '''[[Samoa]]''' - Stado Andependiente de la Samoa | * ''Anglés'': Samoa - Andependent State of Samoa * ''Samoano'': Samoa - Malo Sa'oloto Tuto'atasi l Samoa |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Saint Lucia.svg|25px]] '''[[Santa Lúcia]]''' | * ''Anglés'': Saint Lucia |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|25px]] '''[[San Cristobo i Nebis]]''', '''Saint Kitts i Nebis''', '''San Cristobo i Nebis''', '''Saint Kitts i Nébis''', '''San Cristófe i Nébis'''^[[#Notas|4]] - Federaçon de San Cristobo i Nebis | * ''Anglés'': Saint Kitts and Nebis - Federation of Saint Kitts and Nebis |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of San Marino.svg|25px]] '''[[San Marino]]''' ó '''San Marinho''' - República Sereníssema de San Marino | * ''Eitaliano'': San Marino - Serenissima Repubblica di San Marino |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Sao Tome and Principe.svg|25px]] '''[[San Tomé i Príncepe]]'''^[[#Notas|4]] - República Democrática de San Tomé i Príncepe | * ''Pertués'' - República Democrática de São Tomé i Príncepe |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|25px]] '''[[San Bicente i Granadinas]]''' | * ''Anglés'': Saint Bincent and the Grenadines |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Western Sahara.svg|25px]] '''[[Sara Oucidental]]''', '''Saara Oucidental''' ó '''Sahara Oucidental'''^[[#Notas|6]] - República Democrática Árabe de l Sara / Saara / Sahara | * ''Árabe'': Al-Saḥrāwiyyah / صحراوية - Al-Jumhūrīyá al-Arabīyá las-Sahrāwīyá ad-Dīmuqrātīyá / الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the Seychelles.svg|25px]] '''[[Seixeles]]''' - República de las Seixeles | * ''Anglés'': Seychelles - Republic of Seychelles * ''Francés'': Seychelles - République ç Seychelles * ''Seselwa'': Sesel - Repiblik Sesel |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Senegal.svg|25px]] '''[[Senegal]]''' - República de l Senegal | * ''Francés'': Sénégal - République du Sénégal |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Sri Lanka.svg|25px]]'''Sri Lanka''' ó '''Seilon''' - República Democrática Socialista de l Sri Lanca | * ''Sinhala'': Sri Lanka - Sri Lankā Prajathanthrika Samajabadi Janarajaya * ''Tamil'': Llankai / இலங்கை - Eillankai Chananaayaka Chosalisa Kudiyarasu |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Sierra Leone.svg|25px]] '''[[Serra Lhiona]]''' - República de la Sierra Lhiona | * ''Anglés'': Sierra Leone - Republic of Sierra Leone |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Serbia.svg|25px]] '''[[Sérbia]]'''^{[[#Notas|3]], [[#Notas|4]], [[#Notas|8]]} - República de la Sérbia | * ''Sérbio'': Srbija / Србија - Republika Srbija / Република Србија |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Singapore.svg|25px]] '''[[Singapura]]''' - República de Singapura | * ''Malaio'': Singapura - Republik Singapura * ''Chino'': Xinjiapo / 新加坡 - Xīnjīapō Gònghéguó / 新加坡共和国 * ''Tamil'': Čiṅkappūr / சிங்கப்பூர் - Cingkappūr Kudiyarasu / சிங்கப்பூர் குடியரசு * ''Anglés'': Singapore - Republic of Singapore |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Syria.svg|25px]]' ''[[Síria]]''' - República Árabe Síria | * ''Árabe'': Sūriyyah / سورية - Al-Jumhuriyah al-'Arabiyah al-Suriyah / الجمهوريّة العربيّة السّوريّة * Síriaco:ܘܩ݂ܥܠ ܐܩ ܵܥܘܥܲ |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Somalia.svg|25px]] '''[[Somália]]'''^{[[#Notas|1]], [[#Notas|9]]} | * ''Somali'': Somaaliya |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Somaliland.svg|25px]] ''[[Somalilándia]]''^[[#Notas|1]] - República de la Somalilándia | * ''Somali'': Somaliland |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Swaziland.svg|25px]] '''[[Suazilándia]]''' - Reino de la Suazilándia | * ''Anglés'': Swaziland - Kingdon of Swaziland * ''Suazi'': eSwatini - Umbuso weSwatini |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Sudan.svg|25px]] '''[[Sudan]]''' - República de l Sudan | * ''Árabe'': Las-Sūdān / السودان - Jumhuriyat las-Sudan / جمهورية السودان |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of South Sudan.svg|25px]] '''[[Sudan de l Sul]]''' - República de l Sudan de l Sul | * ''Angles'': Republic of South Sudan |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Sweden.svg|25px]] '''[[Suécia]]''' - Reino de la Suécia | * ''Sueco'': Sberige - Konungariket Sberige |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Switzerland.svg|18px]] '''[[Suíça]]'''^[[#Notas|3]] - Cunfederaçon Suíça | * ''Alman'': Schweiç - Schweizerische Eidgenossenschaft * ''Francés'': Suisse - Cunfédération suisse * ''Eitaliano'': Sbizzera - Cunfederazione Sbizzera * ''Reto-Romano'': Sbizra - Cunfederaziun Sbizra * ''Lhatin'': Cunfœderatio Heilbetica |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Suriname.svg|25px]] '''[[Suriname]]''' - República de l Surinan | * ''Flamengo'': Suriname - Republiek Suriname |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Thailand.svg|25px]] '''[[Tailándia]]''' - Reino de la Tailándia | * ''Tailandés'': Prathēt Thai / ราชอาณาจักรไทย - Ratcha Anachak Thai |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the Republic of China.svg|25px]] '''[[Taiwan]]' '', '''Fermosa''', ó '''China-Taipé'''^[[#Notas|1]] - República de la China / Fermosa | * ''Chino'': Táiwān / 臺灣 / 台湾 - Zhōnghuá Mínguó / 中華民國 / 中华民国 |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Tajikistan.svg|25px]] '''[[Tajiquistan]]'''<sup>[[#Notas|4]] - República de l Tajiquistan | * ''Persa (Tajique-Persa)'': Tojikistan / Тоҷикистон - Jumhurii Tojikiston |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Tanzania.svg|25px]] '''[[Tanzánia]]''' ó '''Tanzania''' - República Ounida de la Tanzánia | * ''Suaili'': Tanzania - Jamhuri ya Muungano wa Tanzania |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of East Timor.svg|25px]] '''[[Timor-Leste]]''' - República Democrática de Timor-Leste | * ''Tétun'': Timór Lorosa'i - Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'i * ''Pertués'': Timor-Leste - República Democrática de Timor-Leste |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Togo (3-2).svg|25px]] '''[[Togo]]''' - República de l Togo | * ''Francés'': Togo - République Togolaise |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Tonga.svg|25px]] '''[[Tonga]]''' - Reino de Tonga | * ''Tonganés'': Tonga - Pule'anga Fakatu'i 'l Tonga * ''Anglés'': Tonga - Kingdon of Tonga |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Transnistria.svg|25px]] ''[[Transnístria]]'', ''Transdniestre'', ''Transdniéstria'' ó ''Pridnestróbia'' - República de la Transnístria | * ''Russo'': Pridnestrobje / приднестрові - Приднестровская Молдавская Республика * ''Romeno/Moldabo (ouficiosa)'': Stînga Nistrului - República Moldobenească Nistreană / Република Молдовеняскэ Нистрянэ |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Trinidad and Tobago.svg|25px]] '''[[Trindade i Tobago]]''', ^[[#Notas|4]] - República de Trindade i Tobago | * ''Anglés'': Trinidad and Tobago - Republic of Trinidad and Tobago |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Tunisia.svg|25px]] '''[[Tunísia]]''' - República de la Tunísia | * ''Árabe'': Tūnis / تونس - Al Jumhuriyya at-Tūsiyya / الجمهرية التونسية |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Turkmenistan.svg|25px]] '''[[Turquemenistan]]''' | * ''Turqueménio'': Turkmenistan |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Turkey.svg|25px]] '''[[Turquie]]''' - República de la Turquie | * ''Turco'': Turkiye - Turkiye Cumhuriyeti |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Tuvalu.svg|25px]] '''[[Tubalu]]''' | * ''Tubaluano'': Tuvalu * ''Anglés'': Tuvalu |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Ukraine.svg|25px]] '''[[Oucránia]]'''^[[#Notas|4]] | * ''Oucraniano'': Ukrajina / Україна |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Uganda.svg|25px]] '''[[Ouganda]]''' - República de l Ouganda | * ''Anglés'': Uganda - Republic of Uganda |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Uzbekistan.svg|25px]] '''[[Uzbequiston]]''' ó '''Ouzbequistan'''^[[#Notas|4]] - República de l Ouzbequistan | * ''Ouzbeque'': L'zbekiston - L‘zbekiston Respublikasi |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Vanuatu.svg|25px]] '''[[Banuatu]]''' - República de l Banuatu | * ''Bislama'': vanuatu - Ripablik blong Banuatu * ''Anglés'': vanuatu - Republic of Banuatu * ''Francés'': vanuatu - République du Banuatu |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of the Vatican City.svg|18px]] '''[[Cidade de l Baticano]]''' - Stado de la Cidade de l Baticano | * ''Eitaliano'': Città del Baticano - Stato della Città del Vaticano * ''Lhatin'': Baticanus - Status Urbis Baticani |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Vietnam.svg|25px]] '''[[Bietname]]''' | * ''Bietnamita'': Biệt Nan - Cộng Hòa Xana Hội Chủ Nghĩla Biệt Nan |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Zambia.svg|25px]] '''[[Zámbia]]''' - República de la Zámbia | * ''Anglés'': Zambia - Republic of Zambia |- valign=top |[[Fexeiro:Flag of Zimbabwe.svg|25px]] '''[[Zimbabué]]''' ó '''Zimbaué'''- República de l Zimbabué | * ''Anglés'': Zimbabwe - Republic of Zimbabwe |} An [[Febreiro]] de [[2008]], eisistien 203 países na lista arriba, correspundendo a: * 195 países andependientes: ** 192 Stados nembros de las [[Naciones Ounidas]] ** [[Kosobo]] ''(Andepéndencia ounilateral)'' ** [[Taiwan|República de la China]] (Fermosa/Taiwan) ** [[Cidade de l Baticano]] * 8 países andependientes, mas nun recoincidos: ([[Abecásia]], [[Nagorno-Karabakh|Alto Carabaque]], [[Xipre de l Norte]], [[Palestina]], [[Saara Oucidental]], [[Somalilándia]], [[Ossétia de l Sul]] i [[Transnístria]]) == Notas == * <sup>1</sub>: Esta lista anclui países andependientes ''de-fato''. mais anformaçon puode ser ancontrada na [[Aneixo:Lista de cunflitos territoriales|Lista de países nó-recoincidos]]. * <sup>2</sub>: Alguns stados soberanos ténen dependéncias oultramarinas que nun fázen parte de l sous territórios. mais anformaçon puode ser ancuntrada an [[Aneixo:Lista de territórios dependientes|Lista de territórios dependientes]]. * <sup>3</sub>: Alguns stados soberanos ténen struturas [[Federaçon|federales]] an grau mais ó menos bariable. mais anformaçon puode ser bista an [[Aneixo:Lista de federaçones|Lista de federaçones]]. * <sup>4</sub>: Alguns stados soberanos ténen antidades outónomas que fázen parte de ls sous territórios. mais anformaçon puode ser ancuntrada an [[Aneixo:Lista de antidades outónomas|Lista de antidades outónomas]]. * <sup>5</sub>: La República de la [[República de la Macedónia|Macedónia]] ye tamien coincida cumo "Antiga República Jugoslaba/Iugoslaba de la Macedónia/Macedónia". * <sup>6</sub>: Saara: ber [[Política de l Saara Oucidental]] * <sup>7</sub>: Palestina: L "Stado de la [[Palestina]]" fui declarado an [[1988]] i recoincido por bários países árabes i muçulmanos. Ls artigos [[Faixa de Gaza]], [[Cisjordánia]] i [[Eirael]] ténen refréncias subre árias na region de la Palestina. * <sup>8</sub>: Kosobo (Kosoba - Kosobo i Metohija / Косово и Метохија) declarou ounilateralmente la andependéncia de la Sérbia an [[2008]], que fui recoinciida por países cumo ls [[Stados Ounidos]], mas nó pula [[Sérbia]] i outros países cumo [[Rússia]] i [[Spanha]]. Até ende era ua porbíncia outónoma sérbia ambaixo admenistraçon de la [[ONU]] zde [[1999]]. * ⁹: La Somália ye un paíç que atualmente eisiste cun statuto ''de-jure''. * ¹⁰: La Cuosta de l Marfil determinou spressamente a la quemunidade anternacional para ser tratada por '''Cóte d'Ivoire'''. * ¹¹: Mianmar ó l Myanmar (Bras.) ye inda coincido pul nome antigo Birmánia ó Burma (Bras.). * ¹²: La República Xeca puode tamien ser dezida cumo '''Xéquia''' (nome cúrtio ancorajado pulas outoridades Xecas). == Outras listaiges == * [[Critarquie|Lista de países que yá nun eisisten]] * [[Lista simples de países|Lista de países (semplificada)]] * [[Lista de países nun-recoincidos]] * [[Lista de antidades outónomas]] * [[Lista de territórios dependientes]] * [[Lista de árias çputadas ó acupadas]] * [[Lista de países i territórios por ária]] * [[Países eimaginários]] * [[Micro-stados]] * [[Lista de capitales]] * [[lista de países ansulares]] * [[Lista de países por data de criaçon]] * [[Fuso hourário]] Para mais recursos, ber [[Refréncias geográficas]]. == {{Ber tamien}} == * [[Eitimologie de ls nomes de ls países]] * [[Geografie]] * [[Tierra]] * [[Cuntinente]] * [[Micronaçon]]es [[Catadorie:!Lhistas]] 9dt9ncirojt5aq2y6omk5zrwe52u5ea 0 756 106777 106051 2026-05-15T14:22:01Z ~2026-28950-60 15246 Rt 106777 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} La '''Purmeira Guerra Mundial''' (tamien coincida cumo '''Grande Guerra''' antes de [[1939]], '''Guerra de las Guerras''' ó inda cumo la '''Redadeira Guerra Feudal''') fui un cunflito mundial ocorrido antre [[28 de Júlio]] de [[1914]] i [[11 de Nobembre]] de [[1918]]. La guerra acunteciu antre la [[Tríplice Entente]] (lhiderada pul [[Ampério Británico]], [[Fráncia]], [[Rússia|Ampério Russo]] (até [[1917]]) i [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] (a partir de [[1917]]) que derrotou la [[Tríplice Aliança (Purmeira Guerra Mundial)|Tríplice Aliança]] (lhiderada pul [[Ampério Alman]], [[Ampério Austro-Húngaro]] i [[Ampério Turco-Otomano]]), i causou l colapso de quatro ampérios i mudou de forma radical l mapa geo-político de la [[Ouropa]] i de l [[Médio Ouriente]]. Ne l ampeço de la guerra ([[1914]]), la Eitália era aliada de l Ampérios Centrales na Tríplice Aliança, mas, cunsidrando que la aliança tenie carátener defensibo (i la guerra habie sido declarada pula Áustria) i la Eitália nun habie sido prebentibamente cunsultada subre la declaraçon de guerra, l gobierno eitaliano afirmou nun sentir binculado a la aliança i que, antoce, permanecerie neutro. Más tarde, las pressones diplomáticas de la [[Grana-Bretanha]] i de la [[Fráncia]] la fazirun firmar an [[26 de abril]] de [[1915]] un pato secreto contra l aliado austríaco, chamado Pato de Lhondres, ne l qual la Eitália se ampenharie a antrar an guerra nun més an troca de alguas cunquistas territoriales que oubtibisse al fin de la guerra: l [[Trentino]], l [[Tirol Meridional]], [[Triiste]], [[Gorizia]], [[Ístria]] (cun sceçon de la cidade de [[Fiume]]), parte de la [[Dalmácia]], un protetorado subre la [[Albánia]], subre alguas ilhas de l [[Dodecaneso]] i alguns territórios de l Ampério Turco, para alhá dua spanson de las quelónias africanas, a las custas de la [[Almanha]] (la Eitália yá possuía na África: la [[Líbia]], la [[Somália]] i la [[Eritréia]]). L nó-cumprimiento de las promessas feitas a la Eitália fui un de ls fatores que la lhebórun a aliar-se al [[Eixe]] na [[Segunda Guerra Mundial]]. An [[1917]], la [[Rússia]] abandonou la guerra an rezon de l ampeço de la [[Reboluçon Russa|Reboluçon]]. Ne l mesmo anho, ls [[Stados Ounidos]], que até anton solo partecipában de la guerra cumo fornecedores, al ber ls sous ambestimientos an peligro, entran melitarmente ne l cunflito, mudando totalmente l çtino de la guerra i garantindo la bitória de la [[Tríplice Entente]]. == Antroduçon == Muitos de ls cumbates na Purmeira Guerra Mundial ocorrírun nas frentes oucidentales, an trincheiras i fortificaçones (apartadas pulas "Tierras de Naide", que era l spácio antre cada trincheira, adonde bários cadáberes quedában la spera de l recolhimento) de l [[Mar de l Norte]] até la [[Suíça]]. Las batailhas se dában an ambasones dinámicas, an cunfrontos ne l [[mar]], i pula purmeira beç na stória, ne l [[aire]]. L saldo fui de más de 19 milhones de muortos, de ls quales 5% éran cebiles. Na [[Segunda Guerra Mundial]], este númaro oumentou an 60%. L cunflito rompeu definitibamente cula antiga orde mundial criada apuis de las [[Guerras Napoleónicas]], marcando la derrubada de l [[absolutismo]] [[Monarquia|monárquico]] na [[Ouropa]]. Trés ampérios ouropeus fúrun çtruídos i cunsequentemente çmembrados: [[Ampério Alman|Alman]], l [[Ampério Austro-Húngaro|Austro-Húngaro]] i l [[Ampério Russo|Russo]]. Ne ls [[Bálcanas]] i ne l [[Médio Ouriente]] l mesmo acunteciu cul [[Ampério Turco-Otomano]]. Dinasties amperiales ouropéias cumo las de las famílias [[Habsburgos]], [[Romanob]] i [[Hohenzollern]], que benien dominando politicamente la [[Ouropa]] i cujo poder tenie raízes nas [[Cruzadas]], tamien caíran durante ls quatro anhos de guerra. L fracasso de la [[Ampério Russo|Rússia]] na [[guerra]] acabou cuntribuindo para la chimpa de l [[Czar|sistema czariano]], serbindo de catalisador para la [[Reboluçon Russa]] que anspirou outras an países tan defrentes cumo [[China]] i [[Cuba]], i que serbiu tamien, apuis de la Segunda Guerra Mundial, cumo base para la [[Guerra Frie]]. Ne l [[Médio Ouriente]] l [[Ampério Turco-Otomano]] fui sustituído pula [[República de la Turquia]] i muitos territórios por to la region acabórun an manos [[Anglaterra|anglesas]] i [[Fráncia|francesas]]. Na [[Ouropa Central]] ls nuobos stados [[Tchecoslobáquia]], [[Finlándia]], [[Letónia]], [[Lituánia]], [[Stónia]] i [[Iugoslábia]] "nacírun" depuis de la [[guerra]] i ls stados de la [[Áustria]], [[Hungrie|Hungria]] i [[Polónia]] fúrun redefinidos. Pouco tiempo depuis de la [[guerra]], an [[1923]], ls [[Fascismo|Fascistas]] tomórun l poder na [[Eitália]]. La derrota de la [[Almanha]] na [[guerra]] i l fracasso an resulber assuntos pendentes ne l período pós-[[guerra]], alguns de ls quales habien sido causas de la Purmeira Guerra, acabórun criando cundiçones para la ascenson de l [[Nazismo]] quatorze anhos depuis i para la [[Segunda Guerra Mundial]] an [[1939]], binte anhos depuis. == Causas == {{Artigos percipales|[[Causas de la purmeira guerra mundial]] i [[Assassinato de Sarajebo]]}} An [[28 de Júnio]] de [[1914]], l [[Francisco Ferdinando|arquiduque Francisco Ferdinando]], heirdeiro de l trono [[Ampério Austro-Húngaro|Austro-Húngaro]], i sue mulhier [[Sofia, Duquesa de Hohenberg]], fúrun assassinados pul sérbio [[Gabrilo Princip]], que pertencia al grupo nacionalista-terrorista armado [[Mano Negra]] (oufecialmente chamado "Unificaçon ó Muorte"), que lhutaba pula unificaçon de l territórios que cuntinhan [[sérbios]]. L assassinato zamcadeou ls eibentos que debrebe dórun ourige a la [[guerra]], mas sues berdadeiras causas son mui más cumplexas. Storiadores i políticos ténen çcutido essa queston por quaije un [[seclo]] sin chegar a un cunsenso. Alguas de las melhores splicaçones stan lhistadas ambaixo: === La Cláusula de Culpa === Las purmeiras splicaçones pa ls motibos de la I Guerra Mundial, mui ousadas na [[década de 20]], tenien cumo berson la énfase oufecial tenida na ''Cláusula de Culpa de Guerra'', ó Artigo 231 de l [[Tratado de Bersalhes]] i [[Tratado de St.Germain]], que acusaba tanto la [[Ampério Alman|Almanha]] quanto l [[Ampério Austro-Húngaro]] pula respunsablidade de la [[guerra]]. La splicaçon para tal nun era cumpletamente anfundada; era un fato que l [[Ampério Austro-Húngaro]], apoiado por [[Berlin]], tenie atacado la [[Sérbia]] an [[29 de júlio]] i que la [[Ampério Alman|Almanha]] tenie ambadido la [[Bélgica]] an [[3 de agosto]]<ref>{{((en))}} [http://cnparn.home.texas.net/Wars/JulyCrisis/JulyCrisis04.htn Refréncia de la Web]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Sendo assi, la [[Ampério Alman|Almanha]] i l [[Ampério Austro-Húngaro]] tenien sido ls purmeiros a atacar, l que tenerie lhebado a la [[guerra]]. La [[Ampério Alman|Almanha]] fui cunsidrada culpada i tubo que pagar las reparaçones pula guerra i todos ls custos feturos, para alhá de pensones para todos ls beteranos de la [[Tríplice Entente]], nun balor total stimado an trinta bilhones de [[dólares]]. L balor fui sendo renegociado por to la [[década de 20]], até ser zaparecido an [[1931]]. Muitos amportantes pensadores británicos, cumo l eiquenomista [[Keynes|John Maynard Keynes]], nun aceitan la Cláusula de Culpa que la [[Fráncia]] tanto apoiou. Zde [[1960]] la eideia de que la [[Ampério Alman|Almanha]] fui la respunsable pula [[guerra]] fui rebibida por académicos cumo Fritç Fischer, Eimanuel Geiss, Hanes-Ulrich Wehler, Wolfgang Mommsen, i B.R. Berghahn. === Corrida Armamentista === [[Fexeiro:HMS Dreadnought 1906 H61017.jpg|thumb|right|260px|[[HMS Dreadnought]], simblo de la corrida armamentista.]] La corrida nabal antre [[Ampério Británico|Anglaterra]] i [[Ampério Alman|Almanha]] fui antensificada an [[1906]] pul surgimiento de l [[HMS Dreadnought]], rebolucionário nabio de guerra. Ua eibidente corrida armamentista na custruçon de nabios çdobraba-se antre las dues naciones. L storiador [[Paul Kennedy]] argumenta que ambas las naciones acraditában nas teories de [[Alfred Thayer Mahan]], de que l cuntrole de l [[mar]] era bital a ua nacion. L tamien storiador [[David Stebenson]] çcribe la corrida cumo un "outo reforço dun ciclo de eilebada prontidon melitar", anquanto [[David Heirrman]] bie la ribalidade nabal cumo parte dun grande mobimiento para la [[guerra]]. Assi i todo, [[Niall Ferguson]] argumenta que la superioridade británica na porduçon nabal acabou por trasformar tal corrida armamentista nun fator que nun cuntribuiu para la mobimentaçon an direçon la [[guerra]]. Este período, antre [[1885]] i [[1914]]<ref>{{((s))}} [http://www.monografies .com/trabajos14/prin-guerra-mund/prin-guerra-mund.shtml Antecedentes de la primera guerra mundial]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, quedou coincido cumo la [[Paç Armada]]<ref>{{((en))}} Brailsford, Heinry Noel, ''The War of Stel and Gold: La Study of the Armed Peace'', Lhondres, [[1914]] [http://net.lhib.byu.edu/~rdh7/wwi/comment/Brailsford/APTC.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan=4 | L poder nabal de las grandes naciones an 1914 |- ! Nacion ! Tripulaçon ! Maiores nabios ! Tonelaige |- | Rússia | style="text-align: right" | 54.000 | style="text-align: centener" | 4 | style="text-align: right" | 328.000 |- | Fráncia | style="text-align: right" | 68.000 | style="text-align: centener" | 10 | style="text-align: right" | 731.000 |- | Grana-Bretanha | style="text-align: right" | 209.000 | style="text-align: centener" |29 | style="text-align: right" | 2.205.000 |- | style="text-align: right" | '''Total''' | style="text-align: right" | '''331.000''' | style="text-align: centener" | '''43''' | style="text-align: right" | '''3.264.000''' |- | Almanha | style="text-align: right" | 79.000 | style="text-align: centener" | 17 | style="text-align: right" | 1.019.000 |- | Áustria-Hungria | style="text-align: right" | 16.000 | style="text-align: centener" | 3 | style="text-align: right" | 249.000 |- | style="text-align: right" | '''Total''' | style="text-align: right" | '''95.000''' | style="text-align: centener" | '''20''' | style="text-align: right" | '''1.268.000''' |- | colspan=4 | Fuonte: Ferguson 1999 p 85 |} === Melitarismo i Outocracie === L persidente de l [[Stados Ounidos]] [[Wodrow Wilson]] i outros ouserbadores amaricanos culpan l melitarismo pula [[guerra]]. La tese ye que la [[aristocracie]] i la eilite melitar tenien un cuntrole grande demales subre la [[Ampério Alman|Almanha]], [[Eitália]] i l [[Ampério Austro-Húngaro]], i que la [[guerra]] serie la cunsequéncia de sous deseios pul poder melitar i l çprezo pula [[democracie]]. Por bias desso, ls partidários dessa teorie pediran pula abdicaçon de tales soberanos, l fin de l sistema aristocrático i l fin de l melitarismo - todo esso justificou la antrada [[amaricana]] na [[guerra]] depuis que la [[Rússia]] [[czar]]ista abandonou la [[Tríplice Entente]]. [[Wodrow Wilson|Wilson]] speraba que la [[Liga de las Naciones]] i un zarmamiento ounibersal poderie resultar nua paç, admitindo-se alguas bariantes de l melitarismo cumo ne ls sistemas políticos de la [[Anglaterra]] i [[Fráncia]]<ref>Hober, Heirbert, ''Ourdeal of Wodrow Wilson'', [[1918]], páigina 47.</ref>. === Amperialismo Eiconómico === [[Bladimir Lhenin|Lénin]] era un famoso defensor de que l sistema amperialista bigente ne l mundo era l respunsable pula [[guerra]]. Para corroborar las sues eideias el usou las teories eiquenómicas de [[Karl Marx]] i de l eiquenomista [[Anglaterra|anglés]] John La. Hobson, que antes yá tenie prebisto las cunsequéncias de l amperialismo eiquenómico na lhuita antreminable por nuobos mercados, que lhebarie a un cunflito global, an sou lhibro de [[1902]] chamado "''Amperialismo''"<ref>{{((en))}} [http://www.fordhan.edu/halsall/mod/1902hobson.html Amperialismo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Tal argumiento probou-se cumbincente ne l ampeço eimediato de la [[guerra]] i ajudou ne l crecimiento de l [[Marxismo]] i [[Quemunismo]] ne l zamrolar de l cunflito. Ls panfletos de [[Bladimir Lhenin|Lénin]] de [[1917]], "''Amperialismo: L Redadeiro Stágio de l Capitalismo''", tenien cumo argumiento que ls antresses de ls bancos an bárias de las naciones capitalistas/amperialistas tenien lhebado a la guerra<ref>{{((en))}} [http://www.marxists.org/archibe/lhenin/works/1916/amp-hsc/ Panfleto de 1917 “Amperialismo: L Redadeiro Stágio de l Capitalismo”]</ref>. === Nacionalismo, Romantismo i la "Nuoba Era" === [[Fexeiro:30a Sammlung Eybl Großbritannien. Alfred Leete (1882–1933) Britons (Kitchener) wants you (Briten Kitchener braucht Euch). 1914 (Nachdruck), 74 x 50 cm. (Slg.Nr. 552).jpg|thumb|180px|Recrutamiento de británicos para la guerra, a eisemplo de la óndia nacionalista que barria l cuntinente.]] Ls lhíderes cebiles de las naciones ouropéias stában na época anfrentando ua óndia de ferbor nacionalista que staba se spalhando pula [[Ouropa]] hai anhos, cumo mimórias de [[guerra]]s anfraquecidas i ribalidades antre pobos, apoiados por ua média sensacionalista i nacionalista. Ls frenéticos sfuorços diplomáticos para mediar la rixa antre l [[Ampério Austro-Húngaro]] i la [[Sérbia]] fúrun eirrelebantes, yá que la oupinion pública naqueilhas naciones pedian pula [[guerra]] para defender la chamada ''honra nacional''. Yá la [[aristocracie]] eisercia tamien fuorte anfluéncia pula [[guerra]], acraditando que eilha poderie cunsulidar outra beç sou poder doméstico. La maiorie de ls bligerantes pressentian ua rápida bitória cun cunsequéncias gloriosas. L entusiasmo patriótico i la euforia persentes ne l chamado ''Sprito de 1914'' rebelában un grande outimismo pa l período pós-[[guerra]]. === La Culminaçon de la Stória Ouropéia === La guerra lhocalizada antre l [[Ampério Austro-Húngaro]] i la [[Sérbia]] tubo cumo percipal (i quaije solo) motibo l [[Pan-slabismo]], l mobimiento separatista de l [[Bálcanas]]. L [[Pan-slabismo]] anfluenciaba la política sterna russa, principalmente puls cidadanos [[slabos]] ne l paíç i ls deseios eiquenómicos dun porto an augas calientes<ref>[http://web.mit.edu/mun/bosmun/RussianUpdate.pdf Refréncia de la Web]</ref>. L zamrolar de la [[Guerra de l Balcanas]] refletie essas nuobas tendéncias de poder de las naciones ouropéias. Pa ls germánicos, tanto las [[Guerras Napoleónicas]] quanto la [[Guerra de l Trinta Anhos]] fúrun caratelizados por ambasones que tubírun un grande eifeito psicológico; era la posiçon precária de la [[Ampério Alman|Almanha]] ne l centro de la [[Ouropa]] que tenie lhebado a un plano atibo de defesa cumo l ''[[Plano Schlieffen]]'' <ref>{{((en))}} "''Warn Watener Friendship''" Rebista Eiquipa, [[14 de nobembre]], [[1955]] <http://www.eiquipa{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/eiquipa/archibe/printout/0,23657,823942,00.html> (''an anglés; cadastro neçairo'') '''Beija tamien''': http://www.storyhome.co.uk/ourope/russia1.htn {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018014618/https://www.storyhome.co.uk/ourope/russia1.htn |date=2023-10-18 }} (''an anglés'').</ref>. A la par la trasferéncia de la çputada [[Alsácia]] i [[Lorena (Fráncia)|Lorena]] i la derrota na [[Guerra franco-prussiana]] anfluenciórun la política francesa, dando ourige al chamado ''rebanchismo''. Apuis de la Lhiga de l Trés Ampérios tener se çmanchado, la [[Fráncia]] formou ua aliança cula [[Rússia]], i la [[guerra]] por dues frentes ampeçou la se tornar ua preocupaçon pa l eisército [[Almanha|alman]]. == Naciones partecipantes == {{rebison}} === Brasil i la Grande Guerra === {{Ber artigo percipal|[[Brasil na Purmeira Guerra Mundial]]}} [[Fexeiro:Venceslau Brás declara guerra 1917.jpg|thumb|300px|L nono persidente de l Brasil, [[Benceslau Brás]], declara guerra als [[Tríplice Aliança (1882)|Poderes Centrales]]. Al sou lhado, l menistro anterino de las Relaçones Steriores [[Nilo Peçanha]] (an pie) i l persidente de [[Minas Gerales]] [[Delfin Moreira]] (sentado).]] Ne l die [[5 de abril]] de [[1917]], l oupor brasileiro "Paraná", que nabegaba d'acuordo cun las eisigéncias feitas la países neutros, fui [[torpedo|torpedeado]], supostamente por un [[submarino]] alman. Ne l die [[11 de abril]] l [[Brasil]] rompeu relaçones diplomáticas cun ls países de l bloco lhiderado pula [[Almanha]]. An [[20 de maio]], l nabio "Tijuca" fui torpedeado acerca de la cuosta [[Fráncia|francesa]]. Ne ls meses seguintes, l gobierno Brasileiro cunfiscou 42 nabios almanes, [[Áustria-Hungria|austro-húngaros]] i turco-[[Ampério Otomano|otomanos]] que stában an portos brasileiros, cumo ua [[andenizaçon]] de guerra. Ne l die [[23 de outubre]] de [[1917]], l [[cargueiro]] nacional "Macau", un de l [[nabio]]s arrestados, fui [[Torpedo|torpedeado]] por un [[submarino]] alman, acerca de la cuosta de la [[Spanha]], i sou comandante feito prisioneiro. Cula presson popular contra la [[Almanha]], ne l die [[26 de outubre]] de [[1917]] l paíç declarou guerra als [[Tríplice Aliança (1882)|Poderes Centrales]]. A partir deste momento, por un lhado, sob la lhiderança de políticos cumo [[Ruy Barbosa]] recrudescírun agitaçones de carátener nacionalista, cun comícios eisigindo la "amperiosa necidade de se apoiar ls Aliados cun açones" para por fin al cunflito. Por outro lhado, sindicalistas, anarquistas i anteletuales cumo [[Monteiro Lhobato]] criticában essa postura i la possiblidade de grande cumbocaçon melitar, pus segundo estes, antre outros eifeitos negatibos esto zbiaba la atençon de l paíç an relaçon la sous porblemas anternos. Assi, debido la bárias rezones, de cunflitos anternos a la falta dua strutura melitar adequada, la partecipaçon melitar de l Brasil ne l cunflito fui mui pequeinha; resumindo-se ne l ambio al frunt oucidental an [[1918]] dun grupo de abiadores de l [[EB|Eisército]] i de la [[Marina de l Brasil|Marina]] que fúrun antegrados a la [[Fuorça Aérea Rial|Fuorça Aérea Rial Británica]] i de dun cuorpo [[médico]]-[[militar]], cumpuosto por oufeciales i cergentos de l eisército que fúrun antegrados al [[eisército francés]], tenendo sous nembros tanto prestado serbícios na retaguarda cumo partecipado de cumbates ne l frunt. La Marina tamien ambiou ua [[Dibison Nabal an Ouperaçones de Guerra|dibison nabal]] cula ancumbéncia de patrulhar la cuosta noroeste de la [[África]] a partir de [[Dakar]] i l [[Mediterráneo]] zde l streito de [[Gibraltar]], eibitando la açon de submarinos inimigos. === Pertual na Grande Guerra === [[Fexeiro:Coimbra aos seus mortos na grande guerra.jpg|dreita|thumb|250px|Monumiento als muortos de la Purmeira Guerra Mundial an Coimbra, Pertual]] {{Ber artigo percipal|[[Pertual na Purmeira Guerra Mundial]]}} Pertual partecipou ne l purmeiro cunflito mundial al lhado de l Aliados, l que staba d'acuordo cun las ourientaçones de la República inda recentemente anstaurada. Na purmeira etapa de l cunflito, Pertual partecipou, melitarmente, na guerra cul ambio de tropas para la defesa de las quelónias africanas amenaçadas pula Almanha. Face la este peligro i sin declaraçon de guerra, l Gobierno pertués ambiou cuntingentes melitares para [[Angola]] i [[Moçambique]]. An Márcio de [[1916]], apesar de las tentatibas de la Anglaterra para que Pertual nun se ambolbisse ne l cunflito, l antigo aliado pertués decidiu pedir al stado pertués l apersamiento de todos ls nabios germánicos na cuosta lhusitana. Esta atitude justificou la declaraçon oufecial de guerra de Pertual an relaçon a la Almanha i als sous aliados, la [[9 de Márcio]] de [[1916]] (apesar de ls cumbates an África zde [[1914]]). An [[1917]], las purmeiras tropas pertuesas, de l [[Cuorpo Spedicionário Pertués]], seguian para la guerra na Ouropa, an direçon a la [[Flandres]]. Pertual ambolbiu-se, depuis, an cumbates an [[Fráncia]]. Neste sfuorço de guerra, chegórun a star moblizados quaije 200 mil homes. Las perdas atingiran quaije 10 mil muortos i miles de feridos, para alhá de custos eiquenómicos i sociales grabemente superiores a la capacidade nacional. Ls oubjetibos que lhebórun ls respunsables políticos pertueses a antrar na guerra saíran gorados na sue totalidade. A ounidade nacional nun serie cunseguida por este meio i la anstablidade política acentuar-se-iba até a la chimpa de l regime democrático an [[1926]]. == La crise de Júlio i las declaraçones de guerra == [[Fexeiro:Kriegserklärung Erster Weltkrieg.jpg|thumb|Declaraçon de guerra de l [[Ampério Alman]] an [[1914]]]] Apuis de l assassinato de l arquiduque [[Francisco Ferdinando]] an [[28 de Júnio]], l [[Ampério Austro-Húngaro]] sperou trés sumanas antes de decidir tomar un curso de açon. Essa spera fui debida al fato de que grande parte de l efetibo melitar staba na ajuda la colheita, l que ampossiblitaba la açon melitar naquel período. An [[23 de Júlio]], grácias al apoio ancondicional [[Almanha|alman]] (''carta branca'') al [[Ampério Austro-Húngaro]] se la [[guerra]] eclodisse, fui-se mandando un [[Ultimato de júlio|ultimato]] la [[Sérbia]] que cuntenie bárias requisiçones, antre eilhas la que agentes austríacos fazerien parte de las ambestigaçones, i que la [[Sérbia]] serie la culpada pul atentado. L gobierno sérbio aceitou todos ls tenermos de l ultimato, cun sceçon de la partecipaçon de agentes austríacos, l que na oupinion sérbia custituía ua biolaçon de sue soberanie. Por causa desse palabra, rejeitado an repuosta sérbia an [[26 de Júlio]], l [[Ampério Austro-Húngaro]] cortou todas las relaçones diplomáticas cul paíç i declarou guerra al mesmo an [[28 de Júlio]], ampeçando l bumbardeio a la [[Belgrado]] (capital sérbia) an [[29 de Júlio]]. Ne l die seguinte, la [[Rússia]], que siempre tenie sido ua aliada de la [[Sérbia]], dou la orde de lhocomoçon a sues tropas. Ls almanes, que tenien garantido l apoio al [[Ampério Austro-Húngaro]] ne l causo dua eibentual [[guerra]] mandórun un ultimato al gobierno russo para parar la moblizaçon de tropas drento de 12 horas, ne l die [[31 de Júlio|31]]. [[1 de Agosto|Ne l purmeira die]] de [[Agosto]] l ultimato tenie spirado sin qualquiera reaçon russa. La [[Ampério Alman|Almanha]] anton declarou guerra a eilha. An [[2 de Agosto]] la [[Ampério Alman|Almanha]] acupou [[Luxemburgo]], cumo l passo einicial de la ambason a la [[Bélgica]] i de l ''Plano Schlieffen'' (que prebia la ambason de la [[Fráncia]] i de la [[Rússia]]). La [[Ampério Alman|Almanha]] tenie ambiado outro ultimato, dessa beç a la [[Bélgica]], requisitando la lhibre passaige de l eisército alman rumo a la [[Fráncia]]. Cumo tal pedido fui recusado, fui-se declarado guerra a la [[Bélgica]]. An [[3 de Agosto]] la [[Ampério Alman|Almanha]] declarou [[guerra]] la [[Fráncia]], i ne l [[4 de Agosto|die seguinte]] ambadiu la [[Bélgica]]. Tal ato, biolando la soberanie [[Bélgica|belga]] - que [[Ampério Británico|Grana-Bretanha]], [[Fráncia]] i la própia [[Ampério Alman|Almanha]] stában cumprometidos a garantir fizo cun que l [[Ampério Británico]] saísse de sue posiçon neutra i declarasse [[guerra]] a la [[Ampério Alman|Almanha]] an [[4 de Agosto]]. == L ampeço de ls cunfrontos == Alguas de las purmeiras hostilidades de [[guerra]] ocorrírun ne l [[África|cuntinente africano]] i ne l [[Ouceano Pacífico]], nas quelónias i territórios de las naciones ouropéias. An [[Agosto]] de [[1914]] un cumbinado de la [[Fráncia]] i de l [[Ampério Británico]] ambadiu l protetorado alman de la ''Togoland'', ne l [[Togo]]. Pouco depuis, an [[10 de Agosto]], las fuorças almanes baseadas na [[Namíbia]] atacórun la [[África de l Sul]], que pertencia al [[Ampério Británico]]. An [[30 de Agosto]] la [[Nuoba Zelándia]] ambadiu la [[Samoa]], de la [[Ampério Alman|Almanha]]; an [[11 de Setembre]] la Fuorça Nabal i Spedicionária Australiana zambarcou na ilha de Neu Pommern (más tarde renomeada ''Nuoba Británia''), que fazie parte de la chamada ''Nuoba Guinéa Almana''. L [[Japon]] ambadiu las quelónias micronésias i l porto alman de abastecimiento de carbon de [[Qingdao]] na península [[China|chinesa]] de [[Shandong]]. Cun esso, an poucos meses, la [[Tríplice Entente]] tenie dominado todos ls territórios almanes ne l [[Ouceano Pacífico|Pacífico]]. Batailhas sporádicas, mas, inda ocorrian na [[África]]. [[Fexeiro:Europe 1914.jpg|left|thumb|300px|Alianças melitares ouropéias an [[1915]]. La [[Tríplice Aliança]] stá repersentada an castanho, la [[Tríplice Entente]] an cinza i las naciones neutras an amarielho]] Na [[Ouropa]], la [[Ampério Alman|Almanha]] i l [[Ampério Austro-Húngaro]] sofrian dua mútua falta de quemunicaçon i çconhecimiento de ls planos de cada eisército. La [[Ampério Alman|Almanha]] tenie garantido l apoio a la ambason [[Ampério Austro-Húngaro|Austro-Húngara]] la [[Sérbia]], mas la anterpretaçon prática para cada un de ls lhados tenie sido defrente. Ls lhíderes de l [[Ampério Austro-Húngaro|Austro-Húngaros]] acraditában que la [[Ampério Alman|Almanha]] darie cobertura al flanco setentrional contra la [[Ampério Russo|Rússia]]. La [[Ampério Alman|Almanha]], mas, tenie planeijado que l [[Ampério Austro-Húngaro]] focasse la maiorie de sues tropas na lhuita contra la [[Rússia]] anquanto cumbatie la [[Fráncia]] na Frente Oucidental. Tal cunfuson forçou l eisército Austro-Húngaro a debedir sues tropas. Más de la metade de las tropas fúrun cumbatener ls russos na frunteira, anquanto un pequeinho grupo fui çlocado para ambadir i cunquistar la [[Sérbia]]. == La Batailha Sérbia == L eisército sérbio lhutou nua batailha defensiba para cuntener ls ambasores austro-húngaros. Ls sérbios acupórun posiçones defensibas ne l lhado sul de l riu Drina. Nas dues purmeiras sumanas ls ataques austro-húngaros fúrun repelidos causando grandes perdas al eisército de la [[Tríplice Aliança]]. Essa fui la purmeira grande bitória de la [[Tríplice Entente]] na [[guerra]]. Las spetatibas austro-húngaras dua bitória fácele i rápida nun fúrun rializadas i cumo resultado l [[Ampério Austro-Húngaro]] fui oubrigado a mantener ua grande fuorça na frunteira sérbia, anfraquecendo las tropas que batalhában contra la [[Ampério Russo|Rússia]]. == Almanha na Bélgica i Fráncia == Após ambadir l território belga, l eisército alman lhougo ancontrou resisténcia na fortificada cidade de [[Liège]]. Apesar de l eisército tener cuntinado la rápida marcha rumo a la [[Fráncia]], la ambason gérmanica tenie probocado la decision británica de anterbir an ajuda la [[Tríplice Entente]]. Cumo signatário de l [[Tratado de Lhondres]], l [[Ampério Británico]] staba cumprometido a preserbar la soberanie [[Bélgica|belga]]. Para la [[Grana-Bretanha]] ls [[portos]] de Antwerp i Ostend éran amportantes demales para caer nas manos dua poténcia cuntinental hostil al paíç<ref>[http://www.diplobel.org/uk/pages/country/anglo-belgian%20relationes.htn www.diplobel.org]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Páigina: [http://www.diplobel.org/uk/pages/country/anglo-belgian%20relations.htn Anglo-Belgian Relationes, ''Ambassy of Belgiun in the United Kingdon'']{{Lhigaçon einatiba|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Para tanto, ambiou un eisército para la [[Bélgica]], atrasando l abanço alman. Einicialmente ls mesmos tubírun ua grande bitória na ''[[Batailha de las Frunteiras]]'' ([[14 de Agosto]] la [[24 de Agosto]], [[1914]]). La [[Ampério Russo|Rússia]], mas, atacou la Prússia Ouriental, l que oubrigou l çlocamiento de las tropas alemanas que stában planeijadas para ir la Frente Oucidental. La [[Ampério Alman|Almanha]] derrotou la [[Ampério Russo|Rússia]] nua série de cunfrontos chamados de la ''Segunda Batailha de Tannenberg'' ([[17 de Agosto]] la [[2 de Setembre]], [[1914]]). L çlocamiento amprebisto para cumbatener ls russos, mas, acabou permitindo ua contra- oufensiba an cunjunto de las fuorças francesas i anglesas, que cunseguiran parar ls almanes an sou camino para [[Paris]], na [[Purmeira Batailha de l Marne]] ([[Setembre]] de [[1914]]), fuorçando l eisército alman a lhutar an dues frentes. L mesmo se postou nua posiçon defensiba drento de la [[Fráncia]] i cunseguiu ancapacitar permanentemente 230.000 franceses i británicos. == Fin de la Guerra == A partir de [[1917]] la situaçon ampeçou a alterar-se, quier cula antrada an cena de nuobos meios, cumo l [[carro de cumbate]] i la [[abiaçon melitar]], quier cula chegada al triato de ouperaçones ouropeu de las fuorças norte-amaricanas ó la sustituiçon de comandantes por outros cun nuoba bison de la guerra i de las táticas i stratégias más adequadas; lhançan-se, dun lhado i de outro, grandes oufensibas, que causan perfundas alteraçones ne l zeinho de la frente, acabando por colocar las tropas alemanas na defensiba i lhebando por fin a la sue derrota. Ye berdade que la Almanha adquire inda algun fólego quando la reboluçon stala ne l [[Ampério Russo]] i l gobierno bolchebista, xefiado por [[Bladimir Lhénin|Lénin]], prontamente assina la paç sin cundiçones, assi anulando la frente lheste, mas essa circunstáncia nun será suficiente para eibitar la derrocada. L [[Armistício de Cumpiègne|armistício]] que pon fin a la guerra ye assinado la [[11 de Nobembre]] de [[1918]]. A las 11h de l 11º die de l 11 més. == La Guerra de las Trincheiras == [[Fexeiro:Australian infantry small box respirators Ypres 1917.jpg|right|thumb|170px|Nas trincheiras: Anfantarie cun mascáras de gáç, [[Ypres]], 1917]] Ls abanços na tecnologie melitar seneficórun na prática un poder de fuogo defensibo más poderoso que las capacidades oufensibas, tornando la guerra stremamente mortífera. L arame farpado era un custante oustaclo pa ls abanços de la anfantarie; la [[artilharie]], mui más lhetal que ne l [[seclo XIX]], armada cun poderosas [[metralhadora]]s. Ls almanes ampeçórun a usar gáç tóxico an [[1915]], i lhougo depuis, ambos ls lhados usában de la mesma stratégia. Nanhun de ls lhados ganhou la [[guerra]] pul uso de tal artíficio, mas eilhes tornórun la bida nas trincheiras inda más miserable tornando-se un de l más temidos i lhembrados horrores de [[guerra]]. Nua nota curjidosa, tenemos que ne l ampeço de la guerra, chegado la purmeira época natalícia, se ancontran relatos de ls suldados de ambos ls lhados cessáren las hostilidades i mesmo saíren de las trincheiras i cumprimentáren-se. Esto acunteciu sin l cunsentimiento de l comando, inda assi, fui un eibento solo. Nun se repetiu más tarde por dibersas rezones: l númaro demasiado eilebado de baixas oumentou ls sentimientos de rábia de ls suldados i l comando, dados ls acuntecimientos de l purmeiro anho, tentou usar esta altura para fazer [[propaganda]], l que lhebou ls suldados la çconfiar inda más uns de l outros. La alimentaçon era subretodo a la base de chicha i begetales enlatados i biscoitos, sendo ls quemidos frescos ua raridade. == Crimes de Guerra == {{ber artigo percipal|[[genocídio arménio]]}} La lhimpeza étnica de la populaçon arménica durante ls anhos finales de l [[Ampério Turco-Otomano]] ye amplamente cunsidrada cumo un [[genocídio]]. Cula guerra an curso, ls turcos acusórun to la populaçon arménica, [[crestianos]] an sue maiorie, de séren aliados de la [[Ampério Russo|Rússia]], outelizando-se desso cumo pretesto para lhidar cun to a minorie cunsidrando-la inimiga de l ampério. Ye dificil definir l númaro eisato de muortos de l período, sendo stimado por dibersas fuontes para quaije un milhon de pessonas muortas an campos de cuncentraçon, scluindo-se las que morrírun por outros motibos. Zde l eibento ls gobiernos turcos ténen sistematicamente negado las acusaçones de [[genocídio]], argumentando que ls arménicos morrírun por ua guerra star an curso ó que sue matança fui justificada pul apoio dado als inimigos de l paíç. == Tecnologie == [[Fexeiro:German photo with English Tank.jpg|squierda|thumb|250px|Tanque de guerra británico caturado puls Almanes durante la Purmeira Guerra Mundial.]] La Purmeira Guerra Mundial fui ua mistura de tecnologie de l seclo XX cun táticas de l seclo XIX. Muitos de ls cumbates durante la guerra ambolbírun la [[trincheiras|guerra de las trincheiras]], adonde miles de suldados por bezes morrian solo para ganhar un metro de tierra. Muitas de las batailhas más sangrentas de la stória ocorrírun durante la Purmeira Guerra Mundial. Tales batailhas ancluian [[Vatailha de Ypres|Ypres]], [[Batailha de Bimy Ridge|Bimy Ridge]], [[Batailha de the Marne|Marne]], [[Batailha de Cambrai|Cambrai]], [[Batailha de l Somme|Somme]], [[Batailha de Berdun|Berdun]], i de [[Batailha de Gallipoli|Gallipoli]]. La artilharie fui la respunsable pul maior númaro de baixas durante la guerra. Neste cunflito stubírun ambolbidos cerca de 65 milhones de suldados i çtacórun-se alguas figuras melitares, cumo l strategie de la [[Batailha de Marne]], l general francés [[Joffre]], l general [[Ferdinand Foch]], tamien de la mesma nacionalidade, que bino a assumir l cuntrole de las fuorças aliadas, l general alman [[Bon Kluck]], que stubo a las puortas de [[Paris]], general británico [[John French]], comandante de l [[Cuorpo Spedicionário Británico]] i l comandante otomano [[Kemal Ataturk]], bencedor na [[Batailha de Gallipoli]] contra la [[Anglaterra]] i l [[ANZAC]] ([[Austrália]] i [[Nuoba Zelándia]]). La [[guerra química]] i l bumbardeamiento aéreo fúrun outelizados pula purmeira beç an massa na Purmeira Guerra Mundial. Ambos tenien sido tornados eilegales apuis de la Cumbençon Hague de 1907. Ls abiones fúrun outelizados pula purmeira beç cun [[Abiaçon de la Purmeira Guerra Mundial|fines melitares durante la Purmeira Guerra Mundial]]. Einicialmente la sue outelizaçon cunsistia principalmente an missones de reconhecimento, ambora tenga depuis se spandido para ataque aire-tierra i atebidades aire-aire, cumo [[Caça (abion)|caças]]. Fúrun zambolbidos bumbardeiros stratégicos principalmente puls almanes i puls británicos, yá tenendo ls almanes outelizado [[Dirigíbel#Ls Grandes Dirigíbeis (Zeppelines)|Zeppelins]] para bumbardeamiento aéreo. == Medie == {{multi-bídeo ampeço}} {{multi-bídeo iten|ficheiro=Bombers_of_WW1.ogg|títalo=Bumbardeiros na Purmeira Guerra Mundial|çcriçon=Bídeo dun bumbardeamiento aliado subre lhinhas Alemanas.|formato=[[Theora]]}} {{multi-bídeo iten|ficheiro=Tanks of WWI.ogg|títalo=Tanques de guerra na Purmeira Guerra Mundial|çcriçon=Tanques primitibos ajudan ls Aliados la abançáren an Lhangres, Fráncia. (1918)|formato=[[Theora]]}} {{multi-bídeo fin}} {{ref-section|Notas}} == {{Ber tamien}} == {{commones|World War I}} {{wikiquote|Purmeira Guerra Mundial}} * [[Causas de la I guerra mundial|Causas de la Purmeira Guerra Mundial]] * [[Assassinato de Sarajebo]] * [[Pertual na Purmeira Guerra Mundial]] * [[Tríplice Aliança]] * [[Tríplice Entente]] * [[Batailha de l Lys]] * [[Stória de la Almanha]] * [[Segunda Guerra Mundial]] * [[Cronologie de la Purmeira Guerra Mundial]] * [[Guerra]] * [[Aneixo:Beteranos de la Purmeira Guerra Mundial inda bibos|Beteranos de la Purmeira Guerra Mundial inda bibos]] [[Catadorie:Purmeira Guerra Mundial]] 33ugmv4e5tmakz2ebi6t1yzu1qaodcz 4 3626 106778 83086 2026-05-16T00:53:00Z YiFeiBot 5514 A migrar 1 interwikis, agora providenciados por [[d:|Wikidata]] em [[d:q4656249]] 106778 wikitext text/x-wiki Todas las [[Biquipédia:Políticas i normas|políticas oufeciales]] de la [[Biquipédia]] puoden ser resumidas i '''cinco pedamiegos''' que defínen l carátele de l porjeto. Assi, todas las políticas dében-se basear nestes percípios fundamentales. {| style="background:none" |[[Fexeiro:BluePillar.svg|squierda|47px]] || '''[[Biquipédia:L que la Biquipédia nun ye|La Biquipédia ye ua anciclopédia]]''' qu'abrange eilemientos de las [[anciclopédia]]s gerales i specializadas, de ls almanaques i de ls boletines oufeciales. Todos ls artigos dében ser [[Biquipédia:Bereficabelidade|bereficables]]: l material nun bereficable puode ser eileminado, assi que l melhor ye [[Biquipédia:Cita las fuontes|referir las fuontes]]. La Biquipédia nun ye lhugar para spressar oupeniones pessonales, spriéncias ó argumientos cuntrobersos. Las [[Biquipédia:Biquipédia nun ye ua fuonte purmária|eideias oureginales, anterpretaçones ó ambestigaçones]] nun puoden ser bereficables i, por esso, son zapropiados neste lhocal. [[Biquipédia:L que la Biquipédia nun ye|La Biquipédia nun ye]] un cunjunto de páiginas d'outopormoçon; ua plataforma de publicidade; ua spriéncia de [[anarquie]] ó de [[democracie]]; ua coleçon ançcreminada d'anformaçones; nin un diretório de lhigaçones. |- |&nbsp; |- |[[Fexeiro:GreenPillar.svg|squierda|47px]] || '''[[Biquipédia:Percípio de l'amparcialidade|La Biquipédia ten un punto de bista neutral]]''', l que quier dezir que se debe eibitar tener solo un punto de bista particular ne ls artigos. A las bezes, ye neçaira l'apersentaçon de dibersos puntos de bista, de forma percisa i cuntestualizada, nanhun deilhes debendo ser apersentado cumo l "berdadeiro" ó l "melhor". Esto amplica la [[Biquipédia:Cite las fuontes|citaçon de fuontes de recoincida eidoneidade]] i que séian [[Biquipédia:Berificabelidade|berificables]] siempre que fur necessairo, subretodo an causos relacionados cun temas cuntrobersos. |- |&nbsp; |- |[[Fexeiro:YellowPillar.svg|squierda|47px]] || '''[[Biquipédia:Dreitos d'outor|La Biquipédia ten cuntenido lhibre]]''' que todas las pessonas puoden eiditar. Todo l testo stá çponible baixo la [[Lhicença de Decumentaçon Lhibre GNU|lhicença de decumentaçon lhibre GNU]] (GFDL) i, assi, puode ser çtribuído ó copiado. Note-se que ls artigos puoden ser altarados por qualquiera pessona i que nun eisiste nanhun cuntrolo andebidual sclusibo de qualquiera artigo. Por essa rezon, qualquiera scrito cun que se cuntribua puode ser eiditado i reçtribuído sin lhemite ne l feturo pula quemunidade. Nun [[Biquipédia:Dreitos d'outor|anfrinjas ls dreitos d'outor]] ó antroduzas na Biquipédia trabalhos ó obras cun lhicenças que nun séian cumpatibles cula GFDL. |- |&nbsp; |- |[[Fexeiro:OrangePillar.svg|squierda|47px]] || '''[[Biquipédia:Normas de cunduta|La Biquipédia ten normas de cunduta]]:''' respeita ls tous cumpanheiros [[Biquipédia:Biquipedistas|biquipedistas]] mesmo quando nun stubires d'acuordo culhes. Cumporta-te [[Biquipédia:Cibismo|ceblizadamente]]. Eibita ls [[Biquipédia:Cunflito d'antreses|cunflitos d'antresse]], [[Biquipédia:Nun fagas ataques pessonales|ataques pessonales]] i las generalizaçones abusibas. Busca l [[Biquipédia:Cunsenso|cunsenso]], eibita las [[Biquipédia:Guerra d'eidiçones|guerras d'eidiçones]], segue la [[Biquipédia:Regra de las trés rebersones|regra de las trés rebersones]] i recorda qu'eisisten {{NUMBEROFARTICLES}} artigos na Biquipédia mirandesa ne ls quales puodes trabalhar. Siempre hai que [[Biquipédia:Assumir la buona fé|assumir la buona fé]] i nun uses la Biquipédia para fazer baler l tou punto de bista. Sei abierto, tolerante i [[Biquipédia:Nun trabes ls nobatos|nun trabes ls nobatos]]. |- |&nbsp; |- |[[Fexeiro:RedPillar.svg|squierda|47px]] || '''[[Biquipédia:Eignora todas las regras|La Biquipédia nun ten regras fixas]]''' para alhá de ls cinco percípios básicos eiqui einunciados. [[Biquipédia:Sei listo|Sei listo criando, acrecentando i demudando artigos]]. Nun te preocupes se fazires erros. Todas las bersones anteriores de ls artigos son perserbadas ne l stórico, de modo que nun ye possible stragar para siempre la Biquipédia ó çtruir eirremediablemente l'anformaçon. Mas lhembra-te: todo l qu'eiqui screbires será guardado pa la posteridade. |} [[Catadorie:!Políticas]] [[ml:വിക്കിപീഡിയ:പഞ്ചസ്തംഭങ്ങള്‍]] hhdpim0103jqsafton0bxz9a62gpnif 0 10548 106779 105622 2026-05-16T07:15:56Z ~2026-28950-60 15246 Tt4 106779 wikitext text/x-wiki {{Anfo lhéngua |nome = Galego | quelorfamília = Indo-Ouropeia |stados = [[Spanha]] ([[Galiza]], [[Prencipado de las Astúrias|Astúrias]] (zona oucidental), [[Castielha i Lhion]] ([[El Bierzo|L Bierzo]]) i por eimigrantes galegos na diáspora. |falantes = 3 a 4 milhones |posiçon = |fam2 = Itálica |fam3 = Románica |fam4 = Ítalo-oucidental |fam5 = Románica oucidental |fam6 = Galho-eibérica |fam7 = Ibero-románica |fam8 = Ibero-oucidental |fam9 = [[Lhénguas galaico-pertuesas|Galaico-pertuesa]] |oufecial = [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], aceite ouralmente cumo [[lhéngua pertuesa]] puls serbícios d'anterpretaçon de l [[Parlamiento Ouropeu]].<br><br>[[Begadeo/La Beiga|La Beiga]], [[Asturias]], co-oufecial junto al castelhano zde janeiro de 2016. |regulador = [[Real Academia Galega]] |scrita = |iso1 = gl |iso2 = glg |iso3 = glg |sil = GLG |outrosnomes = |pronúncia = |fuontes = |mapa =[[Fexeiro:Idioma gallego.png|300px]] }} La '''lhéngua galega''' ó '''galego''' ye la lhéngua [[Lhénguas ibero-románicas|ibero-románica]] oucidental de caráter oufecial na [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], i falada tamien nas [[Astúrias]], [[Castielha i Lhion]] i pula diáspora galega, lhocalizada percipalmente na [[Argentina]], [[Brasil]], [[Cuba]] ó [[Uruguai]]. == Sustrato de l galego == Ls purmeiros habitantes de la [[Galiza]] ouriginában de l [[ando-ouropeus|indo-ouropeu]], deixórun la sue marca na lhéngua galega. Las anformaçones de geógrafos i storiadores greco-lhatinos, ls restos arqueológicos i las similaridades lhenguísticas cun outras zonas andican que ne l noroiste peninsular coeisistiran defrentes etnias zde l seclo VIII a.C. até al seclo V. Desta maneira, podemos falar dun tipo de sustrato: ===Sustrato ando-ouropeu=== A partir de l purmeiro milénio antes de Cristo, spalhan-se até la Península pobos [[ando-ouropeus]]. Cunsidrando las peculiaridades lhenguísticas, adota-se la lhéngua de dous grupos: * '''Lhénguas preceltas ó protoceltas'''. Spalhórun-se na Península, aprossimadamente pul anho de 800 a.C., pobos de l centro i norte de Ouropa coincidos culs nomes de lhusitanos, betones ó tamien cumo paraceltas ó protoceltas. Alguns de ls restos que deixórun ne l galego son ls chamadeiros cun sufixo -asc- i -usc- (''Biascón, Tarascón, Belasco, Lhedusco.''..), junto cun ''cabanha, canastro, cabazo, cabaceira, páramo''... * '''Lhénguas celtas'''. Houbo dues eimigraçones de pobos celtas, ua de celtas goidélicos ne l seclo VIII a.C. (un celta arcaico qu'ouriginarie l [[Lhéngua irlandesa|irlandés]], l [[Lhéngua gaélica scocesa|scocés]] i l [[Lhéngua manesa|manés]]) i outra de celtas británicos ne l seclo V a.C. (un celta qu'ouriginarie l [[Lhéngua galesa|galés]], l [[Lhéngua bretana|breton]] i la lhéngua de Cornualha). Fui specialmente la segunda óndia que se ampós política i lhenguisticamente subre la populaçon outótone, mantendo ua relatiba ounidade cultural até la chegada de ls [[Roma Antiga|romanos]]. ==L strato lhatino== [[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|lheft|Mapa [[cronologie|cronológico]] mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l galego.]] L [[Ampério Romano]] cunseguiu aneixar ls pobos [[galaicos]] lhougo ne l'ampeço de l seclo I, quaije 200 anhos depuis de la purmeira colónia [[República Romana|romana]] na [[Spánia]]. Esta tardie ''[[romanizaçon]]'' de l território de la [[Galiza]] permitiu ua menor assimilaçon cultural i lhenguística, an cumparaçon cul acuntecido na maior parte parte de la [[Península Eibérica]]. L [[lhatin]] fui zde anton l lhéngua reserbado pa las relaçones de l'aristocracie [[galaicos|galaica]] culs funcionairos de l'ampério, motibando ua passageira situaçon de belinguismo que cunduzirie a l'adoçon de l lhatin por parte de las elites, specialmente cula ouficializaçon de l [[cristandade]] (anho 391) i la çperson de la lhiturgie romana (ouficializada an lhatin) antre la populaçon. Assi i to, la fuorte ruralizaçon de la [[Galiza]] i la scassa amplantaçon de grandes cidades permitiu - cumo an outras zonas de l'ampério - a las classes mais houmildes (que cumpunhan la maior parcela de la populaçon) cunserbar grande parte de ls sous questumes i lhéngua, até ua data andeterminada de la [[Eidade Média]]. Ua de las caratelísticas mais antressantes de l lhatin adotado na Galécia, fui l sou caráter altamente cunserbador, de jeito que se cunsagran muitas de las formas mais antigas de l lhatin. L porcesso de romanizaçon tamien se dou an outros lhugares, l que splica que de la lhéngua outelizada daquela época, l [[lhatin bulgar]], deribassen yá na [[Eidade Média]] las chamadas [[lhénguas románicas]] (l [[lhéngua occitana|occitano]], [[Lhéngua castelhana|castelhano]], l [[Lhéngua catalana|catalan]], l [[Lhéngua francesa|francés]], l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], etc.). L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]] formou-se a partir de l {{sec. IX}}, na antiga [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]],{{Nota de rodapie|La [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]] abrangie l território de la [[Galiza]] atual, l norte de [[Pertual]] i territórios lhimítrofes la Lheste}} cumo resultado de l'assimilaçon de l [[lhatin bulgar]] falado puls cunquistadores romanos a partir de l {{DC|seclo II|nl}} Ancorporou tamien [[lhéxico]] d'ouriges pré-celta, [[celta]], [[Lhéngua protogermánica|germánico]], [[Lhéngua ocitana|probençal]], [[Lhéngua árabe|moçárabe]]. L galego stubo depuis sujeito a arabismos, lhéxico [[ameríndio|ameríndia]], i ampréstimos lhenguísticos modernos. Ne l sou momiento tubo cierto uso cumo lhéngua culta de ls reinos de la [[Galiza]], [[Reino de Lhion|Lhion]] i de [[Pertual]]. Screbendo an galego, por eisemplo, l rei lheonés [[Fonso X de Lhion i Castielha|Fonso X]] l Sábio, las sues "[[Cantigas de Santa Marie]]". La sue amportança fui tal que se cunsidra la segunda lhiteratura durante la [[Eidade Média]] solo depuis de l'ocitano. Recentemente fui achado l decumiento mais antigo scrito drento de l'atual Quemunidade Outónoma que se cunserba, l qual data de 1228; trata-se de l ''[[Foro de l bõ burgo de l Castro Caldelas]]'' outorgado por [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]] an abril de dezido anho al [[munecípio]] de [[Allariç]] ([[Galiza]], [[Spanha]]). L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]], quemun a la Galiza i la [[Pertual]], tubo sietecientos anhos d'eisisténcia oufecial cumo lhéngua culta i plena, mas las derrotas que ls nobres galegos sofrírun al tomar partido puls bandos perdedores nas guerras pul poder an finales de l {{sec. XIV}} i percípios de l {{sec. XB}} probocou l'assimilaçon de la nobreza galega i la dominaçon castelhana, lhiebando a l'oupresson i al zaparecimiento público, oufecial, lhiterairo i relegioso de la lhéngua até finales de l {{sec. XIX}}. San ls chamados "[[Seclos Scuros]]". L [[lhéngua pertuesa|pertués]], por sou lhado, durante este período gozou de proteçon i zambolbimiento lhibre, grácias al fato de Pertual tener sido l único território peninsular que quedou fura de l domínio lhenguístico de l . Cada 17 de maio celebra-se l [[Die de las Lhetras Galegas]] dedicado a un scritor galego (escolhido pula [[Rial Academie Galega]]). Este die ye ousado puls ourganismos oufeciales para potenciáren l'uso i l coincimiento de la lhéngua galega. == Normas == {{Artigo percipal|[[Normatiba oufecial de l galego]]}} [[Fexeiro:Percentage of Galician speakers (corrected).PNG|thumb|upright=1.5|lheft|Falantes de galego cumo purmeira lhéngua cunforme als censos de populaçon i habitaçon de l Anstituto Galego de Statística (2001).]] L padron atual de la lhéngua galega fui defenido pula [[Rial Academie Galega]], la qual afirma respeitar l'ortografie de l "[[Ressurgimiento|Rexurdimiento]]" (ne l {{sec. XIX}}) i ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares; mas çtancia-lo de l [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Este padron, ouficializado pula [[Junta de la Galiza]], ye outelizado maioritariamente ne l'ansino i ne ls meios de quemunicaçon galegos, assi cumo pula maiorie de ls scritores i anteletuales, querendo ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares. Assi i to, hai ua outra bison, chamada de [[Reintegracionismo|reintegracionista]], defendida por bárias coletebidades i mobimientos sociales, que pretende reintegrar l galego cul [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Fázen parte deste mobimiento ua pequeinha parte de l professorado an ounibersidades, alguns anteletuales, artistas i quemunicadores sociales, para alhá d'alguns meios de quemunicaçon. Ua parte seneficatiba deste mobimiento scribe diretamente an pertués de Pertual, adotando l Acuordo Ourtográfico de 1990, anquanto outra fá-lo na norma criada pula ''[[Associaçom Galega da Língua]]''. L porblema desta bison ye la sue falta d'amplantaçon social. === Norma de 2003 === La [[Rial Academie Galega]] i l [[Anstituto de la Lhéngua Galega]] admitiran, ne l berano de 2003, uas mínimas modificaçones de l padron (por eisemplo ''Galiza'' i ''Galicia'', ''até'' i ''ata'', ''posíbel'' i ''posible''), bisando un cierto achegamiento pa las posturas reintegracionistas "de mínimos". Esta mudança ourtográfica passou a chamar-se de "[[Normatiba de cuncórdie]]". Na eilaboraçon de la perpuosta participórun departamientos de galego i pertués de las trés ounibersidades galegas, mas fui bisto por parte de ls grupos reintegracionistas cumo ua reforma scessibamente tímida i menor, sin la participaçon de l chamado [[reintegracionismo]] "de mássimos". Ua parte de la populaçon acha qu'esta afasta-se de la fala rial, outelizando formas pouco habituales ó artificiales ó pertuesismos que deixórun d'eisistir ó nunca eisistiran na lhéngua oural hai anhos {{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}}. Houbo críticas por ouficializar formas próssimas al pertués ó al galego mediebal que yá nun son outelizadas (ó quaije) na fala. Mais de seicientos artistas, atebistas i anteletuales de defrentes ouriges i profissones assinórun un quemunicado público contra esta norma.{{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}} == Uso oufecial == [[Fexeiro:Ruadasmoreiras.jpg|thumb|Placa nua rue de [[Bigo]]]] An relaçon a l'ouficialidade, l galego ye co-oufecial na Galiza cunjuntamente cula . Na [[Ounion Ouropeia]], yá fui aceito ouralmente cumo sendo [[lhéngua pertuesa|pertués]], nomeadamente nas anterbençones de ls ex-ourodeputados galegos [[Camilo Nueira]] i José Posada.{{Nota de rodapie|Tal cumo se puode ber ne l scerto desta antrebista de Camilo Nueira al jornal pertués [[Correio de la Manhana (Pertual)|Correio de la Manhana]]<nowiki>}}</nowiki> == Queston de l'outonomie de la lhéngua == Zde un punto de bista político, l galego ye ua lhéngua defrente de l [[Lhéngua pertuesa|pertués]]. Assi l detreminan las anstituiçones cun outoridade de l stado espanhol cun cumpeténcias na eilaboraçon na norma oufecial d'uso na [[Galiza]], ambora ne l passado tenga eisistido ua ounidade. Tamien son desta oupenion ls partidos políticos spanholes maioritairos na Galiza (Partido Popular i PSOE), ambora alguns setores de l Bloco Nacionalista Galego i outros grupos políticos sin repersentaçon ne l Parlamiento de la Galiza, pretendan altarar esta situaçon. Ne l studo de la lhenguística, ye quemun que se lhiebanten defrentes oupeniones an relaçon a l'outonomie de l galego. Para alguns, l galego ye ua lhéngua defrente de l pertués. Na Galiza, nas ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística (ls oufeciales i mais amportantes son la ''Rial Academie Galega'' i l ''Anstituto Galego de la Lhéngua''), la tendéncia predominante ye la de cunsidrar l galego cumo ua lhéngua andependiente. {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Para outros, lhiebando an cunta la queston de la [[anteligibelidade mútua]], l galego ye cunsidrado ua [[Dialeto|bariadade dialetal]] de la lhéngua pertuesa, oupenion fuorte zde que, an 1970, [[Lhindley Cintra]] apersentou la sue classeficaçon pa ls dialetos galego-pertueses. An Pertual, an bárias ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística, ls dialetos galegos puoden ser studados cumo parte de ls dialetos de l pertués ouropeu. Na Galiza, muitos lhenguistas son atibos ne l chamado mobimiento [[Reintegracionismo|reintegracionista]], que defende l'ancluson política de la lhéngua galega ne l sistema lhusófono. Ambos ls lhados son fuortemente motibados por defrentes bisones de l que serie un [[dialeto]] i cumbiçones nacionalistas. Cuntrobérsias parecidas lhiebantan-se an relaçon l'outras lhénguas de la Ouropa, que, assi cumo l galego i l pertués, son tenidas cumo pertencentes a un [[diassistema]] — cumo l [[ocitano]]-[[Lhéngua catalana|catalan]], [[lhéngua asturiana|asturiano]]-[[Lhéngua lheonesa|lheonés]]-[[lhéngua mirandesa|mirandés]], [[Lhéngua albanesa|albanés]]-[[lhéngua kosobar|kosobar]], [[Lhéngua flamenga|flamengo]]-[[Lhéngua nerlandesa|houlandés]], [[lhéngua checa|xeco]]-[[Lhéngua slobaca|eslobaco]], [[lhéngua sérbia|serbo]]-[[lhéngua croata|croata]], [[Lhéngua córnica|''córnico'' (ó ''cornés'')]]-[[lhéngua bretana|breton]]. Hai alguns outores galegos que publican na berson reintegrada de l galego an [[Pertual]] ([[Carlos Quiroga]], [[João Guisan Seixas]]). Tamien hai obras lhusófonas eiditadas diretamente na [[Galiza]] ([[Roberto Cordobani]], [[Nélida Piñon]]) === Falantes === L galego fui cunsidrado la lhéngua mais falada na Galiza segundo l relatório de la Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritaries<ref>{{citar web|url=http://www.coe.ant/t/dg4/eiducation/minlang/Report/EibaluationReports/SpainECRML2_s.pdf|titulo=Aplicación de la Carta en Spañla|data=11 de dezembre de 2008|acessodata=11 de janeiro de 2017|publicado=Carta Ouropea de la Lhenguas Regionales l Minoritaries|ultimo=|purmeiro=}}</ref> Segundo este relatório de 2002, nas [[Stúrias]] l galego-asturiano era falado por {{fmtn|40000}} pessonas (4% de la populaçon total de las Astúrias); habie an Lhion {{fmtn|23500}} falantes de galego i an Çamora, {{fmtn|1500}} falantes; na [[Stremadura (Spanha)|Stremadura]], ua bariante de l galego, la [[Xalimego|Fala de la Stremadura]], era falada por {{fmtn|5000}} pessonas. === Percipales defrenças antre l galego i l pertués === {{main|Defrenças antre l galego i l pertués}} Na scrita, se l galego se grafar seguindo l [[Acuordo Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa de 1990]], adotado formalmente pula [[Academie Galega de la Lhéngua Pertuesa]], las defrenças son mínimas, eisistindo solo alguas bariaçones lhéxicas i sintáticas. L'ortografie [[reintegracionismo|reintegrada]] tamien serie cumprensible para un lhusófono, mas na ortografie oufecial promobida pula [[Real Academia Galega]], mais próssima a la de l spanhol i ampregue pulas admenistraçones na Galiza, la cumprenson queda deficultada. * Defrenças fonéticas de l galego an relaçon als dialetos pertueses setentrionales (Norte de Pertual) (a las vezes por anfluéncia de l pertués): ** Bocalismo átono de maneira inda maior de l que la de ls dialetos brasileiros (i. g. "b'''la'''t'''la'''t'''la'''" pronuncia-se *b'''á'''t'''á'''t'''á''') ** Ineisisténcia de bogales ó ditongos nasales (i. g. "arn'''ana'''" diç-se "arn'''án'''" ó "arn'''á'''", anquanto "m'''on'''" diç-se *m'''an''' ó *m'''au''') *** L'artigo femenino ''ua'' i ls sous deribados, que ne l galego-pertués mediebal era grafado cun ''ũla'', ne ls dialetos galegos oucidentales ye pronunciado cun [[nasal belar|m belar]], i ne ls ourientales quedou simplesmente znasalado ("ua", "algua"). Na ortografie reintegracionista de la ''Associaçon Galega de la Lhéngua'', ye repersentado quier cun ''umha'', quier cun ''ũla'', mas na oufecial, ''unha''. (Bal notar qu'essa pronúncia tamien ye ancontrada an bários dialetos de l [[Nordiste (Brasil)|Nordiste brasileiro]].) ** Ansurdecimiento de las sibilantes sonoras (i. g. "ca'''s'''la" diç-se cumo "ca'''ç'''la" i "'''g'''ente" diç-se *'''x'''ente) ** Fenómeno de la ''[[gheada]]'' (solo ne l dialeto galego oucidental): l "g" anterbocálico ye aspirado (i. g. *'''gh'''ale'''gh'''l) * Hai defrenças nas flexones berbales, cumo l pouco uso de la [[Mesóclise|mesóclise pronominal]], que, an giral, son percebidas cumo arcaísmos puls restantes falantes de pertués. * L'ortografie oufecial ye semelhante a la de l castelhano, ampregando quaije las mesmas regras, até na pontuaçon. Assi, l galego oufecial outeliza ñ por nh, ll por lh, nun usa ç mas ç, solo amprega l'aciento agudo, etc. === Semelhança antre pertués i galego === Para eilustrar la semelhança antre l galego i l pertués apersentan-se dous eisemplos an [[lhéngua pertuesa|pertués]], nas dues bariantes de l galego i tamien an . Uma frase simples, O Pai Nosso, * Pertués (Pertual i Brasil): ::''Pai Nosso, que estais no céu, santificado seja o Vosso nome, venha a nós o Vosso reino, seja feita a Vossa vontade assim na Terra como no Céu. O pão nosso de cada dia nos dai hoje. Perdoai-nos as nossas ofensas assim como nós perdoamos a quem nos tem ofendido, e não nos deixeis cair em tentação, mas livrai-nos do mal'' * Galhego: ::''Pai noso que estás no ceo: santificado sexa o teu nome, veña a nós o teu reino e fágase a túa vontade aquí na terra coma no ceo. O noso pan de cada día dánolo hoxe; e perdóanos as nosas ofensas como tamén nós perdoamos a quen nos ofenden; e non nos deixes caer na tentación, e líbranos do mal''. * Galhego com a ortografia da ''Associaçom Galega da Língua'': ::''Nosso Pai que estás no Céu: santificado seja o Teu nome, venha a nós o Teu reino e seja feita a Tua vontade aqui na terra como nos Céus. O nosso pam de cada dia dá-no-lo hoje; e perdoa-nos as nossas ofensas como também perdoamos nós a quem nos tem ofendido; e nom nos deixes cair na tentaçom, mas livra-nos do mal''. == Lhigaçones sternas == ; Scuitar a língua galega * Scuitar a língua galega (an [http://www.culturagalega.org culturagalega.org]): {{DEFAULTSORT:Lhengua Galega}} [[Catadorie:Lhéngua galhega| ]] nrt9vphy7nbajqfi099nses7nzcyfd0 106780 106779 2026-05-16T07:23:03Z ~2026-28950-60 15246 Bhu 106780 wikitext text/x-wiki {{Anfo lhéngua |nome = Galego | quelorfamília = Indo-Ouropeia |stados = [[Spanha]] ([[Galiza]], [[Prencipado de las Astúrias|Astúrias]] (zona oucidental), [[Castielha i Lhion]] ([[El Bierzo|L Bierzo]]) i por eimigrantes galegos na diáspora. |falantes = 3 a 4 milhones |posiçon = |fam2 = Itálica |fam3 = Románica |fam4 = Ítalo-oucidental |fam5 = Románica oucidental |fam6 = Galho-eibérica |fam7 = Ibero-románica |fam8 = Ibero-oucidental |fam9 = [[Lhénguas galaico-pertuesas|Galaico-pertuesa]] |oufecial = [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], aceite ouralmente cumo [[lhéngua pertuesa]] puls serbícios d'anterpretaçon de l [[Parlamiento Ouropeu]].<br><br>[[Begadeo/La Beiga|La Beiga]], [[Asturias]], co-oufecial junto al castelhano zde janeiro de 2016. |regulador = [[Real Academia Galega]] |scrita = |iso1 = gl |iso2 = glg |iso3 = glg |sil = GLG |outrosnomes = |pronúncia = |fuontes = |mapa =[[Fexeiro:Idioma gallego.png|300px]] }} La '''lhéngua galega''' ó '''galego''' ye la lhéngua [[Lhénguas ibero-románicas|ibero-románica]] oucidental de caráter oufecial na [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], i falada tamien nas [[Astúrias]], [[Castielha i Lhion]] i pula diáspora galega, lhocalizada percipalmente na [[Argentina]], [[Brasil]], [[Cuba]] ó [[Uruguai]]. == Sustrato de l galego == Ls purmeiros habitantes de la [[Galiza]] ouriginában de l [[ando-ouropeus|indo-ouropeu]], deixórun la sue marca na lhéngua galega. Las anformaçones de geógrafos i storiadores greco-lhatinos, ls restos arqueológicos i las similaridades lhenguísticas cun outras zonas andican que ne l noroiste peninsular coeisistiran defrentes etnias zde l seclo VIII a.C. até al seclo V. Desta maneira, podemos falar dun tipo de sustrato: ===Sustrato ando-ouropeu=== A partir de l purmeiro milénio antes de Cristo, spalhan-se até la Península pobos [[ando-ouropeus]]. Cunsidrando las peculiaridades lhenguísticas, adota-se la lhéngua de dous grupos: * '''Lhénguas preceltas ó protoceltas'''. Spalhórun-se na Península, aprossimadamente pul anho de 800 a.C., pobos de l centro i norte de Ouropa coincidos culs nomes de lhusitanos, betones ó tamien cumo paraceltas ó protoceltas. Alguns de ls restos que deixórun ne l galego son ls chamadeiros cun sufixo -asc- i -usc- (''Biascón, Tarascón, Belasco, Lhedusco.''..), junto cun ''cabanha, canastro, cabazo, cabaceira, páramo''... * '''Lhénguas celtas'''. Houbo dues eimigraçones de pobos celtas, ua de celtas goidélicos ne l seclo VIII a.C. (un celta arcaico qu'ouriginarie l [[Lhéngua irlandesa|irlandés]], l [[Lhéngua gaélica scocesa|scocés]] i l [[Lhéngua manesa|manés]]) i outra de celtas británicos ne l seclo V a.C. (un celta qu'ouriginarie l [[Lhéngua galesa|galés]], l [[Lhéngua bretana|breton]] i la lhéngua de Cornualha). Fui specialmente la segunda óndia que se ampós política i lhenguisticamente subre la populaçon outótone, mantendo ua relatiba ounidade cultural até la chegada de ls [[Roma Antiga|romanos]]. ==L strato lhatino== [[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|lheft|Mapa [[cronologie|cronológico]] mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l galego.]] L [[Ampério Romano]] cunseguiu aneixar ls pobos [[galaicos]] lhougo ne l'ampeço de l seclo I, quaije 200 anhos depuis de la purmeira colónia [[República Romana|romana]] na [[Spánia]]. Esta tardie ''[[romanizaçon]]'' de l território de la [[Galiza]] permitiu ua menor assimilaçon cultural i lhenguística, an cumparaçon cul acuntecido na maior parte parte de la [[Península Eibérica]]. L [[lhatin]] fui zde anton l lhéngua reserbado pa las relaçones de l'aristocracie [[galaicos|galaica]] culs funcionairos de l'ampério, motibando ua passageira situaçon de belinguismo que cunduzirie a l'adoçon de l lhatin por parte de las elites, specialmente cula ouficializaçon de l [[cristandade]] (anho 391) i la çperson de la lhiturgie romana (ouficializada an lhatin) antre la populaçon. Assi i to, la fuorte ruralizaçon de la [[Galiza]] i la scassa amplantaçon de grandes cidades permitiu - cumo an outras zonas de l'ampério - a las classes mais houmildes (que cumpunhan la maior parcela de la populaçon) cunserbar grande parte de ls sous questumes i lhéngua, até ua data andeterminada de la [[Eidade Média]]. Ua de las caratelísticas mais antressantes de l lhatin adotado na Galécia, fui l sou caráter altamente cunserbador, de jeito que se cunsagran muitas de las formas mais antigas de l lhatin. L porcesso de romanizaçon tamien se dou an outros lhugares, l que splica que de la lhéngua outelizada daquela época, l [[lhatin bulgar]], deribassen yá na [[Eidade Média]] las chamadas [[lhénguas románicas]] (l [[lhéngua occitana|occitano]], [[Lhéngua castelhana|castelhano]], l [[Lhéngua catalana|catalan]], l [[Lhéngua francesa|francés]], l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], etc.). L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]] formou-se a partir de l {{sec. IX}}, na antiga [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]],{{Nota de rodapie|La [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]] abrangie l território de la [[Galiza]] atual, l norte de [[Pertual]] i territórios lhimítrofes la Lheste}} cumo resultado de l'assimilaçon de l [[lhatin bulgar]] falado puls cunquistadores romanos a partir de l {{DC|seclo II|nl}} Ancorporou tamien [[lhéxico]] d'ouriges pré-celta, [[celta]], [[Lhéngua protogermánica|germánico]], [[Lhéngua ocitana|probençal]], [[Lhéngua árabe|moçárabe]]. L galego stubo depuis sujeito a arabismos, lhéxico [[ameríndio|ameríndia]], i ampréstimos lhenguísticos modernos. Ne l sou momiento tubo cierto uso cumo lhéngua culta de ls reinos de la [[Galiza]], [[Reino de Lhion|Lhion]] i de [[Pertual]]. Screbendo an galego, por eisemplo, l rei lheonés [[Fonso X de Lhion i Castielha|Fonso X]] l Sábio, las sues "[[Cantigas de Santa Marie]]". La sue amportança fui tal que se cunsidra la segunda lhiteratura durante la [[Eidade Média]] solo depuis de l'ocitano. Recentemente fui achado l decumiento mais antigo scrito drento de l'atual Quemunidade Outónoma que se cunserba, l qual data de 1228; trata-se de l ''[[Foro de l bõ burgo de l Castro Caldelas]]'' outorgado por [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]] an abril de dezido anho al [[munecípio]] de [[Allariç]] ([[Galiza]], [[Spanha]]). L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]], quemun a la Galiza i la [[Pertual]], tubo sietecientos anhos d'eisisténcia oufecial cumo lhéngua culta i plena, mas las derrotas que ls nobres galegos sofrírun al tomar partido puls bandos perdedores nas guerras pul poder an finales de l {{sec. XIV}} i percípios de l {{sec. XB}} probocou l'assimilaçon de la nobreza galega i la dominaçon castelhana, lhiebando a l'oupresson i al zaparecimiento público, oufecial, lhiterairo i relegioso de la lhéngua até finales de l {{sec. XIX}}. San ls chamados "[[Seclos Scuros]]". L [[lhéngua pertuesa|pertués]], por sou lhado, durante este período gozou de proteçon i zambolbimiento lhibre, grácias al fato de Pertual tener sido l único território peninsular que quedou fura de l domínio lhenguístico de l . Cada 17 de maio celebra-se l [[Die de las Lhetras Galegas]] dedicado a un scritor galego (escolhido pula [[Rial Academie Galega]]). Este die ye ousado puls ourganismos oufeciales para potenciáren l'uso i l coincimiento de la lhéngua galega. == Normas == {{Artigo percipal|[[Normatiba oufecial de l galego]]}} [[Fexeiro:Percentage of Galician speakers (corrected).PNG|thumb|upright=1.5|lheft|Falantes de galego cumo purmeira lhéngua cunforme als censos de populaçon i habitaçon de l Anstituto Galego de Statística (2001).]] L padron atual de la lhéngua galega fui defenido pula [[Rial Academie Galega]], la qual afirma respeitar l'ortografie de l "[[Ressurgimiento|Rexurdimiento]]" (ne l {{sec. XIX}}) i ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares; mas çtancia-lo de l [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Este padron, ouficializado pula [[Junta de la Galiza]], ye outelizado maioritariamente ne l'ansino i ne ls meios de quemunicaçon galegos, assi cumo pula maiorie de ls scritores i anteletuales, querendo ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares. Assi i to, hai ua outra bison, chamada de [[Reintegracionismo|reintegracionista]], defendida por bárias coletebidades i mobimientos sociales, que pretende reintegrar l galego cul [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Fázen parte deste mobimiento ua pequeinha parte de l professorado an ounibersidades, alguns anteletuales, artistas i quemunicadores sociales, para alhá d'alguns meios de quemunicaçon. Ua parte seneficatiba deste mobimiento scribe diretamente an pertués de Pertual, adotando l Acuordo Ourtográfico de 1990, anquanto outra fá-lo na norma criada pula ''[[Associaçom Galega da Língua]]''. L porblema desta bison ye la sue falta d'amplantaçon social. === Norma de 2003 === La [[Rial Academie Galega]] i l [[Anstituto de la Lhéngua Galega]] admitiran, ne l berano de 2003, uas mínimas modificaçones de l padron (por eisemplo ''Galiza'' i ''Galicia'', ''até'' i ''ata'', ''posíbel'' i ''posible''), bisando un cierto achegamiento pa las posturas reintegracionistas "de mínimos". Esta mudança ourtográfica passou a chamar-se de "[[Normatiba de cuncórdie]]". Na eilaboraçon de la perpuosta participórun departamientos de galego i pertués de las trés ounibersidades galegas, mas fui bisto por parte de ls grupos reintegracionistas cumo ua reforma scessibamente tímida i menor, sin la participaçon de l chamado [[reintegracionismo]] "de mássimos". Ua parte de la populaçon acha qu'esta afasta-se de la fala rial, outelizando formas pouco habituales ó artificiales ó pertuesismos que deixórun d'eisistir ó nunca eisistiran na lhéngua oural hai anhos {{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}}. Houbo críticas por ouficializar formas próssimas al pertués ó al galego mediebal que yá nun son outelizadas (ó quaije) na fala. Mais de seicientos artistas, atebistas i anteletuales de defrentes ouriges i profissones assinórun un quemunicado público contra esta norma.{{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}} == Uso oufecial == [[Fexeiro:Ruadasmoreiras.jpg|thumb|Placa nua rue de [[Bigo]]]] An relaçon a l'ouficialidade, l galego ye co-oufecial na Galiza cunjuntamente cula . Na [[Ounion Ouropeia]], yá fui aceito ouralmente cumo sendo [[lhéngua pertuesa|pertués]], nomeadamente nas anterbençones de ls ex-ourodeputados galegos [[Camilo Nueira]] i José Posada.{{Nota de rodapie|Tal cumo se puode ber ne l scerto desta antrebista de Camilo Nueira al jornal pertués [[Correio de la Manhana (Pertual)|Correio de la Manhana]]<nowiki>}}</nowiki> == Queston de l'outonomie de la lhéngua == Zde un punto de bista político, l galego ye ua lhéngua defrente de l [[Lhéngua pertuesa|pertués]]. Assi l detreminan las anstituiçones cun outoridade de l stado espanhol cun cumpeténcias na eilaboraçon na norma oufecial d'uso na [[Galiza]], ambora ne l passado tenga eisistido ua ounidade. Tamien son desta oupenion ls partidos políticos spanholes maioritairos na Galiza (Partido Popular i PSOE), ambora alguns setores de l Bloco Nacionalista Galego i outros grupos políticos sin repersentaçon ne l Parlamiento de la Galiza, pretendan altarar esta situaçon. Ne l studo de la lhenguística, ye quemun que se lhiebanten defrentes oupeniones an relaçon a l'outonomie de l galego. Para alguns, l galego ye ua lhéngua defrente de l pertués. Na Galiza, nas ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística (ls oufeciales i mais amportantes son la ''Rial Academie Galega'' i l ''Anstituto Galego de la Lhéngua''), la tendéncia predominante ye la de cunsidrar l galego cumo ua lhéngua andependiente. {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Para outros, lhiebando an cunta la queston de la [[anteligibelidade mútua]], l galego ye cunsidrado ua [[Dialeto|bariadade dialetal]] de la lhéngua pertuesa, oupenion fuorte zde que, an 1970, [[Lhindley Cintra]] apersentou la sue classeficaçon pa ls dialetos galego-pertueses. An Pertual, an bárias ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística, ls dialetos galegos puoden ser studados cumo parte de ls dialetos de l pertués ouropeu. Na Galiza, muitos lhenguistas son atibos ne l chamado mobimiento [[Reintegracionismo|reintegracionista]], que defende l'ancluson política de la lhéngua galega ne l sistema lhusófono. Ambos ls lhados son fuortemente motibados por defrentes bisones de l que serie un [[dialeto]] i cumbiçones nacionalistas. Cuntrobérsias parecidas lhiebantan-se an relaçon l'outras lhénguas de la Ouropa, que, assi cumo l galego i l pertués, son tenidas cumo pertencentes a un [[diassistema]] — cumo l [[ocitano]]-[[Lhéngua catalana|catalan]], [[lhéngua asturiana|asturiano]]-[[Lhéngua lheonesa|lheonés]]-[[lhéngua mirandesa|mirandés]], [[Lhéngua albanesa|albanés]]-[[lhéngua kosobar|kosobar]], [[Lhéngua flamenga|flamengo]]-[[Lhéngua nerlandesa|houlandés]], [[lhéngua checa|xeco]]-[[Lhéngua slobaca|eslobaco]], [[lhéngua sérbia|serbo]]-[[lhéngua croata|croata]], [[Lhéngua córnica|''córnico'' (ó ''cornés'')]]-[[lhéngua bretana|breton]]. Hai alguns outores galegos que publican na berson reintegrada de l galego an [[Pertual]] ([[Carlos Quiroga]], [[João Guisan Seixas]]). Tamien hai obras lhusófonas eiditadas diretamente na [[Galiza]] ([[Roberto Cordobani]], [[Nélida Piñon]]) === Falantes === L galego fui cunsidrado la lhéngua mais falada na Galiza segundo l relatório de la Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritaries<ref>Eiditado por Miguel Arthur dos Santos Manaia an 16 de Maio de 2026 </ref> Segundo este relatório de 2002, nas [[Stúrias]] l galego-asturiano era falado por {{fmtn|40000}} pessonas (4% de la populaçon total de las Astúrias); habie an Lhion {{fmtn|23500}} falantes de galego i an Çamora, {{fmtn|1500}} falantes; na [[Stremadura (Spanha)|Stremadura]], ua bariante de l galego, la [[Xalimego|Fala de la Stremadura]], era falada por {{fmtn|5000}} pessonas. === Percipales defrenças antre l galego i l pertués === {{main|Defrenças antre l galego i l pertués}} Na scrita, se l galego se grafar seguindo l [[Acuordo Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa de 1990]], adotado formalmente pula [[Academie Galega de la Lhéngua Pertuesa]], las defrenças son mínimas, eisistindo solo alguas bariaçones lhéxicas i sintáticas. L'ortografie [[reintegracionismo|reintegrada]] tamien serie cumprensible para un lhusófono, mas na ortografie oufecial promobida pula [[Real Academia Galega]], mais próssima a la de l i ampregue pulas admenistraçones na Galiza, la cumprenson queda deficultada. * Defrenças fonéticas de l galego an relaçon als dialetos pertueses setentrionales (Norte de Pertual) (a las vezes por anfluéncia de l pertués): ** Bocalismo átono de maneira inda maior de l que la de ls dialetos brasileiros (i. g. "b'''la'''t'''la'''t'''la'''" pronuncia-se *b'''á'''t'''á'''t'''á''') ** Ineisisténcia de bogales ó ditongos nasales (i. g. "arn'''ana'''" diç-se "arn'''án'''" ó "arn'''á'''", anquanto "m'''on'''" diç-se *m'''an''' ó *m'''au''') *** L'artigo femenino ''ua'' i ls sous deribados, que ne l galego-pertués mediebal era grafado cun ''ũla'', ne ls dialetos galegos oucidentales ye pronunciado cun [[nasal belar|m belar]], i ne ls ourientales quedou simplesmente znasalado ("ua", "algua"). Na ortografie reintegracionista de la ''Associaçon Galega de la Lhéngua'', ye repersentado quier cun ''umha'', quier cun ''ũla'', mas na oufecial, ''unha''. (Bal notar qu'essa pronúncia tamien ye ancontrada an bários dialetos de l [[Nordiste (Brasil)|Nordiste brasileiro]].) ** Ansurdecimiento de las sibilantes sonoras (i. g. "ca'''s'''la" diç-se cumo "ca'''ç'''la" i "'''g'''ente" diç-se *'''x'''ente) ** Fenómeno de la ''[[gheada]]'' (solo ne l dialeto galego oucidental): l "g" anterbocálico ye aspirado (i. g. *'''gh'''ale'''gh'''l) * Hai defrenças nas flexones berbales, cumo l pouco uso de la [[Mesóclise|mesóclise pronominal]], que, an giral, son percebidas cumo arcaísmos puls restantes falantes de pertués. * L'ortografie oufecial ye semelhante a la de l castelhano, ampregando quaije las mesmas regras, até na pontuaçon. Assi, l galego oufecial outeliza ñ por nh, ll por lh, nun usa ç mas ç, solo amprega l'aciento agudo, etc. === Semelhança antre pertués i galego === Para eilustrar la semelhança antre l galego i l pertués apersentan-se dous eisemplos an [[lhéngua pertuesa|pertués]], nas dues bariantes de l galego i tamien an . Uma frase simples, O Pai Nosso, * Pertués (Pertual i Brasil): ::''Pai Nosso, que estais no céu, santificado seja o Vosso nome, venha a nós o Vosso reino, seja feita a Vossa vontade assim na Terra como no Céu. O pão nosso de cada dia nos dai hoje. Perdoai-nos as nossas ofensas assim como nós perdoamos a quem nos tem ofendido, e não nos deixeis cair em tentação, mas livrai-nos do mal'' * Galhego: ::''Pai noso que estás no ceo: santificado sexa o teu nome, veña a nós o teu reino e fágase a túa vontade aquí na terra coma no ceo. O noso pan de cada día dánolo hoxe; e perdóanos as nosas ofensas como tamén nós perdoamos a quen nos ofenden; e non nos deixes caer na tentación, e líbranos do mal''. * Galhego com a ortografia da ''Associaçom Galega da Língua'': ::''Nosso Pai que estás no Céu: santificado seja o Teu nome, venha a nós o Teu reino e seja feita a Tua vontade aqui na terra como nos Céus. O nosso pam de cada dia dá-no-lo hoje; e perdoa-nos as nossas ofensas como também perdoamos nós a quem nos tem ofendido; e nom nos deixes cair na tentaçom, mas livra-nos do mal''. == Lhigaçones sternas == ; Scuitar a língua galega * Scuitar a língua galega (an [http://www.culturagalega.org culturagalega.org]): {{DEFAULTSORT:Lhengua Galega}} [[Catadorie:Lhéngua galhega| ]] <references /> c0t83rmhj89mxel9vsjtpopjkrpwem1 0 12465 106783 106724 2026-05-16T09:35:10Z ~2026-28950-60 15246 Ff 106783 wikitext text/x-wiki Las Lhénguas Polinésicas ye bárias lhénguas faladas na Polinésia(Oceanie),Alguns ye lhénguas bulcónicas<ref>Lhénguas Polinésicas</ref> Eisemplo de lhénguas:. Hauaiano:Hauaí Maori:Nuoba Zelándia Marquesano:Marquesas Niuano:Niue Norfolk:Ilhas Norfolk Pitcairnés:Ilhas Pitcairn Rapanui:Ilha de Páscoa Rarotongano:Ilhas Cook(Rarotongo) Samoano:Samoa Taitiano:Polinésie Francesa(Taiti) Tonganés:Tonga Tuvaluano:Tuvalu Wallisiano: Wallis i Futuna 350isjvaxpq73ipu0werkj7pb0rsktj 0 12495 106781 2026-05-16T07:30:24Z ~2026-28950-60 15246 Vhg 106781 wikitext text/x-wiki Gato puode reiferir: [[Gato]]:Animal mamífero,animal douméstico de la familha de ls feilinos.<ref>Páigina de Zambiguaçon</ref> 66m4dn3nl53l2fbo0zjxlhgjupv1okl 106782 106781 2026-05-16T07:34:12Z ~2026-28950-60 15246 Yy 106782 wikitext text/x-wiki Gato puode reiferir: [[Gato]]:Animal mamífero,animal douméstico de la familha de ls feilinos.<ref>Páigina de Zambiguaçon</ref> [[Home-Gato]]:(Catman,ne l' ouriginal)personaige de l'ouniberso DC Comics[1],<ref>Feita por Miguel arthur dos Santos Manaia an 16 de Maio de 2026</ref> bkjireu67xs5q738q6ng0laxvb4fu2d