Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.3
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Lhéngua mirandesa
0
354
106814
106606
2026-05-24T18:45:47Z
~2026-28950-60
15246
/* */ vv
106814
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Lhéngua
|nome = Mirandés
|nomenatibo =
|quelorfamília = Indo-ouropeia
|stados = {{PRT}}
|region = cunceilhos de [[Miranda de l Douro]], [[Bumioso]] i [[Mogadouro]]
|falantes = 15 000
|fam2 = Eitálica
|fam3 = Románica
|fam4 = Ítalo-oucidental
|fam5 = Oucidental
|fam6 = Galho-eibérica
|fam7 = Eibero-románica
|fam8 = Eibero-oucidental
|fam9 = [[Stur-lhionés]]
|oufecial =
|regulador = [[Anstituto de la Lhéngua Mirandesa]]
|fuontes = [https://dre.pt/application/dir/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF Lhei pertuesa n.º 7/99 de 29 de janeiro]
|scrita = Abc lhatino
|iso2 = mwl
|iso3 = mwl
|sil = MWL
|mapa = [[File:DialetosDeLMirandés.jpg|thumb|Un mapa de ls dialetos de l Mirandés]]
{{legend|#eb575a|[[Mirandés Central]]}}
{{legend|#d54a4d|[[Sendinés|Mirandés Sendinés]]}}
{{legend|#fe7474|[[Mirandés Raiano]]}}
}}
[[Fexeiro:Genísio04.jpg|thumb|right|250px|Placa de eidantificaçon dua rue, an [[Zenísio]], cul nome de la rue an [[Mirandés]] i an [[Pertués]].]]
La '''lhéngua/léngua mirandesa''' ye ua lhéngua románica falada an [[Pertual]], ne ls cunceilhos de [[Miranda de l Douro]] (trinta pobaçones) i de [[Bumioso]] (3 pobaçones), ne l [[çtrito de Bergáncia]], nun spácio que ten pouco mais de 500 km² i alredror de 7 000 falantes. Miranda ye ua region ancostada a la [[Spanha]], subretodo an las porbíncias de [[Çamora]] i [[Salamanca]].
La lhéngua mirandesa ten ua [[fonologie]], [[morfologie]] i [[sintaxe]] çtinta de l [[pertués]], zde la formaçon de [[Pertual]] ([[seclo XII]]). Ten las sues raízes ne l [[lhatin]] falado ne l norte de la [[Península Eibérica]] (l pertués zambolbiu-se ne l noroeste). L mirandés ye un decendiente de l antigo lhionés falado ne l norte de la Eibéria, ne l [[reino de Lhion]], i ye (cunsidrada por alguns) la mesma lhéngua que l [[Lhéngua lhionesa|lhionés]], l [[Lhéngua sturiana|sturiano]], l [[lhéngua cantabra|cantábro]] i l [[Lhéngua stremenha|stremenho]]. L mirandés cumparte ua grande bariadade de palabras cun regionalismos de l [[pertués]], puis ua grande parte de [[Trás ls Montes i Alto Douro|Trás-ls-muntes]] falou l'antigo lhionés na era mediebal, deixando aparecéncias al mirandés.
== Adonde se fala ==
La lhéngua mirandesa ye falada an todas las pobaçones de l cunceilho de Miranda de l Douro, cun eiceçon de dues (Atanor i Teixeira), i an trés aldés de l cunceilho de Bumioso (Bilasseco, Angueira i Caçareilhos), ne l çtrito de Bergáncia. La ária acupada pula region aonde se fala l mirandés en Pertual ten alredror de 500 km² de superfice i queda na frunteira cula porbíncia lhionesa de Çamora. L mirandés ye tamien falado por muitos mirandeses que eimigrórun pa las percipales cidades de l paíç ó que eimigrórun pa l strangeiro.
Segundo alguns outores zde l'ampeço de l [[seclo XVII]] que nun se falaba mirandés na cidade de Miranda de l Douro, mas la lhéngua ten benido a retornar a la cidade atrabeç de l nuobo statuto que l mirandés ganhou an 1999 ó de pessonas de las pobaçones que, ne ls redadeiros anhos, ende tiénen benido a fixar rejidéncia.
L spácio adonde se falou mirandés ó outras bariadades de l lhionés yá fui bastante mais basto, ancluindo, an traços generales, toda la zona de l çtrito de Bergáncia que queda antre la borda squierda de l riu Sabor i la frunteira cun Spanha. Tenerá sido assi na Alta [[Eidade Média]], arreculando als poucos an direçon a la frunteira. Para alhá de l mirandés, outras falas stur-lhionesas se mantubírun anté hai pouco tiempo na zona frunteiriça de l cunceilho de Bergáncia, an particular an [[Riu de Onor]], [[Guadramil]], [[Deilão]] i [[Petisqueira]].
Anque yá nun se fala mirandés nessa region mais basta, inda puode falar-se dua cultura quemun, an particular na ária correspondente a la mediabal [[Tierra de Miranda]]. Ne ls redadeiros tiempos ténen aparecido nuobos falantes de ls outros paízes que ban zde l [[Brasil]] anté al [[Japon]].
== Quantos son ls falantes ==
[[Fexeiro:Asturllionés en Tierra de Miranda.png|squierda|miniaturadaimagem|Situaçon geográfica de l mirandés.]]
An 2020, l'Ounibersidade de Bigo na [[Galízia|Galhiza]] fizo un studo que determinou qu'eisiten 3500 pessonas que saben falar mirandés, anque nomás 1500 l'outelizen to ls dies.
Andependientemiente de ls númaros, refira-se que la stinçon de la lhéngua mirandesa yá fui anunciada por bários outores zde l seclo XIX, chegou anté a dezir-se que nun eirie para alhá de ls anhos 80 de l seclo XX, mas la berdade ye que eilha cuntina biba.
Anque biba, la lhéngua mirandesa ten benido a xufrir algue eiroson, an particular zde meados de l seclo passado. L fato splica-se, nua purmeira fase cul ampato de la benida de miles de falantes de pertués para custruçon de las barraiges de l Douro Anternacional, Picuote, Bempuosta i Miranda de l Douro, i depuis cula generalizaçon de l ansino, de la [[rádio]] i de la [[telbison]] i, an giral, cula melhora de las cundiçones de mobelidade de las pessonas.
Hoije la lhéngua mirandesa ye amenaçada na sue subrebibéncia tanto por fatores anternos, an particular la zertificaçon de la region adonde se fala i l anfraquecimiento de l modo de trasmisson fameliar, cumo por fatores sternos, an particular ls resultantes de la presson eisercida puls meios de quemunicaçon social, pula scuola i puls meios cunsidrados de éisito eiquenómico, an particular la ampregablidade.
== Ourige de la lhéngua ==
La lhéngua mirandesa ten la sue ourige nun de ls remances que se formórun na Península Eibérica por bias de l lhatin, l remanse que dou ourige a la lhéngua stur-lhionesa – adonde la lhéngua mirandesa se antegra - , que se formórun a partir de ls seclos VI-VIII. Essa era la lhéngua de l reino de [[Lhion]], cun eiceçon de la zona galhego-pertuesa. Nessa altura era la lhéngua de la corte i de ls mosteiros, scrita an miles de decumientos anté als seclos XIII-XIV. Zde la sue fundaçon, la frunteira política de Pertual nun coincide cula frunteira lhenguística. Siempre se falou outra lhéngua an Pertual, para alhá de l pertués, la lhéngua mirandesa. Esta ye, antoce, a justo títalo, ua lhéngua de Pertual, eilemiento eissencial de la sue stória, de la sue cultura i de la sue eidantidade.
Alguns outores percurórun demunstrar que l mirandés nun era oureginário de la [[tierra de Miranda]], mas se debie la quelonizaçon lhionesa ne ls seclos XIII i XIV, quier puls frailes de l Mosteiro de Moreruela quier por outros quelonos lhioneses. Mas, sabemos hoije que: essa quelonizaçon fui mui pouco perfunda i se lhemitou a algues pobaçones de la tierra de Miranda; an decumientos de l seclo XII, relatibos a la tierra de Miranda, yá ancuntramos chamadeiros scritos nua lhéngua culas caratelísticas de la lhéngua mirandesa, cumo ye l causo de la donaçon de l reguengo de Palaçuolo por D. Afonso Hanriques, an 1172, a Pedro Mendes, L Tiu; que houbo cuntinidade de poboamiento de la tierra de Miranda zde antes de la fixaçon de ls romanos nesta region, habitada por ua specífica tribo stur, ls [[zoelas]] ó zelas.
A partir de la criaçon de la bila de Miranda, an 1289, mas subretodo a partir de l seclo XVI cula eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade i la criaçon de l bispado (1545), la lhéngua mirandesa amberedou por caminos que le fazírun ganhar caratelísticas própias ne l cunjunto de la lhéngua stur-lhionesa, anque sin poner an causa la sue pertença a essa lhéngua. Las caratelísticas própias que l mirandés bieno a ganhar no eisígen la sue cunsideraçon cumo lhéngua, ye una spresson dialetal de la lhéngua stur-lhionesa.
Tal cumo l mirandés, tamien outras bariantes stur-lhionesas ganhórun alguas caratelísticas própias. Anque de las defrenças, essas bariadades nunca perdírun as caratelisticas que las cuntina a ounir cumo lhéngua, quier struturalmiente quier stóricamiente. Ye nessa base de recoincimiento de ls laços stóricos quemuns, mas de la aceitaçon de las defréncias que ls aires de la stória le fazírun ganhar, que ye possible restablecer i zambuolber laços siguros antre las báriantes de la nuesa lhéngua quemun, sin menorizar quien quier que seia.
== Porquei la menorizaçon de la lhéngua ==
L zaparecimiento de l reino de Lhion pribou la lhéngua stur-lhionesa dun centro de poder que deixasse la sue eirradiaçon i, subretodo, la sue ouniformizaçon i cunsulidaçon cumo lhéngua, lhebando al sou acantonamiento als poucos nas zonas rurales.
Assi la lhéngua stur-lhionesa, i tamien l mirandés, quedóu scluída de ls grandes mobimientos culturales de l seclos XV-XVI, cumo l houmanismo i l renacimiento, que deixórun dar un salto baliente pulas lhénguas de poder, ditas nacionales, cumo l pertués i l castelhano. Ye por essa altura que se ampeça ó acentua l porcesso de menorizaçon dessa lhéngua, bien spresso, por eisemplo, an alguns outos de outores teatrales de l seclo XVI cumo João del Ancina, an Spanha, i [[Gil Vicente]], an [[Pertual]], mas persente cumo tópico oubrigatório an quaije todos ls outores desse tiempo, ancluindo [[Miguel de Cervantes]]. Ye por este período que se dan ls porcessos de amplantaçon de las chamadas lhénguas nacionales, quier cumo lhénguas de la admenistraçon pública, quier cumo lhénguas anstitucionales an giral. De grande eificácia anstitucional fui l chamado mobimiento para "rezar em lingoagem" (pertués), zamcadeado i ampuosto pulas Custituiçones Eipiscopales, subretodo ne ls seclos XV i XVI, que ampuso l pertués cumo la única lhéngua dina de falar cun Dius.
Subretodo zde essa altura, l mirandés passou a ser cunsidrado cumo fala de giente anculta, cumo "fala charra" ó "fala caçurra", oubjeto de caçuada. La regra a seguir, por parte de la quaije totalidade de ls mirandeses lhetrados, era abandonar la fala mai an fabor de la lhéngua "grabe", l pertués. Habie-se perdido la lhigaçon cula sue ourige stórica, i essa perda de mimória stórica lhebou a que lhançasse raízes la eideia de que l mirandés nun era ua lhéngua, mas un pertués mal falado, ua mera bariadade de l pertués, própia de giente atrasada i anculta.
La mesma perda de mimória stórica ye respunsable por tanta giente tener stranhado l reconhecimiento, atrabés de lhei, de l mirandés cumo lhéngua. Tamien por esso, alguns inda pénsan que l mirandés naciu cumo lhéngua an 1999, mas la lhei lhemitou-se a recoincer l que yá era ua lhéngua hai cientos d'anhos.
== Porquei se mantubo anté als nuossos dies ==
La meiorie de l'outores ten atribuido la manutençon de la lhéngua mirandesa a dous fatores fundamentales: l'eisolamiento an relaçon al resto de l paíç; la cuntina i perfunda relaçon culs pobos de l'outro lhado de la frunteira, an particular de las regiones de Aliste i de Sayago.
L'argumiento de l'eisolamiento nun ten qualquiera fundamento: por un lhado a [[tierra de Miranda]] nun staba mais eisolada de l que las tierras al lhado, adonde deixou de se falar mirandés; por outro lhado, a partir de la criaçon de l bispado de Miranda i de l'eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade (1545), esta passa a ser un centro de poder i de cultura, cun un númaro razonable de pessonas lhetradas i an streito cuntato cul restro de l paíç; fundamental ye dezir-se que ls mirandeses son, pul menos, bilingues zde hai bários seclos, esto ye, fálan l mirandés i l pertués, l que nun acuntecerie se l'eisolamiento fusse l que se diç.
L'argumiento de l streito cuntato culas regiones frunteiriças cercanas, subretodo [[Aliste]] i [[Sayago]], faç sentido, yá que se falaba lhionés de ls dous lhados de la frunteira, pul menos anté finales de l seclo XIX ó percípios de l seclo XX.
A este argumiento hai a acrecentar l fato de l mirandés ser ua lhéngua, esto ye, cun macanismos geradores de l sou zambolbimiento, geradora de fuorte cuncéncia lhenguística i cun capacidade d'outo-subrebibéncia.
Por fin, hai inda que referir l sistema d'uso defrenciado de l pertués i de l mirandés, de modo mui rígido, deixando la subrebibéncia i zambolbimiento de dambas las lhénguas a la par. Este uso defrenciado, subretodo a partir de l seclo XVI, puode ser assi resumido: l pertués ye la lhéngua anstitucional i de cuntato cun eilemientos stranhos a la quemunidade; l mirandés ye la lhéngua de la quemunidade, quier nas relaçones sociales i familiares, quier nas relaçones de trabalho.
== Bariadades ==
Yá [[Leite de Vasconcelos|José Leite de Vasconcellos]] habie çtinguido trés bariadades drento de l mirandés: Raiano; Sendinés i Central. L raiano ye falado an bárias pobaçones cerca de la frunteira (raia seca). L Sendinés ye falado na bila de Sendin. L mirandés central que ye falado nas restantes pobaçones i fui aporfilhado cumo padron pula Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Assi, cumo qualquiera lhéngua, i anque de l sou reduzido númaro de falantes i de la pequeinha ária geográfica adonde se fala, tamien l mirandés apersenta amportante bariaçon anterna.
De las bariadades de l mirandés, la qu'apersenta defrenças mais sensibles ye l sendinés, que fui oubjeto de la 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Al nible de la ourtografie, la cumbençon seguida ye la mesma, solo se deixando que ls sendineses, se l quejíren, puodan screbir cun l- an ampeço de palabra an beç de lh- (eis. luna, pa la palabra 'lhuna').
== Caratelísticas de l mirandés ==
Aperséntan-se de seguida solo las percipales caratelísticas, sin las sgotar. Faç-se ua cumparaçon cul pertués i cul castelhano, para melhor fazer ressaltar essas caratelísticas, que nuns causos la defrencian i noutros causos l'achégan dua ó outra dessas lhénguas
* hai ua série de ditongos crecentes qu'afástan l mirandés tanto de l pertués cum
* mau;
* l 'll' i l 'nn' duplos anterbocálicos lhatinos palatizórun-se an mirandés, mas nó an pertués: cabalho – cavalo; canha – cana;
Ye tamien de dezir:
* l 'f' lhatino cunserba-se an mirandés i pertués, mas nó ne l castelhano: afogar-se – ahogarse; forno - horno;
* la nasal 'on' pertuesa nun eisiste ne l mirandés (fuora nun tipo de causos ne l dialeto sendinés): son – são; pan – pão; armano – irmão;
* l'eineisisténcia de bogales altas átonas an ampeço de palabra: eis. einemigo, inimigo; oufender, ofender; anganhar, enganar; anfenito, infinito;
* l'eineisisténcia de l prefixo des-, reduzido a z :zamprego, desemprego (pert.); zaparecer, desaparecer (pert.) ó ç- (eis. çcascar, descascar; çclarar, declarar;
A esto hai qu'acrecentar: ua cunjugaçon berbal specífica, ambora l sistema berbal de l mirandés seia parecido al de l pertués; ls artigos definidos l (o) i la (a), ls pornomes pessonales (you, eu) i possessibos (miu, meu; mie, minha, etc.); modos de tratamiento de respeito, specíficos i çtintos; alguas palabras cun género defrente (eis. la calor, o calor); adbérbios i lhocuçones eineisistentes an pertués (eis. ende, sourtordie); ua sintaxe cun bárias caratelísticas própias; i bastante bocabulário çtinto de l pertués, anque haber ua grande cuntinidade lhexical cumo acuntece an todas las lhénguas d'ourige lhatina de la Península.
Mas tamien hai parecenças antre l mirandés i l pertués, subretodo l de l norte anterior, de que se çtaca: un sistema de quatro sibilantes (por eisemplo pernuncian-se defrentemente cesta, sesta; maça, massa; cozer, coser; beiço, beiso; trás, traç); nun eisiste v, eisistindo solo b (eis. baliente, biaige).
Cuncluindo, puode dezir-se que l mirandés ten caratelísticas própias que l çtínguen tanto de l pertués cumo de l castelhano i l filian nas lhénguas sturo-lhionesas, mas cumparte tamien parecenças i anfuéncias daqueilhas dues lhénguas, anque cun predomínio de l'anfluéncia de l pertués. Esso an nada afeta la sue outonomie i la sue strutura purfeita cumo lhéngua, nun sendo ua mescla antre aqueilhas dues lhénguas.
== Testo amostra ==
Eiqui stá un testo amostra an mirandés, screbido por [[Amadeu Ferreira]], i publicado ne l jornal [[Público (jornal)|Público]], a 24 de júlio de 2007. Para cumparar stan las traduçones de l testo pa l sturiano-lhionés central, pa sturiano-lhionés oucidental (an l que antra l mirandés), para [[Lhéngua pertuesa|pertués]].
{| border="3" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;"
|+
||'''Mirandés''':
||'''Sturiano-lhionés central:'''
||'''<nowiki/>'Sturiano-lhionés oucidental':'''
||'''Stremenho''':
||'''Pertués''':
|-
||
Muitas lhénguas/lénguas ténen proua de ls sous pergaminos antigos, de la lhiteratura/literatura screbida hai cientos d'anhos i de scritores hai muito afamados, hoije bandeiras dessas lhénguas/lénguas. Mas outras hai que nun puoden tener proua de nada desso, cumo ye l causo de la lhéngua/léngua mirandesa.<br />
||
Munches llingües tienen arguyu de los sos pergaminos antiguos, de la lliteratura escrito hai cientos d'años y d'escritores perfamosos, güe banderes d'eses llingües. Pero hai otres que nun puen tener arguyu de nada d'eso, como ye'l casu de la llingua mirandesa.<br />
||
Muitas llinguas tienen arguyu de los sous pergaminus antiguos, de la lliteratura escrita hai cientos d'años y d'escritores muitu afamaos; güei bandeiras d'esas llinguas. Pero hai outras que nun puoden tenere arguyu de nada d'eso, cumu yía'l casu de la llingua mirandesa.<br />
||
Muchas luengas tienin ergullu delos sus pergaminus antigus, dela literatura escrita ai cientus d'añus i d'escrevioris mu famosus, oi banderas d'essas luengas. Peru ain otras que no puein tenel ergullu de ná d'essu, comu es el casu dela luenga mirandesa.
||
Muitas línguas têm orgulho dos seus pergaminhos antigos, da literatura escrita há centenas de anos e de escritores muito famosos, hoje bandeiras dessas línguas. Mas há outras que não podem ter orgulho de nada disso, como é o caso da língua mirandesa.<br />
|}
{{Refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm MIRANDÊS: UMA LÍNGUA EM ANDAMENTO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421080039/http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm |date=2009-04-21 }}
* [http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf ''L Mirandés: Ũa Lhéngua Minoritaira an Pertual''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321082115/http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf |date=2006-03-21 }}
* [http://mirandes.no.sapo.pt/ Sítio de L Mirandés de l Centro de Lhenguística de la Ounibersidade de Lhisboua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216152515/http://mirandes.no.sapo.pt/ |date=2006-02-16 }}
* [http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao La Fuolha Mirandesa: un jornal an mirandés]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618180333/http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao |date=2009-06-18 }}
* [http://www.sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp ''L Sagrado'' - O Forum Sendinês (inclui curso de língua mirandesa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082319/http://sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp |date=2016-03-05 }}
* [http://www.mirandes.net/ www.mirandes.net - ''lhéngua i cultura mirandesa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928163732/http://www.mirandes.net/ |date=2007-09-28 }}
* [http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf NOTAS D'ANTRODUCION A LA LHITERATURA MIRANDESA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702103823/http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf |date=2010-07-02 }}
* [http://www.esec-m-teixeira-gomes.rcts.pt/projectos/socrates_comenius/materiais/lingua_mirandesa.ppt Lhéngua mirandesa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.nialdelaboubielha.org Associaçon Cultural i Recreatiba "Nial de la Boubielha"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911205446/http://nialdelaboubielha.org/ |date=2017-09-11 }}
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa| ]]
8xo0t82yjf80e40lhp305pxv1ya8x72
Pertual
0
714
106815
106439
2026-05-24T19:28:22Z
~2026-28950-60
15246
/* */ vv
106815
wikitext
text/x-wiki
{{Páigina an çtaque}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo =
|nome_lhargo_cumbencional = República Pertuesa<br>''República Portuguesa''
|perposiçon = de
|eimaige_bandeira = Flag of Portugal.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de Pertual.
|legenda_bandeira = Bandeira
|eimaige_brason = Coat of arms of Portugal.svg
|çcriçon_brason = Brason de Pertual.
|legenda_brason = Brason
|hino = ''[[La Pertuesa]]''<br>[[Fexeiro:Hino_Nacional_da_Republica_Portuguesa.ogg|center|noicon]]
|gentílico = pertués, pertuesa,çpe-pertués,çpea-pertuesa
|lhocalizaçon = EU-Portugal with islands circled.svg
|lhocalizaçon_legenda = Lhocalizaçon de Pertual<br>N'[[Ounion Ouropeia]] (an berde claro)<br> Ne l [[Ouropa|cuntinente ouropeu]] (an cinza scuro).
|capital = [[Lisboua]]
|meior_cidade = Lisboua
|lhéngua_oufecial = [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]<br>(L [[Lhéngua mirandesa|mirandés]] ye recoincido oufecialmente)
|tipo_gobierno = [[República]]<br>custitucional ounitaira<br>semipersidencialista
|títalo_xefe1 = Persidente
|nome_xefe1 = Marcelo Rebelo de Sousa
|títalo_xefe2 = Persidente de la Assemblé de la República
|nome_xefe2 = Eduardo Ferro Rodrigues
|títalo_xefe3 = Purmeiro-menistro
|nome_xefe3 = Luís Montenegro
|eibento_tipo = [[Cundado Portucalense|Formaçon]]
|eibento_nota = 868 d.C.
|eibento1 = [[Andependéncia de Pertual|Andependéncia]]
|eibento_data1 = 1139
|eibento2 = Recoincida pul Reino de Lhion
|eibento_data2 = 1143
|eibento3 = Recoincida pula Eigreija Católica
|eibento_data3 = 1179
|data_antrada_OO = 1 de janeiro de 1986
|frunteira = [[Spanha]]
|ária_total = 92 212
|ária_pos = 109
|auga_pc = 0,48
|populaçon_stimada_anho = 2016
|populaçon_stimada = 10 309 573
|populaçon_censo_anho = de 2011
|populaçon_censo = 10 562 178
|demog_densidade = 115
|densidade_pos = 66
|PAB_PPC_anho = 2017
|PAB_total = 310 651 mil melhones
|PAB_pos = 50
|PAB_per_capita = 30 193
|PAB_per_capita_pos = 40
|PAB_nominal_anho = 2017
|PAB_nominal_total = 202 770 mil melhones
|PAB_nominal_pos = 43
|PAB_nominal_per_capita = 19 707
|PAB_nominal_per_capita_pos = 36
|Gini_anho = 2015
|Gini = 34.0
|Gini_catadorie = <span style="color:Orange;">médio</span>
|IZH_anho = 2015
|IZH = 0,843
|IZH_pos = 41
|IZH_catadorie = <font color=darkgreen>mui eilebado</font>
|moneda = [[Ouro (moneda)|Euro]]
|moneda_ISO = EUR
|fuso_hourário = WET
|defrença_UCT = −1 a la 0
|defrença_UCT_berano = +1
|ourganizaçones = [[Ounion Ouropeia|OO]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]], FMI, OCZE, OSE, Ounion Lhatina, [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|QPLP]]
|clima = Temprado mediterránico (Pertual Cuntinental i Madeira)<br>i temprado oceánico (Açores)
|código_paíç = PRT
|tld = .pt
|código_tel = 351
|sítio = [http://www.portugal.gov.pt/ Gobierno de Pertual]<br>[http://www.presidencia.pt/ Persidéncia de Pertual]
|mapa = Portugal - Location Map (2013) - PRT - UNOCHA.svg
|tamanho_mapa = frameless
}}
'''Pertual''', oufecialmente '''República Pertuesa''' (República Portuguesa an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]),<ref>{{citar web|url=http://www.portugal.gov.pt/Portal/PT/Portugal|títalo=Nome oufecial de la Nacion|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>An [[Léngua Pertuesa|pertués]]: '''''Portugal''''' i '''''República Portuguesa'''''.</ref> ye un paíç lhocalizado ne l sudoeste de l'[[Ouropa]], an que l sou território queda na zona poniente de la [[Península Eibérica]] i an arquipélagos ne l'[[Ouceano Atlántico|Atlántico]] Norte. Ten ũa ária total de 92.391 km²,<ref>{{citar web|url=http://www.indexmundi.com/portugal/area.html|títalo=Ária de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i ye la nacion más oucidental de l cuntinente ouropeu. L território pertués ye delhemitado a Norte i a Naciente por [[Spanha]] i a Sul i Poniente pul [[Ouceano Atlántico]], i cumprende la parte cuntinental i las regiones outónomas: ls arquipélagos de ls [[Açores]] i de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].
Puls seclos XV i XVI, Pertual fui ũa poténcia mundial eiquenómica, social i cultural, custituindo-se l purmeiro i l'[[ampério pertués|ampério]] quelonial de amplitude global que más rendiu.<ref>Zde la cunquista de [[Ceuta]] an 1415 até a la cessaçon de la admenistraçon de [[Macau]], an 1999. Ber para ua análeze nua perspetiba global Russel-Wood, A. J. R. The Portuguese Empire, 1415–1808: A World on the Move. Baltimore, The Johns Hopkins University Press, 1998.</ref>
Ye hoije un paíç zambolbido,<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html|títalo=Appendix B – International Organizations and Groups: developed countries (DCs)|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, CIA – The World Factbook – Appendix B, [[The World Factbook]]</ref> eiquenomicamente próspero, social i politicamente stable i c'un Índice de Zambolbimiento Houmano eilebado. Ancuntra-se antre ls 20 paízes de l mundo cun melhor culidade de bida,<ref>{{citar web|url=http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf|títalo=Quality-of-life Survey|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, [[The Economist]]</ref> anque l sou PIB per capita seia l menor antre ls paízes de la Ouropa Oucidental.
Ye nembro de las [[Naciones Ounidas]] i de la [[Ounion Ouropeia]] (na altura de la sue adeson en 1986, [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia|CEE]]), i nembro-fundador de la NATO, de la OCDE, i de la [[CPLP]]. Partecipa an dibersas missones de manutençon de paç de las Naciones Ounidas. Pertual ye tamien un Stado-Nembro de l Spácio Schengen.
== Eitimologie ==
L nome ''Pertual'' apareciu antre ls anhos 930 a 950 de la [[Era Crestiana|Era Crestiena]], sendo ne l final de l [[seclo X]] que l nome ampeçou a outelizar-se cun más frequéncia. [[Fernando I de Lion i Castielha|Fernendo ''Magno'']] denominou oufecialmente l território de Pertual, quando an 1067 l dou al sou filho D. [[Garcia II de la Galiza|Garcia]], que se entítalou rei de l mesmo nome.<ref name="reis-rainhas 23">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=23|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref>
Ne l [[seclo V]], pul reinado de ls [[Suebos]], [[Idácio de Chabes]] yá screbie subre un lhocal chamado ''Portucale'', pa adonde fugiu Requiário: ''[[Requiário I|Rechiarius]] ad locum qui Portucale appellatur, profugus regi [[Teodorico II|Theudorico]] captivus adducitur: quo in custodiam redacto, caeteris qui de priore certamine superfuerant, tradentibus se Suevis, aliquantis nihilominus interfectis, regnum destructum et finitum est Suevorum''<ref>{{citar web|url=http://www.thelatinlibrary.com/hydatiuschronicon.html|títalo=Crónica de Idácio de Chabes|lengua=[[Léngua latina|Latin]]| acessodata=5 de Outubre de 2008}}</ref> (Requiário fugitibo al lhugar al qual chaman Portucale, fui lhebado cumo prisoneiro al rei Teodorico. Fui puosto subre custódie, mentes l restro de ls suebos subrebibintes a l'anterior batailha se rendírun – anque dalguns haberen morrido –; desta maneira l reino de ls Suebos fui çtruído i acabado). ''Cale'', la atual [[Bila Nuoba de Gaia]], yá era coincida por ''Portucale'' ne l tiempo de l [[Godos]].<ref name="reis-rainhas 23" />
Nun diploma de 841, aparece por encidente, la purmeira mençon de la porbíncia ''portugalense''. [[Fonso II de las Astúrias]], ampliendo la jurisdiçon spritual de l [[Bispo]] de [[Lugo]], diç: ''Totius galleciae, seu Portugalensi Provintiae summun suscipiat Praesulatum''<ref name="reis-rainhas 24">Sousa, Manuel; ''Reis i Rainhas de Pertual''; eiditora SporPress; [[Men Martines]], anho [[2000]]; páigina 24.</ref> (Que el tome l gobierno supremo de to la porbíncia de la Galhiza i de Pertual). Mas hai quien frime que ''Pertual'' deriba de ''Portogatelo'', nome dado por un xefe ouriundo de l [[Eigito]] chamado Catelo, al zambarcar i se stablecer junto de l atual [[Porto]].<ref>{{citar libro|títalo=Ouropa Pertuesa|belume=Tomo I, capítulo 6|páiginas=104}}</ref>
La purmeira beç que l nome de Pertual aparece cumo eilemiento de raiç [[heiráldica]], ye nũa carta de donaçon de la [[Eigreija de San Bartolomeu de Campelo|Eigreija de Sen Bartolomeu de Campelo]] por D. [[Fonso Anriqueç|Fonso enriqueç]] an 1129.<ref name="reis-rainhas 23(2)">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=24|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref>
== Stória ==
{{Ber artigo percipal|[[Stória de Pertual]]}}
=== Purmeiros pobos ===
{{Ber artigo percipal|[[Pobos eibéricos pré-romanos]], [[Ambason romana de la Península Eibérica|Romanizaçon]], [[Lusitánia]], [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|Ambasones bárbaras]] i [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|árabe]]}}
La [[pré-stória]] de Pertual, ye cumpartida cula de la [[Península Eibérica]]. La region fui poboada por pré-celtas i celtas, dando ourige a pobos, cumo ls [[Galaicos]], [[Lusitanos|Lusitenos]], [[Celtas]] i [[Cinetes]], besitada puls [[fenícios]]<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=38 i 39|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> i [[cartagineses]], i ls [[romanos]] ancorporórun-na ne l sou [[Ampério Romano|Ampério]] (cumo [[Lusitánia]], açpuis 45 a.C.),<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=63 a 79|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> ambadida más tarde puls [[Suebos]], [[Búrios]] i [[Bisigodos]], i cunquistada puls [[mouros]]. an 868, pula [[Recunquista]], fui formado l [[Cundado Portucalense]].<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=116 a 127|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref>
=== Formaçon i cunsulidaçon de l reino ===
[[Fexeiro:Afonso I de Portugal.jpg|thumb|upright|[[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]], [[Lhista de reis de Pertual|purmeiro rei de Pertual]].]]
{{Ber artigos percipales|[[Cundado Portucalense]], [[Andependéncia de Pertual]]}}
Mui antes de Pertual cunseguir la sue andependéncia, yá tenie habido algũas tentatibas de cunseguir outonomie más alargada, i anté mesmo l'andependéncia, por parte de ls cundes que gobernában las tierras de l [[reino de la Galiza|reino de la Galhiza]] i ''Portucale''. Para acabar cusse clima andependentista de la nobreza lhocal an relaçon al domínio lhionés, l Rei [[Fonso VI de Lhion i Castielha|Fonso VI de Lion i Castielha]] antregou l gobierno de l [[Reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]] (que nessa altura ancluie ''las tierras de Portucale'') al Conde [[Raimundo de Borgonha]]. Passado muitos fracassos melitares de D. Raimundo cuntra ls [[mouros]], [[Fonso VI de Lion i Castielha|Fonso VI]] decidiu dar an 1096 al primo deste, l [[Anrique de Borgonha, conde de Portucale|Conde D. enrique]], l gobierno de las tierras más a sul de l [[reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]], fundando assi l [[Cundado Portucalense]]. Cul gobierno de l Cunde D. Anrique, l Cundado Portucalense coinciu nun solo ũa política melitar más eificaç na lhuita cuntra ls [[mouros]], cumo tamien ũa política andependentista más atiba, anque nunca haber cunseguido alcançar l'adependéncia. Solo passado la sue muorte, quando l sou filho [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]] chubiu al poder, Pertual cunseguiu la sue andependéncia cula assinatura an 1143 de l [[Tratado de Çamora]], a la par que cunquistou lhocalidades amportantes cumo [[Santaren (Pertual)|Santaren]], [[Lisboua]], [[Palmela]] i [[Ébora]] als [[mouros]].<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=31 a 35|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref>
Treminada la [[Recunquista]] de l território pertués an 1249, l'andependéncia de l nuobo reino benerie a ser ponida an causa bárias bezes por [[Reino de Castielha|Castielha]]. Purmeiro, na sequéncia de la [[Crise de 1383-1385|crise de sucesson]] de [[Fernon I de Pertual|D. Fernendo I]], que culminou na [[Batailha de Aljubarrota]], en 1385.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=57 a 65|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref>
=== Ls çcubrimientos i la Dinastie Felipina ===
{{Ber artigos percipales|[[Çcubrimientos pertueses]], [[Ampério Pertués]]}}
Cula fin de la guerra, Pertual dou ampeço al porcesso de sploraçon i spanson coincido por [[Çcubrimientos pertueses|Çcubrimientos]], i antre figuras afamadas çtacan-se l'[[anfante D. Anrique|anfante D. Henrique]], ''l Nabegador'', i l Rei [[Juan II de Pertual|D. Juan II]]. [[Ceuta]] fui cunquistada en 1415. L [[cabo Bojador]] fui debelgado por [[Gil Eanes|Gil Eenes]] an 1434, i la sploraçon de la cuosta africana prosseguiu anté que [[Bartolomeu Dias]], yá an 1488, cumprobou la quemunicaçon antre ls ouceanos [[Atlántico]] i [[Índico]] debelgando l [[cabo de la Buona Sperança|cabo de la Buona Spráncia]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=13 a 19}}</ref> an debrebe sucesson, çcubrírun-se rotas i tierras na [[Tierra Nuoba|América de l Norte]], na [[Çcubierta de l Brasil|América de l Sul]], i ne l [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|Ouriente]], na sue maiorie pul reinado de [[Manuol I de Pertual|D. Manuol I]], ''l Binturoso''. Fui la spanson ne l'Ouriente, subretodo grácias a las cunquistas de [[Afonso de Albuquerque|Fonso de Albuquerque]] que, pula purmeira metade de l seclo XVI, cuncentrou quaije to ls sfuorços de la pertueses, mui anque yá an 1530 [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] tubisse ampeçado la quelonizaçon de l [[Brasil]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=21 a 33}}</ref>
L paíç tubo l sou ''seclo de ouro'' por este período. Mas, na [[batailha de Alcácer-Quibir]] (1578), l moço rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] i parte de la nobreza pertuesa perecírun. Chube al trono l [[Anrique de Pertual|Rei-Cardeal D. Anrique]], que morre dous anhos açpuis, abrindo la [[Crise de sucesson de 1580]]: esta resolbe-se cula chubida al trono pertués de [[Felipe II de Spanha]], l purmeiro de trés reis spanholes ([[Dinastie Felipina]]).<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=98 a 103}}</ref> Esse domínio fui treminado a [[1 de Dezembre]] de [[1640]] pula nobreza nacional que, açpuis haber bencido la guarda rial nun repentino golpe-de-stado, açpuis de la cundessa gobernadora de Pertual, coronando [[Juan IV de Pertual|D. Juan IV]] cumo Rei de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=124 a 129}}</ref>
=== Restauraçon, absolutismo i liberalismo ===
{{Ber artigos percipales|[[Restauraçon de la Andependéncia]], [[Terramoto de 1755]]}}
[[Fexeiro:Joao IV proclaimed king.jpg|thumb|left|Aclamaçon de [[D. Juan IV]], ''l Restaurador''.]]
Passado la restauraçon de l'andependéncia de Pertual, seguiu-se ũa guerra cun [[Spanha]] que acabarie solo an 1668, cula assinatura dun [[Tratado de Lisboua (1668)|tratado de paç]] an que Spanha reconhecie an definitibo la restauraçon de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=117 a 122|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref>
L final de l seclo XVII i la purmeira metade de l seclo XVIII assistírun al frolecimiento de la [[Stória de la mineraçon de l Brasil|sploraçon mineira de l Brasil]], adonde se çcubrírun ouro i piedras preciosas que fazírun de la corte de [[Juan V de Pertual|D. Juan V]] ũa de las más ricas de l'Ouropa. Estas riquezas serbien amenudas bezes para pagar perdutos amportados, maioritariamente de anglaterra (por eisemplo, quaije nun eisistie andústria téstil ne l reino i to ls tecidos éran amportados de anglaterra). L comércio sterno baseaba-se na andústria de l bino i l zambolbimiento eiquenómico de l reino fui ampulsionado, yá ne l reinado de [[Jesé de Pertual|D. Jesé]], puls sfuorços de l [[Marqués de Pombal]], menistro antre 1750 i 1777, para ambertir la situaçon cun grandes reformas mercantilistas. Fui neste reinado que un [[Terramoto de 1755|biolento sismo]] derruiu Lisboua i l'Algarbe, a [[1 de Nobembre]] de [[1755]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=134 a 139}}</ref>
Por nun quebrar l'aliança cula anglaterra i recusar-se a aderir al [[Bloqueio Cuntinental]], Pertual fui [[Guerra Peninsular|ambadido]] puls eisércitos [[Napoleon Bonaparte|napoleónicos]] an 1807. La [[Trasferéncia de la corte pertuesa pa l Brasil (1808-1821)|Corte i la familha rial pertuesa refugiórun-se ne l Brasil]], i la capital zlocou-se pa l [[Riu de Janeiro]], adonde permenecerie anté 1821, quando [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]], zde 1816 rei de l ''[[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]]'', regressou a Lisboua para jurar la purmeira [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon]]. Ne l'anho açpuis, l sou filho [[Pedro IV de Pertual|D. Pedro IV]] era porclamado amperador de l Brasil, mantenendo-se, assi i todo l'[[Ampério de l Brasil]] i l Reino de Pertual ounidos pori dieç anhos.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=207 a 209}}</ref>
[[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|right|upright=1.5|Mapa enacrónico de l Ampério Pertués (1415–1999).<br /> an colorado - Possessones;<br /> an rosa - Sploraçones, árias de anfluéncia eiquenómica subre supremacie;<br /> an azul - Sploraçones marítimas, rotas i árias de anfluéncia.<br /> Teorie de la çcubierta pertuesa de l'Oustrália nun stá assinalada.]]
Pertual bibiu, ne l restro de l seclo XIX, períodos de einorme perturbaçon política i social (la [[Guerras Liberales|guerra cebil]] i repetidas reboltas i pernunciamientos melitares, cumo la [[Reboluçon de Setembre]], la [[Marie de la Fuonte]], la [[Patuleia]], etc.) i solo cul Ato Adicional a la [[Carta Custitucional|Carta]], de 1852, fui possible la acalmia política i l ampeço de la política de fomiento portagonizada por [[Fontes Pereira de Melo]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=218 a 224}}</ref> Ne l final de l seclo XIX, las ambiçones queloniales pertuesas zbarran-se culas anglesas, l que stá na ourige de l [[Ultimato británico de 1890|Ultimato]] de 1890.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=279 a 284}}</ref> La cedéncia a las eisigéncias británicas i ls crecentes porblemas eiconómicos lánçan la monarquie nun çcrédito crecente, i [[Carlos de Pertual|D. Carlos]] i l príncepe heirdeiro [[Lhuís Felipe, Príncepe Rial de Pertual|D. Lhuís Felipe]] son assassinados an [[1 de Febreiro]] de [[1908]]. La monarquie inda stubo ne l poder por más dous anhos, xefiada por [[Manuol II de Pertual|Menuol II]], mas benerie a ser abolida an [[5 de outubre]] de [[1910]], [[Amplantaçon de la República Pertuesa|amplantando-se la República]].
=== República, Stado Nuobo i democracie ===
[[Fexeiro:Hastear da bandeira portuguesa.jpg|thumb|left|Hastear de la bandeira pertuesa, pula sue partecipaçon na [[I Guerra Mundial]].]]
{{Ber artigos percipales|[[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910]], [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], [[Reboluçon de ls Crabos]]}}
La República ye pouco açpuis anstaurada, an [[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910|5 de Outubre de 1910]], i l moço rei [[Manuol II de Pertual|D. Manuol II]] parte pa l'eisílio an anglaterra.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=157 a 158|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Açpuis bários anhos de anstablidade política, cun lhuitas de trabalhadores, albrotes, alhebantamentos, homicídios políticos i crises financeiras (porblemas que la participaçon na [[I Guerra Mundial]] cuntrebuiu para amalinar), l [[Eisército Pertués|Eisército]] tomou l poder, an 1926. L regime melitar nomenou [[menistro de las Finanças|menistro de las Finenças]] [[António de Oliveira Salazar|Antonho de Oulibeira Salazar]] (1928), porsor de l'[[Ounibersidade de Coimbra]], que pouco açpuis fui nomeado [[Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Persidente de l Cunseilho de Menistros]] (1932).
[[Fexeiro:Sempreatentos...aoperigo!.jpg|thumb|right|Suldados pertueses nas matas de [[Angola]], pula [[Guerra Quelonial Pertuesa]].]]
Al mesmo tiempo que restaurou las finanças, anstituiu-se l [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], regime outoritário de corporatibismo de Stado, c'un partido solo i sindicatos statales, cun afinidades bien marcadas cul [[fascismo|facismo]] pul menos até 1945.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=304 a 305}}</ref> an 1968, afastado de l poder por malina, sucediu-le [[Marcelo Caetano|Marcelo Caeteno]].
La recusa de l regime an [[Çcolonizaçon|çcolonizar]] las [[Porbíncia ultramarina|porbíncias ultramarinas]] resultou ne l'ampeço de la [[Guerra quelonial pertuesa|guerra quelonial]], purmeiro en [[Angola]] (1961) i açpuis na [[Guiné-Bissau]] (1963) i an [[Moçambique]] (1964). Mesmo culas críticas de dalguns de ls más antigos oufeciales de l Eisército, antre ls quales l general [[António de Spínola|Antonho de Spínola]], l gobierno parecie determinado an acuntinar esta política.<ref name="tgc">{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=166|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Cul sou lhibro ''Pertual i l Feturo'', an que defendie la ansustentablidade dũa seluçon melitar nas [[Guerra quelonial pertuesa|guerras de l Ultramar]], Spínola serie çtituído, l que agrabou l crecente mal-star antre ls moços oufeciales de l'Eisército, ls quales, ne l die [[Reboluçon de l Crabos|25 Abril de 1974]] zancadeórun un golpe de stado.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 172|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref>
Açpuis este sucediu-se un período de cunfronto político mui aceso antre fuorças sociales i políticas, zeinado cumo [[Porcesso Rebolucionário an Curso|Porcesso Rebolucionário en Curso]], cun special énfase pul l [[Berano]] de [[1975]], la que se chamou [[Berano Caliente]], ne l qual l paíç stubo quaije caendo nun nuobo período de ditadura, desta beç de ourientaçon quemunista. Neste período Pertual [[Çcolonizaçon pertuesa de la África|cuncede la andependéncia]] de to las sues antigas quelónias an África.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref>
[[Fexeiro:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (08).jpg|thumb|right|"Foto de Familha" na cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].]]
[[Fexeiro:Portuguese colonial war blank map.svg|thumb|left|upright|Mapa de Pertual i de las porbíncias ultramarinas, an África, ne l tiempo de la Guerra Quelonial (1961–1974).]]
A [[25 de Nobembre]] de [[1975]] bários setores de la squierda radical (eissencialmente páraquedistas i polícia melitar na Region Melitar de Lisboua), probocados pulas amboras, liban a cabo ũa tentatiba de golpe de stado, que inda assi nun ten nanhue liderença clara. L [[Grupo de l Nuobe]] reage ponendo an pátrica un plano melitar de repuosta, liderado por [[António Ramalho Eanes|Antonho Ramalho Eanes]]. Esta bitória i ne l'anho açpuis cunsulida-se la [[democracie]]. L própio Ramalho Eanes ye ne l'anho açpuis l purmeiro Persidente de la República eilegido por sufrágio ounibersal. Aproba-se ũa [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon democrática]] i stablecen-se ls poderes políticos locales (outarquies) i gobiernos outónomos regionales ne ls [[Region Outónoma de l Açores|Açores]] i [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref>
Antre las décadas de 1940-60, Pertual fui nembro co-fundador de la [[NATO]], [[OCDE]] i [[EFTA]], salindo desta redadeira an 1986, para se ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=176|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> an 1999, Pertual ajuntou-se a la [[Zona Ouro|Zona Euro]],<ref>{{citar web |url=http://www.ecb.europa.eu/home/html/index.en.html |títalo=Banco Central Ouropeu |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i inda nesse anho, antregou la soberanie de [[Macau]] a la [[República Popular de la China]].<ref>{{citar web |url=http://www.fd.ul.pt/ICJ/luscommunedocs/ascensaojoseolibeira3.pdf |títalo=La legislaçon de Macau ne l termo de la admenistraçon pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde la sue adeson a l'Ounion Ouropeia, l paíç presidiu l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes, la redadeira de las quales an 2007, recibindo la cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].<ref name="pue">{{citar web |url=http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm |títalo=La persidéncia pertuesa de la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref>
== Política ==
An Pertual, la percipal lei ye la [[Custituiçon de la República Pertuesa|Custituiçon]], datada de 1976, i que rigula to las outras. Outras leis amportantes son l [[Código Cebil Pertués|Código Cebil]] (1966), l Código Penal (1982), l Código Comercial (1888), l Código de Porcesso Cebil (1961), l Código de Porcesso Penal i l Código de l Trabalho. Todas estas leis ténen xufrido rebisones zde la sue publicaçon oureginal.<ref name="pol">{{citar web |url=http://www.lusoafrica.net/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=131&Itemid=139 |títalo=Política de Pertual |acessodata=15 de Outubre de 2008}}</ref>
Eisisten quatro uorgonos de Soberanie: l [[Persidente de la República]] (Xefe de Stado – poder moderador, cun algun poder eisecutibo), l'[[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] (Parlamiento – poder legislatibo), l [[Gobierno de la República Pertuesa|Gobierno]] (poder eisecutibo) i ls [[Tribunales]] (poder judicial). Bigora ne l paíç un regime [[Semipresidencialismo|semipresidencialista]], que al lhargo de las bárias rebisones custitucionales ben sacando poder al Persidente de la República.<ref name="pol"/>
L Persidente de la República ye l [[Xefe de Stado]] i ye eilegido por [[sufrágio ounibersal]] para un mandato de cinco anhos, eisercendo un triplo ancarrego: de fiscalizaçon, subre la atebidade de l Gobierno, de comando, cumo Comandante Supremo de las Fuorças Armadas (Eisército, Armada, Fuorça Aéria, Guarda), i de repersentaçon formal de l Stado pertués ne l sterior. Reside oufecialmente ne l Palácio de Belén, an Lisboua.<ref name="pol"/>
== Relaçones sternas ==
{{Artigo percipal|[[Política sterna de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Portuguese embassy map.png|upright=1.25|thumb|An azul, ls paízes cun ambaixadas pertuesas.]]
La política sterna de Pertual stá lhigada al sou papel stórico cumo figura amportante de l'[[Çcubrimientos pertueses|Era de ls Çcubrimientos]] i detentor de l zaparecido [[Ampério Pertués]]. Pertual ye un nembro fundador de la [[NATO]] (1949), [[OCDE]] (1961) i de la [[EFTA]] (1960); deixando este redadeiro an 1986 para s'ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/ue/ |títalo=Pertual i la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i fundador de la purmeira Agéncia anternacional pa las Einergies Renobábles (IRENA). an 25 de Júnio de 1992, Pertual tornou-se un [[Acordo de Schengen|Stado-Nembro de l Spácio Schengen]], i an 1996, co-fondou la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP).<ref name="cplp">{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/portugues/ |títalo=Promoçon de la léngua pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref>
Pertual ten beneficiado seneficatibamente de l'Ounion Ouropeia, i ye un proponente de l'antegraçon ouropeia. Stubo na persidéncia de l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes (an [[1996]], [[2000]] i [[2007]]), tenendo todas eilhas sido bien sucedidas. Pertual aporbeitou las sues persidéncias para lhançar un diálogo antre l'OO i [[África]], tornar l'eiquenomie ouropeia más dinámica i cumpetitiba i, na redadeira persidéncia, custituir i assinar, an cunjunto culs restantes Stados-nembros, l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado Reformador]].<ref name="pue"/>
Pertual fui un nembro fundador de la [[NATO]]; ye un nembro atibo de l'aliança al, por eisemplo, cuntribuir proporcionalmente cun grandes cuntingentes nas fuorças de la paç ne ls [[Balcanas]]. Pertual porpuso la criaçon de la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP) para melhorar ls sous lhaços culs outros paízes falantes de la [[léngua pertuesa|lhéngua pertuesa]].<ref name="cplp"/> Para alhá desso, ten partecipado, a la par cula Spanha nũa série de [[Cunferéncia Ibero-Amaricana|cimeiras Eibero-Amaricanas]]. Pertual abogou firmemente l'andependéncia de [[Timor-Leste]], ũa antiga porbíncia ultramarina, ambiando tropas i denheiro para Timor-Leste, an streita colaboraçon culs [[Stados Ounidos]], aliados [[Ásia|asiáticos]] i l'[[ONU]].<ref name="ponu">{{citar web |url=http://www.missionofportugal.org/mop/index.php?option=com_content&view=article&id=74&Itemid=28 |títalo=Pertual nas Naciones Ounidas |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref>
Ten ua amisade i aliança atrabeç dun tratado celebrado cul [[Brasil]], para alhá de la Stória que une ls dous paízes. Pertual deten l'[[Aliança Luso-Británica|aliança más antiga de l mundo]], que fui celebrada cul [[Reino Ounido]] i se manten anté als dies de hoije.<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/polexternas/bilaterais/ |títalo=Relaçones bilaterales de Pertual |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref>
L solo litígio anternacional ye cul munecípio de [[Oulibença]]. Pertués zde 1297, l munecípio de Oulibença fui cedido a la Spanha pul [[Tratado de Badajoç]], an 1801, passado la [[Guerra de las Laranjas|Guerra de las Lharanjas]]. Pertual dixo que le pertencie, an 1815, pul [[Tratado de Biena]]. Inda assi, las relaçones diplomáticas bilaterales entre ls dous paízes bezinos son cordiales, bien cumo na Ounion Ouropeia.<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html#Issues|títalo=Subre ls litígios anternacionales de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
== Fuorças melitares i policiales ==
[[Fexeiro:PoA Chaimite V-200 convoy DF-SD-04-08002.JPEG|left|thumb|[[Chaimite (beiclo blindado)|Chaimites]] an misson de paç pula [[ONU]], na [[Bósnia i Heirzegobina]].]]
{{Artigo percipal|[[Fuorças Armadas Pertuesas]] i [[Stória melitar de Pertual]]}}
Las fuorças armadas ténen trés ramos: [[Eisército Pertués|Eisército]], [[Marina Pertuesa|Marina]] i [[Fuorça Aérea Pertuesa|Fuorça Aéria]].<ref>{{citar web|url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/|títalo=Menistério de la Defesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls melitares de Pertual serben, subretodo, cumo ũa outo-defesa bigorosa cũa misson de porteger l'antegridade territorial de l paíç, i dar [[Ajuda houmanitária|upa houmanitária]] i de sigurança ne l paíç i ne l strangeiro.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Defesa/politica/ |títalo=Política de la Defesa Nacional |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde l'ampeço de la [[década de 2000]], l [[serbício melitar oubrigatório]] yá nun ye patricado.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/legis/ |títalo=Legislaçon relatiba al recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> L'eidade pa l recrutamiento beluntairo ye fixada ne ls 18 anhos.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/ |títalo=Recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Ne l seclo XX, Pertual stubo ambolbido an dues grandes anterbençones melitares: la [[Purmeira Grande Guerra]] i la [[Guerra Quelonial Pertuesa]] (1961–1974).<ref name="tgc"/>
Pertual ten partecipado an missones de manutençon de la paç an [[Timor-Leste]], [[Bósnia i Heirzegobina]], [[Kosobo]], [[Afeganistan|Afegenistan]], [[Eiraque]] (Nasiriyah), i ne l sul de l [[Líbano]]. Pertual ten ũa Brigada de Riaçon Debrebe i Tropa de Centro de Ouperaçones Speciales.<ref name="ponu"/>
La sigurança de la populaçon stá a ancarrego de la [[Guarda Nacional Republicana]] (GNR) i de la [[Polícia de Sigurança Pública]] (PSP).<ref>{{citar web|url=http://www.gnr.pt/|títalo=GNR – Guarda Nacional Republicana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.psp.pt/|títalo=PSP – Polícia de Sigurança Pública|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá destas, Pertual ten la [[Polícia Judiciária]] (PJ),<ref>{{citar web|url=http://www.policiajudiciaria.pt/|títalo=PJ – Polícia Judiciária|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que ye l percipal [[Polícia|uorgano policial]] de ambestigaçon creminal de l paíç, bocacionado pa l cumbate a la grande criminalidade, nomenadamente al crime ourganizado, terrorismo, tráfico de stupefacientes, corrupçon i creminalidade eiquenómica i finenceira. La Polícia Judiciária stá antegrada ne l [[Menistério de la Justícia (Pertual)|Menistério de la Justícia]], atuando subre l'ourientaçon de l [[Menistério Público de Pertual|Menistério Público]].
== Geografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Geografie de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Ribeira de S.Bento.jpg|thumb|right|Ribeira de San Bento, [[Loriga]], [[Guarda]].]]
Lhocalizado ne l stremo sudoeste de l'Ouropa, Pertual Cuntinental fai frunteira solo c'un outro paíç, la [[Spanha]]. L território ye debedido ne l cuntinente pul riu percipal, l [[Riu Tejo|Teijo]]. Al norte, la paisaige ye muntanhosa nas zonas de l'anterior cun prainos, antercalados por árias que premiten l zambolbimiento de l'agricultura. A sul, anté l'Algarbe, l relebo ye caratelizado por prainos, sendo las serras sporádicas. Outros rius percipales son l [[Riu Douro|Douro]], l [[Riu Minho|Minho]] i l [[Riu Guadiana|Guadiana]], que tal cumo l Teijo nácen na Spanha. Outro riu amportante, l [[Riu Mondego|Mondego]], nace na [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]] (de las más altas muntanhas de Pertual Cuntinental – 1993 m de [[altitude]] mássima).<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=257}}</ref>
Las ilhas de ls [[Açores]] stán lhocalizadas ne l ''[[rift]]'' médio de l Ouceano Atlántico; dalgũas de las ilhas tubírun atebidade bulcánica recente: [[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]] an 1563, i [[Bulcon de l Capelinhos|Capelinhos]] an 1957, que oumentou l'ária oucidental de la [[Ilha de l Faial]].<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=264}}</ref> L [[Banco D. Juan de Castro]] ye un gran bulcon submarino que chimpa antre las ilhas [[Ilha Terceira|Terceira]] i San Miguel i stá 14 m ambaixo de la superfice de l mar. antrou en erupçon an 1720 i formou ũa ilha, que se mantubo anriba de la tona de auga por bários anhos. Ũa nuoba ilha puode aparecer nun feturo nun mui loinge. L punto más alto de Pertual ye l [[Monte Pico]] na [[Ilha de l Pico]], un antigo [[bulcon]] que chega a 2351 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=554}}</ref>
[[Fexeiro:Azoren (14).jpg|thumb|left|[[Ilha de l Pico]], [[Açores]]: l punto más alto de Pertual.]]
Las ilhas de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]], alrobés de ls Açores que s'ancuntran na ária de l [[rift]] médio de l Ouceano Atlántico, stan ne l'anterior de la [[placa africana]] i la sue formaçon debe-se a la atibidade dun ''[[hot-spot]]'' nun relacionado cula [[tetónica de placas|circulaçon tetónica]]. Esta situaçon de stablidade i lhocalizaçon ne l'anterior de la [[placa tetónica]] liba a que este seia l território de l paíç menos peligroso para [[sismo]]s. La redadeira eirupçon bulcánica de que hai eibidéncia acunteciu fai pori 6000 anhos, na [[ilha de la Madeira]], manifestando-se atualmente l bulcanismo de forma andireta, pula lhibertaçon de gases bulcánicos perfundos i augas calientes i gaseificadas çcubiertas nas abertura de [[túnel|túneis]] rodobiários i galeries de cataçon de auga ne l'anterior de l'ilha percipal. L punto más alto de l território ye l [[Pico Ruibo]] cun 1862 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=439}}</ref>
[[Fexeiro:Algarve-1.jpg|thumb|right|[[Praia de la Marina]], [[Lagona (Algarbe)|Lagona]], [[Algarbe]].]]
La cuosta pertuesa ye stensa: ten 1230 km an Pertual cuntinental, 667 km ne ls Açores, 250 km na Madeira adonde se ancluen tamien las Ilhas Desertas, las Ilhas Salbaiges i l'Ilha de l Puorto Santo. La cuosta formou galanas praias, cun bariadade antre falésias i arenales. Na [[Ilha de l Porto Santo|Ilha de l Porto Sento]] ũa formaçon de dunas de ourige ourgánica (alrobés de l'ourige mineral de la cuosta pertuesa cuntinental) cun pori 9 km ye un punto turístico mui apreciado anternacionalmente. Ũa caratelística amportante na cuosta pertuesa ye la [[Ria de Abeiro]], stuário de l [[riu Bouga]], acerca de la cidade de [[Abeiro]], cun 45 km de cumprimiento i un mássimo de 11 km de anchura, rica an peixe i abes marinas. Eisisten quatro cenhales, i entre estes bárias ilhas i ilhotas, i ye adonde quatro rius ancuntran l ouceano.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=82}}</ref> Cula formaçon de cordones litorales definiu-se ũa laguna, bida cumo un de ls eilemientos hidrográficos más marcantes de la cuosta pertuesa. Pertual ten ũa de las maiores [[Zona Eiconómica Sclusiba|zonas eiconómicas sclusibas]] (ZEE) de l'Ouropa, tenendo pori 1 683 000 km².<ref name="ReferenceA">{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=35|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref>
=== Clima ===
[[Fexeiro:Serra da Estrela II Portugal.jpg|thumb|right|[[Stáncia de Esqui Bodafone|Stáncia de squi]] na [[Serra de la Streilha]].]]
an Pertual cuntinental, las temperaturas médias anhiegas son 13 °C ne l norte i 18 °C ne l sul. Las ilhas de la Madeira i de ls Açores, debido a la sue lhocalizaçon ne l'Atlántico, son más húmadas i chubiosas, i c'un anterbalo de temperaturas menor. Normalmente, ls meses de la Purmabera i Brano son ansolarados i las temperaturas son altas puls meses secos de Júlio i Agosto, podendo oucasionalmente passar de ls 40 °C an buona parte de l paíç, an dies stremos, i cun maior frequéncia ne l'anterior de l [[Alanteijo|Alenteijo]]. Ls Branos son amerosos nas tierras altas de l Norte de l paíç i na region lhitoránea de l stremo norte i central. L Outonho i l Ambierno son eirosos, chubiosos i frescos, sendo más frius ne ls çtritos de l norte i centro de l paíç, ne ls quales hai temperaturas negatibas puls meses más frius. Assi i todo, nas cidades más al sul de Pertual, las temperaturas solo mui oucasionalmente descen ambaixo de ls 0 °C, quedando-se puls 5 °C na maiorie de l causos.
La [[niebe]] acuntece regularmente an trés çtritos al Norte de l paíç ([[Çtrito de la Guarda|Guarda]], [[Çtrito de Bergáncia|Bergáncia]] i [[Çtrito de Bila Rial|Bila Rial]]) i deminui la sue oucorréncia an direçon al sul, anté quedar eineisistente na maiorie de l'[[Algarbe]]. Ne l'Ambierno, temperaturas anferiores a -10 °C i [[nebon]]es oucorren cun dalgũa frequéncia an puntos restritos, tales cumo la [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]], la [[Serra de l Gerés|Sierra de l Gerés]] i la [[Serra de Montesinho|Sierra de Montesinho]], podendo nebar de Outubre a Maio nestes lhocales.<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – L Meio Natural|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=32 i 32a|id=ISBN 972-47-2357-7}}</ref>
=== Percipales cidades ===
[[Lisboua]] (pori 550 000 habitan
[[Fexeiro:Lisboa-lisbon- panorama.jpg|thumb|upright=4|center|[[Lisboua]] – La maior cidade pertuesa i tamien la capital de Pertual (bida de l toplo de l [[Cristo Rei]])]]
[[Fexeiro:porto3flat-cc-contr-oliv1002.jpg|thumb|upright=4|center|[[Porto]] – Segunda maquer cidade pertenuesa]]
{{clear}}
== Eiquuenomie ==
{{Ber artigo percipal|[[Eiquenomie de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Lisboa-Oceanario.jpg|thumb|right|[[Oceanário de Lisboua|Oceenário]]<nowiki/>u [[Oceanário de Lisboua|de Lisboua]].]]
Zde 1985, l paíç entrou n'un porcesso de modernizaçon n'un ambiente mi stable (1'5 anté hoije) i juntou-se a la [[Ounion Ouropeia]] an 1986. porisibos gobiernos fazirun bárias reformas, paitiuoórun muitas ampresas cuntroladasu pul Stado i liberalizórun árias-chabe de la eiquenomie, encluindo ls setores de las [[telecomunicaçones]] i finenceiros. Pertual zambolbiu ua eaquenomie crecentemente baseada en serbícios i fui un de l onze nembros fundadores de la moeda ouropeia – l [[Ouro]] – en 1999. Ampeçou a circuaar la sue [[Ouro|nuoba moeda]] en [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]]<nowiki/> de [[2002]] cun [[ourozona|11 outros stados nembros]] de la [[Ounion Ouropeia]].
L crecimiento eiconómico pertués stuboúarriba de la média de la [[Ounion Ouropeia]] na maior parte de la [[década de 1990|década]] a[[década de 1990|e 1990]]. Lu [[Porduto Anterno Bruto|PIB]] per capita ronda ls 7l% de las maiores eiquenomies ouucidentales ouropeias. La lista ourdruobda enual de cumpetitebl iuade de 2005 de l '' Fórun Eiconómico Mundial '' (WEF – World Economic Forum), coloca Pertual ne l 22º lugar, delentre de paízes cumo la [[Spanha|Spenha]], [[Irlanda|Irlenda]], [[Fráncia]], [[Bélgica|Bélgiaa]] i de la aidade de [[Hong Kong]]. Esta classeficaçon repersenta ua chubida de dous lugares face a la posiçon de 2004. Ne l cuntesto tecnológico, Pertual aparece na 20ª posiçon de la lista i na rubrica de las enstituiçones públicas, Pertual ye 15ª melhor.<ref>{{citar web|url=http://www.investinportugal.pt/MCMSAPI_vPT/HomePage/Notícias/PORTUGAL+SOBE+DOIS+LUGARES+NO+RANKING+DA+COMPETITIBIDADE.htm|títalo=Zambolbimiento Tecnológico|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
en parte, cul recurso a fondos de la [[Ounion Ouropeia]], l paíç fizo nas dues redadeiras décadas ambestimientos abultados en bárias enfraestruturas, çpondo hoije dua stensa rede de outo-stradas i beneficiendo de buonas acessiblidades rodobiárias i ferrobiárias.
[[Fexeiro:25_de_Abril_Bridge_2007.jpg|thumb|left|[[Puonte 25 de Abril]] en [[Lisboua]], sob fuorte nebulosidade.]]
Cun un passado predominentemente agrícola, atualmente i debido a to l zambolbimiento que l paíç registou, la strutura de la eiquenomie baseia-se ne ls serbícios i na endústria, que repersenten 67,8% i 28,2% de l [[BAB]].<ref>Fuonte: [[INE]], 2004</ref> La agricultura pertuesa stá bien adatada debido al clima, relebo i tierras faborables. Nas redadeiras décadas, entensificou-se la modernizaçon agrícola, ambora inda cerca de 12% de la populaçon atiba trabalhe na agricultura. Las oulibeiras (4000 km²), ls [[benie|binhedos]] (3750 km²), l [[trigo]] (3000 km²) i l [[milho]] (2680 km²) son porduzidos en árias bastente bastas. Ls [[bino]]s (specialmente l [[Bino de l Porto]] i l [[Bino de la Madeira]]) i [[azeite]]s pertueses son bastente apreciados debido a la sue qualidade. Tamien, Pertual ye pordutor de [[fruita]] de qualidade selecionada, nomeadamente las [[laranja|larenja]]s algarbias, la [[péra-peinha]] de la region Oeste, la [[cereija]] de la Gardunha i la [[banana|benena]] de la Madeira. Outras porduçones son de [[horticultura]] ó [[floricultura]], cumo la [[raba doce]], ólio de [[girassol]] i [[tabaco]].<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=34|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref>
La amportença eiconómica de la pesca ten benido a deminuir, ampregendo menos de 1% de la populaçon atiba. La deminuiçon de l ''stocks'' de recursos piscatórios refletiu-se na reduçon de la frota pesqueira pertuesa que, ambora tenga benido a modernizar-se, inda ten dificuldade en cumpetir cun outras frotas ouropeias. Apesar de la reduzida stenson de la plataforma cuntinental pertuesa, eisiste algua dibersidade de speces nas augas de la ZEE de Pertual, ua de las maiores de la Ouropa. La frota pertuesa efetua catura en augas enternacionales i nas ZEE de outros paízes. Ne l sou to, las speces más caturadas son la [[sardina]], l [[carapau]], l [[polbo]], l [[peixe-spada|peixe-espada-preto]], la [[cabalha]] i l [[atun]]. Ls portos cun maior zambarque de pescado, en 2001, fúrun ls de [[Matosinhos]], [[Peniche]], [[Olhon]] i [[Sesimbra]].<ref name="ReferenceA"/>
[[Fexeiro:Portugal Exclusive Economic Zone (pt).svg|thumb|right|[[Zona Eiconómica Sclusiba de Pertual]].]]
Las maiores endústrias trasformadoras son ls téxteis, calçado, cabedal, mobliário, mármores, cerámica (de çtacar la [[Bista Alegre (ampresa)|Bista Alegre]]) i la corcha. Las endústrias modernas zambolbírun-se seneficatibamente: refinaries de petrólio, petroquímica, porduçon de cimento, endústrias de l altemoble i nabales, endústrias eilétricas i eiletrónicas, maquinarie i endústrias de l papel. Pertual ten un de ls maiores cumplexos de endústrias petroquímicas ouropeus situado en [[Sines]] i dotado dun porto. La endústria altemoble tamien ye relebente en Pertual i localiza-se en [[Palmela]] (a maior enfraestrutura ye la [[Outoeuropa]]), [[Setúbal]], [[Porto]], [[Abeiro]], [[Braga]], [[Santaren (Pertual)|Sentaren]] i [[Azambuja]].
La [[corcha]] ten ua porduçon bastente seneficatiba: Pertual porduç 54% de la corcha porduzida ne l mundo.<ref>{{citar web |url=http://www2.ctt.pt/fewcm/wcmservlet/ctt/grupo_ctt/imprensa/imprensa/imprensa61.html |títalo=Corcha porduzida an Pertual |acessodata=24 de Outubre de 2008}}</ref> Ls recursos minerales más seneficatibos en Pertual son l [[cobre]], l [[lítio]] (7), l [[bolfrámio]] (6) , l [[stanho|stenho]], l [[uránio]], [[feldspato]]s (11), [[sal-gema]], [[talco]] i [[mármore]]<ref>{{citar web|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2006/myb3-2006-po.pdf|títalo=USGS-Minerals Yearbook 2006 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}} (ls algarismos antre parénteses andican posiçon de l paíç an tenermos mundiales cumo pordutor).</ref> Alguns de ls recursos naturales, tales cumo ls bosques que cobren cerca de 34% de l paíç, son nomeadamente: [[pinheiro]]s (13500 km²), [[subreiro]]s (6800 km²), [[carrasco]]s (5340 km²) i [[eucalito]]s (2430 km²).
La [[baláncia comercial]] de Pertual ye, hai muito, deficitária, cul balor de las [[sportaçon]]es a cobrir solo 65% de l balor de las [[amportaçon]]es en 2006.<ref>{{citar web|url=http://stats.oecd.org/wbos/viewhtml.aspx?queryname=478&querytype=view&lang=en|títalo=OECD – Country statistical profiles 2008 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores sportaçones corresponden als téxteis, bestuário, máquinas, material eilétrico, beiclos, eiquipamientos de trasporte, calçado, couro, madeira, corcha, papel, entre outras.<ref>Fuonte: INE, 2002</ref> L paíç amporta principalmente pordutos benidos de la Ounion Ouropeia: [[Spanha|Spenha]], [[Almanha|Almenha]], [[Fráncia]], [[Eitália]] i [[Reino Ounido]].
=== Einergie ===
{{Artigo percipal|[[Einergie an Pertual]]}}
[[Fexeiro:Alqueva dam.JPG|thumb|left|[[Barraige de l Alqueba]], [[Alanteijo|Alenteijo]] ]]
Pertual ye un paíç altamente deficitário en tenermos einergéticos, amportendo atualmente a totalidade de l [[Cumbustíbel fóssil|cumbustibles fósseis]] que cunsume.<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/balancetable.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=2005 IEA Energy Statistics – Energy Balances for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Tal fato amplica que en 2005 Pertual amportou 87,3 % de la einergie total que cunsumiu (en [[tep]]s).<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/indicators.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Energy Indicators for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Relatibamente a la porduçon de eiletricidade, Pertual porduziu en 2005 85 % de la eiletricidade que cunsumiu (amportendo ls restentes 15 %).<ref name="einergy">{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/electricitydata.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Electricity/Heat in Portugal in 2005|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La porduçon doméstica total nesse mesmo enho fui 46 575 GWh repartida de l seguinte modo en tenermos de las fuontes outelizadas: nun renobables 80,8 % ([[carbon]] 32,7 %, [[gáç natural]] 29,2 %, [[petrólio]] 18,9 %); renobables 19,2 % ([[hidroelétrica]] 11 %, [[einergie eiólica|eiólica]] 3,8 %, [[biomassa]] 3,0 %, outras 1,4 %).<ref name="einergy" />
'''Einergies renobables'''
[[Fexeiro:Parque eolico vila nova condeixa portugal 2.jpg|thumb|right|Parque eiólico en [[Bila Nuoba (Miranda de l Corbo)|Bila Nuoba]], [[Miranda de l Corbo|Mirenda de l Corbo]].]]
L gobierno de Pertual pretende que até 2010, 45 % de la eiletricidade porduzida seia oubtida a partir de fuontes renobables.<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – pág. 6|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La [[Barraige de l Alqueba]], ne l Alenteijo — serbindo la eirrigaçon de ls campos i gerendo einergie hidroelétrica, que criou l maior lago artificial na region oucidental de la [[Ouropa]] i fui un de ls maiores porjetos de ambestimiento de l paíç.
en 2007, fui einaugurada ua de las maiores centrales de [[Einergie solar|einergie solar fotoboltaica]] de l mundo (11 MW), en [[Brinches]], cunceilho de [[Serpa]]<ref>{{citar web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6505221.stm|títalo=Portugal opens manjor solar plant|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i en fase de custruçon encontra-se aqueilha que será a maior de l mundo ne l sou tipo (62 MW),<ref>{{citar web|url=http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=38245|títalo=PORTUGAL: Making Up for Lost Time in Renewable Energy|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> situada en [[Amareleija]], cunceilho de [[Moura]], cuja montaige deberá star totalmente cuncluída en 2010. Paralelamente la purmeira sploraçon comercial de l mundo de la [[einergie de las óndias]] de l mar entrou en funcionamiento en Setembre de 2008, 5 km al encho de [[Aguçadoura]], cunceilho de [[Póboa de Barzin]].<ref>{{citar web|url=http://www.ambienteonline.pt/noticias/detalhes.php?id=7006|títalo=Porduçon de einergie a partir de las óndias arrinca cun porjeto de la Enersis|acessodata=30 de Nobembre de 2008}}</ref> Tamien la poténcia enstalada en parques eiólicos será oumentada para 5100 MW en 2012 (contra ls 2000 MW enstalados até meados de 2007) enquento la poténcia hidroelétrica enstalada deberá atingir ls 7000 MW en 2020 (contra ls cerca de 5000 MW de 2005).<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – págs. 8 i 13|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls ambestimientos en einergies renobables en Pertual poderán totalizar 12 mil milhones de ouros até 2012 i 120 mil milhones de ouros até 2020.<ref>{{citar web|url=http://www.guardian.co.uk/environment/2008/jun/06/renewableenergy.alternativeenergy|títalo=The Guardian – World's biggest solar farm at centre of Portugal's ambitious energy plan|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
=== Trasportes ===
{{Artigo percipal|[[Trasportes an Pertual]]}}
[[Fexeiro:Ponte Vasco da Gama.jpg|right|thumb|[[Puonte Basco de la Gama]], subre l [[Riu Teijo]], a maior de la [[Ouropa]]]]
Ls trasportes fúrun encarados cumo ua prioridade na [[Anhos 90|década de 1990]], subretodo debido al oumiento de la outelizaçon de beiclos altemobles i a la endustrializaçon.
Pertual fui un de ls purmeiros paízes de l Mundo a tener ua [[outo-strada]], einaugurada en [[1944]], ligendo [[Lisboua]] al [[Stádio Nacional]], la fetura Outo-strada [[Lisboua]]-[[Cascales]] (atual [[A5]]). Inda assi, enque tenéren sido más tarde custruídos alguns outros troços nas décadas de 1960 i 1970, solo ne l final de la década de 1980 fui ampeçada la custruçon de outo-stradas en grende scala. Hoije en die la rede de outo-stradas pertuesas ye bastente zambolbida i percorre quaije to l território, ligendo to l litoral i las percipales cidades de l enterior, nua stenson total de aprossimadamente 3000 km.
Hai inda ls [[Eitinerário Percipal|Eitinerários Percipales]] (IP's) i ls [[Eitinerário Cumplementar|Itinerários Cumplementares]] (IC's) que puoden ser custituídos por outo-stradas, bias rápidas (strada çtinada solo la tráfego motorizado, cun cruzamientos çnibelados i de acesso restrito a nós de ligaçon) i [[Strada Nacional|stradas nacionales]]. L paíç ten 68.732 km de rede de stradas, de ls quales cerca de 2600 km fázen parte dun sistema de outo-stradas. Destes, cerca de 900 km nun requíren l pagamiento de [[portaige]]s.<ref>{{citar web|url=http://www.agenciafinanceira.iol.pt/noticia.php?id=955727&main_id=|títalo=Pertual ye de ls paízes cun más portaiges|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Até [[2012]], la stenson de la rede de outo-stradas deberá oumentar até als 3187 km.
Las dues percipales árias metropolitenas ténen sistemas de [[metro]]: l [[Metro de Lisboua]] i l [[Metro Sul de l Teijo]] na Ária Metropolitena de [[Lisboua]]; i ne l [[Porto]], l [[Metro de l Porto]], cada ua cun más de 35 km de linhas.
[[Fexeiro:Lisboa-Santa Apolonia Portugal.jpg|left|thumb|[[Staçon de Santa Apolónia|Staçon de Senta Apolónia]], ua de las percipales staçones de Pertual, situada en Lisboua]]
L trasporte ferrobiário de passageiros i mercadories ye feito outelizendo ls 2791 km de linhas ferrobiárias atualmente en serbício, de ls quales 1430 encóntren-se eiletrificados i aprossimadamente 900 permiten belocidades de circulaçon superiores als 120 km/h.<ref>{{citar web|url=http://www.refer.pt/pt/exploracao.php?id=538&idold=531|títalo=REFER EP – Rede Gerida|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La rede ferrobiária ye gerida pula [[REFER]] enquento que ls trasportes de passageiros i mercadories son de la respunsablidade de la [[Caminos de Fierro Pertueses]] (CP), ambas ampresas públicas. en 2006 la CP trasportou 133 milhones de passageiros i 9,75 milhones de toneladas de mercadories.<ref>{{citar web|url=http://www.cp.pt/cp/displayPage.do?vgnextoid=6a73df63e25a4010VgnVCM1000007b01a8c0RCRD|títalo=La CP|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
La fase de cuncurso para la custruçon i sploraçon dua rede ferrobiária de alta belocidade, cun las ligaçones Lisboua–Madrid, Lisboua–Porto i Porto–Bigo, tenerá ampeço en 2008 para la purmeira, enquento que ls cuncursos para las ligaçones Lisboua–Porto i Porto–Bigo deberen ser lençados en 2009. La sploraçon deberá ampeçar en 2013 nas ligaçones Lisboua–Madrid i Porto–Bigo i en 2015 na ligaçon Lisboua–Porto. L ambestimiento prebisto para estas trés ligaçones ye de 7790 milhones de ouros. en studo sten más dues linhas de alta belocidade: Abeiro–Salamenca i Ébora–Faro.<ref>{{citar web|url=http://www.rave.pt/tabid/166/Default.aspx|títalo=RABE – La Rede de Alta Belocidade an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
== Trensportes Aereos ==
Lisboua ten ua posiçon geográfica que a torna nun punto de scala para muitas cumpenhas aéreas strengeiras ne ls aeroportos en to l paíç. L Gobierno stá atualmente a studar l porjeto para la custruçon dun nuobo Aeroporto enternacional en [[Alcochete]], para sustituir l atual aeroporto de la Portela, en Lisboua (LIS). Atualmente, ls aeroportos más amportentes son ls aeroportos de [[aeroporto de Lisboua|Lisboua]] (''Portela''), [[aeroporto de Faro|Faro]] (FAO), [[aeroporto de l Porto|Porto]] (''Frencisco Sá Carneiro'') (OPO), [[aeroporto de la Madeira|Funchal]] (FNC) (''[[Ilha de la Madeira|Madeira]]''), [[Aeroporto Juan Paulo II|Punta Delgada]] (''Juen Paulo II'' - [[Açores]] (PDL)) , [[Terceira]] (TER) i [[Beja]] (BYJ).
Altres aeroportos i aerodromos: [[Bergancia|Bergencia]] (BGC), [[Bila Rial]] (VRL), [[Cascais]] (PCS), [[Biseu]] (VSE), [[Porto Santo|Porto Sento]] (PSO), [[Horta]] (HOR), [[Santa Maria|Senta Maria]] (SMA), [[Braga]] (BGZ), [[Cobilha]] (COV), [[Chabes]] (CHV), [[Coimbra]] (PCO), [[Abeiro]] (PAV), [[Ebora]] (PEV) i [[Portimao]] (PRM).
=== Quemunicaçones ===
[[Fexeiro:A28 No da Povoa de Varzim.JPG|thumb|right|Outo-Strada [[A28]], ne l [[Norte de Pertual]].]]
Pertual ten ua de las más altas taxas de penetraçon de [[telemoble]]s ne l mundo, sendo que l númaro de apareilhos de quemunicaçones móbeis yá ultrapassou l númaro de la populaçon total (a la data de 2007, l númaro de outelizadores era de 13.413 milhones).
Esta rede tamien ouferece conexones sin filo a la [[Anterneta|''enterneta'' moble]], i abrenge to l território. Ne l final de l purmeiro trimestre de 2008 eisistien en Pertual cerca de 1,713 milhones de outelizadores cun acesso a la ''enterneta'' en [[Banda ancha|benda encha móbel]] i cerca 1,58 milhones de acessos a la [[Anterneta|''enterneta'' fixa]], de ls quales aprossimadamente 1,52 milhones en [[banda ancha|benda encha]]. Pula purmeira beç, l númaro de outelizadores de benda encha moble ultrapassou l númaro de clientes de benda encha fixa.<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258722#n3|títalo=Relatório de la ANACOM subre l acesso a la ''Anterneta''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
La maiorie de ls pertueses assiste a la [[Telebison por cabo|telebison atrabeç de cabo]]. Tenendo en cunta ls crecimientos en ambas las tecnologies, ne l final de l purmeiro trimestre de 2008, ls assinentes de ls serbícios de Telebison por suscriçon suportados en redes de çtribuiçon por cabo ó [[satélite]] (DTH) repersentáben cerca de 36,2 por ciento de l alojamentos, más 1 punto percentual de l que ne l trimestre enterior. La penetraçon destes serbícios cuntina a ser superior a la média nas Regiones Outónomas (que tamien berificórun crecimientos seneficatibos).<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258522|títalo=Relatório de la ANACOM subre serbícios de telebison por cabo i satélite|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> en 2006, surgiu un nuobo serbício de telebison de suscriçon baseado na tecnologie [[IPTB]], telebison por enterneta.
Mas, Pertual inda nun ten l serbício de [[Telebison Degital|Telebison Degital Terrestre]] (TDT) çponible sendo prebista la sue entrada pa l enho de [[2012]]. Las ouperadoras ampeçórun las simulaçones de eimissones degitales baseadas na tecnologie de trasmisson bídeo degital terrestre (DVB-T) en 2008, na ária de Lisboua.
Ligaçones a la ''enterneta'' sten çponibles en muitos [[café]]s, assi cumo en muitas [[Correios|staçones de correios]]. Puode-se tamien nabegar na ''enterneta'' en [[houtel]]es, [[Centro comercial|centros comerciales]] i centros de cunferéncia, en que zonas speciales sten reserbadas para este fin. L libre acesso a la ''enterneta'' tamien stá çponible als residentes en Pertual en "[[Spácio Anterneta|Spácios de ''enterneta'']]", spalhados pul paíç mas cun maior encidéncia ne ls percipales centros populacionales.
=== Auga i seneamiento ===
{{Artigo percipal|[[Auga i saneamiento an Pertual]]}}
Pertual tamien modernizou l sou [[Auga|sistema de abastecimiento de auga]] i [[Saneamiento básico|seneamento]] — nomeadamente atrabeç de l oumiento de la taxa de [[augas residuales]] tratadas cun apoio de susídios de la [[Ounion Ouropeia|UE]] — para 80%. L paíç tamien criou un moderno quadro enstitucional i jurídico pa l setor de la auga i seneamento, encluindo ua agéncia reguladora outónoma, chamada [[Augas de Pertual]], i un grende númaro de multi-serbícios públicos municipales. Esta sustituiu enstitucionalmente ua strutura de l setor, al abrigo de l qual ls 308 munecípios de l paíç — muitos deilhes cun repersentaçon populacional ó geográfica cumparatibamente pequeinha — tenie cumpeténcia sclusiba para la auga i l seneamento.
== Demografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Demografie de Pertual]]}}
{{Populaçon de Pertual}}
Ls pertueses son, na sue ourige, cumpuostos por [[Celtas]] i [[Eiberos]], [[Celtiberos]] i, maioritariamente, puls [[Lusitanos|Lusitenos]]. Ls [[Galaicos]] ó "gallaeci" son de ourige [[celta]] i [[germanos|germánica]]. Ls [[Cónios]] i outras tribos menos seneficatibas custituen l resto de la ourige. Outras enfluéncias amportentes fúrun tamien ls [[Roma Antiga|Romenos]] (la [[Léngua pertuesa]] deriba de l [[Latin]]), ls [[Bisigodos]] i ls [[Suebos]], todos ls quales poboórun l que ye hoije território pertués. enfluéncias menores fúrun ls [[Griegos]] i ls [[Fenícios]]-[[Cartago|Cartagineses]] (cun pequeinhas feitorias comerciales costeiras semi-permenentes), ls [[Bándalos]] ([[Silingos]] i [[Asdingos]]), ls [[Alanos|Alenos]] (ambos spulsos ó parcialmente entegrados puls [[Bisigodos]]) i ls [[Berberes]] de l norte de África.
La populaçon pertuesa ye cumpuosta por 16,4% cun eidade cumprendida entre ls 0 i ls 14 enhos, 66,2% entre ls 15 i ls 64 enhos i 17,4% cun más de 65 enhos. La sperença média de bida ye de 78,04 enhos. en termos de alfabetizaçon, 93,3% sáben ler i screbir, tenendo la taxa de enalfabetismo benido la decer al longo de l enhos.<ref>Censos, 2001, INE, 2002.</ref> L crecimiento populacional queda ne ls 0,305%, nacendo 10,45 por cada mil habitentes i falecendo 10,62 por cada mil habitentes, l que faç cun que la populaçon nun steia a ser renobada, cuntribuindo para este fato la taxa de fertilidade que queda ne ls 1,49.<ref>{{Citation |title=Dados subre la populaçon pertuesa |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html |accessdate=2026-03-01 |archivedate=2016-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515222033/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/po.html }}</ref> Pertual ye un de ls paízes cun más baixa [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] (5 por mil) ne l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf|títalo=UNICEF – The State of the Worlds Children 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
enque Pertual ser un paíç zambolbido, inda eisiste populaçon sin acesso la auga encenhada i eiletricidade, ambora en númaro bastente reduzido.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Família – 1997, INE, 2002.</ref> L seneamiento básico inda nun abrenge to l território, sendo la region de l Alenteijo i de Lisboua i Bal de l Teijo adonde eisiste un maior númaro de populaçon cun acesso. Atualmente, inda eisiste un grende númaro de habitaçones cun fossa sética, enque alguas nun tenéren qualquier seneamento.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Família, INE, 2002.</ref> L acesso a la salude ye garentido a to la populaçon, sendo l acesso als medicamientos garentido a 95 – 100% de la populaçon.<ref>Relatório de Zambolbimiento Houmano de 2002, ONU</ref>
Bíben en Pertual acerca de 550 mil eimigrentes, l que repersenta aprossimadamente 5% de la populaçon pertuesa, sendo la maiorie ouriunda de l [[Brasil]] (66.700), seguida de la [[Oucránia]] (65.800) i de [[Cabo Berde]] (64.300), entre outros, tales cumo [[Muldábia]], [[Roménia]], [[Guiné-Bissau]], [[Angola|engola]], [[Timor-Leste]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Rússia]].
[[Fexeiro:Portugal-demography.png|thumb|upright=2|center|Eiboluçon de la populaçon pertuesa entre 1961–2003 (númaro de habitentes en miles; fuonte [[FAO]], 2005)]]
== Lénguas ==
[[Fexeiro:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|thumb|right|upright=1.5|[[CPLP|Mundo Lusófono]]]]
La léngua oufecial de la República Pertuesa ye l pertués,<ref>Artigo 11.º, parágrafo 3, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa''.</ref> que, cun más de 210 milhones<ref>{{citar web|url=http://www.bibliomonde.com/donnee/portugal-les-langues-180.html|títalo=Léngua Pertuesa|lengua=[[léngua francesa|francés]]| acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de falentes natibos, ye la quinta léngua más falada ne l mundo i la terceira más falada ne l [[mundo oucidental]]. Lhéngua oufecial de Pertual i de l [[Brasil]], i elhéngua oufecial, en cunjunto cun outros elhénguas, de [[Angola|engola]], [[Cabo Berde]], [[Guiné-Bissau]], [[Macau]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Timor-Leste]], sendo falada na entiga [[Índia Pertuesa]] ([[Goa]], [[Damon]], [[Diu]] i [[Dadrá i Nagar-Aveli]]), para alhá de tener tamien statuto oufecial na [[Ounion Ouropeia]], na [[Ounion de Naciones Sul-Amaricanas|Ounion de Naciones Sul-Amaricenas]] i na [[Ounion Africana|Ounion Africena]].
Son inda reconhecidas i protegidas oufecialmente:
* la [[Léngua Gestual Pertuesa|léngua gestual pertuesa]]<ref>Artigo 74.º, parágrafo 2, alínea h), de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'' – rebison de 1997.</ref>
* l [[mirandés|mirendés]], portegida oufecialmente ne l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]],<ref>{{citar web|url=http://dre.pt/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF|títalo=Lei n.º 7/99 de 29 de Janeiro de 1999|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> cun ourige ne l [[asturo-leonés]], ensinada cumo segunda léngua facultatiba en scuolas de l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]] i parte de l cunceilho de [[Bimioso]]. L sou uso, inda assi, ye bastente restrito, stendo en curso açones que garenten ls dreitos lenguísticos a la sue quemunidade falente.
La léngua pertuesa ye ua [[léngua románica]] (de l grupo [[Lénguas latinas de la Península Eibérica|ibero-románico]]), tal cumo l , [[léngua catalana|catalen]], [[Lhéngua eitaliana|eitalieno]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[léngua romena|romeno]] i outros.
L pertués ye coincido cumo ''la léngua de Camões'' (por causa de [[Luís de Camões]], outor de [[Ls Lusíadas]]), ''la redadeira flor de l Lácio'', spresson ousada ne l [[soneto]] ''Léngua Pertuesa''<ref>{{citar web|url=http://www.ruadapoesia.com/content/view/125/47/|títalo=Soneto ''Léngua Pertuesa''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de [[Olavo Bilac (poeta)|Olabo Bilac]] ó inda ''la doce léngua'' por [[Miguel de Cervantes|Miguel de Cerventes]].
== Sociadade ==
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|[[Eiducaçon an Pertual]]}}
[[Fexeiro:Karinecyril coimbra universite 3.jpg|thumb|right|[[Ounibersidade de Coimbra]].]]
L Sistema Eiducatibo en Pertual ye regulado pul stado atrabeç de l [[Menistro de la Eiducaçon]],<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/|títalo=Menistério de la Eiducaçon de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i de l [[Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L sistema de eiducaçon pública ye l más ousado i más bien amplementado, eisistindo tamien scuolas pribadas en todos ls nibles de eiducaçon.
en Pertual la eiducaçon ye ampeçada oubrigatoriamente para todos ls alunos als 6 enhos de eidade. La scolaridade oubrigatória ye de 9 enhos, habendo entençon de prolongamiento até 12 enhos. L purmeiro nible de ensino, l [[Ansino Básico|ensino Básico]], stá debedido en ciclos:
* [[Ansino básico|1.º ciclo]] (1.º al 4.º enho);
* [[Ansino básico|2.º ciclo]] (5.º al 6.º enho);
* [[Ansino básico|3.º ciclo]] (7.º al 9.º enho).
Ne l final de cada ciclo, ls alunos rializen probas de aferiçon (1.º i 2.º ciclos) i eisames nacionales (3.º ciclo), a las deciplinas de [[Léngua Pertuesa]] i [[Matemática]]. Las probas abaluen ls alunos subre la matéria lecionada durente l ciclo correspondente.<ref>{{citar web|url=http://min-edu.pt/np3content/?newsId=1198&fileName=despacho_2351_2007.pdf|títalo=Çpacho n.º 2351/2007, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 32, 14 de Febreiro de 2007|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3content/?newsId=1798&fileName=1207412098.pdf|títalo=Çpacho normatibo n.º 19/2008, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 56, a 19 de Márcio de 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
L ciclo seguinte nun ye oubrigatório, i ye zeignado por [[Ansino Secundário|ensino Secundário]], abrengendo ls 10.º, 11.º i 12.º enhos. Ten un sistema de ourgenizaçon própio, defrente de ls restentes ciclos. La mudença de ciclo puode, en bários causos, ser marcada pula mudença de scuola, sendo, por eisemplo, las scuolas que abrenge l 1.º ciclo más pequeinhas que las restentes, tenendo en média cerca de 200 alunos, enquento que las de l 2.º i 3.º ciclos i las secundárias puoden facilmente atingir ls 2000 alunos.
[[Fexeiro:IST Lisboa Torre Norte.jpg|thumb|left|Torre Norte de l [[Anstituto Superior Técnico|enstituto Superior Técnico]]]]
Eisiste inda la possiblidade de qualquiera studente poder frequentar [[Formaçon|Cursos de Formaçon i de Eiducaçon]], que den eiquibaléncia al 9.º enho, i [[Porfissional|Cursos Porfissionales]], que den eiquibaléncia al 12.º. Para para alhá de las halbelitaçones literárias, l studente recibe inda certificaçon porfissional. Assi, todos ls studentes puoden cuncluir l ensino Secundário, en regime diurno ó noturno. Estes cursos sten çponibles en scuolas porfissionales ó mesmo en scuolas quemuns.<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3/23|títalo=Nuobas Ouportunidades|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
Las [[Ounibersidade|ounibersidades pertuesas]] eisisten zde 1290, sendo la purmeira la [[Ounibersidade de Coimbra]], inda assi, stableciu-se purmeiramente en [[Lisboua]] entes de se fixar definitibamente en [[Coimbra]]. Las ounibersidades son giralmente ourgenizadas en [[faculdade]]s. [[anstituto|enstituto]]s i [[scuola]]s tamien son quemuns a las chamaçones de las subdebisones de las enstituiçones outónomas de l ensino superior, i son siempre outelizadas ne l sistema politécnico. L sou engresso ye feito atrabeç de la média final que l aluno oubtebe ne l ensino Secundário, i passado la rializaçon de ls eisames neçairos. La [[Declaraçon de Bolonha]] fui aporfilhada zde 2006 pulas ounibersidades i enstitutos politécnicos pertueses.
en termos statísticos, la [[taxa de alfabetizaçon]] ne ls adultos arriba de 15 enhos que puoden ler i screbir queda ne ls 93,3%, sendo la taxa de ls homes 95,5% i de las mulhieres en 91,3% (stimatibas de [[2003]]). Las matrículas para la scuola purmária sten próssimas de l 100%. Solo 20% de la populaçon pertuesa en eidade de frequentar un curso de ensino superior, frequenta las enstituiçones de ensino superior de l paíç. Para para alhá de ser un de ls percipales çtinos pa ls studentes enternacionales, Pertual stá tamien entre ls percipales locales de ourige de studentes enternacionales. Todos ls studentes de l ensino superior, tento a studar ne l paíç cumo ne l estrengeiro, totalizórun cerca de 380 mil alunos en 2005.
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude an Pertual]]}}
[[Fexeiro:Hoptial Viseu.jpg|thumb|right|[[Spital de San Teotónio|Spital de Sen Teotónio]], en [[Biseu]].]]
L sistema de [[salude]] pertués ye caratelizado por trés sistemas coeisistentes: l [[Serbício Nacional de Salude]] (SNS), ls regimes de siguro social de salude speciales para detreminadas porfissones (susistemas de salude) i siguros de salude de boluntariado pribados. L SNS ouferece ua cobertura ounibersal.<ref>{{citar web|url=http://www.min-saude.pt/portal/conteudos/a+saude+em+portugal/servico+nacional+de+saude/default.htm|títalo=Subre l Serbício Nacional de Salude Pertués|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá desso, cerca de 25% de la populaçon ye cubierto por susistemas de salude, 10% en siguros pribados i outros 7% en fondos mútuos.<ref name="saude">[http://www.euro.who.int/document/chh/por_highlights.pdf Highlights on health in Portugal 2004] {{en}}</ref>
L [[Menistério de la Salude]] ye respunsable pul zambolbimiento de la política de la salude, bien cumo de gerir l SNS. Cinco admenistraçones regionales de salude son respunsables pula eisecuçon de ls oubjetibos de la política nacional de salude, zambolbimiento de ourientaçones i [[protocolo]]s i superbisionar la prestaçon de cuidados de salude. Ls sfuorços para la çcentralizaçon ténen se çtinado a trasferir la respunsablidade finenceira i de [[geston]] a nible regional.<ref name="saude"/> Na prática, mas, la outonomie de las admenistraçones regionales de salude subre definiçon de ourçamiento i de las çpesas fui lemitada als cuidados purmários. L SNS ye predominentemente finenciado atrabeç dua tributaçon giral. Las cuntribuiçones de ls ampregadores (encluindo l [[Stado]]) i de ls ampregados repersenten las percipales fuontes de finenciamiento de ls susistemas de salude. Para alhá desso, ls pagamientos diretos pul paciente i ls prémios de siguros boluntários de salude represénten ua grende percentaige de finenciamento.<ref name="saude"/>
Semelhente als outros paízes de la Ouropa, en Pertual la maiorie de la populaçon muorre cun [[malinas nó-trasmissibles]].<ref name="saude"/> La mortalidade debido la [[malinas cardiobasculares]] (DCB) ye maior de l que na [[Zona Ouro]], mas las sues dues percipales cumponentes, la malina cardíaca i la [[malina cerebrobascular]], amóstren las tendéncias en relaçon ambersa cula Ouropa, cula malina cerebrobascular sendo a maior causa de muorte en Pertual (17%).<ref name="saude"/> duoze por ciento de la populaçon morre de [[cáncaro]] cun menos frequéncia de l que na Ouropa, mas nun ye deminui la taxa de mortalidade ten debrebe cumo na Ouropa. L cáncaro ye más frequente entre ls ninos, bien cumo entre las mulhieres más moços, cun eidade enferior a 44 enhos. Ambora l [[cáncaro de l pulmon]] (lentamente oumentendo entre las mulhieres) i l [[cáncaro de la mama]] (deminuindo debrebe) nun afeten tento, l [[cáncaro de l colo de l útero]] i de la [[cáncaro de la próstata|próstata]] son más frequentes. Pertual ten la más alta taxa de mortalidade por [[diabretes]] na Ouropa, cun un oumiento acentuado zde ls finales de la década de [[1980]].<ref name="saude"/>
en Pertual, la [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] caiu acentuadamente zde la década de 1980, quendo 24 en cada 1000 recén-nacidos morrien ne l purmeiro enho de bida. Agora, ye cerca de 3 muortes por cada 1000 recén-nacidos. Esta melhorie debiu-se percipalmente a la deminuiçon de la mortalidade neonatal, de 15,5 para 3,4 por cada 1000 nacidos bibos.<ref name="saude"/>
Las pessonas son giralmente bien enformadas subre l sou stado de salude, ls eifeitos positibos i negatibos de ls sous cumportamientos en relaçon a la sue salude i la sue outelizaçon de ls serbícios de salude. Mas las percepçones subre la salude puoden diferir de l que ye admenistratibo i na enáleze baseada en dados que amóstren ls nibles de malina nas
populaçones.<ref name="saude"/> Assi, ls resultados de enquéritos baseados en outo-refréncia la nible de l agregado familiar cumplementar, outros dados subre stado de salude i a la outelizaçon de l serbícios. Solo un terço de ls adultos classeficórun la sue salude cumo buona ó mui buona en Pertual <ref>Kasmel et al., 2004</ref>. Esto ye menor de l que ne ls paízes de la Ouropa que eilaborórun estes relatórios i reflete la situaçon relatibamente adbersa de l paíç en tenermos de mortalidade i morbidade.<ref name="saude"/>
D'acordo cul redadeiro [[Relatório de Zambolbimiento Houmano|Relatório de Zambolbimiento Houmeno]], la média de [[bida]] en 2006 fui de 77,9 enhos.<ref name="saude"/>
=== Ciéncia i Tecnologie ===
{{Artigo percipal|[[Ciéncia i tecnologie an Pertual]]}}
[[Fexeiro:Neue Universität Lissabon.jpg|thumb|right|Eidifício de la Reitorie de la [[Ounibersidade Nuoba de Lisboua]].]]
Las atibidades de ambestigaçon [[Ciéncia|científica]] i [[Tecnologie|tecnológica]] en Pertual son subretodo cunduzidas ne l ámbito dua rede de ounidades de [[Ambestigaçon i Zambolbimento|I&D]] pertencentes a ounibersidades públicas i statales de geston outónoma de ambestigaçon, en enstituiçones cumo l INETI – [[Anstituto Nacional de Angenharie, Tecnologie i Inobaçon|enstituto Nacional de engenharie, Tecnologie i Inobaçon]].<ref>{{citar web|url=http://www.ineti.pt/|títalo=INETI|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L finenciamiento deste sistema de ambestigaçon ye cunduzido principalmente sob la outoridade de l [[Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, de la Tecnologie i de l Ansino Superior|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores ounidades de I&D de las ounibersidades públicas, en númaro seneficatibo de publicaçones, que alcençou l reconhecimiento enternacional, encluen enstituiçones de ambestigaçon de biociéncias cumo l [[Anstituto de Medecina Molecular|enstituto de Medecina Molecular]],<ref>{{citar web|url=http://www.imm.ul.pt/|títalo=Anstituto de Medecina Molecular|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble]],<ref>{{citar web|url=https://woc.uc.pt/zoologia/genericpages/showgenericpage.do;jsessionid=8BF83AE74486CB263583F15359FB7744?idgenericpage=49|títalo=Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[IPATIMUP]], i l [[Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|enstituto de Biologie Molecular i Telemoble]].<ref>{{citar web|url=http://sigarra.up.pt/reitoria/unidades_geral.visualizar?p_unidade=128|títalo=Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Dentre las ounibersidades pribadas, centros de ambestigaçon notables encluen l [[Laboratório de Spresson Facial de la Emoçon]]. De ls centros de ambestigaçon notables apoiados pul Stado, stá l [[Laboratório Anternacional Eibérico de Nanotecnologie|Laboratório enternacional Eibérico de Nenotecnologie]], un sfuorço de ambestigaçon cunjunta entre Pertual i Spenha. entre las maiores enstituiçones nun statales stá l [[Anstituto Gulbenkian de Ciéncia|enstituto Gulbenkian de Ciéncia]] i la [[Fundaçon Champalimaud]],<ref>{{citar web|url=http://www.fchampalimaud.org/home/portuguese-summary/|títalo=Fundaçon Champalimaud|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que atribui enualmente un de ls más eilebados prémios monetários de l mundo relacionado cula ciéncia. Ua série de ampresas nacionales i multinacionales de alta tecnologie, son tamien respunsables por porjetos de ambestigaçon i zambolbimento. Ua de las más entigas academias de Pertual ye la [[Academia de las Ciéncias de Lisboua]].
Pertual fizo acordos cun bárias ourgenizaçones científicas ouropeias cun bista a la plena adeson. Estas encluen la [[Agéncia Spacial Ouropeia]] (ESA), l [[Organizaçon Ouropeia para Ambestigaçon Nuclear|Laboratório Ouropeu de Física de Partículas]] (CERN), l [[ITER]], i l [[Ouserbatório Ouropeu de l Sul]] (ESO). Pertual ten entrado en acordos de coperaçon cul [[Anstituto Tecnológico de Massachusetts|MIT]] (S.O.A.) i outras enstituiçones norte-amaricenas, la fin de zambolber i oumentar la eficácia de l ensino superior i de ambestigaçon en Pertual.
== Cultura ==
{{artigo percipal|[[Cultura de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Palaciodecristalporto.jpg|left|thumb|[[Pabilhon Rosa Mota]], [[Porto]].]]
=== Arquitetura ===
{{artigo percipal|[[Arquitetura de Pertual]]}}
La ''Arquitetura Popular Pertuesa'' marcou la arquitetura pertuesa de ls enhos 50 que prebaleciu até al final de l [[Salazarismo]].<ref>{{citar web|url=http://www.vitruvius.com.br/arquitextos/arq095/arq095_01.asp|títalo=Subre la Arquitetura Popular Pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Assiste-se hoije, en Pertual, a un fenómeno cumplementar i inobador, la arquitetura cuntemporánea, ne l ámbito de la arquitetura pertuesa que, cuntrapone la, cunceitos bielhos i cunserbadores de tradiçones i modos de ouperar, a ua entençon afirmada, de inobar l spácio i custrui-lo cun cunceitos, materiales i técnicas que permiten bibir en pleno la cuntemporeneidade. La arquitetura cuntemporánea cruza bárias geraçones en simultáneo que marcórun i cuntinen a marcar arquitetura pertuesa, zde meados de l seclo XX até als nuossos dies. [[Fernando Távora|Fernendo Távora]], [[Manuel Tainha|Menuel Tainha]], [[Álvaro Siza]], [[Vítor Figueiredo]], [[Gonçalo Byrne]], [[Eduardo Souto Moura]], [[Filipe Oliveira Dias]], [[Tomás Taveira]] i [[Carrilho da Graça]] son ls arquitetos que traduzen l que de melhor se porduç, de arquitetura, en Pertual. Inda assi, estes porjetos totalizen ua pequeníssima parte de las custruçones efetuadas ne l paíç.
=== Literatura ===
{{artigo percipal|[[Literatura de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Jo-Sa (cropped).jpg|upright|thumb|[[José Saramago]], bencedor de l [[Prémio Nobel de la Literatura]], ye cunsidrado l respunsable pul efetibo reconhecimiento enternacional de la léngua pertuesa.<ref>[[Ernani Tierra|Tierra, Ernani]]. De Nícola, José. ''Pertués: De uolho ne l mundo de l trabalho''. Eiditora Scipione (1ª Eidiçon, 2006). Literatura, pág.463</ref>|ligação=Special:FilePath/Jose_Saramago-Sep2006.jpg]]
Na literatura pertuesa, ye eiminente la [[poesie]], stendo entre ls maiores poetas pertueses de todos ls tiempos [[Luís Vaz de Camões|Luís de Camões]] , [[Fernando Pessoa|Fernendo Pessoa]], [[Bocage]] , [[Antonio Nobre|entonio Nobre]] I [[Sophia de Mello Breyner Andresen|Sophia de Mello Breyner endresen]] als quales se puode acrescentar [[Eugénio de Andrade|Eugénio de endrade]], [[Florbela Espanca|Florbela Espenca]], [[Cesário Verde]], [[António Ramos Rosa|entónio Ramos Rosa]], [[Mário Cesariny]], [[Antero de Quental|entero de Quental]] i [[Herberto Helder]], entre outros. Na [[prosa]], [[Damião de Góis]], l [[Padre António Vieira|Padre entónio Vieira]], [[Almeida Garrett]], [[Eça de Queirós]], [[Camilo Castelo Branco|Camilo Castelo Brenco]], [[Miguel Torga]], [[Fernando Namora|Fernendo Namora]], [[José Cardoso Pires]], [[António Lobo Antunes|entónio Lobo entunes]], [[José Luís Peixoto]] i [[José Saramago]] ([[Noble de Literatura]]) son nomes de grende relebo. Ne l triato, çtaca-se la figura maior de [[Gil Vicente]], [[António José da Silva|entónio José da Silva]] – dezido "l Judiu" – i [[Bernardo Santareno|Bernardo Sentareno]].<ref>{{citar web|url=http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php|títalo=Subre la literatura pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.instituto-camoes.pt/cvc/conhecer/bases-tematicas/literatura-portuguesa.html|títalo=Literatura Pertuesa – Anstituto de Camões|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
=== Música ===
{{artigo percipal|[[Música de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Mariza 2.jpg|thumb|upright|Mariza en cuncerto ne l [[Pabilhon Atlántico]].]]
La música tradicional pertuesa ye bariada i mui rica. De l [[folclore]] fázen parte las balças de l bira, de l Minho, de ls [[Pauliteiros de Miranda|Pauliteiros de Mirenda]], de la zona mirendesa, de l [[Corridinho]] de l Algarbe ó de l Beilinho, de la Madeira. Strumientos típicos son l [[cabaquinho]], la [[gaita-de-fuole]]s, l [[acordeon]], l [[biolino]], ls [[tambor]]s, la [[guitarra pertuesa]] (strumiento caratelístico de l [[fado]]) i ua bariadade de strumientos [[strumiento de sopro|de sopro]] i [[percusson]]. Inda na cultura popular eisisten las [[bandas filarmónicas|bendas filarmónicas]] que repersénten cada localidade i tócen bários stilos de música, zde a popular a la clássica, sendo las bendas pertuesas de las que melhor qualidade artística ténen.
L más coincido stilo de [[música]] pertués ye l [[Fado]], cuja entérprete más célebre fui [[Amália Rodrigues]]. Outros centores cumo [[Alfredo Marceneiro]], [[Vicente da Câmara]], [[Nuno da Câmara Pereira]], [[Frei Hermano da Câmara|Frei Hermeno da Câmara]], [[António Pinto Basto|entónio Pinto Basto]], [[Lenita Gentil]] , [[Linda de Suza]] i [[Hermínia Silva]] tamien se çtinguiren cumo fadistas. Inda assi, l Fado ten tamien ne ls redadeiros enhos assistido al aparecimiento de moços centores que atinge grende éxito, cumo [[Camané|Camené]], [[Mariza]], [[Ana Moura|ena Moura]], [[Mafalda Arnauth]] i [[Mísia]], entre outros, bien cumo de moços guitarristas cumo [[Bernardo Couto]].
Recentemente, atrabeç de l [[Madredeus]] i de centores cumo [[Mariza]] ó [[Dulce Pontes]], la música pertuesa ten atingido un patamar de reconhecimiento enternacional i ten ajudado a dibulgar la [[léngua pertuesa]] en to l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.edusurfa.pt/Area.asp?seccao=2&area=6&artigoid=7907|títalo=Stória de l Fado|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
La nible de enstrumentistas merece rialce la carreira i cumposiçones de l guitarrista [[Carlos Paredes]], l más coincido mestre de [[guitarra pertuesa]].
[[Fexeiro:Casa-da-musica(interior).1024.jpg|thumb|right|Bista enterior de l ouditório de la ''[[Casa de la Música]]''.]]
Refréncias de la cençon de finales de l seclo XX (percipalmente de l período pré i pós-rebolucionário) son [[Zeca Afonso]], [[Sérgio Godinho]], ls [[Trovante|Trovente]] entre outros. Mesmo sendo inda l fado l género más coincido para alhá frunteiras, la "nuoba" música pertuesa tamien ten un papel amportente, demunstrendo grende oureginalidade. [[Mafalda Veiga]], [[Sara Tavares]], [[Cristina Branco|Cristina Brenco]], [[Lúcia Moniz]], [[Jorge Palma]], [[Rui Veloso]], [[Clã (banda)|Clã]], [[GNR (banda)|GNR]], [[Ornatos Violeta]], [[Xutos & Pontapés]], [[Moonspell]], [[Da Weasel]], [[Tiago Bettencourt]], [[Fingertips]] i [[Primitive Reason]] son solo alguns de ls nomes más coincidos, endo de l ''rock'', a la ''pop''-eiletrónica i al ''[[rap]]'', entre outros stilos.
La [[música eirudita]] pertuesa custitui un capítulo amportente de la música oucidental. Al longo de l seclos, subressalírun nomes de cumpositores i entérpretes cumo ls trobadores [[Martim Codax]] i [[Deniç de Pertual|D. Deniç]], ls polifonistas [[Duarte Lobo]], [[Filipe de Magalhães]], [[Manuel Cardoso (cumpositor)|Menuel Cardoso]] i [[Pedro de Cristo]], l ourgenista [[Manuel Rodrigues Coelho|Menuel Rodrigues Coelho]] l cumpositor i crabista [[Carlos Seixas]], la centora [[Luísa Todi]], l sinfonista i pienista [[João Domingos Bomtempo]] ó l cumpositor i musicólogo [[Fernando Lopes Graça|Fernendo Lopes Graça]]. L período de ouro de la música pertuesa coincidiu, çcutiblemiente, cul apogeu de la polifonia clássica ne l seclo XVII (Scuola de [[Ébora]], [[Santa Cruç de Coimbra|Senta Cruç de Coimbra]]). entre las grendes refréncias atuales, pontificen ls nomes de ls pienistas [[Artur Pizarro]], [[Maria João Pires]], [[Olga Prats]] i [[Sequeira Costa]], de la bioletista [[Anabela Chaves|enabela Chaves]], de l biolinista Carlos Damas, de l cumpositor [[Emmanuel Nunes|Emmenuel Nunes]], de l cumpositor i maestro [[Álvaro Cassutto]]. Las orquestras sinfónicas más amportentes son la Orquestra de la [[Fundaçon Gulbenkian|Fundaçon Gulbenkien]], la [[Orquestra Nacional de l Porto]] i la [[Orquestra Sinfónica Pertuesa]]. Ne l que diç respeito a la ópera, l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]] en Lisboua ye l más repersentatibo.
=== Gastronomie ===
{{Artigo percipal|[[Gastronomie de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Port wine.jpg|thumb|right|Un copo de [[bino de l Porto]].]]
La gastronomie ye mui rica en bariadade i de l agrado de nacionales i strengeiros en giral. Cada zona de l paíç ten ls sous pratos típicos, encluindo ls más dibersificados alimentos, passendo pulas chichas de [[ganado|genado]], [[carneiro]], [[cochino]] i [[chicha branca|abes]], puls bariados [[anchido|enchido]]s, pulas dibersas speces de [[peixe]] fresco i [[marisco]] (grende bariadade de pratos de [[bacalhau]]). entre ls [[queiso]]s subressaen ls de la [[Queiso Serra de la Streilha|Serra de la Streilha]] i de [[Queiso de Azeiton|Azeiton]], entre muitos outros.
Pertual ye un paíç fuortemente [[binícola]], sendo célebres ls binos de l [[Douro]], de l [[Alanteijo|Alenteijo]] i de l Den, ls [[Bino Berde|binos berdes]] de l [[Minho]], i ls licorosos de l [[Bino de l Porto|Porto]] i de la [[Bino de la Madeira|Madeira]]. en doçarie, i por entre ua einorme bariadade de receitas tradicionales, son mui famosos ls chamados [[Pastéis de nata|pastéis de Belén]], mentendo-se l segredo de la sue cunfeçon bien guardado, assi cumo ls [[uobos dóndios]] de Abeiro, l [[pastel de Tentúgal]], la sericaia ó l [[pan-de-ló|pen-de-ló]] de Obar, a par de muitos outros.
De entre ls pratos típicos, son de çtacar l [[cozido a la pertuesa]], l [[bacalhau a la Brás]], [[Bacalhau a la Gomes de Sá|a la Gomes de Sá]] ó en [[Pastel (culinária)|pastéis]], las spetadas de la Madeira, l cozido bulcánico de ls Açores ([[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]]) , l [[leiton assado a la moda de la Bairrada]] ls [[cherrelhones]] de [[Abeiro]] i de l [[Minho]], la [[chanfana|chenfena]] de la Beira, la chicha de cochino a la alenteijena, ls peixes grelhados (en to l paíç), las [[Tripas a la moda de l Porto|tripas]] (de la region de l Porto), las [[Pataniscas de bacalhau|pateniscas]] (de la region de [[Lisboua]]) ó l [[gaspacho]] (de l Alenteijo i Algarbe). La cozina pertuesa enfluenciou tamien outras gastronomies, tales cumo la [[japon]]esa, cula entroduçon de la [[tempura]].<ref>{{citar web|url=http://www.gastronomias.com/portugal/|títalo=Gastronomie de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
=== Çporto ===
{{Artigo percipal|[[Çporto de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Portugiesische Fans bei der Euro 2004.jpg|right|thumb|Adetos pertueses apoien la [[Seleçon Pertuesa de Futebol]].]]
L [[futebol]] ye l más coincido, amado i praticado çporto en Pertual. L lendário [[Eusébio]] ye inda un grende simblo de la stória de l [[futebol an Pertual|futebol pertués]] i ls más recentes fenómenos de popularidade [[Luís Figo]], [[Vítor Baía]], [[Rui Costa]], [[João Vieira Pinto]] i [[Cristiano Ronaldo|Cristieno Ronaldo]] sten entre ls numerosos eisemplos de outros futebolistas de renome mundial nacidos en Pertual.
{| class="wikitable"
! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Eiquipa
! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Çporto
! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Fundaçon
! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Liga
! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Stádio
! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Capacidade
! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Treinador
|-
|[[Sport Lisboa e Benfica]] ''(SLB)''
|[[Futebol]]
|[[28 de Febreiro]] de [[1904]]
|[[Liga Pertuesa]]
|[[Estádio da Luz|Estádio do Sport Lisboa e Benfica (Estádio da Luz)]]
|65.200
|[[Rui Vitória]]
|-
|[[Sporting Clube de Portugal]] ''(SCP)''
|[[Futebol]]
|[[1 de Júlio]] de [[1906]]
|[[Liga Pertuesa]]
|[[Estádio Alvalade XXI|Estádio José Alvalade – Século XXI]]
|50.095
|[[Jorge Jesus]]
|-
|[[Futebol Clube do Porto]] ''(FCP)''
|[[Futebol]]
|[[28 de Setembre]] de [[1893]]
|[[Liga Pertuesa]]
|[[Estádio do Dragão]]
| 52.202
|[[Nuno Espirito Santo|Nuno Espirito Sento]]
|-
|}
Las modalidades çportibas en que l paíç más se çtaca la nible enternacional son, para alhá de l futebol, la [[bela]], [[eiquitaçon]], l [[judo]], l [[ciclismo]], la [[sgrima]], l [[hóquei an patines|hóquei en patines]], l [[atletismo]] i l [[tiro]]. Pertual participou en todos ls [[Jogos Oulímpicos de Berano|Jogos Oulímpicos de Bereno]] zde ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1912|Jogos de 1912]], tenendo tenido 4 medalhas de ouro en atletismo ([[Carlos Lopes]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1984|Jogos de 1984]], [[Rosa Mota]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1988|Jogos de 1988]], [[Fernanda Ribeiro|Fernenda Ribeiro]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1996|Jogos de 1996]] i [[Nelson Évora]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2008|Jogos de 2008]]) i numerosas medailhas de prata i bronze ne ls restentes çportos.
=== Turismo ===
{{artigo percipal|[[Turismo an Pertual]]}}
[[Fexeiro:Algarve-1.jpg|left|thumb|[[Praia de la Marina]], [[Algarbe]].]]
L [[Algarbe]], ne l Sul de Pertual, ye por eiceléncia un pólo turístico enternacional, de muitos nacionales i ouropeus, subretodo [[Reino Ounido|británicos]]. L clima i la temperatura de la auga son ls percipales fatores que cuntribuen pa l grende crecimiento de l turismo nesta region.
Yá [[Lisboua]] atrai muitos turistas pula stória i pul recheio de [[menumiento]]s (cumo l [[Alcadute de las Augas Libres]], la [[Sé Catedral de Lisboua|Sé Catedral]], la [[Baixa Pombalina]], la [[Torre de Belén]] i l [[Mosteiro de l Jerónimos]]). Ls sous grendes puntos turísticos son ls museus nacionales de [[Museu Nacional de Arte Antiga|Arte entiga]], de l [[Museu de l Coches|Coches]] i de l [[Museu Nacional de l Azuleijo|Azuleijo]], la [[Fundaçon Calouste Gulbenkian|Fundaçon Calouste Gulbenkien]], l [[Centro Cultural de Belén]] i l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]]. De çtacar tamien l [[Ouceanário de Lisboua|Ouceenário de Lisboua]], la diberson noturna i to la ária ambolbente al recinto de la [[Sposiçon Mundial de 1998]].
La [[Península de Setúbal]] ten bárias caratelísticas naturales i culturales çtacendo-se la [[Serra de la Arrábida]], las [[praia]]s de [[Almada]] i [[Sesimbra]], la baía natural de l [[Seixal]], las [[salina]]s de [[Alcochete]], ls [[Molino de auga|molinos de maré]], las [[Ambarcaçones tradicionales|ambarcaçones típicas]] de l [[riu Teijo|Teijo]] i [[riu Sado|Sado]], las entigas bilas piscatórias i to la fauna i flora ribeirinha.
[[Fexeiro:Rio douro.jpg|thumb|right|[[Region Binhateira de l Alto Douro|Region de l Alto Douro Binhateiro]]]]
Ne l norte, l [[Porto]] ye ua cidade que ben cunquistendo un lugar de relebo ne l penorama cultural de l paíç i de la Ouropa. Fui [[Capital Ouropeia de la Cultura]] en 2001. La [[Fundaçon de Serralbes]] i la [[Casa de la Música]] son de besita oubrigatória, bien cumo la [[Torre de l Clérigos]] (''[[ex- libris]]'' de la cidade) i la [[Sé de l Porto|Sé]] çtacendo-se tamien l [[Triato Nacional San Juan|Triato Nacional Sen Juen]], ls [[Jardines de l Palácio de Cristal]] i to la zona de l centro stórico.
La [[Madeira]] ye tamien un pólo turístico enternacional, to l enho, tento pul sou clima ameno i paisaiges suberentes, cumo pul sou ''[[rébeillon]]'' cul maior spetaclo de fuogo-de-artifício de l mundo, las sues flores, l enternacionalmente coincido [[Bino de la Madeira]] i la sue caratelística gastronomie.
Na lista de l [[Património Mundial]] encontren-se ls centros stóricos de l [[Centro Stórico de l Porto|Porto]], [[Centro Stórico de Angra de l Heiroísmo|engra de l Heroísmo]], [[Centro Stórico de Guimarães|Guimarães]], [[Centro Stórico de Ébora|Ébora]] i [[Paisaige Cultural de Sintra|Sintra]]. Sen tamien Património Mundial l [[Mosteiro de l Jerónimos]], la [[Torre de Belén]], l [[Mosteiro de Alcobaça]], l [[Mosteiro de la Batailha]], l [[Cumbento de Cristo an Tomar|Cumbento de Cristo en Tomar]], ls [[sítios de arte rupestre de l Bal de l Cóa]], la floresta [[laurissilba]] de la [[Ilha de la Madeira]], i las [[Paisaige de la Cultura de la Benie de la Ilha de ls Pico|paisaiges bitibinícolas de la Ilha de l Pico]] i de l [[Region Binhateira de l Alto Douro|Alto Douro Binhateiro]].
[[Fexeiro:Nt-sintra1.jpg|thumb|left|Bista subre la [[Sintra|Bila de Sintra]].]]
L [[Algarbe]] i la [[Madeira (Pertual)|Madeira]] tamien son locales de eileiçon por turistas strengeiros i nacionales para la prática de [[golfe]], çporto para cuja prática l paíç apersenta eicelentes cundiçones.
Pertual ye tamien un pais adonde se pratica, para alhá de muitos outros çportos, [[surf]]. entre ls melhores lugares pa praticar sten l [[Fuorte de l Guincho|Guincho]], [[Peniche]], [[Ericeira]], [[Carcabelos]], [[San Pedro de l Storil|Sen Pedro]] i [[San Juan de l Estoril|Sen Juen de l Estoril]], [[Cuosta de la Caparica]] i [[Parque Natural de l Sudoeste Alanteijano i Cuosta Bicentina|Sen Torpes]].
Outras atraçones amportentes turísticas son las cidades de [[Braga]] (Centro Stórico, [[Bun Jasus de l Monte|Bun Jasus]] i [[Bracalándia]]), [[Bergáncia (Pertual)|Bergáncia]] (Centro Stórico, Castielho i Triato Municipal), [[Chabes (Pertual)|Chabes]] (centro stórico i termas), [[Coimbra]] ([[Ounibersidade de Coimbra|ounibersidade]], [[judiarie]] i [[Pertual de l Pequenitos]]), [[Bila Rial]] ([[Solar de Mateus]] i Triato Municipal), [[Cobilhana|Cobilhena]] i region ambolbente ([[Serra de la Streilha]]), las [[Aldés Stóricas]] de la [[Beira Baixa]] i [[Beira Alta]], [[Monsaraç]] i [[Marbon]].
La [[floresta pertuesa]] potencia tamien la outelizaçon turística, sendo de çtacar l solo parque nacional pertués ([[Parque Nacional de la Peneda-Gerés]]).<ref>{{citar web|url=http://www.dgturismo.pt/Portugu%c3%aas/Pages/Homepage.aspx|títalo=Turismo de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
{{-}}
=== Religion ===
{{artigo percipal|[[Religion an Pertual]]}}
[[Fexeiro:Virgen de Fátima.JPG|upright|thumb|[[Nuossa Senhora de Fátima]].]]
La maiorie de ls Pertueses (cerca de 84,5% de la populaçon total – segundo ls resultados oufeciales de ls [[censo]]s 2001), enscreben-se nua tradiçon [[Catolicismo|católica]].<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html|títalo=Subre la religion an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La prática dominical de l [[Catolicismo]] segundo un studo de la própia [[Eigreija Católica]] (tamien de 2001) ye rializada por 1.933.677 católicos praticentes (18,7% de la populaçon total) i l númaro de [[Quemunhon|quemungentes]] ye de 1.065.036 (10,3% de la populaçon total). Cerca de metade de ls [[casamiento]]s rializados son casamientos católicos, ls quales pordúzen outomaticamente eifeitos cebiles. L [[dibórcio]] ye premitido, cunforme stablecido ne l [[Código Cebil]], por mútuo cunsentimiento ó por requerimiento ne l tribunal por un de l cónjuges, enque l [[Dreito Canónico|Dreito Matrimonial Cenónico]] nun preber esta figura. Eisisten binte dioceses en Pertual, agrupadas en trés porbíncias eclesiásticas: [[Arquidiocese de Braga|Braga]], [[Patriarcado de Lisboua|Lisboua]] i [[Arquidiocese de Ébora|Ébora]].
L [[protestantismo|protestentismo]] en Pertual ten bárias chamaçones atuentes maioritariamente de cultos cun enspiraçon [[Eigreija eibangélica|eibengélica]] [[neopentecostal]] (s: [[Assemblé de Dius]] i [[Eigreija Maná|Eigreija Mená]]) ó de eimigraçon brasileira (s: [[Eigreija Ounibersal de l Reino de Dius|IURD]]) .
[[Fexeiro:Mosteiro dos Geronimos 4.JPG|thumb|left|[[Mosteiro de ls Jerónimos]].]]
Las [[Testemunhas de Jeobá|Teçtemunhas de Jeobá]] cúnten cun cerca de 50.000 praticentes en Pertual, çtribuídos por cerca de 650 cungregaçones, sendo que ls simpatizentes alcánçen un númaro similar. Más de 95.000 pessonas assistírun en 2007 a la sue percipal celebraçon, la [[Comemoraçon de la Muorte de Cristo]]. La religion stá persente ne l paíç zde 1925, tenendo sido proscrita oufecialmente entre 1961 i 1974, período en que ouperou na [[clandestinidade|clendestinidade]]. en Dezembre de 1974, la Associaçon de las Teçtemunhas de Jeobá fui legalmente recoincida, tenendo hoije la sue sede en [[Alcabideche]]. Pertual ye un de ls 236 paízes adonde esta chamaçon relegiosa se encontra atualmente atiba.
La quemunidade [[judaísmo|judaica]] en Pertual cunseguiu mentener-se até a la atualidade, nun oustente la orde de spulson de ls [[Judiu]]s la [[5 de Dezembre]] de [[1496]] por decreto de l [[Manuel I de Pertual|Rei D. Menuel I]], oubrigendo muitos a scolher entre cumbersones fuorçadas ó la afetaba spulson de l paíç, ó a la prison i cunsequentes penas decretadas pula [[Anquisiçon|enquisiçon]] pertuesa, que, percisamente por este motibo acabou por ser ua de las más atibas na Ouropa. La forma cumo l culto se zambolbiu na bila raiena de [[Belmonte (Pertual)|Belmonte]] ye un de ls eisemplos de perseberença de ls [[judiu]]s cumo ounidade en Pertual. en 1506, en Lisboua, dá-se un [[Pogron de Lisboua de 1506|massacre de Judius]] en que perdírun la bida entre 2.000 i 4.000 pessonas, un de ls más biolentos na época, a nible ouropeu.
Eisisten inda minories [[Eislan|eislámicas]] (15 000 pessonas)<ref>{{citar web|url=http://www.routard.com/guide/portugal/281/traditions.htm|títalo=15.000 fiéis a la cunfisson muçulmana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i [[hinduísmo|hindus]], cun base, na sue maiorie, en çcendentes de [[eimigrante|eimigrente]]s, bien cumo alguns focos puntuales (alguns solo la nible regional) de [[budismo|budistas]], [[gnosticismo|gnósticos]] i [[spiritismo|spritas]].
La [[Custituiçon Pertuesa]] garente [[libardade relegiosa]] total i la [[eigualdade]] entre religiones,<ref>Artigo 13.º, parágrafo 2, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'': "Naide puode ser pribilegiado, beneficiado, prejudicado, pribado de qualquier dreito ó isento de qualquier deber an rezon de ascendéncia, sexo, raça, léngua, território de ourige, religion, cumbiçones políticas ó eideológicas, anstruçon, situaçon eiconómica, cundiçon social ó ourientaçon sexual"; i artigo 41.º subre la liberdade de cuncéncia, de religion i de culto.</ref> apesar de la [[Cuncordata]] que pribilegie la Eigreija Católica,<ref>{{citar libro|eidiçon=Eidiçon special de l [[Correio de la Manhana]]|títalo=Ls Papas – De San Pedro la Juan Paulo II|belume=Fasciclo XI, "Lion XIII lança doutrina social de la Eigreija"|páiginas=250|anho=[[2005]]}}</ref> en bárias dimensones de la bida social, pul que ye quemun, en alguas cerimónias oufeciales públicas cumo inauguraçones de eidifícios ó eibentos oufeciales de Stado, haber la persença dun repersentente de la Eigreija Católica. Inda assi, la posiçon relegiosa de ls políticos eileitos ye normalmente cunsidrada eirrelebente puls eileitores. A eisemplo desso, dous de ls redadeiros Persidentes de la República ([[Mário Soares]] i [[Jorge Sampaio]]) éren pessonas assumidamente [[laicismo|laicas]].
=== Meios de quemunicaçon social ===
La quemunicaçon social en Pertual stá bien persente, sendo la telebison l meio de quemunicaçon más enfluente.
;Rádio
[[Fexeiro:RTPhead.jpg|Sede de la Rádio i Telbison de Pertual en [[Lisboua]].|thumb|right]]
La rádio apareciu en Pertual ne l segundo quartel de l seclo XX. Las purmeiras eimissones, en Óndia Média, rializórun-se en 1932, pula enton [[Eimissora Nacional]], fundada oufecialmente en 1935, mas eisistente zde 1930, aquendo dun decreto que criou, na dependéncia de l [[CTT]], la Direçon de ls Serbícios Radio eilétricos, outorizendo, en simultáneo, la aquisiçon de ls purmeiros eimissores de [[Óndia Média]] i [[Óndia Cúrtia]] en Pertual. en 1934, rializórun-se las purmeiras eimissones en Óndia Cúrtia. La Eimissora Nacional fui eissencialmente definida a la eimaige de cungéneres ouropeias. Cuncebida nun quadro político enterno i sterno en que las rádios nacionales zampenháben subretodo un papel de beiclo de ls entresses de l Gobierno, esta caratelística acentuou-se inda más ne l causo pertués en funçon de l [[Ditadura|regime totalitário]] que bigorou até 1974. Apuis de la chimpa de l regime, las staçones radiofónicas son nacionalizadas i ye criada la [[RDP]] – Radiodifuson Pertuesa. La sue eiboluçon prosseguiu, cun reorgenizaçones enternas i reformas, i hoije ye chamada de [[RTP]] – Rádio i Telebison de Pertual. Atualmente, la RTP, ampresa pública statal, ten trés eimissoras: [[Antena 1|entena 1]], [[Antena 2|entena 2]] i [[Antena 3|entena 3]]. Para para alhá destas, eisisten eimissoras pribadas, sendo las más coincidas i entigas, la [[Rádio Renacença]], la [[Rádio Comercial]] i l [[Rádio Clube Pertués]]. Tamien eisisten cerca dua ciento de rádios locales i regionales, sendo la Rádio Voç de Alenquer, la Rádio Seixal i la Rádio Festibal las que se çtacen pula grende aposta na música pertuesa. Cula eiboluçon tecnológica, ye possible oubir la trasmisson radiofónica pula ''enterneta'' i por telemoble.
;Telebison
La telebison apareciu en Pertual na década de 50 de l seclo XX. Por einiciatiba de l Gobierno, la custituiçon de la RTP – Radiotelebison Pertuesa, SARL ye feita la [[15 de Dezembre]] de 1955. Trataba-se, entoce dua [[sociadade anónima|sociadade enónima]], cun capital tripartido entre l Stado, eimissoras de radiodifuson pribadas i particulares. Las eimissones spurmentales de la RTP (más tarde, coincida cumo [[RTP1]]) ampeçórun-se en 1956, a partir de la [[Feira popular]], en [[Lisboua]]. Inda assi, las eimissones regulares, solo se ampeçarien a partir de [[7 de Márcio]] de [[1957]]. Debido a la necidade de ourgenizar la porgramaçon de forma a sastifazer ls telespetadores, criou-se la [[RTP 2]], en 1968. Passado l [[25 de Abril]] de [[1974]], l statuto de la ampresa cuncessionária de la radiotelebison fui alterado. en 1975, la RTP fui nacionalizada, trasformendo-se na ampresa pública Radiotelebison Pertuesa, más tarde Rádio i Telebison de Pertual.<ref>{{citar web|url=http://ww1.rtp.pt/homepage/|títalo=RTP – Rádio i Telebison de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ne ls finales de l seclo, l Stado cuncediu licença para la criaçon de dues staçones de telebison: [[SIC]]<ref>{{citar web|url=http://sic.aeiou.pt/online/homepage|títalo=SIC – Sociadade Andependiente de Quemunicaçon|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1992) i [[TVI]]<ref>{{citar web|url=http://www.tvi.iol.pt/home.html|títalo=TVI – Telebison Andependiente|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1993). Atualmente, estes son ls solos quatro cenhales en senhal abierto eisistentes en Pertual. Para para alhá de ls cenhales nacionales, eisisten dous regionales: [[RTP Açores]] (1975) i [[RTP Madeira]] (1972). La RTP i la SIC ténen cenhales enternacionales i por cabo. en Pertual tamien ye possible assistir a cenhales por cabo i bie satélite.
;Amprensa
L jornal ''[[Açoriano Ouriental|Açorieno Ouriental]]'' ye l jornal más entigo de Pertual i stá entre ls dieç más entigos de l Mundo. Fui fundado a [[18 de Abril]] de [[1835]], nun período que correspunde a un momiento áureo de l jornalismo la nible nacional i enternacional. Quatro meses entes de l aparecimiento de la publicaçon, tenie sido promulgada la purmeira lei de liberdade de Amprensa en Pertual. Zde ende, bários jornales ténen surgido al longo de l enhos, sendo de çtacar ls jornales ''[[L Seclo]]'', l ''[[Diário de Amboras (Pertual)|Diário de Amboras]]'' i l ''[[Jornal de Amboras]]''.
en Pertual, eisisten bárias rebistas nas bencas subre ls más bariados temas, sendo las que traten ls assuntos de la bida social que ten más leitores. Destas, la ''Nuoba Giente'', la ''[[Caras]]'', la ''[[Lux]]'', la ''[[VIP]]'' i la ''[[Flash]]'' son las más bendidas.<ref>{{citar web|url=http://www.marktest.pt/produtos_servicos/Bareme_Imprensa/info/conteudos/dados/resultados.asp|títalo=Eiboluçon Trimestral de la Audiéncia Média de Publicaçones Specializadas – Rebistas de Sociadade, pula Marktest|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
=== Feriados ===
{{artigo percipal|[[Feriados an Pertual]]}}
{| {{prettytable}}
|- style="background:#efefef;"
! Data !! Nome !! Ouserbaçones
|-
| [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]] || [[Anho Nuobo|enho Nuobo]] || [[Passaige de anho|Passaige de enho]], ampeço de l enho nuobo. Este feriado celebra la [[Marie, mai de Jasus|Solenidade de Senta Marie, mai de Jasus]], sendo la purmeira grende fiesta de l crestienos.
|-
| Terça-feira, [[fiesta moble]] || [[Antruido|entruido]] || Feriado facultatibo, sendo rala la sue nun outelizaçon na prática. La data ten ourige na tradiçon de entes de se ampeçar la Quaresma, haber ua época de maior eisagero i menos temperença.
|-
| Sesta-feira, [[fiesta moble]] || [[Sesta-Feira Santa|Sesta-Feira Senta]] || Celebra la Peixon i Muorte de [[Jasus Cristo]] en [[Jarusalen]].
|-
| Demingo, [[fiesta moble]] || [[Demingo de Páscoa|Páscoa]] || Sendo celebrado a un Demingo, nun ye classeficado cumo feriado oufecial. Las tradiçones gastronómicas de la Páscoa barien mui entre las dibersas regiones de l paíç zde l pen-de-ló al [[folar]]. en alguas regiones, la traçon de l ''Cumpasso'' inda se mentén mesmo nas grendes cidades quendo un pequeinho grupo besita cada casa cun un curcefício i adonde ye feita ua pequeinha cerimónia de bénçon de la casa. Tamien ye altura de la segunda besita tradicional de ls afilhados solteiros als respetibos padrinos para recebíren la prenda de Páscoa, tradicionalmente, l [[Folar]].
|-
| [[25 de Abril]] || [[Die de la Libardade]] || Celebraçon de la [[Reboluçon de ls Crabos]] que marcou l fin de l regime ditatorial en 1974.
|-
| [[1 de Maio]] || [[Die de l Trabalhador]] || Este feriado celebra todos ls trabalhadores.
|-
| Quinta-feira, [[fiesta moble]] || [[Cuorpo de Dius]] || Segunda quinta-feira a seguir a la Fiesta de Pentecostes (Sprito Sento). Celebra l culto a la Eucaristia, i stá arraigado zde la Eidade Média.
|-
| [[10 de Júnio]] || [[Die de Pertual]] || Oufecialmente ''Die de Pertual, de Camões, i de las Quemunidades Pertuesas''. La data de la muorte de [[Luís Vaz de Camões]] en 1580 ye outelizada para relembrar ls feitos passados i cundecorar heiróis.
|-
| [[15 de Agosto]] || [[Assunçon de Nuossa Senhora]] || Este feriado celebra la Assunçon de la Birge Marie al Cielo. Ye ua de las fiestas más entigas de la Cristendade, i na Península Eibérica era chamada la Senhora de Agosto.
|-
| [[5 de Outubre]] || [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Amplentaçon de la República]] || Este feriado celebra la [[Proclamaçon de la República Pertuesa]]
|-
| [[1 de Nobembre]] || [[Todos ls Santos|Todos ls Sentos]] || Tradecionalmente outelizado para recordar entes falecidos, celebra, inda assi, todos ls sentos crestienos, yá que ls defuntos se celebren ne l die a seguir, [[2 de Nobembre]].
|-
| [[1 de Dezembre]] || [[Restouraçon de la Andependéncia|Restouraçon de la endependéncia]] || Celebra la restouraçon de la nacionalidade, en 1640.
|-
| [[8 de Dezembre]] || [[Eimaculada Cunceiçon]] || Padroeira de Pertual zde 1646. Ye ua de las maiores fiestas crestienas, i la fiesta más querida de l pertueses, yá que, até hai alguns enhos, era tamien l chamado Die de la Mai.
|-
| [[25 de Dezembre]] || [[Natal]] || Celebra l nacimiento de Jasus Cristo, en Belén. La nuite de 24 para 25, bulgarmente chamada de ''Cunsuada'', ye marcada pula [[Missa de l Galho]]. Ye tamien marcada pula gastronomie típica desta época, puls jentares en família i pula troca de persentes, que puode efetuar-se lougo apuis de l jentar, apuis de la meia nuite ó na menhena de l die 25.
|}
{{Refréncias|quel=2}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Admenistraçon pública an Pertual|Admenistraçon pública en Pertual]]
* [[Aneixo:Lista de persidentes de la República Pertuesa|Lista de persidentes de Pertual]]
* [[Aneixo:Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Lista de purmeiros-menistros de Pertual]]
* [[Aneixo:Lista de las regiones de turismo de Pertual|Lista de regiones de turismo de Pertual]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* {{Link|pt|2=http://www.portugal.gov.pt/|3=Portal de la República Pertuesa}}
* {{Link|pt|2=http://www.arqnet.pt/dicionario/|3=Eidiçon fac-similada de l Dicionário Stórico de Pertual}}
* {{Link|pt|2=http://tempo.growiktionary.org|3=Weather forecast}}
* {{Link|pt|2=http://bnd.bn.pt|3=Biblioteca Nacional Degital}}
* [[Wikitravel:pt:Portugal|Pertual ne l Wikitrable]]
{{Paízes de la Ouropa}}
[[Catadorie:Pertual]]
[[Catadorie:Paízes de la Ouropa]]
24bfx48wq1tjp4yjpgsieaweerpxw35
China
0
1026
106796
102592
2026-05-24T15:57:02Z
~2026-28950-60
15246
Lhéngua Chinesa
106796
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç|
|nome_natibo = 中华人民共和国<br />(''Zhōnghuá rénmín gònghéguó'')
|nome_longo_cumbencional = República Popular de la China
|eimaige_bandeira = Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg
|nome_t = República Popular de la China
|eimaige_brason =National_Emblem_of_the_People's_Republic_of_China.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la China
|çcriçon_brason = Armas Nacionales
|leg_bandeira = [[Bandeira de la China|Bandeira]]
|leg_brason = [[Brason de armas de la China|Brason de las Armas]]
|lema =
|hino = [[Hino nacional de la República Popular de la China|Marcha de l Beluntários]]
|localizaçon =
|mapa = [[Fexeiro:CHN orthographic.svg|200px]]
|gentílico = chinés
|capital = [[Pequin]]
|latitude = 39°55′N
|longitude = 116°23′L
|maior_cidade = [[Xangai]]
|léngua_oufecial = [[Léngua chinesa|Chinés Mandarin]]< sup>1</sup>
|tipo_goberno = [[República]] [[Socialismo|socialista]] [[Unipartidarismo|unipartidária]]< sup>2</sup>
|títalo_líder1 = [[Lista de pursidentes de la República Popular de la China|Pursidente]]
|nome_líder1 = [[Hu Jintao]]
|títalo_líder2 = [[Lista de purmeiros-menistros de la República Popular de la China|Purmeiro-menistro]]
|nome_líder2 = [[Wen Jiabao]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento_tipo = [[Guerra Cebil Chinesa|Stablecimiento]]
|eibento_nota =
|ebento1 = Declarada República Popular
|eibento_data1 = [[1 de outubre]] de [[1949]]
|ebento2 =
|eibento_data2 =
|ebento3 =
|eibento_data3 =
|fuso_horário =
|defrença_UCT = +8
|defrença_UCT_berano =
|fuso_horário_DST = +8
|ária_total = 9.596.960
|ária_pos = 3
|auga_pc = 2,8
|ária_urbana =
|ária_urbana_pos =
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada=1.376.049.000
|populaçon_stimada_pos = 1
|populaçon_censo_anho=1.339.724.852
|populaçon_censo =2013
|populaçon_urbana_pos =
|populaçon_urbana =
|demog_densidade =145
|densidade_pos =
|PIB_PPC_anho = 2007
|PIB_total = 6,991 trilhones<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2001rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Rankings]</ref>
|PIB_pos = 4
|PIB_per_capita = 5.300<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2004rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Per capita Rankings]</ref>
|PIB_per_capita_pos = 99
|Gini = 46.9
|Gini_anho = [[2004]]
|Gini_catadorie = alto
|IDH_anho = [[2007]]
|IDH = 0,777
|IDH_pos = 81
|IDH_catadorie = {{médio}}
|sp_bida = 73
|sp_bida_pos = 82
|muort_anfantil = 23
|muort_anfantil_pos = 93
|alfabetizaçon = 90.9
|alfabetizaçon_pos = 86
|moneda = [[Renminbi]] (Yuan)
|moneda_ISO = RMB¥
|clima =
|código_paíç = CHI
|tld = [[.cn]]
|código_telef = 86
|website_gobierno =
|ourganizaçones =
|perposiçon =
|rodapie = <sup>1</sup> Co-oufecial cun [[Lhéngua anglesa|Anglés]] an [[Hong Kong]] i [[Lhéngua pertuesa|Pertués]] an [[Macau]].<br /><sup>2</sup>[http://www.britannica.com/eb/article-71005/China China], [[Ancyclopaedie Britannica]]. Besitado an 21-02-2007.
}}
La '''República Popular de la China''' (an [[Lhéngua chinesa|chinés]], 中华人民共和国; [[pinyin]]: ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''; [[acrónimo]]: RPC) ye l terceiro maior [[paíç]] de l mundo an ária (ó l quarto, dependendo de cumo se cuntablízen alguas árias çputadas cun outros paízes) i l más populoso de l planeta, acupando ua parte cunsidrable de la [[Ásia ouriental]]. Sues frunteiras al Norte son cul [[Quirguiston]], cul [[Cazaquiston]], cula [[Mongólia]] i cula [[Rússia]], la Lheste cula [[Coreia de l Norte]], cul [[mar Amarielho]] (de l outro lhado de l qual se ancontra la [[Coreia de l Sul]]), cul [[mar de la China Ouriental]] i cul [[streito de Taiwan]], que la separa de [[Taiwan]] (paíç que reibindica), a Sul cul [[mar de la China Meridional]], cul [[Bietname]], cul [[Laos]], cun [[Myanmar]], cula [[Índia]], cul [[Boton]] i cul [[Nepal]] i a Oeste cul [[Paquistan]], l [[Afeganistan]] i l [[Tadjiquistan]].
Cun ua [[populaçon]] de más de 1,38 bilhon de habitantes (la maior de l planeta), la China acupa ua [[ária|superfíce]] de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801 km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica). Sue capital ye [[Pequin]].
L [[Partido Quemunista de la China]] (PCC) goberna l paíç por meio dun sistema de [[partido único]] zde la fundaçon de la República Popular, an [[1949]]. La China stá ambolbida nua longa cuntrobérsia acerca de l [[statuto de Taiwan|status político de Taiwan]]. L ''[[Kuomintang]]'', partido ribal de l PCC durante la [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]], abandonou la [[China cuntinental]] i recuou para [[Formosa]] i outras eilhas bezinas apuis de ser derrotado ne l cunflito, an 1949, i reibindica ser l goberno legítimo de to la China i [[Mungólia]], cul nome de [[República de la China]] (ambora l goberno de Taiwan cuntrole, de fato, solo Formosa i eilhas menores adjacentes). La República Popular de la China cunsidra la reibindicaçon de la República de la China eilegítima i reibindica, por sue beç, ls territórios sob cuntrole desta redadeira.
Por bias de la sue einorme populaçon, l crecimiento bertiginoso de sue eiquenomie, sous ambestimientos an [[pesquisa i zambolbimento]], sous gastos melitares i sue cundiçon de Stado declaradamente detentor de [[arma nuclear|armas nucleares]], la China questuma ser cunsidrada ua [[superpoténcia]] eimergente. Ye la quarta maior eiquenomie de l mundo (ó la segunda maior, pul critério de [[paridade de poder de compra]]) i repersenta la China cumo nembro premanente de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]]. Zde [[1978]], l paíç amplementa reformas para adotar, nalgua medida, ua [[eiquenomie de mercado]], l que ajudou a tirar 400 milhones de pessonas de la pobreza. Antretanto, l paíç anfrenta outros porblemas eiquenómicos, tamien l rápido ambelhecimiento de la populaçon i ua crecente çparidade antre la renda urbana i la rural. La China zampenha un papel amportante ne l [[comércio anternacional]], al ser l maior cunsumidor mundial de [[aço]] i [[cuncreto]] (usa, respetibamente, un terço i más de la metade daqueilhes ansumos) i l segundo maior amportador de [[petrólio]]. Ye l terceiro maior amportador de l mundo i l segundo maior sportador, an tenermos globales.
L paíç questuma ser referido cumo "China". La spresson "[[China cuntinental]]" correspunde a la República Popular de la China, ambora questume scluir las dues [[region admenistratiba special|regiones admenistratibas speciales]] de [[Hong Kong]] i [[Macau]]. L [[gentílico]] de China ye ''chinés''.
== Stória ==
{{artigos percipales|[[Stória de la China]], [[Stória de la República Popular de la China]]}}
La [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]] treminou an [[1949]], quando l [[Partido Quemunista de la China|Partido Quemunista chinés]] tomou l cuntrole de la [[China cuntinental]] i l ''[[Kuomintang]]'' (KMT) recuou para a eilha de [[Formosa]] (Taiwan). An [[1º de Outubre]] de 1949, [[Mao Tse-tung]] proclamou la República Popular de la China, declarando que l "pobo chinés se puso de pie". L termo "China Burmeilha" fui un nome frequentemente ousado para la China drento de l bloco [[capitalismo|capitalista]], specialmente até meados de ls [[anhos 1970]], quando las relaçones cul [[mundo Oucidental|Oucidente]] melhorórun.
Apuis de falhas eiconómicas dramáticas (que coincidírun cul [[Grande Salto Adelantre]]), Mao Tsetung deixou l cargo de pursidente an [[1959]], sucedendo-lo [[Liu Shaoqi]]. Mao mantebe un grau cunsidrable de anfluéncia subre l partido, mas fui alijado de la admenistraçon diária de ls assuntos eiconómicos, que passou al cuntrole de Liu Shaoqi i [[Deng Xiaoping]].
An [[1966]], Mao i sous aliados lhançórun la [[Reboluçon Cultural]], que perdurarie até la muorte daquel derigente chinés, dieç anhos más tarde. La Reboluçon Cultural, motibada por ua lhuita pul poder drento de l partido i por temores acerca de la [[Ounion Sobiética]], porbocou un grande trastorno na sociadade chinesa. An [[1972]], ne l auge de la rutura campana-sobiética, Mao i [[Zhou Enlai]] ancuntrórun-se cun [[Richard Nixon]] an [[Pequin]] para stabelecer relaçones culs [[Stados Ounidos]]. Naquel anho, la República Popular de la China aderiu a las [[Naciones Ounidas]], sustituindo la [[República de la China]] (Taiwan) ne l assento permanente de l [[Cunselho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunselho de Sigurança]].
Apuis de la muorte de Mao an [[1976]] i la prison de la [[Camarilha de l Quatro]], acusada de ls eicessos de la Reboluçon Cultural, Deng Xiaoping rapidamente logrou tomar l poder de las manos de [[Hua Guofeng]], sucessor scolhido por Mao. Ambora Deng nunca tenga se tornado l xefe de l partido ó de l Stado, sue anfluéncia drento de la agremiaçon lhebou l paíç a amplementar reformas eiconómicas de grande magnitude. Posteriormente, l Partido Quemunista afrouxou l cuntrole gobernamental subre la bida pessonal de ls chineses i dissolbiu las [[quemuna popular|quemunas]]; muitos camponeses recebírun tierras, de modo a oumentar ls ancentibos a la [[agricultura|produçon agrícola]]. Estes eibentos marcórun la trasiçon de la China dua [[eiquenomie planeada]] para ua [[eiquenomie mista]] cun un mercado crecentemente mas libre, un sistema chamado por muitos de "[[socialismo de mercado]]". La China adotou la sue atual [[custituiçon]] an [[4 de Dezembre]] de [[1982]].
An [[1989]], la muorte dun funcionário faborable la reformas, [[Hu Yaobang]], ajudou a precipitar ls [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos de la Praça de la Paç Celhestrial]], quando studantes i outros Ourganizórun manifestaçones durante meses an defesa de maiores dreitos i de la [[lhibardade de spersson]]. Las manifestaçones fúrun reprimidas an [[4 de júnio]], quando ampeçórun a ser cuntra la [[corrupçon]] ne l partido. Tropas de l [[eieisército de Salbaçon Popular|eieisército chinés]] antrórun na praça i çparórun cuntra ls manifestantes, l que resultou an grande númaro de bítimas. L acuntecimiento recebiu atençon de la média oucidental i fui grabado an bídeo, de modo a porbocar la cundanaçon mundial i sançones cuntra l goberno.
L Pursidente [[Jiang Zemin]] i l premier [[Zhu Rongji]], dambos ex-pursidentes de [[Xangai]], lhiderórun la China apuis de l causo de la Praça de la Paç Celhestrial, ne ls [[anhos 1990]]. Durante la admenistraçon de Jiang, l zampenho eiconómico chinés tirou cerca de 150 milhones de camponeses de la [[pobreza]] i mantubo un crecimiento médio de l [[PIB]] de la orde de 11,2% al anho. L paíç aderiu a la [[OMC]] an [[2001]].
== Política ==
{{artigo percipal|[[Política de la República Popular de la China]]}}
[[Fexeiro:BeijingTiananmenSquare.jpg|thumbnail|250px|dreita|[[Pequin]], la [[capital]].]]
L goberno de la China ten sido çcrito cumo outoritário, [[quemunismo|quemunista]] i [[socialismo|socialista]], cun pesadas restriçones an dibersas árias, an special ne l que toca a las [[dreitos andebiduales|lhibardades]] de amprensa, de reunion, de mobimento, de dreitos repordutibos i de religion, para alhá de oustaclos al lhibre uso de la [[anterneta]]. Sou atual xefe supremo ye l [[pursidente de la República Popular de la China|Pursidente]] [[Hu Jintao]]; l purmeiro-menistro ye [[Wen Jiabao]]. L paíç ye gobernado pul [[Partido Quemunista de la China]] (PCC), cujo monopólio subre l poder ye garantido pula [[custituiçon de la República Popular de la China|custituiçon chinesa]]. Hai outros partidos políticos ne l paíç, que partecípan de la [[Cunferéncia Cunsultiba Política de l Pobo Chinés]] i de l [[Cungresso Nacional Popular]], ambora sirban percipalmente para andossar las políticas adotadas pul PCC. Hai sinales de abertura política, cun eileiçones cumpetitibas ne ls nibles de bila i cidade, mas l partido mantén l cuntrole afatibo subre las nomeaçones gobernamentales.
Ambora la custituiçon cuntenga dreitos i garanties andebiduales, la República Popular de la China ye cunsidrada un de ls paízes menos lhibres an tenermos de lhibardade de amprensa<ref>''[https://web.archive.org/web/20051225130310/http://www.rsf.org/rubrique.php3?id_rubrique=554 Worldwide Press Fredon Andex 2005]'', [[Repórteres Sin Frunteiras]].</ref>, i ye quemun la [[censura]] a la manifestaçon de oupeniones i de anformaçones. La China ye muita beç albo de críticas de [[ONG]]s i outros gobernos debido la biolaçones grabes de [[dreitos houmanos]], cumo ne l causo de prisones sin julgamiento, cunfissones forçadas, [[tertura]], malos-tratos la prisioneiros i outros.
Cun ua [[populaçon]] de más de 1,38 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de [[planeamiento fameliar]], centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]]. Hai denúncias de [[amóbito]]s i [[Sterilizaçon (procedimiento cirúrgico)|sterilizaçon]] forçados por parte de funcionários locales, oubrigados a ampedir l crecimiento de la populaçon. Hai un zeiquilíbrio de sexos na populaçon chinesa debido a ua tradecional perferéncia chinesa por ninos, l que lhebou l goberno a proibir l uso de [[ultra-sonografie]] na prenheç para fins de seleçon de l sexo de ls ninos.
=== Relaçones steriores ===
An [[1971]], la República Popular de la China sustituiu la [[República de la China]] (Taiwan) cumo repersentante de la China nas [[Naciones Ounidas]] i cumo un de l cinco nembros premanentes de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunseilho de Sigurança]] daqueilha Ourganizaçon.
Cunforme la [[política dua China]], la República Popular eisige, cumo precundiçon para stabelecer [[diplomacie|relaçones diplomáticas]], que l outro paíç reconheça la sue reibindicaçon subre l território acupado por Taiwan i rompa todos ls laços cul goberno de la República de la China.
La China ten buscado criar [[ária de libre comércio|árias de lhibre comércio]] i patos de sigurança antre ls sous bezinos de la Ásia-Pacífico, an alguns causos cula scluson de l [[Stados Ounidos]] (cumo na [[Cúpula de la Ásia Ouriental]]). Tamien ye nembro fundador de la [[Ourganizaçon para Coperaçon de Xangai]] (OCX), juntamente cula [[Rússia]] i las repúblicas de la [[Ásia Central]].
Buona parte de la [[política sterna]] de la República Popular de la China baseia-se ne l cunceito de la "chubida pacífica de la China", inda que haba a las bezes ancidentes cun outros paízes, cumo ls EUA (bumbardeio de la Ambaixada de la China an [[Belgrado]] an [[1999]] i acidente cul abion-spion an [[2001]]) i l [[Japon]] (recusa deste redadeiro an reconhecer sastifatoriamente, de l punto de bista chinés, las atrocidades nipónicas durante la guerra). Las relaçones cun paízes oucidentales sufrírun an cunsequéncia de la represson als [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos na Praça de la Paç Celhestrial]], an [[1989]].
La China mantén alguas questones de frunteira cun paízes bezinos que yá lhebórun la guerras ne ls redadeiros 50 anhos, até la [[guerra campana-andiana]] de [[1962]], l [[cunflito frunteiriço campana-sobiético]] de [[1969]] i la [[guerra campana-bietnamita]] de [[1979]]. An [[2001]], la China i la Rússia assinórun l Tratado de Buona Bezinança i Coperaçon Amistosa que premitiu la trasferéncia, an [[2004]], de la ilha de Yinlong i de metade de la ilha de Heixiazi pa la China, de modo a ancerrar ua longa cuntrobérsia campana-russa de frunteira. Hai outras questones frunteiriças, cumo la de las ilhas ne ls [[mar de la China Ouriental|mares de la China Ouriental]] i [[mar de la China Meridional|Meridional]], i frunteiras andefinidas ó cuntestadas cula [[Índia]], l [[Tadjiquistan]] i la [[Coréia de l Norte]].
La China ye nembro de la [[OMC]], [[FMI]], [[APEC]], [[AIEA]], [[UNESCO]], [[OMS]], [[Ourganizaçon Anternacional para Padronizaçon|ISO]] i outros [[ourganizaçon anternacional|ourganismos anternacionales]].
== Subdebisones ==
{{AP|[[Subdebisones de la República Popular de la China]]}}
La República Popular de la China ye subdibedida an 23 porbíncias, cinco regiones outónomas, quatro cidades admenistradas diretamente pul goberno central i dues [[Region Admenistratiba Special|Regiones Admenistratibas Speciales]].
[[Fexeiro:China administrative.png|squierda|thumbnail|300px|debisones admenistratibas de la China.]]
{|
|valign="top"|
'''Porbíncias:'''
* [[Anhui]]
* [[Guangdong|Canton]]
* [[Fujian]]
* [[Gansu]]
* [[Guizhou]]
* [[Hainan]]
* [[Heibei]]
* [[Heilongjiang]]
* [[Heinan]]
* [[Hubei]]
* [[Hunan]]
* [[Jiangsu]]
* [[Jiangxi]]
* [[Jilin]]
* [[Liaoning]]
* [[Qinghai]]
* [[Shaanxi]]
* [[Shanxi]]
* [[Sichuan]]
* [[Shandong|Xantun]]<ref>An pinyin, ''Shandong''. La forma bernácula "Xantun" ye registrada ne l Bocabulário de la Lhéngua Pertuesa, de [[Rebelo Gonçalbes]], i ne l Dicionário Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa: Nomes Própios, de [[Antenor Nacentes]].</ref>
* [[Yunnan]]
* [[Zhejiang]]
|width="80"|
|valign="top"|
'''Regiones outónomas:'''
* [[Guangxi]] Zhuang
* [[Mongólia Anterior]]
* [[Ningxia]] Hui
* [[Xinjiang]] Uighur
* [[Tibete]]
'''Munecípios''':
* [[Chongqing]]
* [[Pequin]]
* [[Tianjin|Tientsin (Tianjin)]]
* [[Xangai]]
'''Zonas admenistratibas speciales:'''
* [[Hong Kong]]
* [[Macau]]
|}
== Geografie ==
Cun ua superfice de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801 Km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica), la República Popular de la China ye l segundo maior paíç de la Ásia ouriental Apuis de la Rússia i l terceiro ó quarto maior de l mundo (la deferença ye debida a las questones de frunteira de Aksai Chin i de la Region de l Tranes-Karakoran - ó bal de Shaksgan -, territórios reeinbindicados pula Índia, i a ua altaraçon ne l método ampregado puls EUA pa calcular la sue ária). La China ten frunteira quemun cun quatorze paízes: [[Afeganistan]] (76 Km), [[Buton]] (470 Km), [[Cazaquistan]] (1533 Km), [[Coréia de l Norte]] (1416 Km), [[Índia]] (3380 Km), [[Laos]] (423 Km), [[Mianmá]] (2185 Km), [[Mongólia]] (4677 Km), [[Nepal]] (1236 Km), [[Paquistan]] (523 Km), [[Quirguistan]] (858 Km), [[Rússia]] (3645 Km), [[Tadjiquistan]] (414 Km) i [[Bietname]] (1.281 Km), l que faç 22 117 Km, la maior linha de frunteira de l mundo.
L território chinés apersenta paisaiges bariadas. A lheste, al lhargo de l litoral de l [[mar Amarielho]] i de l [[mar de la China Ouriental]], hai [[praino alubial|prainos alubiales]] densamente habitadas; yá ne l stremo de l [[praino]] de la [[Mongólia Anterior]], al norte, ancóntran-se [[pradarie]]s. La China meridional ye dominada por arribas i [[cordilheira]]s baixas. Ne l centro-leste ancóntran-se ls [[delta]]s de ls dous percipales rius de la China, l [[Huang Hei]] i l [[Yangtzé]]. Ls rius [[Xi Jiang|Xijiang]], [[riu Mekong|Mecongue]], [[riu Bramaputra|Bramaputra]] i [[riu Amur|Amur]] tamien son amportantes. A oeste, hai grandes cordilheiras, cumo l [[Himalaia]] (adonde stá l punto culminante na China, l [[monte Eberest]]), i terrenos más áridos, cumo l [[Taklamakan]] i l [[zerto de Gobi]].
La China anfrenta porblemas ambientales cumo l abanço de ls zertos (an special l de Gobi), [[poluiçon]] de la auga, de l aire i andustrial
Cun relaçon a las eimissones de carbono, la China stá eisenta de ls lhemites stablecidos pul [[Portocolo de Quioto]]. Zde que aquel tratado fui assinado, la China tornou-se un de ls maiores eimissores de carbono de l mundo, l que cuntribui pa l [[calecimiento global]].
== Eiquenomie ==
{{artigo percipal|[[Eiquenomie de la República Popular de la China]]}}
[[Fexeiro:Shanghai Pudong.jpg|thumbnail|dreita|250px|Bista de [[Xangai]].]]
La eiquenomie chinesa ye notada por alto nible de crecimiento ourientado a la sportaçon. La sue trasformaçon an [[eiquenomie mista]]<ref>[http://www.cibc.cun.br/pg_dinamica/bin/pg_dinamica.php?id_pag=2045 China: ua eiquenomie de mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, fui ampeçada por [[Deng Xiaoping]] an [[1978]], Apuis de la falha de la [[eiquenomie planificada]] an zambolber ls sistemas pordutibos chineses a nibles aceitables<ref>[http://www.janelanaweb.cun/degitales/griegorio1.html La hardança de Deng Xiao Ping]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Las reformas de Xiaoping ancluíran la [[pribatizaçon]] de las fazendas, l que puso fin a la agricultura coletiba<ref>[http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830085013/http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf |date=2021-08-30 }} China an Busca de la
Terceira Reforma Agrária</ref>, i de andústrias statales que fússen cunsidradas de baixo zampenho na época, cumo mineraçon i pordutos básicos (roupas, porcessamiento de quemido), antre outras. An [[1997]] la China abandonou de beç l [[socialismo de mercado]] pa l [[capitalismo]] cumbencional, acabando cul percípio de propiadade statal i eisecutando un segundo maciço porgrama de pribatizaçon. Para selar sue cundiçon de eiquenomie globalizada, an [[2001]] la China fui aceita na [[Ourganizaçon Mundial de l Comércio]].<ref>"[http://ber.abril.com.br/eidade/esclusivo/conheca_pais/china/eicoenomie.html L nuobo gigante de l mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[Bei (rebista)|Bei]]' '''</ref>.
Atualmente, 70% de la eiquenomie de la China ye pribada, i este númaro cuntina a crecer<ref>"[http://www.businesswek.cun/magazine/cuntent/05_34/b3948478.htn China Is la Pribate-Setor Eiconomy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", [[BusinessWek]]</ref>.
{| style="margin: 0 auto;"
|-
|valign="top"|
{| style="font-size: 90%; border-collapse: collapse;" border="1"
|+ Crecimiento chinés 2000 - 2007<ref>[http://www.stats.gob.cn/was40/gjtjj_en_detail.jsp?searchword=GDP&channelid=9528&record=5 Scritório Nacional de Statísticas de la China]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>"[https://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2008/01/080124_chinacrescimento_mw.shtml China tubo an 2007 maior crecimiento an 13 anhos]", [[BBC]]</ref>
!Anho
|2000||2001||2002||2003||2004||2005||2006||2007
|-
!Crecimento
|8,0%||8,3%||9,1%||10,0||10,1||10,4%||10,7%||11,4%
|}
|}
Este robusto crecimiento eiconómico, cumbinado cun eicelentes fatores anternos cumo stablidade política, grandes reserbas an moneda strangeira (la maior de l mundo, cun US$ 818,9 bilhones)<ref>"[http://clipping.planeamento.gov.br/Noticias.asp?NOTCod=243762 Reserbas cambiales de la China crécen 34,3% i alcánçan patamar recorde]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[clipping]]'' de l [[Menistério de l Planeamiento]] de l [[Brasil]]</ref>, mercado anterno cun einorme potencial de crecimiento, faç cun que la China seia atualmente un de ls melhores lhocales de l mundo para ambestimientos strangeiros, cun ua abaluaçon de risco (Mody's) A2, índice cunsidrado eicelente<ref>"[https://www.forbes.com/markets/feds/afx/2007/07/11/afx3902085.html Hong Kong, China ratings may be upgraded in a few months]", [[Forbes]]</ref>.
Houbo ne ls redadeiros anhos un oumiento seneficatibo de la qualidade de bida de ls chineses. Solo 10% de la populaçon bibe ambaixo de la linha de la [[pobreza]] i 99,8% de ls moços son alfabetizados (an cumparaçon cun 69,9% de la década de 1980). La [[spetatiba de bida]] chinesa ye la terceira maior de l [[Ásia ouriental|leste asiático]], cun 71,9 anhos, atrás de [[Japon]], cun 82,2, i de [[Coréia de l Sul]], cun 77,3.
anque este progresso seneficatibo de ls redadeiros anhos, eisisten grandes oustaclos pa l crecimiento chinés a lhargo prazo. La rápida piora de la [[çtribuiçon de renda]] ye un desses porblemas, cun un [[coeficiente de Gini]] an 44,1 i cada beç maior<ref>[http://hdr.undp.org/hdr2006/statistics/countries/data_shets/ty_ds_CHN.html Human development reports 2006]</ref>. Outro grande porblema ye l prebidenciário que, cula política dun nino solo i oumiento de la spetatiba de bida, stá a ampeçar a apersentar grandes zeiquelíbrios ne l fluxo de caixa, sendo cada beç mais pequeinha la relaçon antre trabalhadores cuntribuintes por reformados. Outro porblema ye la defrença de [[zambolbimiento eiconómico]] antre las árias costeiras, percipalmente al norte de la China, i l sou anterior, inda predominantemente agrário i de baixa renda, l que fui eisarcebado cula lhibaraçon de l mercado, pus ls ambestidores prefíren ambestir an árias cun melhor anfra-strutura i trabalhadores más qualeficados<ref>[http://www.bnb.gob.br/cuntent/aplicacao/Publicacoes/REN-Numeros_Publicados/docs/ren2005_b36_n4_a3.pdf Çparidades Regionales na China: de l planeamiento Central de l PCC a la globalizaçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
La China ten ua reputaçon de pordutor de benes andustriales a baixo custo. Este fato debe-se la sue mano-de-obra barata, l nun pagamiento de lhicenças de alguns perdutos i ls baixos ampuostos.
== Demografie ==
{{percipal|Demografie de la República Popular de la China}}
[[Fexeiro:Hong Kong Skyline Restitch - Dec 2007.jpg|thumbnail|300px|[[Hong Kong]].]]
La China ye l paíç de maior populaçon de to l planeta cun 1 bilhon i 378 milhones de habitantes (stimatiba de 2015).
Sue qualidade de bida, pul método de l [[PIB]] per capita, cumpara-se a pobres paízes africanos. Anquanto que las grandes metrópoles chinesas nun pérden an nada para cidades cumo [[Tóquio]] i [[Nuoba Iorque]], la populaçon rural - i la maiorie abseluta de la populaçon cuncentra-se ne l campo i bibe an cundiçones de miséria totales, an alguns causos bibindo an cundiçones cumo hai cientos de anhos.
La populaçon de ls grandes centros (adonde la populaçon de las cidades chega a ls balores de ls milhones) bíben razonablemente bien. L mesmo nun se berifica nas árias rurales.
Cun ua populaçon de más de 1,3 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de planeamiento familiar, centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]].
=== Maiores cidades ===
[[Fexeiro:View of Pudong(Shanghai).jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] [[Pudong]], an [[Xangai]].]]
[[Fexeiro:Hongkong Evening Skyline.jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] de [[Hong Kong]].]]
{| class="wikitable" style="text-align:rigth; margin-left:100px"
|-
! # !! align=center|Cidade !! align=center|Populaçon stimada<br />de las cidades<ref>[http://www.mongabay.cun/eigapo/China.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2002)</ref><br /> milhones de pessonas !! Region
|-
| 1. || align=center|[[Xangai]] 上海 || align=center|9,031,200 || align=center|[[Xangai]] 上海
|-
| 2. || align=center|[[Pequin]] 北京 || align=center|7,129,500 ||
|-
| 3. || align=center|[[Hong Kong]] 香港 || align=center|6,864,000 ||
|-
| 4. || align=center|[[Tianjin]] 天津 || align=center|4,344,500 ||
|-
| 5. || align=center|[[Wuhan]] 武汉 || align=center|3,957,500 ||
|-
| 6. || align=center|[[Shenyang]] 沈阳 || align=center|3,452,900 ||
|-
| 7. || align=center|[[Canton (China)|Canton]] 广州 || align=center|3,433,700 ||
|-
| 8. || align=center|[[Harbin]] 哈尔滨 || align=center|2,765,400 ||
|-
| 9. || align=center|[[Xian]] 西安 || align=center|2,656,500 ||
|-
| 10. || align=center|[[Chongqing]] 重庆 || align=center|2,311,600 ||
|-
|11. || align=center|[[Kowlon]] 九龍 || align=center|2,279,200 ||
|-
|12. || align=center|[[Chengdu]] 成都 || align=center|1,927,100 ||
|-
|13. || align=center|[[Changchun]] 长春 || align=center|1,886,700 ||
|-
|14. || align=center|[[Taiyuan]] 太原 || align=center|1,832,200 ||
|-
|15. || align=center|[[Nanquin]] 南京 || align=center|1,800,000 ||
|-
|16. || align=center|[[Jinan]] 济南 || align=center|1,728,400 ||
|-
|17. || align=center|[[Dalian]] 大连 || align=center|1,657,500 ||
|-
|18. || align=center|[[Qingdao]] 青岛 || align=center|1,449,500 ||
|-
|19. || align=center|[[Lanzhou]] 兰州 || align=center|1,434,500 ||
|-
|20. || align=center|[[Fushun]] 抚顺 || align=center|1,384,000 ||
|-
|21. || align=center|[[Zhengzhou]] 郑州 || align=center|1,347,700 ||
|}
<br clear=left>
== Cultura ==
{{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China]]}}
== Religion ==
{{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China#Religion na China|Religion na China]]}}
* Percipales religiones: [[cunfucionismo]], [[taoísmo]], [[budismo]].
== Arte ==
{{artigo percipal|[[Arte de la China]]}}
[[Fexeiro:Montagne de Wu xia hou yan.jpg|squierda|thumbnail|250px|Muntanha de Wu xia hou yan]]
La [[China]] ten la más longa tradiçon cultural de l mundo, cun ua [[stória]] cuntina de más de 3.000 [[anho]]s. La cultura chinesa conheciu ua notable longebidade i spanson geográfica que remonta pul menos al [[III milénio a.C.|terceiro milénio]], altura an que este pobo se cuncentraba na region de l [[Riu Amarielho]]. La periodizaçon de la [[ceblizaçon]] chinesa fui stablecida atrabeç de las defrentes [[Dinasties chinesas|dinasties]] que gobernórun la [[nacion]], zde las precursoras [[Dinastie Shang|Shang]] ([[1650 a.C.]]-[[1027 a.C.]]), cujas porduçones culturales se enquadran ne l [[Eidade de l Bronze|período de l bronze]], i [[Dinastie Zhou|Zhou]] ([[1027 a.C.]]-[[256 a.C.]]). Fui durante la época [[Dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]] d. C.) que l paíç atingiu a maior dimenson territorial de to la sue stória. Seguírun-se la Época [[Dinastie Sung|Sung]] ([[960]]-[[1279]]), la [[dinastie Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) i l período [[Dinastie Qing|Qing]] ó [[Dinastie Manchu|Manchu]], que correspundiu a la redadeira dinastie amperial ([[1644]]-[[1911]]).
Caratelizada pula serenidade de las formas spressibas i pula regideç de balores stéticos, la cultura chinesa percurou siempre, atrabeç de las sues rializaçones artísticas, la [[harmonie]] cul [[ouniberso]]. Cula abiertura de la cultura chinesa al sterior, bereficada durante la dinastie Ching tornou-se eibidente, an paralelo cula sportaçon de artefatos artísticos para todo l [[mundo oucidental]], la apropiaçon pula China de outras lhenguaiges stéticas.
La [[arte]] chinesa ye seneficatiba nun solo pula beleza, mas tamien porque fui a maior fuonte de anspiraçon para to l [[Ouriente]] - [[Japon]], [[Coréia]], [[Tibete]], [[Mongólia]], [[Andochina]] i [[Ásia Central]]. La [[Ouropa]] tamien debe a la [[China]] muitos de ls sous ampulsos artísticos, bien cumo la antroduçon de bariadas técnicas, percipalmente na [[cerámica chinesa|cerámica]] i na [[tecelaige]].
La postura an relaçon a las artes apersentaba muitas defrenças antre la China i l Oucidente. L amador eirudito, por eisemplo, tenie giralmente un status más eilebado de l que l porfissional, i nun habie çtinçon antre guapas-artes i artes aplicadas. Na berdade, la [[caligrafie]] na China hai mui tiempo yá era cunsidrada la más nobre de las artes.
[[Fexeiro:Clouds Shield the Layered Cliffs.jpg|dreita|thumbnail|Pintura cun carateles çcretibos de l oubjeto eilustrado]]
La [[pintura]] era ua forma zambolbida de la caligrafie, i inda hoije las dues aperséntan relaçones bien próssimas. L pintor, an beç de pintar sous quadros an [[tela]]s ó [[madeira]] cun [[tinta]]s a ólio, giralmente trabalhaba an [[seda]] ó [[papel]] cun [[augarielha]]. Para alhá desso, la bitalidade i l ritmo de las [[pincel]]adas éran más amportantes que l naturalismo de la repersentaçon.
L [[scultura|scultor]] outelizaba [[piedra]], [[madeira]] ó [[bronze]], mas alguas bezes modelaba ó rebestie sues obras cun [[laca]], ua forma de arte oureginária de la China. La [[porcelana chinesa|porcelana]] tamien fui fabricada pula purmeira beç na China, más de mil anhos antes que l segredo de sue manufatura fusse coincido na Ouropa, ne l ampeço de l [[seclo XVIII]]. L [[jade]] ye outro tipo de material associado a la China, tenendo sido outelizado na cunfeçon de oubjetos rituales, [[arma]]s cerimoniales, [[jóia]]s i pequeinhas sculturas.
Las [[casa]]s çpónen na maiorie de las bezes dun solo andar, spalhando-se por grandes terrenos, cun jardins i pátios antre las bárias alas, ambora palácios, templos i [[pagode]]s séian más altos. Ls [[telhado]]s tamien son custruídos subre portones, [[puonte]]s, [[muralha]]s i menumientos. Bários telhados aparecen muitas bezes uns subre outros, culs beirales formando graciosas rebuoltas para cima, ua de las caratelísticas más típicas de la arquitetura chinesa.
Depuis dun [[Pré-stória|período pré-stórico]] bastante ouscuro, la eiboluçon de la arte chinesa puode ser dibedida an cinco lhargos períodos, pa ls quales, inda assi, nun eisisten lhemites bien claros. Registros defenitibos dátan de la segunda parte de la [[dinastie Shang]] ([[1711 a.C.]]-[[1066 a.C.]]), cujos trabalhos más amportantes son ls [[baso]]s de [[bronze]] para [[sacrifício]]s, de formas rígidas i decorados percipalmente cun motibos [[animalia|animales]], de seneficado [[religion|religioso]].
[[Fexeiro:Terracotta army 5256.jpg|thumbnail|Suldados de l [[Eieisército de terracota]].]]
L segundo período ten ampeço cula ounificaçon de la China an [[221 a.C.]], durante la [[dinastie Qin]], cul amperador [[Shi Huangdi]], l custrutor de la [[Muralha de la China|Grande Muralha]]. Oubjetos de bronze i jade custituen ls más amportantes eisemplos de la arte deste período; para alhá desso, tamien fúrun ancuntrados basos de [[cerámica]] bitreficada i figuras an [[sepultura]]s.
Un de ls acuntecimientos más amportantes de la [[dinastie Han]] ([[206 a.C.]]-[[220|220 d.C.]]) fui la antroduçon de l [[budismo]], probeniente de la [[Índia]] i de la [[Ásia Central]], ua beç que ls [[templo]]s i [[mosteiro]]s budistas tornórun-se ls grandes patrocinadores i guardiones de las artes. Ls eisemplos más bien perserbados son aqueilhes que, seguindo l modelo andiano, fúrun scabados nas faces de las peinhas, decorados cun sculturas i [[afresco]]s. Estes templos pertenécen al terceiro período de la arte chinesa, cujo clímax fui atingido pulas dinasties [[dinastie Sui|Sui]] ([[581]]-[[618]]) i [[dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]]). La China fui ouneficada Apuis de un período de ambasones i [[guerra cebil]], quando todas las artes florescírun.
L [[seclo X]] marca l ampeço de l quarto período, que culminou na [[dinastie Song]] ([[960]]-[[1279]]), época an que la arte chinesa atingiu sou apogeu. L grande feito destes seclos fui la trasformaçon de la simples pintura de paisaiges nua arte maior, mui antes de la [[Ouropa]] tener bislumbrado tal possiblidade. Tubo la mesma amportáncia neste período la cerámica, einigualable tanto pula [[nobreza]] de la forma quanto pula beleza de la decoraçon.
[[Fexeiro:Qing-dynasty-vases.jpg|thumbnail|Cerámica de la dinastie Qing, de l acerbo de l [[Museu Calouste Gulbenkian]], an Lisboua.]]
L redadeiro grande período de la arte chinesa bai de l reinado de ls amperadores [[dinastie Ming|Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) até la redadeira dinastie de l [[Dinastie Qing|Manchu ó Qing]] ([[1644]]-[[1911]]). La pintura i la cerámica mantubírun l alto nible i nuobas técnicas de fabricaçon de porcelana fúrun zambolbidas, specialmente la pintura azul bitreficada i la outelizaçon de quelores smaltadas subre la bitreficaçon.
Notable halbelidade tamien fui demunstrada ne ls trabalhos de scultura an [[marfin]] i jade, i ne l [[smalte cloisonné]] (técnica francesa). Ne l [[seclo II]], ua cumbinaçon de anfluéncias oucidentales i de outras ouriundas de la reboluçon minórun la tradecional arte chinesa.
La [[Guerra Cebil Chinesa|reboluçon quemunista]] de [[1949]] i la criaçon de la República Popular de la China sob la lhiderança de [[Mao Tsé-Tung]] antroduziran ua ancuntornable dimenson [[política]] an todas las formas de spresson artística. Ls mobimientos banguardistas fúrun banidos i tachados cumo "formalismo [[burguesie|burgués]]" . Por outro lhado, la reboluçon tamien propiciou l renacimiento de formas artísticas ancestrales i ansinou l pobo a balorizar sues tradiçones ne l campo de las artes, l que resultou an baliosa restouraçon i çcubierta de tesouros artísticos de l passado, cumo l [[folclore]], que fui assumido cumo balioso porduto de sportaçon i amportante fuonte de rendimientos.
== Sociadade ==
=== Eiducaçon ===
;Percipales ounibersidades de la China
* [[Ounibersidade de Nanquin|Ounibersidade de Nanjing]]
;Taxa de alfabetizaçon
15 anhos ó más que puoden ler i screbir:
* '''Total:''' 90,9% (2002)
* '''Homes:''' 95,1% (2002)
* '''Mulhieres:''' 86,5% (2002)
== Feriados ==
{| class="prettytable" width="100%"
|-
! style="background:#efefef;" | Data
! style="background:#efefef;" | Nome an mirandés
! style="background:#efefef;" | Nome local
! style="background:#efefef;" | Ouserbaçones
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo]]
| 元旦
|
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalho]]
| 劳动节
|
|-
| [[4 de Maio]]
| [[Die de la Mocidade]]
| 青年节
| An comemoraçon de l [[Mobimiento de l 4 de Maio]]
|-
| [[1 de Júlio]]
| Die de la fundaçon de l [[Partido Quemunista de la China]]
| 建党节
| An comemoraçon de l purmeiro Cungresso Nacional an [[1 de Júlio]] de [[1921]]
|-
| [[1 de Agosto]]
| [[Die de l Eieisército]]
| 建军节
| [[Rebolta de Nanchang]] (南昌起义) an [[1 de Agosto]] de [[1927]]
|-
| [[1 de Outubre]]
| [[Feriado Nacional]]
| 国庆节
| An comemoraçon de la fundaçon de la República Popular de la China an [[1 de Outubre]] de [[1949]]
|-
| 1° die de l 1° més de l [[calendário chinés]]
| [[Anho Nuobo Chinés]] (Fiesta de la primabera)
| 春节
|
|-
| 15° die de l 1° més de l [[calendário chinés]]
| [[Festibal de las Lanternas]]
| 元宵节
|
|-
| 5th Solar Tern. Ampeço de [[Abril]]
| [[Qing Ming Jie]] (Tomb Sweping Day)
| 清明节
|
|-
| 5° die de l 5° més de l [[calendário chinés]]
| [[Dragon Boat]] Festibal (Dragon Festibal)
| 端午节
|
|-
| 7° die de l 7° més de l [[calendário chinés]]
| Double Seben Festibal
| 七夕
| Berson chinesa de l [[Die de l Namorados]]
|-
| 15° die de l 7° més de l [[calendário chinés]]
| Spirit Festibal (Ghost Festibal)
| 中元节
|
|-
| 15° die de l 8° més de l [[calendário chinés]]
| [[Mid-Outumn Festibal]] (Mon Festibal)
| 中秋节
|
|-
| 9° die de l 9° més de l [[calendário chinés]]
| [[Double Ninth Festibal]]
| 重阳节
|
|}
{{ref-section}}
== {{Ber tamien}} ==
{{commons|China}}
* [[Ásia]]
* [[Lhista de paízes]]
[[Catadorie:China| ]]
q99fm7gjzkvyin58xlowbw6kbghph6b
San Poulo (cidade)
0
3898
106813
105787
2026-05-24T18:30:16Z
~2026-28950-60
15246
/* */ y
106813
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Montagem SP.png|thumb|280px|La cidade tamien ye apelidada de "Tierra de la Garoa", ó "Pauliceia"]]
'''San Poulo''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: '''São Paulo''') ye ua [[cidade]] [[brasil]]eira, [[capital]] de l [[stado de San Poulo]] i percipal centro [[Finanças|financeiro]], [[Andústria|andustrial]] i [[Quemércio|comercial]] de l [[Brasil]] i de la [[América Lhatina]]<ref>[http://portalexame.abril.com.br/revista/exame/edicoes/0907/negocios/m0144514.html Esqueça os países. O poder está com as cidades] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090322122301/http://portalexame.abril.com.br/revista/exame/edicoes/0907/negocios/m0144514.html |date=2009-03-22 }}, rebista ''Exame''</ref>.
== Stória ==
''"São Paulo dos Campos de Piratininga"'' fui fundada cumo [[Jesuítas|misson jesuítica]], an [[25 de janeiro]] de [[1554]], puls padres [[Manuel da Nóbrega]] i [[José de Anchieta]], reunindo habitantes [[Pertual|pertueses]] i andígenas. Cul tiempo, la poboaçon fui-se tornando un antreposto comercial d'algua amportança regional i fui centro de l'atebidade de ls [[bandeirantes]], que se çpersórun pul anterior de l paíç an busca de [[ouro]] i [[diamante]]s.
La cidade ampeçou a ganhar maior statuto quando muitos de ls lhatifundiairos lhigados a l'eiquenomie de l [[café]] fixórun residéncia na cidade. A partir d'ampeços de l [[seclo XX]], la cidade de San Poulo passou a beneficiar de l [[camino-de-fierro]] qu'ouniu l'anterior de l stado al porto de [[Santos]], ne l lhitoral. La facelidade de sportaçon de l café porporcionou a la cidade i al stado de San Poulo un grande crecimiento eiquenómico.
La cultura de la cidade fui anfluenciada de la cul cuntato d'eimigrantes eitalianos, japoneses i pertueses, l que dou ourige á bários bairros tipicamente anfluenciados por strangeiros, cumo la "Mooca" i la "Bixiga"(eitalianos), la "Libardade"(japoneses) i la "Freguesie de l Ó"(pertueses).
L [[lhema]] de la cidade, persente an sou [[brason]] oufecial, ye custituído pula frase an [[lhatin]] "''Non ducor, duco''" que quier dezir "Nun sou cunduzido, cunduzo"<ref>{{Citation |title=Brasão & Divisa da Cidade de São Paulo |url=http://www.webwriter.jor.br/id_bra/paginasbra/spducobra.htm |accessdate=2010-03-26 |archivedate=2011-10-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111027155201/http://www.webwriter.jor.br/id_bra/paginasbra/spducobra.htm }}</ref>.
== Eiquenomie ==
San Poulo ye la sesta maior cidade de l planeta i décima mais rica de l [[mundo]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/portuguese/noticias/2009/11/091109_ranking_cidades_price_rw.shtml São Paulo será 6ª cidade mais rica do mundo até 2025, diz ranking], publicado por Price Waterhouse & Copers i BBC Brasil, 8 de nobembre de 2009</ref>, l [[munecípio]] repersenta, eisoladamente, 12,26% de l [[Perduto Anterno Bruto]] brasileiro<ref>[http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=1061&id_pagina=1 Produto Interno Bruto dos Municípios 2005], 20 de dezembre de 2007</ref>, sendo sede de 63% de las [[multinacionales]] stablecidas ne l Brasil<ref>[http://portal.prefeitura.sp.gov.br/secretarias/relacoes_internacionais/0030 Cidade do Mundo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404225929/http://portal.prefeitura.sp.gov.br/secretarias/relacoes_internacionais/0030 |date=2008-04-04 }}, publicado pula Secretarie de Relaçones Anternacionales de San Poulo</ref>.
== Demografie ==
La region metropolitana de San Poulo, cun 19.223.897 habitantes<ref>[http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/tabela/listabl.asp?z=cd&o=17&i=P&c=793 Tabela 793 – Populaçon residente, an 1º d'abril de 2007: Publicaçon Cumpleta], publicado pul Sistema IBGE de Recuperaçon Outomática (SIDRA)</ref>, ye la sesta maior aglomeraçon ourbana de l mundo<ref>[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1132419689&men=gcis&lng=de&gln=xx&dat=32&srt=pnan&col=aohdq&pt=a&va=x World Gazetteer – Welt: Ballungsräume]</ref>. Cidade de cumposiçon heiterogénea i multiétnica, San Poulo ye hoije la cidade cun maior cuncentraçon de pertueses fuora de Pertual, la maior cidade japonesa fuora de l [[Japon]], la maior cidade spanhola fuora de [[Spanha]], la terceira maior cidade lhibanesa fuora de l [[Lhíbano]] i la terceira maior cidade [[Eitália|eitaliana]] de l mundo<ref>{{Citation |title=El PIB paulista supera al de 22 estados de los EUA, indica una investigación |url=http://www.mercosurnoticias.com/index.php?option=com_content&task=view&id=9134&Itemid=34 |accessdate=2010-03-26 |archivedate=2009-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090314202713/http://www.mercosurnoticias.com/index.php?option=com_content&task=view&id=9134&Itemid=34 }}</ref>.
== Turismo ==
La cidade cuonta cun amportantes [[menumiento]]s, [[parque]]s i [[museu]]s, cumo l [[Memorial de la América Lhatina]], l [[Museu de la Lhéngua Pertuesa]], l [[Museu de Arte de San Poulo|MASP]], l [[Parque Ibirapuera]] i la [[abenida Paulista]], i eibentos de grande repercusson, cumo la [[Bienal Anternacional de Arte de San Poulo|Bienal Anternacional de Arte]], l [[Grande Prémio de l Brasil]] de [[Fórmula 1]] i la "São Paulo Fashion Week".
[[Catadorie:San Poulo]]
[[Catadorie:Cidades de l Brasil]]
ac60vtkzjhu18k8i89iam742yq820jm
Lhéngua eitaliana
0
7906
106794
105655
2026-05-24T14:09:29Z
~2026-28950-60
15246
/* */ 44
106794
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Eitaliano
| nomenatibo = italiano
| pernúncia =
| outrosnomes =
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[Eitália]]
| falantes =
| posiçon =
| oufecial =
| regulador =
| iso1 = it
| iso2 = ita
| iso3 = ita
| mapa =[[file:Map Italophone World - updated.png|thumb]]
}}
La '''lhéngua eitaliana''' ye ua [[lhéngua románica]] falada na [[Ouropa]]: [[Eitália]], [[Suíça]], [[San Marino]], [[Baticano]], cumo ua segunda lhéngua an [[Malta]], [[Slobénia]] i [[Croácia]]. Muitos natibos falan eitaliano i outra lhéngua regional.<ref>[[#simone2010|Simone 2010]]</ref><ref>[[#berloco2018|Berloco 2018]]</ref>
<gallery mode="packed" heights=230 caption="">
Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Escreve à máo em cursiva na escola italiana
Idioma%20italiano.png
</gallery>
== Refréncias ==
{{reflist}}
== Bibliografia ==
* {{cite book|last=Simone |first=Raffaele |year=2010 |title=Enciclopedia dell'italiano |publisher=Treccani |ISBN= |ref=simone2010}}
* {{cite book|last=Berloco |first=Fabrizio |year=2018 |title=The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition |publisher=Lengu |ISBN=9788894034813 |url=https://books.google.com/books?id=DYynDwAAQBAJ&pg=PA3#v=onepage&q&f=false |ref=berloco2018}}
* {{cite book|last=Palermo |first=Massimo |year=2015 |title=Linguistica italiana |publisher=Il Mulino |ISBN=9788815258847 |ref=palermo2015}}
[[Category:Lhéngua eitaliana]]
[[Category:Lhénguas de la Eitália]]
08x4h4nj9244fi60l4cpaic0frg2lsc
Jugoslábia
0
10727
106795
93857
2026-05-24T15:31:10Z
~2026-28950-60
15246
/* */
106795
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Yugoslavia location map.svg|thumb|300px|Jugoslábia]]
La '''Jugoslábia''' fui un [[paíç]] qu'eisistiu na region de ls [[Bálcanas]] na [[Ouropa]] durante la maior parte de l seclo XX. El surgiu passado la [[Purmeira Guerra Mundial]], an 1918,<ref name="Spencer Tucker 2005">Spencer Tucker. ''Encyclopedie of World War I: La Political, Social, and Military Story''. Santa Barbara, California, USA: ABC-CLIO, 2005. Pp. 1189.</ref> sob l nome de Reino de ls Sérbios, Croatas i Slobenos atrabeç de la fuson de l probisório [[Stado de ls Slobenos, Croatas i Sérbios]] (el própio formado por territórios de l'antigo [[Ampério Austro-Húngaro]]) cul [[Reino de la Sérbia]], antes andependiente. La casa rial sérbia de [[Karađorđeibić]] tornou-se la [[dinastie rial]] iugoslaba. La Iugoslábia ganhou reconhecimiento anternacional an 13 de júlio de 1922 na [[Cunferéncia de ls Ambaixadores]] an [[Paris]].<ref>{{citar web|url=http://www.ourderofdanilo.org/en/family/andex.htn|títalo=ourderofdanilo.org|publicado=}}</ref> L paíç recebiu l nome de ls pobos [[slabos meridionales]] i custituiu la sue purmeira ounion, passado seclos an que tales territórios tenien sido parte de l [[Ampério Otomano]] i de la [[Áustria-Hungrie]].
Las seis [[Stado socialista|repúblicas socialistas]] que custituíran l paíç éran la [[República Socialista de la Bósnia i Heirzegobina|RS de la Bósnia-Heirzegobina]], [[República Socialista de la Croácia|RS de la Croácia]], [[República Socialista de la Macedónia|RS de la Macedónia]], [[República Socialista de Montenegro|RS de Montenegro]], [[República Socialista de la Slobénia|RS de la Eslobénia]] i la [[República Socialista de la Sérbia|RS de la Sérbia]]. La [[Sérbia]] cuntenie inda dues porbíncias socialistas outónomas, [[Bojbodina]] i [[Cosobo|Kosobo]], que depuis de 1974 éran an grande parte eiguales als outros nembros de la federaçon.<ref>{{citar lhibro|radadeiro =Huntington |purmeiro =Samuel P. |títalo=[[The Clash of Cibelizations|The clash of cebelizationes and the remaking of world ourder]] |publicado=Simon & Schuster |isbn=0-684-84441-9 |anho=1996 |páigina=260}}</ref><ref>{{citar jornal|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/kosobo/110492.stn |títalo=Story, blody story |publicado=BBC News |data=24 de márcio de 1999 |acessodata=29 de dezembre de 2010}}</ref> Depuis dua crise eiquenómica i política na década de 1980 i de l surgimiento de l [[nacionalismo]], la [[Zeintegraçon de la Iugoslábia|Iugoslábia fui zeintegrada]] al lhongo de las frunteiras de sues repúblicas, einicialmente an cinco países, lhiebando a la [[Guerra de la Iugoslábia]].
Depuis de la dissoluçon, las repúblicas de la [[Sérbia i Montenegro]] formórun ua federaçon reduzida, la [[República Federal de la Iugoslábia]] (RFI), qu'aspiraba al statuto de único [[Stado sucessor|sucessor]] lhegal de la RFSI, mas essas rebindicaçones éran negadas pulas outras ex-repúblicas. Eibentualmente, la Sérbia i Montenegro aceitórun l'oupenion de l Comité de Arbitraige de Badinter subre la sucesson cumpartilhada.<ref name="EBRD Country Promotion Porgramme">{{citar web|títalo=FR Yugoslabie Ambestment Profile 2001|url=http://www.fifost.org/jugoslaw/yugo.pdf|publicado=EBRD Country Promotion Porgramme|páigina=3}}</ref> La própia Sérbia i Montenegro se separórun an 2006 i tornórun-se Stados andependientes, anquanto l Cosobo proclamou la sue andependéncia an 2008.
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la Iugoslábia}}
[[Fexeiro:Flag of Yugoslavia (1918–1943).svg|thumb|300px|Bandeira de l [[Reino de la Iugoslábia]]]]
L purmeiro Stado propiamente iugoslabo fui formado an 1918, l [[Reino de ls Sérbios, Croatas i Slobenos]], que passou a chamar-se [[Reino de la Jugoslábia]] an 1929, eisistindo sob esta chamaçon até ser ambadido an 1941 pulas [[poténcias de l Eixe]], cula eimergéncia de la [[Segunda Guerra Mundial]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Durante la guerra, la Iugoslábia fui lhibertada de l domínio nazi-fascista puls chamados ''[[Partisan]]s'', lhiderados pul guerrilheiro [[Quemunismo|quemunista]] [[Josip Broç Tito]], que tornar-se-iba l lhíder dua nuoba Iugoslábia, desta beç un Stado quemunista cul nome de "República Popular Federal de la Iugoslábia". An 7 d'abril de 1963, l paíç passarie la se chamar [[República Socialista Federatiba de la Iugoslábia]]. L Stado eisistiu desta forma até 1992, quando quatro de las seis repúblicas que la cumpunhan — [[Slobénia]], [[Croácia]], [[República de la Macedónia|Macedónia]] i [[Bósnia i Heirzegobina]] — deixórun la federaçon para formar nuobos stados cumpletamente andependientes.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Las repúblicas remanescentes — [[Sérbia]] i [[Montenegro]] — formarian la [[República Federal de la Iugoslábia]]. An 2003, l nome ''Iugoslábia'' fui ouficialmente abolido quando l Stado fui trasformado nua quemunidade pouco sólida chamada [[Sérbia i Montenegro]]. An 21 de maio de 2006, rializou-se un [[referendo]] para detreminar la buntade de l pobo acerca de l'andependéncia de [[Montenegro]]. Ls resultados andicórun que 55.5% de ls eileitores habien scolhido la [[andependéncia]], pouco mais que ls 55% requeridos pul referendo. An 3 de júnio de 2006, l parlamiento montenegrino declarou ouficialmente l'andependéncia de l nuobo paíç. Yá an 17 de febreiro de 2008, l [[parlamiento]] de [[Cosobo]] aprobou, unilateralmente, la declaraçon de l'andependéncia de la porbíncia feita pul purmeiro-menistro [[Hashin Thaçi]] durante ua sesson special na capital, [[Pristina]]. La sesson cuntou cula persença de 104 parlamentares.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
=== Segunda Guerra Mundial ===
{{Bertambén|Segunda Guerra Mundial}}
La [[Sérbia]] staba sob domínio de l [[Ampério Otomano]] zde 1463. Fui submetida al domínio turco até 1830, quando ampeçou a tener outonomie, i solo an 1882 fui declarada andependiente cun ajuda de ls países de la [[Ouropa]]. An 1912 i 1913, Sérbia i [[Montenegro]] ounírun-se an lhuitas contra ls turcos, i juntos cunseguiran territórios. An 1914, acunteciu l [[assassinato de Sarajebo]], que fui l stopin pa la [[Purmeira Guerra Mundial]], quando l [[Ampério Austro-Húngaro]], aliado de la [[Almanha]] i cul apoio de l Ampério Otomano, que éran coincidos cumo [[Tríplice Aliança (1882)|Tríplice Aliança]], declarou guerra als sérbios, que éran aliados de l [[Ampério Russo]], [[Fráncia]] i [[Reino Ounido]], nua coligaçon coincida cumo [[Tríplice Entente]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Cula bitória de la Tríplice Entente, fui fundado l [[Reino de ls Sérbios, Croatas i Slobenos]], qu'era l'ounion de ls territórios [[Slabos meridionales|slabos de l sul]]: [[Sérbia]], cun [[Boibodina]] i [[Cosobo]]; [[Montenegro]]; [[Croácia]], cun [[Dalmácia]] i [[Slabónia]]; [[Bósnia i Heirzegobina|Bósnia - Heirzegobina]]; [[República de la Macedónia|Macedónia]]; [[Slobénia]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
An todas estas regiones, ls pobos éran [[slabos]], falában [[lhénguas slabas]], cun predomináncia de l [[lhéngua serbo-croata|serbo-croata]], mas cun religiones defrentes. Ls sérbios repersentában la maior parte de la populaçon, cun maiorie na Sérbia i minories nas demales regiones de l reino. An 1929, l rei [[Alexandre de la Iugoslábia|Alexandre]] mudou l nome de l paíç para [[Reino de la Jugoslábia]], que senefica ''"tierra de ls slabos de l sul"''.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
De 1941 a 1945, durante la [[Segunda Guerra Mundial]], eitalianos i almanes acupórun la Jugoslábia, i [[Hitler]] i [[Mussoleni]] ampusírun regimes fascistas que resultórun an matanças i atrocidades. Assi surgiran mobimientos de resisténcia, ne ls quales ls ''[[Partisanes]]'' — guerrilheiros quemunistas lhiderados pul croata [[Josip Broç Tito]] — i suldados monarquistas coincidos cumo ''[[chetniks]]'' lhutórun contra l'acupaçon i cunseguiran se lhibertar sin l'ajuda de l [[Eisército Burmeilho]] de la [[Ounion Sobiética]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
=== República Socialista Federatiba ===
{{Artigo percipal|República Socialista Federatiba de la Iugoslábia}}
[[Fexeiro:Flag of SFR Yugoslavia.svg|thumb|250px|Bandeira de la [[República Socialista Federatiba de la Iugoslábia]]]]
Cula bitória política, Tito stableciu la [[República Socialista Federatiba de la Iugoslábia|República Socialista Federatiba de la Jugoslábia]], qu'agrupaba seis repúblicas: [[Sérbia]], [[Croácia]], [[Slobénia]], [[Bósnia i Heirzegobina]], [[Montenegro]] i [[República Socialista de la Macedónia|Macedónia]]. El criou tamien un sistema rotatibo pa l gobierno, que para eibitar l'ansastifaçon de qualquiera ua de las repúblicas, cunsistia na andicaçon de l persidente por parte de cada ua de las repúblicas. L regime iugoslabo sob Tito quedou coincido cumo [[Titoísmo]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Ua anedota que sintetizaba l sistema político-étnico de la Jugoslábia sob Tito era: ''"Seis repúblicas, cinco etnias, quatro lhénguas, trés religiones, dous alfabetos i un Partido"''. Tito seguiu ua lhinha d'andependéncia an relaçon a las ourientaçones de [[Moscobo]], anfurecendo las outoridades sobiéticas. An 1948, ls dous países rompírun ouficialmente, i la Jugoslábia fui spulsa de l [[Comintern]], dando ampeço al período coincido cumo [[Rutura Tito-Stalin|Anformbiro]] ne ls Bálcanas. Durante la [[Guerra Frie]], la Jugoslábia percurou ser neutra i nun se alinhou la nanhun de ls lhados, anque tener un gobierno [[socialista]]. Eilha fui ua de las naciones fundadoras de l [[Mobimiento de ls Países Nó-Alinhados]], ancaixando-se ne l grupo de l chamado [[Terceiro Mundo]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Cula [[zestalenizaçon]], [[Nikita Khruschob]] restourou i normalizou las relaçones antre ls dous países, mas ls iugoslabos mantibírun sue outonomie geopolítica. Esso permitiu la Tito lhiderar l [[Mobimiento Nó-Alinhado]], que se tornou ua fuorça spressiba ne l Terceiro Mundo de la década de 1950 até ls anhos 1980.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
{{refréncias}}
{{Portal3|Iugoslábia}}
[[Catadorie:Iugoslábia| ]]
thvpxezank4xy9hfkqla4yqz2ngb2iu
Kosoku dachi
0
12371
106812
104725
2026-05-24T18:28:41Z
~2026-28950-60
15246
/* */ hg
106812
wikitext
text/x-wiki
{{Khrs|'''Kosoku dachi'''|交足立ち|こうそくだち}}, o 'postura de pés cruzados', de la categoría de las [[juji dachi]], ye una postura característica nas artes marciais japonesas, conoicida pola sua configuraçon compacta i pol cruzamento de los pés de maneira próxima ou mesmo juntos, l que fa la execuçon altamente desafiante en térmos de equilíbrio, porque exige un control preciso del [[centro de gravidade]]. Nesa posiçon, los pés stán cruzados direutamente, cola perna frontal sobrepuesta a la perna de suporte. Al contrario de posturas cumo [[kosa dachi]] ou [[kake dachi]], en las que hai mayor separaçon ou sobreposiçon de ls pés, la ''kosoku dachi'' destácase por ser estremadamiente estreita.<ref>{{Citar web
| publicado = World Shorinji Kempo Organization
| titulo = Shorinji Kempo Wordlist
| url = https://www.cs.vu.nl/~eliens/sk/local/dictionary.pdf
| dataacesso = 01-12-2024
| lingua = en
| formato = PDF
}}</ref><ref>{{Citar web
| publicado = GIWAKEMPO- GIPUZKOA
| titulo = Tipos de bases
| url = http://chio-ken.blogspot.com/2010/03/las-bases-del-shorinji-kempo.html
| dataacesso = 01-12-2024
| lingua = pt
}}</ref>
Na sua execuçon, l corpo permanece erecto, con los quadrís alinhados y l peso del corpo generalmente distribuído de maneira equilibrada antre las duas pernas. Nalgumas variaçons, pode haber ua lleve transferéncia de peso para la perna de suporte, dependendo del movimento seguinte ou de la intençom técnica. Ye frequentemiente vista en [[kata]]s que exigem que l luitador ajuste contínuamente l sou equilíbrio devido a la base estreita. L tronco precisa star firme, y los músculos del abdome y lumbar son activados pa estabilizar l corpo, mentres los quadríceps y adutores trabalhan pa manter los pés alinhados i cruzados sin comprometer la estabilidade geral. La funçon principal ye atuar cumo postura transitória, facilitando movimentos rápidos y reposicionamentos estratégicos durante l combate ou la execuçon de katas, en situaçons que exigem mudanzas rápidas de direçon, aproveitando la sua configuraçon compacta pa criar [[ángulo]]s inesperados, de maneira que l [[tai sabaki]] seia favorecido.
Esta postura nun ye comunemiente utilizada cumo base estacionária pa técnicas ofensivas, mas sí cumo una ferramenta de mobilidade, destacándose en estrategias de evasom ou combinaçons que requerem reposicionamento eficiente. L control que esta base demanda tamiém aprimora l treino de equilíbrio i coordenaçon de l praticante. Ye un exercício de control corporal i precisom, porque la sua conformaçon estreita desafia l [[budoka]] a manter l equilíbrio i la estabilidade mentre stá en movimento, refleitando l equilíbrio interno necesario nas artes marciais. Alen disso, la postura oferece oportunidá de desenvolver un sentido más apurado de transiçons fluidas antre defesa i ataque. Anque nun seia la postura más comun en situaçons de combate direuto, la sua presença en katas i demonstraçons reforça la importança d’ua base ben alinhada i de movimentos estratégicos. ''Kosoku dachi'' exemplifica la sofisticaçon del caraté, unindo funcionalidade y estética en ua postura que, al primeiro olhar, pode parecer simple, mas que exige técnica avançada pa la sua execuçon correta.
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Karate]]
kp0d41yy0ji64lsy74u0a1nkqemo8pq
Nuoba Caledónia
0
12486
106799
106737
2026-05-24T16:42:09Z
~2026-30875-10
15270
Adicionar Imagem
106799
wikitext
text/x-wiki
Nuoba Caledónia(an francés:.Nouvelle Calédonie)ye ua ilha francesa no [[Ouceano Pacífico]]<ref>Neocaledónios</ref>
[[Fexeiro:Flag_of_FLNKS_corrected.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
Capital:
Numeá
Lhénguas oficiales:
Más falada:[[Lhéngua francesa|Francés]]
Outras lhéguas:
nyelâyu
kumak
caac
yuaga
Jawe
nemi
fwâi
pije
pwaamei
cemuhi
paicî,
Ajië
arhâ
arhô
ôrôwe
neku
sîchë
tîrî
xârâcùù
xârâgùrè
drubéa
numèè
nengone
drehu
iaai<ref>Nuoba Caledónia</ref>
Gentílico:Neocaledónio
82r2w54r73xoc8zjks5yrm3nhxtujxn
Namíbia
0
12488
106806
106735
2026-05-24T17:10:23Z
~2026-30875-10
15270
w
106806
wikitext
text/x-wiki
Namíbia,oficialmente República de la Namíbia(an [[Léngua anglesa|anglés]]:Republic of Namibia)an [[Lhéngua almana|Almán]]:Republik Namibia)ye un paíç da África,con paízes que faze fronteira con [[Angola]],[[Botsuana]] [[África de l Sul|i África de l Sul]] i a oeste de I [[Ouceano Atlántico|Ouceano atlántico,]]<nowiki/>non faze fronteira con I [[Zimbabué|Zimbábue]] <ref>Namibianos</ref>
[[Fexeiro:Flag_of_Namibia.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
República de l Namíbia
En:Republic of Namiba
De:Republik Namibia
Capital/Cidade Maior:Binduque
Lhénguas oficiales:
[[Léngua anglesa|Anglés]]
[[Lhéngua almana|Almán]]
damara/nama
herero
kwangali
oshiwambo
Tsuana
Lozi
Gentílico:Namibiano
Ária:825 418 km
Populaçon:26,399
jdzvzt2wif5pl7hmvcvhgode8ke9d5s
106807
106806
2026-05-24T17:11:20Z
~2026-30875-10
15270
ty
106807
wikitext
text/x-wiki
Namíbia,oficialmente República de la Namíbia(an [[Léngua anglesa|anglés]]:Republic of Namibia)an [[Lhéngua almana|Almán]]:Republik Namibia)ye un paíç da África,con paízes que faze fronteira con [[Angola]],[[Botsuana]] [[África de l Sul|i África de l Sul]] i a oeste de I [[Ouceano Atlántico|Ouceano atlántico,]]<nowiki/>non faze fronteira con I [[Zimbabué|Zimbábue]] <ref>Namibianos</ref>
[[Fexeiro:Flag_of_Namibia.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
[[Fexeiro:Namibia_(orthographic_projection).svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]]
República de l Namíbia
En:Republic of Namiba
De:Republik Namibia
Capital/Cidade Maior:Binduque
Lhénguas oficiales:
[[Léngua anglesa|Anglés]]
[[Lhéngua almana|Almán]]
damara/nama
herero
kwangali
oshiwambo
Tsuana
Lozi
Gentílico:Namibiano
Ária:825 418 km
Populaçon:26,399
gatpfe2py5nl4ca230mdw4wegt5ujyp
Ilhas Fiji
0
12490
106808
106739
2026-05-24T17:13:26Z
~2026-30875-10
15270
gh
106808
wikitext
text/x-wiki
Ilhas Fiji ó Fiji(an fijiano:Matanitu ko Viti(an hindi fijiano:फ़िजी गणराज्य Fijī Gaṇarājya)anteriormente conhecida como República de las Fiji,ye un paíç insolar de la [[Ouceanie]],composto por 332 ilhas an [[Ouceano Pacífico|Ouceano pacífico]].Fiji faze fronteira marítima con [[Tubalu]] i con l [[Territóriofrancés|território francés]] de [[WallisiFutuna|Wallis i Futuna]] a norte,con Tonga leste,i con l território de la [[Nuoba Caledónia|Nuoba Caledónia,]]<nowiki/>con [[Banuatu]] i con ls [[IlhasSalomon|Ilhas Salomon]] a oeste.A sul,a tierra más próxima corresponde ás ilhas [[Nuoba Zelándia|neozelandesas]] de [[Kermadec]].<ref>História de las Fiji</ref>
[[Fexeiro:Flag_of_Fiji.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
República de las Fiji
Manitou ko Viti(Fijiano)
फ़िजी गणराज्य(Hindi Fijiano)Ripablik ăph Phījī
Capital/Cidade Maior:Suva
Lhénguas Oficiales:Fijiano i Hindi Fijiano
3kdh7cuvlvrcah4kdeg0gbsj4fj38qc
Taiwan
0
12491
106800
106740
2026-05-24T16:48:35Z
~2026-30875-10
15270
cc
106800
wikitext
text/x-wiki
Taiwan([[Lhéngua chinesa|mandarin]]:臺灣)oficialmente República de la China,ye un Stado Insolar localizado an la Ásia Oriental,que eiboluiu de un regime ounipartidário con reiconhecimento mundial i justidiçon plena sobre la [[China]] para ua [[república]] con [[reiconhecimento]] anternacional limitado i con competéncia sobre a [[Ilha Formosa]] i outras ilhas menores,apesar de oufruir de relaçones [[de fato]] goberno chinés reiconhecido anternacionalmente i,como tal,fui un de ls miembros fondadores de las [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Naciones Ounidas]] permanentes de l [[ConselhodeSegurança|Conselho de Segurança]] de la organizaçon,a ser subistituído por la [[República Popular de la China|República Polupular de la China]] an 1971.<ref>Humilhar o vazio da Biquipédia</ref>
[[Fexeiro:Flag_of_the_Republic_of_China_(3-5).svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
Fatos Rápidos
República de la China
中華民國
Zhōnghuá Mínguó
Capital:Taipé
Cidade Maior:Nuoba Taipé
Lhénguas oficiales:[[Lhéngua chinesa|Mandarin]] i [[Lhéngua taiwanesa|taiwanés]]
Gentílico:Taiwanés
Formosano
Formosino
Ária:35 980 km
Populaçon:23 577 271
3k5wh5h0rhscr2dlptvk0ufwsmgqpgk
106801
106800
2026-05-24T16:49:33Z
~2026-30875-10
15270
Gobierno
106801
wikitext
text/x-wiki
Taiwan([[Lhéngua chinesa|mandarin]]:臺灣)oficialmente República de la China,ye un Stado Insolar localizado an la Ásia Oriental,que eiboluiu de un regime ounipartidário con reiconhecimento mundial i justidiçon plena sobre la [[China]] para ua [[república]] con [[reiconhecimento]] anternacional limitado i con competéncia sobre a [[Ilha Formosa]] i outras ilhas menores,apesar de oufruir de relaçones [[de fato]] gobierno chinés reiconhecido anternacionalmente i,como tal,fui un de ls miembros fondadores de las [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Naciones Ounidas]] permanentes de l [[ConselhodeSegurança|Conselho de Segurança]] de la organizaçon,a ser subistituído por la [[República Popular de la China|República Polupular de la China]] an 1971.<ref>Humilhar o vazio da Biquipédia</ref>
[[Fexeiro:Flag_of_the_Republic_of_China_(3-5).svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
Fatos Rápidos
República de la China
中華民國
Zhōnghuá Mínguó
Capital:Taipé
Cidade Maior:Nuoba Taipé
Lhénguas oficiales:[[Lhéngua chinesa|Mandarin]] i [[Lhéngua taiwanesa|taiwanés]]
Gentílico:Taiwanés
Formosano
Formosino
Ária:35 980 km
Populaçon:23 577 271
m60dwo8lot3e13z07ujuvxzbsiblz81
Belize
0
12492
106802
106751
2026-05-24T16:58:15Z
~2026-30875-10
15270
Imagedf
106802
wikitext
text/x-wiki
Belize ye un paíç situado an la costa nordeste de la [[América Central|América central]].Faze fronteira con l [[México]] a norte, con l [[Mar de l caribe]] a leste e com a [[Guatemala]] a oeste i sul. Tamien partilha ua fronteira marítima con las [[Honduras]] a sudeste. Belize u miembro de la Comunidade de las Caraíbas i ye considerado parte de la region caribenha i de las históricas Índias Oucidentais Británicas.<ref>Beleza de Belize</ref>
[[Fexeiro:Flag_of_Belize_(16-9).png|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
Belize
Capital: [[Belmopan]]
Maior Cidade: [[Cidade de belize]]
Lhéngua Oficial:Anglés
Outras Lhénguas:Crioulo Belizenho
Gentílico:Belizenho,Belizenho
Ária:22 966
Água:(%):O,7
Moneda:Dólar de Belize
gtil7x9hde65m6wjlmilyboiojglski
Gana
0
12494
106803
106757
2026-05-24T17:01:45Z
~2026-30875-10
15270
uu
106803
wikitext
text/x-wiki
Gana(oficialmente república de Gana)an anglés:Republic of Gana)ye un paíç africano Oucidental,limitado a norte pela [[Burkina Faso]],e a leste de Togo,a sul por l [[Golfo de la guiné]] i a oeste por la [[Cuosta de l Marfin|Cuosta de l marfin]].<ref>Eu sou o miguel,eu que dei fim no vazio da Biquipédia</ref>
[[Fexeiro:Flag_of_Ghana.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
Fatos rápidos
República de l Gana
Republic of Gana
Capital/Cidade maior:Acra(5° 33′ N, 0° 15′ O)
Lhéngua Oficiales:.Akuapem Twi, axante,Ewe,Dagaare,dagani,Dangme, Ga,gonja, Kasem,fante i Nzema.<ref>Sou eu o Adimin da Biqupédia(Miguel)</ref>
bz0knkoq6koz2gr5jw6cnr51gc721hj
106804
106803
2026-05-24T17:04:40Z
~2026-30875-10
15270
34
106804
wikitext
text/x-wiki
Gana(oficialmente república de Gana)an anglés:Republic of Gana)ye un paíç africano Oucidental,limitado a norte pela [[Burkina Faso]],e a leste de Togo,a sul por l [[Golfo de la guiné]] i a oeste por la [[Cuosta de l Marfin|Cuosta de l marfin]].<ref>Eu sou o miguel,eu que dei fim no vazio da Biquipédia</ref>
[[Fexeiro:Flag_of_Ghana.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
[[Fexeiro:Ghana_(orthographic_projection).svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]]
Fatos rápidos
República de l Gana
Republic of Gana
Capital/Cidade maior:Acra(5° 33′ N, 0° 15′ O)
Lhéngua Oficiales:.Akuapem Twi, axante,Ewe,Dagaare,dagani,Dangme, Ga,gonja, Kasem,fante i Nzema.<ref>Sou eu o Adimin da Biqupédia(Miguel)</ref>
ez02y154nxjxa0gcx1qels9xb4nlzwa
106805
106804
2026-05-24T17:07:22Z
~2026-28950-60
15246
/* */ u
106805
wikitext
text/x-wiki
Gana(anglés:Republic of Gana)ye un paíç africano Oucidental,limitado a norte pela [[Burkina Faso]],e a leste de Togo,a sul por l [[Golfo de la guiné]] i a oeste por la [[Cuosta de l Marfin|Cuosta de l marfin]].
[[Fexeiro:Flag_of_Ghana.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
[[Fexeiro:Ghana_(orthographic_projection).svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]]
535ee2xehjx9jaq9wq8knrhcr4jkakm
Myanmar
0
12496
106797
2026-05-24T16:08:20Z
~2026-28950-60
15246
/* */ bb
106797
wikitext
text/x-wiki
Myarmar,mianmar ó Birmánia ye un paíç de la ásia localizado con [[China]],[[Bangladexe|Bangladesh]],[[Índia]],[[Tailándia]] i [[Laos]].<ref><nowiki>https://pt.wikipedia.org/wiki/Simbologia_vexilol%C3%B3gica</nowiki></ref>
🇲🇲
Bandeira
gej6ab3pvp0zmk32fcc60qxtx3urgis
Cumbersa outelizador(a):~2026-28950-60
3
12497
106798
2026-05-24T16:24:14Z
~2026-30875-10
15270
/* Faz uma página do Myanmar em Mirandês */ nuobo cacho
106798
wikitext
text/x-wiki
== Faz uma página do Myanmar em Mirandês ==
Faz uma página do Myanmar em Mirandês [[Special:Contribuições/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[Cumbersa outelizador(a):~2026-30875-10|discussão]]) 16h24min de 24 de maio de 2026 (UTC)
erwfq50haymgw215q0kkvfryguv6f14
Madagáscar
0
12498
106809
2026-05-24T17:29:12Z
~2026-28950-60
15246
Criou la páigina cun "Madagáscar ó Madagascar ye un paíç insular de l [[Ouceano Índico]]. Capital/Cidade Maior:Antananaribo Lhénguas: [[Lhéngua francesa|Francés]] i [[Lhéngua Malgaxe|Malgaxe]]"
106809
wikitext
text/x-wiki
Madagáscar ó Madagascar ye un paíç insular de l [[Ouceano Índico]].
Capital/Cidade Maior:Antananaribo
Lhénguas: [[Lhéngua francesa|Francés]] i [[Lhéngua Malgaxe|Malgaxe]]
q4bc0tkbep5bnxd89i3mv87ke53fc8w
106810
106809
2026-05-24T17:32:22Z
~2026-30875-10
15270
yy
106810
wikitext
text/x-wiki
Madagáscar ó Madagascar ye un paíç insular de l [[Ouceano Índico]].
[[Fexeiro:Flag_of_Madagascar.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
Capital/Cidade Maior:Antananaribo
Lhénguas: [[Lhéngua francesa|Francés]] i [[Lhéngua Malgaxe|Malgaxe]]
ja9tssjlvin0u5d0kw8cgnsiiypnemo
106811
106810
2026-05-24T17:33:38Z
~2026-30875-10
15270
tr
106811
wikitext
text/x-wiki
Madagáscar ó Madagascar ye un paíç insular de l [[Ouceano Índico]].
[[Fexeiro:Flag_of_Madagascar.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
[[Fexeiro:Madagascar_w1_locator.svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]]
Capital/Cidade Maior:Antananaribo
Lhénguas: [[Lhéngua francesa|Francés]] i [[Lhéngua Malgaxe|Malgaxe]]
6vda0da2n5yzy9zpq8jaa0fsec2nmk1