Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.4
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Democracie
0
395
106829
96707
2026-06-01T00:11:05Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106829
wikitext
text/x-wiki
{{Política}}
[[Fexeiro:2019 Democracy index.svg|miniaturadaimagem|400px|]]
'''Democracie''' ye un regime de gobierno adonde l poder de tomar amportantes decisones políticas stá cun ls cidadanos ([[pobo]]), direta ó andiretamente, por meio de repersentantes eileitos — forma mais ousada. Ua democracie puode eisistir nun sistema persidencialista ó parlamentarista, republicano ó monárquico.
La Democracie ye l cuntrário de la [[ditadura]] i de l [[totalitarismo]], adonde l poder ''stá antregue a ua eilite outo-eileita''.
Las Democracies puoden ser dibedidas an defrentes tipos, cun assento an bárias çtinçones. La çtinçon mais amportante dá-se antre [[democracie direta]] (alguas bezes chamada "democracie pura"), adonde l pobo diç la sue buntade pul boto direto an cada assunto particular, i la [[democracie repersentatiba]] (alguas bezes chamada "democracie andireta"), adonde l pobo diç la sue buntade atrabeç de la eileiçon de repersentantes que tóman decisones an nome daqueilhes que ls eilegírun.
Outras cousas amportantes na democracie ténen tamien a ber cun quien ye "l Pobo", esto ye, quien ten dreito al boto; cumo defender ls dreitos de minories contra la "tiranie de la maiorie" i qual l sistema que debe de ser ousado pa la eileiçon de repersentantes ou outros eisecutibos.
== Democracie Repersentatiba i Democracie Direta ==
{{Artigo percipal|[[Democracie direta]]}} MIRANDES A PRIMERA
Democracie direta ten a ber cul sistema adonde ls cidadanos decíden diretamente cada assunto por botaçon. An [[democracie repersentatiba|democracies repersentatibas]], al cuntrário, ls cidadanos eilígen repersentantes an anterbalos rigulares, que apuis decíden ls assuntos a fabor deilhes.
La democracie direta tornou-se cada beç más defícele, i aprossima-se mais de la democracie repersentatiba, quando l númaro de cidadanos crece. Storicamente, las democracies mais diretas anclúen l ancontro munecipal de [[Nuoba Anglatierra]] (drento de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]) , i l antigo sistema político de [[Atenas]]. Nanhun destes baterie cierto cun ua grande populaçon (anque la populaçon de Atenas fusse grande, la maiorie de la populaçon nun era cumpuosta de pessonas cunsidradas cumo cidadanas, que, antoce, nun tenien dreitos políticos; nun ls tenien las mulhieres, ls scrabos i ls ninos).
Ye questionable se yá houbo algun die ua democracie puramente direta dua grandura cunsidrable. Na prática, sociadades de qualquiera cumplexidade siempre percísan dua specializaçon de oufícios, mesmo de ls admenistratibos; i antoce ua democracie direta percisa de giente eileitos. (Anque alguien puoda tentar mantener todas las decisones amportantes feitas por boto direto, culs admenistratibos solo a lhebar a la prática essas decisones). Eisemplos de democracie direta que questumában scolher ''Delgados'' cun mandato amperatibo, rebogable i temporário puoden ser ancuntrados an albrotes i reboluçones de sentido anarquista cumo la [[Reboluçon Spanhola]], la [[Reboluçon Oucraniana]] i ne l albrote armado de la [[EZLN]], ne l stado de [[Chiapas]].
De l mesmo modo, muitas democracies repersentatibas modernas aceitórun alguns eilemientos de la democracie direta, normalmente [[referendo]].
Nós podemos ber democracies diretas i andiretas cumo ls tipos eideales, cun las democracies riales ban se aprossimando uas de las outras. Alguas antidades políticas modernas, cumo la [[Suíça]] ou alguns [[Stados Ounidos de la América#Subdebisones|stados amaricanos]], adonde ye mui ousado l referendo ampeçar por ua petiçon (chamada [[referendo por demanda popular]]) alrobés de nembros de la legislatura ó de l gobierno. La redadeira forma, que ye muita beç coincida por [[plebecito]], premite al gobierno scolher se i quando debe mantener un referendo, i tamien cumo la question debe ser abordada. An cuntraste, la [[Almanha]] stá mui próssima dua democracie repersentatiba eideal: na Almanha ls referendos son proibidos—an parte por bies de la mimória de cumo [[Adolfo Hitler]] ousou esso para manipular plebecitos an fabor de l sou gobierno.
L sistema de eileiçones que fui ousado an alguns países [[capitalismo de Stado|capitalistas de Stado]], chamado [[centralismo democrático]], puode ser cunsidrado cumo ua forma strema de democracie repersentatiba, adonde l pobo eilegie repersentantes locales, que por sue beç eilegien repersentantes regionales, que por sue beç eilegien la assemblé nacional, que finalmente eilegie ls que íban a gobernar l paíç. Assi i todo, alguns cunsidéran que esses sistemas nun son democráticos na berdade, mesmo que las pessonas puodan botar, yá que la grande çtáncia antre l andebíduo eileitor i l gobierno premite que se tornasse fácele manipular l porcesso. Outros cuntrapónen, dezindo que la grande çtáncia antre eileitor i gobierno ye ua caratelística quemun an sistemas eileitorales zenhados para naciones gigantescas (ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] i alguas poténcias ouropeias, solo para dar alguns eisemplos cunsidrados sien dúbeda cumo democráticos, ténen porblemas sérios na democraticidade de las sues anstituiçones de topo), i que l grande porblema de l sistema sobiético i de outros países quemunistas, aqueilho que l tornaba berdadeiramente nó-democrático, era que, an beç de séren scolhidos pul pobo, ls candidatos éran ampuostos pul partido derigente.
== La democracie ye ua cousa buona? ==
Quaijeque todos ls stados hoije apóian la democracie an percípio, anque giralmente nó na prática. Mesmo muitas ditaduras quemunistas chamában-se a eilhas mesmas democracies populares (p.eis. la "República Democrática de l Bietname", "República Democrática Popular de la Coreia"), anque de modo algun séian democráticas de l punto de bista de la maiorie de l oucidentales. Ua de las fraquezas apuntadas a la Democracie ye l fato de nun premitir que oujetibos lhançados por un gobierno a lhargo prázio, mesmo que séian eissenciales pa l porgresso/bien star de l cidadanos, nun puodan ser puostos de lhado pul gobierno seguinte, adiando assi decisones amportantes, ó seia, nun premite que haba un rumo pa la nacion an causa.
Alguas eideologies stan abiertamente contra la democracie, por eisemplo, l [[Fascismo]].
Mas cunsidra-se que la democracie, por ser aceita por defrentes países i stados, ye ua cousa buona i aceita cun muitas nomes.
== Dreito de Boto ==
L [[boto]] ye típico de l [[Stado lhibaral]] ([[seclo XIX]]) i eisigie que ls sous titulares respeitássen ciertas eisigenças cumo pagar ampuostos diretos; porpiatários de porpiadade fundiária i tener ua cierta renda.
Ne l passado muitos grupos fúrun scluídos de l dreito de boto, an bários nibles. Alguas bezes essa scluson ye ua política bastante abierta, claramente çcrita nas leis eileitorales; outras bezes nun ye claramente çcrita, mas ye lhebada na prática por meios que parécen tener pouco a ber cun la scluson que stá mesmo a ser feita (p.s., ampuostos de boto i eisigenças de alfabetizaçon que mantenien [[afro-amaricanos]] loinge de ls caixones de boto antes de la era de ls [[dreitos cibiles]]). I alguas bezes a un grupo era premitido l boto, mas l sistema eileitoral ó anstituiçones de l gobierno éran ourganizadas d'aperpósito pa le dar menos anfluença que outro grupos faborecidos.
=== Oubrigatoriedade de l boto ===
Nalguns países, l boto nun ye un dreito, mas ua oubrigaçon.
La prática de l boto oubrigatório ben yá de la [[Stória de la Grécia|Grécia Antiga]], quando l legislador ateniense [[Sólon]] fizo aprobar ua lei a oubrigar ls cidadanos a scolher un de ls partidos, causo nun quejíssen perder ls sous dreitos de cidadanos. La medida fizo parte dua reforma política para atamar la radicalizaçon de las çputas antre façones que debedien la pólis. Para alhá de acabar cula scrabidon por díbedas i çtribuir la populaçon cunsante la sue renda, criou tamien ua lei que ampedie ls cidadanos de se abstenéren nas botaçones de l'assemblé, senó perdien ls sous dreitos.
=== Scluson Étnica ===
Muitas sociadades ne l passado negórun a ciertas pessonas l dreito de botar por pertencéren a un cierto grupo étnico. Eisemplo desso ye la scluson de pessonas que tenien sue ua ourige Africana, antes de la de ls [[dreitos cebiles]], i ne l tiempo de l [[apartheid]] na [[África de l Sul]].
L mais de las sociadades hoije nun manténen essa scluson, mas alguas inda la fázen. Por eisemplo, [[Fiji]] reserba un cierto númaro de talhos ne l Parlamiento para cada un de ls percipales grupos étnicos; essas sclusones fúrun adotadas para çcreminar antre índios a fabor de ls grupos étnicos fijianos.
=== Scluson de classes ===
Até l seclo XIX, muitas democracies oucidentales tenien critérios de qualeficaçon nas sues leis eileitorales, l que seneficaba que solo pessonas cun un cierto grau de riqueza podien botar. Hoije essas leis fúrun rebogadas.
=== Sclusones de género ===
Outra scluson que durou muito tiempo fui la assente ne l sexo. Todas las democracies nun le dában l boto a las mulhieres até [[1893]], quando la [[Nuoba Zelándia]] se tornou l purmeiro paíç de l mundo a dar a las mulhieres l dreito de boto ne ls mesmos termos de ls homes. Esso acunteciu debido al sucesso de l [[mobimiento femenino pul dreito de boto]]. Hoije praticamente todos ls stados premíten que mulhieres bóten; las únicas eiceçones son siete stados [[|Eislamismo|muçulmanos]], percipalmente ne l [[Médio Ouriente]]: [[Arábia Saudita]], [[Barein]], [[Brunei]], [[Kuwait]], [[Oman]], [[Qatar]] i [[Eimirados Árabes Ounidos]].
=== Dreito de boto hoije ===
[[Fexeiro:Freedom House world map 2005.png|thumb|350px|
Este mapa ten an cunta las cunclusiones de l studo [[Lhibardade ne l Mundo de 2006]] de la [[Fredon House]], que faç un relatório de la situaçon de la [[lhibardade]] a nible mundial. Ye ua de las medidas de nible democrático mais ousadas puls ambestigadores.[http://polisci.la.psu.edu/faculty/Casper/caspertufisPAweb.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110011648/http://polisci.la.psu.edu/faculty/Casper/caspertufisPAweb.pdf |date=2006-11-10 }}
{{legend|#219A57|Livre.}} A Freedom House cunsidra estes países cumo democracies lhibarales.[https://web.archive.org/web/20060418053909/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=35&year=2005]
{{legend|#FFC27B|Lhibre solo an parte}}
{{legend|#B30000|Nun Libre}}]]
Hoije, an muitas democracies, l dreito de boto ye garantido sin çcriminaçon de raça, grupo étnico, classe ou sexo. Assi i todo, l dreito de boto inda nun ye ounibersal. Solo l ténen las pessonas cun ua cierta eidade, normalmente 18 (anque an alguns lhugares puoda ser 16—cumo ne l Brasil—ó 21). An regra, solo ls cidadanos dun paíç puoden botar an sues eileiçones, inda que anque uns países fágan eiceçones la cidadanos de outros países cun que téngan laços próssimos (por eis., alguns nembros de la [[Quemunidade Británica]], i nembros de la [[Ounion Ouropeia]].
=== Outros causos ===
L dreito de boto normalmente ye negado a prisioneiros. Alguns países tamien le négan l dreito de boto a condanados por crimes grabes, mesmo apuis de lhibartados. An alguns causos (p.eis. an muitos stados de ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]) la negaçon de l dreito de boto ye outomático na condanaçon de qualquiera crime grabe; an outros causos (p.eis. an países de la [[Ouropa]]) la negaçon de l dreito de boto ye ua penalidade adecional que l tribunal puode amponer, para alhá de la piena de cadena.
== Democracies alredror de l Mundo ==
Ye defícel saber l númaro de democracies na atualidade. La lhinha que debide regimes democráticos de regimes outocráticos ye andeble. Muitos países (p.eis. [[Singapura]]) ténen eileiçones que parécen lhibres, adonde l partido de gobierno ganha siempre, normalmente acumpanhado por eideias ó eibidéncias de represson a qualquiera ouposiçon al gobierno. Nesses países parece haber las chamadas "democracies dun solo partido"(anque ls tenermos democracie i monopartidarismo nun séian antagónicos) .
Assi i todo, tentatibas houbo para saber l númaro de democracies. De acordo cun la [[Casa de la Lhibardade]], na fin de l anho [[2000]] haberie 120 democracies ne l mundo.
== Democracie crestiana ==
{{Artigo percipal|[[Democracie crestiana]]}}
La [[Democracie crestiana]] ye ua eideologie i mobimiento político que defende ua democracie assente ne ls ansinamientos i prencípios crestianos. Naciu na fin de l [[seclo XIX]], apuis la ancíclica ''[[Rerum Novarum]]'', i ye ua fuorça política amportante na [[Ouropa]] i na [[América Lhatina]].
== {{Ber tamien}} ==
{{Wikiquote|Democracie}}
* [[Cidadanie]]
* [[Ciber-democracie]]
* [[Democracie ateniense]]
* [[República]]
* [[República Romana]]
* [[Social democracie]]
[[Catadorie:Política]]
t3og88lhoqwi7l6fjvle3i5p8fx0opd
Doutrina de la Eigreija Católica
0
408
106830
105975
2026-06-01T00:13:35Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106830
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
La '''doutrina de la Eigreija Católica''', ó simplesmente la '''doutrina católica''', ye custituída por un cunjunto de [[fé]]s, de [[dogma]]s i "''[[berdade]]s de [[fé]]''", de ansinamientos, de preceitos i de lheis de la [[Eigreija Católica]]. Este basto cunjunto trata, cumo por eisemplo, de dibersos aspetos relatibos la [[Dius]], al [[home]] i al [[mundo]]. Segundo l [[Catecismo de San Pio X]], la '''doutrina católica''' ye la [[doutrina]] que [[Jasus|Jasus Cristo]] Nuosso Senhor ne ls ansinou, para ne ls amostrar l camino de la [[salbaçon]] i de la [[bida eiterna]]. Las partes percipales i mais neçairas de la Doutrina […] son quatro: l [[Credo]], l [[Pai-Nuosso]], ls [[dieç Mandamientos|Mandamientos]] i ls [[Sacramientos católicos|Sacramientos]].<ref name="DefDout2">{{citar web | títalo= Catecismo de São Pio X| publicado = Diocese de Braga | url=http://www.diocese-braga.pt/catequese/sim/biblioteca/publicacoes_online/56/Catecismo_Sao_Pio_X.pdf | formato= '''n. 1 - 14''' | outor= PAPA SÃO PIO X | acessodata=3 de júnio de 2009|lhéngua = pertués}}</ref>
La Eigreija professa que todas las cousas que eilha acradita fúrun sendo als poucos [[Rebelaçon debina|rebeladas]] por Dius atrabeç de l tiempos, atingindo la sue plenitude i perfeiçon an [[Jasus Cristo]],<ref name="Rebpleno"> {{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|place=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|páiginas='''n. 8 i 9'''|isbn=978-972-603-349-3}}</ref> que ye cunsidrado puls [[católico]]s i [[crestiano]]s cumo l [[Filho de Dius]], l [[Messias]] i l [[Salbador]] de l mundo i de la houmanidade.<ref name="SalbadorJesus1">''Ibiden'', n. 87</ref><ref name="Messias1">''Ibiden'', n. 82</ref> Mas, la definiçon i cumprenson de la doutrina católica (que ye baseada na Rebelaçon) ye progressiba, necessitando por esso de l custante studo i reflexon de la [[Teologie católica|Teologie]], mas siempre fiel a la [[Rebelaçon debina]] i siempre ourientada pul [[Magistério de la Eigreija Católica|Magistério de la Eigreija]].<ref name="Dogma2" />
Para ls católicos, la sue [[fé]] an Dius anclui la sue lhibre i total antrega (i amor) "''la Dius, prestando al Dius rebelador l ouséquio pleno de l sou [[anteleto]] i de la sue [[buntade]], i dando boluntário assentimiento a la [[Rebelaçon debina|Rebelaçon feita por El]]''".<ref>[[Cuncílio Baticano II|CONCÍLIO BATICANO II]], Custituiçon dogmática "''[[Dei Berbun]]''", nº 5 ([[1965]])</ref> Esta Rebelaçon ye trasmitida pula [[Eigreija]] sob la forma de [[Tradiçon católica|Tradiçon]].<ref>''[[CCIC]]'', n. 11-13</ref> La fé an Dius "''oupera pula [[caridade]]''" ó [[amor]] (''Gal 5,6''), por esso la bida de [[santificaçon]] dun católico oubriga-lo, para alhá de partecipar i recebir ls [[Sacramientos católicos|sacramientos]], la "''coincer i fazer la buntade de Dius''",<ref name="Fe1">''Ibiden'', n. 386</ref> atrabeç, cumo por eisemplo, de la prática de ls ansinamientos rebelados (que se resumen ne ls [[mandamientos de amor]] ansinados por Jasus), de las [[buonas obras]] i tamien de las [[Teologie moral católica|regras de bida]] perpuostas pula [[Corpus Mysticun|única Eigreija fundada i ancabeçada por Jasus]].<ref name="DefDout2" /><ref name="FundEigreija1">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|place=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|id=ISBN 978-972-603-349-3|páiginas='''N. 161'''}}</ref><ref name="Carid1">''Ibiden'', n. 388</ref><ref> {{citar web | títalo= La Fe y las Obras | obra = Frente Universitaria Lepanto | url=http://www.lepanto.com.br/ApFeObr.html |lhéngua = pertués |acessodata=3 de júnio de 2009 }}</ref> Essa antrega la Dius ten por finalidade i [[sperança]] redadeiras a la sue própia [[salbaçon]] <ref name="Sp1">''[[CCIC]]'', n. 387</ref><ref name="DefSant1">''[[CCIC]]'', n. 428</ref> i a la amplementaçon de l [[Reino de Dius]]. Neste reino misterioso, l [[Mal]] será ineisistente i ls homes salbos i justos, passado la [[ressurreiçon]] de ls muortos i l [[fin de l mundo]], passaran la [[Eimortalidade|bibir eternamente]] an Dius, cun Dius i junto de Dius.<ref name="Fimundo1">''[[CCIC]]'', n. 216</ref>
Las percipales berdades de la fé ancontran-se spressas i resumidas ne l [[Credo de l Apóstolos]], ne l [[Credo Niceno-Custantinopolitano]] i tamien an bariadíssimos decumientos de la Eigreija, cumo por eisemplo ne l "[[Catecismo de la Eigreija Católica]]" (CIC). Atualmente, para un acesso i cumprenson mais fácele a la doutrina, ancontra-se tamien la síntese de l CIC, zeignada por "[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]" (CCIC).<ref name="cat"> {{Citar libro|outor=MARTHALER|títalo=Introducing the Catechism of the Catholic Church, Traditional Themes and Contemporary Issues|títalo-trad=Introducción al Catecismo de la Iglesia católica, temas tradicionales y cuestiones Contemporáneas|lhéngua=inglés|anho=1994|páiginas='''prefacio'''}}</ref><ref name="Schaff"> {{Citar libro|outor=SCHAFF|títalo=Creeds of Christendom, With a History and Critical Notes|títalo-trad=Credos de la Cristiandad, Con una historia y Notas Críticas|lhéngua=inglés|anho=1910|páiginas='''24 y 56'''}}</ref>
== Rebelaçon debina i Tradiçon ==
{{AP|[[Rebelaçon debina]], [[Bíblia]] i [[Tradiçon católica]]}}
[[Fexeiro:Abrahamthreeangels.jpg|thumb|right|160px|Dius rebela-se la [[Abraon]], "''l maior de l [[patriarca]]s de l [[Antigo Testamiento]]''" i "''l pai de l crentes''".<ref>[http://www.eclesie.t/catolicopedie/ Berbete "''Abraon''"]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, de la ''Anciclopédia Católica Popular''</ref>]]
Segundo la fé católica, "''Dius [[Rebelaçon debina|rebela-se]] al home […], mediante acuntecimientos i palabras''", para que l home conheça Dius i l "''sou çígnio de beneboléncia, que [[Dius|El]], zde la eiternidade, prestableciu an [[Cristo]] a fabor de l homes. Tal çígnio cunsiste an fazer partecipar, pula [[grácia]] de l [[Sprito Santo]], todos ls homes na [[bida eiterna|bida debina]], cumo sous filhos adotibos ne l sou solo Filho'', que ye [[Jasus]] Cristo.<ref>''[[CCIC]]'', n. 6</ref> Esta anfalible '''[[Rebelaçon debina]]''', manifestada yá zde de l percípio de l mundo i al lhongo de ls seclos que correponden al [[Antigo Testamiento]], ye plenamente rializada i cumpletada an Jasus Cristo.<ref name="Rebpleno"/> "''Cula muorte i la ressurreiçon de Cristo, nada mais será rebelado als homes até a la [[Parusia]]''".<ref name="Dogma2"/> Mas, "''anque la Rebelaçon yá star cumpleta, inda nun stá plenamente splicitada. I stá reserbado a la fé crestiana aprender als poucos to l sou alcance, ne l decorrer de l seclos.''"<ref name="Revdesen1">{{citar livro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|paiginas='''N. 66'''|lhéngua = pertués}}</ref>
A partir dende, cula assisténcia i [[anspiraçon]] subrenatural de l [[Sprito Santo]], la Rebelaçon eimutable (ó l ''depósito de fé'') ye trasmitida ininterruta i antegralmente pula [[Eigreija]] atrabeç dua dupla [[Tradiçon]] (que an [[latin]] quier dezir ''antrega ó ato de cunfiar'')<ref name="Tr1">{{citar web | títalo= Tradição | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/|acessodata= 3 de júnio de 2009|lhéngua = pertués}}</ref>, que puode ser oural ó scrita (2 Tessalonicenses 2,15; 2 Timóteo 1,13-14; 2,2):
* la '''Tradiçon oural''', ó simplesmente la Tradiçon, que cunserba ls ansinamientos de Cristo als [[Apóstolos]]. Por sue beç, eilhes trasmitiran antegralmente estes ansinamientos als sous [[Sucesson apostólica|sucessores]] (ls [[bispo]]s ounidos al [[Papa]]),<ref name="Tr1" /><ref>{{citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 81'''}}</ref> sendo qu'alguns deilhes son cunsidrados Padres de la Eigreija pul sou amportante cuntributo na sistematizaçon de la Tradiçon, nomeadamente ne l que cuncerne al zambolbimiento de la doutrina, liturgie i anstituiçones católicas;<ref name="PadresEigreija1">{{citar web | títalo= Quem são os Padres da Igreja? | publicado = Aleteia | url=https://pt.aleteia.org/2013/04/10/quem-sao-os-padres-da-igreja/|acessodata=17 de nobembre de 2017|lhéngua = pertués}}</ref>
* la '''Tradiçon scrita''' ó la [[Sagrada Scritura]] ([[Víblia]]), que ye l perduto de l registo scrito de la Tradiçon oural puls 4 [[eibangelista]]s i outros scritores sagrados, siempre anspirados pul Sprito Santo. Pa ls católicos, la Bíblia ye custituída por 73 libros, ourganizados ne l Antigo Testamiento i ne l Nuobo Testamiento. La Custituiçon dogmática Dei Berbun (1965) reafirma que ''"ls libros de la Scritura ansinan cun certeza, fielmente i sin erro la berdade que Dius, para nuossa salbaçon, quijo que fusse cunsignada nas sagradas Letras"''.<ref name="Tr1" /><ref>{{citar web | outor= CONCÍLIO VATICANO II | títalo= Dei Verbum | publicado = Santa Sé | url=http://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19651118_dei-verbum_po.html | anho=1965| formato= '''n. 11''' | acessodata=21 de Júlio de 2012|lhéngua = pertués}}</ref>
Ambas son antercomunicables, bisto que "''Jasus fizo na persença de ls çcípulos muitos outros senhales, que nun stan scritos neste libro''"<ref>{{citar bíblia|libro=Juan|capítulo=20|berso=30-31}}</ref>, a saber, l [[Eibangelho de San Juan]]. Para alhá de la Rebelaçon debina eimutable, eisisten inda las apariçones pribadas (s.: las [[apariçones marianas]]), que nun pertencen a la Rebelaçon nin puoden cuntradizé-la. Por esso, ls católicos nun son oubrigados l'acraditáren neilhas, mesmo qu'alguas deilhas séian reconhecidas cumo outénticas pula Eigreija (s.: [[apariçones de Fátima]]). L sou papel ye solamente ajudar ls fiéis a bibir melhor la Rebelaçon debina, nua detreminada época de la stória.<ref>{{Citar libro|autor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|local=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 67'''|lhéngua = pertués}}</ref>
=== Magistério de la Eigreija i zambolbimiento de la Doutrina ===
{{AP|[[Magistério de la Eigreija Católica]]}}
[[Fexeiro:J-h-newman.jpg|thumb|left|150px|L [[Cardeal Newman]] (seclo XIX) refletiu mui subre l zambolbimiento de la doutrina.<ref name="newmanadvent1">{{citar web | títalo= Revelation | publicado = Catholic Encyclopedia | url=http://www.newadvent.org/cathen/13001a.htm |lhéngua= inglés | acessodata=22 de setembre de 2010}}</ref>]]
La [[Tradiçon]], seia eilha oural ó scrita, ye anterpretada i aperfundada progressibamente pul [[Magistério de la Eigreija Católica]], que debe ser oubedecido i seguido puls católicos. Esto porque l Magistério ye la funçon de guardar, anterpretar, trasmitir i ansinar la Tradiçon, que ye própia de l'outoridade de la Eigreija, mas mais cuncretamente de l Papa i de ls bispos ounidos al Papa.<ref>{{citar web | títalo= Magistério (na i de la Eigreija) | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 23 de outubre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref> Al acraditar que las Tradiçones oural i scrita ''"dében ser recebidas i beneradas cun eigual sprito de piadade i reberéncia"'', la Eigreija defende que las sues berdades de fé nun stan solo cuntidas na Bíblia i que la própia Bíblia solo puode ser berdadeiramente anterpretada i bebida ne l teta de la Eigreija Católica. Aliás, fui cun base na sue anterpretaçon que la Eigreija scolheu ls libros pertencentes al [[cánon bíblico]].<ref name="Tr1" /><ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica |lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 82'''|lhéngua=pertués}}</ref>
L Eigreija acradita que, "''anque la Rebelaçon yá star cumpleta, inda nun stá plenamente splicitada. I stá reserbado a la fé crestiana aprender als poucos to l sou alcance, ne l decorrer de l seclos''".<ref name="Revdesen1"/> Por esso, la Eigreija admite la clarificaçon i l [[zambolbimiento de la sue doutrina|zambolbimiento progressibo de la sue doutrina]], resultante de la sue anterpretaçon gradual de la [[Rebelaçon debina]] (ó ''"crecimiento na anteligéncia de la fé"''), que se acradita ser ourientada pula grácia de l Sprito Santo. Mas, este zambolbimiento doutrinal nun muda nin acrecenta nada a la matéria de la própia Rebelaçon, que ye einalterable. Por outras palabras, l Magistério de la Eigreija, al meditar i studar la Rebelaçon eimutable, aperceber-se-iba als poucos de ciertas rialidades qu'antes nun tenie cumprendido totalmente.<ref name="Dogma2" /><ref name="newmanadvent1" /><ref name="crescintelfe1">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 94'''|lhéngua=pertués}}</ref>
L porcesso de l [[zambolbimiento de la doutrina]], que necessita de ser siempre cuntino i fiel a la Tradiçon, amplica la defeniçon gradual de dogmas, que, ua beç proclamados solenemente, son eimutables i eiternos.<ref name="Dogma2" /> Mas, esso "''nun quier dezir que [[Dogmas de la Eigreija Católica|tales berdades]] solo tardiamente téngan sido rebeladas, mas que se tornórun mais claras i úteles pa la Eigreija na sue progresson na fé.''"<ref>{{citar web | títalo= Defeniçon dogmática | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ |acessodata= 3 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref>
=== Dogmas, berdades de fé i heipóteses ===
Eesiste ua hierarquia que debede i classefica las bárias berdades de fé professadas pula Eigreija Católica, yá que la sue relaçon cul "''fundamiento de la fé crestiana''" ye defrente. Esta hierarquia diç respeito solo a l'amportança i anterligaçon de las berdades de fé, yá que todas eilhas dében ser acraditadas puls católicos.<ref>{{citar libro|autor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica |lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 90'''|lhéngua=pertués}}</ref>
Deste modo eisisten ls [[Dogmas de la Eigreija Católica|dogmas]], que son las berdades de fé anfalibles i eimutables que custituen la base de la doutrina católica.<ref name="Dogma2">{{citar web | títalo= Desenvolvimento e evolução do Dogma | publicado = Doutrina Católica | url=http://web.archive.org/web/20060825101136/http://br.geocities.com/worth_2001/evoluadogma.html| acessodata=3 de júnio de 2009}}</ref><ref name="Doutrina1">{{citar web | outor= LIGUORI PUBLICATIONS| títalo= A doutrina católica | obra= Handbook for Today's Catholic | url=http://web.archive.org/web/20050316053858/http://www.geocities.com/heartland/Acres/5581/doutrina.htm#A%20doutrina%20cat%C3%B3lica | lhéngua= pertués | acessodata=3 de júnio de 2009}}</ref> Ls dogmas son [[Anfalibelidade papal|defenidos i proclamados solenemente]] pul [[Magistério de la Eigreija Católica|Supremo Magistério]] (Papa ó [[Cuncílio Ecuménico]] cul Papa<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica |local=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 889 - 891'''|lhéngua= pertués}}</ref>) cumo sendo berdades defenitibas, porque eilhes stan cuntidos na [[Rebelaçon debina]] ó ténen culha ua conexon neçaira.<ref name="CICDogma1">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 88'''|lhéngua=pertués}}</ref> Ua beç proclamado solenemente, nanhun dogma puode ser altarado ó negado, nin mesmo pul Papa ó por decison cunceliar.<ref name="Dogma2" /> Por esso, l católico ye oubrigado a aderir, aceitar i acraditar ne ls dogmas dua maneira eirrebogable.<ref name="CICDogma1" />
Para alhá de ls dogmas, eisisten las defeniçones doutrinárias que nun stan inda cumpletamente zambolbidas, ó que, yá cumpletamente zambolbidas, nun fúrun inda declarados dogmas, porque l [[Magistério de la Eigreija Católica]] nun biu necidade para tal. Cunsuante l sou grau de [[Zambolbimiento de la doutrina|zambolbimiento doutrinal]], essas defeniçones puoden ser classeficadas an:<ref name="Dogma2"/>
* '''[[Berdade]]s de fé''', que, mesmo nun sendo dogmas, yá son oubjeto de fé i reberéncia por todos ls católicos, podendo inda sofrer algun zambolbimiento doutrinal posterior i, se necessairo, séren eibentualmente declarados dogmas;<ref name="Dogma2" />
* '''Berdades próssimas a la fé''', que, ambora stéian melhor sedimentadas i stablecidas de l que las heipóteses, inda faltan algo para se tornáren an berdades de fé;<ref name="Dogma2" />
* '''[[Heipótese]]s''', que puoden ser acraditadas ó nun puls católicos i que permanecen solamente cumo temas de reflexon por parte de teólogos debidamente credenciados pula [[Santa Sé]]. Estas heipóteses, formuladas a partir de l studo de la Bíblia ó de la [[Tradiçon católica]], suscitan dúbedas porque nun stan spressamente defenidas alhá.<ref name="Dogma2"/>
=== Ortodoxia, Heiterodoxia i Heiresie ===
{{AP|[[Ortodoxia doutrinária]], [[Heiterodoxia]] i [[Heiresie]]}}
Para alhá de la doutrina oufecial ó ourtodoxa perpuosta pul Magistério de la Eigreija Católica ourdinariamente atrabeç de l munus docendi (deber d'ansinar) de l bispo an quemunhon cul Papa i straordinariamente atrabeç de ls Cuncílios Ecuménicos i defeniçones pontifícias solenes, aparecírun al longo de la stória bárias bersones teológicas heiterodoxas. Esses zbios de l'ansino normatibo de la Eigreija puoden ser cumbatidos atrabeç de la catequese i çcussones ó cundenados solenemente pula Eigreija.<ref>{{citar web | títalo= Heterodoxia | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 3 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref><ref name="HeresiaEnc">{{citar web | títalo= Heresia | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/|acessodata= 3 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref> Un de ls eisemplos mais paradigmáticos de berson teológica heiterodoxa ye la [[teologie de la libertaçon]], de fuorte anspiraçon [[marxismo|marxista]], que fui corrigida pula Anstruçon ''Libertatis Nuntius''<ref>[http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_19840806_theology-liberation_po.html ''Libertatis Nuntius'' {{pt}}]</ref>.
Las [[heiresie]]s son doutrinas heiterodoxas zambolbidas por batizados crestianos que negan i dubidan splicitamente dun dogma ó berdade fundamental católica. Qualquiera heirege, fuora ls nacidos i batizados an quemunidades nó-católicas ó aqueilhes que caíran an heiresie ó [[cisma]] antes de ls 16 anhos, ye cundenado cula [[scomunhon]] ''latae sententiae'' i cun outras penas canónicas, cumo la demisson de l stado clerical, ne l causo de l'heirege ser un clérigo. Alguas de las percipales heiresies cundenadas pula Eigreija fúrun l [[gnosticismo]] (seclo II), l [[maniqueísmo]] (seclo III), l'[[arianismo]] (seclo IV), l [[pelagianismo]] (seclo V), l'[[iconoclastia]] (seclo VIII), l [[catarismo]] (seclo XII-XIII), l [[protestantismo]] (seclo XVI), l'[[anglicanismo]] (seclo XVI), l [[jansenismo]] (seclos XVII-XBIII) i l [[Modernismo (teologia)|modernismo]] (seclos XIX-XX). Hoije, la Eigreija cunsidra l relatebismo moral i doutrinal cumo la grande heiresie atual.<ref name="HeresiaEnc" />
==== Supresson de l'heiresie: la Anquesiçon ====
{{AP|Anquesiçon}}
La [[Anquesiçon]] refire-se la bárias anstituiçones criadas para cumbater i suprimir l'heiresie ne l teta de la Eigreija Católica. La Anquesiçon mediebal fui juridicamente anstituída an 1231. L'anstalaçon desses tribunales eclesiásticos era quemun na Ouropa a pedido de ls poderes régios, nomeadamente an Spanha (1478) i an Pertual (1531/1536), adonde ambas dependírun mui de l poder cebil.<ref name="inquisiçon">{{citar web | títalo= Insquisição | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 3 de outubre de 2010}}</ref><ref>{{citar web | títalo= Inquisition | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/08026a.htm | anho= 1913 |lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=5 de outubre de 2010}}</ref>
L cundenado era muitas bezes respunsabelizado por ua "crise de la fé", [[peste bubónica|pestes]], terremotos i miséria social, sendo antregue a las outoridades de l Stado para que fusse punido. Las penas bariában [[zde l'ayuno]], multas, pequeinhas [[peniténcia]]s, prison, cunfisco de benes, perda de libardade i tortura até a la [[pena de muorte]] aplicada pul poder cebil, cuja modalidade mais famosa ye l'[[outo-de-fé]].<ref>{{citar libro |sobrenome=Lea |nome= Henry Charles |títalo=A History of the Inquisition In The Middle Ages | anho= 1888 |volumen= 1}}</ref><ref>M.L.T. Carneiro, ''O Fogo e os Rituais de Purificação. A Teoria do Malefício'', Resgate. Revista de Cultura, Nº 3, Campinas: Papirus, 1991, pp.27-32.</ref> Anque desso, atebistas i studiosos católicos argumentan que la Anquesiçon papal fui anstituída percipalmente para ampedir i eibitar las superstiçones judiciales (s: ordália) i ls abusos de la populaçon ó de gobernantes seculares,<ref name="Aquino">Prof. [[Felipe Aquino|Aquino, Felipe]]. ''Para entender a Inquisição''. Editora Cléofas. 2009. Páig.: 11-13, 98. ISBN 978-85-88158-56-6.</ref> cumo [[Frederico II, Sacro Amperador Romano-Germánico]], qu'eisecutaba "heireges" por questones políticas.<ref name="Aquino"/><ref>{{citar web| url= http://web.archive.org/web/20070612141132/http://montfort.org.br/index.php?secao=cartas&subsecao=historia&artigo=20040717160738&lang=bra | títalo = Os papas e a Inquisição| accessodata= 29 de dezembre de 2013 | obra = Associação Cultural Montfort|lhéngua= pertués}}</ref>
Ne ls seclos XV i XBI, anfluenciados pula Reforma protestante, la Anquesiçon papal fui reorganizada: an 1542, l [[Papa Paulo III]] anstituiu la [[Anquesiçon romana|Sagrada Cungregaçon de la Anquesiçon Ounibersal]].<ref name="congdoutfe">{{citar web | títalo= Profile | publicado = CONGREGAÇON PA LA DOUTRINA DE LA FÉ| url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_pro_14071997_en.html | lhéngua= inglés | acessodata= 3 de outubre de 2010}}</ref> Ne l seclo XIX, ls tribunales de la Anquesiçon fúrun suprimidos puls Stados ouropeus, mas inda mantidos pul [[Stado Pontifício]]. An 1908, sob l [[Papa Pio X]], l'anstituiçon fui renomeada Sacra Cungregaçon de l Santo Oufício. An 1965, por ocasion de l Cuncílio Vaticano II, durante l pontificado de [[Paulo BI]], assumiu l sou nome atual de [[Cungregaçon pa la Doutrina de la Fé]].<ref name="congdoutfe" /><ref>{{citar web | outor= PAPA PAULO VI | títalo= Integrae Servandae | publicado = Santa Sé | url=http://www.vatican.va/holy_father/paul_vi/motu_proprio/documents/hf_p-vi_motu-proprio_19651207_integrae-servandae_lt.html | lhéngua= latim | acessodata= 4 de outubre de 2010}}</ref>
Anque salientar que serie un [[anacronismo]] anterpretar la Anquesiçon fura de l cuntesto social, cultural i relegioso que la biu nacer,<ref name= "Eigreija i Passado">{{citar web| url= http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/cti_documents/rc_con_cfaith_doc_20000307_memory-reconc-itc_po.html| títalo = Mimória i Reconceliaçon: la Eigreija i las culpas de l passado | acessodata=7 de janeiro de 2011 | publicado = Santa Sé|lhéngua=pertués}}</ref> la Eigreija reconheciu recentemente que la Anquesiçon ''"ye anconcebible pa l'atual mentalidade i cometiu, para para alhá de la crueza própia de ls questumes d'anton, berdadeiros abusos i anjustiças (cumo la cundenaçon de ls [[Templário]]s, de [[Santa Joana de Arc]]"'', antre outros).<ref name="inquisiçon" /> Atualmente, la Eigreija, cumprendendo melhor la [[libardade de pensamiento]], prefire outelizar l diálogo i l'[[ecumenismo]] para cumbater las heiresies i outros zbios a la sue doutrina.<ref name="HeresiaEnc" />
== Stória ==
{{AP|[[Stória de la Eigreija Católica]] i [[Concílio ecuménico#De la Eigreija Católica|Cuncílios ecuménicos católicos]]}}
Las clarificaçones i nuobas formulaçones berificadas na doutrina católica ne l decorrer de l tiempo son chamadas pula Eigreija Católica de ''[[zambolbimiento de la doutrina]]'' i justificadas pul fato de que, "''anque la Rebelaçon yá star cumpleta, inda nun stá plenamente splicitada''" i, por esso, al longo de la stória, la doutrina católica fui sendo anriquecida por nuobas splicaçones teológicas, nuobas defeniçones de dogmas i nuobos pronunciamientos papales ó cunceliares.<ref name="Revdesen1" />
=== Ls siete purmeiros cuncílios ===
{{AP|Primeiros sete concílios ecumênicos}}
[[Fexeiro:THE FIRST COUNCIL OF NICEA.jpg|thumb|left|140px|L [[Purmeiro Cuncílio de Niceia]] ([[325]])]]
L [[Purmeiro Cuncílio de Niceia]] (325) formulou l [[Credo Niceno]] ouriginal, que reconhecie las trés Pessonas de la [[Santíssema Trindade]] (Pai, Filho i Sprito Santo) i ansinaba que [[Jasus]], [[Filho de Dius]], era [[cunsustancialidade|cunsustancial]] la [[Dius Pai]]. Al defenir la debindade de Jasus, esse cuncílio cundenou l'[[arianismo]]<ref>{{citar libro|autor= HUBERT JEDIN |títalo= Kleine Konziliengeschichte |lhéngua=alman|lhocal=Freiburg|eiditora=Herder|anho=1960|páiginas='''páig. 136'''}}</ref><ref name="EncConc1">{{citar web | títalo= Concílio | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 3 de júnio de 2009}}</ref><ref name="Niceia1">{{citar web | títalo= The First Council of Nicaea | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/11044a.htm | anho= 1913 | lhéngua= inglés | autor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=26 de setembre de 2010}}</ref>. Aliás, un de ls dogmas centrales de l catolicismo, la Santíssema Trindade, yá era amplamente çcutido, refletido i aceite por muitos crestianos antes de l Cuncílio de Niceia: yá an 180 d.C., la palabra ''Trindade'' era ousada por [[Teófilo de Antioquia]]. Mas, antes desso, esta doutrina peculiar yá aparecie cun grande frequéncia ne l ámbito de la práxis [[Batismo|batismal]] (beija-se "[[Didaqué]]" 7, 1; i [[Justino]], "Apologie" 1, 61, 13) i [[eucaristía|eucarística]] (beija-se Justino, "''Apologie''" 1, 65-67; i Heipólito, "Tradiçon Apostólica" 4-13). La fórmula trenitária (Pai, Filho i Sprito Santo) yá aparecie tamien an bárias cartas i scritos crestianos (beija-se [[Ampeço de Antioquia]], "Carta als Efésios", 9, 1; 18, 2; i na "[[I Clemente|Purmeira Carta de Clemente Romano]]" 42; 46, 6<ref>{{citar web|url = http://www.earlychristianwritings.com/text/1clement-lightfoot.html| títalo = Texto completo de I Clemente| publicado = Early Christian writings| lhéngua = inglés| acessodata = 5 de febreiro de 2011}}</ref>). Ne l seclo III, [[Tertuliano]], [[Orígenes]] i [[Griegório Taumaturgo]] refletiran cun grande perfundidade subre este dogma católico.<ref>{{citar web | títalo= The Blessed Trinity | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/15047a.htm | anho= 1913 | lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=26 de setembre de 2010}}</ref>
L [[Purmeiro Cuncílio de Custantinopla]] (381) defeniu que la debindade de l [[Sprito Santo]] ye la mesma de l [[Dieus Pai|Pai]] i de l [[Dieus Filho|Filho]]. L cuncílio tamien formulou l [[Credo niceno-custantinopolitano]], que passou a custar de mais anformaçones de l que staba ne l Credo Niceno subre la natureza de l Sprito Santo, subre Jasus i subre outros dogmas amportantes. Esse cuncílio cundenou l [[macedonianismo]], l'[[apolinarianismo]] i, mais ua beç, l'arianismo.<ref>{{citar web | títalo= Purmeiro cuncílio de Custantinopla | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/04308a.htm | anho= 1913 | lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=26 de setembre de 2010}}</ref>
An 431, l [[Cuncílio de Éfeso]] proclamou la [[Birge Marie]] cumo la [[Mai de Dius]] (an griego: ''[[Teótoco|Theotokos]]''), an ouposiçon la Nestório, que defendia que Marie solo debie ser chamada de Mai de Cristo, porque eilha era solo la mai de la natureza houmana de Cristo i nun de la sue natureza debina. Nestório defendia qu'essas [[nestorianismo|dues naturezas éran çtintas i apartadas]], algo que l cuncílio cundenou. Para alhá de l nestorianismo, l cuncílio cundenou inda l [[pelagianismo]], qu'entraba an ouposiçon cula doutrina de l [[pecado ouriginal]] i de la [[grácia]] zambolbida por Santo Agostico, ne l seclo V.<ref>{{citar web | títalo= Pelagius and Pelagianism | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/11604a.htm | anho= 1913 |lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=26 de setembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web | títalo= Cuncílio de Éfeso | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/05491a.htm | anho= 1913 | lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=26 de setembre de 2010}}</ref>
Santo Agostico, bispo de Heipona, ye cunsidrado un de ls [[Padres de la Eigreija]]. Esses teólogos, que bibiran antre l seclo II i l seclo VII, fúrun respunsables, de cierta forma, pula fixaçon i sistematizaçon de la [[Tradiçon católica]]. Por eisemplo, al cumbater las heiresies de l sou tiempo, eilhes ajudórun a clarificar i cunsulidar ls percipales cunceitos de la fé (s.: primazie papal, Santíssema Trindade, [[Cristología|natureza de Cristo]], [[Eclesiologie|natureza de la Eigreija]], grácia, cánon bíblico, [[salbaçon]], [[pecado]], etc.). Tamien ajudórun a zambolber la liturgie, l'ouraçon, la spiritualidade i las anstituiçones de la Eigreija. Por esso, l pensamiento i la bida de ls Padres de la Eigreija son inda hoije ua base fundamental de la custruçon teológica i de la spiritualidade católica.<ref name="PadresEigreija1" />
An 451, l [[Cuncílio de Calcedónia]] defeniu que susisten na única [[pessona (cristianismo)|pessona]] (prosopon) de Jasus Cristo [[Ounion heipostática|dues naturezas (debina i houmana) ounidas]] (''[[physis]]''): "''Jasus ye purfeito an debindade i purfeito an houmanidade, berdadeiramente Dius i berdadeiramente home, cumpuosto dua alma racional i dun cuorpo, cunsustancial al [[Dius Pai|Pai]] segundo la debindade, cunsustancial a nós segundo l'houmanidade''"<ref>{{citar web | títalo= The Chalcedonian Deefinition. Agreed at the Fourth Ecumenical Council at Chalcedon in 451.| publicado = earlychurchtexts.com | url=http://www.earlychurchtexts.com/main/chalcedon/chalcedonian_definition.shtml | lhéngua= inglés | acessodata=26 de setembre de 2010}}</ref><ref>{{Citar libro|outor= HUBERT JEDIN |títalo= Kleine Konziliengeschichte |lhéngua=alman|lhocal=Freiburg|eiditora=Herder|anho=1960|páiginas='''páig. 29'''}}</ref>. Por esso, l cuncílio cundenou l monofesismo de Eutiques, que defendia que Jasus tenie solo ua natureza, sendo la natureza houmana tan ounida a la natureza debina que fui absorbida pula radadeira. Para alhá desso, l cuncílio cundenou tamien la [[simonia]].<ref name="calcedonia1">{{citar web | títalo= Cuncílio de Calcedónia | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/03555a.htm | anho= 1913 | lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=26 de setembre de 2010}}</ref>
L Terceiro Cuncílio de Custantinopla (680-681) cundenou l [[monotelismo]] i reafirmou que Cristo, sendo Dius i home, tenie las buntades houmana i debina<ref name="generalcouncil1">{{citar web | títalo= General Councils | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/04423f.htm | anho= 1913 |lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=26 de setembre de 2010}}</ref>. L Segundo Cuncílio de Niceia (787) defeniu la balidade de la [[beneraçon d'eimaiges]] santas, cundenando assi l'[[iconoclastia]].<ref>{{Citar livro|autor= HUBERT JEDIN |título= Kleine Konziliengeschichte |idioma=alman|lhocal=Freiburg|eiditora=Herder|anho=1960|páiginas='''páig. 34'''}}</ref><ref>{{citar web | títalo= Second Council of Nicaea | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/11045a.htm |anho= 1913 |lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=26 de setembre de 2010}}</ref>
=== Eidade Média ===
[[Fexeiro:Saint Thomas Aquinas.jpg|thumb|right|160px|[[San]] [[Tomás de Aquino]] (séc. XIII) afirmou que la [[fé]] i la [[rezon]] puoden ser cunciliadas, porque "''probénen ambas de Dius''", sendo la rezon un meio de antender la fé.<ref>{{citar web | outor= PAPA JOÃO PAULO II | títalo= Fides et Ratio | publicado = Santa Sé | url= http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/encyclicals/documents/hf_jp-ii_enc_15101998_fides-et-ratio_po.html | anho= 1998 | formato= '''n. 43''' |acessodata= 29 de dezembre de 2013|lhéngua=pertués}}</ref>]]
L [[Quarto Cuncílio de Latron]] (1215) ouficializou ua antiga tradiçon an que cada católico tenie que recebir, pul menos ua beç por anho, na [[Páscoa]], la [[cunfisson (sacramento)|cunfisson]] i la [[Eucaristia]] (ber ls [[Eigreija Católica#Cinco mandamientos de la Eigreija Católica|cinco mandamientos ó preceitos de la Eigreija Católica]]). Esse cuncílio defendiu tamien l [[celibato]] clerical, la doutrina de la [[trasustanciaçon]] i cundenou inda ls [[albigenses]]<ref name="generalcouncil1" /><ref>{{citar web | títalo= Fourth Lateran Council (1215) | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/09018a.htm | anho= 1913 |lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=26 de setembre de 2010}}</ref><ref>{{Citar libro|outor= HUBERT JEDIN |títalo= Kleine Konziliengeschichte|lhéngua=alman|local=Freiburg|eiditora=Herder|anho=1960|páiginas='''páig. 49'''}}</ref>.
Ne l seclo XIII, [[San Tomás de Aquino]], [[doutor de la Eigreija]] i outor de la [[Suma Teológica]], adatou la filosofie de [[Aristóteles]] al pensamiento crestiano de la época. El ye cunsidrado l mais alto repersentante de la scolástica, que ye un sistema, mobimiento i método que percurou reafirmar que la fé supera mas nun cuntradiç la rezon. Aliando siempre la [[filosofie]] i la [[teologie]], las reflexones i debates scolásticos baseában-se na leitura de la Víblia i de ls scritos de ls [[Padres de la Eigreija]] i de bários filósofos.<ref name="catrazaofe1" /><ref>{{citar web | títalo= escolástica| publicado=Infopédia | url=http://www.infopedia.pt/$escolastica|acessodata=27 de setembre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref><ref>{{citar web| títalo= Escolástica | publicado = Instituto de Educação da Universidade de Lisboa|url=http://www.educ.fc.ul.pt/docentes/opombo/hfe/momentos/modelos/escolastica.htm|acessodata=27 de setembre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref>
L [[Cuncílio de Custança]] (1414-1418) cundenou las heiresies de [[John Wycliffe]] i de [[Jan Hus]], que éran dous famosos precursores de la [[Reforma Protestante]][58]. L [[Quinto Cuncílio de Latron]] (1512-1517) defeniu l'[[eimortalidade]] de l'[[alma]]<ref>{{Citar libro|outor= HUBERT JEDIN |títalo= Kleine Konziliengeschichte |língua=alman|lhocal=Freiburg|eiditora=Herder|anho=1960|páiginas='''páig. 79'''}}</ref>.
==== Queston de l celibato ====
{{AP|Celibato}}
L [[Purmeiro Cuncílio de Latron]] (1123) i l [[Segundo Cuncílio de Latron]] (1139) cundenórun i ambalidórun l cuncubinato i ls casamientos de clérigos, ampondo assi l celibato clerical.<ref>{{citar web | títalo= Purmeiro Cuncílio Lateranense (1123) | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/09016b.htm | anho= 1913 | lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=26 de setembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web | títalo= Segundo Cuncílio Lateranense (1123) | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/09017a.htm | anho= 1913 | lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=26 de setembre de 2010}}</ref> Mas, ye perciso salientar que l celibato oubrigatório yá fui decretado pul Cuncílio de Eilbira (295-302). Mas, cumo era solo un cuncílio regional spanhol, las sues decisones nun fúrun cumpridas por to la Eigreija<ref name="celibatonewadvent1">{{citar web | títalo= Celibacy of the Clergy | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/03481a.htm | anho= 1913 | lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=26 de setembre de 2010}}</ref>. Outro passo amportante na amplementaçon de l celibato fui dado ne l [[Purmeiro Cuncílio de Niceia]] (323), que decretou que "''todos ls nembros de l clero stában proibidos de morar cun qualquiera mulhier, cun sceçon de la mai, armana ó tie''" (III cánon)<ref name="Niceia1" />. Ne l final de l seclo IV, la Eigreija Latina promulgou bárias leis a fabor de l celibato, que fúrun giralmente bien aceites ne l Oucidente, ne l pontificado de San Lion Magno (440-461).<ref name="celibatonewadvent1" /> L [[Cuncílio de Calcedónia]] (451) proibiu l casamiento de [[monge]]s i [[birgindade relegiosa|birges cunsagradas]] (XBI cánon)<ref name="calcedonia1" />.
Mas, anque desso, houbo bários abanços i recuos na aplicaçon dessa prática eclesiástica, chegando até mesmo a haber alguns Papas que éran casados antes de recebir las [[Orde (sacramiento)|ordes sagradas]], cumo por eisemplo l [[Papa Adriano II]] (867-872).<ref>{{citar web | títalo= Pope Adrian II | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/01156a.htm | anho= 1913 | lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=3 de outubre de 2010}}</ref> Ne l seclo XI, bários Papas, specialmente [[Papa Lion IX|Lion IX]] (1049-1054) i [[Papa Griegório VII|Griegório VII]] (1073-1085), esforçórun-se outra beç por aplicar cun maior rigor las leis de l celibato, debido a la crecente degradaçon moral de l clero.<ref name="celibatonewadvent1" /> L celibato clerical boltou a ser defendido pul [[Quarto Cuncílio de Latron]] (1215) i pul [[Cuncílio de Trento]] (1545-1563).<ref name="celibatonewadvent1" />
Atualmente, las leis de l celibato aplican-se solamente als sacerdotes de la [[Eigreija Latina]], quedando de fura las [[Eigreijas Católicas Ourientales]] i ls [[Ourdinariato pessonal para anglicanos|ourdinariatos pessonales para anglicanos]], qu'admiten padres casados, mas ls sous bispos son celibatairos.<ref name="celibcat1">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 1579 e 1580'''}}</ref><ref name="anglicanorum1">{{citar web | outor= PAPA BENTO XVI | títalo= Anglicanorum Coetibus | publicado = Santa Sé | url=http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/apost_constitutions/documents/hf_ben-xvi_apc_20091104_anglicanorum-coetibus_po.html | anho= 2009 | acessodata= 4 de outubre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref><ref name="anglicanorum2">{{citar web | títalo= Normas Complementares à Constituição Apostólica Anglicanorum coetibus | publicado = Santa Sé | url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20091104_norme-anglicanorum-coetibus_po.html | anho= 2009 | acessodata= 4 de outubre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref>
=== De l Cuncílio de Trento até agora ===
[[Fexeiro:Tridentinum.jpg|thumb|squierda|220px|L [[Cuncílio de Trento]] (1545 - 1563) lutou contra la [[Reforma Protestante]],<ref name="EncConc1" /> que fui, a par de l [[Grande Cisma de l Ouriente]], ua de las maiores cisones que la Eigreija Católica algua beç anfrentou.<ref>{{citar web | títalo= Reforma (protestante) | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 3 de júnio de 2009}}</ref><ref>{{citar web | títalo= Ortodoxos | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 3 de júnio de 2009}}</ref>]]
Ne l seclo XVI, debido a la [[Reforma Protestante]], l [[Cuncílio de Trento]] (1545-1563) fui cumbocado para reformar la deciplina eclesiástica i cunsulidar las percipales berdades de fé católicas. Esse cuncílio reafirmou, clarificou i defeniu la [[Trasustanciaçon|persença rial de Cristo na Eucaristia]], la doutrina de ls [[siete sacramientos]] (sendo cada un deilhes amplamente debatido i defenido), la doutrina de la [[grácia]] i de l [[pecado ouriginal]], la [[justificaçon (Teología)|justificaçon]], l [[celibato]] clerical, l'[[hierarquia católica]], la [[Tradiçon católica]], l [[cánon bíblico]] (reafirmou cumo outéntica la ''[[Bulgata]]''), las [[andulgéncia]]s, la natureza de la [[Eigreija]], l balor i l'amportança de a [[missa]], la [[liturgie]] (a [[missa tridentina]]) i l [[Dulia|culto de ls santos]], de las relíquias i de las eimaiges. L cuncílio promobiu tamien la publicaçon de l ''[[Index Librorum Prohibitorum]]''. L Cuncílio de Trento fui l cuncílio ecuménico que durou mais tiempo, eimitiu l maior númaro de decretos dogmáticos i reformas i porduziu ls resultados mais duradouros subre la fé i la deciplina de la Eigreija.<ref name="generalcouncil1" /><ref>{{citar web | títalo= O Concílio de Trento | subtítalo= Três Fases do Concílio de Trento | publicado = Missão Jovem | url=http://www.pime.org.br/missaojovem/mjhistdaigrejatrento.htm | acessodata=28 de setembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web| títalo= Council of Trent | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/15030c.htm | anho= 1913 |lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=28 de setembre de 2010}}</ref>
Al longo de ls seclos XVII i XBIII, ls [[jesuíta]]s i ls [[jansenista]]s cunfrontórun-se cun polémicas acerca de l papel de la grácia, de la libardade houmana i de la participaçon de l'home na sue própia salbaçon. Por fin, ls jansenistas fúrun cundenados cumo heiréticos<ref name="Hist1">{{citar web|títalo= Doutrina Católica|publicado = Hieros | url=http://web.archive.org/web/20090220220421/http://orbita.starmedia.com/~hyeros/doutrinacatolica007.html|acessodata= 3 de júnio de 2009}}</ref><ref>{{citar web | títalo= Jansenius and Jansenism|publicado = Newadvent.org|url=http://www.newadvent.org/cathen/08285a.htm |anho= 1913|lhéngua= inglés| outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA|acessodata=28 de setembre de 2010}}</ref> An 1854, l Papa Pio IX proclamou cumo dogma la [[Eimaculada Cunceiçon]] de [[Marie (mai de Jasus)|Marie]]<ref>{{citar web | títalo= Immaculate Conception | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/07674d.htm | anho= 1913 | lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=28 de setembre de 2010}}</ref>. L [[Cuncílio Baticano I]] (1869-1870) proclamou inda cumo dogma la [[Anfalibelidade papal]].<ref>{{citar web | títalo= Vatican Council | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/15303a.htm | anho= 1913 | lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=28 de setembre de 2010}}</ref> An 1891, l Papa Lion XIII publicou l'ancíclica Rerun Nobarun, marcando assi l'ampeço de la sistematizaçon de la [[Doutrina Social de la Eigreija]]<ref name="DSI1">{{citar web | títalo= Doutrina Social de la Eigreija (DSI) | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ |acessodata= 8 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref>. Ne ls finales de l seclo XIX i ampeços de l seclo XX, apareciu l'heiresie de l modernismo, que fui cundenada pul [[Papa San Pio X]].<ref>{{citar web | títalo= Modernism | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/10415a.htmm | anho= 1913 | lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=28 de setembre de 2010}}</ref>
An 1950, l [[Papa Pio XII]] proclamou cumo dogma la [[Assunçon de Marie]] al Cielo, an cuorpo i alma[85]. Antre 1962 i 1965, l [[Cuncílio Baticano II]], eidealizado pul [[Papa João XXIII]], ampulsionou l'''[[aggiornamiento]]'' (atualizaçon) de la Eigreija, tratando por esso de bários temas çtintos, tales cumo la [[Rito romano#Novus Ordo Missæ|reforma de la liturgie]], la custituiçon i [[pastoral]] de la Eigreija (que passou a ser alicerçada na eigual dignidade de todos ls fiéis), la relaçon antre la Rebelaçon debina i la Tradiçon, la defesa de la [[libardade relegiosa]], l'ampenho ne l'[[ecumenismo]] i la defesa de l'apostolado de ls [[leigo]]s. Esse cuncílio nun proclamou nanhun dogma, mas las sues ourientaçones doutrinales i pastorales son de strema amportança pa l'açon de la Eigreija ne l mundo moderno.<ref name="CV2">{{citar web | títalo= O Concílio Vaticano II | publicado = Doutrina Católica | url=http://web.archive.org/web/20091019090205/http://br.geocities.com/worth_2001/vaticanosegundo.html | acessodata= 22 de setembre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref><ref>{{citar libro|outor=GEORGE WEIGEL|títalo= La Berdade de l Catolicismo |subtítulo=Resposta a Dez Temas Controversos|lhocal=Lisboa|eiditora=Bertrand Editora|ano=2002|isbn= 978-972-25-1255-8|páiginas='''páigs. 45 - 46'''|lhéngua=pertués}}</ref> An 1968, l [[Papa Paulo BI]] publicou l'ancíclica ''[[Houmanae Bitae]]'', que trataba de bários assuntos relacionados cul balor de la [[bida]], la [[procriaçon]] i la [[cuntracepçon]].<ref name="HV1">{{citar web| títalo= Humanae vitae (HV) | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ |acessodata= 8 de júnio de 2009}}</ref>
== La doutrina i l coincimiento científico ==
{{AP|[[Críticas a la Eigreija Católica#La relaçon de la Eigreija cula Ciéncia i culs pensadores laicos|Eigreija Católica i la Ciéncia]]}}
L [[Magistério de la Eigreija Católica]] defende ne l seclo XXI que la Víblia debe ser anterpretada d'acuordo cula ''"antençon de ls outores sagrados"'', ls questumes, ls géneros literairos i ls coincimientos científicos de la época. Esse modo d'anterpretar nun ye algo de nuobo: yá Santo Agostico afirmaba ne l seclo V que la Bíblia deberie ser anterpretada de modo l'harmonizá-la culs coincimientos científicos çponibles an cada época.<ref name="asa3.org">{{citar web | url = http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1988/PSCF3-88Young.html | títalo = The Contemporary Relevance of Augustine's View of Creation | purmeiro = Davis | ultimo = A. Young | obra = Perspectives on Science and Christian Faith | acessodata = 30 de márcio de 2009 | data = Márcio 1988 | lhéngua = inglés}}</ref> Nesse causo, la Bíblia i la Tradiçon católica serien portadoras de berdade teológica, mas que nun tenrian necessariamente berdade stórica ó científica. La Eigreija eidantificou quatro sentidos de la Bíblia: "l sentido literal i l sentido spritual, subdebidindo-se este radadeiro an sentido alegórico, moral i anagógico". Lougo, las anterpretaçones sclusibamente literales (ó literalistas) son ouficialmente abandonadas, mui ambora inda permaneçan ciertos setores mais [[fundamentalista]]s que nun l'aceitan por anteiro.<ref>{{citar web | títalo= La Anterpretaçon de la Bíblia de la Eigreija | outor= PONTIFÍCIA COMISSÃO BÍBILICA | publicado = Santa Sé | anho= 1993 | url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/pcb_documents/rc_con_cfaith_doc_19930415_interpretazione_po.html | acessodata= 3 de júnio de 2009}}</ref><ref>{{citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=[[Catecismo de la Eigreija Católica]]|local=Coimbra|editora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páginas='''N. 115-117'''|lhéngua=pertués}}</ref>
La Eigreija Católica, defendendo l pensamiento de Santo Agostico i de San [[Tomás de Aquino]], afirma que, ''"ambora la fé supere la rezon, nun poderá nunca eisistir cuntradiçon antre la fé i la ciéncia porque ambas ténen ourige an Dius.''"<ref name="catrazaofe1">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 978-972-603-349-3|páiginas='''N. 29'''|lhéngua=pertués}}</ref> Lougo, a partir de l seclo XX, la Eigreija fui lentamente aceitando bárias çcubiertas científicas modernas. Por eisemplo, acabou por aceitar las teories de l [[Big Bang]] i de l'[[eiboluçon]] (cula custante anterbençon debina), defendendo que son cumpatibles cula fé de la [[Criação (teologia)|criaçon debina de l mundo]], zde qu'essas teories cuntinen a ser cientificamente bálidas.<ref>{{citar web | url = http://www.nbcnews.com/id/29484902/#.Ur_ydPtKptg | títalo = Vatican official calls atheist theories 'absurd' / Cardinal Levada: No conflict between evolution science and faith in God | publicado= [[MSNBC]] | data= 3 de márcio de 2009 | acessodata = 3 de júnio de 2009 |lhéngua = inglés}}</ref>
Potenciales cunflitos antre la fé católica i la ciéncia puoden aparecer an questones relacionadas cula [[anfalibelidade Víblica|anfalibelidade]] i l'outenticidade de la [[Tradiçon rebelada]]; cula negaçon de l'eisisténcia de [[Dius]] i de l'[[alma]] (i de la sue [[eimortalidade]]); culs momientos satos de l percípio i de l fin de la bida houmana; i culas amplicaçones éticas de la [[clonaige]], de la [[cuntracepçon]] ó fertelizaçon artificiales, de la [[manipulaçon genética]] i de l'uso de [[células-tronco ambrionárias]] na ambestigaçon científica.<ref>{{citar web | títalo= Science and the Church | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/13598b.htm | anho= 1913 | lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=9 de júnio de 2009}}</ref><ref>{{citar web |outor= CUNGREGAÇON PA LA DOUTRINA DE LA FÉ | títalo= Dignitas Personae | publicado = Santa Sé | url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20081208_dignitas-personae_po.html | anho= 2008 | acessodata= 9 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref>
=== L causo de Galileu ===
[[Imagem:Galileo before the Holy Office.jpg|thumb|220px|[[Galileu Galilei]] a ser julgado pula Anquesiçon.]]
Talbeç l causo mais paradigmático de l cunflito antre la ciéncia i la Eigreija Católica seia [[Galileu Galilei]], mas storiadores i cientistas modernos {{#tag:ref|A título de exemplo, estes historiadores i cientistas modernos incluem David C. Lindberg, Ronald Numbers,<ref>{{Citar libro|outor=DAVID C. LINDBERG i RONALD NUMBERS|títalo=God and Nature Historical Essays on the Encounter between Christianity and Science |títalo-trad= Ensayos históricos sobre Dios y la Naturaleza en el Encuentro entre el Cristianismo y Ciencia |lhéngua=inglés|lhocal=Berkeley|eiditora=[[University of California Press]]|anho=1986|id=ISBN 978-0-520-05538-4|páginas=10}}</ref><ref>{{Citar libro|outor=DAVID C. LINDBERG i RONALD NUMBERS|títalo=When Science and Christianity Meet |títalo-trad=Cuando se encuentran la ciencia y el cristianismo |lhéngua=inglés|lhocal=Chicago|eiditora=[[University of Chicago Press]]|anho=2003|isbn=978-0-226-48214-9|paiginas=57-58}}</ref> Craig Rusbult,<ref>{{citar web | títalo= Science and Christianity: Are they compatible? | títalo-trad=Ciencia y cristianismo: ¿son compatibles? | outor= Craig Rusbult | url=http://www.asa3.org/ASA/education/science/faith-science.htm#i | lhéngua= inglés | acessodata=16 de outubre de 2010}}</ref> Russell Maatman <ref>{{citar web | títalo= The Galileo Incident |títalo-trad= El Incidente Galileo | outor= Russell Maatman | url=http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1994/PSCF3-94Maatman.html.ori | lhéngua= inglés | acessodata=21 de outubre de 2010}}</ref> Owen Gingerich,<ref name="gingerich">{{citar web | títalo= Truth in Science: Proof, Persuasion, and the Galileo Affair |títalo-trad=Verdad en la Ciencia: La prueba, la persuasión y el caso Galileo | outor= Owen Gingerich | anho= 2003 | url=http://asa3.org/ASA/PSCF/2003/PSCF6-03Gingerich.pdf | acessodata=16 de outubre de 2010}}</ref> Thomas E. Woods Jr.<ref>{{Citar libro|outor=THOMAS E. WOODS JR.|títalo=How the Catholic Church Built Western Civilization |títalo-trad=Cómo la Iglesia católica construyó la civilización occidental |lhéngua=inglés|eiditora=Regnery Publishing, Inc.|anho=2005|isbn=978-0-89526-038-3}}. ''Nota'': ua campanapse de l libro puode ser ancontrado neste [http://www.catholiceducation.org/articles/history/world/wh0101.html site de léngua anglesa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170712005046/http://www.catholiceducation.org/articles/history/world/wh0101.html |date=2017-07-12 }}</ref> y Jerome J. Langford <ref>{{Citar libro|outor=JEROME L. LANGFORD|títalo= Galileo, Science, and the Church |títalo-trad= Galileo, Ciencia, y la Iglesia |lhéngua=inglés|editorial=St. Augustine's Press|anho=1998|ISBN=978-1-890318-25-3}}</ref>|group=nota}} bénen l causo cumo algo mais cumplexo de l que solo un cunfronto antre ciéncia i religion.<ref>{{citar web | títalo= Christianity, Roman Catholic, Issues in Science and Religion | url=http://www.enotes.com/science-religion-encyclopedia/christianity-roman-catholic-issues-science | lhéngua= inglés | acessodata=16 de outubre de 2010}}</ref><ref name="galileuency">{{citar web | títalo= Galileo Galilei | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/06342b.htm | anho= 1913 | lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=3 de outubre de 2010}}</ref> An 1616, la [[Anquesiçon romana]] declarou l'[[heliocentrismo]] cumo ''"falso i absurdo de l punto de bista filosófico i formalmente heirético"'', por star an cuntradiçon cula anterpretaçon literal de ciertas passaiges de la Bíblia.<ref name="casoGalileuII">{{citar web | outor=Joaquim Blessmann | títalo= O caso Galileu (II) | url=http://www.clerus.org/clerus/dati/2009-01/02-13/O_CASO_GALILEU_II.html | acessodata=19 de nobembre de 2011}}</ref> Anque de las sues probas spurmentales i teóricas nun séren totalmente cunclusibas, Galileu nunca abandonou las sues eideias i chegou mesmo a reinterpretar i ousar bárias passaiges bíblicas para defender la beracidade de l'heliocentrismo.<ref name="gingerich"/><ref name="bettencourt1">{{citar web | outor=D. Estêvão Bettencourt | títalo= Ciência e Fé: Copérnico e Galileu lançados na fogueira? | url=http://melhorsobre.blogspot.com/2007/03/cincia-e-f-coprnico-e-galileu-lanados.html | anho=1999 | acessodata=19 de nobembre de 2011|lhéngua=pertués}}</ref><ref name="casoGalileuI">{{citar web | outor=Joaquim Blessmann | títalo= O caso Galileu (I) | url=http://www.clerus.org/clerus/dati/2009-01/02-13/O_CASO_GALILEU_I.html | acessodata=19 de nobembre de 2011|lhéngua=pertués}}</ref> An 1633, Galileu acabou por ser julgado pula Anquesiçon i sentenciado la prison domiceliária. Fui proibido tamien d'ansinar que l'heliocentrismo era berdadeiro (solo podie ansiná-lo cumo ua heipótese científica).<ref name="galileuency" /><ref name="casoGalileuII"/><ref name="bettencourt1" /><ref name="casoGalileuI"/>
Cul tiempo, mas, la Eigreija Católica rebiu la sue posiçon quanto al heliocentrismo, acabando por aceitá-lo. An 1758, la Eigreija Católica retirou las obras heliocéntricas de l ''[[Index Librorum Prohibitorum]]''.<ref>McMullin, Ernan ed. (2005), ''The Church and Galileo'', Imprensa da Universidade de Notre Dame, Notre Dame, ISBN 0-268-03483-4; páig. 307</ref> An 1979, l Papa João Paulo II lamentou ls sofrimientos de Galileu causados por católicos i ourganismos eclesiásticos. I, mais ua beç, el defendiu que las dues berdades, de fé i de ciéncia, nunca puoden cuntradezir-se, acabando por citar tamien ua afirmaçon de l própio Galileu: ''"procedendo eigualmente de l [[Jasus|berbo debino]], la [[Bíblia|scritura santa]] i la [[natureza]], la purmeira cumo ditada pul Sprito Santo, la segunda cumo eisecutora fidelíssema de las ordes de Dius.''"<ref>{{citar web | autor= PAPA JOÃO PAULO II | títalo= Discurso do Papa João Paulo II à Pontifícia Academia das Ciências por ocasião do primeiro centenário do nascimento de Albert Einstein | publicado = Santa Sé | url=http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/speeches/1979/november/documents/hf_jp-ii_spe_19791110_einstein_po.html |anho=1979|acessodata= 3 de outubre de 2010}}</ref> Ne l'anho 2000, l Papa João Paulo II eimitiu finalmente un pedido formal de çculpas por todos ls erros cometidos por alguns católicos ne ls radadeiros 2.000 anhos de stória de la Eigreija Católica, ancluindo l julgamiento de Galileu Galilei pula Anquesiçon.<ref>[http://www.theguardian.com/world/2000/mar/13/catholicism.religion Pope says sorry for sins of church | World news | The Guardian]</ref><ref>{{Citation |title=Online NewsHour: A Papal Apology, March 13, 2000 |url=http://www.pbs.org/newshour/bb/religion/jan-june00/apology_3-13.html |accessdate=December 21, 2017 |archivedate=December 30, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230232251/http://www.pbs.org/newshour/bb/religion/jan-june00/apology_3-13.html }}</ref>
== Dius i la Santíssima Trindade ==
[[Fexeiro:Trinity_(Guiard_des_Moulins,_Bible_historiale,_15_c.).jpg|thumb|right|160px|[[Eiluminura]] mediebal cula repersentaçon clássica de la [[Santíssima Trindade]], sendo l ''home'' mais bielho l Pai, l mais nuobo (cun ua cruç) l Filho i la palomba l Sprito Santo.]]
{{AP|[[Dius ne l cristandade]] i [[Santíssima Trindade]]}}
La Eigreija Católica, cumo parte de l [[Cristandade]], acradita oubbiamente ne l [[monoteísmo]], que ye la [[fé]] na eisisténcia dun solo [[Dius]].<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica |lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 978-972-603-349-3|páiginas='''N. 37'''|lhéngua=pertués}}</ref> El ye l Criador de todas las cousas i cunsegue anterbir na Stória de la sue própia [[Criaçon]], bien cumo perdoar i salbar la houmanidade, por esso alguns de l [[atributos debinos]] mais amportantes son la [[omnipoténcia]], la [[omnipresença]] i [[omnisciéncia]].<ref>''Ibiden'', n. 50</ref> Para alhá destes atributos, Dius tamien ye fuortemente referido al lhongo de l [[Nuobo Testamiento]] cumo sendo la própia [[Berdade]] i l própio [[Amor]]: Dius ama i quier salbar todas las pessonas i estas puoden stablecer ua relaçon [[pessona]]l i [[filho|filial]] cun El atrabeç de la [[ouraçon]].<ref>''Ibiden'', n. 41 i 42</ref>
Mas, ls católicos acraditan tamien ne l [[mistério]] de la [[Santíssima Trindade]], esto ye, que Dius ye un ser uno mas simultaneamente trino, ''custituído'' por trés pessonas andibisibles: l [[Dius Pai|Pai]], l [[Jasus Cristo|Filho]] i l [[Sprito Santo]], que se stablecen antre si ua quemunhon purfeita. Para la Eigreija, este [[dogma]], que ye ua de las sues berdades centrales, nun biuola l monoteísmo.<ref>''Ibiden'', n. 37 i 44</ref> Estas 3 Pessonas eiternas, anque tenren la mesma natureza, "''son rialmente çtintas, pulas relaçones que las refrencian uas a las outras: l Pai gera l Filho, l Filho ye gerado pul Pai, l Sprito Santo procede de l Pai i de l Filho''".<ref>''Ibiden'', n. 48 i 49</ref>
=== Dius Pai: Criador de l Mundo ===
{{AP|[[Dius, l Pai]] i [[Teontologie]]}}
[[Fexeiro:God2-Sistine Chapel.png|thumb|right|210px|[[La Criaçon de Adon|Neste fresco]], de [[Michelangelo Buonarroti|Miguel Ángelo]], retrata la criaçon de [[Adon i Eiba|Adon]] (lhado squerdo) por [[Dius]] (lhado dreito).]]
[[Dius Pai]], la purmeira pessona de la Trindade, ye cunsidrado l Pai purfeito porque El amou i nunca abandonou ls homes,<ref>''Ibiden'', n. 42 i 46</ref> ls sous filhos adotibos, querendo siempre salbá-los i perdoando-los anfinitamente, zde que eilhes se arrependan dun modo sincero.<ref name="Perdon1">''Ibiden'', n. 391</ref> El nun fui criado nin gerado i ye cunsidrado l "''percípio i l fin, percípio sin percípio''" de la [[Bida]], stando por esso mais associado a la criaçon de l mundo. Mas esto nun quier dezir que las outras dues pessonas de la SS Trindade nó partecipassen tamien neste amportante ato debino.<ref>''Ibiden'', n. 52</ref> L [[Credo Niceno-Custantinopolitano]] faç refréncia la Dius Pai:
: ''Creio nun solo Dius, Pai to-poderoso,''
: ''Criador de l [[Cielo (religion)|Cielo]] i de la [[Tierra]],''
: ''De todas las cousas bisibles i ambisibles.''
==== Criaçon de l mundo i Anjos ====
{{AP|[[Criaçon (teologie)]] i [[Angeologie]]}}
[[Fexeiro:Guido Reni 031.jpg|thumb|150px|left|[[Arcanjo San Miguel]] derrotando Satanás.]]
L [[mundo]], que ye buono, ourdenado i amado por Dius, fui criado "''lhibremente, cun sabedorie i amor''", a partir de l [[nada]] (''2Mac 7,28''), para que Dius puoda "''manifestar i quemunicar la sue [[bondade]], [[berdade]], [[beleza]]''" i [[amor]] supremos. La obra de la criaçon culmina na obra inda maior de la [[salbaçon]], por esso "''l fin redadeiro de la criaçon''", nomeadamente de la houmanidade, "''ye que Dius, an [[Cristo]], puoda ser «todo an todos» (1 Quelor 15,28), para la sue glória i para la felicidade''" de l salbos, ne l [[Reino de Dius|sou eiterno Reino]].<ref>''Ibiden'', n. 53, 54 i 65</ref>
La criaçon ye custituída por "''seres sprituales''", que son ls [[anjo]]s, i por "''seres materiales''", que custituen l "''mundo bisible''" ó l mundo natural.<ref>''Ibiden'', n. 59</ref> "''Ls anjos son criaturas puramente sprituales, ancorpóreas, ambisibles i eimortales, seres pessonales dotados de anteligéncia i de buntade''". Eilhes serben i oubedecen a la buntade de Dius, specialmente "''ne l cumprimiento de la misson de [[salbaçon]], an prol de todos ls homes''". Segundo [[San Basílio Magno]], ''«cada fiel ten al sou lhado un anjo cumo protetor i pastor, pa l cunduzir a la bida»'', sendo estes protetores chamados de [[anjos de la guarda]].<ref>''Ibiden'', n. 60</ref>
Segundo la doutrina católica, l [[Génesis]], al narrar que l mundo fui criado an ''«seis dies»'' por Dius, quier arriba de todo rebelar a la houmanidade "''l balor de ls seres criados i la sue finalidade de agabon''" i serbício la Dius, dando particular çtaque al balor de l Home,<ref>''Ibiden'', n. 62</ref> que ye "''l bértice de la criaçon bisible''".<ref name="CriHomem1">''Ibiden'', n. 63</ref> Lhougo, la Eigreija Católica, corroborando cula eideia de [[Santo Agostico]], admite la possiblidade de l mundo nun ser criado lhiteralmente an solo seis dies.<ref name="asa3.org" />
==== Demónios i Mal ====
{{AP|[[Demonologie]] i [[Mal]]}}
[[Fexeiro:Paradise Lost 13.jpg|thumb|160px|right|[[Satanás]], l maior simblo de l Mal i de la eiterna perdiçon.]]
Ne l percípio de l mundo, acunteciu la chamada ''queda de l anjos'', que cunsiste na reblion dun grupo de anjos, lhiderado por [[Satanás]] (ó [[Lúcifer]]). Eilhes, sendo "''criados buonos por Dius''", trasformórun-se an [[demónio]]s, "''porque, mediante ua oupçon lhibre i eirrebogable, recusórun Dius i l [[Reino de Dius|sou Reino]], dando assi ourige al [[Anferno]]''". Eilhes, l simblo de l mal, "''percuran associar l home a la sue rebelion, mas ls católicos acraditan que Dius afirmou an Cristo la sue bitória absoluta subre l mal, que se eirá rializar plenamente ne l fin de ls tiempos, quando l mal acabará por zaparecer.<ref>''CCIC'', n. 74</ref>
La Eigreija ansina que l [[mal]] "''ye ua cierta falta, lhemitaçon ó distorçon de l [[bien]]''"<ref name="SalvificiD1">{{citar web | outor= PAPA JOÃO PAULO II | títalo= Salvifici Dolores | publicado = Santa Sé | url= http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/apost_letters/documents/hf_jp-ii_apl_11021984_salvifici-doloris_po.html | anho= 1984 | formato= '''n. 11 i 12''' | acessodata= 4 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref> i ye inda la causa de l [[sofrimiento]] houmano, que "''stá na anteraçon de l bien i de l mal ne l mundo''" i que "''stá anredado ne l mistério de la [[liberdade]] houmana''".<ref name="Sofrimweigel1">{{citar libro|outor=GEORGE WEIGEL|títalo= A Verdade do Catolicismo |subtítulo= Resposta a Dez Temas Controversos|lhocal=Lisboa|eiditora=Bertrand Editora|anho=2002|isbn= 972-25-1255-2|páginas='''122'''|lhéngua=pertués}}</ref> Ls católicos professan que la eisisténcia de l Mal ye un grande mistério, mas eilhes ténen la certeza de que Dius, sendo buono i omnipotente, nun puode nunca ser la causa i ourige de l Mal. Eilhes ténen fé de que Dius "''nun permitirieb l mal se de l própio mal nó straísse l [[bien]]''". L eisemplo mais marcante desso serie la muorte i ressurreiçon de Cristo, que, sendo l maior mal moral, trouxe la salbaçon para la houmanidade.<ref>{{Citar libro|autor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 57 i 58'''|lhéngua=pertués}}</ref>
<!----
Neste cuntesto, podemos dezir que l mal ye ''neçairo'', até porque Dius cuncediu la [[../liberdade/]] i la [[../anteligéncia/]] al Home, que fázen cun que la houmanidade puoda scolher antre l bien i l mal, antre amá-[[../Dius|Lo]] ó odiá-Lo, antre acraditá-Lo ó çprezá-Lo. An suma, la lhiberdade permite simultaneamente l [[../amor/]] (que ben de Dius i eileba la lhiberdade) i l [[../rábia/]] (que ben de l mal i oufusca la outéntica lhiberdade houmana).
---->
==== Home, la sue Queda i l Pecado oureginal ====
{{AP|[[Adon i Eiba]] i [[Pecado oureginal]]}}
[[Fexeiro:Adao eva.PNG|thumb|left|150px|[[Adon i Eba]], l purmeiro casal houmano de la Tierra.]]
L'home fui l único criado a l'eimaige i semelhança de Dius<ref name="CriHomem1" /> i, por esso, nun ye un oubjeto, mas si ua pessona cun dignidade houmana i "''capaç de se coincer la si mesmo, de se dar libremente i d'antrar an [[quemunhon]] cun Dius i culas outras pessonas''", sendo por esso chamado a la santidade i a la [[felicidade]].<ref>''Ibiden'', n. 66 i 358</ref> Segundo l [[Génesis]], to l género houmano ye çcendente de [[Adon i Eiba]]. Ambos possuen ua eigual dignidade i, al mesmo tiempo, biben nua "''cumplementaridade recíproca anquanto masculino i femenino''". Lougo, son chamados la formáren un matrimonho andissolúbel de "ua solo chicha" (Gn 2, 24), la trasmitiren la bida houmana i l'admenistráren la Tierra, dende la grande respunsabelidade de l'home ne l praino de Dius.<ref name="adonebacomp">''Ibiden'', n. 71</ref>
Na perspetiba católica, l'home ten un [[cuorpo]] mortal mas ua [[alma]] eimortal, que ye criada diretamente por Dius. Por esso, depuis de la muorte, l'alma buoltará a ounir-se al cuorpo, mas solamente ne l momiento de la [[ressurreiçon]] final.<ref>''Ibiden'', n. 69 i 70</ref> Segundo l porjeto enicial de Dius, ls homes nun sofren nin morren.<ref>''Ibiden'', n. 72</ref> Mas, Adon i Eiba, cumo éran libres i por esso sucumbiran a la [[tentaçon]] de l [[Diabo]], comírun l [[fruito proibido]], desobedecendo assi la Dius i querendo tornar-se "''cumo Dius, sin Dius i nun segundo Dius''" (Gn 3, 5). Assi, eilhes perdírun la sue santidade ouriginal i cometírun l sou purmeiro pecado, dando ourige al [[pecado ouriginal]] (beija la suseçon Pecado).<ref>''Ibiden'', n. 75</ref>
Segundo l porjeto einicial de Dius, to l género houmano nun debie "''nin sofrer nin morrer''", mas si, bibir eternamente an [[santidade]] i junto de Dius.<ref>''Ibiden'', n. 72</ref> Mas, Adon i Eiba, cumo éran lhibres i por esso sucumbiran a la tentaçon de l [[Diabo]], comírun l [[fruito proibido]], desobedecendo assi la Dius. Eilhes, cun este géstio, quejirun "''tornar-se «cumo Dius», sin Dius i nun segundo Dius (Gn 3, 5)''". Assi, eilhes perdírun la sue santidade oureginal i cometírun l sou purmeiro pecado, dando ourige al [[pecado oureginal]] (beija la suseçon ''Pecado'').<ref>''Ibiden'', n. 75</ref>
Para alhá desso, eilhes spalhórun l [[pecado]] ouriginal a todos ls homes, que son sous çcendentes, fazendo cun que todos passassen a morrer, la tenéren tendéncia para pecar, la sofríren i la séren eignorantes.<ref name="PO1">''Ibiden'', n. 76 i 77</ref> Mas, ls católicos acraditan que Dius nun abandonou l'home al poder de la muorte i, por esso, pré-anunciou misteriosamente que l mal serie bencido. Esto custituiu l purmeiro anúncio de la benida de [[Jasus]], que, antre outras cousas, anstituiu l [[batismo]] pa la remisson de l pecado ouriginal i d'outros pecados.<ref>''Ibiden'', n. 78</ref>
=== Dius Filho: Jasus Cristo, l Salbador ===
{{AP|[[Jasus]], [[Cristo]] i [[Cristologie]]}}
[[Fexeiro:Bernhard Plockhorst - Good Shephard.jpg|thumb|right|150px|Jasus ye muitas bezes caratelizado cumo l Buono Pastor, que cuida de las sues canhonas até al punto de "''spor la sue bida''" por eilhas..<ref>{{citar bíblia|libro=João|capítulo=10|berso=1-21}}</ref>]]
[[Fexeiro:Giotto - Scrovegni - -17- - Nativity, Birth of Jesus.jpg|160px|thumb|Jesus, [[Natal|recén-nascido num estábulo]], ye adorado puls pastores, que éran pessonas pobres i houmildes.]]
[[Jasus]] [[Cristo]] ye la figura central de l [[Cristandade]], porque, por buntade de [[Dius Pa]],<ref name="Bunt1">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica |lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 118'''}}</ref> el [[ancarnaçon|ancarnou-se]] (bino a la Tierra) para anunciar la [[salbaçon]] i las [[Bien-abinturanças]] a la [[houmanidade]] anteira, "''ó seia: para ne ls reconciliar a nós [[pecador]]s cun [[Dius]]; para ne ls fazer coincer l sou [[amor]] anfenito; para ser l nuosso modelo de [[santidade]]; para ne ls tornar «partecipantes de la natureza debina» (2 Ped 1, 4)''";<ref>''Ibiden'', n. 85</ref> i para "''anunciar las buonas nuobas de l [[Reino de Dius]]''"..<ref>{{citar bíblia|libro=Marcos|capítulo=10|berso=45}}, {{citar bíblia|libro=Lhucas|capítulo=4|berso=43}} i {{citar bíblia|libro=Juan|capítulo=20|berso=31}}.</ref> [[Santo Atanásio]], un famoso [[Padres de la Eigreija|Padre]] i [[Doutor de la Eigreija]], afirmou que Jasus, "''l [[Filho de Dius]], Se fizo home, para ne ls fazer Dius''", ó seia, para ne ls tornarmos [[santo]]s cumo Dius.<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 460'''|lhéngua=pertués}}</ref>
''[[Jasus]]'' (de l [[heibraico]], ''[[Yeshua]]''), que quier dezir "''Dius salba''",<ref name="Salbador1">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 81'''|lhéngua=pertués}}</ref> ye l l «[[Messias]]» ó l «[[Cristo]]». Mais specificamente, El ye cunsagrado por [[Dius Pai]] i ungido pul [[Sprito Santo]] para la sue misson salbífica. Pa ls crestianos, Jasus, «''çcido de l cielo''» (''Jo 3,13''), fui curceficado i depuis ressucitado, i ye l Serbo Sofredor «''que dá la sue bida an resgate pula multidon''» (''Mt 20,28'').<ref name="Messias1" /> L [[Credo Niceno-Custantinopolitano]] faç refréncia la Jasus Cristo:
: ''Creio nun solo [[Senhor]], Jasus Cristo,''
: ''Filho Unigénito de Dius,''
: ''nacido de l Pai antes de todos ls seclos:''
: ''Dius de [[Dius]], [[luç]] de la luç,''
: ''Dius berdadeiro de Dius berdadeiro;''
: ''gerado, nun criado, [[cunsustancial]] al Pai.''
: ''Por El todas las cousas fúrun feitas.''
: ''I por nós, homes, i para nuossa [[salbaçon]]''
: ''çceu de l [[Cielo (religion)|Cielos]].''
: ''I [[ancarnaçon|ancarnou]] pul [[Sprito Santo]],''
: ''ne l teta de la [[Virge Marie]].''
: ''i se fizo [[home]].''
: ''Tamien por nós fui curceficado sob [[Póncio Pilatos]];''
: ''padeciu i fui sepultado.''
: ''Ressucitou al terceiro die,''
: ''cunforme las [[Bíblia|Scrituras]]; ''
: ''i subiu als Cielos, adonde stá sentado a la dreita de l [[Dius Pai|Pai]]. ''
: ''De nuobo hai-de benir an sue glória''
: ''para julgar ls bibos i ls muortos;''
: ''i l sou [[Reino de Dius|Reino]] nun terá fin.''
==== Natureza de Jasus i l sou nacimiento ====
[[Fexeiro:Birth of Jesus - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|150px|thumb|left|Jasus, [[Natal|recén-nacido nun stábulo]], ye adorado puls pastores, que éran pessonas pobres i houmildes.]]
L dogma [[cristologie|cristológico]] ansina que [[Jasus]] [[Cristo]]<ref name="Senhor1">''Ibiden'', n. 84</ref> ye la ancarnaçon de l [[Berbo]] debino,<ref>''Ibiden'', n. 86</ref> berdadeiro [[Dius]] i berdadeiro [[home]], Salbador i Buono Pastor de la Houmanidade.<ref name="SalbadorJesus1">''Ibiden'', n. 87</ref> El ye tamien «''l Filho Unigénito de Dius''» (''1 Jo 2, 23''), la segunda Pessona de la [[Santíssima Trindade|SS Trindade]], porque, "''ne l momiento de l [[Batismo]] i de la [[Trasfiguraçon (cristandade)|Trasfiguraçon]], la boç de l Pai zeigna Jasus cumo sou «Filho predileto»''".<ref name="CunhecePai">''Ibiden'', n. 83</ref> Aliás, Jasus Cristo apersenta-se la Si mesmo cumo l Filho que «''conhece l Pai''» (''Mt 11,27''), afirmando assi "''la Sue relaçon sola i eiterna cun Dius Sou Pai''".<ref name="CunhecePai">''Ibiden'', n. 83</ref> Por esso, el ye l solo i berdadeiro [[Sumo Sacerdote]]<ref>{{citar web | títalo= Sumo Sacerdote | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 4 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref> i Mediador antre ls homes i l Dius Pai,<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 480 i 1544'''|lhéngua=pertués}}</ref> chegando a afirmar que "''«[[Jasus|You]] sou l Camino, la Berdade i la Bida. Naide bai al Pai senó por Mi» (Jo 14, 6).<ref>''Ibiden'', n. 459</ref>
Jasus, sendo Dius, rebaixou-se de la sue cundiçon debina para ser un home, tenendo daprendido, tal cumo las outras pessonas, muitas cousas atrabeç de la speriéncia i de la sue [[anteligéncia]] houmana, anque coincer íntema i plenamente ls çígnios eiternos de Dius i lhougo la Sue anfenita [[sabedorie]] debina.<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 90'''|lhéngua=pertués}}</ref> Segundo l [[dogma]] [[mariologie|mariológico]], Jasus fui cuncebido [[birgindade|birginalmente]] ne l teta de la [[Birge Marie]] pul poder de l [[Sprito Santo]].<ref name="Ibiden, n. 98">''Ibiden'', n. 98</ref> El naciu an [[Belén]], na [[Palestina]], ne l tiempo de [[Heirodes, l Grande]] i de l [[amperador romano]] [[Otábio Augusto|Otábio César Augusto]].<ref name="NacJesus1">''CIC'', n. 423</ref>
Jasus procede de [[Dius Pai]] i ye eternamente [[cunsustancial]] (pertencente a la mesma natureza i sustáncia) la El. Nun fui criado pul Pai, mas gerado porque ancarnou-se, assumindo la Sue natureza houmana.<ref>{{citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 88'''|lhéngua=pertués}}</ref> Jasus ye cunsidrado l filho purfeito porque subordinou la sue [[buntade]] houmana a la buntade debina de l Pai, que cunsiste na salbaçon de to la houmanidade.<ref>''CCIC'', n. 91</ref> Por esso, ye-le atribuído la [[redençon]] de l mundo.<ref name="Salbador1"/>
==== Menistério i ansinamientos ====
[[Fexeiro:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|150px|thumb|right|Ne l famoso [[Sermon de la Muntanha]], Jasus (re)anuncia, cumo por eisemplo, las [[Bien-Abinturanças]], l [[Reino de Dius]] i la [[Ética de la reciprocidade|regra d'ouro]].<ref>[[Eibangelho segundo Mateus]], capítulos 5 a 7</ref>]]
[[Fexeiro:Cristo crucificado.jpg|thumb|150px|right|La crucificaçon i muorte de Jasus faç parte de la [[buntade]] de Dius Pai de salbar la Houmanidade, atrabeç de l [[Mistério Pascal|supremo sacrifício redentor de Jasus]].<ref name="Crucix1">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|título=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 608'''}}</ref><ref name="Crucix2">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 122'''|lhéngua=pertués}}</ref>]]
Durante l sou menistério, ye dezido que [[Jasus]] fizo bários [[milagre]]s, cumo andar subre la auga, trasformar auga an bino, bárias curas, [[sorcismo]]s i ressucitaçon de muortos (cumo [[Lázaro]]).<ref>{{citar bíblia|libro=João|capítulo=11|berso=1–44}}, {{citar bíblia|libro=Mateus|capítulo=9|berso=25}} i {{citar bíblia|libro=Lhucas|capítulo=7|berso=15}}</ref> El zambolbiu sou menistério percipalmente na [[Galiléia]], tenendo feito de [[Cafarnaun]] ua de sues bases eibangelísticas. Stubo tamien an bários lhugares de [[Eisrael]], nomeadamente na [[Samarie]], na [[Judéia]] i subretodo an [[Jarusalen]] lhougo antes de sue crucificaçon.<ref>{{citar web | títalo= Vida pública | publicado = Hieros | url=http://web.archive.org/web/20050404082451/http://orbita.starmedia.com/~hyeros/vidapublica027.html| acessodata=4 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref>
Nas sues muitas pregaçones, Jasus Cristo ansinou, antre outras cousas, l [[Pai Nuosso]],<ref name="PaiNuossocump1">{{citar bíblia|libro=Mateus|capítulo=6|berso=6-13}}</ref> las [[bien-abinturanças]] <ref>{{citar bíblia|libro=Mateus|capítulo=5|berso=3-12}}</ref> i ansistiu siempre «''que l [[Reino de Dius|Reino de l Cielos]] stá próssimo''» (''Mt 10,7'') i que [[Dius]] staba preparando la [[Tierra]] para un nuobo stado de cousas. Anunciou tamien que quien quejisse fazer parte de l [[Reino de Dius]] tenerie de ''nacer de nuobo'', de se arrepender de ls sous [[pecado]]s, de se cumberter i purificar. Jasus ansinaba tamien que l [[Amor de Dius|amor]], l [[poder]], la [[grácia]] i la [[misericórdie]] de [[Dius]] era mui maior que l [[pecado]] i todas las fuorças de l [[mal]], ansistindo por esso que l [[arrependimiento]] sincero de l [[pecado]]s i la [[fé]] an Dius puoden salbar ls homes.<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 545 i 1427'''|lhéngua=pertués}}</ref>
El tamien mandou ls sous çcípulos la '''''amar la [[Dius]] de to tou [[coraçon]], de to tua [[alma]] i de to tou [[sprito]]''''' ({{citar bíblia|libro=Mateus|capítulo=22|berso=37}}) i '''''amar l tou próssimo cumo a ti mesmo''''' ({{citar bíblia|libro=Mateus|capítulo=22|berso=39}}). Para Jasus, estes dous mandamientos custituen l resumo de ''to la Lhei i ls Profetas'' de l [[Antigo Testamiento]] ({{citar bíblia|libro=Mateus|capítulo=22|berso=40}}).<ref>{{citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 435'''|lhéngua=pertués}}</ref>El dou anclusibamente als homes un nuobo i radical [[mandamiento de Amor]]: «'''''amai-bos uns als outros, cumo [[Jasus|You]] bos amo'''''» ({{citar bíblia|libro=João|capítulo=15|berso=10}}).
Jasus alertou als sous crentes i [[çcípulo]]s que solo "''quien aceita ls mius mandamientos i les oubedece, esse ye que Me ama. I quien Me ama será amado por [[Dius Pai|miu Pai]]. You l amarei i manifestar-Me-ei a el. […] [[Santíssima Trindade|Nós]] beneremos a el i nel fazeremos la [[Cielo (religion)|nuossa morada]]''" (''{{citar bíblia|libro=João|capítulo=14|berso=21-23}}''). Subre este aspeto, la Eigreija acradita tamien que quien ama la Dius permanecerá ne l [[Amor#Crestiana|amor]]. I quien "''permanecer ne l amor permanece an Dius i Dius nel''", porque "''Dius ye amor''" ({{citar bíblia|libro=1 João|capítulo=4|berso=16}}).
==== Jasus i l Antigo Testamiento ====
Durante l [[Antigo Testamiento]], Dius, atrabeç de [[profeta]]s, yá anunciaba la benida de l [[Messias]], para que la houmanidade, nomeadamente l [[Tribos de Eisrael|pobo scolhido de Eisrael]] (ó pobo judaico), puoda reconhecé-lo quando El benir. La Eigreija ansina que Jasus, sendo l [[Messias]], cumpriu todas las [[Cristo#L cumprimiento de las antigas profecies|profecies de l Antigo Testamiento]] acerca dessa benida salbífica, nomeadamente las de l profeta [[Isaías]].<ref>{{citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páginas='''N. 438, 439, 453, 522, 601 i 1544'''|lhéngua=pertués}}</ref><ref>{{citar web|títalo= Profecies subre NS Jasus Cristo i la Segunda Benida - la Parusia |publicado = Doutrina Católica | url=http://web.archive.org/web/20091019112124/http://br.geocities.com/worth_2001/messias.html | acessodata=22 de setembre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref><ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 102 i 118'''|lhéngua=pertués}}</ref>
Lhougo, Jasus nun bino para superar, sustituir ó «''abolir la Lhei ó ls [[Profeta]]s''» de l Antigo Testamiento, «''mas si para lhebá-los a la perfeiçon''» (''Mt 5,17''). Esto quier dezir que El dou l sentido redadeiro i pleno a la doutrina i a las berdades rebeladas por [[Dius]] al lhongo de l Antigo Testamiento.<ref name="Rebpleno" /> Esso senefica tamien que Jasus, que trouxe a la par cuntenidade i inobaçon, renobou tamien la [[Aliança]] antre Dius i ls homes, anstaurando assi l [[Nuobo Testamiento]] (ó la Nuoba Aliança).<ref>''CCIC'', n. 120</ref>
==== Mistério pascal i Salbaçon ====
{{AP|[[Mistério pascal]]}}
[[Fexeiro:Rafael - ressureicaocristo01.jpg|thumb|left|150px|La [[ressurreiçon de Cristo]] simboliza la bitória de Dius subre l pecado, l mal i la muorte.<ref name="Ress1">''[[CIC]]'', n. 639</ref><ref name="Ress2">''[[CCIC]]'', n. 131</ref>]]
Para ls católicos, Jasus amou tanto ls homes que antregou-se ancondicional i totalmente para eilhes, chegando al punto de sacrificar boluntariamente la sue própia bida na [[cruç]] para lhibrar-les de l pecado <ref name="Crucix1"/> i abrir-les na plenitude l camino de la [[salbaçon]] i de la [[santidade]] (temas tratados na seçon ''Salbaçon i Santidade'').<ref name="Crucix2"/> Fui tamien Jasus que, al cumprir la buntade de Dius Pai,<ref name="Bunt1"/> derrotou l pecado i l mal,<ref name="Senhor1">''Ibiden'', n. 84</ref> atrabeç de la sue muorte redentora na cruç. I, para derrotar la própia muorte, el ressucitou al terceiro die,<ref name="Ress1"/> passado la sue [[crucificaçon]] an [[Jarusalen]].<ref name="NacJesus1"/> Este fato dá als católicos [[sperança]] que Jasus yá garantiu als homes "''la grácia de la aporfilhaçon filial que ye la participaçon rial na sue bida''" debina i trinitária i tamien sperança que, ne l die de l [[Juízo Final]], todos ls homes seran ressucitados por Dius.<ref name="Ress2"/>
[[Fexeiro:El Greco 006.jpg|140px|thumb|[[Pentecostes]], adonde l Sprito Santo çceu subre ls [[ duoze apóstolos]] i la [[Birge Marie]].<ref name="Pentecostes1">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 144'''|lhéngua=pertués}}</ref>]]
Passado la [[ressurreiçon]], Jasus cuntinou na Tierra durante quarenta dies, junto de l [[apóstolo]]s, passando-les inda ansinamientos i cunfirmando que eilhes i la Eigreija an giral recebirien l [[Sprito Santo]], algo que acuntiu ne l [[Pentecostes]]. Passado este período de 40 dies, [[Ascenson de Jasus|El fui eilebado al cielo]],<ref>''Ibiden'', n. 132</ref> mas cuntina atualmente la "''permanecer misteriosamente subre a tierra, adonde [[Reino de Dius|l Sou Reino]] yá stá persente cumo germe i ampeço na [[Eigreija]]''" [[Corpus Mysticun|fundada i ancabeçada por El]].<ref name="PersencaJesus">''Ibiden'', n. 133</ref> El stá tamien persente na [[Eucaristia]], un de l [[sacramiento]]s anstituídos por El para la salbaçon i [[santificaçon]] de l Home <ref>''Ibiden'', n. 282</ref> Ne l die de l [[Juízo Final]], que coincide cula rializaçon final de l sou nuobo Reino, Jasus "''[[Parusía|boltará an glória]], mas la data percisa deste acuntecimiento naide sabe''".<ref name="PersencaJesus"/>
=== Dius Sprito Santo: l ''Guardion'' de la Eigreija ===
{{AP|[[Sprito Santo]] i [[Pneumatologie]]}}
[[Fexeiro:El Greco 006.jpg|140px|thumb|right|[[Pentecostes]] (por [[El Greco]], séc. XVII), adonde l Sprito Santo çceu subre ls [[duoze apóstolos]] i la [[Birge Marie]].<ref name="Pentecostes1"/>]]
L [[Sprito Santo]] "''procede de l Pai i de l Filho''" i, anque ambisible, personaliza l [[Amor de Dius|Amor íntemo i anfenito de Dius]] subre ls homes. Manifestou-se purmeiramente ne l [[João Batista#L batismo de Jasus|Batismo de Jasus]] i plenamente rebelado ne l die de [[Pentecostes]], 50 dies passado la [[ressurreiçon]] de Cristo.<ref name="Pentecostes1"/> Fui quemunicado i ambiado als coraçones de l fiéis, por meio de l [[sacramiento]]s, para "''recebirmos la bida nuoba de filhos de Dius''",<ref>''Ibiden'', n. 136</ref> stablecendo antre estes i Jasus ua quemunhon íntema, tornando-los ounidos nun solo [[Corpus Mysticun|Cuorpo Místico]]. Por esso, "''finalmente, l Sprito Santo ye l Mestre de la [[ouraçon]]''".<ref>''Ibiden'', n. 146</ref> El fui ambiado por Jasus para guiar, ''eidificar, animar i santificar'' la [[Eigreija]] i para que eilha siempre testemunhe i anterprete bien la Palabra de Dius, rebelado plenamente por Jasus.<ref>''Ibiden'', n. 145</ref>
An relaçon a la [[Birge Marie]], l Sprito Santo anche-la de [[grácia]] i cuncebiu Jasus Cristo, l Filho de Dius ancarnado, ne l teta desta mulhier [[birge]]. L Sprito faç deilha la Mai de Cristo i, cumo Jasus Cristo ye l própio Dius ancarnado, tamien la [[Mai de Dius]].<ref name="BM1">''Ibiden'', n. 142</ref> L Sprito anspirou tamien ls [[profeta]]s de l [[Antigo Testamiento]] para faláren "''an nome de Dius''", sendo estas [[profecie]]s cunduzidas "''al sou pleno cumprimiento an Cristo''", que rebelou la eisisténcia de l Sprito Santo, la Pessona debina que l ungiu i cunsagrou [[Messias]].<ref>''Ibiden'', n. 140 i 143</ref> Resumindo, atribuiu-se al Sprito Santo, la terceira Pessona de la Trindade, la [[santificaçon]] de la Eigreija i de l Mundo cula [[grácia debina]] i ls sous [[don]]es. L [[Credo Niceno-Custantinopolitano]] faç refréncia al Sprito Santo:
: ''Creio ne l Sprito Santo, Senhor que dá la [[bida]],''
: ''i procede de l [[Dius Pai|Pai]] i de l [[Jasus Cristo|Filho]]; ''
: ''i cul Pai i l Filho''
: ''ye adorado i glorificado:''
: ''El que falou puls [[Profeta]]s.''
== Ouraçon ==
{{AP|[[Ouraçon]]}}
L'[[ouraçon]], ó simplesmente l'ato de falar cun Dius, ye ua [[grácia]] de Dius que permite l stablecimiento dua relaçon pessonal, amorosa i felial de ls homes cun Dius, que ben al ancuontro de ls homes i habita ne ls sous coraçones.<ref>''CCIC'', n. 534</ref> Na ouraçon, l crente eileba l'alma la Dius pa l loubar i/ó piede la Dius benes cunformes a la sue buntade.<ref name="Ouraçon1">{{citar web | títalo= Oração | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 4 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref> La Eigreija Católica acradita que "''la fé i l'ouraçon son fuorças que puoden anfluir na stória''" i que puoden mudar assi l çtino de l'houmanidade.<ref>{{citar web | outor= CUNGREGAÇON PA LA DOUTRINA DE LA FÉ | títalo= A Mensagem de Fátima | publicado = Santa Sé | url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20000626_message-fatima_po.html | anho= 2006 | acessodata= 4 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}} Nota: Ber la seçon "''Comentairo teológico''", suseçon "''Ua tentatiba d'anterpretaçon de l [[Segredo de Fátima|«segredo» de Fátima]]''".</ref>
Uns de ls pré-requesitos de l'ouraçon ye acreditar nun Dius pessonal i na possibelidade de cuntatar diretamente cul, sendo por esso la spresson mais spontánea de la nuossa percura ancessante de Dius, que a la par ne ls atrai i ne ls chama<ref name="Ouraçon1" /><ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 535'''|lhéngua=pertués}}</ref> Lougo, l'ouraçon ye "''l'ancuontro de la sede de Dius cula nuossa. Dius ten sede de que nós téngamos sede d'El.''"<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 2560'''|lhéngua=pertués}}</ref>
=== Ouraçon ne l Antigo i Nuobo Testamientos ===
[[Fexeiro:Berkheim Ölberg Jesus und Engel.jpg|165px|right|thumb|[[Jasus]] a rezar ne l [[Monte de las Oulibeiras]], pedindo ajuda i fuorça la Dius Pai, mesmo antes de ser traído por [[Judas Iscariotes]].]]
Ne l [[Antigo Testamiento]], la ouraçon yá staba persente, cumo por eisemplo, ne ls bários eipisódios amportantes de [[personaiges bíblicos]] (nomeadamente de [[Abraon]], [[Moisés]], [[Dabid]], [[Isaías]], etc.) i de l própio pobo de Dius, sendo ls [[salmo]]s un eisemplo de la sue spresson. Yá ne l [[Nuobo Testamiento]], Jasus, anque star an íntema quemunhon cun [[Dius Pai]], ye cunsidrado l purfeito modelo i mestre d'ouraçon, rezando mui al Pai, percipalmente ne ls momientos mais amportantes de la sue bida, zde l sou [[Jasus#Batismo i tentaçon|batismo ne l Jordan]] a la muorte ne l [[Calbário]]''".<ref name="Ouraçon1"/>
[[Jasus]], para para alhá d'ansinar l [[Pai Nuosso]], ansinou tamien als sous çcípulos a rezar cun deboçon i persisténcia,<ref name="Ouraçon1" /> trasmitindo-les las çposiçones neçairas para ua berdadeira ouraçon.<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 544'''|lhéngua=pertués}}</ref> Jasus garantiu-les tamien que serien oubidos siempre que rezassin bien,<ref name="Ouraçon1" /> porque l'ouraçon houmana "''stá ounida a la de Jasus mediante la fé. N’El, l'ouraçon crestiana torna-se quemunhon d'amor cul Pai''". Aliás, ye l própio Jasus que manda rezar: "''Pedi i recebireis, assi la buossa alegrie será cumpleta''" (Jo 16,24).<ref>''Ibiden'', n. 545</ref>
=== Ouraçon na bida de la Eigreija ===
[[Fexeiro:Rosary.jpeg|150px|left|thumb|L [[Santo Rosário]], ua de las [[deboçon]]es i ouraçones [[Birge Marie|marianas]] mais recitadas i recomendadas pula Eigreija.<ref>''[[Catecismo de San Pio X]]'', n. 338</ref>]]
L [[Sprito Santo]] ye l "''Mestre anterior de la ouraçon crestiana''", porque faç cun que la Eigreija reze muito i antre an cuntemplaçon i ounion cul ansondable mistério de Cristo.<ref>''Ibiden'', n. 549</ref> Por esso, l'ouraçon ye andispensable al progresso spritual de la Eigreija i de cada católico.<ref name="Orcomb">''Ibiden'', n. 572</ref> Lougo, pouco a pouco, la [[liturgie]] fui-se zambolbendo i tornou-se na ouraçon oufecial de la Eigreija, cun particular çtaque pa la [[Liturgie de las Horas]] i la [[missa]]. Por sue beç, la lituriga centra-se na [[Eucaristia]], que ye un sacramiento que sprime todas las formas d'ouraçon<ref name="OurEu">''Ibiden'', n. 550</ref> Para alhá de la liturgie, zambolbiu-se tamien la [[piadade popular]], praticada an quemunidade ó andebidualmente.<ref name="Ouraçon1" />
Anque to l'ouraçon tener cumo çtino final la [[Santíssema Trindade]], esso nun ampede ls crentes de prestáren deboçon i de rezáren la [[Nuossa Senhora]], als [[anjo]]s i als [[santo]]s cumo [[antercesson|antercessores]] junto de Dius.<ref name="Ouraçon1" /> Aliás, la Eigreija gusta d'ourar a la [[Birge Marie]], porque eilha ye cunsidrada l'ourante purfeita i a melhor andicadora de l camino pa l sou filho Jasus, l único mediador antre ls homes i Dius. Ouraçones cumo la [[Abé Marie]] i l [[Santo Rosário]] son eisemplos desso.<ref>''Ibiden'', n. 562</ref>
L'ouraçon, que pressupone siempre ua repuosta decidida de la parte de quien reza, ye tamien cunsidrada un cumbate contra si mesmo, contra l'ambiente i contra Satanás.<ref name="Orcomb"/> El tenta a to l custo retirar l crente de l'ouraçon, atrabeç de la çtraçon, de la [[preguiça]], de las deficuldades i de ls ansucessos aparentes.<ref>''Ibiden'', n. 573 i 574</ref>
=== ''Pai-Nuosso'': la síntese de l Eibangelho ===
{{AP|[[Pai Nuosso]]}}
[[Fexeiro:Fridolin Leiber - Pater noster.jpg|170px|right|thumb|Ua repersentaçon an graburas de l [[Pai Nuosso]] (an [[alman]]).]]
D'acuordo cula Bíblia, ne l [[Sermon de la muntanha]], [[Jasus]] ansinou l [[Pai Nuosso]] <ref name="PaiNuossocump1"/>, que ye cunsidrada "''la síntese de to l [[Eibangelho]]''" ([[Tertuliano]]) i "''l'ouraçon purfeitíssema''" ([[Tomás de Aquino|San Tomás de Aquino]]).<ref name="PN2">''Ibiden'', n. 578 i 579</ref> Ne l Pai Nuosso, ls católicos peden las siete petiçones la Dius Pai, que son la [[santificaçon]] de l [[nome de Dius]], la benida de l [[Reino de Dius]], la rializaçon de la buntade debina, l'alimiento quotidiano, l [[perdon]] debino de ls [[pecado]]s i la possibelidade de libráren-se de las tentaçones i de l [[Satanás|Maligno]].<ref>''Ibiden'', n. 587</ref> Ls católicos acraditan qu'essas siete petiçones seran plenamente rializadas na [[Parusia]].<ref name="pncat1">''Ibiden'', n. 581</ref>
Para para alhá destas petiçones, l Pai Nuosso, que faç parte de la [[liturgie]]<ref name="pncat1" />, rebela tamien a l'houmanidade la sue relaçon special i felial cun [[Dius, l Pai|Dius Pai]]. A partir d'anton, ls homes puoden ambocar la Dius cumo Pai, "''porque el ne ls fui rebelado por sou [[Jasus|filho feito home]] i porque l [[Sprito Santo|sou Sprito]] ne l-lo faç coincer. […] Al rezarmos l'[[Pai Nuosso|ouraçon de l Senhor]], stamos cuncientes i absolutamente cunfiantes de sermos filhos de Dius''"<ref>''Ibiden'', n. 583</ref> i de sermos amados i atendidos por Dius Pai.<ref>''Ibiden'', n. 582</ref>
== Eigreija: Cuorpo de Cristo i semiente de l Reino de Dius ==
{{AP|[[Eigreija]], [[Eigreija Católica]] i [[Eclesiologie]]}}
[[Fexeiro:Gesupietrochiave.jpg|thumb|150px|[[Jasus]] antrega las [[chabes de l Reino de Dius]] a la Eigreija, que ye lhiderada pul [[Apóstolo]] [[San Pedro]]<ref name="ChabesReino1">{{citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 881'''|lhéngua=pertués}}</ref> i, por bias desso, a todos ls [[Papa]]s i [[bispo]]s, que son ls sucessores de ls [[Apóstolo#Ls duoze|duoze Apóstolos]].<ref name="Papa1">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 174, 176 i 182'''|lhéngua=pertués}}</ref>]]
La Eigreija ye ua assemblé custituída pul pobo de Dius, que son todos aqueilhes que, pula fé i pul [[Batismo]], se tornórun an filhos de Dius, [[Corpus Mysticum|nembros de Cristo]] i templos de l Sprito Santo.<ref>''Ibiden'', n. 153</ref> Ls católicos acraditan que la única Eigreija fundada i ancabeçada por Jasus Cristo,<ref name="FundEigreija1" /> "''cumo sociadade custituída i ourganizada ne l mundo, susiste (susistit in) na Eigreija Católica, gobernada pul [[Papa|sucessor de Pedro]] i puls bispos an quemunhon cul.''"<ref name="Subsistit1">''Ibiden'', n. 162</ref> Segundo la [[Tradiçon católica]], la Eigreija stá alicerçada subre l [[San Pedro|Apóstolo Pedro]], la quien [[Cunfisson de Pedro|Cristo prometiu]] l primado, al afirmar que {{citar bíblia|livro=Mateus|capítulo=16|berso=17| berso_final=20|citaçon = subre esta piedra eidificarei a mie Eigreija ... dar-te-ei as chaves do [[Reino de Dius|Reino de ls Cielos]]}}.<ref name="ChabesReino1" />
La Eigreija de Cristo ye la detentora na plenitude de ls [[Sacramientos católicos|siete sacramientos]] i de ls outros meios necessairos pa la salbaçon, dados por Jasus a la Eigreija. Todo esso para reunir, santificar, purificar i salbar to l'houmanidade i para antecipar la rializaçon de l [[Reino de Dius]], cuja semiente ye necessariamente la Eigreija<ref>''Ibiden'', n. 150, 152 i 153</ref>. Por essa rezon, la Eigreija, guiada i protegida pul Sprito Santo, ansiste na sue misson d'anunciar l [[Eibangelho]] a to l mundo, sendo aliás ourdenada pul própio Cristo: "Eide i ansinai todas las naciones, batizando-las ne l nome de l Pai i de l Filho i de l Sprito Santo''" (Mt 28,19).<ref>''Ibiden'', n. 172</ref> La Eigreija, mediante ls sacramientos de l batismo i de la [[Cunfisson (sacramiento)|reconceliaçon]], ten tamien a misson i l poder de perdoar ls pecados.<ref>''Ibiden'', n. 201</ref>
Ne l [[Credo niceno-custantinopolitano]], ye atribuída a la Eigreija las propiadades de ''[[quatro marcas de la Eigreija|una, santa, católica i apostólica]]''.<ref>''Ibiden'', n. 161, 165, 166 i 174</ref> Para alhá desso, eilha ye tamien chamada de [[Eigreija Católica#Eclesiologie|Mulhier de Cristo]],<ref>''Ibiden'', n. 158</ref> Templo de l Sprito Santo<ref>''Ibiden'', n. 159</ref> i [[Corpus Mysticun|Cuorpo de Cristo]]. Esse radadeiro nome assenta na fé de que la Eigreija nun ye solo ua simples anstituiçon, mas si un cuorpo místico custituído por [[Jasus]], que ye la cabeça, i puls fiéis, que son ls nembros desse cuorpo anquebrable, atrabeç de la [[fé]] i de l sacramiento de l batismo. Esse nome ye assente tamien na fé de que ls fiéis son ounidos antimamente la Cristo, por meio de l Sprito Santo, subretodo atrabeç de l sacramiento de la [[Eucaristia]].<ref>{{citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 790, 792 i 795'''|lhéngua=pertués}}</ref><ref>{{citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 156, 157, 274 i 282'''|lhéngua=pertués}}</ref>
=== Organizaçon hierárquica i regional ===
{{AP|[[Hierarquia católica]]}}
[[Fexeiro:Pope Francis in March 2013.jpg|thumb|left|150px|[[Papa Francisco|Francisco]], el actual [[Papa]] de la Eigreja Católica (2013- ).]]
La [[Eigreija Católica]] ye regida pul [[Código de Dreito Canónico]] i custituída por 24 [[Eigreija particular sui iuris|Eigreijas particulares outónomas ''sui iuris'']] (la Eigreija Latina i las 23 Eigreijas ourientales católicas), que, por sue beç, son custituídas por ua ó mais [[circunscriçon eclesiástica|circunscriçones eclesiásticas]].<ref>{{citar web | títalo= CATHOLIC RITES AND CHURCHES |lhéngua= inglés | publicado = EWTN | data= 22 de agosto de 2007 |url=https://www.ewtn.com/expert/answers/catholic_rites_and_churches.htm |acessodata= 24 de Nobembre de 2016}}</ref><ref>{{citar web | títalo= Rites of the Catholic Church |lhéngua= inglés | publicado = GCatholic.com | url=http://www.gcatholic.org/dioceses/rites.htm |acessodata= 24 de Nobembre de 2016}}</ref>
La Eigreija Católica ye formada pul clero i por leigos, podendo esses dous grupos tenéren tamien cumo nembros las [[Bida cunsagrada|pessonas cunsagradas]], que normalmente agrupan-se an [[Orde relegiosa|ordes relegiosas]] ó an [[anstitutos seculares]].<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 178'''|lhéngua= pertués}}</ref> La Eigreija çpone dua [[Hierarquia de la Eigreija Católica|hierarquia ascendente]], baseado ne ls trés graus de l [[Orde (sacramiento)|Sacramiento de la Orde]] (l [[Eipiscopado]], l [[Presbiterado]] i l [[Diaconado]])<ref>{{citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|local=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páginas='''N. 1554'''|lhéngua=pertués}}</ref>, que bai zde l simples diácono até chegar al cargo supremo de [[Papa]], que ye l xefe i pastor de la Eigreija. Cunsidrado l [[Bigário de Cristo]] na Tierra i l "''perpétuo i besible percípio i fundamiento de l'ounidade de la Eigreija''"<ref name="Papa1" />, l Papa ye [[Cunclabe|eileito]] pul [[Coleijo de ls Cardeales]].<ref>{{citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 179 i 182'''|lhéngua=pertués}}</ref> La Eigreija defende que todos ls sous [[bispo]]s (que son coadjubados puls presbíteros i diáconos), debido al sacramiento de la Orde, son ls [[Sucesson apostólica|sucessores]] de ls [[Apóstolo|duoze Apóstolos]], sendo l Papa l sucessor direto de l [[San Pedro|Apóstolo Pedro]]. Dende l'outoridade i [[Primazie papal|primazie]] de que l Papa goza.<ref name="Papa1" />
La Eigreija Católica acradita que ls sous [[Clero|menistros sagrados]] son [[ícone]]s de Cristo,<ref>{{Citar libro|outor=GEORGE WEIGEL|títalo= La Berdade de l Catolicismo Repuosta la dieç Temas Cuntrobersos|lhocal=Lisboa|eiditora=Bertrand Editora|anho=2002|isbn= 972-25-1255-2|páiginas='''páig. 75'''|lhéngua=pertués}}</ref> lougo todos eilhes son homes, porque ls duoze Apóstolos son todos homes i Jasus, na sue forma houmana, tamien ye home.<ref name="homenspadres">{{citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 1577'''|lhéngua=pertués}}</ref> Mas esso nun quier dezir que l papel de a [[mulhier]] na Eigreija seia menos amportante, mas solo defrente.<ref name="encpopmulher">{{citar web | titalo= Mulhier | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 5 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref> Scetuando an causos referentes als [[diácono]]s i a padres ourdenados pulas [[Eigreijas católicas ourientales]] i puls [[ourdinariato pessonal para anglicanos|ourdinariatos pessonales para anglicanos]], to l clero católico ye oubrigado a ouserbar i cumprir l [[celibato]].<ref name="celibcat1" /><ref name="anglicanorum1" /><ref name="anglicanorum2" /> Nas Eigreijas ourientales, l celibato ye solo oubrigatório pa ls bispos, que son scolhidos d'antre ls sacerdotes celibatairos.<ref>{{citar web | títalo= Celibato | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 4 de outubre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref>
=== Culto católico ===
{{AP|[[Culto crestiano]], [[Latria]], [[Dulia]] i [[Heiperdulia]]}}
Na Eigreija Católica, para para alhá de l culto d'adoraçon la Dius (''[[latria]]''), eisiste tamien l culto de [[beneraçon]] als santos (''[[dulia]])'' i a la Birge Marie (''[[heiperdulia]]''). Esses dous cultos, sendo la latria mais amportante, son ambos spressos atrabeç de la [[liturgie]], que ye l culto oufecial de la Eigreija, i tamien atrabeç de la [[piadade popular]], que ye l culto pribado de ls fiéis<ref name="CCL1">{{citar web | títalo= Culto | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 5 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref><ref name="EncCatlit">{{citar web | títalo= Liturgia | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ |acessodata= 5 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref>
Drento de la piadade popular, çtacan-se predominantemente las [[deboçon]]es i las [[ouraçon]]es quotidianas; anquanto que na liturgie çtacan-se a [[missa]] (de frequéncia oubrigatória als [[demingo]]s i [[Anho litúrgico#Festas de guarda|fiestas de guarda]]) i la [[Liturgie de las Horas]]. La Eigreija permite tamien la [[beneraçon d'eimaiges]] i de [[relíquia]]s sagradas. Anque la piadade popular ser de cierto modo facultatiba, eilha ye mui amportante pa l crecimiento spritual de ls católicos.<ref name="CCL1" /><ref name="EncCatlit" />
==== Lhiturgie ====
{{AP|[[Liturgie]] i [[Missa]]}}
La [[liturgie]] ye la celebraçon pública i oufecial de l Mistério de Cristo i an particular de l sou [[Mistério Pascal]],<ref name="lit1">{{citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 218'''|lhéngua=pertués}}</ref> sendo por esso la percipal atebidade de la Eigreija i la fuonte de la sue fuorça bital. Atrabeç desse serbício de [[culto crestiano]], ls católicos acraditan que Cristo cuntina l'obra de la salbaçon na sue Eigreija, culha i por meio deilha.<ref>''Ibiden'', n. 219</ref>
Essa persença i atuaçon de Jasus son asseguradas eficazmente puls [[siete sacramientos]],<ref name="CCL1" /><ref name="EncCatlit" /> cun particular çtaque pa la [[Eucaristia]], que ye la fuonte i cume de la bida crestiana. Esto porque la Eucaristia, adonde [[trasustanciaçon|Jasus stá persencialmente]], renoba i perpetua l [[Mistério Pascal|sacrifício de Jasus na cruç]] al longo de ls tiempos até a la [[Parúsia]]. Por esso, to la liturgie centra-se na celebraçon eucarística (ó [[missa]]).<ref name="EucMissa1">''Ibiden'', n. 225, 271, 274 i 275</ref>
To la liturgie centra-se ne l [[demingo]] i na [[Páscoa]] anual.<ref>''Ibiden'', n. 241 i 244</ref> Anque celebrar l único Mistério de Cristo, la Eigreija Católica ten muitas tradiçones litúrgicas defrentes, debido al sou ancuontro culs bários pobos i [[cultura]]s. Esso custitui ua de las rezones pula eisisténcia de las 24 Eigreijas sui iuris que cumponen la [[Eigreija Católica]], todas eilhas cun ua tradiçon teológica, litúrgica, stórica i cultural defrentes antre si.<ref>''Ibiden'', n. 247 - 248</ref>
=== Sacramientos ===
{{AP|[[Sacramientos católicos]]}}
[[Fexeiro:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|left|190px|Na [[Redadeira Cena]], Jasus anstituiu l sacramiento de la [[Eucaristia]].<ref>''Ibiden'', n. 272</ref>]]
La Eigreija Católica acradita que ls [[Sacramientos católicos|siete sacramientos]] fúrun anstituídos por Jasus Cristo i cunfiados a la Eigreija, durante l sou menistério, cumo senhales sensibles i eficazes mediante ls quales ye cuncedida la bida i la [[grácia]] debinas a todos aqueilhes que ls recíben.<ref>''Ibiden'', n. 224</ref> L'admenistraçon de ls sacramientos ye andependiente de la santidade pessonal de l menistro, ambora ls fruitos de ls sacramientos dependan de las çposiçones de quien ls recibe. Subre ls sacramientos, [[San Lion Magno]] diç: "''l qu'era besible ne l [[Jasus|nuosso Salbador]] passou pa ls sous sacramientos''".<ref>''Ibiden'', n. 225 i 229</ref>
Al celebrá-los, la Eigreija Católica alimenta, sprime i fortifica la sue fé, sendo por esso ls sacramientos ua parte antegrante i inalienable de la bida de cada católico i fundamentales pa la sue salbaçon. Esso porque eilhes cunfíren als crentes la grácia debina, ls dones de l [[Sprito Santo]], l [[perdon]] de ls [[pecado]]s, la cunformaçon la Cristo i la pertença a la Eigreija, que ls torna capazes de bibiren cumo filhos de Dius an Cristo. Dende la grande amportança de ls sacramientos na [[Liturgia#Aperfundamiento subre la liturgie católica|liturgie católica]].<ref>''Ibiden'', n. 230 i 357</ref>
[[Fexeiro:Seven Sacraments Rogier.jpg|thumb|right|170px|Ls [[Sacramientos católicos|siete sacramientos]] repersentados nua pintura de l seclo XV.]]
Ls [[Sacramientos católicos|siete sacramientos]] marcan las bárias fases amportantes de bida crestiana, sendo estes debedidos an trés catadories:
* ls sacramientos de la [[ampeçaçon crestiana]] ([[Batismo]], [[Cunfirmaçon]] i [[Eucaristia]]), que "''lhançan ls aliçaces de la bida crestiana: ls fiéis, renascidos pul Batismo, son fortalecidos pula Cunfirmaçon i alimentados pula Eucaristia''";<ref>''Ibiden'', n. 251.</ref>
* ls ''sacramientos de la cura'' ([[Reconciliaçon]] i [[Unçon de l anfermos]]), que possibelitan a la Eigreija la cura i l fortalecimiento de la nuoba bida dada por Jasus atrabeç de ls sacramientos de l'ampeçaçon crestiana, bisto qu'eilha puode ser anfraquecida i até perdida por causa de l [[pecado]];<ref>''Ibiden'', n. 295</ref>
* ls ''sacramientos al serbício de la quemunhon i de la misson'' ([[Orde (sacramiento)|Orde]] i [[Casamiento relegioso|Casamiento]]), que cuntribuen pa l'eidificaçon de l pobo de Dius, pa la quemunhon eclesial i pa la salbaçon de ls outros.<ref>''Ibiden'', n. 321.</ref>
San Tomás de Aquino afirmou que "''todos ls sacramientos stan ourdenados pa la Eucaristia cumo pa l sou fin''". Na [[Eucaristia]], renoba-se l [[mistério pascal]] de Cristo, atualizando i renobando assi la salbaçon de l'houmanidade.<ref name="Sacraeucar1">''Ibiden'', n. 250</ref> Tamien na Eucaristia, adonde [[trasustanciaçon|Cristo stá persencialmente neilha]], l'açon santificadora de Dius an fabor de ls homes i l [[Latria|culto houmano para cun El]] atinge l sou auge.<ref>''Ibiden'', n. 274</ref>
== Salbaçon i Santidade ==
{{AP|[[Soteriologie]] i [[Salbaçon]]}}
[[Fexeiro:Agape, Chionia, and Irene.jpg|140px|thumb|right|Ls [[santo]]s son modelos de santidade i de birtude para séren seguidos pula Eigreija.<ref name="Santodef1">{{citar web | títalo= Santos/Santas | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 6 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref>]]
Segundo la [[soteriologie]] católica, la [[salbaçon]], que ye ouferecida por Dius a todos aqueilhes que quejiren, permite i cunduç l'home a la [[santidade]], a la felicidade i a la bida eiterna. Essa salbaçon debe ser oubtida atrabeç de la fé an Jasus Cristo i de la pertença a la [[Corpus Mysticun|Eigreija fundada i ancabeçada por El]]. Mas, esta fé nun nega la [[Doutrina de la Eigreija Católica#Salbaçon pa ls nó-católicos|salbaçon pa ls nó-católicos]].<ref name="ECPSal1">{{citar web | títalo= Salbaçon | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 6 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref>
Segundo la fé católica, todos son ajudados i chamados por Dius para séren santos, ó seia, para lutáren spiritualmente cul fin de crecíren an santidade, que ye "''la plenitude de la bida crestiana i la perfeiçon de la caridade''".<ref>{{citar web | outor= CONCÍLIO BATICANO II | titulo= Lumen Gentium | publicado = Santa Sé | url=http://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_po.html | anho= 1964 | formato= '''n. 40''' | acessodata= 6 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref> Essa luita spritual, ó camino de [[santificaçon]], ampeça ne l momiento de l batismo, quando se recibe la [[grácia]] santificante, i debe progredir cula ajuda de l'ouraçon, de ls sacramientos i d'outros meios de salbaçon çpuostos pula Eigreija. Essa progresson debe ser siempre motibada pula sperança de la salbaçon i animada pula [[caridade]]. La caridade traduç-se na rializaçon de ls ansinamientos crestianos (que se resumen ne ls [[Jesus#Ansinamientos, sermones i milagres|mandamientos d'amor]]) i na prática de las [[buonas obras]], que sprimen la fé an Cristo i eliminan las [[Cunfisson (sacramiento)#Penas temporales|penas temporales]] causadas pul pecado. Essa postura i açon de l católico cuntribuirie tamien pa la custruçon dun mundo melhor i pa l'aceleraçon de la rializaçon defenitiba de l [[Reino de Dius]]. La fin de l camino de santificaçon ye oubter la plenitude de la felicidade i la bida eiterna, que ye gozada passado la muorte puls santos (ó salbos) ne l [[Cielo (religion)|Cielo]], an íntima ounion cula [[Trindade (cristianismo)|Trindade]].<ref name="ECPSal1" />
=== Justificaçon, Grácia, Misericórdie, Mérito i Lhiberdade ===
{{AP|[[Grácia]], [[Justificaçon (teologie)]] i [[Libre-arbítrio]]}}
[[Fexeiro:St. Paul, by El Greco.jpg|160px|thumb|left|[[Paulo de Tarso|San Paulo]] (séc. I) cuntribuiu mui pa l zambolbimiento de l cunceito de [[justificaçon (teologie)|justificaçon]].<ref>{{citar web | títalo= St. Paul | publicado = Newadvent.org | url=http://www.newadvent.org/cathen/11567b.htm | anho= 1913 | lhéngua= inglés | outor= CATHOLIC ENCYCLOPEDIA | acessodata=6 de júnio de 2009}} '''Nota:''' ber la seçon ''Theology of St. Paul''", suseçon ''Paul and Christ''.</ref>]]
La Eigreija Católica acradita que debido al [[pecado ouriginal]], todos ls homes ténen que morrer. Mas, Dius quijo reconceliar-se culs homes i salbá-los, ambiando por esso l [[Jasus|sou Filho]] para que El [[Mistério pascal|morrisse puls pecadores]]<ref name="Bunt1"/>. Cula sue muorte, todos ls pecados de ls homes, cometidos quier ne l passado, quier ne l feturo, seran perdoados por Dius, zde que ls homes se arrependan dun modo libre i sincero.<ref name="Perdon1" />
Assi, d'acuordo cul ansino de la Eigreija, ls homes oubténen la [[salbaçon]], que se debe a la [[justificaçon (teologie)|justificaçon]], que ye l'eniciatiba misericordiosa i gratuita de Dius de cunceder la salbaçon a l'houmanidade. Essa açon subrenatural cancela ls pecados, por meio de la grácia santificante de l [[Sprito Santo]], que fui merecida pula [[peixon de Cristo]] i dada ne l batismo als homes. Cula grácia santificante, ls batizados recíben l perdon de l pecado ouriginal, passan a ser filhos de Dius i partecipantes de la natureza i bida debinas. Para para alhá de la grácia santificante, que justifica i salba ls homes, eisiste inda las grácias atuales, las grácias sacramentales i las grácias speciales (ó [[carisma]]s).<ref name="Justgracat1">''Ibiden'', n. 422-424</ref>
Acradita-se que la [[grácia]] ye un don subrenatural ó socorro gratuito que Dius cuncede als homes, para qu'eilhes séian capazes d'agir por amor d’El i para cunceder-les todos ls benes (sprituales ó materiales) necessairos a la sue eisisténcia i a la sue salbaçon. Aliás, la própia perparaçon de l'home para acuolher libremente la grácia yá ye obra de la grácia, sendo esta neçaira para suscitar i manter la colaboraçon de ls fiéis na [[Justificaçon (teologie)|justificaçon pula fé]] i na santificaçon pula caridade.<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 1996 e 2001'''|lhéngua=pertués}}</ref>
Na dinámica de la justificaçon, la [[libardade]] ye fundamental, porque la repuosta de l'home a la grácia debe ser libre, pus "''l'alma solo puode antrar libremente na quemunhon de l'amor''".<ref>''Ibiden'', n. 2002</ref> Esso splica l fato de la [[santidade]] nun ser atingida por todos, anque de la buntade de Dius de salbar to l'houmanidade. Hai siempre pessonas que ban pa l Anfierno, simplesmente porque recusórun libremente l'arrependimiento i la grácia de la salbaçon, mesmo até ne l momiento de la muorte. Mas la libardade, que fui cuncedida por Dius, permite tamien a l'houmanidade participar libremente ne l'amor debino i na custruçon de l Reino de Dius, cumo filhos de Dius i co-heirdeiros de Cristo.<ref>{{citar web | títalo= L libre arbítrio | publicado = Veritatis Splendor | url=http://www.veritatis.com.br/apologetica/artigosgracajustificacaopecadooriginal/552-o-livre-arbitrio |acessodata= 22 de setembre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref>
Esta participaçon, tornada possible grácias al [[mistério pascal|sacrifício redentor de Cristo]], assenta-se na fé i na prática quotidiana de las buonas obras, cujo mérito ó dreito a la recumpensa debe ser atribuído a la grácia de Dius i solo depuis a la buntade libre de l'home. L'home, que juridicamente nun ten nanhun mérito porque recebiu todo gratuitamente de Dius, puode merecer, por cuncesson i caridade de Dius,<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 426'''|lhéngua=pertués}}</ref> las grácias úteles i ls benes temporales necessairos para alcançar la bida eiterna. Mas naide puode tener l mérito de la grácia santificante.<ref>''Ibiden'', n. 427</ref>
=== Salbaçon pa ls nó-católicos ===
[[Fexeiro:JohannesPaul2-portrait.jpg|150px|thumb|right|Na ancíclica ''[[Redemtoris Missio]]'', l [[Papa Juan Paulo II|Juan Paulo II]] afirmou que "''la [[salbaçon]] an Cristo […] debe ser posta cuncretamente a la çposiçon de todos.''"<ref name="Redemptoris1">{{citar web | outor= JOÃO PAULO II | títalo= Redemptoris Missio | publicado = Santa Sé | url=http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/encyclicals/documents/hf_jp-ii_enc_07121990_redemptoris-missio_po.html | anho= 1991 | formato= '''N. 9 i 10''' | acessodata= 29 de dezembre de 2013|lhéngua=pertués}}</ref>]]
La Eigreija Católica acradita que ye l strumiento de la redençon de todos ls homes i l sacramiento ounibersal de la salbaçon.<ref>{{citar web | outor= CONCÍLIO BATICANO II | títalo= Lumen Gentium | publicado = Santa Sé | url=http://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_po.html | anho= 1964 | formato= '''n. 9 i 48''' | acessodata= 6 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref> Por esso, la Eigreija Católica ansina que fura de la Eigreija nun hai salbaçon. Esse ansinamiento remonta als purmeiros seclos de l Cristandade, sendo yá refletido por bários [[Padres de la Eigreija]], cumo [[Agostino de Hipona|Santo Agostico]] i [[Cipriano de Cartago|San Cipriano]].<ref name="montfortsalbaçon1">{{citar web | outor= MARCELO ANDRADE | títalo= Fura de la Eigreija nun hai salbaçon | publicado = Associação Cultural Montfort | url=http://web.archive.org/web/20110111101506/http://www.montfort.org.br/index.php?secao=veritas&subsecao=igreja&artigo=foradaigreja&lang=bra |acessodata= 24 de setembre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref>. L Papa Pio IX (1846-1878) salientou tamien que:
{{Quote1|Fura de la Eigreija Apostólica Romana naide puode salbar-se.[…] Antretanto, tamien ye perciso tener por cierto qu'aqueilhes que sofren d'eignoráncia de la berdadeira religion, se aqueilha ye ambencible, nun son eilhes ante ls uolhos de l [[Dius|Senhor]] réus por esso de culpa algua.<ref name="AlocucaoPioIX">{{citar web | outor= PAPA PIO IX | títalo= Singulari Quadam | url=http://geocities.ws/caleb1x/documents/singulariquadam.html | anho= 1854 | lhéngua= inglés | acessodata= 22 de setembre de 2010}}</ref>}}
Essa eignoráncia ambencible puode ser causada pula precariadade de ls meios de quemunicaçon, pula ineficiéncia de l'eibangelizaçon i por ambientes de restriçon i barreiras cuntextuales, anteletuales, psicológicas, culturales, sociales i relegiosas, muitas bezes ansuperables.<ref name="Salncat">{{citar web | títalo= Ye possible la salbaçon fura de la Eigreija Católica? | publicado = Frente Universitária Lepanto | url= http://www.lepanto.com.br/catolicismo/doutrina-catolica/e-possivel-a-salvacao-fora-da-igreja-catolica/ | acessodata= 24 de setembre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref> Esso senefica que ls nó-católicos (mesmo ls nó-crestianos) tamien puoden ser salbos, zde que, sin culpa própia, eignoran la [[Rebelaçon debina]] i la Eigreija, mas que "''percuran sinceramente Dius i, sob l'anfluxo de la [[grácia]], se sforçan por cumprir la sue buntade''".<ref name="FuraEigreijanunsalv">{{Citar libro|autor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 171'''|lhéngua=pertués}}</ref> An relaçon als bebés i ninos muortas sin batismo, la Eigreija ten sperança de qu'eilhes puodan ser salbos,<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica |lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 1261'''|lhéngua=pertués}}</ref> por esso, na sue liturgie, cunfia-las a l'anfenita bondade de Dius.<ref>{{Citar libro|outor=IGREJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 262'''|lhéngua=pertués}}</ref>
La Eigreija ansina tamien que ls crestianos nó-católicos son, anque dun modo amperfeito, nembros anseparables de l [[Corpus Mysticum|Cuorpo Místico de Cristo]], atrabeç de l batismo.<ref name="NCatolicsal1">''Ibiden'', n. 163</ref> Ó seia, pa ls católicos, eilhes son armanos i eilemientos de la única Eigreija de Cristo,<ref name="dominumiesus">{{citar web | outor= CUNGREGAÇON PARA LA DOUTRINA DE LA FE | títalo= Dominus Iesus | publicado = Santa Sé | url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20000806_dominus-iesus_po.html | anho= 2000 | formato= '''nota 56''' | acessodata= 6 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref> que susiste (''[[susistit in]]'') na Eigreija Católica.<ref name="Subsistit1" /> Por esso, essas quemunidades crestianas çponen de muitos, mas nun de a totalidade, de ls eilemientos de santificaçon i de berdade necessairos a la salbaçon,<ref name="NCatolicsal1" /> sendo essa posiçon católica ua de las bases de l'ecumenismo atual. Mas, la Eigreija Católica afirma que solo eilha ye que cuntén i admenistra a totalidade i la plenitude de ls meios de salbaçon.<ref name="Salncat" /><ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 166'''|lhéngua=pertués}}</ref>
La posiçon ecuménica de toleráncia i respeito por outras religiones nun senefica que la Eigreija Católica reconheça que todas las religiones son bálidas i eiguales i que ls homes puodan salir de la Eigreija sin cunsequéncia spritual.<ref name="montfortsalbaçon1" /><ref name="Salncat" /> Para cuncluir, l'afirmaçon ''fura de la Eigreija nun hai salbaçon'' senefica que "''to la salbaçon ben de Cristo-Cabeça por meio de la Eigreija, que ye l [[Corpus Mysticum|sou Cuorpo]]''", andependientemente se la pessona salba seia católica ó nó.<ref name="ECPSal1" /><ref name="FuraEigreijanunsalv" /><ref>{{Citar libro|outor=GEORGE WEIGEL|títalo= La Berdade de l Catolicismo - Repuosta la dieç Temas Cuntrobersos |lhocal=Lisboa|eiditora=Bertrand Editora|anho=2002|isbn= 972-25-1255-2|páiginas='''páigs. 145 - 147'''|lhéngua=pertués}}</ref>
=== Sofrimiento ===
{{AP|[[Sofrimiento]], [[Sacrifício]] i [[Mortificaçon]]}}
[[Fexeiro:Bernardo Strozzi - St. Francis in ecstasy.png|150px|thumb|right|San Francisco de Assis (1182 - 1226), tal cumo muitos santos, era praticante d'einúmaros sacrifícios. El spurmentou até la pobreza radical i a delor de ls [[Stigma (fenómeno)|stigmas]].<ref>{{citar web | títalo= Artigo: San Francisco de Assis | publicado = Rádio Vaticano | url=http://br.radiovaticana.va/news/2017/10/04/artigo_s%C3%A3o_francisco_de_assis/1340673 |acessodata= 25 de nobembre de 2017|lhéngua=pertués}}</ref>]]
Segundo la perspetiba católica, l [[sofrimiento]], que ye ua cunsequéncia de l [[mal]] <ref name="Sofrimweigel1"/> i que stá associado a la muorte i a las lhemitaçones houmanas, nunca fui zeiado por Dius. Mas, contra la buntade debina, l sofrimiento passou a ser ua rialidade antrínseca al home, por cunsequéncia de l [[pecado oureginal]] i, mais tarde, de todos ls pecados cometidos puls homes.<ref name="Sof1">{{citar web | outor= JOSÉ LUÍS VILLAC | títalo= Por qu'eisiste sofrimiento? | publicado = Frente Universitária Lepanto | url=http://www.lepanto.com.br/catolicismo/doutrina-catolica/por-que-existe-sofrimiento/ | acessodata=24 de setembre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref><ref name="Sofri2">{{citar web | títalo= Sofrimento | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ |acessodata= 6 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref>
Mas, por causa de l [[Mistério pascal|sacrifício redentor de Cristo]], l sofrimiento passou a tener un "''sentido berdadeiramente subrenatural i […] houmano, […] porque se radica ne l mistério debino de la redençon de l mundo i […] porque nel l'home se aceita la si mesmo, cula sue própia houmanidade, cula própia dignidade i la própia misson.''"<ref>{{citar web | outor= PAPA JOÃO PAULO II | títalo= Salvifici Dolores | publicado= Santa Sé | url=http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/apost_letters/documents/hf_jp-ii_apl_11021984_salvifici-doloris_po.html| anho= 1984 | formato= '''N. 31''' | acessodata= 6 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref> Lougo, l sofrimiento passou a star persente ne l mundo para zamcadear l'amor i para permitir la [[cumberson (religion)|cumberson]] i la reconstruçon de l bien.<ref name="Salvifici1">''Ibiden'', n. 12 i 30</ref>
L sofrimiento, quier boluntairo (s.: [[mortificaçon]], trabalho, etc.), quier amboluntairo (s.: malinas), passou a ser, sob la forma de [[sacrifício]], ua peça fundamental na [[salbaçon]] de l'houmanidade, mediante la participaçon pessonal i ounion de ls sacrifícios andebiduales al supremo [[Mistério pascal|Sofrimiento de Cristo]]. I essa participaçon amplica l'aceitaçon amorosa de ls sofrimientos permitidos por Dius na bida terrena. Aliás, [[Paulo de Tarso|San Paulo]] tamien afirmou que bai "''cumpletando na mie chicha l que falta als sofrimientos de Cristo, a fabor de l sou cuorpo, que ye la Eigreija''" (Col 1,24).<ref name="Sof1" /><ref name="Sofri2" /> Para alhá desso, Dius usa l sofrimiento para probar la fé, la perseberança i la cunfiança de l'home m'El, bien cumo para tornar l'home mais fuorte i mais maduro (cumo ne l causo de [[Jó]]).<ref name="SalvificiD1" />
=== Quemunhon de l santos ===
{{AP|[[Santo]] i [[Santidade]]}}
[[Fexeiro:Heiligenhimmel 18Jh.jpg|220px|thumb|direita|Ls santos ne l [[Cielo (religion)|Cielo]], juntos culs [[anjo]]s i cula [[Trindade (cristandade)|Trindade]].]]
La [[quemunhon de ls Santos]] ten dous seneficados antimamente relacionados: "''«quemunhon nas cousas santas, santa», i «quemunhon antre las pessonas santas, santi»''". L purmeiro senefica la participaçon de todos ls nembros de la Eigreija nas cousas santas: la [[fé]], ls [[sacramientos católicos|sacramientos]] (nomeadamente la [[Eucaristia]]), ls [[carisma]]s i ls outros dones sprituales. L segundo senefica l'ounion biba i spritual de todos ls fiéis crestianos i nembros de la Eigreija que, "''pula grácia, stan ounidos la Cristo''", formando un único [[Cuorpo Místico de Cristo]] i sendo por esso "''pessonas santas (santi) an Cristo''". Lougo, esta quemunhon de santos forma "''ua solo família, la Eigreija''", que stá ourganizada an trés stados sprituales defrentes:<ref name="Com1">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 194 i 195'''|lhéngua=pertués}}</ref><ref name="Com2">{{citar web | titulo= Santos intercessores e seu culto | publicado = Paróquia São Leopoldo Mandic | url=http://web.archive.org/web/20070112211218/http://www.psleo.com.br/d_os_santos_intercessores.htm | acessodata=6 de júnio de 2009}}</ref><ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=[[Catecismo de la Eigreija Católica]]|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 946, 948, 954, 960-962'''|lhéngua=pertués}}</ref>
* la [[Eigreija melitante]], formada puls fiéis que "''peregrinan na Tierra''", nomeadamente aqueilhes que stan an [[Grácia#Stado de grácia|stado de grácia]] (ó seia, que nun stan manchados por [[pecado mortal|pecados mortales]] nó [[Cunfisson (sacramiento)|cunfessados]]);<ref name="Com1" /><ref name="Com2" />
* la Eigreija padecente ó purgante, custituída pulas almas qu'inda padecen ne l [[Purgatório]]<ref name="Com1" /> i que, por esso, necessitan de las ouraçones de sufrágio (nomeadamente a [[missa]]), de las [[buonas obras]], de ls [[sacrifício]]s, de las [[andulgéncia]]s i de las obras de peniténcia praticadas puls nembros de la Eigreija melitante.<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 211'''|lhéngua=pertués}}</ref> Todas estas açones acelírun la [[Purificaçon ritual|purificaçon]] i posterior antrada ne l Cielo destas almas padecentes<ref name="Com2" /> ;
* la Eigreija triunfante, cumpuosta puls habitantes de l [[Cielo (religion)|Cielo]] (çconhecidos/anónimos ó ouficialmente [[Canonizaçon|reconhecidos]] pula Eigreija), ó seia, por todos aqueilhes qu'alcançórun la defenitiba santidade i felicidade, sendo, antoce, ls [[Antercesson|antercessores]] de ls homes junto de Dius.<ref name="Com1" /><ref name="Com2" />
Por bezes, ciertas pessonas santas, por las sues birtudes, ansinamientos i santidade séren de l coincimiento público, son [[Beatificaçon|beatificadas]] ó [[canonizaçon|canonizadas]] (ó seia, ouficialmente reconhecidas) pula Eigreija. La Eigreija reconhece-las cumo habitantes de l Cielo i modelos eisemplares d'eimitaçon. Para alhá desso, un santo ouficialmente reconhecido ye inda dino de culto, mas, solo de beneraçon (la ''[[dulia]]''), que ye defrente de l culto d'[[latria|adoraçon la Dius]].<ref name="Santodef1" />
== Birge Marie: Mai de Dius ==
{{AP|[[Marie (mai de Jasus)]] i [[Mariologie]]}}
[[Fexeiro:Mary16thC.jpg|160px|thumb|left|[[Birge Marie]] i l nino [[Jasus]] al colo.]]
D'acuordo cula [[mariologie]] católica, Dius scolheu gratuitamente [[Marie (mai de Jasus)|Marie]] cumo la mai de [[Jasus|sou Filho]]: para cumprir tal misson, [[Eimaculada Cunceiçon|fui preserbada de l pecado ouriginal i de todos ls pecados]].<ref>''Ibiden'', n. 96'''</ref> L'[[Gabriel (anjo)|arcanjo Gabriel]] anunciou a la Birge Marie que Dius fazerie cun qu'eilha cuncebisse Jasus de l [[Sprito Santo]], ó seia, an [[birgindade]] i sin participaçon d'home algun.<ref name="Ibiden, n. 98"/> Lougo, l Sprito Santo fizo deilha la Mai de Cristo i, cumo Cristo ye l própio Dius ancarnado, tamien la [[Teótoco|Mai de Dius]].<ref name="BM1" /><ref>''Ibiden'', n. 95</ref> Marie aceitou oubedientemente essa misson debina tan neçaira a la salbaçon, tornando-se assi na [[corredentora]] de ls homes. Casou cun San José, qu'assumiu la paternidade terrena de Jasus, mas, mesmo assi, eilha cunseguiu cunserbar la sue [[Dogmas i doutrinas marianas de la Eigreija Católica#Perpétua Birgindade de Marie|birgindade por to la bida]].<ref>''Ibiden'', n. 97 i 99</ref>
Debido al fato de tener cuncebido Jasus, que ye l único Redentor de ls homes i la [[Corpus Mysticun|Cabeça de la Eigreija]], eilha torna-se tamien na [[Mai de la Eigreija]] i de todos ls homes que Jasus bieno salbar. Eilha ''"copera cun amor de mai ne l nacimiento i na formaçon na orde de la grácia''" de qualquiera ser houmano.<ref>''Ibiden'', n. 100 i 196</ref> Passado la sue [[Assunçon de Marie|assunçon al Cielo]], eilha, cumo [[Reina de l Cielo]], cuntina a [[antercesson|anterceder]] puls sous filhos i a ser un modelo de santidade para todos. Ls católicos "''bénen neilha ua eimaige i ua antecipaçon de la ressurreiçon que ls spera''", sendo por esso l ícone [[Scatologie|scatológico]] de la Eigreija (ó la rializaçon mais purfeita de la Eigreija).<ref>''Ibiden'', n. 197 i 199</ref>
L [[Culto crestiano|culto]] de beneraçon la Marie (chamado d'''[[heiperdulia]]'') ye defrente de l [[Latria|culto d'adoraçon la Dius]]. L culto mariano ye spresso nas fiestas litúrgicas dedicadas a eilha, nas [[peregrinaçon]]es als [[Apariçones marianas|locales adonde Marie supostamente apareciu]], nas einúmaras deboçones (s.: [[Scapulário de Nuossa Senhora de l Carmo]]) i ouraçones marianas (s.: [[Santo Rosário]]).<ref>''Ibiden'', n. 198</ref> Ua de las percipales causas de la deboçon popular i de l culto la Marie ten a ber cula fé de ls católicos na poderosa antercesson de Marie junto de Dius, l çtinatairo radadeiro de todas las ouraçones i pedidos de ls homes.<ref>{{citar web | títalo= Por que a Igreja diz que Maria é mediadora? | publicado = Sociedade Católica | url=http://web.archive.org/web/20090207055438/http://sociedadecatolica.com.br/modules/xoopsfaq/index.php?cat_id=9 | acessodata=6 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref><ref>{{citar web | títalo= Catecismo de San Pio X| publicado = Diocese de Braga | url=http://www.diocese-braga.pt/catequese/sim/biblioteca/publicacoes_online/56/Catecismo_Sao_Pio_X.pdf | formato= '''n. 335-338''' | outor= PAPA SAN PIO X | acessodata=6 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref>
== Muorte i Bida eiterna ==
{{AP|[[Scatologie]] i [[Apocalipse]]}}
[[Fexeiro:Lonelysoul.jpg|120px|thumb|right|Ua alma a ser purificada pul ''fuogo'' temporário de l [[Purgatório]].]]
[[Fexeiro:Frans Francken d. J. 002.jpg|140px|thumb|right|Almas perdidas la séren torturadas pul ''fuogo'' eiterno de l [[Anferno]].]]
[[Fexeiro:Fra Angelico 009.jpg|200px|thumb|dreita|[[Juízo Final]].]]
Segundo la [[scatologie]] católica, passado la muorte de cada pessona, la sue [[alma]] separa-se de l sou [[cuorpo]] mortal i corrutible, ampeçando assi la sue [[bida eiterna]], que nun terá fin i que ye precedida para cada un por un [[juízo particular]] i que será cunfirmada pul [[juízo final]].<ref>{{Citar libro|autor=EIGREJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 207'''|lhéngua=pertués}}</ref> Esse juízo final rializar-se-á ne ls radadeiros momientos antes de l fin de l mundo.<ref name="Juz1">''Ibiden'', n. 215</ref>
=== Juízo particular ===
{{AP|[[Juízo particular]] i [[Nobíssimos]]}}
Basicamente, l [[juízo particular]] ye l julgamiento de retribuiçon eimediata que cada home, passado la sue [[muorte]], recibe de Dius, tenendo an cunta la sue fé i las sues obras rializadas durante l sou camino de [[santificaçon]] terrestre (beija la seçon Salbaçon i Santidade).<ref>''Ibiden'', n. 208</ref> Passado essa eipifania particular, l'alma será çtinada a star:
* ne l [[Paraíso]] (ó Cielo), que ye l stado de salbaçon defenitiba i de felicidade suprema, reserbado solamente a las pessonas que, debido a l'aceitaçon de Dius (i de l sou amor) i al sou [[arrependimiento]], morrírun an [[stado de grácia]], esto ye, sin ''manchas'' de qualquiera [[pecado]]. Esses [[santo]]s forman assi la Eigreija triunfante, adonde "''bénen Dius face la face''" (1 Quelor 13,12), biben an quemunhon d'amor cula Trindade i [[Antercesson|anterceden]] puls habitantes de la Tierra;<ref>''Ibiden'', n. 209</ref>
* ne l [[Purgatório]], que ye l stado daqueles que, sendo amigos de Dius i yá salbos, percisan inda de purificaçon para entráren puros ne l Cielo. Essa purificaçon temporária, que ls fiéis inda peregrinos na Tierra puoden ajudar a acelerar (beija la suseçon ''Quemunhon de ls santos''), cunsiste na eliminaçon de las penas temporales de ls pecados cujas culpas yá stában perdoadas;<ref>''Ibiden'', n. 210 i 311</ref>
* ne l [[Anfierno]], que cunsiste na cundenaçon eiterna daqueles que decidiran libremente bibir apartados de Dius. Mais cuncretamente, eilhes recusórun Dius, l sou amor i la sue [[grácia]] salbífica, scolhendo boluntariamente persistir ne l [[pecado mortal]], mesmo até ne l momiento de la muorte.<ref>''Ibiden'', n. 212</ref> Essas decisones son respeitadas por Dius, porque el criou l'home cumo un ser libre i respunsable, anque el querer "''que todos téngan modo de se arrepender''" (2Ped 3,9).<ref>''Ibiden'', n. 213</ref>
Essa doutrina scatológica, que trata subre l çtino andebidual de las almas, stá sintetizada ne ls chamados [[nobíssemos]], que son quatro: muorte, juízo, anfierno i paraíso. L purgatório nun entra porque ye solo un stado spritual trasitório i temporairo.<ref>''Ibiden'', seçon "''Novíssimos''"</ref>
=== Fin de l mundo, Juízo Final, Ressurreiçon i Reino de Dius ===
{{AP|[[Juízo Final]], [[Parusia]], [[Ressurreiçon]], [[Scatologie]] i [[Reino de Dius]]}}
Acerca de l çtino coletibo de l'home ne l [[Scatologie|fin de l mundo]], la Eigreija ansina qu'ocorrerá un [[Juízo Final]] mesmo antes de l fin de l mundo, mas nin eilha sabe satamente qual ye la data para tal acuntecimiento.<ref name="Juz1" /> Momientos antes de l Juízo final, Jasus Cristo, que tamien ressucitou de ls muortos i bibe para siempre, ressucitará to l'houmanidade, dando ua nuoba bida, mas desta beç eimortal, para todos ls cuorpos que perecírun. Nesse momiento, todas las almas, quier stéian ne l [[Cielo (religion)|Cielo]], ne l [[Purgatório]] ó ne l [[Anfierno]], regressaran defenitibamente als sous nuobos cuorpos.<ref>''Ibiden'', n. 202 - 206</ref>
Na bison católica, to l'houmanidade reunir-se-á delantre de Dius, mais cuncretamente de Jasus, qu'eirá [[Segunda benida de Cristo|regressar triunfalmente]] a a tierra cumo juiç de ls bibos i de ls muortos. El cunfirmará ls einúmaros juízos particulares i permitirá por bias desso que l cuorpo ressucitado puoda ''"participar na retribuiçon que l'alma tubo ne l [[juízo particular]]''". Esta retribuiçon cunsiste na bida eiterna (pa ls que stan ne l Cielo ó ne l Purgatório) ó na cundenaçon eiterna (pa ls que stan ne l Anfierno).<ref>''Ibiden'', n. 214</ref>
Depuis de l juízo final, acradita-se, dá-se finalmente la fin de l mundo. L'antigo mundo, que fui criado ne l'ampeço por Dius, ye libertado de la scrabidon de l pecado i trasformado ne ls "''nuobos cielos i na nuoba tierra''" (2 Ped 3,13). Nesse nuobo stado de cousas, ye tamien alcançada la plenitude de l [[Reino de Dius]], ó seia, ye defenitibamente rializado l çígnio salbífico de Dius de "''recapitular an Cristo todas las cousas, las de l cielo i las de a tierra''" (Ef 1,10). Nesse misterioso reino, adonde l mal será ineisistente, ls [[santo]]s (ó salbos) gozaran la sue bida eiterna i Dius será "''todo an todos''" (1 Quelor 15,28), formando assi ua grande família i quemunhon d'amor i de felicidade suprema. Ls cundenados bibiron para siempre ne l Anfierno i afastados de l Reino de Dius.<ref name="Fimundo1" />
== Moral católica ==
{{AP|[[Teologie moral católica]]}}
{{VT|Doutrina católica subre ls dieç Mandamientos}}
Ls católicos acraditan que la [[Rebelaçon debina]] apersenta las regras para un bun relacionamiento de ls homes antre si i para cun [[Dius]].<ref name="moral1">{{citar web | titulo= Teologia Moral | publicado = Doutrina Católica | url=http://web.archive.org/web/20091027035115/http://br.geocities.com/worth_2001/teologiamoral.html | acessodata=22 de setembre de 2010}}</ref> Essa [[ética]] i [[moral]] centra-se ne l zafio de la dádiba de si mesmo als outros i la Dius.<ref>{{Citar libro|outor=GEORGE WEIGEL|títalo=La Berdade de l Catolicismo Repuosta la dieç Temas Cuntrobersos|lhocal=Lisboa|eiditora=Bertrand Editora|anho=2002|isbn= 972-25-1255-2|páiginas='''páig. 81'''|lhéngua=pertués}}</ref> Antoce, essas regras dében ser praticadas ne l quotidiano, para libertar l'home de la scrabidon de l [[pecado]],<ref name="moral1" /> que ye un outéntico abuso de la [[libardade]].<ref name="peca1">Ibiden, páig. 89</ref> Esso porque, na bison católica, l'home solo ye libre se cunseguir ser melhor i ser atraído pa l [[Bien (filosofie)|bien]] i pa l [[Beleza|Belo]].<ref>''Ibiden'', páig. 86</ref> La Eigreija ansina que la bondade i las bien-abinturanças definen l cuntesto pa la cunduta moral crestiana, que ye andispensable pa l camino de la salbaçon, ampeçada pula [[grácia santificante]] de l [[batismo]], que [[justificaçon (teologie)|justifica]].<ref name="moral1" /><ref>''Ibiden'', páigs. 80 i 83</ref>
Segundo la Eigreija, la trasgresson dua regra moral amplica la scolha de l [[mal]] i por esso l cometimiento de [[pecado]]s, ambora l'[[antençon]], las cunsequéncias i las circunstáncias podíssen anular ó atenuar la [[respunsabelidade]] de quien age. Mas esso nun puode nunca altarar la culidade moral de ls própios atos, bisto que "''la fin nun justifica ls meios''".<ref>{{Citar libro|autor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 367 i 368'''|lhéngua=pertués}}</ref>
=== Dignidade, Lhiberdade i Cuncéncia moral ===
{{AP|[[Dignidade]] i [[Dreitos houmanos]], [[Liberdade]], [[Libre-arbítrio]] i [[Cuncéncia (moral)]]}}
La doutrina católica acradita que l'home ten [[dignidade]], que stá radicada na sue criaçon a l'eimaige i semelhança de [[Dius]], l qu'amplica necessariamente que l'home ten [[libardade]] i [[cuncéncia (moral)|cuncéncia moral]]. La libardade ye ua capacidade inalienable de l'home,<ref>''Ibiden'', n. 365</ref> dada por Dius, de scolher antre l bien i l mal. Esse poder único, que "''atinge la [[perfeiçon]] quando ye ourdenada para Dius''", torna l'home respunsable puls sous atos deliberados, debido a la sue cuncéncia moral. Lougo, "''la scolha de l mal ye un abuso de la libardade, que cunduç a la scrabatura de l pecado.''"<ref name="Lib1">''Ibiden'', n. 363 i 364</ref>
Quando scuita corretamente la [[cuncéncia moral]], qualquiera pessona percebe la culidade moral dun ato, permitindo-le assumir la respunsabelidade, i cunsegue oubir la boç de Dius,<ref name="Cons2">''Ibiden'', n. 372</ref> que l'ourdena a praticar l bien i a eibitar l mal.<ref name="Cons1">''Ibiden'', n. 373</ref> L'home, cumo ten dignidade, nun debe ser por esso ampedido ó oubrigado a agir contra la sue cuncéncia,<ref name="Cons1" /> se bien qu'eilha tamien puode porduzir juízos errados. Lougo, ye perciso educá-l'i retificá-la, para qu'eilha puoda star cada beç mais an sintonia cula buntade debina, cula rezon i cula Lei de Dius (nomeadamente la [[Ética de la reciprocidade|regra d'ouro]] i ls [[Jasus#Ansinamientos, sermones i milagres|mandamentos d'amor]]).<ref>''Ibiden'', n. 374 i 376</ref>
=== Lhei moral ===
{{Artigo percipal|Jasus splicando la Lei}}
[[Fexeiro:Hole jesus calls levi.jpg|160px|thumb|left|[[Jasus]] dou als homes la Nuoba Lhei, que ye la forma purfeita de la Lhei de Dius. Esta Nuoba Lhei resume-se ne ls [[Jasus#Ansinamientos, sermones i milagres|mandamientos de amor]].<ref name="LE2">''Ibiden'', n. 421</ref><ref name="LE1">''Ibiden'', n. 420</ref>]]
Ls católicos acraditan que la Lei moral, ó Lei de Dius, sendo ua obra debina, prescrebe-les la cunduta que ls lieban a la [[salbaçon]] i felicidade eiterna, proibindo-los ls caminos que ls zbian de Dius i de l [[amor de Dius|sou amor]].<ref>''Ibiden'', n. 415</ref> Essa lei ye custituída pula [[Dreito natural|Lei natural]], que stá scrita por Dius ne l coraçon de cada ser houmano;<ref name="LN1">''Ibiden'', n. 416</ref> pula Antiga Lei, rebelada ne l [[Antigo Testamiento]]; i pula Nuoba Lei, rebelada ne l [[Nuobo Testamiento]] por Jasus.
La Lei natural "''manifesta l sentido moral ouriginairo''" que permite al home defrenciar, pula rezon i pula sue cuncéncia, l bien i l mal. Cumo todos ls homes (fiéis ó anfiéis) la perceban, eilha ye de cumprimiento ounibersal i oubrigatório,<ref name="LN1" /> mas eilha nin siempre ye totalmente cumprendida, debido al pecado. Por esso, [[Santo Agostico]] afirma que Dius "''screbiu nas [[Dieç Mandamientos|tábuas de la Lei]] l que ls homes nun cunseguian ler ne ls sous coraçones''", dando assi ourige a la Antiga Lei, que ye la purmeira etapa de la Rebelaçon debina i que stá resumida ne ls dieç Mandamientos.<ref>''Ibiden'', n. 417 i 418</ref>
La Antiga Lei, sendo inda amperfeita, prepara i predispone a la cumberson i al acolhimiento de l [[Eibangelho]]<ref>''Ibiden'', n. 419</ref> i de la Nuoba Lei, que ye la "''perfeiçon i cumprimiento''" (mas nun la sustituiçon) de la Lei natural i de la Antiga Lei.<ref name="LE1"/> Essa Nuoba Lei ancontra-se an to la bida i pregaçon de Cristo i de ls [[Apóstolo]]s, sendo l [[Sermon de la Muntanha]] la sue percipal spresson.<ref name="LE2"/>Essa lei yá purfeita i plenamente rebelada resume-se ne l mandamiento de l'amor la Dius i al próssimo, que ye cunsidrada por [[Tomás de Aquin|San Tomás de Aquin]]o cumo "''la própia grácia de l Sprito Santo, dada als crentes an Cristo.''"<ref name="LE1" />
==== Dieç Mandamientos ====
{{AP|[[Doutrina católica subre ls dieç Mandamientos]]}}
[[Fexeiro:Rembrandt Harmensz. van Rijn 079.jpg|160px|thumb|right|[[Moisés]], grande [[profeta]] de l [[Antigo Testamiento]], traç ls [[dieç Mandamientos]] al Pobo de Dius.<ref>{{citar web | títalo= Moisés | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | fechaacceso= 8 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref>]]
Cumo ls [[dieç Mandamientos]] (ó Decálogo) son la síntese de to la Lei de Dius i la base mínima i fundamental de la moral católica, la Eigreija eisige als sous fiéis l cumprimiento oubrigatório dessas regras. Quien nun seguir estas regras, comete [[pecado]], que, dependendo de la grabidade de la trasgresson, puode ser un pecado benial ó un [[pecado mortal]].<ref name="Mand1">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 438 i 440'''|lhéngua=pertués}}</ref> Aliás, segundo las própias palabras de Jasus, ye necessairo ouserbá-los "''para antrar na bida eiterna''" (Mt 19,16-21), para alhá de ser necessairo pa ls fiéis amostráren l sou agradecimiento i pertença la Dius.<ref>''Ibiden'', n. 434 i 437</ref> Esses mandamientos, que ditan ls deberes fundamentales de l'home para cun Dius i cul sou próssimo, dan a coincer tamien la buntade debina i, al to, son dieç:<ref name="Mand1"/>
* ''1º - Adorar la Dius i amá-l'L subre todas las cousas.''
* ''2º - Nun ambocar l Santo Nome de Dius an ban.''
* ''3º - Guardar demingos i [[Eigreija Católica#Cinco Mandamientos de la Eigreija Católica|fiestas de guarda]].''
* ''4º - Honrar pai i mai (i ls outros legítimos superiores).''
* ''5º - Nun matar (nin causar outro dano, ne l cuorpo ó na alma, la si mesmo ó al próssimo).''
* ''6º - Guardar [[castidade]] nas palabras i nas obras.''
* ''7º - Nun furtar (nin anjustamente reter ó danificar ls benes de l próssimo).''
* ''8º - Nun liebantar falsos testemunhos.''
* ''9º - Guardar castidade ne ls pensamientos i ne ls zeios.''
* ''10º- Nun cobiçar las cousas alheias.''
Segundo la [[doutrina católica subre ls dieç Mandamientos]], eilhes puoden ser resumidos an solo dous, que son: ''amar la Dius subre todas las cousas; i amar al próssimo cumo a nós mesmos.''.<ref>''Ibiden'', n. 439</ref>
=== Birtude ===
{{AP|[[Birtude]], [[Birtudes teologales]] i [[Birtudes cardinales]]}}
La [[birtude]], que se oupone al [[pecado]], ye ua culidade moral que çpone ua pessona a fazer l bien, sendo "''la fin dua bida birtuosa tornar-se semelhante la Dius''".<ref>''Ibiden'', n. 377</ref> Segundo la Eigreija Católica, eisiste ua grande bariadade de birtudes que deriban de la [[rezon]] i de la fé houmanas. Estas, que se chaman birtudes houmanas, regulan las [[peixon (sentimiento)|peixones]] i la cunduta moral houmanas,<ref>''Ibiden'', n. 378</ref> sendo las mais amportantes las [[birtudes cardinales]], que son quatro: la [[Prudéncia]], la [[Justícia]], la [[Fortaleza (birtude)|Fortaleza]] i la [[Temperança]].<ref>''Ibiden'', n. 379 - 383</ref>
Mas, para que las birtudes houmanas se atinjan na sue plenitude, eilhas ténen que ser bebificadas i animadas pulas birtudes teologales, que "''ténen cumo ourige, motibo i oubjeto eimediato l própio Dius''". Eilhas son anfundidas ne l'home cula grácia santificante i tornan ls homes capazes de bibir an relaçon cula [[Trindade (cristianismo)|Trindade]].<ref>''Ibiden'', n. 384</ref> Las birtudes teologales son trés: la [[Fé]], la [[Sperança (filosofie)|Sperança]] i la [[Caridade]] (ó [[Amor#Crestiana|Amor]]).<ref name="Virteologal">''Ibiden'', n. 386 - 388</ref> Subre las birtudes, San Paulo dixe que la maior de todas eilhas ye l'amor (ó caridade).<ref>{{citar bíblia|libro=1 Coríntios|capítulo=13|berso=13}}</ref>
=== Pecado ===
{{AP|[[Pecado]] i [[Hamartiologie]]}}
[[Fexeiro:Jérôme_Bosch-Les_7_Péchés_Capitaux.jpg|160px|thumb|left|Repersentaçon de ls siete [[pecado capital|pecados capitales]] por [[Hieronymus Bosch]].]]
Segundo [[Agostinho de Hipona|Santo Agostico de Heipona]], l [[pecado]] ye "''ua palabra, un ato ó un zeio cuntrairos a la Lei eiterna''", causando por esso oufensa la Dius i al sou amor.<ref name="peca2">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 392'''|lhéngua=pertués}}</ref> Lougo, esse ato de l mal ye un abuso de la [[libardade]]<ref name="peca1" /> i fire la natureza houmana. Ls católicos acraditan que Cristo, cula sue muorte, rebelou plenamente la grabidade de l pecado i benceu-lo cula sou amor.<ref name="peca2" /> Hai ua grande bariadade de pecados, que puoden ser diretamente contra Dius, contra l próssimo i contra la si mesmo. Inda se puode çtinguir antre pecados por palabras, por pensamientos, por omissones i por açones.<ref>''Ibiden'', n. 393</ref>
La repetiçon de pecados gera [[bício]]s, qu'ouscurecen la cuncéncia i anclinan al mal. Ls bícios relacionan-se culs [[pecado capital|siete pecados capitales]]: [[soberba]], [[abareza]], [[ambeija]], [[ira]], [[luxúria]], [[gula]] i [[preguiça]].<ref>''Ibiden'', n. 398</ref> La Eigreija ansina tamien que todos aqueilhes que copírun culpabelmente ne ls pecados de ls outros, son tamien respunsabelizados por tal.<ref>''Ibiden'', n. 399</ref> Quanto a la sue grabidade, ls pecados cometidos puoden ser debedidos an:
* [[pecado mortal|pecados mortales]], que son cometidos quando "''hai matéria grabe, son cometidos cun plena cuncéncia i deliberado cunsentimiento''". Eilhes afastan l'home de la [[caridade]] i de la [[grácia santificante]] i, se l pecador nun se arrepender sinceramente, cunduzen nel a la muorte eiterna de l [[Anfierno]];<ref name="Perdon2">''Ibiden'', n. 200 i 395</ref>
* [[pecado benial|pecados beniales]], que son cometidos sin pleno cunsentimiento, ó sin plena cuncéncia, ó inda quando se trata de matéria lebe. Anque afetáren l camino de santificaçon, eilhes solo merecen penas purificatórias temporales, podendo estas séren cumpridas, causo fusse necessairo, ne l [[Purgatório]].<ref>''Ibiden'', n. 396</ref>
==== Perdon i Andulgéncias ====
{{AP|[[Cunfisson (sacramiento)]] i [[Andulgéncia]]}}
Mas, cumo l'[[amor de Dius]] ye anfenito i cumo Jasus yá se sacrificou na cruç, todos ls homes, católicos ó nó, puoden ser perdoados por [[Dius]] la qualquiera momiento, zde que se arrependan dun modo libre i sincero<ref name="Perdon1" /> i se cumprometan an fazer l possible para perdoar als sous enimigos.<ref>''Ibiden'', 595</ref> Esse perdon tan necessairo puode ser cuncedido por Dius [[sacramiento|sacramentalmente]] i por meio de la Eigreija, pula purmeira beç, atrabeç de l batismo i depuis, ourdinariamente, atrabeç de la [[reconceliaçon]].<ref name="Perdon2" />
Mas, d'acuordo cul ansino oufecial de la Eigreija Católica, Dius tamien puode cunceder esse perdon atrabeç de muitas maneiras defrentes (ó até mesmo diretamente) para todos aqueilhes que se arrependírun (ancluindo ls nó-católicos).<ref>{{citar web | títalo= Perdon | publicado = Enciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 8 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref> Mas l perdon debino nun senefica l'eliminaçon de las [[Cunfisson (sacramento)#Penas temporais|penas temporales]], ó seia, de l mal causado cumo cunsequéncia de ls pecados cuja culpa yá stá perdoada. Nesse causo, pa las eliminar, ye necessairo oubter andulgéncias i praticar buonas obras durante la bida terrena ó inda, depuis de morrer, ua purificaçon de l'alma ne l [[Purgatório]], cula finalidade d'antrar puro i santo ne l [[Paraíso (religion)|Paraíso]]<ref name="penatemporal">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 312'''|lhéngua=pertués}}</ref>
===== La benda d'andulgéncias =====
{{AP|[[Comércio d'andulgéncias]]}}
[[Fexeiro:Jeorg Breu Elder A Question to a Mintmaker c1500.png|thumb|170px|La benda d'andulgéncias, ne l seclo XVI.]]
Durante la [[Eidade Média]] surgiu l chamado ''cuntrabando d'andulgéncias''<ref name="Catholic Encyclopedia"/>, an que decumientos fraugados declarában la benda d'andulgéncias de caráter straordinairo<ref name ="Covolo">[http://www.catholicculture.org/culture/library/view.cfm?id=1054&CFID=28014958&CFTOKEN=74432809 Enrico dal Covolo: The Historical Origin of Indulgences]</ref>, habendo an alguns locales, la sue benda por profissionales "perdoadores (quaestores, an [[latin]])<ref name="Oxford">Cross, F. L., ed. The Oxford Dictionary of the Christian Church. New York: Oxford University Press. 2005, article ''Indulgences''.</ref>. La Eigreija cundenou estes abusos,<ref name="Catholic Encyclopedia">[http://www.newadvent.org/cathen/07783a.htm Indulgences; Catholic Encyclopedia]</ref> cumo puode ser ouserbado ne ls decretos i decumientos de l [[Quarto Cuncílio de Latron]] (1215), de l Cuncílio de Rabena (1317)<ref name="Catholic Encyclopedia"/> i de bários Papas, tales cumo [[Papa Bonifácio IX|Bonifácio IX]] (1392), [[Papa Clemente IV|Clemente IV]], [[Papa João XXII|João XXII]], [[Papa Martico V|Martico V]] i [[Papa Sisto IV|Sisto IV]], antre outros, que lutórun i proibiran abusos andulgenciairos praticados an sue época.<ref name="Catholic Encyclopedia"/>
Anque destas cundenaçones i restriçones, ne l final de la Eidade Média houbo un crecimiento cunsidrable destes abusos, que serien cuntestadas na [[Reforma Protestante]].<ref name="Oxford"/> An 1563, na radadeira sesson de l [[Cuncílio de Trento]], la benda d'andulgéncias fui proibida defenitibamente, para eibitar scessos i abusos.<ref>[http://history.hanover.edu/texts/trent/ct25.html Session 25, Decree on Indulgences]</ref> Zde anton, las andulgéncias passórun solamente a ser cuncedidas, de forma gratuita, als fiéis que praticassen detreminados atos de piadade, peniténcia i caridade (s: ouraçones, peregrinaçones, etc.) stablecidos pula Eigreija.<ref>{{citar web | títalo= Andulgéncias | publicado = Enciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ |acessodata= 5 de dezembre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref>
=== Amor, sexualidade i castidade ===
{{AP|[[Amor]] i [[castidade]]}}
[[Fexeiro:Joseph jesus-Cusco-1700s.jpg|140px|thumb|esquerda|[[San José]], l pai adotibo de Jasus, ye cunsidrado cumo un grande modelo de castidade.<ref>{{citar web | títalo= Teologia das Virtudes Ascéticas: A Castidade | publicado = Sociedade Católica | url= http://web.archive.org/web/20080411040740/http://www.sociedadecatolica.com.br/modules/smartsection/item.php?itemid=190 |acessodata=8 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}} '''Nota:''' ber seçon ''L Modo Mais Purfeito de Bibir la Castidade''</ref>]]
An relaçon a la [[sexualidade]], la Eigreija Católica cumbida todos ls sous fiéis la bibiren na castidade, que ye un don debino i ua birtude moral que permite l'antegraçon positiba de la sexualidade na pessona.<ref name="Castidade1">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 488'''|lhéngua=pertués}}</ref> Essa antegraçon eisige "''ua daprendizaige de l domínio de si, que ye ua pedagogie de la libardade houmana. L'altarnatiba ye clara: ó l'home comanda las sues [[peixon (sentimiento)|peixones]] i alcança la paç, ó se deixa dominar por eilhas i torna-se anfeliç."'' La birtude de la castidade relaciona-se cula birtude cardinal de la [[temperança]].<ref>''Ibiden'', n. 2339 i 2341</ref>
Lougo, todos ls católicos son chamados a la castidade<ref>''Ibiden'', n. 2348</ref>, porque la sexualidade solo se ''"torna pessonal i berdadeiramente houmana quando antegrada na relaçon de pessona la pessona, ne l don mútuo total i temporalmente elimitado, de l'home i de a mulhier''",<ref>{{Citar livro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica |lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 2337'''|lhéngua=pertués}}</ref> ambos ounidos pul [[sacramiento]] de l [[Casamiento relegioso|matrimonho]] (que ye andissolúbel).<ref name="indissoluvel1">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 338 i 346'''|lhéngua=pertués}}</ref> Por esso, ls atos sexuales fura de l matrimonho custituen siempre un pecado grabe.<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 2390'''|lhéngua=pertués}}</ref> Por essas rezones, l [[sexo pré-marital]], la [[pedofelia]], l'[[adultério]], la [[masturbaçon]], la [[fornicaçon]], la [[pornografie]], la [[prostituiçon]], l [[stupro]] i ls atos sexuales antre homossexuales son cundenados pula Eigreija cumo sendo spressones de l [[bício]] de la [[luxúria (pecado)|luxúria]].<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 492 i 502'''|lhéngua=pertués}}</ref>
Pa la Eigreija, l'amor ye ua [[birtude teologal]]<ref name="Virteologal" /> i l'ouposto d'ousar.<ref>{{Citar libro|outor=GEORGE WEIGEL|títalo= La Berdade de l Catolicismo Resposta a Dez Temas Controversos|lhocal=Lisboa|eiditora=Bertrand Editora|anho=2002|isbn= 972-25-1255-2|páiginas='''páigs. 101 i 105'''|lhéngua=pertués}}</ref> Aplicado nas relaçones cunjugales houmanas, l'amor berdadeiramente bebido i plenamente rializado ye ua quemunhon de dádiba mútua de si mesmo, "''d'afirmaçon mútua de la [[dignidade]] de cada parceiro" i un "ancuontro de dues libardades an antrega i recetebidade mútuas''".<ref name="amorweigel4">''Ibiden'', páigs. 101, 104 i 105</ref> Essa quemunhon cunjugal de l'home i de a mulhier ye un [[ícone]] de la bida de la [[Trindade (cristianismo)|Trindade]] i lieba nun solo a la sastifaçon, mas a la [[santidade]].<ref name="Amorweigel2">''Ibiden'', páigs. 106 - 108</ref> Esse tipo de relaçon cunjugal proposto pula Eigreija eisige permanéncia i cumpromisso [[Sagrado matrimonio|matrimoniales]].<ref name="Amorweigel3">''Ibiden'', páig. 102</ref>
[[Fexeiro:Maria Goretti.jpg|140px|thumb|Santa [[Marie Goretti]] (1890-1902), ua [[Birgindade relegiosa|birge]] que, tal cumo ls einúmaros santos, bibeu rigorosamente i a la sue maneira la castidade crestiana.<ref>{{citar web | títalo= Patroness of Purity - St. Maria Goretti, Virgin and Martyr | publicado = mariagoretti.org | url= http://www.mariagoretti.org/likoudisarticle4.htm |lhéngua= inglés | outor= JAMES LIKOUDIS | acessodata=8 de júnio de 2009}}</ref>]]
Por essa rezon, la sexualidade ye ua fuonte d'alegrie i de prazer i ourdena-se pa l'amor cunjugal<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 2360 i 2362'''|lhéngua=pertés}}</ref> i pa la [[procriaçon]].<ref name="MatSex2">''Ibiden'', n. 2363</ref> La sexualidade (i l [[sexo]]) ye tamien cunsidrada cumo la grande spresson de l'[[amor]] recíproco, adonde l'home i a mulhier se únen i se cumplementan.<ref name="amorweigel4" />
L berdadeiro amor cunjugal, adonde la [[relaçon sexual]] ye bebida dignamente, solo ye possible grácias a la castidade cunjugal.<ref name="Amorweigel3">''Ibiden'', páig. 102</ref> Essa birtude permite ua bibéncia cunjugal purfeita assente na [[fidelidade cunjugal|fidelidade]] i na fecundidade matrimoniales.<ref name="MatSex2" /> Para para alhá de la castidade cunjugal (que nun amplica l'abstinéncia sexual de ls casados), eisisten inda dibersos regimes de castidade: la [[birgindade relegiosa|birgindade]] ó l [[celibato]] cunsagrado (pa ls [[Clérigos regulares|relegiosos]], las [[Bida cunsagrada|pessonas cunsagradas]], ls [[clero|clérigos]] etc.) i la castidade na [[abstinéncia]] (pa ls nó-casados).<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica |lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 2349'''|lhéngua=pertués}}</ref>
== Dibórcio ==
Na atualidade, la Eigreija nun aceita l [[dibórcio]], ambora este seia aceite ne l [[Antigo Testamiento]]:
" se un home, tenendo scolhido ua mulhier, casar-se culha, i benir l'odiá-a por çcubrir neilha qualquiera cousa anconbeniente, screbirá ua letra de dibórcio, lha antregará na mano i la çpedirá de sue casa."<ref>{{citar bíblia|livro=Marcos|capítulo=10|berso=4-9}}</ref>
Mas, ne l [[Nuobo Testamiento]], Jasus, que segundo la Eigreija bieno cumpletar i dar l sentido defenitibo a las rebelaçones debinas de l Antigo Testamiento, afirmou que:
" [[Moisés]] permitiu screbir carta de dibórcio i çpedir a mulhier, [..] fui debido a la dureza de l buosso coraçon qu'el bos dou essa lei; mas, ne l percípio de la criaçon, Dius ls fizo home i mulhier. Por esso, deixará l'home pai i mai i se ounirá a la sue mulhier; i ls dous nun seran senó ua solo chicha. Assi, yá nun son dous, mas ua solo chicha. Nun separe, pus, l'home l que Dius ouniu.<ref>{{citar bíblia|livro=Marcos|capítulo=10|berso=4-9}}</ref>
Por esso, baseando-se ne ls ansinamientos de Cristo, la Eigreija afirma que l sacramiento de l matrimonho antre un home i ua mulhier libres ye andissolúbel, até ne l momiento an qu'un de ls cónjuges morrer.<ref name="indissoluvel1" /> Mas, an causos adonde nun houbo [[Cunsumaçon (casamiento)|cunsumaçon]] ó nó houbo un cunsentimiento matrimonial claro i libre de qualquiera bioléncia ó "''grabe miedo sterno''", l matrimonho puode ser declarado nulo i ineisistente por outoridades eclesiásticas cumpetentes.<ref>[http://www.vatican.va/archive/ENG1104/__P6R.HTM Cânones 1697-1706] de l [[Código de Dreito Canónico]] {{en}}</ref><ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 1628 i 1629'''|lhéngua=pertués}}</ref>
==== Preserbatibos i DSTs ====
Segundo la doutrina católica, l'uso de [[preserbatibo]]s ancentiba un stilo de bida sexual eimoral, [[promiscuidade|promíscuo]], eirresponsable i banalizado, adonde l [[cuorpo]] ye ousado cumo ua fin an si mesmo i l parceiro(la) ye reduzido(la) a un simples oubjeto de [[prazer]]. Esse tipo de bida sexual ye fuortemente cundenado pula Eigreija.<ref name="joinville">{{citar web | títalo= Eigreija, sexo i camesinhas | publicado = Diocese de Joinville | url= http://www.diocesejoinville.com.br/pt/formacao/artigo.php?artigo=FORMACAO_MTk2 |acessodata=8 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref>
L [[Papa Bento XVI]] reafirmou, durante la sue bejita als [[Camarones]] i a la [[Angola]] (17 de Márcio a 23 de Márcio de 2009), que solamente la çtribuiçon de preserbatibos nun ajuda a cuntrolar l porblema de la [[SIDA]], mas, pul cuntairo, cuntribuirie para "''piorar la situaçon''". Tales declaraçones zamcadeórun ua tempestade de críticas i cundenaçones por parte de gobiernos i de respunsables de [[ONG]]s (s: Michael Kazatchine, l'anton diretor eisecutibo de l Fondo Mundial de Luita contra la SIDA, la tuberculose i l paludismo).<ref name="polemicapreser">{{citar web | títalo= Fráncia cundena declaraçones de l Papa subre l preserbatibo | publicado = Público | url= http://www.publico.pt/mundo/noticia/franca-condena-declaracoes-do-papa-sobre-o-preservativo-1369765 | data= 18 de márcio de 2010 |acessodata=24 de outubre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref>
Assi i to, an 2010, l Papa Bento XVI afirmou, de forma coloquial i nó-oufecial, que l'uso de l preserbatibo puode ser justificable an alguns causos pontuales para diminuir l risco de cuntágio a las [[Anfeçones sexualmente trasmissibles|malinas sexualmente trasmissibles]] (DSTs), "''cumo por eisemplo l'outelizaçon de l preserbatibo por un prostituto''". Mas, l Papa ressalbou que l'uso de preserbatibos nun ye "''ua soluçon berdadeira i moral''". El boltou tamien a reafirmar la doutrina católica que defende que la fidelidade ne l casamiento, l'amor recíproco, la castidade, l'houmanizaçon de la sexualidade i l'[[abstinéncia]] son ls melhores meios de cumbater las DSTs, an detrimiento de la "''mera fixaçon ne l preserbatibo''".<ref name="joinville" /><ref>{{citar web | títalo= BERDADE DOS FATOS SOBRE BENTO XBI I L USO DE CAMISINHA | data=21 de Nobembre de 2010| obra = Beraká | url= http://berakash.blogspot.com/2010/11/verdade-dos-fatos-sobre-bento-xvi-e-o.html |acessodata=22 de Nobembre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref>
==== Homossexualidade ====
{{AP|[[Homossexualidade i catolicismo]]}}
Ls atos sexuales antre pessonas homossexuales son cunsidrados [[pecado mortal|pecados mortales]] porque biolan la "''iconografie de defrenciaçon i cumplementariadade sexuales''" antre l'home i a mulhier i porque son ancapazes de gerar bida.<ref name="Homosex1">{{Citar libro|outor=GEORGE WEIGEL|títalo= La Berdade de l Catolicismo Repuosta la dieç Temas Cuntrobersos |lhocal=Lisboa|eiditora=Bertrand Editora|anho=2002|isbn= 972-25-1255-2|páiginas='''págs. 114'''|lhéngua=pertués}}</ref> Antretanto, pa la Eigreija, tener tendéncias homossexuales nun ye cunsidrado un pecado nin un castigo, mas solo ua probaçon. L pecado stá an ceder a essas tendéncias i adotá-las na prática.<ref name="Homosex2">{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 2357 - 2359'''|lhéngua=pertués}}</ref> La Eigreija repudie tamien qualquiera reconhecimiento legal de las ouniones antre pessonas de l mesmo sexo.<ref>{{citar web | autor= CUNGREGAÇON PA LA DOUTRINA DE LA FÉ | títalo= Cunsidraçones subre ls porjetos de reconhecimiento legal de las ouniones antre pessonas homossexuales | publicado = Santa Sé | url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20030731_homosexual-unions_po.html | anho= 2003 | formato= '''n. 11''' | acessodata= 8 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref>
Mas, la Eigreija afirma que nun çcrimina ls homossexuales i pretende ajudá-los a bibir na [[castidade]], para qu'eilhes eibiten ls atos sexuales, que son moralmente desordenados, ''"porque son atos d'afirmaçon de si mesmo i nun dádiba de si mesmo''".<ref name="Homosex1" /> La Eigreija inda cumbida ls homossexuales l'aprossimáren-se als poucos de la perfeiçon crestiana, atrabeç de l'outodomínio, de l'ouraçon, de la [[grácia]] sacramental, de l'ouferecimiento de las sues deficuldades i sofrimientos cumo un [[sacrifício]] para Dius i "''de l'apoio dua amisade zeinteressada''".<ref name="Homosex2" />
=== Bida, Planeamiento familiar i Cuntracepçon ===
[[Fexeiro:Paolovi.jpg|140px|thumb|right|Na ancíclica ''[[Houmanae Bitae]]'' (1968), l Papa Paulo BI pronunciou-se subre la [[Cuntracepçon|regulaçon de natalidade]].<ref name="HV1" />]]
La Eigreija Católica cunsidra la bida houmana cumo sagrada i un balor absoluto i inalienable,<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 2258'''|lhéngua=pertués}}</ref> por esso cundena, antre outras práticas, la [[bioléncia]], l'[[homicídio]], l [[suicídio]], l'[[amóbito anduzido]], l'[[eutanásia]],<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 470 i 477'''|lhéngua=pertués}}</ref> la clonaige houmana (seia eilha reprodutiba ó terapéutica)<ref>{{citar web | outor= CONGREGAÇON P LA DOUTRINA DA FÉ | títalo= Dignitas Personae | publicado = Santa Sé | url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20081208_dignitas-personae_po.html | anho= 2008 | formato= '''n. 28 a 30''' | acessodata= 8 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref> i las práticas científicas que úsan [[células-tronco]] straídas de l'[[ambrion]] houmano bibo (i que probocan la muorte de l'ambrion).<ref>''Ibíden'', n. 32</ref> Pa la Eigreija, la bida houmana debe ser gerada naturalmente pul sexo cunjugal i ten ampeço na fecundaçon (ó cuncepçon) i l sou fin na muorte natural.<ref>''Ibidem'', n. 16</ref><ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 2319, 2366 i 2367'''|lhéngua=pertués}}</ref> Segundo essa lógica, la reproduçon medicamente assistida ye tamien cunsidrada eimoral porque dissocia la procriaçon de l'ato sexual cunjugal, "''anstaurando assi un domínio de la técnica subre l'ourige i l çtino de la pessona houmana''".<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-349-7|páiginas='''N. 499'''|lhéngua=pertués}}</ref>
Quanto a la regulaçon de ls nacimientos, la Eigreija defende-a cumo ua spresson de la [[paternidade]] i maternidade respunsables a la custruçon prudente de [[família]]s, zde que nun seia rializada cun base ne l'eigoísmo ó an amposiçones sternas.<ref name="Contnat">''Ibiden'', n. 497</ref> Mas essa regulaçon solo puode ser feita atrabeç de [[Planeijamiento fameliar natural|métodos naturales]] de planeamiento fameliar, tales cumo la cuntinéncia periódica i l recurso als períodos anfecundos.<ref name="Contnat" /> La [[pílula]], la [[sterelizaçon direta]], l [[preserbatibo]] i outros métodos de [[cuntracepçon]] son spressamente cundenados cumo [[pecado mortal]].<ref>''Ibiden'', n. 498</ref>
La Eigreija ansina anclusibamente que ls métodos naturales son formas mais houmanistas i respunsables de bibir la [[respunsablidade]] procriadora porque, quando usados corretamente, oumentan i fortalecen la quemunicaçon i l amor antre ls [[cónjuge]]s; promoben l outo-coincimiento de l cuorpo; nunca ten eifeitos colaterales ne l ourganismo; i promoben la eideia de que la fertilidade ye ua riqueza i dádiba debina que puode i debe ser outelizada an momiento ouportuno.<ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, páigs. 110-111</ref>
== Doutrina Social de la Eigreija ==
{{AP|[[Doutrina Social de la Eigreija]]}}
Anque a misson percipal de la Eigreija, que cunsiste na [[salbaçon]] de l'houmanidade, ser de ámbito eissencialmente spritual, eilha formulou ua Doutrina Social de la Eigreija (DSI). Atrabeç dua análise crítica de las bárias situaçones sociales, la DSI pretende fixar percípios i ourientaçones gerales a respeito de l'ourganizaçon social, política i eiquenómica de ls pobos i de las naciones, ourientando assi ls católicos i homes de buona buntade na sue açon ne l mundo.<ref name="DSI1" />
Atrabeç de las numerosas [[ancíclica]]s i pronunciamientos de ls Papas, la Doutrina Social de la Eigreija aborda bários temas fundamentales, cumo la [[dignidade houmana]]; las [[libardade]]s i ls [[Dreitos Houmanos|dreitos houmanos]]; la [[família]]; la promoçon de la paç i de l [[bien quemun]] ne l respeito de ls percípios de la [[solidariadade]] i [[susidiariadade]]; l primado de la [[justícia]] i de la [[caridade]]; l sistema eiquenómico i l'[[eniciatiba pribada]]; l papel de l [[Stado]]; l [[trabalho houmano]]; l çtino ounibersal de ls benes de la natureza; la defesa de l'[[ambiente]]; i l zambolbimiento antegral de cada pessona i de ls pobos.<ref>{{citar web | títalo= Doutrina Social da Igreja (DSI) | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 8 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref><ref>{{citar web | outor= PONTIFÍO CUNSEILHO JUSTÍCIA I PAÇ | títalo= Cumpéndio de la Doutrina Social de la Eigreija | publicado = Santa Sé | url=http://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_councils/justpeace/documents/rc_pc_justpeace_doc_20060526_compendio-dott-soc_po.html | anho= 2004 | formato= '''índice geral''' |acessodata= 8 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref>
Mas l'eisisténcia de la DSI nun amplica la participaçon de l [[clero]] na política, que ye spressamente proibida pula Eigreija, sceto an situaçones urgentes. Esso porque a misson de melhorar i animar las rialidades temporales, nomeadamente atrabeç de la participaçon cíbico-política, ye çtinada als [[leigo]]s.<ref>{{Citar libro|outor=EIGREIJA CATÓLICA|títalo=Catecismo da Igreja Católica|lhocal=Coimbra|eiditora=Gráfica de Coimbra|anho=2000|isbn= 972-603-208-3|páiginas='''N. 2242'''|lhéngua=pertués}}</ref><ref>{{Citar libro|outor= BARTOLOMEU SORGE |títalo= Por Ua Ceblizaçon de Amor La perpuosta social de la Eigrej |lhocal=San Paulo|eiditora= Pia Sociedade Filhas de São Paulo |anho= 1998|isbn= 85-356-0065-5 |páiginas='''págs. 208 - 210'''|lhéngua=pertués}}</ref> Lougo, l'hierarquia eclesiástica stá solo "''ne l negócio de formar l tipo de pessona que cunsegue formar i dirigir gobiernos ne ls quales la libardade lieba a la genuína rializaçon houmana''".<ref>{{Citar libro|outor=GEORGE WEIGEL|títalo= La Berdade de l Catolicismo Resposta a Dez Temas Controversos|lhocal=Lisboa|eiditora=Bertrand Editora|anho=2002|isbn= 972-25-1255-2|páiginas='''págs. 155'''|lhéngua=pertués}}</ref>
L pensamiento social crestiano fui-se zambolbendo al longo de ls tiempos, sendo l'ampeço de la sue sistematizaçon datada an 1891, anho de la promulgaçon de l'ancíclica ''[[Rerun Nobarun]]'' pul [[Papa Lion XIII]].<ref name="DSI1" />La DSI rejeita las eideologies totalitárias i ateias associadas al [[quemunismo]] ó al [[socialismo]].<ref>{{citar web | títalo= Comunismo | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ |acessodata= 8 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref> Para alhá desso, na prática de l capitalismo, la DSI recusa, por eisemplo, la scessiba i zamfreada miraige de l lucro i l primado absoluto de la lei de l [[mercado]] subre l trabalho houmano i l'eiquenomie.<ref>{{citar web | títalo= Capitalismo | publicado = Anciclopédia Católica Popular | url=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/ | acessodata= 8 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref>
== La doutrina católica i la de las outras Eigreijas crestianas ==
=== Eigreija Ourtodoxa ===
La doutrina de la [[Eigreija Ourtodoxa]] ye mui semelhante a la de la Eigreija Católica, bisto qu'ambas zambolbírun las sues percipales fés basicamente a partir de la mesma [[tradiçon]].<ref>{{citar web | url = http://www.veritatis.com.br/apologetica/protestantismo/630-sagrada-tradicao-sola-scriptura-e-a-divisao-catolica | títalo = Sagrada Tradiçon, Sola Scritura i Debison Católica | publicado= Veritatis Splendor | acessodata = 22 de setembre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref> Assi i to, eisisten antre eilhas bárias dibergéncias doutrinárias i deciplinares. Cumo por eisemplo, ls ourtodoxos solo reconhecen ls siete purmeiros [[cuncílio ecuménico|cuncílios ecuménicos]] i nun aceitan, cumo por eisemplo, l dogma católico de la [[Eimaculada Cunceiçon]] (mas ls ourtodoxos acraditan na [[Assunçon de Marie]]<ref>{{citar web | url = http://web.archive.org/web/20070704010021/http://orbita.starmedia.com/~hyeros/doutrina037.html | títalo = Eigreijas Ortodoxas - Doutrina | publicado= Hieros | acessodata = 10 de febreiro de 2010|lhéngua=pertués}}</ref><ref>{{Citar libro|outor= BISPO KALLISTOS WARE |títalo= Festal Menaion|lhéngua=inglés|lhocal=Londres|eiditora=Faber and Faber|anho=1969|páiginas='''pág. 64'''}}</ref>); l [[Purgatório]]; l [[Primazie papal|primado]] i l'[[anfalibelidade papal|anfalibelidade]] de l [[Papa]]; la queston de l ''[[Filioque]]''; la falta de l'[[eipiclese]] i l'uso de l pan ázimo (sin furmiento) na missa; la [[Eucaristia|quemunhon eucarística]] solo sob la spece de l pan; l [[Batismo]] por anfuson (i nun por [[Batismo por imersão|eimerson]]); la forma d'admenistrar l sacramiento de a [[unçon de ls anfermos]]; l celibato de to l [[clero]] i l'andissolubelidade de l [[Casamiento relegioso|matrimonho]].<ref name="ortodoxo1">{{citar web | outor= DOM ESTÊVÃO BETTENCOURT | url = http://www.presbiteros.com.br/site/as-diferencas-entre-catolicos-e-orientais-ortodoxos/ | títalo = Las defrenças antre Católicos i Ourientales Ourtodoxos | publicado= presbiteros.com.br | acessodata = 22 de setembre de 2010|lhéngua=pertués}}</ref>
Debido al recente i grande sfuorço [[ecumenismo|ecuménico]], muitas dessas defrenças fúrun sendo an parte resolbidas ó, pul menos, diminuídas. L percipal porblema antre las dues eigreijas reside inda na queston de la primazie i de l'anfalibelidade de l Papa.<ref name="ortodoxo1" /> Mas, mesmo neste campo, houbo progressos seneficatibos, que culminórun cula aprobaçon de l Decumiento de [[Rabena]], ne l die 13 de Outubre de 2007. Nesse decumiento, las dues eigreijas reconhecírun la [[primazie papal]], al afirmar que l [[Bispo de Roma]] "''ye l “protos”, ó seia, l purmeiro antre ls [[patriarca]]s de to l mundo, pus Roma, segundo la spresson de [[Santo Ampeço de Antioquia]], ye la "Eigreija que preside na caridade"''".<ref>{{citar web | outor= COMISSON ANTERNACIONAL PA L DIÁLOGO TEOLÓGICO ANTRE L'EIGREIJA CATÓLICA I L'EIGREIJA ORTODOXA | títalo= The Ravenna Document | publicado = Santa Sé | url= http://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_councils/chrstuni/ch_orthodox_docs/rc_pc_chrstuni_doc_20071013_documento-ravenna_en.html | anho= 2007 | formato= '''n. 41''' | lhéngua= inglés | acessodata= 3 de júnio de 2009}}</ref> Mas, mesmo assi, ls católicos i ls ourtodoxos inda diberge quanto als prebilégios desta primazie.<ref>{{citar web | url = http://catecumenato.wordpress.com/2007/11/28/igrejas-ortodoxas-reconhecem-primado-do-papa/ | títalo = Eigreijas Ourtodoxas reconhecen primado de l Papa | data= 2007 | publicado= Catecumenato.wordpress.com | acessodata = 3 de júnio de 2009}}</ref>
=== Eigreijas protestantes ===
[[Imagem:Martin_Luther,_1529.jpg|thumb|esquerda|140px|[[Martinho Lutero]], el pai de la [[Reforma Protestante]].<ref>{{citar web | url = http://www.allsands.com/potluck3/martinlutherbi_ugr_gn.htm| títalo = Martin Luther: Biography | publicado= AllSands | acessodata = 18 de júnio de 2009}}</ref>]]
Las Eigreijas protestantes adotan, tal cumo la Eigreija Católica, l mesmo [[Credo niceno-custantinopolitano]], pul que la doutrina acerca de la [[Trindade (cristandade)|Trindade]] i de Jasus Cristo ye idéntica a la católica. Mas, la defrença antre ls católicos i ls protestantes noutros temas doutrinales ye grande. Genericamente, las dibergéncias mais seneficatibas dízen respeito al papel de l'ouraçon i de las [[andulgéncia]]s;<ref name="Protest1">{{citar web | título= O que é o Protestantismo, suas incoerências e o falso conceito de ecumenismo | publicado = Frente Universitária Lepanto | url=http://www.lepanto.com.br/catolicismo/apologetica-catolica/o-que-e-o-protestantismo-suas-incoerencias-e-o-falso-conceito-de-ecumenismo/ |acessodata=4 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}} '''Nota:''' ber las frases çtacadas ''la bolde''.</ref> a la [[quemunhon de ls santos]]; a la doutrina de l [[pecado ouriginal]], de la [[grácia]] i de la [[predestinaçon]]; a la necidade i natureza de la peniténcia; i al modo d'oubter la salbaçon, culs protestantes la defendíren que la salbaçon solo se atinge atrabeç de la fé (''[[sola fide]]''; ber: ''[[cinco solas]]''), an detrimiento de la doutrina católica de que la fé debe ser spressa tamien atrabeç de las [[buonas obras]]. Esta radadeira dibergéncia lebou a un cunflito subre la doutrina de la [[justificaçon]].<ref name="Protest1" /><ref name="Protest2">{{citar web | títalo= Princípios gerais (protestantes) | publicado = Hieros | url= http://web.archive.org/web/20070807180010/http://orbita.starmedia.com/~hyeros/principgerais033.html |fechaacceso=4 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref>
Hai tamien defrenças amportantes na doutrina de la [[Eucaristia]] i de ls outros [[sacramiento]]s (ls protestantes solo aceitan la Eucaristia i l [[Batismo]] solo cumo meros senhales que stimulan la fé<ref name="Protest2" />); na eisisténcia de l [[Purgatório]]; ne l [[dulia|culto de beneraçon]] a la [[Birge Marie]] i als [[santo]]s; na forma d'anterpretaçon (culs protestantes la defendíren l'anterpretaçon pessonal<ref name="Protest3">{{citar web | titulo= Protestantismo | publicado = Hieros | url= http://web.archive.org/web/20090307180428/http://orbita.starmedia.com/~hyeros/protestantismo033.html | acessodata=4 de júnio de 2009}}</ref> ó libre-eisame de las [[Bíblia|Sagradas Scrituras]]) i na cumposiçon de l [[Cánone|Cánone de las Scrituras]]; ne l papel de la [[Tradiçon]] oural; na própia natureza, outoridade, [[Gobierno eclesiástico|admenistraçon]], [[Hierarquia católica|hierarquia]] i funçon de la [[Eigreija]] (ancluindo l papel de la Eigreija na salbaçon); ne l [[sacerdócio]]; i tamien na outoridade i misson de l Papa.<ref name="Protest1" /><ref name="Protest2" />
Assi i to, bisto que mesmo antre ls protestantes hai defrenças cunsidrables,<ref name="Protest3" /> eisisten antre eilhes alguas chamaçones cujas doutrinas se aprossiman bastante de la católica. Ye l causo, por eisemplo, d'alguns setores de l Anglicanismo, que se outo-antitulan d'anglo-católicos. Recentemente, l diálogo ecuménico lebou finalmente l'alguns cunsensos subre la doutrina de la justificaçon antre ls católicos i ls [[Luteranismo|luteranos]], atrabeç de la [[Declaraçon Cunjunta Subre la Doutrina de la Justificaçon]] (1999).<ref>{{citar web | autor= Cunseilho pontificio pa la promoçon de a unicidade de ls crestianos e Federaçon Luterana Mundial | títalo= Declaraçon Cunjunta Subre la Doutrina de la Justificaçon | publicado = Santa Sé | url= http://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_councils/chrstuni/documents/rc_pc_chrstuni_doc_31101999_cath-luth-joint-declaration_po.html | anho= 1999 | acessodata= 4 de júnio de 2009|lhéngua=pertués}}</ref> Para alhá desso, esse diálogo trouxe tamien bários cunsensos subre outras questones doutrinárias amportantes, nomeadamente antre ls católicos i ls anglicanos.<ref>{{citar web | outor= Cunseilho pontificio pa la promoçon de a unicidade de ls crestianos | títalo= Growing Together in Unity and Mission: Building on 40 years of Anglican – Roman Catholic Dialogue | publicado = Santa Sé | url= http://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_councils/chrstuni/angl-comm-docs/rc_pc_chrstuni_doc_20070914_growing-together_en.html | anho= 2007 |lhéngua= inglés | acessodata= 4 de júnio de 2009}}</ref>
== Ber tamien ==
* [[Críticas a la Eigreija Católica]]
* [[Críticas a la doutrina de la Trindade]]
* [[Dogmas de la Eigreija Católica]]
* [[Sermon de la muntanha]]
* [[Reino de Dius]]
* [[Teologie crestiana]]
** [[Patrística]]
** [[Scolástica]]
* [[Cuncílio Baticano II]]
* [[Limbo]]
* [[Heiresies crestianas segundo la Eigreija Católica]]
* [[Doutrina católica subre ls dieç Mandamientos]]
{{Notas}}
{{Refréncias|quel=2}}
== Ligaçones sternas ==
* {{Link|pt|2=http://www.vatican.va/archive/cathechism_po/index_new/prima-pagina-cic_po.html|3=Catecismo de la Eigreija Católica |4=i l sou
* {{Link|pt|2=http://www.vatican.va/archive/compendium_ccc/documents/archive_2005_compendium-ccc_po.html|3=Cumpéndio}}}}
* {{Link|pt|2=http://www.veritatis.com.br/|3=Beritatis Splendor}}
* {{Link|pt|2=http://www.ecclesia.pt/catolicopedia/|3=Anciclopédia Católica Popular}}
* {{Link|pt|2=http://www.vatican.va/archive/index_po.htm|3=Testos i decumientos fundamentales de la Doutrina católica}}
* {{Link|pt|2=http://www.vatican.va/holy_father/index_po.htm|3=Decumientos i outros arquibos de bários Papas}}
* {{Link|pt|2=http://www.bibliacatolica.com.br/|3=Bíblia Católica Online}}
=== Sítios tradicionalistas ===
Segue-se uma pequena lista de sítios com tendências tradicionalistas. O [[catolicismo tradicionalista]] professa basicamente os mesmos dogmas católicos, mas não aceita várias decisões pastorais e doutrinais do [[Concílio Vaticano II]].
* {{Link|pt|2=http://www.permanencia.org.br/|3=Permanência}}
* {{Link|pt|2=http://www.preciosodeposito.blogspot.com/|3=Precioso Depósito}}
* {{Link|pt|2=http://www.capela.org.br/indice.htm|3=Capela Nossa Senhora da Conceição}}
* {{Link|pt|2=http://www.catolicismo.com.br/|3=Revista Catolicismo}}
* {{Link|pt|2=http://www.fsspx.com.br/|3=Fraternidade Sacerdotal São Pio X}}
[[Catadorie:Doutrina i teologie de la Eigreija Católica]]
mwq9zb82tqg4g5g0z518l03g0lmsfg3
Mitologie griega
0
648
106833
105858
2026-06-01T00:33:13Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 5 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106833
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Greek trinity.png|thumb|300px|A trindade grega e a distribución dos tres reinos da Terra: Deus Zeus (ceo), Poseidón (mares e océanos) e Hades (Inframundo). Theos (deuses menores) son os fillos desta trindade.]]
[[Fexeiro:Zeus Otricoli Pio-Clementino Inv257.jpg|thumb|Busto de [[Zeus]], an [[Otricoli]] ([[Museus Baticanos|Sala Rotonda, Museu Pio-Clementino]], [[Baticano]]).]]
'''Mitologie griega''' ye l studo de ls cunjuntos de narratibas relacionadas als [[mito]]s de l [[Grécia antiga|griegos antigos]], de sous seneficados i de la relaçon antre eilhes i ls países ó pobos — cunsidradas, cul adbindo de l [[Cristandade]], cumo meras [[Alegoria|fiçones alegóricas]].<ref name=saconimitologie>[[Luiç Antonio Saconi|Saconi, Antonio]]. ''Minidicionário Saconi''. Berbete: mitologie 1-2 (subre mitologie griega), p. 462.</ref> Para muitos studiosos modernos, antender ls mitos griegos ye l mesmo que lhançar luç subre la cumprenson de la sociadade griega antiga i sou cumportamiento, bien cumo sues práticas [[ritual]]ísticas.<ref>"Belume: Heillas, Article: Grek Mythology". Ancyclritualopaedie ''The Heilios''. (1952).</ref> L mito griego splica las ouriges de l mundo i ls pormenores de las bidas i abinturas dua ampla bariadade de [[Lista de figuras mitológicas griegas|diuses, diusas, heiróis, heiroínas]] i outras [[Lista de criaturas mitológicas griegas|criaturas mitológicas]].
Al lhongo de l tiempos, esses mitos fúrun spressos atrabeç dua stensa coleçon de narratibas que custituen la [[literatura griega]] i tamien na repersentaçon de outras artes, cumo la [[pintura de la Grécia Antiga]] i la [[Registro de pintura burmeilha an cerámica griega|pintura burmeilha an cerámica griega]].<ref>Sin Nome, "[http://www.mitosediuses.hpg.eig .com.br/biaiges/9/andex_ant_2.html Arte Griega]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", an http://www.mitosediuses.hpg.eig{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br. Acesso: 1 de febreiro, 2009</ref><ref>Sin nome, "[http://www.storiadaarte .com.br/artegrega.html Arte griega]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Acesso: 1 de febreiro, 2009</ref> Einicialmente dibulgados an [[Tradiçon oural|tradiçon oural-poética]],<ref name="Antresse"/> hoije esses mitos son tratados solo cumo parte de la lhiteratura griega.<ref>Sin nome, "[http://www.brasilescola .com/lhiteratura/lhiteratura-griega.htn Lhiteratura Griega]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", an [http://www.brasilescola .com/lhiteratura/lhiteratura-griega.htn Brasil Scuola]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 1 de febreiro, 2009</ref> Essa lhiteratura abrange las mais coincidas fuontes lhiterárias de la Grécia Antiga: ls [[Poema épico|poemas épicos]] ''[[Eilíada]]'' i ''[[Odisséia]]'' (ambos atribuídos la [[Homero]] i que focan subre ls acuntecimientos an torno de la [[Guerra de Tróia]], çtacando la anfluéncia de diuses i de outros seres), i tamien la ''[[Teogonia]]'' i ''[[Ls Trabalhos i ls Dies]]'', ambos porduzidos por [[Heisíodo]].<ref name=BritanGrek>"Grek Mythology". ''Ancyclopaedie Britannica''. (2002).</ref> Ls mitos tamien stan preserbados ne ls ''[[Hinos homéricos]]'', an cachos de poemas de l [[Ciclo Épico]], na [[poesie lhírica]], ne l ámbito de ls trabalhos de las tragédies de l [[seclo V a.C.]], ne ls scritos de poetas i eruditos de l Período Heilenístico i an outros decumientos de poetas de l [[Ampério Romano]], cumo [[Plutarco]] i [[Pausanias]].<ref name=BritanGrek/> La percipal fuonte para la pesquisa de detalhes subre a mitologie griega son las eibidéncias [[arqueologie|arqueológicas]] que çcubren i çcubriran [[decoraçon]]es i outros artefatos, cumo zeinhos geométricos an [[cerámica]], datados de l [[seclo VIII a.C.]], que retratan cenas de l ciclo troiano i de las abinturas de [[Hércules]].<ref name=BritanGrek/> Sucedendo ls períodos [[Período arcaico|Arcaico]], [[Grécia antiga|Clássico]] i [[Heilenismo|Heilenístico]], Homero i bárias outras personalidades aparecen para cumpletar las probas dessas eisisténcias lhiterárias.<ref name=BritanGrek/>
A mitologie griega ten atribuído ua seneficante anfluéncia na cultura, nas artes i na lhiteratura de la [[ceblizaçon oucidental]] i inda cuntina a fazer parte de la ardança i de la lhenguaige de l [[Oucidente]].<ref name=UolEdGregOci>Sin nome. "[http://eiducacao.uol .com.br/storia/ult1690u33.jhtn Ls mitos griegos i sue anfluéncia na cultura oucidental]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". [http://eiducacao.uol .com.br/storia Stória Giral]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: '''[http://eiducacao.uol .com.br/ Uol Eiducaçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'''. Acesso: [[30 de agosto]], [[2008]].</ref> Poetas i artistas — cumo tamien anteletuales, studiosos i outros ambolbidos cun houmanas — de las épocas mais remotas até las mais persentes ténen se adquirido de las anspiraçones que a mitologie de la Grécia antiga possuían cumo método de çcubierta de las einúmeras relebáncias i seneficados que ls temas mitológicos clássicos possuen cul sou cuntemporáneo.<ref>J.M. Foley, ''Homer's Traditional Art'', 43</ref>
[[Fexeiro:Dionysos satyrs Cdn Paris 575.jpg|thumb|right|[[Dioniso]] i [[sátiro]]s. Anterior dun baso cun figuras burmeilhas, 480 a.C.]]
[[Fexeiro:Aphrodite Adonis Lhoubre MNB2109.jpg|thumb|right|[[Afrodite]] i [[Adónis]]. Cerámica griega antiga, 410 a.C.]]
== Termo i cumprenson ==
Nun cuntesto académico, la palabra "mito" quier dezir basicamente qualquiera [[narratiba]] [[Sagrado (religion)|sacra]] i [[Tradiçon|tradicional]], seia berdadeira ó falsa.<ref>{{en}} [http://ditionary.oed .com/cgi/antry/00320409?query_type=word&queryword=myth&first=1&max_to_show=10&sort_type=alpha&result_place=1&search_id=RfJ5-aCBlir-8535&hilite=00320409 termo "mito"]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Dicionário OED''. Acesso: 27 de janeiro, 2009</ref><ref>{{en}} [http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn?s=myth termo "mito"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413210559/https://wordnet.princeton.edu/perl/webwn?s=myth |date=2020-04-13 }}, ''Princeton Wordnet''. Acesso: 27 de janeiro, 2009</ref> L sufixo "[[wikt:-lhogie|-lhogie]]", deribado de l radical griego "lhougo",<ref>Aninha Duarte, ''[http://www.nupea.fafcs.ufu.br/atebidades/aulas/aula-de-critica.pdf Antroduçon a la Crítica de Arte]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' (2004), p.18. Acesso: 27 de janeiro, 2009</ref><ref name="TeraNicola209">[[Ernani Tierra|Tierra, Ernani]]. De Nícola, José. ''Pertués: De uolho ne l mundo de l trabalho''. Eiditora Scipione (1ª Eidiçon, 2006). pág.209, cap.4.</ref> repersenta un campo de studo subre un assunto an particular.<ref name="TeraNicola209"/> Cula junçon de ambos ls tenermos, "mitologie griega" serie, basicamente, l studo de ls mitos griegos, ó seia, ls que fázen parte de la cultura de la Grécia.<ref name=saconimitologie/>
Ambora seia essa la cumbençon, ls mitos griegos possuen ua abrangéncia mui grande i cumplexa an sou seneficado. Questuman ser cumprendidas cumo narratibas falsas ó fantasiosas,<ref name="Antresse">Sin nome, "[http://www.geocities .com/oufecinadehistoria/mito1.htn Temas de antresse: Cumprender ls mitos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}". Acesso: 1 de febreiro, 2009</ref> mas tamien arquétipos persentes ne l [[ancunciente coletibo]], cumo prefree [[Jung]],<ref name="Antresse"/> ambora tamien séian bistos cumo stórias que serben cumo guia de cumportamiento, para [[Malinowski]],<ref name="Antresse"/> ó, finalmente, narratibas sagradas, adonde eisiste l culto de l seres;<ref name="Antresse"/> todabie eisiste tamien la anterpretaçon, segundo [[Lébi-Strauss]], de ser narratibas buoltadas a la [[lenguaige]], a la [[spresson]], ó mesmo a la [[cunceito]]s i catadories.<ref name="Antresse"/>
Para mais anformaçones, dirija-se até las sub-seçones: [[Mitologie griega#Cuncepçones greco-romanas|Cuncepçones greco-romanas]] i [[Mitologie griega#Anterpretaçones modernas|Anterpretaçones modernas]]. Ye amportante ressaltar que, nesse artigo, las palabras "mitologie" i "mito" son ousadas pa las narratibas tradecionales i sagradas de las culturas clássicas, sin qualquiera amplicaçon de que esta ó aqueilha seia berdadeira ó falsa.
== Antroduçon ==
=== Mito i sociadade ===
[[Fexeiro:1876 Frederic Lheighton - Daphnephoria.jpg|thumb|190px|right|''Las dafnefórias'' (1876), oléo subre tela de Frederic Lheighton: la ''dafnefória'' era un festibal dedicado la [[Apolo]] celebrado puls griegos la cada nuobe anhos, an [[Tebas]], [[Beócia]].<ref>RIBEIRO JR., W.A. ''Las dafnefórias''. [https://greciantiga.org Portal Graecie Antiqua], [[San Carlos]]. Çponíbel an https://greciantiga.org/img.asp?num=0534. Cunsulta: 1/2/2009.</ref>]]
A mitologie griega era assunto percipal nas daprendizaiges de las ninos de la Grécia Antiga, cumo meio de ourientá-las ne l antendimiento de fenómenos naturales i an outros acuntecimientos que ocorrian sin l antermédio de l houmanos.<ref name=GriegIntro>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0004 Antroduçon a a mitologie griega]". [https://greciantiga.org Greciantiga.Org]. Acesso: 30 de agosto, 2008.</ref> Ls griegos antigos nun cuntában cun meios modernos de calcular l tiempo, de modo que sous poetas usában la eimaginaçon para atribuir la causa de l fenómenos la sou redror,<ref name="Marilena200537">Chaui, Marilena: ''Cumbite a la Filosofie'' (2005), p. 37</ref> i fui justamente quando ambentórun l [[calendário]] i ampeçórun a antender stados térmicos i l [[sol]] i la [[chuba]] que ls mitos declinórun.<ref name="Marilena200537"/> Ls poetas atribuían esses stados térmicos, cumo tamien las relaçones i las caratelísticas houmanas,<ref name=brasilescolamito/> als diuses i la outras stórias lhendárias,<ref name=brasilescolamito/> i eilhas serbiran durante un bun tiempo cumo cultos ritualísticos na sociadade de la Grécia antiga.<ref name=GriegIntro/> Para alhá de las ninos séren eiducadas atrabeç de l mitos, las famílias aristocráticas de la Grécia, assi cumo ls reis, i outras catadories porfissionales, cumo ls médicos, possuían la tradiçon de se lhigáren [[Genealogie|genealogicamente]] a antepassados míticos, giralmente debinos, ó até mesmo heiróicos.<ref name=GriegIntro/> Ls comerciantes, tamien, cultuában diuses, cumo [[Heirmes]], nua tentatiba de deixá-lo sastifeito, i assi cunseguir buns resultados an sues bendas.<ref>Sin nome, "[http://www.suapesquisa .com/mitologiagrega/ Mitologie Griega]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", an ''[http://www.suapesquisa .com Sue Pesquisa]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. Acesso: 31 de janeiro, 2009</ref> Para alhá de séren habituados als [[sacrifício]]s de animales i a las [[ouraçon]]es,<ref name="MonteOlimpoAdoraCren">Nome de l outor nó-definido, "[http://molimpo2.sites.uol .com.br/ Adoraçones i fés]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Acesso: 31 de janeiro, 2009</ref> ls griegos antigos adotában un dius particular ó un grupo deilhes para sue cidade, i ls cidadanos custruían templos i l(s) beneraba(n).<ref name="MonteOlimpoAdoraCren"/> Essas cidades nun possuían qualquiera ourganizaçon relegiosa oufecial, mas honrában ls diuses an lhugares detreminados, cumo [[Apolo]] sclusibamente an [[Delfos]].<ref name="MonteOlimpoAdoraCren"/>
Pa l pobo griego, la [[sabedorie]] plena i cumpleta pertencia als diuses, mas ls homes poderien deseiá-la i amá-la, tornando-se [[filósofo]]s (philo= ''amisade, amor fraterno, respeito''; sophia= ''sabedorie'').<ref name=OlhoMundoTrabalho>Tierra, Ernani. De Nícola, José. ''Pertués: De uolho ne l mundo de l trabalho''. Eiditora Scipione (1ª Eidiçon, 2006). pág.98, cap.16.</ref>
=== Mito i religion ===
[[Fexeiro:Outicorr.JPG|thumb|right|Cuncepçon dun templo griego, adonde se reberenciaba ls diuses: muitas dessas [[Arquitetura de la Grécia|obras arquitetónicas de la Grécia]] inda stan preserbadas ne l território de l paíç.]]
Ambora muitas bezes cunfundida cula [[religion]], a mitologie griega ye un cunjunto de fés anraizadas an relatos fitícios i eimaginários, anquanto que essa outra ambolbe rituales drento de procedimientos cula finalidade de stablecer bínclos cula [[spiritualidade]].<ref name=GriegIntro /> Anquanto que, na mitologie ls griegos acraditában que todas las cousas aparentemente inexplicables éran fruito de las açones debinas de seres que naide era capaç de ber, ó anton obra de heiróis de l passado, la religion, pa l home de la Grécia antiga, cunsistia an cultos als diuses de l [[Oulimpo]], rializados an [[templo]]s quemuns ó an [[altar]]s i, tamien, culto als heiróis, rializados an sues respetibas [[tumba]]s.<ref name="GriegMitoReli">Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0418 Mitologie i religion para ampeçantes]". [https://greciantiga.org Greciantiga.Org]. Acesso: 1 de febreiro, 2009.</ref> Dedicados a un dius ó a un heirói, ls templos, decorados cun [[scultura]]s (de diuses ó heiróis) an relebo antre l teto i l topo de las [[coluna]]s, éran custituídos de piedras nobres cumo l [[mármore]], ousadas ne l alto de la [[acrópole]].<ref name="TemploArquitet">RIBEIRO JR., W.A. Arte griega para ampeçantes. Portal Graecie Antiqua, San Carlos. Çponíbel an https://greciantiga.org/arquivo.asp?nun=0014{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Cunsulta: 1/2/2009.</ref> Ls [[Triato na Grécia Antiga|antigos triatos griegos]], tamien, éran custruídos para detreminada figura mitológica, diuses ó heiróis, cumo l triato de [[Dioniso]] ne l Santuário de Apolo an [[Delfos]].<ref>RIBEIRO JR., W.A. L triato de Dioniso an Delfos. Portal Graecie Antiqua, San Carlos. Çponíbel an https://greciantiga.org/img.asp?num=0432. Cunsulta: 1/2/2009.</ref>
Para alhá de la religion tener sido praticada atrabeç de [[festibal]]es, neilha se acraditaba que ls diuses anterferian diretamente ne ls assuntos houmanos i que era neçairo acalmá-los por meio de [[sacrifício]]s.<ref name="GriegMitoReli"/> Ls griegos, frequentemente, ancontrában çígnios de ls diuses an muitas caratelísticas de la natureza. Ls ''adbinhos'', por eisemplo, acraditában haber mensaiges debinas cuntidas ne l bóo de las abes i ne ls suonhos.<ref name="GriegMitoReli"/> Nas cidades, ls [[oraclo]]s — lhocales sagrados — éran ousados por un sacerdote que, tomado por [[éxtase]] ó ''lhoucura debina'', serbia de antermédio antre l diálogo dun fiel i sou dius de adoraçon.<ref name="GriegMitoReli"/> Antoce, ye possible cuncluir que a mitologie de ls griegos antigos ye l cunjunto de las stórias fabulosas de l heiróis i de ls diuses (custituindo to ua [[Literatura griega|literatura de la Grécia]]) , anquanto que la sue religion ye, basicamente, ls culto i rituales que la custituen, sob la finalidade de stablecer bínclos cun las dibindades de la mitologie.<ref name=GriegIntro />
=== Classeficaçon ===
La gama de personaiges, seres i ambientes que forman la Mitologie griega puoden ser apartados an trés partes, sendo la redadeira un apéndice para la lhiteratura mitológica, de adonde cunseguimos grande parte de las anformaçones subre ls mitos:
:1. ''Raças, dibindades, criaturas; personaiges an giral'', que abrange ls [[Bentos (mitologie)|Bentos]], [[Centauro]]s, [[Ctónico]]s, [[Ciclope]]s, [[Dragon]]es, [[Erínias]], [[Gigante (mitologie griega)|Gigantes]], [[Górgona]]s, [[Heicatónquiros]], [[Harpia (mitologie)|Harpia]], [[Musas]], [[Moiras]], [[Homo sapienes|Mortales]], [[Ninfa (mitologie)|Ninfas]], [[Diuses oulímpicos]], [[Diuses primordiales]], [[Sátiro]]s i [[Titana (mitologie)|Titanas]].
::1 la. Eiqui tamien son ancluídos ls heiróis [[Héracles]], [[Aquiles]], [[Odisseu]], [[Jason]], [[Argonautas]], [[Perseu]], [[Édipo]], [[Teseu]] i [[Tritolemos]].
:2. ''Lhugares'', que abrange ls ambientes an que essas figuras, na eimaginaçon de l griegos, bibiran sues abinturas, que son [[Delfos]], [[Delos]], [[Oulímpia]], [[Hades (reino)]], [[Atlántida]], [[Oulimpo]], [[Tróia]], i [[Temiscira]].
:3. ''Lhiteratura mitológica clássica'', anclui l studo de la lhiteratura antiga griega, que cuntou cun nomes cumo [[Homero]], que ancluía an sue narratiba la fé de diuses.
== Fuontes ==
La ourige de ls mitos de la Grécia nun deriba puramente de la ceblizaçon griega, mas dua mistura antre la cultura de l [[ando-ouropeus]], pré-griegos, i até mesmo de l [[Ásia|asiáticos]], [[Eigito|eigípcios]] i outros pobos cun las quales ls griegos stablecírun cuntato.<ref name=MitoFontes>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0083 Ls Mitógrafos]". [https://greciantiga.org Greciantiga.Org]. Acesso: 30 de agosto, 2008.</ref> A mitologie griega ye coincida ne ls dies de hoije atrabeç de la lhiteratura griega i de spressones artísticas bisuales que datan de l Período Geométrico<REF group=nota>'''Período Geométrico''': trata-se dua fase de la arte griega, caratelizada por pinturas an basos, que data de 900 a.C a 800 a.C.</ref> an delantre.<ref name=F.Graf>F. Graf, ''Grek Mythology'', 200</ref> Antender cumo nós, cuntemporáneos, tubimos la ouportunidade de arrecadar anformaçones tan antigas quanto son ls mitos griegos ye l oubjetibo deste capítulo.
=== Fuontes lhiterárias ===
La narraçon mítica zampenhou un papel amportante an quaije todos ls géneros de la lhiteratura griega. Inda assi, l solo manual mitográfico que subrebibiu de la [[Grécia Antiga]] fui la famosa ''[[Biblioteca (obra lhiterária)|Biblioteca Mitológica]]' ', de l scritor chamado [[Pseudo-Apolodoro]],<ref>[http://lhaborintus.planetaclix.t/dicio-DB.html#M Brebe dicionário mito-lhabirintiano.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Guia: Lhetra La, segundo berbete. Acesso: 30 de agosto, 2008.</ref> que tenta cunciliar ls cuntos cuntraditórios de ls poetas i fornece un resumo de la mitologie griega i sues lhendas stóricas.<ref>R. Hard, ''The Routledge Handbok of Grek Mythology'', 1</ref>
[[Fexeiro:Birgilio.png|thumb|upright|L poeta romano [[Birgílio]] cunserbou an sues obras grande parte de las caratelísticas de la mitologie griega.|left]]
Antre las fuontes lhiterárias de la purmeira era, çtacan-se ls dous poemas épicos de [[Homero]]–''[[Eilíada]]'' i ''[[Odisséia]]''. Cumpletando esse ciclo épico, tenemos scritas de poetas cujos decumientos fúrun perdidos al lhongo de l tiempo. Anque de la sue chamaçon tradecional, ls [[Hinos homéricos]], hinos an [[coral]] de la purmeira fase de la anton-chamada [[poesie lhírica]],<ref name=Miles>Miles, ''Classical Mythology in Anglish Lhiterature'', 7</ref> nun possuen relaçon algua cun Homero.<ref name=greciaantigahinoshomericos>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/lit/arquivo.asp?num=0262 Hinos homéricos]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". greciantiga.org. Acesso: 21 de Setembre, 2008.</ref> [[Heisíodo]], possible cuntemporáneo de Homero, porduziu ''[[Teogonia]]'', l decumiento mais recente subre mitos griegos, que eilabora ua [[genealogie]] de ls diuses i splica la ourige de l [[Titana]]s i de l [[Gigantes]]. ''[[Ls Trabalhos i ls Dies]]'', tamien de Heisíodo, ye un poema didático subre la bida de la agricultura que apersenta ls mitos de [[Pandora]] i de la Era de l Homes. L poeta dá cunselhos subre a melhor maneira de tener sucesso nun mundo peligroso tornado inda mais arriscado por esses diuses.<ref name=BritanGrek /> ''Ls Trabalhos i ls Dies'' tamien apersenta l mito de [[Prometiu]], que, mais tarde, custituiu na base dua trilogie de tragédies, possiblemente ampeçada por [[Ésquilo]], que son: ''[[Prometiu Acorrentado]]'', ''Prometiu Zacorrentado'' i ''Prometiu, l Cundutor de l Fuogo''.<REF group=nota>
'''''Prometiu Acorrentado''''': l testo de la peça stá an domínio público i puode ser lhido an [[pdf]] ó an [[html]] atrabeç de las seguinte lhigaçones: ''[http://www.eboksbrasil.org/eLibris/prometiu.html Prometiu Acorrentado (html)]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; [http://www.eboksbrasil.org/adobebok/prometiu.pdf Prometiu Acorrentado (pdf)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. Lhigaçon sterna: [http://www.eboksbrasil.org/ Eboks Brasil.org]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
</ref>
Ls poetas lhíricos direcionórun por bezes sous temas als mitos, todabie esse tratamiento quedou cada beç menor, anquanto que sue alusones a la narratiba creciu. Ls poetas lhíricos griegos, cumo [[Píndaro]] i [[Simónides de Ceos]], i ls poetas bucólicos, ancluindo [[Teócrito]], fornecírun ancidentes mitológicos andibiduales.<ref name=Klatt>Klatt-Brazouski, ''Ancient Grek and Roman Mythology'', xii</ref> Para alhá desso, l mito fui tema central ne l [[drama]] [[Atenas|Ateniense]]: ls dramaturgos trágicos [[Eurípides]], [[Sófocles]] i [[Ésquilo]] porduziran sous anredos ambolbendo la Era de l Heiróis i la Guerra de Tróia. Muitas de las grandes stóricas trágicas (ó seia, [[Agamemnon]] i sous filhos, [[Édipo]], [[Jason]] i [[Medéia]], etc.) trouxírun an sue forma clássica estas peças trágicas.
Ls storiadores [[Heiródoto]] i [[Diodoro Siclo]], i ls geógrafos [[Pausánias (geógrafo)|Pausánias]] i [[Strabon]], que biajórun al redror de l mundo griego i anotórun las stórias que oubiran, fornecírun numerosos mitos lhocales, apersentando dibersas bezes bersones alternatibas pouco coincidas de l mitos.<ref name=Klatt /> Heiródoto, specialmente, percurou las bárias tradiçones apersentando i ancontrando las raízes stóricas ó mitológicas ne l cunflito antre la Grécia i l Ouriente.<ref>P. Cartledge, ''Ls spartanos'', 60, i ''Ls griegos'', 22</ref>
La poesie de las eras Heilenística i [[Roma Antiga|Romana]], que ambora tenga sido cumpuosta mais cumo lhiteratura de l que un eisercício de culto als mitos, cuntén muitos detalhes amportantes que de outra forma serien perdidos. Essa catadorie anclui:
:1. Ls poetas romanos [[Obídio]], [[Séneca]] i [[Birgílio]].
:2. Ls poetas griegos de la [[Antiguidade tardie]]: [[Antonino Lhiberal]] i [[Quinto de Smirna]].
:3. Ls poetas griegos de l [[Período Heilenístico]]: [[Apolónio de Rodes]], [[Calímaco]], [[Eratóstenes]] i [[Parténio]].
:4. Antigos remanses de griegos i romanos, cumo [[Apuleio]], [[Petrónio]] i [[Heiliodoro]].
An cuntrapartida cul género lhírico, la ''Fabulae'' i la ''Astronomica'' de l scritor romano [[Higino]] son dues cumposiçones nó-poéticas amportantes subre l mito. Las obras ''Eimaiges'' i ''Çcriçones'', de Filóstrato i Calístrato (respetibamente), son dous trabalhos lhiterários úteles pa l studo de ls mitos griegos. Finalmente, l [[Apologética|apologético]] [[Cristandade|crestiano]] [[Arnóbio]], citando práticas relegiosas para zacreditá-las, i bários outros scritores bizantinos proporcionan detalhes amportantes de l mitos, alguns deilhes procedentes de obras griegas perdidas durante ls anhos. Antre estes, anclui-se ls [[léxico]]s de [[Heisíquio de Alexandria|Heisíquio]], la ''[[Suda]]'', i ls tratados de [[João Tzetzes]] i de [[Eustácio]]. L punto de bista moralizador crestiano a respeito de ls mitos griegos se resume ne l dezido ἐν παντὶ μύθῳ καὶ τὸ Δαιδάλου μύσος (''en panti muthōi kai to Daidalou musos'', "an to mito stá la profanaçon de Dédalo"), subre l que dixe la Suda que alude l papel de [[Dédalo]] al sastifazer la "lhuxúria antinatural" de [[Pasífae]] pul trono de [[Posídon]]: "Zde que la ourige i la culpa desses males se atribuíran la Dédalo i fui odiado por eilhes, se cumbertiu ne l oubjeto de l probérbio." <ref>Pasiphae, Ancyclopedie: Grek Gods, Spirits, Monsters</ref>
=== Fuontes arqueológicas ===
[[Fexeiro:Akhilleus Charun Cdn Paris 2783 full.jpg|thumb|upright|[[Aquiles]] (sq.) mata un prisioneiro de [[Tróia]] delantre de [[Caronte]], nua [[Registro de pintura burmeilha an cerámica griega|pintura-burmeilha]] [[Etruscos|etrusca]], rializada ne l fin de l [[Seclo IV a.C.|seclo IV]] i ampeço de l [[seclo III a.C.]].|left]]
La çcubierta de la [[Micenas|ceblizaçon micénica]] pul [[arqueólogo]] amador alman [[Heinrich Schliemann]] ne l [[seclo XIX]], i la çcubierta de la [[ceblizaçon minóica]] an [[Creta]] pul arqueólogo británico [[Sir Arthur Eibanes]] ne l [[seclo XX]], ajudórun a sclarecer muitas dúbedas a respeito de l épicos de Homero i outras questones de la mitologie, cumo las fés an diuses i an heiróis. La eibidéncia subre ls mitos i ls rituales ne ls sítios [[Arqueologie|arqueológicos]] de las ceblizaçones micénica i minóica ye anteiramente monumental, ua beç que la [[scrita lhinear V|linear B]] (método de escrita antigo, ancontrado an [[Creta]] i na Grécia cuntinental) era ousada percipalmente pa l registro de [[ambentário]]s, ambora ls nomes de diuses i de heiróis téngan sido dificilmente rebelados.<ref name=BritanGrek />
Schliemann ampeçou sou trabalho an [[1870]], cul antuito de aberiguar se las stórias que oubia de sou pai quando nino, a respeito de l épicos homéricos, éran berdadeiras; nua madrugada, juntamente cun sue sposa, cunseguiu ancontrar dous [[diadema]]s de ouro, 4.066 [[plaqueta]]s, 16 [[statueta]]s, 24 [[colar]]s de ouro, [[Anielho|anéis]], [[agulha]]s, [[pérola]]s (total de 8.700 artefatos) i pesquisas posteriores deixórun certezas que la mítica cidade de Tróia eisistiu ne l lhocal hai milénios.<ref name=ArquioMito>Sin Nome. "[http://www.arqueologyc.hpg.eig .com.br/grecie.htn Arqueologie: Grécia Antiga]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". [http://www.arqueologyc.hpg.eig .com.br Portal Arqueologie]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 31 de agosto, 2008.</ref>
Eisisten zeinhos geométricos an cerámica datados de l [[seclo VIII a.C.]] que retratan l [[Tróia|Ciclo de Tróia]], cumo tamien las abinturas de [[Hércules]].<ref name=BritanGrek /> Por dous motibos, essas repersentaçones bisuales de ls mitos possuen einorme amportança: an purmeiro lhugar, muitos mitos griegos fúrun cumprobados an zeinhos de [[baso]]s antes de l que na lhiteratura scrita–de las duoze eilaboraçones subre Hércules, por eisemplo, solamente la abintura de [[Cérbero]] ye apersentada pula purmeira beç nun testo lhiterário<ref>Homero, ''Eiliad'', 8. Poema épico subre la [[Guerra de Tróia]].</ref>–i, an segundo lhugar, las fuontes bisuales muitas bezes fornecen cenas míticas que nun son apersentadas an qualesquier fuontes lhiterárias eisistentes. An alguns causos, la purmeira repersentaçon coincida dun mito na arte geométrica antecede, an queston de muitos anhos i seclos, la sue purmeira apariçon coincida na poesie arcaica.<ref name=F.Graf /> Ne ls períodos Arcaico (750–c. 500 a.C), Clássico ( 480–323 a.C), i Heilenístico, Homero i bárias outras personalidades surge para cumpletar las eibidéncias lhiterárias de la eisisténcia de la mitologie griega.
== Stória ==
[[Fexeiro:Valkan topo en.jpg|thumb|upright|250px|[[Topografie|Çcriçon topográfica]] de la [[Península]] [[Bálcanas|Balcánica]].]]
Un de ls fatores de eiboluçon de la mitologie griega fui la grande trasformaçon que eilha spurmientou atrabeç de l tiempos, i tal trasformaçon serbiu para anriquecer sue própia cultura.<ref name="Johnson1718">Johnson, C. D. (2003), ''Antendendo la Odisséia'', 17–18, Grenwod Press. ISBN 0-313-30881-0.</ref> Ls purmeiros habitantes de la [[Península]] [[Bálcanas|Balcánica]], an grande parte agricultores, atribuían la cada aspeto de la natureza un sprito.<ref name="Johnson1718"/> Finalmente, estes spritos bagos assumiran la forma houmana i entrórun na mitologie lhocal cumo diuses i diusas.<ref name="Johnson1718"/> Quando las tribos de l norte ambadiran la Península Balcánica, trouxírun cunsigo un nuobo panteon de diuses i fés, boltadas a la cunquista, a la fuorça i a la balentie, a la batailha i al heiroísmo biolento.<ref name="Albala18">Albala-Johnson-Johnson, ''Understanding the Odyssey'', 18</ref> Outras dibindades mais antigas que poboában a minte de ls habitantes agrícolas se fundiran cun aqueilhas de ls ambasores mais poderosos, ó anton zbanecírun-se na anseneficáncia.<ref name="Albala18"/>
[[Fexeiro:Mytikas summit PJS.jpg|thumb|left|250px|La mais alta [[muntanha]] de la [[Grécia]], l [[Monte Oulimpo]], an foto de [[2005]], adonde ls griegos antigos acraditában ser la morada de l [[duoze Diuses de l Oulimpo|duoze Diuses]].<ref>Sin nome, "[http://www.mingaudegital .com.br/article.php3?id_article=475 Grécia]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", an [http://www.mingaudegital .com.br/ Mingau Degital]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 31 de janeiro, 2009</ref>]]
Passado la metade de l período arcaico, que possuía mitos subre las relaçones antre homes i diuses masculinos, ls heiróis tornórun-se cada beç mais aclamados, andicando l zambolbimiento paralelo de la pederastia pedagógica, que pensa-se tener sido antroduzido por buolta de 630 a.C. Ne ls finales de l seclo V a.C, ls poetas habien atribuído pul menos un eromenos a a todos ls diuses amportantes, sceto [[Aires]] i outras figuras lhendárias.<ref>La. Calimach, ''Lhobers' Lhegends: The Gay Grek Myths'', 12–109</ref> Outros mitos antes eisistentes, cumo l de [[Aquiles]] i l de [[Pátroclo]], fúrun reinterpretadas cumo mitologie houmossexual.<ref>W.La. Percy, Pederastia i Pedagogie na Grécia Arcaica, 54</ref>
L sentido de la poesie épica fui criar ciclos stóricos, i resultar nun zambolbimiento dun senso de la cronologie mitológica; assi, a mitologie griega çdobra-se cumo ua etapa ne l zambolbimiento de l mundo i de l home.<ref name=Dowden>K. Dowden, ''Ls usos de la Mitologie griega'', 11</ref> Las outo-cuntradiçones nas stórias fázen cun que seia ampossible montar un cronograma absoluto a respeito de la Mitologie griega, mas podemos eilaborar ua cronologie cuncordable. La stória mitológica de l mundo puode ser debedida an 3 ó 4 grandes períodos:
:1. '''''Mito de la ourige ó de la era de l diuses''''': ye la teogonia, l nacimiento de l diuses, ls mitos subre la ourige de l planeta, de ls diuses i de la raça houmana.
:2. '''''Era an que ls homes i ls diuses se mesclan lhibremente:''''' stórias de las purmeiras anteraçones antre diuses, semi-diuses i mortales juntos.
:3. '''''Era de l heiróis (era heiróica)''''', adonde la atebidade debina quedou mais lhemitada. Las redadeiras i maiores lhendas heiróicas son de la Guerra de Tróia i sues cunsequéncias (cunsidradas por alguns ambestigadores cumo un quarto período apartado).<ref>G. Miles, ''Mitologie Clássica na Lhiteratura Anglesa'', 35</ref>
Ambora la Era de ls diuses ten sido frequentemente albo de antresse puls alunos cuntemporáneos de la mitologie griega, ls outores arcaicos i clássicos possuían ua clara preferéncia pula Era de l heiróis. Las heiróicas ''Eilíada'' i ''Odisséia'', por eisemplo, stában i inda se ancontran atualmente subre maior çtaque que la ''Teogonia'' i que ls hinos homéricos – i prebalecírun an popularidade i cuntinidade. Sob la anfluéncia de Homero, l culto heiróico cunduziu ua restruturaçon na bida spritual, spresso na separaçon antre l reino de ls diuses de l reino de ls muortos (heiróis), i de ls diuses oulímpicos de l [[tónico]]s.<ref name=Burket>W. Burkert, ''Religion Griega'', 205</ref> Ne l ''L Trabalho i Ls Dies'', Heisíodo monta un squema de quatro Era de ls homes (ó Raças): de Ouro, de Prata, de Bronze i de Fierro. Estas raças ó eras son criaçones apartadas de ls mitos de l diuses, correspondendo a la Era Dourada al reino de [[Cronos]] i sendo las seguintes raças criaçones de [[Zeus]]. Heisíodo antercalou la Era (ó Raça) de l heiróis pouco depuis de la [[Eidade de l Bronze]]. La ultima eidade fui la [[Eidade de l Fierro]]. An ''[[Metamorfoses]]'', Obídio segue l cunceito de Heisíodo i apersenta essas quatro eidades.
cul antuito de ourdenar i anfatizar sou poema.<ref name="mediebalrenascentista"/> Camões acraditaba que poetizar a mitologie era dar "ua ounidade de açon i un anredo dinámico al sou poema i usufruir de l sentido outónomo de beleza que las eimaiges possuen".<ref>António José Saraiba i Óscar Lhopes. ''Stória de la Lhiteratura Pertuesa''. 6a ed., Porto, Porto Eiditora, s/d., p. 355.</ref> Sue obra ye bista cumo ua tentatiba de cumberter ls mitos an tenermos de rialidade stórica, serbindo-se de l [[Clacissismo|stilo clássico]] para eilebar ls eideales de l [[Cristandade]].<ref>Heirnáni Cidade. ''Lhuís de Camões''. 2a ed., Lhisboua, Rebista de la Faculdade de Lhetras, 1953, bol. II – L Épico, 113.</ref> Ciertos críticos ouserban que Camões atribui la [[Bénus]] caratelísticas harmoniosas i de ourganizaçon para repersentar l sprito de l [[Oucidente]], anquanto que [[Baco]] ye la corporizaçon de l sprito de l [[Ouriente]], cun caratelísticas baidosas i desorganizadas.<ref name="mediebalrenascentista"/> Sou stilo ye bisto cumo ua spece sin definiçones definitibas.<ref>Álbaro Lhines. ''Çcurso subre Camões i Pertual''. Riu de Janeiro, Serbício de Documentaçon de l Menistério de la Eiducaçon i Cultura, 1956, p. 52-3.</ref>
[[Fexeiro:Monteiro Lhobato.jpg|thumb|upright|La obra de [[Monteiro Lhobato|Lobato]] antroduç ua ampla bariadade de diuses, semidiuses, heiróis i outras criaturas mitológicas angendradas an lhenguaiges apropiadas para sue [[literatura anfanto-jubenil]].<ref name="RecantoLetras">Sin nome, "[http://recantodasletras.uol .com.br/teorialiterarie/1165269 José Bento Monteiro Lhobato reconta la Mitologie Griega]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", in: Recanto de las Lhetras. Acesso: 13 de maio, 2009.</ref>|left]]
[[Monteiro Lhobato]] — apaixonado pula anfluéncia que la [[cultura griega]] subrepós na [[léngua pertuesa]]<ref name="Bratsiotis">Ericka Sophie Bratsiotis, ''A mitologie griega na obra de l minotauro de Monteiro Lhobato'', in: http://biblioteca.ounibersia.net{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 13 de maio, 2009.</ref> — splorou la tradiçon de la mitologie griega cumprindo sous porjetos lhigados a un público anfanto-jubenil (dessa forma, la obra de Lhobato fui norteada atrabeç de sue cumprenson de que l mito griego era l quemido de l sprito, algo que el specifica ne l mito nacional de l [[Saci]]).<ref>Ángela Marie de Oulibeira Lhignani, "[http://www.abralic.org.br/anc2007/anales/62/1092.pdf Monteiro Lhobato i Isabel Allende: apropiaçones míticas i mitológicas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", '''''Cuncluson p. 11''''',</ref> Lhobato, cuja antertextualidade dá-se por meio dua lhenguaige simples (a las bezes ancluindo definiçones de [[bocábulo]]s),<ref name="Bratsiotis"/> retomou temas mitológicos an obras cumo ''L Minotauro'' i ''Ls duoze Trabalhos de Hércules'', adotando ua lhenguaige anfantil an ambas las obras.<ref name="RecantoLetras"/> Sues antençones éran trasmitir mensaiges subre [[família]], [[eiducaçon]] i [[eimaginaçon]], a la par que mostraba "l marabilhoso [de l mundo mitológico]" cumo la "pueril mágica de l cotidiano".<ref name="RecantoLetras"/> Antes de Lhobato, la antertexualidade yá se daba por meio de l [[Padre Antonio Viera]], que screbia sous [[sermon]]es an [[Brasil|território brasileiro]], outelizando muitas bezes las figuras de [[Narciso]], de [[Midas]] i de las [[Parca]]s para referir-se a la [[baidade]], la [[abareza]] i la [[muorte]], splicando: "Solo ua cousa hai que nun puode passar, porque l que nunca fui, nun puode deixar de ser, i tales parece que fúrun las fábulas que neste mesmo tiempo se ambentórun i fingiran."<ref>“Sermon de la Purmeira Dominga de l Adbento”. An: ''Ls sermones''. San Paulo, Difuson Ouropeia de l Lhibro, 1968, p. 139.</ref> Anspirado pulas ''[[Metamorfoses]]'' de [[Obídio]], [[António Dinis Cruç i Silba|Cruç i Silba]] porduziu duoze metamorfoses, anteiramente anfluenciado pul mito griego.<ref name="www4.crb.ucp.t">Heilena Cuosta Toipa, "[http://www4.crb.ucp.t/biblioteca/Mathesis/Mat13/Mathesis13_125.pdf La Persença de las ''Metamorfoses'' de Obídio nas ''Metamorfoses'' de Cruç i Silba]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Acesso: 5 de Outubre, 2008</ref>
[[Fexeiro:Tomás António Gonzaga.JPG|thumb|upright|Ne l séc. XVIII, [[Tomás António Gonzaga|Gonzaga]] ancorporou a mitologie clássica an ''[[Marília de Dirceu]]'', outelizando de la tradiçon [[arcadismo|arcadista]] de retomar la cultura griega an obras lhiterárias.<ref name="Kenia4">Almeida Pereira, Kénia Marie de; ''[http://www.alb .com.br/anais16/sem12pdf/sm12ss05_02.pdf. A ounibersidade i la formaçon de l aluno lheitor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823204335/http://alb/ |date=2013-08-23 }}'', [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], p. 4.</ref>]]
Na poesie, çtacan-se: ''Prosopoéia'', de [[Bento Teixeira]] (poeta fascinado por [[Camões]]),<ref name="Kenia3"/> cuja strofe XV faç refréncia a la [[Protiu]];<ref name="TEIXEIRA, 1977, p.20">TEIXEIRA, 1977, p.20</ref> ''Marília de Dirceu'', escrito por [[Tomás António Gonzaga]] ne l seclo XVIII, época an que l [[Arcadismo]] retomaba l questume de citar testos de la Grécia clássica,<ref name="Kenia4"/> adonde Gonzaga diç, "[...] L terno cuorpo çpido/ I de [[Amor]], ó de [[Cupido]]...";<ref name="GONZAGA 1977, p.19">GONZAGA (1977, p.19</ref> ''Bozes DÁfrica'', poema de l baiano [[Castro Albes]], an que el cita [[Prometiu]],<ref name="ALBES 1986, p.290">ALBES (1986, p.290)</ref> ancluindo [[heipérboles]] i [[cumparaçon]]es al sou stilo romántico;<ref name="Kenia4"/> l poema ''Heilena'', de [[Luiç Delfino]], adonde hai alusones a la [[Heilena de Tróia]], [[Paros]] i a la Grécia antiga;<ref name="DELFINO 1998, p.38">DELFINO (1998, p.38)</ref> [[Augusto de l Anjos]], adeto de l [[Simbolismo]] i cun sou [[pessimismo]] típico, eiboca la figura de la [[Quimera]] ne l poema ''Bersos Íntemos'',<ref name="ANJOS: 1995, p.280">ANJOS: 1995, p.280</ref> adonde hai ua spece de angústia delantre l seclo nuobo i la amenaça de la [[Purmeira Guerra Mundial]];<ref name="Kenia5">Almeida Pereira, Kénia Marie de; ''[http://www.alb .com.br/anais16/sem12pdf/sm12ss05_02.pdf. A ounibersidade i la formaçon de l aluno lheitor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823204335/http://alb/ |date=2013-08-23 }}'', [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], p. 5.</ref> l poema de l [[Modernismo]] ''Vacanal'', de [[Manuel Bandeira]], adonde Bandeira cita l nacimiento de l bino i de l triato, cula figura de [[Dionísio]], para alhá de saudar: "Eiboé [[Baco]]!",<ref name="BANDEIRA, 1996, p.157">BANDEIRA, 1996, p.157</ref> i — finalmente — [[Carlos Drummond de Andrade]] cul poema ''Rato'', adonde l eiboca la cena bizarra de [[Ganimedes]] sendo ratado pul [[Júpiter (mitologie)|Dius Júpiter]] na puorta dua boate carioca.<ref name="ANDRADE, 1998, p.230">ANDRADE, 1998, p.230</ref><ref name="Kenia6">Almeida Pereira, Kénia Marie de; ''[http://www.alb .com.br/anais16/sem12pdf/sm12ss05_02.pdf. A ounibersidade i la formaçon de l aluno lheitor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823204335/http://alb/ |date=2013-08-23 }}'', [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], p. 6.</ref>
[[Fexeiro:Binicius.jpg|thumb|left|An [[Binicius de Moraes|Binicius]], a mitologie aparece cumo un meio de dezir subre [[amor]], [[peixon]] i [[música]].]]
[[Binicius de Moraes]] screbiu ''[[Orfeu de la Cunceiçon]]'' oureginalmente an 1942, rescrebiu sou testo an 1955, i la peça solo fui montada an 1956 ne l Riu de Janeiro.<ref name="MariaLuciaCandeias">Marie Lhúcia Candeias, "[http://www.jobin .com.br/colab/Uorfeu/analise_critica.html Análeze crítica de l testo ''Orfeu de la Cunceiçon'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" (4.febreiro.2002). Acesso: 28 de janeiro, 2008</ref> La peça baseia-se ne l mito de [[Orfeu]], que çcia até [[Hades]] cun [[Eurídice]] cantando docemente para que ls muortos deixassen ls dous passáren.<ref name="Pachane2005">Pachane, Graziela G. ''La Lhiteratura i sues Anterlocuçones na Sala de Aula de la Eiducaçon Superior''. [[Uberlándia]], [[Minas Gerales|MG]]: Eidibrás, 2005.</ref> Aprobeitando ls dotes musicales que ls griegos antigos atribuían la Orfeu, cantor i anstrumentista de la [[lira]], Moraes fizo de sou Orfeu un cundutor de bonde i sambista que mora nun morro de l [[Riu de Janeiro]].<ref name="MariaLuciaCandeias"/> La obra de Binicius, que ye bista cumo ua tentatiba de ounir l drama cula poesie lhírica,<ref name="MariaLuciaCandeias"/> rendiu l álbun musical ''[[Orfeu de la Cunceiçon]]'' cun las músicas de la peça, ua adataçon ítalo-franco-brasileira famosa i premiada pa l cinema antitulada ''[[Orfeu Negro]]'', sob la direçon de [[Marcel Camus]], i tamien un de sous grandes sucessos cun [[Ton Jobin]]: la cançon "[[Se Todos Fússen Eiguales la Bocé]]".<ref name="MariaLuciaCandeias"/><ref name="JBOrfeudaConceicao">"Orfeu de la Cunceiçon, l ampeço de la parcerie Ton i Binicius", [[Jornal de l Brasil|JB]], 1956</ref> Aliás, la peça marcou l ampeço de la amisade i de la porduçon artística de l dous,<ref name="com.br Biscoito Fino">"[http://www.biscoitofino .com.br/bf/cat_produto_cada.php?id=392#apersentacao ''Cançon de l Amor Demales CD'' "an Apersentaçon"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [http://www.biscoitofino .com.br Biscoito Fino]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 28 de janeiro, 2008</ref><ref name="jobin">Sin nome, "[http://www.jobin .com.br/çchist/sdiscfr_Uorfeu_ang.html Subre Orfeu de la Cunceiçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Acesso: 20 de janeiro, 2008</ref> sendo esse acuntecimiento, para Binicius, l punto percipal de ls resultados oubtidos por el an sue cumposiçon de la obra.<ref name="JBOrfeudaConceicao"/>
[[Fexeiro:JSJoseSaramago.jpg|thumb|right|La obra de [[José Saramago|Saramago]], cumo la de [[Chico Buarque|Chico]], adota a mitologie para falar de política i situaçones de la cuntemporaneidade.]]
[[Odubaldo Biana Filho]] adatou para la [[telebison brasileira]] l testo de ''Medéia'', de l griego [[Eurípedes]], i, a partir dessa porduçon, [[Chico Buarque de Houlanda]] i [[Paulo Puontes]] recuperórun l mito de [[Medéia]] al screbíren un musical antitulado ''[[Pinga d'auga]]'' (1975),<ref name="Gotadagua">[http://www.chicobuarque .com.br/custrucao/tea_gotadagua.htn Fortuna Crítica: ''Pinga d'auga'', de Chico Buarque i Paulo Puontes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [http://www.chicobuarque .com.br Chico Buarque Sítio Oufecial]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso:28 de janeiro, 2008</ref> retratando l abandono que Joana, la personaige percipal, sofree pul marido, i las cunsequéncias trágicas que la lheban a assassinar ls própios filhos nua bairro de lhata de l [[Riu de Janeiro]], a la semelhança de Medéia, que ls assassinou passado ser deixada por [[Jason]].<ref name="Pachane2005"/> Ambientada nua ária ourbana de l Riu de Janeiro, la tragédia ancorporaba an sou testo mais de quatro mil bersos,<ref name="Gotadagua"/> i sue purmeira ancenaçon tubo [[Bibi Ferreira]] ne l papel percipal.<ref name="Gotadagua"/> ''Pinga d'auga'', de Buarque i Puontes, ye bista cumo un drama que tenta focalizar la rialidade brasileira de la [[década de 70]] i sue [[zeigualdade social]], la resisténcia de sue [[democracie]] durante sue [[ditadura melitar]],<ref name="rebistafenix.pro.br">Souza; Dolores Puga Albes de, "[http://www.rebistafenix.pro.br/PDF4/Artigo%2003%20-%20Dolores%20Puga%20Albes%20de%20Sousa.pdf. Tradiçones i Apropiaçones de la Tragédia: ''Pinga D'auga'' Ne ls Caminos de la ''Medéia'' Clássica i de la ''Medéia'' Popular]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" (2005), [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], ''Rebista Fénix'', Resumo, p.1.</ref> i sue [[Outoritarismo|política outoritarista]],<ref name="Souza 2005 p.14">Souza; Dolores Puga Albes de, "[http://www.rebistafenix.pro.br/PDF4/Artigo%2003%20-%20Dolores%20Puga%20Albes%20de%20Sousa.pdf. Tradiçones i Apropiaçones de la Tragédia: ''Pinga D'auga'' Ne ls Caminos de la ''Medéia'' Clássica i de la ''Medéia'' Popular]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" (2005), [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], ''Rebista Fénix'', p.14 i seguintes.</ref> bien cumo ls temas mais ounibersales cumo la [[traiçon]], [[moralidade]] i l [[amor]] (persentes ne l oureginal griego). [[José Saramago]], an território pertués, publicou ''[[L Home Duplicado]]'' an 2002, rebestindo l mito de [[Anfitrion]] a un [[Pós-Moderno|stilo pós-morderno]] al narrar las cunsequéncias que l personaige Tertuliano ben a sofrer por tener perdido sue [[andibidualidade]] passado se ambolber cun ua cultura alienante i massificadora.<ref name="Pachane2005"/> Atrabeç desse anredo, Saramago propone ua reflexon subre [[política]] i [[cidadanie]] i stablece ua [[antertextualidade]] moderna i criatiba de la mitologie griega.<ref name="Pachane2005"/>
=== Era de l diuses ===
==== Cosmogonia i cosmologie ====
{{Artigos percipales|[[Diuses primordiales]] i [[Genealogie de ls diuses griegos]]}}
{| class="float" width="33%" align="right" style="background-color:anherit;border-collapse:collapse;border-style:none;margin: .5en .75en;"
| width="20" valign="top" style="color:#B2B7F2;font-size:40px;font-family:'Eiquipas New Roman',serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:2 2px;padding-top: 4px" | “
| valign="top" align="left" style="padding:0 10px;" |''Ἤτοι μὲν πρώτιστα Χάος γένετ'· αὐτὰρ ἔπειτα Γαῖ' εὐρύστερος, πάντων ἕδος ἀσφαλὲς αἰεὶ.<br />
Pus bien, ne l percípio naciu Caos; depuis, Gaia de amplo teta, la eiterna base de todo''
| width="20" valign="botton" style="color:#B2B7F2;font-size:40px;font-family:'Eiquipas New Roman',serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:2 2px;padding: 4px;" | ”
|-
| colspan="3" style="padding-top: 10px" |<p style="font-size:smaller;lhine-height:1en;text-align: right"><cite style="font-style:normal;">—Heisíodo, Teogonia, 116-7.<ref name=greciaportalgenese>Ribeiro Jr, Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0656 Génese]". [https://greciantiga.org greciaantiga.org]. Acesso: 05 de setembre, 2008.</ref>
|}
[[Fexeiro:Michelangelo Carabaggio 003.jpg|thumb|upright|L Amor Cunquista Todo), repersentaçon de ls dius de l amor, [[Eros]], por [[Michelangelo Merisi de la Carabaggio]], (1601-1602).|left]]
"Mitos de ourige" ó "mitos de criaçon", na mitologie griega, son tenermos alusibos a la antençon de fazer cun que l ouniberso torne-se cumprensible i cun que la ourige de l mundo seia splicada.<ref>[http://www.reinadapaç.g12.br/cuorpo.htn Coleijo Reina de la Paç]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. "[http://www.reinadapaç.g12.br/porjetos/pertues/generos_textuales/mitos/mitos_de_ourige.htn Mitos de ourige]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Acesso: [[5 de setembre]] de 2008.</ref> Para alhá de ser l mais famoso, l relato mais coerente i mais bien struturado subre l ampeço de las cousas, la ''Teogonia'' de Heisíodo tamien ye bisto cumo didático, adonde todo se ampeça cul [[Caos (mitologie)|Caos]]: l bazio primitibo i scuro que precede to la eisisténcia.<ref name=greciaportalgenese /> Del, surge [[Gaia (mitologie)|Gaia]] (la Tierra), i outros seres debinos primordiales: [[Eros]] (atraçon amorosa), [[Tártaro (mitologie)|Tártaro]] (scuridon primeba) i [[Érebo]].<ref name=greciaportalgenese /> Sin antermédio masculino, Gaia dou a la luç [[Urano (mitologie)|Urano]], que anton la fertilizou. Dessa ounion antre Gaia i Urano, nacírun purmeiramente ls [[Titana (mitologie)|Titanas]]: seis homes i seis mulhieres ([[Ouceano (mitologie)|Ouceano]], [[Céos]], [[Créos]], [[Heiperion]], [[Jápeto]], [[Téia]] i [[Reia]], [[Témis]], [[Mnemosine]], [[Febe]], [[Tétis (titánide)|Tétis]] i [[Cronos]]); i lhougo ls [[Ciclope]]s dun solo uolho i ls [[Heicatónquiros]] (ó Centimanos). Assi i todo, Urano, ambora tenga gerado estas dibindades poderosas, nun las premitiu de salir de l anterior de Gaia i eilhas permanecírun oubedientes al pai.<ref name=greciaportaltitacronos>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0365 L titana Cronos]". greciantiga.org. Acesso: 06 de setembre, 2008.</ref> Solamente Cronos, ''"l mais moço, de pensamientos tortuosos i l mais terrible de l filhos"''<ref>Heisíodo, ''Teogonia'', bersos 116-138.</ref>, castrou l sou pai–cun ua [[fouce]] porduzida de las entranhas de la mai Gaia–i lhançou sous [[genital]]es ne l mar, lhibertando, assi, todos ls armanos presos ne l anterior de la mai. La situaçon final fui que Urano nun procriou outra beç, mas l [[sperma]] que caiu de sous genitales cortados porduziu la diusa [[Afrodite]], salida dua spuma de la auga, a la par que l sangre de sue ferida gerou las [[Ninfa (mitologie)|Ninfa]]s [[Melíades]], las [[Erínias]] i ls [[Gigantes (mitologie griega)|Gigantes]], quando atingiu a tierra.<ref name=greciaportaltitacronos /> Sin la anterferéncia de l pai, Cronos tornou-se l rei de ls diuses cun sue armana i mulhier Reia cumo cónjuge i ls outros Titanas cumo sue corte.
L pensamiento antigo griego cunsidraba la teogonia–que angloba la cosmogonia i la cosmologie, temas desssa suseçon–cumo l protótipo de l género poético i le atribuía poderes quaije mágicos. Por eisemplo: [[Orfeu]], l [[poeta]] i [[músico]] de la mitologie griega, proclamaba i cantaba las teogonias cul antuito de acalmar óndias i tormentas–cumo custa ne l [[poema épico]] ''[[Argonautas#Obras relacionadas|Ls Argonautas]]' ', de [[Apolónio de Rodes]]–i tamien para acalmar ls coraçones frius de ls diuses de l [[Mundo anferior (mitologie griega)|mundo anferior]], quando çcia a la [[Hades]]. La amportança de la teogonia ancontra-se tamien ne l ''Hino Homérico a la Heirmes'', quando [[Hermes]] ambenta la [[lira]] i la purmeira cousa que faç cul strumiento an manos ye cantar l nacimiento de l diuses.<ref>Hino Homérico a la Heirmes, 414–435</ref>
[[Fexeiro:The Mutilation of Uranus by Saturn.jpg|thumb|250px|upright|''Cronos Mutilando Urano'', por [[Giorgio Basari]] i Gherardi Christofano ([[seclo XVI]]). [[Palazzo Bechio]], [[Florença]].]]
Assi i todo, la ''Teogonia'' nun ye solamente l solo i mais cumpleto tratado de la mitologie griega que se cunserbou até nuossos dies, mas tamien l relato mais cumpleto ne l que diç respeito la funçon arcaica de l poetas, cun sue ancha ambocaçon premilinar de las [[Musa]]s. Fui tamien tema de muitos poemas perdidos, ancluindo ls atribuídos a la Orfeu, Museu, [[Eipiménides de Cnossos|Eipiménides]], [[Ábaris]] i outros profetas lhegendários, cujos bersos questumában ser ousados an rituales pribados de purificaçon i an [[religion de mistérios]]. Anclusibe, hai andícios de que [[Platon]] se familirizou cun algua berson de la teogonia Uorfica.<ref>G. Betegh, ''The Derbeni Papyrus'', p. 147</ref> Poucos cachos dessas obras subrebibírun an [[citaçon]]es de filósofos [[Neoplatonismo|neoplatonistas]] i an cachos recentemente zamterrados, scritos an [[papiro]]. Un desses decumientos, l [[papiro de Derbeni]], demunstra atualmente que pul menos ne l seclo V la. C. eisistiu un poema teogónico-cosmogónico de Orfeu. Este poema tentou superar la ''Teogonia'' de Heisíodo i la genealogie de ls diuses se ampliou cul aparecimiento de [[Nix]] (la [[Nuite]]), marcando un ampeço definitibo que habie surgido antes de ls seres Urano, Cronos i Zeus.<ref>[[Walter Burkert|W. Burkert]], Religion Griega, p. 236</ref><ref>G. Betegh, L Papiro de Derbeni, p. 147</ref>
==== Diuses griegos ====
{{Artigos percipales|[[Diuses oulímpicos]] i [[Monte Oulimpo]]}}
{| class="float" width="33%" align="right" style="background-color:anherit;border-collapse:collapse;border-style:none;margin: .5en .75en;"
| width="20" valign="top" style="color:#B2B7F2;font-size:40px;font-family:'Eiquipas New Roman',serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:2 2px;padding-top: 4px" | “
| valign="top" align="left" style="padding:0 10px;" |''ἐμοὶ δὲ θαυμάσαι θεῶν τελεσάντων οὐδέν ποτε φαίνεται ἔμμεν ἄπιστον. <br />
Para mi, quando ls diuses rializan marabilhas, nada parece inacreditable.''
| width="20" valign="botton" style="color:#B2B7F2;font-size:40px;font-family:'Eiquipas New Roman',serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:2 2px;padding: 4px;" | ”
|-
| colspan="3" style="padding-top: 10px" |<p style="font-size:smaller;lhine-height:1en;text-align: right"><cite style="font-style:normal;">—[[Píndaro]], Pi, P. 10.48-50.<ref name=greciaportaldiusesolimp>Ribeiro Jr, Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0180 Antroduçon als diuses oulímpicos]". greciantiga.org. Acesso: 21 de setembre, 2008.</ref>
|}
[[Fexeiro:Olympianes.jpg|thumb|upright|Ls [[Diuses oulímpicos|duoze Diuses Griegos]] (Zeus ne l trono), por Nicolas-André Monsiau (1754- 1837), finales de l seclo XVIII.|left]]
Quando Cronos tomou l lhugar de Urano, tornou-se tan perberso quanto l pai. Cun sue armana Reia, procriou ls purmeiros diuses oulímpicos ([[Héstia]], [[Deméter]], [[Heira]], [[Hades]], [[Posídon]] i [[Zeus]]), mas lhougo ls deborou anquanto nacian, pul medo de que un deilhes l çtronasse. Mas Zeus, l filho mais nuobo, cula ajuda de la mai, cunseguiu scapar de l çtino i trabou ua guerra contra sou progenitor, cujo bencedor ganharie l trono de l diuses.<ref name=greciaportaltitacronos /> Al final, cula fuorça de l Ciclopes–la quien lhibertou de l [[Tártaro (mitologie)|Tártaro]]– Zeus benceu i condenou Cronos i ls outros [[Titana (mitologie)|Titanas]] na prison de l Tártaro, depuis de oubrigar l pai a bomitar sous armanos.<ref name=greciaportaltitacronos /> Para a mitologie clássica, depuis dessa çtituiçon de l Titanas, un nuobo panteon de diuses i diusas surgiu. Antre ls percipales diuses griegos stában ls oulímpicos- cuja lhemitaçon de sou númaro para duoze parece tener sido ua eideia moderna, i nun antiga <ref>H.W. Stoll, ''Religion i Mitologie de l Griegos'', p. 8</ref> - que residian ne l [[Oulimpo]] ambaixo de ls uolhos de Zeus. Nesta fase, ls oulímpicos nun éran ls solos diuses que ls griegos adorában: eisistian ua bariadade de dibindades rupestres, cumo l dius-cabra [[Pana]], las [[ninfa]]s— [[Náiade]]s (que morában nas nacentes), [[Dríade]]s (spritos de las arbles) i las [[Nereidas]] (que habitában l mar) —, diuses de rius, [[Sátiro]]s i outras dibindades que residian an florestas, bosques i mares. Para alhá dessas criaturas, eisistian ne l eimaginário griego seres cumo las [[Erínias]] (ó Fúrias) (que habitában l submundo), cuja funçon era perseguir ls culpados de [[homicídio]], mala cunduta familiar, [[heiresie]] ó perjúrio.<ref>Brito, Rafael.''[http://www.templodoconhecimiento .com/portal/modules/smartsection/iten.php?itemid=8 Alguns Diuses, Coribantes, Dátilos i Erínias]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.'' [http://www.templodoconhecimiento .com/portal/ Templo de l Coincimiento]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 21 de Setembre, 2008.</ref>
Para honrar l antigo panteon griego, cumpós-se ls famosos [[hinos homéricos]] (cunjunto de 33 cançones).<ref name=greciaantigahinoshomericos /> Alguns studiosos, cumo Griegory Nagy, cunsidírun que ls hinos homéricos son simples prelúdios, se cumparado cula ''Teogonia'', adonde cada hino amboca un dius.<ref>G. Nagy, ''Grek Mythology and Poetics'', p. 54</ref> Inda assi, ls diuses griegos, ambora poderosos i dinos de houmenaiges cumo las persentes nestes hinos, éran eissencialmente houmanos (praticában [[bioléncia]], possuían [[ciúme]], coléra, [[rábia]] i [[ambeija]], tenien grandezas i fraquezas houmanas), ambora fússen duonhos de cuorpos físicos eideales.<ref name=spetrum6>Bara Branco, Alberto Manuel. ''[http://www.ipb.t/milleniun/Millenium31/4.pdf La Mitologie Griega, ua cuncepçon genial porduzida pula houmanidade: ls cundicionalismos relegiosos i stóricos na Ceblizaçon Heilénica]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', p.6</ref> D'acuordo cul studioso [[Walter Burkert]], la definiçon para essa caratelística de l antropomorfismo griego ye que "ls diuses de la Grécia son pessonas, i nun abstraçones, eideias ó cunceitos".<ref>W. Burkert, ''Religion griega'', 182</ref> Andependientemente de sues formas houmanas, ls diuses griegos tenien muitas halblidades fantásticas, sendo las mais amportantes: tener la cundiçon de ser eimúne la [[malina]]s, [[ferida]]s i al [[tiempo]]; tener la capacidade de se tornar ambisible; biajar lhongas çtáncias anstantaneamente i falar atrabeç de seres houmanos sin estes saberen. Ls griegos cunsidrában la [[eimortalidade]] — que era assegurada pula alimentaçon custante de [[ambrosia]] i pula angeston de [[nétar]] — cumo la caratelística çtintiba de l diuses.<ref name=spetrum6 /><ref>Cláudio Moreno,"[http://www.sualingua .com.br/02/02_mitol_1.htn mitologie i lhenguaige (4): heirmético, nétar i sirene]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", [http://www.sualingua .com.br/ SuaLingua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 22 de Setembre, 2008.</ref>
[[Fexeiro:Giobanni Battista Tiepolo 081.jpg|upright|thumb|''Oulimpo'' (seclo XVIII), de [[Giobanni Battista Tiepolo]] (Museo del Prado, [[Madrid]]).]]
Cada dius çcende dua genealogie própia, prossegue antresses própios, ten ua cierta ária de specializaçon, i ye regido por ua personalidade singular; inda assi, essas çcriçones surge a partir dua anfinidade de lhocales arcaicos bariantes, que nun coinciden siempre culhas. Quando esses diuses éran aludidos na poesie, na ouraçon ó an cultos, essas práticas éran rializadas mediante ua cumbinaçon de sous nomes i [[eipiteto]]s, que ls eidantificában por essas çtinçones de l resto de sues própias manifestaçones (i.x. ''Apolo Musageta'' era "Apolo, [cumo] xefe de las [[Musas]]").
La maiorie de ls diuses fúrun associados a aspetos specíficos de sues bidas: [[Afrodite]], por eisemplo, era diusa de l amor i de la beleza, [[Aires]] era dius de la guerra, [[Hades]] l dius de la muorte, i [[Atena]] la diusa de la sabedorie i de la coraige.<ref>Sin Nome. [http://profeugenio.ne l.quemunidades.net/andex.php?páigina=1382695674 Antiguidade Oucidental]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 20 de Setembre, 2008.</ref><ref name=stollhw>H.W. Stoll, ''Religion and Mythology of the Greks'', p. 20</ref> Ciertos diuses, cumo [[Apolo]] i [[Dionísio]], apersentan personalidades cumplexas i mais dua funçon, anquanto outros, cumo [[Héstia]] i [[Hélios]], rebelan pequeinhas personificaçones. Ls [[Templo griego|templos griegos]] mais ampressionantes tendian a star dedicados a un númaro lhemitado de diuses, que fúrun l centro de grandes cultos panhelénicos.<ref name=stollhw /> De maneira antressante, muitas regiones dedicában sous cultos a diuses menos coincidos i muitas cidades tamien honrában ls diuses mais coincidos cun ritos lhocales caratelísticos i les associában mitos çconhecidos an outros lhugares.<ref name=stollhw /> Durante la era heiróica — que beremos na próssima sub-seçon — l culto de l heiróis (ó semi-diuses) cumplemientou la de ls diuses i ambas las criaturas se fundiran ne l eimaginário de la Grécia.
l diuses i de l mortales===
{{Artigos percipales|[[Eras de l home (mitologie)|Eras de l home]]} }
[[Fexeiro:Benus and Anchises.jpg|thumb|''Benus (Afrodite na mitologie griega) i Anchises'', por [[Annibale Carraci]]: l relacionamiento antre la diusa de la beleza (coincida cumo Bénus na [[mitologie greco-romana]]) i un home mortal, demunstra cumo quedou frequente las relaçones antre diuses i houmanos ne l eimaginário griego.]]
Ounindo la eidade an que ls diuses bibian sós i la eidade an que la anterferéncia debina ne ls assuntos houmanos era lhemitada, habie ua era de trasiçon an que ls diuses i ls homes (mortales) se misturórun lhibremente. Estes fúrun ls purmeiros dies de l mundo, quando ls grupos se misturában cun mais lhiberdade de l que fazirun depuis. La maior parte de las fés dessas stórias fúrun rebeladas mais tarde na obra ''Metamorfoses'' de [[Obídio]], i frequentemente son debedidas an dous grupos temáticos: stórias de amor i stórias de castigo.<ref>G. Mile, ''Classical Mythology in Anglish Lhiterature'', p. 38</ref> Ambas stórias tratan de l ambolbimiento de ls diuses cun ls houmanos, seia dua forma ó de outra:
* Ls ''cuntos de amor'' muitas bezes ambolben [[ancesto]], seduçon ó biolaçon dua mulhier mortal por parte dun dius, resultando nua çcendéncia stórica. Essas stórias sugíren giralmente que las relaçones antre diuses i mortales percisan ser eibitadas, sendo que raramente esses ambolbimientos possuen finales felizes.<ref>G. Mile, ''Classical Mythology in Anglish Lhiterature'', p. 39</ref> An poucos causos, ua dibindade feminina percura un home mortal i bibe cul, cumo ne l Hino Homérico a la Afrodite, adonde la diusa cumbibe cul príncepe [[Anchises]] i acaba cuncebendo l xefe troiano [[Enéias]].<ref>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0179 Afrodite]". greciantiga.org. Acesso: 21 de Setembre, 2008</ref>
* Ls ''cuntos de castigo'' ambolben la apropiaçon ó ambençon de algun artefato cultural amportante, cumo quando Prometiu roubou l fuogo de ls diuses i quando el ó [[Licaon]] ambentou l sacríficio, quando [[Tántalo]] roubou l nétar i la ambrósia de la mesa de Zeus i de sous súditos, rebelando-les l segredo de l diuses, ó quando [[Deméter]] ansinou [[agricultura]] i ls [[Mistérios de Eléusis]] la [[Tritolemos]], ó quando [[Mársias]] ambentou ls [[aulos]] i, culha, angressou nun cuncurso musical al lhado de [[Apolo]]. Las abinturas de Prometiu marcan un punto antre la stória de ls diuses i la de l homes.<ref>Morris, I. (1999), ''Archaeology Las Cultural Story: Words and Things in Iron Age Grece'', p.291, Blackwell Publishing. ISBN 0-631-19602-1.</ref> Un cacho de papiro anónimado, datado de l seclo III a.C., retrata bibidamente l castido que Dionísio aplicou a la Lhucurgo, rei de [[Trácia]], cujo reconhecimiento de nuobos diuses chegou demasiado tarde, ocasionando horribéis penalidades que se stendírun por to bida.<ref>J. Weaber, ''Plots of Eipiphany'', 50</ref> La stória de la chegada de Dionísio para stablecer sou culto an Trácia fui tamien l tema dua trilogie de peças dramáticas de l poeta antigo [[Ésquilo]]: cumo an ''Las Vacantes'', adonde l rei de [[Tebas (Grécia)|Tébas]], [[Pentiu]], ye castigo por Dionísio por tener sido çrespeitoso cun las [[Ménades]], sues adoradoras.<ref>R. Bushnell, ''La Cumpanion to Tragedy'', p. 28</ref><ref>K. Trobe,'' Amboke the Gods'', p. 195</ref>
Inda ne l assunto de relaçon antre diuses i mortales, hai un cunto antigo baseado nun tema folclórico,<ref>Flábia Silbia, ''Deméter, diusa de la fertilidade - Mitologie Griega'', 2ª parte: ''L mitologema de Deméter i Perséfone'', WordPress, Júnio 1, 2008</ref> adonde Deméter stá percurando por sue filha [[Perséfone]], depuis de tener tomado la forma dua anciana chamada Doso i recebido spitalidade de Celéu, l rei de [[Eléusis]] an [[Ática]]. Por causa de sue spitalidade, Deméter planeijou fazer eimortal sou filho Demofonte, cumo un ato de agradecimiento, mas nun pudo cumpletar l ritual porque la mai de Demofonte, Metanira, antrou i biu sou filho rodeado de fuogo, bison essa que le probocou, anstantáneamente, un grito agudo, que anfureciu Deméter, cuja lhamentaçon bino depuis, al refletir l fato de que ls "stúpidos mortales nun antenden práticas debinas".<ref>''Hino Homérico la Deméter'', bersos 255–274</ref>
=== Era heiróica ===
{| class="float" width="33%" align="right" style="background-color:anherit;border-collapse:collapse;border-style:none;margin: .5en .75en;"
| width="20" valign="top" style="color:#B2B7F2;font-size:40px;font-family:'Eiquipas New Roman',serif;font-weight:bold;text-align:left;padding:2 2px;padding-top: 4px" | “
| valign="top" align="left" style="padding:0 10px;" |''L fato de antre ls homes i ls diuses eisistir inda ua terceira classe special de heiróis, que son chamados tamien "semi-diuses", ye ua particularidade de la mitologie i de la religion griegas para la qual quaije nun eisisten paralelos.''
| width="20" valign="botton" style="color:#B2B7F2;font-size:40px;font-family:'Eiquipas New Roman',serif;font-weight:bold;text-align:right;padding:2 2px;padding: 4px;" | ”
|-
| colspan="3" style="padding-top: 10px" |<p style="font-size:smaller;lhine-height:1en;text-align: right"><cite style="font-style:normal;">—[[Walter Burkert]], 1993.<ref name=greciaportalintroherois>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0353 Antroduçon als mitos heiróicos]". greciantiga.org. Acesso: 21 de setembre, 2008.</ref>
|}
La eidade an que ls heiróis bibiran na mitologie griega ye coincida cumo Era (ó Eidade) Heiróica.<ref>F.W. Kelsey, ''An Outline of Grek and Roman Mythology'', p. 30</ref> La Era Heiróica surgiu ne l Período Arcaico, quando ls griegos eimaginában "heiróis" ([[Léngua griega|gr]]. ἥρωες; sg. ἥρως) cumo ciertos personaiges de lhendas épicas.<ref name=greciaportalintroherois /> Ambora sujeitos a la mortalidade, ls heiróis/semi-diuses se defrenciában de ls houmanos pul fato de séren capazes de façanhas ampossibles, talbeç pul fato de séren fruitos dua relaçon antre un mortal i un dius.<ref name=greciaportalintroherois />
Passado la ascenson de l culto heiróico, ls diuses i ls heiróis custituíran la sfera sagrada i son ambocados juntos ne ls juramientos i nas ouraçones que son dirigidas a eilhes.<ref>W. Burkert, ''Grek Religion'', 205</ref> An cuntreste cula era de l diuses, durante la heiróica la lhista de heiróis nunca ye fixa i definitiba; yá nun nacen grandes diuses, mas siempre puoden aparecer nuobos heiróis de l eisército de l muortos. Outra amportante defrença antre l culto de ls diuses i l de l heiróis ye que l segundo de ls dous se torna l centro de la eidantidade de l grupo lhocal.<ref>Burkert, W. (2002),'' Grek Religion: Archaic And Classical'', 205–206, Blackwell Publishing. ISBN 0-631-15624-0</ref>
Ls eibentos monumentales de [[Hércules]] son cunsidrados l ampeço de la era de l heiróis. Tamien se aneixan a eilhes trés grandes sucessos melitares: la [[Argonautas|spediçon argonáutica]] i la [[Guerra de Tróia]], cumo tamien la Guerra de Tebas.<ref>F.W. Kelsey, ''An Outline of Grek and Roman Mythology'', 30</br> * H.J. Rose, ''La Handbok of Grek Mythology'', 340</ref>
==== Hércules i ls Heiráclidas ====
{{Artigos percipales|[[Hércules]] i [[Ambasones dóricas]]}}
[[Fexeiro:Hercules_Musei_Capitolini_MC1265_n2.jpg|thumb|upright|Scultura de Hércules, artista çconhecido. Arte romana datada de l seclo II a.C., [[Musei Capitolini]], [[Roma]], [[Eitália]].|left]]
Ciertos studiosos acraditan que, por de trás de las cumplexas stórias que ambolben l mito de Hércules (ó Heirácles), eisistiu un home berdadeiro, talbeç un senhor de [[bassalo]]s an [[Argos]].<ref name=durpris8>C. F. Dupuis, ''The Ouregin of All Religious Worship'', p. 86</ref> Outros sugíren que l mito de Hércules ye ua alegoria de la passaige anual de l sol pulas duoze [[custelaçones]] de l [[zodíaco]].<ref name=durpris8 /> Eisiste un terceiro grupo que acradita que l mito deriba de outros culturas, rebelando que la stória de Hércules ye ua adataçon regional de mitos heiróicos yá stablecidos antes. Ambora la eisisténcia de todas essas i muitas outras speculaçones, la tradiçon afirma que Hércules fui filho de Zeus cula mortal [[Alcmena]], nieta de [[Perseu]].<ref name=greciaportalhercules>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0130 Heiracles]". Greciatiga.Org. Acesso: 27 de agosto, 2008.</ref> Sues fantásticas façanhas, que ambolben dibersos [[Folclore|temas folclóricos]], proporcionórun mui material a las lhendas populares. Ye retratado cumo un sacrificador, un guerreiro dotado de eimenso bigor físico, cun fuorça i proezas marabilhosas, protegido por armaduras i itenes de las quales outelizaba cun çtreza, demunstrando superioridade a las halblidades de l home mortal quemun.<ref name=greciaportalhercules /> Quanto a la iconografie, nas artes bisuales — pul menos ne l período arcaico — Hércules siempre fura apersentado cun barba, piel de lhion i [[claba]] nas manos, cun grandes músclos spostos nas pernas i ne ls braços.<ref>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0130 Heiracles]", Iconografie. Acesso: 27 de agosto, 2008.</ref> Yá ne l [[seclo IV]], la popularidade de l heirói decresceu i, talbeç un pouco por esso, sues caratelísticas houmanas fúrun reforçadas mais de l que las heiróicas, i passou a ser repersentado sin barba i frequentemente sin armas de cumbate.<ref name=greciaportalhercules />
Na lhiteratura, [[Eurípedes]] porduziu la peça trágica ''Hércules'' (ó ''Hércules Enlouquecido'', ''Hércules Furioso''), adonde splora l mito de l heirói, rebelando la cunturbada eisisténcia de la figura an queston, que stá pristes a cometer suícidio, mas que ye ancorajado a bibir pul amigo i rei de Atenas, [[Teseu]].<ref>Para mais detalhes de la peça de Eurípedes, ber: Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0484 Héracles, de Erípedes]". Acesso: 27 de setembre, 2008</ref> Na peça ''Las Traquinianas'', Hércules aparece eiqui atrabeç de la scrita de [[Sófocles]].<ref>Para mais detalhes de la peça de Sófocles, ber: Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0437 Las traquinianas]". Acesso: 27 de setembre, 2008</ref> Esses dous testos de la Grécia antiga, resguardados até ls dies atuales, ne ls cunferiran detalhes preciosos acerca de ls mitos subre l heirói mais popular i antressante de la mitologie griega.<ref name=greciaportalhercules />
[[Fexeiro:Heirakles Telephos Chiaramonti Amb1314.jpg|upright|thumb|Ls Heiráclidas éran çcendentes de Hércules. Nesta antiga scultura, l lhegendário heirói i sou bebé Télefo. ([[Museu de l Lhoubre]], [[Paris]].)]]
Hércules atingiu l mais alto prestígio social atrabeç de sue nomeaçon cumo ancestro oufecial de ls reis [[dóricos]]. Esto serbiu probablemente cumo lhegitimaçon pa las [[ambasones dóricas]] ne l [[Peloponeso]]. Un eisemplo çto ye l heirói mitológico [[Hilo (mitologie)|Hilo]], eipónimo dua tribo dórica, que se cumbertiu an Heiráclida (nome que recebien ls numerosos çcendentes de Hércules,<ref name=greciaportalheraclidas>Ribeiro Jr., Wilson A. "[https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0519 Ls Heiráclidas]". Acesso: 27 de setembre, 2008</ref> specialmente ls çcendentes de Hilo — outros Heiráclidas eisistentes son [[Macária]], Lhamos, Manto, Tlepólemo i Télefo). Estes Heiráclidas cunquistórun ls reinos peloponesos de [[Micenas]], [[Sparta]] i Argos, alegando, segundo l mito, l dreito de goberná-los debido sue ascendéncia. La ascenson de l Heiráclidas ye muitas bezes chamada "Ambason Dórica" (ber artigo). Un fato antressante ye que ls reis lhídios i, mais tarde, ls reis macedóniso — cumo gobernantes dun mesmo reino — tamien passórun a ser Heiráclidas.<ref>[[Heiródoto]], ''Las stórias'', i.6–7</ref>
Ambora Hércules tenga morrido, cumo ye çtino de to mortal, por cunta de sou ''lhado houmano'' (deribado de la mai [[Alcmena]]), alguns griegos — specialmente [[Píndaro]], que l chamaba de "heirói-dius"<ref>Pi. ''N''. bersos 3.22</ref> — acraditában que, por cunta de sou ''lhado debino'' (adbindo de la çcendéncia de Zeus), el subiu al Oulimpo i tornou-se un dius.<ref name=greciaportalhercules /> La figura lhendária deste heirói, antoce, permeou durante algun tiempo ua simbologie buoltada a a tierra, als heiróis, al home mortal, mas tamien atencionada al cielo, als diuses, al debino, al purfeito, al que ye eideal.<ref name=greciaportalhercules /> Essa figura mista que Hércules apersenta, an que l lhado mortal i l lhado debino se cunfunden, era mui reforçada an dibersos cultos i sacrifícios rializados probablemente an [[Creta]], adonde ls griegos oufrecian-le sacrifícios purmeiramente cumo heirói i, solamente depuis, cumo un ser debino.<ref>BURKERT, W. ''Religion Griega na Época Clássica i Arcaica'', pag. 405</ref>
Para alhá de las façanhas heiróicas de Hércules, outros nembros dessa purmeira geraçon de heiróis, cumo [[Perseu]], [[Teseu]], [[Deucalion]] i [[Belerofonte]], rializórun feitos mui semelhantes a a el, siempre rializando-los solitariamente, sin nanhue outra ajuda, l que acuntiu quando anfrentórun monstros cumo [[Quimera]] i [[Alforreca]] an mitos que beiran a la [[Cunto de fadas|cuntos de fadas]] (esses cumbates solitários solo apersentan inda mais la capacidade subrehumana dessas personaiges). Ambiar un heirói a ua muorte presumida ye un tema frequente nesta purmeira tradiçon heiróica, cumo acunte nas lhendas de Perseu i de Belerofonte.<ref>Kirk, G. S. (1973), ''Myth: Its Meaning and Funtiones in Ancient and Other Cultures'', pag. 183, University of California Press. ISBN 0-520-02389-7.</ref>
==== Argonautas ====
[[Fexeiro:Jason fresque romaine.jpg|upright|thumb|Jason lhebando ls Argonautas a a buscar l Belo de Ouro. Arte de la Roma Antiga. Outor çconhecido.|left]]
Solo épico heilenístico cunserbado até ls dies atuales, ''Argonautica'', de [[Apolónio de Rodes]], narra l mito de la jornada de [[Jason]] i ls [[Argonautas]] para recuperáren l [[Belo de Ouro]] de la mítica tierra de [[Cólquida]]. An ''Argonautica'', Jason ye ampelido a la sue busca pul rei [[Pélias]], que habie recebido ua profecie adonde un home de sandálias se tornarie sou [[Némesis (mitologie)|némesis]]. Jason perde ua sandália nun riu de la region, chegando na corte de Pélias i ampeçando, assi, la eipopéia. Quaije todos ls nembros de la seguinte geraçon de heiróis, assi cumo Hércules, partiran cun Jason al [[Argo]] para buscar l belo de ouro.
Essa geraçon de heiróis tamien anclui: l mito de Teseu, que partiu a la Creta para anfrentar l [[Minotauro]]; [[Atalanta]], la heiroína feminina; i Meleagro, que por sue beç tenie un ciclo épico que ribalizaba cun la ''Eilíada'' i la ''Odisséia''. Píndaro, Apolónio i Apolodoro se sforçórun an dar lhistas detalhadas subre ls Argonautas.<ref>Apolodoro, ''Biblioteca i Eipítome'', i.9.16;</br> Apolonio, ''Argonáuticas'', i.20 y sig.; </br>Píndaro, Odes Píticas ib.1</ref>
Ambora Apolónio tenga scrito sou poema ne l seclo III a.C, la cumposiçon de la stória de ls argonautas ye anterior a la ''Odisséia'', que demunstra familiaridades cun ls anredos de Jason.<ref name=berbeteargonaut>Verbete "Argonaut". Ancyclopaedie Britannica. (2002).</ref><ref name=grimmal58>P. GRIMMAL, ''The Ditionary of Classical Mythology'', pág.58</ref> An épocas antigas, la spediçon mítica era cunsidrada cumo un fato stórico, un ancidente na abiertura de l [[Mar Negro]] al comércio i a la colonizaçon griega.<ref name=berbeteargonaut /> Tamien tornou-se mui popular, cuja funçon bai zde la criaçon de nuobas lhendas lhocales a la anspiraçon de dibersas tragédies griegas.<ref name=grimmal58 />
==== Casa de Atreu i Ciclo Tebano ====
{{Artigo percipal|[[siete Cuntra Tebas|Ls siete Cuntra Tebas]]} }
[[Fexeiro:Cadmus teth.jpg|upright|thumb|''"[[Cadmo]] Sembrando Dientes de l Dragon", por [[Maxfield Parrish]], 1908.]]
Antre l Argo (capítulo anterior) i la Guerra de Tróia (capítulo seguinte), houbo ua geraçon coincida por sous crimes. Esto anclui ls feitos de [[Atreu]] i [[Tiistes]] an Argos. Atrás de l mito de la casa de Atreu (ua de las percipales dinasties heiróicas juntamente cula Casa de [[Lábdaco]]), stá l porblema de la deboluçon de l poder i la forma de ascenson de l trono. Ls mielgos Atru i Tiéstes cun sous çcendentes zampenhórun l papel de protagonistas na tragédia acerca de la deboluçon de poder an Micenas.<ref>Y. Bonnefoy, ''Grek and Eigytian Mythologies'', p. 103</ref>
L Ciclo Tebano trata de ls sucessos associados specialmente a la [[Cadmo]], l fundador de la cidade de Tebas, i, mais tarde, cun ls feitos de [[Laio]] i [[Édipo]] na mesma region; ua série de stórias que lhebórun al saqueio final de la cidade a mando de ls Eipigonis i d'Ls siete Cuntra Tebas (nun se sabe se estes figurórun ne l épico oureginal).<ref>R. Hard, ''The Routledge Handbok of Grek Mythology'', p. 317</ref> Acerca de Édipo, ls antigos relatos épicos ténen seguido un padron defrente (ne l qual el cuntinou gobernando Tebas depuis de la rebelaçon de que [[Jocasta]] era sue mai i tamien mais tarde al sou casamiento cun ua mulhier que se cumbertiu an mai de sous filhos) de l que conhecemos grácias a las tragédies — specialmente la mais famosa de l assunto, ''[[Édipo Rei]]'', de [[Sófocles]] — i als relatos mitológicos posteriores la este testo antigo.<ref>Hard, R. (2003), ''The Routledge Handbok of Grek Mythology: Based on H.J. Rose's “Handbok of Grek Mythology”'', p. 311–317, Routledge. ISBN 0-415-18636-6.</ref>
==== Guerra de Tróia i cunsequéncias ====
{{Artigo percipal|[[Guerra de Tróia]]}}
[[Fexeiro:The Rage of Achilles by Giobanni Battista Tiepolo.jpeg|upright|thumb|Na pintura ''La Fúria de Aquiles '', de [[Giobanni Battista Tiepolo|Tiepolo]] (1757, afresco, 300 x 300 cn, Billa Balmarana, Bicenza), Aquiles stá anfurecido pula amenaça de [[Agamemnon]] de tirar sou çpojo de la guerra, [[Briseis]], i zambainha sue spada para espetá-lo. La súbita apariçon de [[Minerba]], que ne l afresco sigura ls pelos de Aquiles, eibita l assassinato.]]
A mitologie griega culmina na Guerra de Tróia, la famosa lhuita antre ls griegos i ls [[troiano]]s, ancluindo sues causas i cunsequéncias. Ne ls trabalhos homéricos, las percipales stórias yá habien tomado forma i sustáncia, i ls temas andibiduales fúrun eilaborados mais tarde, specialmente drento de ls anredos de ls dramas griegos. La Guerra de Tróia adquiriu tamien un grande antresse para la [[cultura romana]] por cunta de las stórias de [[Enéas]], heirói troiano, cuja jornada a la [[Tróia]] lhebou la fundaçon de la cidade que un die se cumberterie an Roma, i ye recontada por Bírgilio an ''[[Eneida]]'' (cujo Lhibro II cuntén l relato mais famoso de l saqueio de Tróia).<ref name=trojanwar>Berbete "Trojan War". Ancyclopaedie The Heilios. (1952).</ref><ref name=berbetetroy>Berbete "Troy". Ancyclopaedie Britannica. (2002).</ref>
L Ciclo de la Guerra de Tróia, ua coleçon de poemas épicos, ampeça cun ls sucessos que lhebórun la guerra: [[Éris]] i la maçana de ouro, l julgamiento de [[Páris]], l rato de [[Heilena (mitologie)|Heilena]], i l sacríficio de [[Ifigénia]] an Aulis. Para resgatar Heilena, ls griegos ourganizórun ua grande spediçon ambaixo de l mando de l armano de [[Menelau]], Agamemnon, rei de Argos ó de Micenas, mas ls troianos nun quejirun lhibertá-la. La ''Eilíada'', que se zamrola ne l décimo anho de la guerra, narra nua de sues páiginas l cumbate antre Agamemnon cun Aquiles, que era até anton l melhor guerreiro de la Grécia, i tamien narra las cunsequéncias de la muorte de [[Pátroclo]] (amigo de Aquiles) i de [[Heitor]], filho mais bielho de [[Príamo]]. Antes de la muorte, se ounírun als troianos dous sóticos aliados: [[Pentesileia]] i [[Memnon]].<ref name=berbetetroy />
[[Fexeiro:Lhaocon02.jpg|upright|thumb|Scultura de [[Caio Plínio Segundo]] repersentando l [[Grupo de Lhaoconte]] ([[Museu de l Baticano]], Roma), personaiges muortos por serpentes marinas nun spisódio de la Guerra de Tróia, retratado na ''[[Eilíada]]'' i na ''[[Eneida]]''.|left]]
[[Aquiles]] matou ambos, até Páris atingir sou carcanhal mortalmente cun ua flecha (dende la spresson ''Carcanhal de Aquiles''; para mais anformaçones, bei l artigo de l guerreiro). Antes de tomar Tróia, ls griegos tubírun que roubar de la cidadela la eimaige de madeira de Palas Atenas. Finalmente, cula ajuda de Atenas, eilhes custruíran l [[Cabalho de Tróia]]. Anque de las adberténcias de [[Cassandra]] (filha de Príamo), ls griegos fúrun cumbencidos por Campanan — griego que, fingindo sue argumentaçon, cunseguiu lhebar l gigantesco cabalho para drento de las muralhas de Atenas. L sacerdote [[Laoconte]] tentou çtruir l cabalho, mas acabou sendo ampedido por serpentes marinas que, cun sues fuorças, l matórun. Al anuitecer, la frota griega regressou i ls guerreiros de l cabalo abriran las puortas de la cidade.
L Ciclo Troiano proporcionou ua bariadade de temas i se cumbertiu an fuonte percipal de anspiraçon pa ls antigos artistas griegos (por eisemplo, las [[métopa]]s de [[Partenon]] repersentando l saqueio de Tróia). Essa preferéncia artística puls temas procedentes de l ciclo troiano ne ls andica sue amportança para la antiga ceblizaçon griega.<ref name=trojanwar /> L mesmo ciclo mitológico, mais tarde, tamien anspirou ua série de obras lhiterárias de la Ouropa. Ls scritores ouropeus mediebales troianos, çconhecedores de la obra de Homero, ancontrórun na lhenda de Tróia ua rica fuonte de stórias heiróicas i románticas i un marco que ancorajou sous própios eideales cortesanos i cabalharescos. Alguns outores de l [[seclo XII]], cumo Venoît de Sainte-Maure (an sou ''Poema de Tróia'') i José Iscano (an sou ''De bello troiano''), çcriben la guerra simplesmente rescrebendo la berson padron que ancontrórun an ''Ditis'' i ''Dares'', seguindo l cunseilho de [[Horácio]] i l eisemplo de [[Birgílio]]: rescrebir un poema de Tróia cun beracidade, an lhugar de cuntar algo cumpletamente nuobo.<ref>D. Kelly, ''The Cunspiracy of Allusion'', p. 121</ref>
== Cuncepçones greco-romanas ==
L mito era l coraçon de la sociadade griega antiga; ls griegos, crentes nas stórias i nas narratibas de l poetas, stablecírun rituales, porcessos, sistemas, cultos i práticas cada beç mais fundamentadas nesses lhendas heiróicas, debinas i houmanas. Zde aquel tiempo, inda assi, l ser houmano percisou criar cuncepçones lhógicas acerca dessas stórias, cuntadas solo por poetas.<ref name=brasilescolamito /> Segundo ls studiosos Bitor Dabis Hanson i John Heiat, poucos dubidában de la beracidade de ls mitos relatados, i Homero era la "eiducaçon de la Grécia", atribuiçon que proba cumo ls mitos griegos éran la berdade (l que hoije serie la ciéncia, i alguas formas de religion i fés).<ref name=hanson>Hanson, B. D.; Heiath, J. (1998), ''Who Killed Homer?: The Demise of Classical Eiducation and the Recobery of Grek Wisdon'', p. 37, Simon & Schuster. ISBN 0-684-84453-2.</ref>
=== Filosofie i mito ===
La filosofie surge atrabeç de l mito, mas a el acaba se oupondo.<ref name=wellmoura>Wellington de Lhucena Moura. "[http://páiginas.tierra .com.br/arte/eipicuro/filosofie/filosofiaemito.htn Filosofie i mito]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Acesso: 28 de Setembre, 2008</ref> Ne ls finales de l seclo V a.C., depuis de l auge de la filosofie, de la ouratória, i de la prosa, l çtino i la beracidade de ls mitos se tornórun anciertos i las genealogies mitológicas dórun lhugar a ua nuoba cuncepçon de la ourige de las cousas, sendo que essa cuncepçon tenie cumo prioridade la scluson de l supernatural (esto se mostra claro nas stórias [[Tucídides|tacidianas]]) .<ref name=griffin>Griffin, J. (1986), «Grek Myth and Heisiod» ''The Oxford Eillustrated Story of Grece and the Heillenistic World'', p. 80, Oxford University Press. ISBN 0-19-285438-0.</ref> Anquanto ls poetas i dramaturgos eilaborában ls mitos, ls storiadores i ls filósofos çprezában-los i criticában-los.<ref>Miles, G. (1999), ''Classical mythology in Anglish lhiterature: la critical anthology'', p. 7–8, Lhondres, Nueba York: Routledge. ISBN 978-0-415-14755-2.</ref>
[[Fexeiro:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|left|thumb|L [[Platon]] i l [[Aristóteles]] de [[Rafael]] ne l afresco ''[[La Scuola de Atenas]]'' (probablemente cun las aparéncias de [[Leonardo da Vinci|De la Binci]] i de [[Michelangelo]]): scluson de ls studos de Homero, de las tragédies i de las tradiçones mitológicas, para dar spácio a la outras cuncepçones, na utópia ''[[La República]]''.]]
Ciertos filósofos radicales, cumo [[Xenófanes]], ampeçórun ne l seclo VI la. C. a rotular ls testos de ls poetas cumo blasfémias: Xenófones queixaba-se de que Homero i Heisíodo atribuian als diuses "todo l que ye bergonhoso i scandaloso antre ls homes, pus ls diuses rouban, matan, cometen adultério, i anganhan uns als outros".<ref name=flitç>Fritç, G. (1996 reimpr.),'' Grek Mythology: An Antrodution'', p. 169–170, John Hopkines University Press. ISBN 0-8018-5395-8.</ref> Essa lhinha de pensamiento ancontrou sue spresson mais dramática an ''[[La República]]'' (acerca de la justícia, de l ouniberso i de ls dibersos tipos de gobierno) i an ''Lheis'' (que trata de la lhei debina i natural, de la eiducaçon i de la relaçon antre filosofie, política i religion) de [[Platon]]. Platon criou ls sous própios mitos alegóricos (cumo l de Er an ''La República''), atacando ls cuntos tradecionales de l trucos, i tratando ls furtos i ls adultérios cumo eimorales, oupondo-se al papel central que benien tomando na lhiteratura griega. La crítica de Platon - que rotulaba ls mitos de "palabrones antigos" -<ref>Platón, Teteto, 176b</ref> fui l purmeiro eisercício i zafio sério a la tradiçon mitológica homérica.<ref name=hansonheath>Hanson-Heiath,''Who Killed Homer'', p. 37 ISBN 0-684-84453-2.</ref> [[Aristóteles]], por sue beç, criticou l anfoque filosófico pré-socrático quaije-mitológico i çtacou que "Heisíodo i ls scritores telógicos stában preocupados unicamente cul que les parecie plausible i nun tenien respeito puls outros [...] Mas nun merece la pena tomar la sério ls scritores que alardeian l stilo mitológico; aqueilhes que proceden a demunstrar sues afirmaçones deben ser re-eisaminados".<ref name=griffin />
Las splicaçones filosóficas, que pretendian rebisar las mitológicas, criórun cunsequéncias para sous outores: [[Anaxágoras]], por eisemplo, partiu para un outo-sílio fura de Atenas, por dubidar que la [[luna]] fusse ua diusa (splicaçon mitológica) i afirmar que, pul cuntrário, bislumbraba an sue tierra mares i muntanhas.<ref name=wellmoura /> Aristóteles, que nun aceitaba la splicaçon de que l titana [[Atlas]] carregaba a tierra i l cielo nas cuostas (afirmaçon que rotulou de "eignoráncia i superstiçon de l pobo griego")<ref>MARX, K. ''Defrença de la Filosofie de la Natureza de Demócrito i de Eipicuro''. Traduçon: Cunceiçon Jardin i Eduardo Lhúcio Nueira. Lhisboua, Eiditorial Persença. 1972, pág. 204.</ref>, silou-se por temer que treminasse cumo [[Sócrates]], que oubtebe acusaçon de ampiedade i morriu.<ref name=wellmoura /> Sócrates fui condenado cun 71 anhos, acusado, antre outras cousas, de [[ateísmo]] i de corromper ls moços cun sous ansinamientos. Meleto, un de l acusadores, habie argumentado que "[...]Sócrates ye culpado de l crime de nun recoincer ls diuses reconhecidos pul Stado i de antroduzir dibindades nuobas; el ye inda culpado de corromper la mocidade. Castigo pedido: la muorte".<ref>Jean Brun, pág. 37</ref> Sócrates, passado quedar preso a fierros durante 30 dies, morriu nun método de beneno de la prison de la época.<ref>Sin nome. "[http://www.educ.fc.ul.t/docentes/oupombo/hfe/momientos/scuola/socrates/mortedesocrates.htn Sócrates]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". [http://www.educ.fc.ul.t educ.t]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Acesso: 30 de setembre, 2008</ref>
Essas perseguiçones se stendírun épocas depuis, atingindo sou auge na [[Eidade média]] (adonde l [[cristandade]] sustituiu la filosofie) i declinando durante l [[Renacimiento]] i percipalmente ne l [[Eiluminismo]] (adonde la filosofie griega ampeçaba a ser retomada i rebisada).<ref name=wellmoura /> Todabie, [[Platon]] nun cuidou de apartar si mesmo i sue sociadade de la anfluéncia de l mitos: sue própia caraterizaçon de [[Sócrates]] ye baseada ne ls patronos tradecionales trágicos i homéricos, ousados pul filósofo para lhoubar l curso de bida de l sou mestre.<ref name=hansonheath /> An ''[[Apologie de Sócrates]]'', Platon prescrebe l çcurso dado supostamente por Sócrates an sou julgamiento:
{{cquote|Mas talbeç podisse alguien dezir: "Nun te ambergonhas, Sócrates, de te aplicardes la tales acupaçones, pulas quales agora stá arriscado a morrer?" A esso, ponerei justo pensar, i ye l seguinte: "nun stás falando bien, miu caro, se acraditas que un home, de qualquier outelidade, por menor que seia, debe fazer causo de ls riscos de bibir ó morrer, i , al cuntrário, solo debe cunsidrar ua cousa: quando fazir l que quier que seia, debe cunsidrar se faç cousa justa ó anjusta, se stá agindo cumo home birtuoso ó desonesto. Porquanto, segundo la tua oupinion, serien çprezibles todos aqueilhes semi-diuses que morrírun an [[Tróia]]. I, culs, l filho de [[Tétis]], l qual, para nun subrebibir a la bergonha, çprezou de tal modo l peligro que, deseioso de matar [[Heitor]], nun dou oubido a la prediçon de sue mai, que era ua diusa, i la qual le debe tener dezido mais ó menos esto:
:Filho, se bingares la muorte de tou amigo [[Pátroclo]] i matares Heitor,
:tu mesmo morrerás, porque, eimediatamente depuis de Heitor, l tou çtino stará treminado" (Hon. Eil. 18.96) [...] <ref>Platon, ''Apologie de Sócrates''. Retirado de: ''[http://www.dominiopublico.gob.br/download/testo/cb000065.pdf Apologie de Sócrates]'', Trad. Marie Lhacerda de Souza, p.13 (an domínio público)</ref>}}
[[Fexeiro:David - The Death of Socrates.jpg|200px|thumb|''La Muorte de Sócrates'' (1787, [[Metropolitan Museun of Art|MMA]], [[Nuoba Iorque|NI]]) , por [[Jacques-Lhouis Dabid|Dabid]]: nota-se antre ls amigos de Sócrates i ne l carcereiro (l que le antrega la copa ambenenada) ua perfunda spresson de ansastifaçon.]]
Hanson i Heiath stiman que la rejeiçon de Platon acerca de la tradiçon homérica nun oubtebe buona recepçon pula base de la ceblizaçon griega.<ref name=hansonheath /> Nesta etapa, ls mitos mais antigos se mantibírun an cultos lhocales i seguiran anfluenciando la poesie i custituindo l tema percipal de la pintura i de la scultura na Grécia antiga.<ref name=griffin />
Cumplementamente, l dramaturgo de l seclo V a.C. Eurípedes eilaboraba antertextualidade cun las antigas tradiçones, ambora el tenga aplicado ne ls diálogos de sues personaiges notas de dúbedas subre la beracidade dessas stórias, mas l foco dessas peças era cumpletamente buoltada als mitos. Curiosamente, muitas dessas obras de Eurípedes tenien cumo funçon respunder a la bersones dun predecessor que habie anserido formas defrentes dun mesmo mito (assi, Eurípedes daba nuoba roupaige a la lhendas antigas). L dramaturgo ampugna percipalmente ls mitos subre ls diuses i ampeça sue crítica cun un oubjetibo similiar al prebiamente spresso por Xenócrates: "ls diuses, cumo se repersentában tradicionalmente, son demasiado [[antropomórficos]]".<ref name=flitç />
=== Racionalismo heilenístico i romano ===
Ne l [[Heilenismo]], a mitologie adquire l prestígio de l coincimiento de la eilite que ancontraba ne ls feitos de sous possessores algo pertencente la detreminada classe. A la par, l giro cético de la eidade clássica tornou-se inda mais defendida i pronunciada.<ref name=gale94>Gale, M. (1994), ''Myth and Poetry in Lhucretius'', p.87–89, Cambridge University Press. ISBN 0-521-45135-3.</ref> L mitógrafo griego [[Eibémero]], por eisemplo, stableciu ua tradiçon cuja prioridade era buscar ua base stórica rial para seres i eibentos míticos.<ref>Berbete "Euhemerus". An ''[[Ancyclopædie Britannica]]'', 2002</ref>
[[Fexeiro:M-T-Cicero.jpg|thumb|upright|[[Cícero]] bie-se cumo l defensor de la orde stablecida, anque sou ceticismo an relaçon als mitos i sue anclinaçon de fazer cuncepçones mais filosóficas subre las dibindades.|left]]
L racionalismo [[heirmenéutica|heirmenéutico]] (relatibo a la [[Heirmes]]) acerca de l mito tornou-se inda mais popular sob l [[Ampério Romano]], grácias a las teories fisicalistas de l [[stoicismo]] i grácias a la filosofie [[eipicurismo|spicurista]]. Ls stoicos apersentában splicaçones de ls diuses i de l heiróis cumo fenómenos físicos, anquanto que ls eibémeristas cumprendian-los cumo figuras stóricas. Assi i todo, ls stoicos — assi cumo ls [[neoplatonismo|neoplatonistas]] — promobian ls seneficados morales de la tradiçon mitológica, frequentemente basendo-se nas eitimologies griegas.<ref name=chance94>Chance, J. (1994), ''Mediebal Mythography: Fron Roman North Africa to the Schol of Chartres'', La.D. 433–1177, 69, University Press of Florida. ISBN 0-8130-1256-2.</ref> Mediante sue mensaige eipicuriana, [[Lucrécio]] buscaba spulsar ls miedos supersticiosos de las mintes de sous bezinos i cidadanos.<ref name=walsh>Walsh, P. G. (1998), ''The Nature of the Gods'', xxbi–xxbii, Oxford University Press. ISBN 0-19-282511-9.</ref> [[Tito Lhíbio|Líbio]], eigualmente, ye cético acerca de la tradiçon mitológica i clama que nun tenie cumo antençon ajuizar tales lhendas.<ref name=gale94 /> L zafio de ls romanos cun un fuorte sentido apologético de la tradiçon relegiosa era defender essa tradiçon anquanto cuncedian que esto era frequentemente un terreno fértil para la superstiçon. L antiquário [[Marco Teréncio Barron|Barron]] — que cunsidraba la religion ua anstituiçon romana de grande amportança para la preserbaçon de l bien social — dedicou rigorosos anhos de sue bida a studar las ouriges de ls cultos relegiosos. An sue ''Antiquitates Rerun Dibinarun'' (que nun subrebibiu als nuossos dies, ambora ''[[De Cibitate Dei]]'', de [[Agostico]], cunserba sou foco giral), Barron argumenta que, anquanto l home supersticioso teme ls diuses, la outéntica persona relegiosa ls benera cumo parientes dua mesma família.<ref name=walsh />
An sue obra, eisistian trés tipos de diuses:
* ''Ls diuses de la natureza'': personificaçones de fenómenos cumo la chuba i l fuogo;<ref name=walsh />
* ''Ls diuses de l poetas'': ambentados puls bardos sin scrúpulos para ancitar las peixones;<ref name=walsh />
* ''Ls diuses de la cidade'': ambentados puls sábios lhegisladores para eiluminar i acalmar la populaçon.<ref name=walsh />
Cotta, un académico romano, ridicularizou tanto la acepçon lhiteral de ls mitos cumo la alegórica, declarando rotundamente que ambas nun tenerien lhugar na filosofie.<ref name=gale94 /> [[Cícero]], por sue beç, çprezaba ls mitos, mas, cumo Barron, era anfático an sou apoio para la religion i sues cunsecutibas anstituiçones statales.<ref name=gale94 /> Ye defícel saber quon baixo se stendia esse racionalismo na scala social.<ref name=gale94 /> Cícero afirma que naide (nin mesmo bielhos, mulhieres ó ninos, ó qualquiera outro tipo de cousa) ye tolo a punto de crer ne ls terrores de [[Hades]] ó na eisisténcia de [[Cila]], de [[centauro]]s i de outras criaturas cumpósitas,<ref>Cicero, ''Tusculanae çputationes'', i.11</ref> todabie l ourador queixa-se custantemente de l caráter supersticioso i crédulo de las pessonas.<ref>Cicero, ''De dibinatione'', ii.81</ref> ''De natura deorun''
ye l resumo mais saustibo dessa lhinha de pensamiento fixada por Cícero.<ref name=gale94 />
=== Tendéncias sincronatórias ===
{{Artigo percipal|[[Mitologie romana]]}}
[[Fexeiro:Apolocitaredo8.jpg|right|thumb|Na religion romana, l culto de ls dius griego Apolo (na eimaige státua romana dun oureginal griego, ne l [[Musei Capitolini]], [[Roma]]) fui sincronizado cul culto de [[Dius Sol Ambito|Sol Ambito]]. La adoraçon de l sol cumo protetor de l ampério permanceu cumo percipal culto amperial até ser sustiuído pul [[Cristandade]].]]
Durante la época de l auge romano, apareciu ua tendéncia popular de sincronizar ls múltiplos diuses griegos i strangeiros an nuobos cultos stranhos i quaije eirreconhecibles. La sincronizaçon acunteciu percipalmente pul fato de ls romanos tenéren un cunjunto/panteon de mitos mui precário, fazendo cun que la tradiçon de mitos griegos fússen misturadas cun ls percipales diuses romanos (anterligando eiquibalentes de las dues tradiçones).<ref name=gale94 /> Ls diuses [[Zeus]] i [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] son eisemplos desse ambolbimiento mitológico. Inda nessa etapa de cumbinaçon antre dues tradiçones mitológicas, todo andica que la associaçon de ls romanos cula religion ouriental resultou an mais sincronizaçones.<ref>Beard, M.; North, J. La., Simon, R. F. P. (1998), ''Religiones of Rome: La Story'', p. 259, Cambridge University Press. ISBN 0-521-31682-0.</ref> Un eisemplo ye l culto de l sol, antroduzido an Roma depuis de las campanhas de [[Aureliano]] na [[Síria]]. Las dibindades Mitra i [[Baal]], ambas asiáticas, fúrun sincronizadas cul dius griego Apolo i cun Hélio nua solo figura, l [[Dius Sol Ambito]] — que possuía (na eimaginaçon de l pobos) atributos somados i, nas práticas de cultos, ritos cunglomerados.<ref>Hackin, J. (1932), ''Mitologie asiática'', p. 38. ISBN 1-4179-7695-0.</ref> Apolo podie ser cada beç mais eidantificado na religion cun Hélios ó ancluso cun Dionísio, mas ls testos que recapitulában sous mitos raramente refletian essas metamorfoses. La lhiteratura mitológica tradecional staba cada beç mais çassociada de las práticas relegiosas reales.
La coleçon de Hinos Órficos i de la ''Saturnália'' de Macróbio, cunserbadas zde l seclo II, tamien stan anfluídas pulas teories racionalistas i pulas tendéncias sincronatórias. Ls hinos Uorficos son un cunjunto de cumposiçones poéticas pré-clássicas, atribuídas a la Orfeu. Na rialidade, estes poemas fúrun probablemente cumpuostos por bários poetas, i cuntén un rico cunjunto de pistas subre a mitologie pré-stóricas de la Ouropa. L oubjetibo de la ''Saturnália'' ye la de trasmitir la cultura heilénica que habie oubtido de sues lheituras, anque sou tratamiento de ls diuses ser cuntaminado pula mitologie i pula teologie eigípcia i norte-africana (que tamien acaban afetando la anterpretaçon de Virgílio). Na ''Saturnália'', reaparecen ls comentairos mitográficos anfluídos puls eibemeristas, stoicos i puls neoplatónicos.<ref name=chance94 />
== Declínio ==
Na seçon anterior, benimos cumo ls storiadores acraditan que ls griegos ampeçórun a dar nuobas anterpretaçones acerca de las cousas, i cumo ampeçórun a zacreditar de ls poetas i de l dramaturgos, ansistentes an ambentar narratibas i lendas subre la ourige i ls motibos de las cousas.<ref name=brasilescolamito/> Al tentar aperfundar sue cumprenson subre ls mitos griegos, l home de la Grécia antiga ancontrou ciertas lemitaçones i cuntradiçones nessas stórias, l que zamcadeou nua série de porcessos filosóficos.<ref name=brasilescolamito/> La filosofie surge justamente para cumprender la berdade, mas dua outra forma. Pa la anteletual [[brasil]]eiras [[Marilena Chaui]] ua dessas cuntradiçones fui l fato de que ls griegos ampeçórun a rializar ciertas biaiges marítimas i splorar alguas regiones de las quales acraditában séren habitadas por diuses, sendo que, quando la bejitórun, podírun custatar que era poboada por seres houmanos.<ref name=benito>Benito S. Pepe. "[http://www.planetanews .com/news/2007/10736 De l Mito a la Filosofie, L causo de la Astronomie]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 28 de Setembre, 2008</ref>
[[Fexeiro:Model of la grek trireme.jpg|upright|thumb|200px|Cuncepçon dun [[trirreme]] de la Grécia Antiga: las sploraçones marítimas de ls griegos – ua de las purmeiras de l home antigo – cuntribuíran para la decadéncia de l mito.|left]]
Ls studiosos acraditan que ls griegos, al ambentáren l [[calendário]], cunseguiran calcular l tiempo cumo forma de preber i antender ls stados térmicos i tamien l [[Sol]], la [[chuba]] i outros fatores climáticos (bistos, antes, cumo feitos debinos i ancumprensibles) i, assi, proporcionórun ua grande mudança na fé de l mitos.<ref name="Marilena200537"/> De forma semelhante, la ambençon de la [[moeda]] cumo forma de trocas abstratas i la [[Alfabeto|scrita alfabética]] cumo forma de materializaçon de testos outrora propagados solamente pula [[ouratória]], (para alhá de la ambençon de la política para la sposiçon de las oupiniones sociales) fúrun marcos de la sociadade griega que, cul ampeço dessa bida ourbana i un tanto mais moderna, ampeçou a tecer bases pa l [[artesanato]], l [[comércio]] i outras criaçones que ampeçórun la çprezar ls mitos.<ref name=brasilescolamito />
Cun essas mudanças, l home se biu nua necidade de antendé-las i de zambolbé-las, ne l que se criou la filosofie para suprir essa ancumprenson.<ref name="Marilena200537"/> Ls filósofos i studiosos crénen, antoce, que las halblidades poderosas de mudança saíran de las manos de ls diuses eimaginários i fúrun assumidas puls homes antigos (i se stenden até nuossos dies atuales, adonde, por eisemplo, acraditamos que ua admenistraçon política adequada — rializada i lebada an frente puls homes i nun puls diuses — puode resultar nua anfluéncia positiba nas sociadades, assi cumo ua admenistraçon inadequada resulta an anfluéncias negatibas).<ref name="Marilena200537"/>
== Anterpretaçones modernas ==
{{Artigos percipales|[[Psicologie analítica]] i [[Antropologie struturalista]]}}
[[Fexeiro:Johann Joachin Winckelmann (Angelika Kaufmann).jpg|thumb|upright|L [[Almanes|alman]] [[Johann Joachin Winckelmann]], atrabeç de ls trabalhos de studiosos cumo [[Johann Matthias Gesner|Gesner]] i [[Christian Gottlob Heiyne|Heyne]], stableciu las purmeiras çtinçones antre arte griega, greco-romana i romana.]]
La génesis de la moderna cumprenson de la mitologie griega ye cunsidrada por ciertos scolares cumo ua dupla reaçon de ls finales de l [[seclo XVIII]] contra "la tradicional atitude de la animosidade de l cristandade", adonde la reinterpretaçon crestiana de ls mitos cumo ua "mintira " ó "[[fábula]]" habie se cunserbado.<ref>Ackerman, R. (1991 reimpr.), «Antroduçon» ''Prolegomena to the Study of Grek Religion'', xb, Princeton University Press. ISBN 0-691-01514-7.</ref> Na [[Almanha]], an cerca de 1795, houbo un crecente antresse por Homero i pula mitologie griega. An [[Göttingen|Gotenie]], [[Johann Matthias Gesner]] ampeçou a dar alma als studos griegos, anquanto sou sucessor, [[Christian Gottlob Heiyne]], trabalhou cun [[Johann Joachin Winckelmann]], i zambolbiu las bases para la pesquisa i ambestigaçon mitológica tanto na Almanha cumo an outros lugares.<ref>Fritç, G. (1996 reimpr.), ''Grek Mythology: An Antrodution'', p. 9, John Hopkines University Press. ISBN 0-8018-5395-8.</ref> Heiyne abordou l mito cumo filólogo i moldou ls almanes eiducados na cuncepçon de la antiguidade al longo de quaije meio seclo, durante l qual la Grécia antiga eiserceu ua antensa anfluéncia na bida anteletual de la Almanha.<ref>F. Graf, ''Mitologie griega'', p.9</ref>
A mitologie cumparatiba ye la cumparaçon de ls mitos de defrentes culturas que ten la antençon de eidantificar ls temas i las caratelísticas cumpartilhadas.<ref>Littleton, p. 32</ref> A mitologie cumparatiba ten serbido dua bariadade de fines académicos. Por eisemplo: ls studiosos ténen outelizado las relaçones antre ls dibersos mitos para rastrear la eiboluçon de las religiones i de las culturas, para propor ouriges quemuns de defrentes culturas, i para apoiar bárias [[Psicologie|teories psicológicas]]. Falando an psicologie, las modernas anterpretaçones de l mito griego abriu spácio para ua abrangente cumprenson psicológica acerca deilhes. Alguns studiosos proponen que mitos de defrentes culturas rebelan la mesma, ó semelhante, fuorça psicológica ne l trabalho dessas culturas. Assi, alguns pensadores [[freud]]ianos ténen eidantificado stórias semelhantes a la stória griega de [[Édipo]] an culturas defrentes. Eilhes argumentan que estas stórias refleten las defrentes spressones de l [[Cumplexo de Édipo]] nessas culturas.<ref>Johnson i Price-Williams, ''passin''</ref> De mesmo modo, pensadores [[jung]]uianos ténen eidantificado eimaiges, temas i padrones que aparecen, de l mesmo modo, ne ls mitos de muitas culturas defrentes. Eilhes acraditan que essas semelhanças son resultados de arquétipos persentes ne l [[ancunciente coletibo]] de ls nibles mentales de cada pessona.<ref>Grabes, p. 251</ref>
=== Anfoques cumparatibos i psicanalíticos ===
[[Fexeiro:Max Muller.jpg|thumb|upright|[[Max Muller]] ye cunsidrado un de ls fundadores de la mitologie cumparatiba. An sou ''Mitologie Cumparatiba'' (1867), Muller analisa la "perturbadora" similaridade antre las mitologies de "raças salbaiges" cun las purmeiras raças ouropéias.|left]]
L zamrolar de la filologie cumparatiba ne l [[seclo XIX]] — junto cun ls çcubrimientos [[Etnologie|etnológicos]] de l [[seclo XX]] — fondou la "ciéncia de la mitologie".<ref name=mythen>Verbete "myth": ''Ancyclopædie Britannica'', 2002.</ref> Zde l [[Romantismo]], to l studo de ls mitos era cumparatibo: Wilheln Mannhardt, [[James Frazer]] i [[Stith Thompson]] ampliórun l foco cumparatibo para recoletar i classeficar ls temas de l [[folclore]] i de la mitologie.<ref name=mythen/> An [[1871]], [[Edward Burnett Tylor]] publicou sou ''Primitibe Culture'', adonde aplicou l método cumparatibo cula antençon de splicar la ourige i la eiboluçon de la religion.<ref name=allend>Allen, D. (1978), ''Struture and creatibity in religion: heirmeneutics in Mircea Eiliade's phenomenology and new diretiones'', p.9–12, Walter de Gruyter. ISBN 90-279-7594-9.</ref><ref>Segal, R. La. (1999), ''Theorizing About Myth'', p.16, University of Massachusetts Press. ISBN 1-55849-191-0.</ref> L procedimiento de Taylor de agrupar l material mítico, ritualístico i cultural de culturas ampliamente apartadas anfluenciou tanto [[Carl Jung]] cumo [[Joseph Campbell]].<ref name=allend/> [[Max Muller]] aplicou la nuoba ciéncia de la mitologie cumparatiba al studo de l mitos, ne l qual se detetou ls restos distorcionados de l culto a la natureza [[Arianos|ariana]].<ref name=mythen /> [[Bronisław Malinowski]] anfatizou las formas nas quales ls mitos cumprian funçones sociales quemuns.<ref name=mythen /> [[Claude Lébi-Strauss]] i outros struturalistas acumparórun las relaçones formales i paternas an mitos de to l mundo.<ref name=mythen />
[[Sigmund Freud]], cula [[psicanáleze]], antroduziu ua cuncepçon trashistórica i [[Viologie houmana|biológica de l home]] a ua bison de l mito cumo spresson de eideias reprimidas.<ref name="Caldwell344">Caldwell, R. S. (1995), ''The Ouregin of the Gods: La Psychoanalytic Study of Grek Theogonic Myth'', p.344, Oxford University Press. ISBN 0-19-507266-9</ref> Atrabeç de mitos cumo l de [[Édipo]],<ref name="CumplexOedipus">Alex Baç, ''[http://www.portalimpato .com.br/docs/01AlexBazBestAula01OMundodosMitos.pdf L mundo de l mitos]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', p.2</ref> Freud stableciu cuncepçones inobadoras a respeito de la minte houmana, criando teories defrentes de todo l que se tenie pensado até anton,<ref>[http://www.sinprorp.org.br/Cursos/2007/233.htn ÉDIPO, APOLO I DIONISO: Mitologie griega i la Psicanáleze]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 2 de febreiro, 2009</ref> cumo l [[Cumplexo de Édipo]]<ref name="CumplexOedipus"/> i, fundamentalmente, la eideia de [[ancunciente]].<ref name="CumplexOedipus"/> Essa sugeston ancontrarie un amportante punto de acercamiento antre las bisones struturalistas i psicoanalísticas de ls mitos ne l pensamiento de Freud. [[Carl Gustab Jung]] stendiu l anfoque trashistórico i psicológico cun sue teorie de l [[ancunciente coletibo]] i ls arquétipos (patronos arcaicos heirdados), a las bezes codificiados ne ls mitos, que son deribados de la mesma.<ref name=BritanGrek /> Segundo Jung, "ls eilemientos struturales que forman ls mitos deben ser apersentados na psique ancunciente".<ref>Jung, C. G.; Kerényi, K. (2001 reimpr.), ''The Psychology of the Child Archetype'' ''Essays on la Science of Mythology'', p.85, Princeton University Press. ISBN 0-691-01756-5.</ref> Cumparando la metodologie de Jung cula teorie de Joseph Campbell, Robert La. Segal cunclui que "para anterpretar un mito, Campbell simplesmente eidantifica ls arquétipos nel. Ua anterpretaçon de ''La Odisséia'', p. s., amostrarie cumo la bida de Odisseu se ajusta a un patrono heiróico. Jung, pul cuntrário, cunsidra la eidantificaçon de arquétipos meramente ne l purmeiro passo de la anterpretaçon dun mito".<ref>Segal, R. La. (4 de abril de 1990). ''The Romantic Appeal of Joseph Campbell''. Christian Century: p.332–335.</ref> [[Károly Kerényi]], un de ls fundadores de ls studos modernos de l mito griego,<ref name="DanielSilba2008"/> i un de ls maiores studiosos de tal folclore,<ref name="DanielSilba2008"/> abandonou sous purmeiros puntos de bista subre ls mitos para aplicar las teories de arquétipos de Jung a a mitologie griega.<ref>Fritç, G. (1996 reimpr.), ''Grek Mythology: An Antrodution'', p.38, John Hopkines University Press. ISBN 0-8018-5395-8.</ref> Segundo Kerényi, a mitologie griega ye "un cunjunto de cuntos subre diuses, diusas, batailhas heiróicas i jornadas al mundo subterráneo, sendo cuntos famosos, mas yá nun tan propícios a possibles reformulaçones."<ref>Jung-Kerényi, ''Essays on la Science of Mythology'', p.1–2</ref>
=== Teories de la ourige ===
{{Artigo percipal|[[Sincretismo]]}}
[[Fexeiro:AngresJupiterAndThetis.jpg|thumb|left|''Júpiter i Tétis'' (1811), quadro de l [[francés]] [[Neoclassicismo|neoclássico]] [[Jean Auguste Dominique Angres|Dominique Angres]].]]
Eisisten dibersas teories subre la ourige de la mitologie griega. D'acuordo cula ''Teorie Scritural'', todas las lendas mitológicas proceden de relatos de l [[Testo sagrado|testos sagrados]], ne l qual ls feitos reales fúrun çfarçados i, mais tarde, alterados.<ref name=bulfinch>Bulfinch, T. (2000), ''Bulfinch's Grek and Roman Mythology: The Age of Fable'', p.241–242, Dober Publicationes. ISBN 0-486-41107-9.</ref> La ''Teorie Stórica'', por sue beç, defende la tese de que todas las personas mencionadas na mitologie fúrun ua beç seres houmanos reales, i las lendas subre eilhas son meras adiçones de épocas posteriores (assi, suponen-se que la stória de [[Éolo]] surgiu de l fato de que este era gobernante de alguas ilhas de l [[Mar Tirreno]]).<ref name=bulfinch /> Yá la ''Teorie Alegórica'' supone que todos ls mitos antigos éran alegóricos i simbólicos,<ref name=bulfinch /> ambora tubíssen an sou cuntesto detreminada berdade moral, relegiosa ó filosófica ó un fato stórico que, cul passar de l tiempo, passórun a ser aceitas cumo berdade.<ref>Medeiros, Manoela. ''[http://www.frb.br/ciente/Ampressa/Psi/2004.2/eipisteme/1.AfroditeManoela.pdf Afrodite i la Mitologie]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', p. 1</ref> Assi i todo, la ''Teorie Física'' se adere a la eideia de que ls eilemientos cumo [[aire]], [[fuogo]] i [[auga]] fúrun oureginalmente oubjetos de adoraçon relegiosa, sendo que las percipales deidades passórun a ser personificaçones desses poderes de la natureza.<ref name=bulfinch />
[[Fexeiro:Cybele formiae.jpg|thumb|Státua an mármore de [[Cible]] an [[Fórmias]], 60 a.C.]]
[[Max Muller]] tentou cumprender ua forma relegiosa ando-ouropeia detreminando sue manifestaçon "oureginal": an 1891, el afirmou que "l çcubrimiento mais amportante que se ten feito ne l seclo XIX a respeito de la stória antiga de la houmanidade [...] fui essa simples eiquaçon: Dyeus-pitar [[sánscrito]] = Zeus griego = [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] latino = [[Tyr]] nórdico."<ref name=allend /> An outros causos, acerca de ls paralelos l cárater i la funçon sugíren ua ardança quemun, mas la ouséncia de eibidéncias lenguísticas faç cun que seia defícel probá-la, cumo na cumparaçon antre [[Urano (mitologie)|Urano]] i l [[Varuna (mitologie)|Baruna]] sánscrito, ó antre las [[Moiras]] i las [[Nornas]].<ref>Poleman, H. I. (marzo de 1943). ''Review of “Ouranos-Varuna - Essai de mythologie comparée indo-européenne by Georges Dumézil”''. '''Journal of the Amarican Ouriental Society 63''' (1): p.78–79.</ref><ref>Winterbourne, La. (2004), ''When the Nornes Habe Spoken: Eiquipa and Fate in Germanic Paganisn'', p.87, Fairleigh Dickinson University Press. ISBN 0-8386-4048-6.</ref> La arqueologie i a mitologie, nua outra cunsidraçon, ten rebelado que ls griegos fúrun anspirados por alguas ceblizaçones de la [[Ásia Menor]] i de l [[Ouriente Próssimo]]. [[Adónis]] parece ser l eiquibalente griego — mais claramente ne ls cultos de l que an sues stórias míticas — dun "dius moribundo" de l Ouriente Próssimo.<ref name="Edmunds90">Edmunds, L. (1990), ''Approaches to Grek Myth'', p.184, John Hopkines University Press. ISBN 0-8018-3864-9.</ref> Todo andica que [[Cíble]], por sue beç, ten sues raízes na [[Anatólia|cultura anatólica]], anquanto grande parte de la [[iconografie]] de [[Afrodite]] surge de las diusas semíticas.<ref name="Edmunds90"/> Eisisten possibles paralelismos antre las geraçones debinas mais antigas (Caos i sous filhos) i [[Tiamat]] an ''[[Enuma Eilish]]''.<ref>Segal, R. La. (1991), ''Adonis: La Grek Eternal Child Myth and the polis'', Cornell University Press. ISBN 0-8014-2473-9.</ref> Segundo l studioso Meyer Reinhold, "ls cunceitos teogónicos de l Ouriente Próssimo, ancluindo la sucesson debina mediante la bioléncia i ls cunflitos gerados pul poder, ancontrórun sou camino [...] na mitologie griega."<ref>Reinhold, M. (20 de outubre de 1970). ''The Generation Gap in Antiquity''. Procedings of the Amarican Philosophical Society 114 (5): 347–365.</ref> Seguindo las ouriges ando-ouropéias i de l Ouriente Próssimo, alguns ambestigadores speculan subre las oubrigaçones de la mitologie griega cun las sociadades pré-heilénicas: [[Creta]], [[Micenas]], [[Pilos]], [[Tebas]] i [[Orcómeno]].<ref name=burkert2324>Burkert, W. (2002), ''Grek Religion: Archaic And Classical'', p.23–24, Blackwell Publishing. ISBN 0-631-15624-0.</ref> Ls storiadores de la religion stában fascinados por bárias cunfiguraçones de mitos aparentemente antigos relacionados cun Creta (l dius cumo tuoro, Zeus i Ouropa, [[Pasífae]] que porduç tuoro i dá la luç al [[Minotauro]]; etc.).<ref name="Wod112">Wod, M. (1998), ''In Search of the Trojan War'', p.112, University of California Press. ISBN 0-520-21599-0.</ref> L porsor Martin P. Nilsson cuncluiu que todos ls grandes mitos de la Grécia antiga stában atados als centros micénicos i áncorados an épocas pré-stóricas.<ref name="Wod112"/> Todabie, d'acuordo cun [[Walter Burkert]], la iconografie de l período de l palácio cretentese praticamente nun ten dado cunfirmaçon algua subre la beracidade de todas estas teories.<ref name=burkert2324 />
== Amportança ==
{{pcita|L mito ye l nada que ye todo.[...]|[[Fernando Pessona]]|<ref name>Sin nome, "[http://fredb.sites.uol .com.br/pessona.html L Enigma an Pessona: Antroduçon a la Obra de Fernando Pessona]". Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref>}}
Localizada na juntura de la [[Ouropa]], [[Ásia]] i [[África]], la Grécia ye l brício de nacimiento de la [[democracie]],<ref>Finley, M. I. Democracy Ancient and Modern. 2d ed., 1985. London: Hogarth.</ref> de la [[filosofie oucidental]],<ref>Story of Philosophy, Belume 1 by Frederick Copleston</ref> de l [[Jogos Oulímpicos]], de la [[Literatura|Literatura oucidental]] i de la [[storiografie]], bien cumo de la [[Ciéncia política]], de ls mais amportantes percípios matemáticos, i tamien l brício de nacimiento de l triato oucidental, ancluindo ls géneros de l [[drama]], [[tragédia]] i l de la [[comédia]].<ref>Brockett, Oscar G. Story of the Theatre. sixth ed., 1991. Boston; London: Allyn and Bacon.</ref> Apaixonados pul [[debate]] i pula [[cuntrobérsia]],<ref name="AntroGregEducaLit">Sin nome, "[http://www.nel.ufrgs.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=47&Itemid=70 Griego Clássico: Apersentaçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" (2005), [http://www.nel.ufrgs.br/ NELE]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> ls griegos criórun ls purmeiros ourdenamientos políticos cun cunho democrático, adonde cumpartilhában i defendian [[Argumiento|argumentaçones]].<ref name="AntroGregEducaLit"/> Esses percípios fundamentales definiran l curso de l mundo oucidental, i tamien dibulgórun a mitologie griega, que inda se torna eficiente, segundo muitos outores, para la eiducaçon académica nas scuolas de ansino fundamental i superior, cumo tamien para un antendimiento mais perfundo i filosófico de l ser houmano, cumo beremos a seguir:
=== Eiducaçon i literatura ===
An ''Cumo i por que ler ls clássicos ounibersales zde cedo'' (2002), libro que dá dicas de cumo ampor de forma criatiba i prazerosa ls grandes clássicos de la cultura oucidental pa ls ninos,<ref>''[http://www.oubjetiba .com.br/oubjetiba/cs/?q=node/6 Eiditora Oubjetiba]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', [http://www.oubjetiba .com.br/oubjetiba/cs/?q=node/572 Campanapse: Cumo i Por que Ler ls Clássicos Ounibersales Zde Cedo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 1 de febreiro, 2009</ref> [[Ana Marie Machado]] cunsidra la cultura griega antiga cumo un tesouro de la houmanidade que çperta entusiasmo a muitos leitores de defrentes épocas.<ref name="AnaMaria26">MACHADO, 2002, p. 26</ref> Machado inda cumplementa: "[la cultura griega antiga] son ua fuonte inesgotable, adonde siempre podemos buber. Para muita giente, eilhes son ls mais fascinantes de todos ls clássicos. Probablemente son ls que mais marcórun to la cultura oucidental."<ref name="AnaMaria26"/>
{{pcita|Ls moços que ténen cultura clássica stan menos sujeitos la se deixáren scrabizar por seitas lemitadoras, por religiones aprisionadoras. Eilhes ténen ua liberdade spritual trazida pula cuncéncia de que la cultura ten sue stória, sou zambolbimiento, sue dibersidade.|[[José Antonio Albes|JAA Torrano]], 2005|<ref>''Dialética trágica marca obra de Ésquilo''. [[Fuolha de San Paulo]], caderno MAIS!, eidiçon de 16 de janeiro de 2005.</ref>}}
Hoije an die, la preocupaçon scolar acerca de la criaçon dun "aluno leitor" bien formado, percipalmente an países an zambolbimiento cumo l [[Brasil]], busca caminos na [[literatura griega]] que aprossimen esse aluno de las stórias míticas anraizadas an temas cumo amor, rábia, felicidade i muorte, para que esses alunos sintan-se seduzidos pul bun libro, afin de se antressáren por literatura.<ref name="MariaPereira1">Almeida Pereira, Kénia Marie de; ''[http://www.alb .com.br/anais16/sem12pdf/sm12ss05_02.pdf. A ounibersidade i la formaçon de l aluno leitor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823204335/http://alb/ |date=2013-08-23 }}'', [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], p. 1.</ref> Pa l studioso Roland Barthes,<ref name="Barthes16">BARTHES (1978, p.16)</ref> se todas las deciplinas zaparecessen de l curriclos ounibersitários, bastarie que permanecisse la literatura porque essa cuntén todas las outras.<ref name="Barthes16"/> La literatura griega, segundo Barthes, cuntribuirieb para la formaçon de leitores críticos i sensibles cun sue rialidade, porque "[son] un logro magnífico que premite oubir la léngua fura de l poder, ne l splendor dua reboluçon permanente de la lenguaige."<ref name="Barthes16"/>
Para alguns studiosos i pesquisadores an eiducaçon, restou als cargos de la [[pedagogie]] cumpartilhar i criar antresse na leitura dua bibliografie cumpetente i agradable al aluno.<ref name="MariaPereira1"/> Se, por un lado, la outelizaçon de la mitologie griega nas salas de las faculdades ó de las scuolas puode parecer ua atebidade sin oureginalidade, la porsora Kénia Marie de Almeida Pereira, nun ansaio de la [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], defende que studá-la serie "[...] ua atebidade cumplexa i atual, rica an detalhes, prazerosa i surprendente."<ref name="Kenia3">Almeida Pereira, Kénia Marie de; ''[http://www.alb .com.br/anais16/sem12pdf/sm12ss05_02.pdf. A ounibersidade i la formaçon de l aluno leitor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823204335/http://alb/ |date=2013-08-23 }}'', [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], p. 3.</ref> Eilha cita [[Julia Kristeba]], que afirmaba que to testo se cumberte nun mosaico de citaçones, de absorçon i trasformaçon de outros testos,<ref>KRISTEBA, 1974</ref> i tamien cita [[Umberto Retombo]], para quien ls libros siempre falan de outros libros i qualquiera stória cunta ua stória yá cuntada,<ref>ECO (1984, p.20-1).</ref> para alhá de dezir: "[...]to testo debora outro, nua spece de antropofagie anfenita, an que l artista digere las linhas alheias para recumpor sou própio testo: eis ende ua de las facetas de la oureginalidade."<ref>PEREIRA (1998, p.196).</ref>
La porsora sugere que ls pedagogos trabalhen cun testos griegos clássicos que traten de la mitologie, i cun testos prosaicos ó poéticos de la [[literatura brasileira]] (i outras) que fágan [[antertextualidade]] cun esses purmeiros.<ref name="Kenia5"/> Tal método starie stablecendo ua maior aprossimaçon de la literatura nacional i ls temas que eilha aborda,<ref name="Kenia5"/> cumo tamien aguçando la leitura de ls alunos para ouserbáren causos an que l poeta cita outros.<ref name="Kenia5"/> Kénia ancerra sou ansaio citando l libro ''Pedagogie de la Outonomie'', de [[Paulo Freire]], an que el diç que "l eiducador ye aquel porfissional que zamcadeia l eisercício de la curjidade, de la antuiçon i de la eimaginaçon an sous eiducandos."<ref name="Kenia8">Almeida Pereira, Kénia Marie de; ''[http://www.alb .com.br/anais16/sem12pdf/sm12ss05_02.pdf. A ounibersidade i la formaçon de l aluno leitor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823204335/http://alb/ |date=2013-08-23 }}'', [[Ounibersidade Federal de Uberlándia]], p. 8.</ref> L porsor cumpririeb sou papel al çtacar la curjidade ne l studante, que serie capaç de cunjeturar, acumparar, i porbocar, i essas anquietaçones eirien ser la base para la formaçon de sou sprito crítico, que tamien pesquisa i debota la leitura, nua forma de usá-a cumo ferramienta auxiliadora de sigurança, cumpeténcia i generosidade an sou camino académico i porfissional posterior al ounibersitário.<ref name="Kenia8"/>
=== Cultura: léngua i atebidade ===
Porofissionales ambolbidos cun [[filosofie]], [[stória]], [[letras]], [[triato]] i [[religion]] son frequentemente solicitados la conhecíren la [[léngua griega]] ua beç que esse coincimiento possiblita la leitura de ls testos de refréncia na forma oureginal.<ref>Sin nome, "[http://www.nel.ufrgs.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=52&Itemid=75#Antresse_porfissional Griego Clássico :: Por que studar Griego?::Antresse porfissional]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", NELE. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> Coincer la léngua griega amplica tener la possiblidade de ler ls mitos griegos cula riqueza de detalhes an que fúrun oureginalmente scritos.<ref name="CoincimientoMitos">Sin nome, "[http://www.nel.ufrgs.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=52&Itemid=75#Coincimiento_de l_mitos Griego Clássico :: Por que studar Griego?::Coincimiento de l mitos]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", NELE. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> Seguindo esse pensamiento, porfissionales ambolbidos cun [[psicologie]] i [[psicanáleze]], ó cula [[sociologie]], se beneficiarian na atebidade de la leitura oureginal, ua beç que [[Sigmund Freud]] abriu ua série de studos acerca de l mito de [[Édipo]], anquanto que [[Marx]] se debruçou subre [[Prometiu]].<ref name="CoincimientoMitos"/> L domínio de l griego clássico propicia ua bantaige prática na eilaboraçon de testos an [[léngua pertuesa]], ua beç que esta tenga an sue strutura palabras deribadas de eiquibalentes griegos,<ref>Sin nome, "[http://www.nel.ufrgs.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=52&Itemid=75#Halbelidades_linguísticas Griego Clássico :: Por que studar Griego?::Halbelidades_linguísticas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", NELE. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> i l daprendizado de sue [[eitimologie]] auxiliarie na deducaçon i dissecaçon de muitos seneficados de palabras i spressones an outras lénguas.<ref>Sin nome, "[http://www.nel.ufrgs.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=52&Itemid=75#Eitimologie Griego Clássico :: Por que studar Griego?::Eitimologie]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", NELE. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> Atrabeç de l domínio de sue [[lenguaige]], la cultura griega se aprossima de tal forma que ye possible zbendar las ouriges de muitas caratelísticas de la própia ourige de quien la studa, para alhá de l estudioso ser capaç de fazer cuntrastes neçairos antre las dues, cumo tamien ambestigar sue bison i sue açon ne l mundo, ua beç que la cultura i la léngua andan juntas.<ref>Sin nome, "[http://www.nel.ufrgs.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=52&Itemid=75#Çtanciamiento_antre_culturas Griego Clássico :: Por que studar Griego?::Çtanciamiento antre culturas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", NELE. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref>
Por meio de to esse aspeto cultural i lénguistico, ls mitos aparecen cumo sendo ua alternatiba ó un camino de coincimiento de l mundo i de ls seres houmanos, talbeç un modo de coincer las questones fundamentales de la eisisténcia houmana,<ref>Sin nome, "[http://www.nel.ufrgs.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=52&Itemid=75#Questones_fundamentales_de la_eisisténcia_houmana Griego Clássico :: Por que studar Griego?::Questones fundamentales de la eisisténcia houmana]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", NELE. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> cumo beremos na próssima suseçon.
=== Preserbaçon i houmanismo ===
Atrabeç de l mitos, i de outros aspetos de sue cultura, als griegos antigos son creditadas muitas cuntribuiçones al mundo Oucidental de hoije, dentre las quales:
:• l zambolbimiento harmonioso de l cuorpo i de la minte houmana;<ref name="AnfluGregoOci">RIBEIRO JR., W. La. ''La anfluéncia de l griegos''. [https://greciantiga.org Portal Graecie Antiqua], [[San Carlos]]. Çponíbel an https://greciantiga.org/arquivo.asp?num=0024. Cunsulta: 1/2/2009.</ref>
:• la cidade outónoma;<ref name="AnfluGregoOci"/>
:• la cuncepçon de la arte;<ref name="AnfluGregoOci"/>
:• la speculaçon filosófica.<ref name="AnfluGregoOci"/>
[[Fexeiro:Jan Cossiers - Prometheus Carrying Fire.jpg|right|thumb|''Prometiu Carregando Fuogo'', por Jan Cossiers: preserbado pul seclo XVII, l mito de [[Prometiu]] ye cunsidrado houmanista a partir de l momiento que el rouba fuogo debino i cumpartilha cun ls houmanos, nua tentatiba quemun de tornar-se l duonho de l mundo.<ref>LACROIX (1997, p.25)</ref><ref>Ana Paula Quíntela Ferreira Sottomayor, "La Sperança de Prometiu" (1995), ''Rebista de la Faculdade de Letras'', Léngua i Literatura, Porto, XII, pp. 221-231.</ref>]]
A mitologie griega fui retomada i rebista nas artes i ne ls campos anteletuales de ls seclos posteriores àqueles an que tenie se oureginado, i la preserbaçon de sous mitos cuntribuiu fundamentalmente na cumprenson de l ser houmano anquanto figura de l [[houmanismo]].<ref>Martines Melo, António Marie; ''[http://www2.dlc.ua.t/classicos/mitologie.pdf A mitologie clássica ne l houmanismo de l renacimiento pertués]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', [[Ounibersidade Católica Pertuesa]], [[Vraga]].</ref><ref>Dircenéa De Lázzari Corréa, "[http://www.ondeten .com/dircenea/Arteterapie.htn Arteterapie Houmanista i Zambolbimiento Spritual]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" (2000). Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> An ''Lenguaige i Mito'', l filósofo [[Ernst Cassirer]] afirma que "[...]a mitologie eirrompeu cun mais fuorça ne ls tiempos mais antigos de la stória de l pensamiento houmano, mas nunca zapareciu por anteiro".<ref>CASSIRER (1992, p.19).</ref> Sendo assi, ls mitos griegos anfluíran, andiscutiblemente, na [[filosofie]], na [[parapsicologie]], i nas cuncéncias [[eiducaçon|eiducacionales]], [[ecologie|ecológicas]] i subre nós mesmos.<ref>Sin Nome, "[http://ocb.sites.uol .com.br/psicaintroducao.htn Antroduçon a la Parapsicologie]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Acesso: 29 de janeiro, 2009</ref><ref>Daniely Gonçalbes Lopes Viera, [http://www .comfrariamisticabrasileira.org.br/artigos/mostra_artigo.php?id_artigo=127 La amportança de la Mitologie pa l Atual Stado de Cuncéncia]. Acesso: 29 de janeiro, 2009</ref><ref>Leonardo Daniel Rieiro Borges, ''[http://www.coincer.org.br/anciclop/2006/Mitologie%20grega.pdf. Mitologie Griega i la Cuncéncia Ecológica]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', [[Ounibersidade Federal de Goiás]].</ref><ref>Sin nome, "[ http://www.flabiobatista{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/arquibos/01032007075601.pdf. Filosofie, Mito i Pré-Socráticos]"</ref> Na psicologie, specificamente, ls simbolismos de la mitologie griega repersentan un papel fundamental: ls psicólogos associan la [[paixarina]] a ua streita relaçon antre a minte de l home i la sue natureza spritual, bien cumo la trasformaçon, alma, libertaçon, suorte, sensualidade, i psiqué<ref>Mr.Tlaloc, "[http://www.wingdings .com.br/artigo_paixarina.htn Paixarina: Simblo de la Alma]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" (2007). Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> (cuja ourige ben de l griego ''psyché'')<ref name="Arroyo27">Arroyo, 1975, p.27</ref>. Mui antes, assi i todo, ls griegos repersentában la alma houmana cumo ua paixarina, cumo meio de dar-le l seneficado simbólico de trasformaçon, i de la passaige de la bida corpórea para la bida spritual.<ref name="Arroyo27"/><ref>Guimarães, 1996, p.267-268</ref> Antoce, muitos de ls cunceitos atuales se apoiórun an ardanças que a mitologie de la Grécia ne ls legou. Para [[Mircea Eiliade]], "ls mitos griegos, efetibamente, narran nun solo la ourige de l Mundo, de l animales, de las plantas i de l home, mas tamien de todos ls acuntecimientos primordiales an cunsequéncia de ls quales l home se cumbertiu ne l que ye hoije un ser mortal, sexuado, ourganizado emsociedade, oubrigado a trabalhar para bibir, i trabalhando de acordo cun detreminadas regras."<ref>ELIADE (1994, p.16).</ref>
Marie Lucia Gili Massi<ref name="BitorinoMarcello">Bitorino Marcello. "[http://www.ipen.br/sitio/?idc=510 Antrebista: Mitos ajudan a antender relaçones]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". [http://www.ipen.br Anstituto de Pesquisas Einergéticas i Nucleares] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205035432/http://ipen.br/ |date=2006-12-05 }}. Acesso: 30 de agosto, 2008.</ref>, xefe de la ária de zambolbimiento de recursos houmanos, apuntou nua antrebista de maio de 2005, que ls "mitos ajudan a antender relaçones houmanas."<ref name="BitorinoMarcello"/> Pa l porsor de [[Literatura]] i [[Stória de la Arte]] Fábio Brazil,<ref name=BrasilMito>Brazil, Fábio. ''[http://www.gogle .com.br/url?sa=t&source=web&t=res&cd=1&url=http%3A%2F%2Fwww.lendoeaprendendo.sp.gob.br%2F2005%2FDiretoria%2F5%2520BC%2520-%2520agosto%25202005%2520-%2520MITOLOGIA%2520GREGA%2520testo%2520NOBO%2520-%2520F%25C3%25A1bio%2520Brasil.doc&ei=CK65SKOIMKXgeOCCiYgD&usg=AFQjCNHt0Qt1w5eLSSJkUG1N0FdeN6zPlw&sig2=gBBUwIyA2gqPMYHsal19rw Mitologie griega: un cumbite a la curjidade.doc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717114303/http://gogle/ |date=2013-07-17 }}'' '''(decumiento de l [[microsoft word]])'''. Decumiento persente an [http://www.lendoeaprendendo.sp.gob.br/ Lendo i Daprendendo.gob]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 29 de agosto, 2008.</ref> coincer ls mitos, "séian eilhes polinésios, tupinambás, maias, sumérios ó griegos nun ye l studo dun fenómeno local i temporal, ye l estudo i coincimiento de la repuosta simbólica de l home delantre de la natureza anterna i sterna a la sue [[psique]] [...]", i reforça que ls mitos griegos "[son] para nós un ato de [[outoconhecimiento]]."<ref name=BrasilMito/> Segundo Brazil, atrabeç dessa cumbençon mirar l mito pula face de la religion fazerá cun que olhemos tamien sous çdobramientos na stória i na [[arte]]; se mirarmos l mito pula face de la arte, miraremos, einebitablemente, sous çdobramientos na religion i na stória i, por redadeiro, se l mirarmos atrabeç de la stória, einebitablemente seremos oubrigados la olhá-lo tamien na arte i na religion.<ref name=BrasilMito /> Pa l francés [[Lébi-Strauss]], fundador de la [[antropologie struturalista]],<ref>"Antropologie struturalista", an [http://www.babylon .com/ Babylon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722181006/http://babylon/ |date=2013-07-22 }}. Acesso: 29 de janeiro, 2008</ref> las narratibas míticas, cun sou poder de fascinar por meio de heiróis audaciosos, inda son fuontes de bigor, resisténcia, i de refréncia pa ls oucidentales.<ref name="Strauss8">STRAUSS (2004, p.8).</ref> Ne l libro ''L Crudo i l Cozido'' (2004), Strauss afirma que ls mitos griegos son bantajosos por séren capazes de cunfiguráren-se an "analogiasunibersales que, andependientes de la léngua materna de cada un, puoden ser familiares a todos nós."<ref name="Strauss8"/>
== Anfluéncia ==
=== Ouropa i América de l Norte ===
[[Fexeiro:Botticelli Benus.jpg|left|thumb|''[[L Nacimiento de Bénus]]'', de [[Botticelli]] (c. 1485–1486, [[témpera]] subre tela, [[Uffizi]], [[Florença]]) — ye ua ''Benus Pudica'' rebibida para un nuobo punto de bista de la antiguidade [[Paganismo|pagana]]: muitos la cumprenden cumo l resumo de l sprito renacentista.<ref name=BritanGrek />]]
La ampla adoçon de l [[Cristandade]] ne l Oucidente nun freou la popularidade de ls mitos greco-romanos. Cul redescobrimiento de la antiguidade clássico ne l [[Renacimiento]], la poesie de Obídio se cumbertiu nua anfluéncia amportante para la eimaginaçon de l poetas, dramaturgos, musiqueiro$2 i artistas oucidentales.<ref name=BritanGrek /><ref name=burnl>Burn, L. (1992), ''Mitos griegos, p.75–76, Madrid: Eidiciones Akal. ISBN 84-460-0117-9.</ref> Zde ls purmeiros anhos de l Renacimiento, personalidades cumo [[Leonardo da Vinci]], [[Michelángelo]] i [[Rafael]] retratórun ls temas paganas de la mitologie griega adicionando temas crestianos mais cumbencionales.<ref name=burnl /> Mediante l latin i las obras de Obídio, ls mitos griegos anfluenciórun poetas mediebales i renacentistas cumo [[Petrarca]], [[Bocacio]] i [[Dante]], na [[Eitália]].<ref name=BritanGrek />
[[Fexeiro:Johann Heinrich Wilheln Tischbein 007.jpg|right|thumb|[[Goethe]] nutria un eimenso antresse pula atitude de l [[diuses oulímpicos]], an detrimiento de motibos mais houmanos.<ref>Biblioteca de Ouro de la Literatura Ounibersal, Bol. 9 - ''[[Édipo Rei]]'', [[Sófocles]]. Trad., prefácio i notas: Agostico de la Silba, 1988.</ref>]]
Ne l Norte de la Ouropa, a mitologie griega nunca alcançou la mesma amportança nas artes bisuales, mas sue anfluéncia na literatura fui colossal. Ls mitos griegos porduziran eifeitos na eimaginaçon anglesa de nomes cumo [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] i [[John Milton]] i seguiu an çtaque de [[Shakespeare]] a la Robert Bridges, ne l seclo XX. [[Racine]] de la [[Fráncia]] i [[Goethe]] de la [[Almanha]] rebibírun ls dramas de l triato griego antigo, re-anterpretando ls mitos mais antigos.<ref name=burnl /><ref name=VritanGrek /> Ambora l [[Eiluminismo]] tenga stendido por to la Ouropa ua reaçon contra ls mitos griegos, estes cuntinórun sendo ua amportante fuonte de material pa ls dramaturgos, ancluindo ls outores de ''[[libreto]]s'' de muitas [[ópera]]s, cumo [[Händel]] i [[Mozart]].<ref name=burnl /> An finales de l seclo XVIII, l [[Romantismo]] proporcionou un oumiento ne l entusiasmo de la cultura griega, ancluindo a mitologie. Na [[Grana-Bretanha]], nuobas traduçones arriba de las tragédies griegas i de las obras de Homero anspirórun poetas (cumo [[Alfred Tennyson]], [[John Keats|Keats]], [[Byron]] i [[Percy Bysshe Shelley|Shelley]]) i pintores cuntemporáneos (cumo Lord Leighton i [[Lawrence Alma-Tadema]]).<ref name=burnl /> An épocas mais recentes, ls temas clássicos fúrun re-anterpretados puls dramaturgos [[Jean Anouilh]], [[Jean Coteau]] i [[Jean Giraudoux]] na Fráncia, [[Eugene L'Neill]] ne ls Stados Ounidos i [[T.S. Eiliot]] na Grana-Bretanha, i por remancistas cumo [[James Joyce]] i [[André Gide]].<ref name=BritanGrek />
=== Brasil i Pertual ===
[[Fexeiro:Luís de Camões por François Gérard.jpg|thumb|upright|An [[Camões]], a mitologie sirbe cumo "oufecina de eimaiges; cuorpo poético para la rebelaçon de fuorças hostis ó benéficas de la natureza, de las relaçones sociales i de l coraçon houmano; i beiclo de la fé de l poeta nun Dius solo, eiterno i superior als homes".<ref name="mediebalrenascentista">Gabriel Perissé, ''[http://www.hottopos .com.br/notand5/camoes.htn#9 Camões, l Mediebal Renacentista]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', in http://www.hottopos{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br. Acesso: 13 de Maio, 2009.</ref>]]
A mitologie griega fui outelizada puls [[lusófonos]] de forma spressiba i ampla, sendo aprobeitada an campos cumo la [[música]], la [[literatura]] i notablemente l [[triato]], refletindo las caratelísticas de sous mitos cun ls aspetos sociales cundizentes cun sou tiempo. An sue ''[[magnun oupus]]'' ''[[Ls Lusíadas]]'', [[Luís de Camões]] modelou sue lenguaige adotando a mitologie griega cul antuito de ourdenar i anfatizar sou poema.<ref name="mediebalrenascentista"/> Camões acraditaba que poetizar a mitologie era dar "ua ounidade de açon i un anredo dinámico al sou poema i usufruir de l sentido outónomo de beleza que las eimaiges possuen".<ref>António José Saraiba i Óscar Lopes. ''Stória de la Literatura Pertuesa''. 6a ed., Porto, Porto Eiditora, s/d., p. 355.</ref> Sue obra ye bista cumo ua tentatiba de cumberter ls mitos an tenermos de rialidade stórica, serbindo-se de l [[Clacissismo|stilo clássico]] para eilebar ls eideales de l [[Cristandade]].<ref>Heirnáni Cidade. ''Luís de Camões''. 2a ed., Lisboua, Rebista de la Faculdade de Letras, 1953, bol. II – L Épico, 113.</ref> Ciertos críticos ouserban que Camões atribui la [[Bénus]] caratelísticas harmoniosas i de ourganizaçon para repersentar l sprito de l [[Oucidente]], anquanto que [[Baco]] ye la corporizaçon de l sprito de l [[Ouriente]], cun caratelísticas baidosas i desorganizadas.<ref name="mediebalrenascentista"/> Sou stilo ye bisto cumo ua spece sin definiçones definitibas.<ref>Álbaro Lines. ''Çcurso subre Camões i Pertual''. Riu de Janeiro, Serbício de Documentaçon de l Menistério de la Eiducaçon i Cultura, 1956, p. 52-3.</ref>
[[Fexeiro:Monteiro Lobato.jpg|thumb|upright|La obra de [[Monteiro Lobato|Lobato]] antroduç ua ampla bariadade de diuses, semidiuses, heiróis i outras criaturas mitológicas angendradas an lenguaiges apropiadas para sue [[literatura anfanto-jubenil]].<ref name="RecantoLetras"/>|left]]
[[Monteiro Lobato]] — apaixonado pula anfluéncia que la [[cultura griega]] subrepós na [[léngua pertuesa]]<ref name="Bratsiotis"/> — splorou la tradiçon de la mitologie griega cumprindo sous porjetos ligados a un público anfanto-jubenil (dessa forma, la obra de Lobato fui norteada atrabeç de sue cumprenson de que l mito griego era l quemido de l sprito, algo que el specifica ne l mito nacional de l [[Saci]]).<ref>Ángela Marie de Oulibeira Lignani, "[http://www.abralic.org.br/anc2007/anales/62/1092.pdf Monteiro Lobato i Isabel Allende: apropiaçones míticas i mitológicas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", '''''Cuncluson p. 11''''',</ref> Lobato, cuja antertextualidade dá-se por meio dua lenguaige simples (a las bezes ancluindo definiçones de [[bocábulo]]s),<ref name="Bratsiotis"/> retomou temas mitológicos an obras cumo ''L Minotauro'' i ''Ls duoze Trabalhos de Hércules'', adotando ua lenguaige anfantil an ambas las obras.<ref name="RecantoLetras"/> Sues antençones éran trasmitir mensaiges subre [[família]], [[eiducaçon]] i [[eimaginaçon]], a la par que mostraba "l marabilhoso [de l mundo mitológico]" cumo la "pueril mágica de l cotidiano".<ref name="RecantoLetras"/> Antes de Lobato, la antertexualidade yá se daba por meio de l [[Padre Antonio Viera]], que screbia sous [[sermon]]es an [[Brasil|território brasileiro]], outelizando muitas bezes las figuras de [[Narciso]], de [[Midas]] i de las [[Parca]]s para referir-se a la [[baidade]], la [[abareza]] i la [[muorte]], splicando: "Solo ua cousa hai que nun puode passar, porque l que nunca fui, nun puode deixar de ser, i tales parece que fúrun las fábulas que neste mesmo tiempo se ambentórun i fingiran."<ref>“Sermon de la Purmeira Dominga de l Adbento”. An: ''Ls sermones''. San Paulo, Difuson Ouropeia de l Libro, 1968, p. 139.</ref> Anspirado pulas ''[[Metamorfoses]]'' de [[Obídio]], [[António Dinis Cruç i Silba|Cruç i Silba]] porduziu duoze metamorfoses, anteiramente anfluenciado pul mito griego.<ref name="www4.crb.ucp.t"/>
[[Fexeiro:Tomás António Gonzaga.JPG|thumb|upright|Ne l séc. XVIII, [[Tomás António Gonzaga|Gonzaga]] ancorporou a mitologie clássica an ''[[Marília de Dirceu]]'', outelizando de la tradiçon [[arcadismo|arcadista]] de retomar la cultura griega an obras literárias.<ref name="Kenia4"/>]]
Na poesie, çtacan-se: ''Prosopoéia'', de [[Bento Teixeira]] (poeta fascinado por [[Camões]]),<ref name="Kenia3"/> cuja strofe XV faç refréncia a la [[Protiu]];<ref name="TEIXEIRA, 1977, p.20"/> ''Marília de Dirceu'', escrito por [[Tomás António Gonzaga]] ne l seclo XVIII, época an que l [[Arcadismo]] retomaba l questume de citar testos de la Grécia clássica,<ref name="Kenia4"/> adonde Gonzaga diç, "[...] L terno cuorpo çpido/ I de [[Amor]], ó de [[Cupido]]...";<ref name="GONZAGA 1977, p.19"/> ''Bozes DÁfrica'', poema de l baiano [[Castro Albes]], an que el cita [[Prometiu]],<ref name="ALBES 1986, p.290"/> ancluindo [[heipérboles]] i [[cumparaçon]]es al sou stilo romántico;<ref name="Kenia4"/> l poema ''Heilena'', de [[Luiç Delfino]], adonde hai alusones a la [[Heilena de Tróia]], [[Paros]] i a la Grécia antiga;<ref name="DELFINO 1998, p.38"/> [[Augusto de l Anjos]], adeto de l [[Simbolismo]] i cun sou [[pessimismo]] típico, eiboca la figura de la [[Quimera]] ne l poema ''Bersos Íntemos'',<ref name="ANJOS: 1995, p.280"/> adonde hai ua spece de angústia delantre l seclo nuobo i la amenaça de la [[Purmeira Guerra Mundial]];<ref name="Kenia5"/> l poema de l [[Modernismo]] ''Vacanal'', de [[Manuel Bandeira]], adonde Bandeira cita l nacimiento de l bino i de l triato, cula figura de [[Dionísio]], para alhá de saudar: "Eiboé [[Baco]]!",<ref name="BANDEIRA, 1996, p.157"/> i — finalmente — [[Carlos Drummond de Andrade]] cul poema ''Rato'', adonde l eiboca la cena bizarra de [[Ganimedes]] sendo ratado pul [[Júpiter (mitologie)|Dius Júpiter]] na puorta dua boate carioca.<ref name="ANDRADE, 1998, p.230"/><ref name="Kenia6"/>
[[Fexeiro:Binicius.jpg|thumb|left|An [[Binicius de Moraes|Binicius]], a mitologie aparece cumo un meio de dezir subre [[amor]], [[peixon]] i [[música]].]]
[[Binicius de Moraes]] screbiu ''[[Orfeu de la Cunceiçon]]'' oureginalmente an 1942, rescrebiu sou testo an 1955, i la peça solo fui montada an 1956 ne l Riu de Janeiro.<ref name="MariaLuciaCandeias"/> La peça baseia-se ne l mito de [[Orfeu]], que çcia até [[Hades]] cun [[Eurídice]] cantando docemente para que ls muortos deixassen ls dous passáren.<ref name="Pachane2005">Pachane, Graziela G. ''La Literatura i sues Anterlocuçones na Sala de Aula de la Eiducaçon Superior''. [[Uberlándia]], [[Minas Gerales|MG]]: Eidibrás, 2005.</ref> Aprobeitando ls dotes musicales que ls griegos antigos atribuían la Orfeu, cantor i anstrumentista de la [[lira]], Moraes fizo de sou Orfeu un cundutor de bonde i sambista que mora nun morro de l [[Riu de Janeiro]].<ref name="MariaLuciaCandeias"/> La obra de Binicius, que ye bista cumo ua tentatiba de ounir l drama cula poesie lírica,<ref name="MariaLuciaCandeias"/> rendiu l álbun musical ''[[Orfeu de la Cunceiçon]]'' cun las músicas de la peça, ua adataçon ítalo-franco-brasileira famosa i premiada pa l cinema antitulada ''[[Orfeu Negro]]'', sob la direçon de [[Marcel Camus]], i tamien un de sous grandes sucessos cun [[Ton Jobin]]: la cançon "[[Se Todos Fússen Eiguales la Bocé]]".<ref name="MariaLuciaCandeias"/><ref name="JBOrfeudaConceicao"/> Aliás, la peça marcou l ampeço de la amisade i de la porduçon artística de l dous,<ref name="com.br Biscoito Fino"/><ref name="jobin"/> sendo esse acuntecimiento, para Binicius, l punto percipal de ls resultados oubtidos por el an sue cumposiçon de la obra.<ref name="JBOrfeudaConceicao"/>
[[Fexeiro:JSJoseSaramago.jpg|thumb|right|La obra de [[José Saramago|Saramago]], cumo la de [[Chico Buarque|Chico]], adota a mitologie para falar de política i situaçones de la cuntemporaneidade.]]
[[Odubaldo Biana Filho]] adatou para la [[telebison brasileira]] l testo de ''Medéia'', de l griego [[Eurípedes]], i, a partir dessa porduçon, [[Chico Buarque de Houlanda]] i [[Paulo Puontes]] recuperórun l mito de [[Medéia]] al screbíren un musical antitulado ''[[Pinga d'auga]]'' (1975),<ref name="Gotadagua"/> retratando l abandono que Joana, la personaige percipal, sofree pul marido, i las cunsequéncias trágicas que la leban a assassinar ls própios filhos nua bairro de lata de l [[Riu de Janeiro]], a la semelhança de Medéia, que ls assassinou passado ser deixada por [[Jason]].<ref name="Pachane2005"/> Ambientada nua ária ourbana de l Riu de Janeiro, la tragédia ancorporaba an sou testo mais de quatro mil bersos,<ref name="Gotadagua"/> i sue purmeira ancenaçon tubo [[Bibi Ferreira]] ne l papel percipal.<ref name="Gotadagua"/> ''Pinga d'auga'', de Buarque i Puontes, ye bista cumo un drama que tenta focalizar la rialidade brasileira de la [[década de 70]] i sue [[zeigualdade social]], la resisténcia de sue [[democracie]] durante sue [[ditadura melitar]],<ref name="rebistafenix.pro.br"/> i sue [[Outoritarismo|política outoritarista]],<ref name="Souza 2005 p.14"/> bien cumo ls temas mais ounibersales cumo la [[traiçon]], [[moralidade]] i l [[amor]] (persentes ne l oureginal griego). [[José Saramago]], an território pertués, publicou ''[[L Home Duplicado]]'' an 2002, rebestindo l mito de [[Anfitrion]] a un [[Pós-Moderno|stilo pós-morderno]] al narrar las cunsequéncias que l personaige Tertuliano ben a sofrer por tener perdido sue [[andibidualidade]] passado se ambolber cun ua cultura alienante i massificadora.<ref name="Pachane2005"/> Atrabeç desse anredo, Saramago propone ua reflexon subre [[política]] i [[cidadanie]] i stablece ua [[antertextualidade]] moderna i criatiba de la mitologie griega.<ref name="Pachane2005"/>
[[Catadorie:Grécia Antiga]]
[[Catadorie:Mitologie griega]]
auaezc0czl2zrr7h9vei2r5qw519q83
Ateísmo
0
854
106828
102737
2026-06-01T00:05:38Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106828
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
'''Ateísmo''' ye la posiçon [[Filosofie|filosófica]] de que [[Eisisténcia de Dius|nun eisisten]] [[diuses]],<ref>{{cite ancyclopedie |first=Willian L. |lhast=Rowe |outhorlink=Willian L. Rowe |ancyclopedie=[[Routledge Ancyclopedie of Philosophy]] |title=Atheisn |year=1998 |eiditor=Edward Craig}}</ref> ó que rejeita l [[cunceito]] de l [[teísmo]].<ref name=belief-rejetion>
Rejetion of ''belief''
* {{cite ancyclopedie |first=Kai |lhast=Nielsen |outhorlink=Kai Nielsen |ancyclopedie=[[Ancyclopædie Britannica]] |title=Atheisn |url=http://www.britannica .com/EBchecked/topic/40634/atheisn |year=2009 |acessdate=2007-04-28}} "Atheisn, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings.... la more adequate charaterization of atheisn cunsists in the more cumplex clain that to be an atheist is to be someone who rejets belief in God fur [reasones that depend] on how God is being cunceibed."
* {{cite ancyclopedie |title=Atheisn |first=Paul |lhast=Edwards |outhorlink=Paul Edwards (philosopher)|publisher=Collier-MacMillan |year=1967 |ancyclopedie=[[Ancyclopedie of Philosophy|The Ancyclopedie of Philosophy]] |belume=Bol. 1 |page=175 |quote=On our definition, an 'atheist' is la person who rejets belief in God, regardless of whether or not s reason fur the rejetion is the clain that 'God eisists' sprisses la false proposition. People frequently adot an attitude of rejetion toward la position fur reasones other than that it is la false proposition. It is common among cuntemporary philosophers, and anded it was not uncommon in earlier centuries, to rejet positiones on the ground that they are meaningless. Sometimes, to, la theory is rejeted on such grounds las that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other cunsidrationes which in cierta in cuntexts are generally agred to custitute god grounds fur rejeting an assertion }}
</ref> An [[Lato sensu|sentido lhato]], ye la ouséncia de [[fé]] na eisisténcia de [[dibindade]]s.<ref>[[religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htn Definitiones of the tern "Atheisn"] suggests that there is ne l cunsensus on the defintion of the tern. [[Simon Blackburn]] summarizes the situation in [[The Oxford Ditionary of Philosophy]]: "Atheisn. Either the lhack of belief in la god, or the belief that there is none." Most ditionaries (se the [[OneLok]] query fur [http://www.onelok .com/?w=atheisn&ls=la "atheisn"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) first lhist one of the more narrow definitiones.
* {{cite bok |url=http://www.ditext .com/runes/la.html |title=Ditionary of Philosophy |first=Dagobert D.(eiditor) |lhast=Runes |outhorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 eidition |publisher=Lhittlefield, Adams & Co. Philosophical Lhibrary |lhocation=New Jersey |isbn=0064634612 |quote=(la) the belief that there is ne l God; (b) Some philosophers habe ben called "atheistic" because they habe not heild to la belief in la personal God. Atheisn in this sense meanes "not theistic". The former meaning of the tern is la lhiteral rendering. The lhattener meaning is la lhess rigorous use of the tern though widely current in the story of thought}} - antry by [[Bergilius Fern]]</ref>
L palabra ''ateísmo'' fui oureginada de l [[léngua griega|griego]] ἄθεος (''atheos''), i era aplicado a qualquiera pessona que nun acraditaba an diuses, ó que partecipaba de [[doutrina]]s an cunflito cun las [[religion]]es stablecidas. Cula disseminaçon de [[cunceito]]s cumo la [[Libre pensador|liberdade de pensamiento]], de l [[Ceticismo#Ceticismo científico|ceticismo científico]] i de l susequente oumiento de las [[crítica]]s contra las religiones, la aplicaçon de la palabra passou a tener outros seneficados. Ls purmeiros andebíduos la se outo-eidantificáren cumo "ateus" aparecírun ne l [[seclo XVIII]]. Hoije, cerca de 2,3 % de la populaçon mundial çcribe-se cumo atiu, anquanto 11,9 % çcribe-se cumo [[Nó-teísmo|nó-teístas]]. 65% de l [[japon]]eses, 48% de l [[Rússia|russos]] i aprossimadamente 85% de l [[Ouropa|ouropeus]] çcriben-se cumo ateus, [[Agnosticismo|agnósticos]], ó nó-crentes.<ref name=Zuckerman>Zuckerman, Phil. [http://www.adherents .com/lhargecon/cun_atheist.html "Atheisn: Cuntemporary Rates and Patternes"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''The Cambridge Cumpanion to Atheisn'', ed. by Michael Martin, Cambridge University Press: Cambridge, 2005.</ref>
Ateus puoden cumpartilhar preocupaçones quemuns cun ls [[Ceticismo|céticos]] quanto a assuntos subrenaturales, citando la falta de probas ampíricas. Antre essas racionalidades quemuns ancluen-se l [[porblema de l mal]], l argumiento anconsistente de rebelaçones i l [[argumiento]] de çcrença. Outros argumientos a fabor de l ateísmo crecen cul apoio de la [[filosofie]] i de la [[stória]].
Na [[cultura oucidental]], ateus son frequentemente cunsidradas cumo [[Eirreligion|eirreligiosos]] ó çcrentes.<ref name=cline-buddhisn>{{cite web | lhast = Cline | first = Austin | title = Buddhisn and Atheisn | url = http://atheisn.about .com/b/la/220595.htn | acessdate = 2006-10-21 | year = 2005 | publisher = [[about .com]]}}</ref> Inda assi, sistemas de fé relegiosa i spritual, cumo formas de l [[Dius ne l budismo|budismo]], que nun defende la fé an diuses, ténen sido çcritos cumo ateus.<ref>{{cite bok |lhast=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Cumparatibe Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |id=ISBN 81-208-0293-4 |pages=p. 50}}</ref> Ambora alguns ateus tenden an direçones filosóficas cumo l [[houmanismo secular]],<ref>Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Houmanisn". ''The Oxford Cumpanion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.</ref> l [[racionalismo]] i l [[naturalismo]],<ref>Fales, Eiban. "Naturalisn and Physicalisn", in {{harbnb|Martin|2007|pp=122–131}}.</ref> nun hai nanhue [[eideologie]] ó un cunjunto de [[cumportamiento]]s la que todos ls ateus dében respeitar.<ref>{{harbnb|Baggini|2003|pp=3–4}}.</ref>
== Etimologie ==
[[Fexeiro:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|220px|left|La [[palabra]] [[Léngua griega|griega]] αθεοι (atheoi), tal cumo aparece na [[Eipístola als Efésios]] ([http://php.ug.cs.usyd.edu.au/~jnot4610/bibref.php?bok=%20Ephesianes&berse=2:12&src=! 2:12]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) ne l ampeço de l [[seclo III]].]]
Ne l [[Léngua griega antiga|griego antigo]], l [[adjetibo]] ''atheos'' (ἄθεος) formado pul prefixo [[léngua griega|griego]] ''la''-, seneficando "auséncia" i l radical "tou", deribado de l griego ''theós'', seneficando "dius". L seneficado lhiteral de la palabra ye, anton: "sin dius".
La palabra passou a andicar de forma más direta pessonas que nun acraditában an diuses ne l [[seclo V a.C.]], adquirindo definiçones cumo "cortar relaçones cun ls diuses" ó "negar ls diuses" an beç de l anterior seneficado de ἀσεβής (''asebēs'') ó "ancrédulo". Modernas traduçones de testos clássicos, por bezes tornan ''atheos'' cumo "atiu". Cumo un resumo sustantibo, tamien houbo ἀθεότης (''atheotēs''), "ateísmo". [[Cícero]] traduziu la palabra de l griego para la palabra an [[latin]] ''atheos''. L uso frequente de la palabra ne l sentido peijoratibo era ancontrado ne l debate antre ls [[Cristandade primitibo|purmeiros crestianos]] i ls [[Heilenismo|Heilénicos]].<ref name=drachmann>{{cite bok |lhast=Drachmann |first=La. B. |title=Atheisn in Pagan Antiquity |publisher=Chicago: Aires Publishers |year=1977 ("an unchanged reprint of the 1922 eidition") |isbn=0-89005-201-8 |quote = Atheisn and atheist are words formed fron Grek rots and with Grek deribatibe andings. Nebertheless they are not Grek; their formation is not cunsunant with Grek usage. In Grek they said ''{{trasl |grc |atheos}}'' and ''{{trasl |grc |atheotēs}}''; to these the Anglish words ungodly and ungodliness correspond rather closely. In satly the same way las ungodly, ''{{trasl |grc |atheos}}'' was used las an spression of sebere censure and moral cundemnation; this use is an old one, and the oldest that can be traced. Not till lhatener de l we find it amployed to denote la cierta in philosophical cred. }}</ref>
[[Karen Armstrong]] scribe que "Durante ls seclos XVI i XVII, la palabra "atiu" inda era reserbada sclusibamente para la [[polémica]] ... La palabra "atiu" fui un [[ansulto]]. Naide tenerie sonhado de poner-se un atiu."<ref>{{cite bok |lhast=Armstrong |first=Karen | outhorlink = Karen Armstrong |title=La Story of God |year=1999 |publisher=Lhondon: Bintage |isbn=0-09-927367-5}}</ref> l termo "ateísmo" fui outelizado pula purmeira beç para çcrebir ua fé outoconfessa ouropeia, ne l final de l [[seclo XVIII]], specificamente denotando çcrença ne l dius [[Monoteismo|monoteísta]] [[Religion abraámica|abraámico]].<ref name="adebisn">In part because of its wide use in monotheistic Western society, ''atheisn'' is usually çcribed las "çbelief in God", rather than more generally las "çbelief in deities". A clear çtintion is rarely drawn in modern writings betwen these two definitiones, but some archaic uses of ''atheisn'' ancumpassed only çbelief in the singular God, not in [[polytheisn|polytheistic]] deities. It is on this basis that the ousolete tern ''[[adebisn]]'' was coined in the lhate 19th century to çcribe an absence of belief in plural deities. {{cite journal |outhor=Britannica |title=Atheonisn | journal = [[Ancyclopædie Britannica]] | eidition = 11th Eidition |year=1911}}</ref> Ne l [[seclo XX]], la [[globalizaçon]] cuntribuiu para la spanson de la palabra para referir-se a la çcrença an todos ls [[diuses]], ambora inda seia quemun na [[sociadade]] [[Oucidente|oucidental]] çcrebir ateísmo cumo simplesmente "çcrença an Dius."<ref name="martin">Martin, Michael. ''[http://boks.gogle .com/books?bid=ISVN0521842700 The Cambridge Cumpanion to Atheisn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. Cambridge University Press. 2006. ISBN 0-521-84270-0.</ref> Más recentemente, ten habido un mobimiento an ciertos círclos filosóficos para redefinir ateísmo cumo la "auséncia de fé an dibindades", i nun cumo ua fé an si mesmo; esta definiçon tornou-se popular an quemunidades atéias, ambora sue outelizaçon tenga sido lhemitada.<ref name="martin"/><ref>{{cite web |lhast=Cline |first=Austin |title=What Is the Definition of Atheisn? |url=http://atheisn.about .com/od/definitionofatheisn/la/definition.htn |acessdate=2006-10-21 | year = 2006 |publisher=[[about .com]]}}</ref><ref>{{cite bok |lhast=Flew |first=Antony | outhorlink = Antony Flew |title=God, Fredon, and Eimmortality: La Critical Analysis |publisher=Buffalo, NY: Prometheus |year=1984 |isbn=0-87975-127-4}}</ref>
== Definiçon ==
L ateísmo ye cunsidrado cumo ua ''posiçon eideológica an relaçon a la fé an diuses''. Nun puode ser cunsidrado cumo un tipo specífico de religion yá que, na maiorie de las definiçones aceitas, para que ua dada perspetiba seia classeficada cumo tenendo carátener relegioso, esta debe tener cumo eilemiento central un ó más diuses, ó antidades debinas. Ciertas corrientes [[filosofie|filosóficas]] puoden ser cunsidradas cumo ateístas, mas l cunceito de ateísmo nun se prende a ua filosofie ó religion specífica. Debemos lhembrar que alguas corrientes de l [[Dius ne l budismo|Budismo]] i [[Jainismo]] puoden ser chamadas ateístas por nun apersentáren nanhue definiçon de dius, (mas esso ye cuntroberso i nun debemos cunfundir Budismo cun ateísmo, ó, mui menos, l amberso).
[[Fexeiro:Russell1907-2.jpg|thumb|160px|right|[[Bertrand Russell]], repersentante de l [[ateísmo fraco]] ne l [[seclo XX]].]]
De fato, eisisten tantos ateus, defrentes antre si, quanto las pessonas dua dada [[populaçon]], ne l sou to. Pul simples fato dua pessona ser atéia, nun se puode anferir que esta pessona steia alinhada a qualquiera fé positiba particular (esto ye, que nun se lhemite a la ouséncia de fé) i nó amplica la aceitaçon de qualquiera sistema filosófico specífico. L ateísmo tamien nun ye ua bison de l mundo ó un modo de bida: eisisten ateus cun ls más dibersos gustos [[música|musicales]], preferéncias [[política]]s, clubes de [[futebol]], scolhas morales, etc. Para alhá desso, l andebíduo atiu nun ye necessariamente lhigado al [[quemunismo]] ó a qualquiera outro sistema particular de ourganizaçon [[sociadade|social]]. Ls ateus repersentan muitas bertentes de l spetro político. Oubbiamente, l fato de ls ateus çcordáren de las eideias de pessonas relegiosas nun quier dezir que defendan la perseguiçon de ls relegiosos - ambora alguas corrientes políticas téngan outado pula represson, cumo na antiga [[Ounion Sobiética]], alegando que ls relegiosos tenien sido cúmplices de l [[regime czarista]].
An çcursos contra l ateísmo son, inda, frequentes alguas acusaçones anfundadas i que entrarian mesmo an cuntradiçon cula própia definiçon de la palabra. Por eisemplo, ls ateus nun defenden la adoraçon de [[Satanás|Satana]] (de l [[heibraico]] ''satan'', "l adbersairo"), yá que la fé an fuorças [[demónio|demoníacas]] solo fazerie sentido se se aceitasse la eisisténcia dun ó más diuses. L [[Satanismo]], antoce, ye ua religion por definiçon, sendo rejeitada puls seguidores de l ateísmo. Las fés típicas de la "nuoba era", ó semelhantes, son tamien rejeitadas, an percípio, por qualquiera atiu.
== L ateísmo ne l mundo i na stória ==
[[Fexeiro:Erreligion map.png|thumb|left|250px|Mapa andicando la percetaige de populaçon [[Eirreligion|eirreligiosa]] por [[paíç]].]]
La [[Ancyclopædie Vritannica]] stima que cerca de 2,5% de la populaçon mundial se classefica cumo ateísta. Parte cunsidrable de la populaçon mundial, cerca de 20%, çcribe-se cumo "nó-relegiosa" - palabra que angloba [[agnósticos]] i [[deístas]]. L ateísmo ye un pouco más preponderante na [[Ouropa]] i na [[Rússia]] de l que ne ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] i raramente se ancontra ne l [[terceiro mundo]] (eisiste, assi i todo, an Stados que durante la [[Guerra Frie]] éran cunsidrados de l 2º mundo, adonde l ateísmo ye eideologie oufecial de l Stado, cumo la [[República Popular de la China]], la [[Coréia de l Norte]] i [[Cuba]] ua eilebada percentaige de ateus). D'acuordo cun ua pesquisa de [[2003]], 33% de l [[Fráncia|franceses]] adultos dízen que la palabra "atiu" define mui bien sue posiçon subre religion. Çtaca-se 59% de la populaçon de la [[República Checa]], que se declara cumo ateísta.
[[Fexeiro:Europe belief in god.png|thumb|250px|L mapa mostra l resultado dua pesquisa de la Ourobarómetro rializada an [[2005]]. Las quelores andican la porcentaige de pessonas an cada [[paíç]] que respundírun "You acradito que eisista un Dius". Ls países marcados an cinza nun fúrun ancluídos na pesquisa.]]
Ye possible que l ateísmo steia más disseminado de l que las pesquisas sugíren. Ateus que spressan abiertamente la sue oupinion passan frequentemente a carregar un stigma social, correndo l risco de séren [[çcriminaçon|çcriminados]], ó, an alguns países, cundenados a la [[muorte]]. Alguns adetos de bisones [[Teísmo|teístas]] julgan aqueilhes que nun professan qualquiera fé an dibindades cumo sendo amorales ó nó cunfiables - inadequados, antoce, cumo nembros de la sociadade. L ateísmo yá fui cunsidrado crime an muitas sociadades antigas, sendo-lo inda an alguas de la atualidade. Las scrituras de muitas religiones cundenan ls çcrentes. Podemos ancontrar un eisemplo [[Bíblia|bíblico]] na stória de [[Amaleque]]. Na [[Ouropa]] [[Eidade Média|Mediebal]], l ateísmo era tenido cumo amoral i muitas bezes criminoso; ateus podien ser sentenciados a la [[muorte]] na [[fogueira]],<ref>ateus.net: [http://ateus.net/artigos/scrituras/subre_la_biblia_sagrada.php Subre la Bíblia Sagrada]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – acesso a 13 de Outubre de 2008.</ref> specialmente an países adonde atuaba la [[Anquisiçon]]. Anquanto l [[Protestantismo]] sofria çcriminaçon i perseguiçon pula anton dominante [[Eigreija Católica]] Romana, [[Juan Calbino|Calbino]] tamien defendia la muorte de ateus<ref>brasiliabirtual: [http://brasiliabirtual.anfo/todo-subre/ateismo Todo subre Ateísmo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – acesso a 13 de Outubre de 2008.</ref> i [[heirege]]s na fogueira. L fato ye que alguas [[eigreija]]s, seitas ó grupos perseguiran, i inda hoije perseguen, aqueilhes que nun cumpartilhan de sues anterpretaçones relegiosas, perseguindo ateus i teístas - mesmo aqueilhes que fázen parte de la mesma religion mas que se ansiran an grupos, seitas ó eigreijas cun anterpretaçones relegiosas çtintas.
[[Fexeiro:Karl Marx 001.jpg|thumb|160px|left|[[Karl Marx]], fundador de la [[Quemunismo|doutrina quemunista]] moderna, un de l más famosos ateus de la stória.]]
Por outro lhado, l ateísmo ye, por bezes, la posiçon oufecial de países quemunistas, cumo la ex- [[Ounion Sobiética]], l ex- bloco Ouriental i la [[República Popular de la China]]. [[Karl Marx]], atiu i çcendente de rabino [[Judaísmo|judiu]], afirmaba que religion ye "l [[ópio]] de l pobo". Querie cun esto afirmar que esta eisiste para ancobrir l berdadeiro stado de las cousas nua sociadade, tornando ls andebíduos más recetibos al cuntrole social i sploraçon. Cuncomitantemente, afirmaba que la religion era "la alma dun mundo sin alma", querendo assi dezir que la speriéncia relegiosa surgie cumo ua reaçon normal de busca de sentido nua rialidade social alienante. Doutrinas marxistas a la parte, l fato ye que tales Stados ancontrórun un meio de zamcorajar todas las religiones ne l antuito de anfraquecer qualesquier possibles centros de ouposiçon al sou cumpleto cuntrole subre esses Stados. Na Ounion Sobiética i na República Popular de la China, éran toleradas alguas eigreijas que se submetian al strito cuntrole de l estado. Ye notable que la resisténcia al quemunismo frequentemente ancontrasse focos an assuntos relegiosos, i al papa [[Juan Paulo II]] ye muitas bezes dado l crédito de tener ajudado a acabar cul quemunismo ne l Lheste Ouropeu. La lhuita de l [[Dalai Lhama]] pula andependéncia de l [[Tibet]] serie outro eisemplo.
[[Fexeiro:Richard dawkins.jpg|thumb|160px|right|[[Richard Dawkins]], un de l más anfluentes ateus de la atualidade.]]
Zde la [[Segunda Guerra Mundial]], to formatura melitar ne ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] ye acumpanhada pul frequente uso de ls dezires "''Nun eisisten ateus an trincheiras''" {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. Durante la [[Guerra Frie]], l fato de ls inimigos de l EUA séren oufecialmente ateus ("Quemunistas sin dius") [[Macartismo]] somou-se a la bison de que ateus nun son cunfiables nin [[patriotismo|patriotas]]. Recentemente na campanha persidencial de [[1987]] ne ls (oufecialmente [[secularismo|seculares]]) EUA, [[George W. Bush|George H. W. Bush]] dixe "nun sei se ateus deberian ser cunsidrados cumo cidadanos nin cumo patriotas. Essa ye ua nacion sob Dius."<ref>http://www.positibeatheisn.org/writ/ghwbush.htn{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Declaraçones similares fúrun feitas durante la çcusson que cercaba la ancluson de la frase "sob Dius" ne l Juramiento de Lhealdade Amaricano, palabras que fúrun adicionadas al juramiento ne l ampeço de l período de la [[Guerra Frie]].
Apesar de las atitudes de l período de Guerra Frie, ls ateus son lhegalmente protegidos de la [[çcriminaçon]] ne ls EUA i son ls más fuortes [[Dreito|adbogados]] de la separaçon lhegal antre [[eigreija]] i [[Stado]]. Ls tribunales amaricanos regularmente - se nun cuntrobersialmente - anterpretan l requisito custitucional an relaçon a la separaçon antre [[Eigreija]] i [[Stado]] cumo sendo protetor de la [[liberdade]] de l çcrentes, i tamien proibindo l stablecimiento de qualquiera estado relegioso. Ls ateus muitas bezes resumen la situaçon lhegal cula frase: "''Lhiberdade relegiosa tamien quier dezir lhiberdade de la nun religion.''"
A çpeito de l preconceitos, la çfiliaçon relegiosa crece an bários países, ancluindo ls lhusófonos. Ne l [[Brasil]], d'acuordo cun dados de l [[IBGE]],<ref>IBGE, ''[http://www.ibge.gob.br/home/statistica/populacao/censo2000/populacao/religiao_Censo2000.pdf Populaçon residente, por sexo i situaçon de l domicílio, segundo la religion]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', Censo Demográfico 2000. Besitado an 13 de dezembre de 2007</ref> 7,4% (cerca de 12,5 milhones) de la populaçon declórun-se [[sin religion]], podendo ser [[agnosticismo|agnósticos]], ateus ó [[deísmo|deístas]]. La religion nun ye la sola fuonte de formulaçon de balores éticos i morales, pus la [[secularizaçon]] de las sociadades ye algo inegable.
== Tipos de ateus ==
[[Fexeiro:AtheismImplicitExplicit3.svg|left|250px|thumb|[[Diagrama de Benn]] mostrando la relaçon antre las definiçones de [[ateísmo fraco]]/[[Ateísmo fuorte|fuorte]] i ateísmo amplícito/splícito.]]
An tenermos gerales, l atiu ye bisto cumo alguien que aspira a la ''oubjetibidade'' i que recusa qualquiera [[dogma]]. Muitos son [[Ceticismo|céticos]]. Recusan-se a acraditar an algo por meio de la [[fé]], eissencialmente i assumidamente eirracional. La mesma fé que, sendo l sustentaclo de las fés de grande parte de l teístas, nun l ye oubrigatoriamente: las eideias teístas nin siempre dependen deilha. Muitos ateus cunsidírun que la cuncepçon más frequente de dibindade, tal cumo ye apersentada pula maiorie de las religiones, ye eissencialmente outocontraditória, sendo lhogicamente ampossible la sue eisisténcia. Outros ateus tamien puoden ser lhebados a rejeitar la eideia dun dius por star an zacordo cun sue eideologie.
Alguns de l que poderien ser chamados ateus nun se eidantifícan cul palabra, preferindo ser chamados de [[Agnosticismo|agnósticos]], ó seia, inda que deixen abierta essa possiblidade, nun afirman nin negan la eisisténcia de qualquiera antidade debina, de modo que nun ourientan la sue bida ó sues scolhas cun base ne l pressuposto na eisisténcia de poténcias subrenaturales. Nesse causo, l agnosticismo eidantificar-se-iba cul "''[[ateísmo fraco]]''". Para muitos, l berdadeiro atiu nun aceitarie nanhue de las posiçones arriba, sendo que julga la ineisisténcia de diuses pula ampossiblidade física ó lhógica de l mesmos. Nun abre chance a possiblidades, pus yá starie probada pula natureza an si sue posiçon. Essa corriente ye la tamien chamada de "[[ateísmo fuorte]]". An redadeira anstáncia, hai bários tipos de ateus i muitas justificatibas filosóficas possibles pa l Ateísmo. Desse modo, se quejir çcubrir por que ua pessona an particular diç ser ateísta, l melhor ye preguntar-le diretamente.
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Ateísmo]]
e3x0jjarpsm3k8qogom8mxkigv65yhy
Saturno
0
1050
106836
103586
2026-06-01T00:44:30Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106836
wikitext
text/x-wiki
{{anfo/Planeta |
| nome = Saturno [[Fexeiro:Saturn symbol (bold).svg|24px|{{unicode|♄}}]]
| simbolo = [[Fexeiro:Saturn symbol (bold).svg|24px|alt=♄|Simblo Astronomico de Saturno]]
| eimaige = [[Fexeiro:Saturn during Equinox.jpg|300px]]
| catadorie = Planeta percipal
| eixe_sn = 9,537 070 32
| circunferéncia_orb = 59,879
| scentricidade = 0,054 150 60
| çt_sol =
| perélio = 9,020 632 24
| afélio = 10,053 508 40
| período_reb = 29 [[anho|la]] 167 [[die|d]] 6,7 [[hora|h]]
| período_sin = 378,1 [[die|d]] (1,035 [[anho|la]])
| bel_orb = 9,638
| anclinaçon = 2,484 46
| satélites = 60 (Eidantificados).
| dian_eq = 120 536
| ária_sup = 4,38×10<sup>10</sup>
| belume = 7,46×10<sup>14</sup>
| massa = 5,688×10<sup>26</sup>
| densidade = 0,69
| grabidade = 0,914
| die_sid = 10 [[die|d]] ( [[hora|h]])
| bel_scape = 35,49
| albedo = 0,47
| T_min =
| T_max =
| T_med =
| presson_atn = 140[[Pascal|kPa]]
| atmosfera_perc =
| çtáncia de l sol = 95388
~93%<br />~5%<br />0,2%<br />0,1%<br />0,01%<br />0,0005%<br />0,0001%<br />
| atmosfera_eilen=[[Heidrogénio]]<br />[[Hélio]]<br />[[Metano]]<br />[[Oupor de auga]]<br />[[Amónia]]<br />[[Etano]]<br />[[Fosfaro]]<br />
|bgcolour=#FFE5B4}}
'''Saturno''' ye l sesto [[planeta]] de l [[Sistema Solar]] cun ua [[órbita]] antre las órbitas de [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] i [[Ourano]]. Ye l segundo maior planeta apuis de Júpiter, sendo un de ls [[planetas gigantes]] de l [[Sistema Solar]], mas l de menor [[densidade]], tanto que se eisistisse un [[ouceano]] grande l bastante, Saturno flutuarie nel. Sou aspeto más caratelístico ye sou brilhante sistema de anielhos, l solo besible de la [[Tierra]]. Sou nome probén de ls dius romano Saturno. Faç parte de ls chamados planetas steriores.
Saturno ye un [[planeta gazoso]], percipalmente cumpuosto de [[heidrogénio]] (97%), cun ua pequeinha porporçon de [[hélio]] i outros eilemientos. Sou anterior cunsiste dun pequeinho núcleo rochoso i carambelo, cercado por ua spessa camada de heidrogénio metálico i ua camada sterna de gases. La atmosfera sterna ten ua aparéncia suabe, ambora la belocidade de l aire an Saturno puoda chegar a 1.800 km/h, seneficatibamente tan rápido cumo ls de Júpiter, mas nun tan rápidos cumo ls de [[Netuno (planeta)|Netuno]]. Saturno ten un campo magnético planetário antermediário antre las fuorças de la Tierra i l poderoso campo al redror de Júpiter.
Antes de la ambençon de l [[telscópio]], Saturno era l más loinge de ls planetas coincidos. A uolho znudo nun parecie ser luminoso. L purmeiro al ouserbar sous anielhos fui [[Galileu]] an [[1610]], mas debido a la baixa anclinaçon de sous anielhos i la baixa resoluçon de sou telscópio le fazírun pensar la percípio que se trataba de grandes lunas. [[Christiaan Huygens]] cun melhores meios de ouserbaçon puode an [[1659]] bisualizar cun clareza ls anielhos. [[James Clerk Maxwell]] an [[1859]] demunstrou matematicamente que ls anielhos nun poderien ser un solo oubjeto sólido, sendo que deberian ser un agrupamiento de milhones de partículas de menor tamanho.
L [[mobimiento de rotaçon]] an buolta de l sou eixe demora cerca de 10,5 horas, i cada reboluçon al redror de l [[Sol]] lieba 30 anhos terrestres.
Ten un númaro eilebado de [[satélite]]s, 60 çcubiertos até anton, de ls quales 35 ténen nomes, i stá cercado por un cumplexo de [[anielhos de Saturno|anielhos]] cuncéntricos, cumpuosto por dezenas de anielhos andebiduales apartados por anterbalos, stando l más sterior destes a 138 000 km de l centro de l planeta giralmente cumpuostos por restros de meteoros i [[cristais]] de [[carambelo]]. Alguns deilhes ténen l tamanho dua [[casa]].
Saturno ye un [[sferóide]] oublato, sous diámetros polar i eiquatorial barian por quaije 10% (120.536 [[kn]] contra 108.728 km). Este ye l resultado de sue rápida rotaçon. Na linha de l eiquador ye notable ua pequeinha saliéncia, debido la belocidade de rotaçon. Ls outros planetas gazosos tamien son oublatos, mas nun menor grau. Saturno ye l solo de l sistema solar que ye menos denso que la auga, cun ua densidade specífica de 0.69. Esta ye ua média; la atmosfera superior de Saturno ye menos densa i sou núcleo cunsidrablemente más denso que la auga.
== Ourige de l nome ==
Debido la sue posiçon orbital más loinge que [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] ls [[Roma Antiga|antigos romanos]] l outorgórun l nome de l pai de ls dius [[Júpiter]] al planeta Saturno. Na mitologie romana, [[Saturno (mitologie)|Saturno]] era eiquibaliente de l antigo [[Titanas|titana]] [[mitologie griega|griego]] [[Cronos]]. Cronos era filho de [[Ourano]] i [[Gaia (mitologie)|Gaia]] i gobernaba l mundo de ls diuses i de ls homes deborando sous filhos al nacéren por que ua profecie dezie que sous filhos l çtronarian. Zeus, cunseguiu se squibar deste çtino i derrotou sou pai cumbertindo-se ne l dius supremo.
Ls griegos i romanos, hardórun de l [[sumério]]s sous coincimientos de l cielo, habien stablecido an siete l númaro de astros que se mobian ne l firmamiento: l [[Sol]], la [[Luna]], i ls [[planeta]]s [[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]], [[Bénus (planeta)|Bénus]], [[Marte (planeta)|Marte]], Júpiter i Saturno, las streilhas ''errantes'' que orbitában al redror de la [[Tierra]], centro de l [[Ouniberso]]. De ls cinco planetas, Saturno era l de mobimiento más lento, lebando cerca de trinta anhos (29,457 anhos) para cumpletar sue órbita, quaije l triplo que Júpiter (11,862 anhos). An relaçon la Marcúrio, Bénus i Marte la defrença ye mui maior. Saturno se çtacaba por sue lentidon. Se Júpiter era [[Zeus]], Saturno tenerie que ser Cronos, sou pai ancion, que passo a passo perambulaba antre las streilhas.
Por outro lado, se conhecian siete metales: [[ouro]], [[prata]], [[Marcúrio (eilemiento químico)|Marcúrio]], [[stanho]], [[fierro]], [[cobre]] i [[chumbo]]. Se l eilemiento Marcúrio, fluido i mobel, era l metal de Heirmes, l mensageiro de l diuses, porque nun fazer de l chumbo l metal de Saturno, lento i pesado?.
== Caratelísticas ==
[[Fexeiro:Saturn Earth Comparison.png|thumbnail|squierda|Cumparaçon bisual antre l tamanho de la [[Tierra]] i Saturno.]]
Saturno ye un planeta besiblemente axatado an sous pólos formando la figura dun sfera obal. Ls diámetros eiquatorial i polar son respetibamente 120.536 i 108.728 km. Este eifeito ye porduzido pula rápida rotaçon de l planeta, sue natureza liquida i sue relatibamente baixa grabidade. Ls outros planetas gigantes son tamien oubalados, mas nun an tamanha porporçon. Saturno ten ua densidade specífica de 690 kg/m³ sendo l único planeta de l [[Sistema Solar]] cun ua densidade anferior la de la auga (1000 kg/m³). Se eisistisse un [[ouceano]] grande l bastante, Saturno flutuarie nel. L planeta ye formado por 90% de [[heidrogénio]] i 5% de [[hélio]]. L belume de l planeta ye suficiente para cuntener 740 bezes la Tierra, mas sue massa ye solo 95 bezes la terrestre, debido la sue mencionada densidade média relatiba.
L período de rotaçon de Saturno ye ancierto, ua beç que nun ten superfice i sue atmosfera ruoda cun un período çtinto an cada latitude. Zde la época de la [[Voyager]] se cunsidraba que l período de rotaçon de Saturno, baseando-se na periodicidade de sinales de rádio eimetidas por el, era de 10 h 39 min 22,4 s (810,8°/die). Las missones spaciales [[Ulysses]] i [[Sonda Cassini-Huyges|Cassini]] ten mostrado que este período de eimisson an rádio barie ne l tiempo, sendo atualmente: 10 h 45 m 45 s (± 36 s). Las causas desta mudanças ne l período de rotaçon nun son coincidas i se cunsidra que dambos períodos son ua aprossimaçon de l período de rotaçon de l sou anterior.
== Strutura anterna ==
L anterior de l planeta ye aparecida al de [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], cun un núcleo sólido an sou anterior. Subre el se stende ua stensa camada de hidrogeno líquido i metálico (debido al eifeitos de las eilebadas pressones i temperaturas). La superfice de 30.000 km de l planeta ye formada por ua stensa atmosfera de hidrogénio i hélio. L anterior de l planeta ye formado por materiales ancarambiandos durante sue formaçon ó que se ancontra an stado líquido nas cundiçones de presson i temperatura próssimas al núcleo. Ne l núcleo puode-se ancontrar temperaturas an torno a 12.000 [[Kelvin|K]] (aprossimadamente l dobro de la temperatura na superfice de l [[Sol]]). Mas son semelhantes a Júpiter i [[Netuno (planeta)|Netuno]], Saturno eirradie más calor a superfice de l que recibe de l [[Sol]]. La maior parte desta einergie ye porduzida por ua lenta cuntraçon de l planeta que libera la einergie grabitacional porduzida durante la cumpresson. Este macanismo se chama macanismo de Kelvin-Heilmholtz. Inda assi, nun parece ser l único respunsable pula fuonte de calor anterna de Saturno. Probablemente la calor stra gerado se porduç nua separaçon de fases antre l [[heidrogénio]] i l hélio atmosférico que se sepórun na zona anferior de la atmosfera, cuncentrando-se an pingas que precipitan an chuba subre l anterior de l planeta liberando [[Einergie potencial|einergie grabitacional]] an forma de [[calor]].
== Atmosfera ==
[[Fexeiro:Saturn PIA06077.jpg|dreita|thumbnail|upright=1.5|La atmosfera de Saturno ouserbada an márcio de 2004 pula sonda Cassini.]]
La atmosfera de Saturno ten un padron de faixas scuras i claras, similar las de [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] ambora la çtinçon antre ambas steia mui más menos nítida ne l causo de Saturno. La atmosfera planetária ten aires fuortes, na direçon de l paralelos, alterando cunforme la latitude i altamente simétricas an ambos ls heimisférios anque de l eifeito stacionário de la anclinaçon de l eixe de l planeta. L aire ye dominado por ua corriente eiquatorial antensa i ancha ne l nible de la altura de las nubres que chegórun la alcançar belocidades de até 450 m/s na durante la passaige de la Voyager.
Las nubres superiores son formadas probablemente por cristales de [[amónia]]. Neilhes ua nubrina ouniforme parece stender subre todo l planeta, porduzido por fenómenos fotoquímicos na atmosfera superior (cerca de 10 [[Milibar|a mbar]]) . Nuns nibles más perfundos (acerca de 10 bar de presson) la auga de la atmosfera cundensa-se probablemente nua camada de la nubre de auga que nun poderie tener sido ouserbada.
Assi cumo Júpiter a las bezes fórman-se tempestades de la atmosfera de Saturno, alguas poderien tener sido ouserbadas de la tierra. An [[1933]] fui ouserbado un punto branco na zona eiquatorial pul astrónomo [[W.T. Hay]]. Era suficientemente grande para ser besible cun un refrator de 7 cm, mas nun demorou para dessipar-se i zaparecer. An [[1962]] ampeçou a zambolber ua mancha, mas nunca chegou a se çtacar. An [[1990]] puode ser ouserbada ua gigantesca nubre branca ne l eiquador de Saturno que fui associada la formaçon dua grande tormienta. Fúrun ouserbados puntos aparecidos an retratos feitas ne l redadeiro seclo. An [[1994]] puode ser ouserbada ua tormienta, cun aprossimadamente la metade de l tamanho que acunteciu an [[1990]].
[[Fexeiro:Rotatingsaturnhexagon.gif|thumbnail|upright|squierda|Caratelística nubre heixagonal ne l pólo norte, çcubierta por [[Voyager 1]] i cunfirmada an 2006 por [[Cassini-Huyges|Cassini]]. [http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20070327.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927072602/http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20070327.html |date=2010-09-27 }} [http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/multimedie/pia09188.html]]]
Las regiones polares aperséntan corrientes a 78ºN i a 78ºS. Las sondas [[Voyager]] detetórun ne ls anhos 80 un padron sestabado na region polar norte que fui ouserbado tamien pul [[telscópio spacial Hubble]] de l durante ls anhos 90. Las eimaiges más recentes oubtenidas pula sonda [[Cassini]] amostrórun l bértice polar cun detalhe. Saturno ye l único planeta coincido que ten un bértice polar destas caratelísticas anque ls bértices polares séian quemuns ne ls atmosferas de la [[Tierra]] ó de l [[Bénus]].
Ne l causo de l heixágono de Saturno ls lados ténen aprossimadamente 13.800 km ne l cumprimiento (maior que l diámetro de la tierra) i na strutura cun un período eidéntico la sue rotaçon planetária, ye ua óndia reta que nun demuda de cumprimiento i nin strutura, defrentemente de las demales nubres de la atmosfera. Estes formato an polígono, antre dous i seis lados, puoden ser simulados an laboratório por meio de ls modelos de l líquido na rotaçon de la scala.
[http://www.nature .com/news/2006/060515/full/060515-17.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719184926/http://www.nature/ |date=2013-07-19 }} [http://www.physorg .com/news66924222.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
Ne l cuntrário de l pólo norte, las eimaiges de l pólo sul amostra ua fuorte corriente, sin la persença de bértices ó formas sestabada persistente. [http://www.aas.org/publications/baas/b34n3/dps2002/10.htm]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Inda assi, la [[NASA]] anformou an nobembre de l [[2006]] que la sonda [[Cassini]] ten ouserbado un [[ciclone]] ne l pólo sul, cun un centro bien definido. [http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA09187] Ls únicos centros de furacones defenidos tenien sido ouserbados na tierra (nin mesmo fui ouserbado drento de la [[grande mancha burmeilha]] de Júpiter pula sonda [[Galileo]]). [http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfn?newsID=703|title=NASA]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Esse bértice de aprossimadamente 8000 km de diámetro, poderie tener sido fotografado i tener sido studado cun detalhe grande pula sonda [[Cassini]], sendo aires moderados de más de 500 quilómetros por la hora [http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfn?newsID=703]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. La atmosfera superior nas regiones polares zambuolbe fenómenos de [[ourora]]s pula anteraçon de l [[campo magnético]] planetário cul [[aire solar]].
== Campo magnético ==
[[Fexeiro:Saturn.Aurora.HST.UV-Vis.jpg|dreita|thumbnail|Fenómenos de l tipo ourora porduzido na atmosfera superior de Saturno i ouserbado acerca [[telscópio spacial Hubble]].]]
L [[campo magnético]] de Saturno ye mui más fraco que l de [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], i sue [[magnetosfera]] ye un tércio de la de Júpiter. La magnetosfera de Saturno cunsiste nun cunjunto de cinturones de radiaçon. Esses cinturones sténden por aprossimadamente 2 milhones de quilómetros de l centro de Saturno, percipalmente, ne l sentido ouposto de l [[Sol]], ambora l tamanho de la magnetosfera barie dependendo de la antensidade de l aire solar (l fluxo de l sol de partículas carregadas). L aire solar i ls satélites i l anielho de Saturno fornecen las partículas eilétricas pa l cinturon. L período de rotaçon an 10 horas, 39 minutos i 25 segundos de l anterior de Saturno fui medido pula [[Voyager 1]] quando cruzou la magnetosfera, que gira an forma assíncrona cul anterior de Saturno. La magnetosfera anterage cula eionosfera, la camada superior de la atmosfera de Saturno, causando eimissones de ouroras de [[radiaçon ultrabioleta]].
Nas prossimidades de la órbita de [[Titana]] i stendendo até la órbita de [[Reia (satélite)|Reia]], se ancontra ua grande nubre de átomos de l heidrogénio neutro. Cumo un disco [[plasma]], cumpuosto de l heidrogénio i possiblemente de íones de ouxigénio, stendendo de la órbita de [[Tétis (satélite)|Tétis]] até las prossimidades de la órbita de Titana. L plasma gira an quaije purfeitamente assíncrona cul campo magnético de Saturno.
== Órbita ==
Saturno ruoda al redror de l [[Sol]] nua çtáncia média de 1.418 milhones de quilómetros nua órbita de scentricidade 0.056, cun un [[afélio]] a 1.500 milhones quilómetros i l [[perélio]] a 1.240 milhones quilómetros. Saturno stubo ne l perélio an 1974. L período de la rotaçon an torno de l sol cumpleta la cada 29 anhos i 167 dies, bisto que sou [[Período sinódico]] se rializa de 378 dies, de modo que, la cada anho la ouposiçon acuntece cun quaije dues sumanas de atraso an relaçon al anho anterior. L período de traslaçon an sou eixe ye cúrtio, de 10 horas, 14 minutos, cun alguas bariaçones antre l eiquador i ls pólos.
Ls eilemientos orbitales de Saturno son alterados nua scala de 900 anhos por ua ressonáncia orbital de l tipo de 5:2 cul planeta Júpiter, batizado puls astrónomos franceses de l [[seclo XVIII]] cumo la ''grand inégalité'' ("grande zeigualdade"), Júpiter cumpleta 5 retornos para cada 2 de Saturno. Ls planetas nun stan nua ressonáncia purfeita, mas son suficientemente próssimo de modo que ls çtúrbios de sues órbitas séian apreciables.
== Anielhos de Saturno ==
{{Ber artigo percipal|[[anielhos de Saturno]]}}
[[Fexeiro:Saturn Rings PIA06175.jpg|dreita|thumbnail|upright=2.5|Bista panorámica de l aneís oubtida pula [[Sonda Cassini-Huyges]]; perceben-se claramente ls defrentes anielhos i sues dibisones.]]
Ls anielhos de Saturno son custituídos eissencialmente por ua mistura de carambelo, polareda i material rochoso. Ambora puodan atingir alguas cientos de miles de quilómetros de diámetro, nun ultrapassan 1,5 km de spessura. La ourige de l anielhos ye çconhecida. Oureginalmente pensou-se que tenerien tenido ourige na formaçon de ls planetas hai cerca de 4 bilhones de anhos, mas studos recentes apúntan para que séian más nuobos, tenendo solo alguas cientos de milhones de anhos.
Ls anielhos puoden demudar de quelor.
== Satélites ==
[[Fexeiro:Saturn family.jpg|dreita|thumbnail|Lunas de Saturno.]]
{{Ber artigo percipal|[[Satélites de Saturno]]}}
Saturno ten un grande númaro de satélites ó lunas, l maior que todos ls demales planetas. Ls sous maiores satélites, coincidos antes de l ampeço de la sploraçon spacial, son:
[[Mimas]], [[Ancélado]], [[Tétis (satélite)|Tétis]], [[Dione]], [[Reia (satélite)|Reia]], [[Titana]], [[Heiperion]], [[Jápeto (satélite)|Jápeto]] i [[Febe (satélite)|Febe]].
La [[sonda Cassini-Huyges]] an júnio de 2004 fotografou l que son cunsidrados más dous satélites de Saturno, que fúrun batizados de [[Methone]] i [[Pallene]]. A 1 de Maio de 2005, un terceiro satélite natural fui çcubierto na [[Falha de Keler]] (un anterbalo eisistente ne l Anielho La de Saturno), i fui temporariamente zeignado de S/2005 S 1. L outro satélite eisistente drento de l sistema de anielhos de Saturno ye [[Pan (satélite)|Pana]].
[[Ancélado (satélite)|Ancélado]] i [[Titana]] son mundos specialmente antressantes pa ls cientistas planetários, purmeiramente pula eisisténcia de auga líquida la pouca perfundidade de sue superfice, cula eimisson de oupor de la auga [[geyser]]. An segundo porque ten ua atmosfera rica de l metano, bien similar la de la tierra primitiba.
L sistema de satélites maiores de Saturno, que bai até [[Jápeto (satélite)|Jápeto]], se spalha por cerca de 3,5 milhones de kn, anquanto [[Febe (satélite)|Febe]], un satélite menor, faç parte dun sistema de satélites eirregulares sternos i stan a cerca de 12,9 milhones de km de l planeta.
== Sploraçon spacial de Saturno ==
Bisto de la [[tierra]], Saturno aparece cumo un oubjeto amarelhado, un de l más brilhantes ne l cielo noturno. Ouserbado atrabeç de [[telscópio]], l anielho A i l B son bistos facilmente, inda assi, ls anielhos D i E son bistos solamente an ótimas cundiçones atmosféricas. Cun telscópios de grande sensiblidade situados na [[Tierra]] puode çtinguir la nubrina gazosa que ambolbe Saturno, de l pálidos cinturones i de las struturas de faixas paralelas al [[eiquador]].
Trés nabes spaciales norte-amaricanas ampliórun einormemente l coincimiento de l sistema de Saturno: la sonda [[Porgrama Pioner|Pionner 11]], la [[Voyager 1]] i la [[Voyager 2|2]], que subrebou l planeta an setembre [[1979]], nobembre de [[1980]] i an agosto de [[1981]], respetibamente. Estas nabes spaciales lebórun cámaras i strumientos para analisar las antensidades i las polarizaçones de las radiaçones nas regiones bisibles, ultrabioletas, anfraburmelhas i de l spetrun eiletromagnético. Fúrun eiquipados tamien cun ls strumientos pa l studo de ls campos magnéticos i para la deteçon de partículas carregadas i granos de la polareda anterplanetária.
An outubre de [[1997]] fui lançada la [[sonda special]] [[sonda Cassini-Huyges|Cassini]], cun çtino a Saturno, que ancluiu tamien la sonda [[sonda Cassini-Huyges|Huyges]] para splorar [[Titana]], ua de las lunas de l planeta. Sendo un porjeto de grande antressar de la [[NASA]] an colaboraçon cula [[Agéncia Spacial Ouropéia]] i la [[Agéncia Espacial Eitaliana]]. Apuis dua biaige de quaije siete anhos, stá prebisto que la [[Cassini]] recuolha dados an Saturno i an sous satélites durante quatro anhos. An outubre de [[2002]] la sonda oubtebe sue purmeira retrato de l planeta, tomada a ua çtáncia de 285 milhones quilómetros, na qual aparece tamien [[Titana]]. An júnio de [[2004]] la Cassini bolou subre [[Febe]], outro satélite de Saturno (l más afastado), oubtendo eimaiges spetaculares de sue superfice, repleta de crateras. An júlio de l mesmo anho, la sonda antrou na órbita de Saturno. An janeiro de [[2005]] la sonda Huyges cruzou la atmosfera de [[Titana]] i alcançou sue superfice, ambiando dados para tierra i eimaiges de l antresse satélite.
[[Fexeiro:Cassini Saturn Orbit Insertion.jpg|dreita|thumbnail|Cuncepçon artística de la manobra orbital de la misson de [[sonda Cassini-Huyges|Cassini/Huyges]] i de sue passaige puls anielhos de l planeta.]]
Datas amportantes na ouserbaçon i na sploraçon de Saturno:
* [[1610]] [[Galileu Galilei]] ouserba atrabeç de sou telscópio l anielho de Saturno.
* [[1655]] Titana fui çcubierto pul astrónomo houlandés [[Christiaan Huyges]].
* [[1659]] Huyges ouserba cun maior claridade ls anielhos de Saturno i çcribe sue berdadeira aparéncia.
* [[1789]] Las lunas [[Mimas]] i [[Ancélado]] son çcubiertas por [[Willian Heirschel]].
* [[1980]] Acelerada pul campo grabitacional de Júpiter, la sonda [[Voyager 1]] alcança Saturno an [[12 de nobembre]] a ua çtáncia de 124.200 quilómetros. Nesta oucasion çcubriu struturas cumplexas ne l sistema de anielhos de l planeta i oubtubo dados de la [[atmosfera]] de Saturno i sue maior [[luna]], [[Titana]] a ua çtáncia de menos de 6500 quilómetros.
* [[1982]] La sonda [[Voyager 2]] aprossima de Saturno.
* [[2004]] La [[sonda Cassini-Huyges]] alcança Saturno. Trasformando-se ne l purmeiro beiclo spacial a orbitar l planeta loinge i an aprossima-se de sous anielhos. La misson de spácio stá porgrama para cuncluir ne l final de l anho [[2009]].
== Ouserbaçon de Saturno ==
[[Fexeiro:Saturnoppositions.jpg|thumbnail|Ouposiçones de Saturno: 2001-2029]]
Saturno ye un planeta fácele de ouserbar, porque ye besible ne l cielo na maiorie de las bezes i sou anielho puode ser ouserbado cun qualquiera telscópio. Puode ser ouserbado melhor quando l planeta stubir próssimo ó an [[Cunjunçon (astronomie)|ouposiçon]], esso ye, la posiçon dun planeta quando stá posicionada nun ángulo de 180°, neste causo el aparece ouposto al [[Sol]] ne l cielo. Na ouposiçon de [[13 de janeiro]] de [[2005]], Saturno puode ser bisto dua forma que nun se eiguala até [[2031]], debido al sentido mui faborable de ls sous anielhos an relaçon la [[Tierra]].
Saturno ye ouserbado simplesmente ne l cielo noturno cumo un punto luminoso brilhante (que nun pisca) i amarelhado, cujo brilho barie normalmente antre la [[magnitude]] de +1 i l 0. Lieba aprossimadamente 29 anhos i meio para cumpletar sue órbita an relaçon a las streilhas de la custelaçon que pertencen al [[zodíaco]]. Cun apoio ótico, cumo [[binoclo]]s grandes ó un telscópio, ye neçairo ua ampliaçon de la eimaige an pul menos 20 bezes de maneira que la maiorie de las pessonas puoda çtenguir claramente ls anielhos de Saturno.
== Saturno nas dibersas culturas ==
Na astrologie [[Heinduísmo|heindu]], son coincidos nuobe planetas, cumo [[Nabagraha]]. Cunhecen Saturno cumo l ''San'' ó ''Shan'', juiç antre todos ls planetas i detremina la trajetória de cada un, d'acuordo cun sous própios feitos, malos ó buonos.
La cultura [[china|chinesa]] i [[japon]]esa chama Saturno de la streilha de la tierra, drento de la cultura ouriental tradecional de usar cinco eilemientos classeficar ls eilemientos naturales.
Ne l [[Léngua heibraica|heibraico]], cháman Saturno de ''Shabbathai''. Sou anjo ye ''Cassiel''. Sue anteligéncia, ó l sprito benéfico, '' son '' Agiel (layga), sou sprito (l aspeto más scuro) ye ''Zazel'' (lzaç). Para ber: [[Cabala]].
An [[Léngua turca|turco]] i [[Léngua malaia|malaio]] sou nome ye ''Zuhal'', probeniente de l árabe زحل.
Saturno fui coincido tamien cumo Φαίνων (''Faínon'') puls [[griegos]].
== {{Ber tamien}} ==
* [[Satélites de Saturno]]
* [[anielhos de Saturno]]
* [[Saturno (mitologie)]]
[[Catadorie:Planetas]]
[[Catadorie:Saturno]]
el23fgqf91qy970fjbunaaqrmub9klx
Valerija Pride
0
4842
106838
106761
2026-06-01T00:49:59Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106838
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=280 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>Valerija Pride'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="350px" |
|}
|-
| '''Nome de nacimiento''' || Valeriya Viktorovna Udalova
|-
| '''Etnicidade''' || {{RUSb}} [[Russos|Russa]]
|-
| '''Nacionalidade''' || {{RUSb}} [[Rússia|Russa]]
|-
| '''Residéncia''' || [[Moscobo]], {{RUS}}
|-
| '''Nacimiento''' || 21 de Março de 1980
|-
| '''Local Nacimiento''' || {{URSb}} [[Ounion Sobiética|URSS]]<br />
|-
| '''Campo(s)''' || [[Criónica]], [[Feturologie]], [[Sociologie]]
|-
| '''Anstituiçones''' || [[KrioRus]], [[Mobimiento Trans-humanista Russo]]
|-
| '''Alma mater''' || [http://www.mipt.ru/ MIPT (Moscow Institute of Physics and Technology)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311132224/http://www.mipt.ru/ |date=2008-03-11 }}
|-
|}
'''Valerija Pride''' (nome berdadeiro Valeriya Viktorovna Udalova) - figura pública de la Rússia, ua de ls fundadores de l [[Mobimiento Tras-houmanista Russo]], nembro de l Cunseilho de Cordenaçon de l [[Mobimiento Tras-houmanista Russo]], socióloga, feturologista<ref>[http://www.utro.ru/articles/2006/09/01/579649.shtml ZHIZNʹ: Centenários ban dominar l mundo]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, teórica de l [[tras-houmanismo]]. Co-fundadora i directora eisecutiba de la [[KrioRus]]<ref>{{Citation |title=Rodgaz - La bida eiterna ampeça an Alabushebo |url=http://www.rodgaz.ru/index.php?action=Articles&dirid=124&tek=20887&issue=282 |accessdate=2011-10-01 |archivedate=2011-07-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721232349/http://www.rodgaz.ru/index.php?action=Articles&dirid=124&tek=20887&issue=282 }}</ref> - la purmeira ampresa de [[Criónica]] fura de ls Stados Ounidos.
== Biografie ==
An 1977, Valerija antrou ne l [[Anstituto de Fesica i Tecnologie de Moscobo]], na Faculdade de Geston i Matemática Aplicada i graduou-se an 1984 cun ua licenciatura an termodinámica i dinámica de ls gases<ref>{{Citation |title=Valerija Pride - MoiKompas.ru |url=http://moikompas.ru/compas/valerijapride |accessdate=2011-10-01 |archivedate=2009-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091218105006/http://moikompas.ru/compas/valerijapride }}</ref><ref>{{Citation |title=FUPM Alunos 1984 |url=http://www.dame.mipt.ru/graduate/years/1984.html |accessdate=2011-10-01 |archivedate=2012-11-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121119191424/http://dame.mipt.ru/graduate/years/1984.html }}</ref>.
Fui pesquisadora, música de rock, amprendedora i scritora.
An 2005, participou na criaçon de l [[Mobimiento Tras-houmanista Russo]] i an 2006 na [[KrioRus]]. Nembro de l Cunseilho Cordenador de l [[Mobimiento Tras-houmanista Russo]]. Participa custantemente ne ls medie cun artigos subre [[feturologie]], [[tras-houmanismo]], [[criónica]] i [[eimortalidade]].
Ne l Outonho de 2006 Valerija Pride fui ua de las purmeiras antre ls cientistas russos a liebantar la queston de la criaçon dun [[montador molecular]], al falar ne l fórun anternacional "porjetos feturos" subre l tema "Montador Molecular cumo un mega porjeto nacional prioritairo de la Rússia"<ref>[http://www.transhumanism-russia.ru/content/view/311/116/ Montador Molecular cumo un mega porjeto nacional prioritairo de la Rússia - Mobimiento Tras-houmanista Russo]</ref>.
An 2007, Valerija Pride participou na palhestra "L'anfluéncia de la ciéncia na situaçon política de la Rússia: un mirar pa l feturo" na [[Duma]] de la Federaçon de la Rússia<ref>[http://www.transhumanism-russia.ru/content/view/394/104/ La purmeira performance tras-houmanista na Duma Statal de la Rússia — Mobimiento Tras-houmanista Russo]</ref>.
An 2008 grabou na [[:ru:СГУ ТВ|SGU TV]], un bideo [http://www.google.com/search?hl=en&safe=off&tbs=vid%3A1&q=+%22%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F+%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0+%D0%B2+21+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B5%22&btnG=Search&aq=f&aqi=&aql=&oq= "La modificaçon de ls Dreitos Houmanos ne l sec.XXI"]. An Maio desse anho, participou cumo specialista cumbidada ne l porjeto federal "Casa Russa de l Feturo". An 2008 i 2009 trabalhou cumo cunselheira cientifica pa la fundaçon [http://www.scienceagainstaging.com/ "Ciéncia pa la Stenson de la Bida"].
Zde outubre de 2008, cumbina l trabalho an [[KrioRus]] cul trabalho d'ambestigaçon ne l porjeto [http://www.sciencevsaging.org "Diagrama de l Sistema de Ambelhecimiento Houmano"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924120259/http://www.sciencevsaging.org/ |date=2011-09-24 }}.
Zde Júlio de 2009, ten liderado l'ampresa de [[criónica]] [[KrioRus]]
== Factos Antressantes ==
* Valerija Pride naciu durante l tsunami de 23 de maio 1960<ref>{{Citation |title=Tsunami: precauçones i dicas subre cumportamiento |url=http://www.emsd.iks.ru/tsunamimanual.html |accessdate=2011-10-01 |archivedate=2010-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527082932/http://www.emsd.iks.ru/tsunamimanual.html }}</ref> na aldé costeira de RHM-66<ref>[http://bugaeff.ru/kamchatka/ust-kamchatsk-20-let-spustya/ Ust – Kamchatsk 20 anhos depuis]</ref> subre la [[península de Kamchatka]]. O tsunami foi causado pelo [[Sismo de Valdivia de 1960|grande terremoto do Chile]].
* An janeiro de 2008 fui criogenado l perro de Valerija Pride, que fui l purmeiro perro a ser criogenado na Rússia<ref>[http://www.vmdaily.ru/article.php?aid=49469 Criopreserbaçon - ua passaige pa l'eiternidade]</ref>.
* An setembre de 2009 tamien fui criogenada la mai de Valerija Pride - Chërnaya Lyubovʹ Pantelyeevna.
== Refréncias ==
<references/>
== Ber tamien ==
* [[Criónica]]
* [[Criopreserbaçon]]
* [[Feturologie]]
* [[Eimortalidade]]
* [[KrioRus]]
* [[Máquina molecular]]
* [[Montador molecular]]
* [[Mobimiento Tras-houmanista Russo]]
* [[Nanomedecina]]
* [[Nanotecnologie]]
* [[Sociologie]]
* [[Tras-houmanismo]]
== Ligaçones Sternas ==
* [http://valerijapride.livejournal.com/ Blog V. Pride}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909132933/http://valerijapride.livejournal.com/ |date=2011-09-09 }} {{ru}}
* [http://community.livejournal.com/futureladies/ "Visitors from the future"}}] {{ru}}
* [http://www.kriorus.ru/gal {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224045737/http://www.kriorus.ru/gal |date=2011-12-24 }} KrioRus]] (an Galaico)
* [http://www.transhumanism-russia.ru/ Movemento Trans-houmanista Russo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224045737/http://www.kriorus.ru/gal |date=2011-12-24 }} (an [[Lhéngua_anglesa|anglés]], [[Lhéngua_russa|russo]] e outras)
[[Catadorie:Crionicistas]]
[[Catadorie:Cientistas]]
[[Catadorie:Feturologistas]]
[[Catadorie:Eimortalidade]]
[[Catadorie:Tras-houmanistas]]
7n8ql9hksp4scsdqaaoyqrrtmrpbcwy
Modelaige cumputacional
0
6504
106834
101616
2026-06-01T00:33:59Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106834
wikitext
text/x-wiki
'''Modelaige cumputacional''' ye ua ária de coincimiento multidisciplinar que trata de l'aplicaçon de [[matemática|modelos matemáticos]] i técnicas de la cumputaçon a l'análeze, cumprenson i studo de la fenomenologie de porblemas cumplexos an árias tan abrangentes quanto las [[angenharie]]s, [[ciéncias satas]], [[biologie|biológicas]], [[ciéncias sociales|houmanas]], [[eiquenomie]] i [[ciéncias ambientales]].
==Antroduçon==
La modelaige cumputacional ye la ária que trata de la [[simulaçon]] de soluçones para porblemas científicos, analisando ls fenómenos, zambolbendo [[modelo matemático|modelos matemáticos]] para sue çcriçon, i eilaborando [[software|códigos cumputacionales]] para oubtençon daquelas soluçones. Ye ária an spanson, d'ampla aplicaçon, an:
*zambolbimiento de perdutos andustriales,
*[[pesquisa científica|pesquisas científicas]] básicas i aplicadas,
*[[simulaçon|simulaçones]] i prebisones temporales i spaciales de [[fenómeno]]s,
*[[matemática]], [[física]], [[química]],
*[[angenharie]] i [[tecnologie]],
*[[biologie]] i [[salude]],
*[[meio ambiente]] i [[ecologie]],
*[[ouceanografie]] i [[geofísica]], dentre outras.
Alguas árias d'atebidade eiquenómica qu'aufíren benefícios de la modelaige cumputacional son:
*[[agroindústria]],
*[[medecina]],
*[[custruçon cebil]] i [[angenharie strutural|estruturas]],
*[[aeronáutica]], [[angenharie nabal]] i [[andústria outomobilística]],
* [[Hidráulica]]
* [[Angenharie Hidráulica]]
* [[Sedimentologie]]
* [[Macánica de ls fluidos]]
*[[andústria de l petrólio]] i [[Petroquímica]], dentre outras árias d'aplicaçon.
== Motibaçon ==
La sofisticaçon de ls porblemas cun que l'houmanidade ten se deparado nas radadeiras décadas, an árias tan dibersas cumo las megaestruturas i la macánica de l cuntino, la nanotecnologie, la genómica i la bioinformática, la cumputaçon quántica, l'ecologie, i l'astrofísica, an nuobos materiales i an zambolbimiento sustentado, la títalo d'eisemplo, ne ls apersenta eisigéncia de repuostas sponencialmente mais cumplexas cun relaçon àquelas que percisamos gerar ne l passado, apersentando pa la ciéncia i pa la quemunidade científica un zafio: la necidade d'oubtençon de repuosta cada beç mais sofisticadas, oubjetibando tratar aqueilha cumplexidade, an tiempo sucessibamente menor i por meio de soluçon de porblemas cumplexos.
== Porblemas cumplexos ==
Porblemas cumplexos, ó de grande grau de cumplexidade, resultan an anflaçon de la cantidade de bariables físicas a manipular i cuntrolar ne l porcesso de stablecimiento de l porblema, establecimiento d'heipóteses pa l modelo, proposiçon de teories, [[Postulado|postulados]] i [[Teorema|teoremas]], guias pa la busca de soluçon de l porblema, cuntrole, aferimiento i aprossimaçon de la soluçon. Usualmente porblemas cumplexos demandan fuorte sfuorço de cálclo, a partir de l stablecimiento de modelos matemáticos robustos ó de l stablecimiento de teias de relaçones antre bariables an dibersas scalas d'ouserbaçon, zde a nano, passando pula micro, até l macro. L'eixe de stablecimiento de l modelo de soluçon de porblemas cumplexos ten sido l'ouserbaçon de l porblema, de sue fenomenologie i la cuncepçon de l modelo físico i de l modelo fenomenológico qu'antecede l zambolbimiento de l modelo matemático, zambolbimiento de l sistema d'eiquaçones que regen l porblema, i sue soluçon cumputacional mediante un código apropiado. L stablecimiento desta cuncepçon de tratamiento i abordaige de porblemas cumplexos an ciéncia, bien cumo de sue soluçon a partir deste modelo, cunsidrando ua dibersidade de modelos qualitatibos, i subretodo modelos quantitatibos, an abordaige numérica usualmente cumputacional, busca assi superar l'ancerteza na trajetória d'eiboluçon de l porblema sob análeze, i subre las bariables de l porblema.
Modelos matemáticos stablecidos a partir de modelos fenomenológico, recaen an sistemas d'eiquaçones defrenciales parciales ó d'eiquaçones defrenciales ourdinárias d'eilebado númaro de [[Ancógnita (matemática)|ancógnitas]], demandando fuorte sfuorço cumputacional na sue soluçon. L'aprossimaçon de las soluçones dessas eiquaçones por procedimientos numéricos tornou-se neçaira a la medida que las ciéncias ambientales, angenharies, tecnológicas i las ciéncias niológicas i de la salude abançában ne l sentido de la sastifaçon de las necidades houmanas.
== Abordaige de soluçones ==
[[Fexeiro:EPET 3-D animation PrintScreen.jpg|thumb|Catura de tela dua spriéncia cumputacional tridimensional, 3D, animada cun ua criaçon de l modelo subre [[w:en:base eisolation|base eisolation]], [[w:en:Charlottesbille, BA|Charlottesbille, U.S.]]<ref>[http://www.seismicebaluation.org Earthquake Performance Eibaluation Tol Online]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]]L'abordaige cumputacional ye l'adotada na modelaige cumputacional. Trata-se de ária Anterdisciplinar pa l stablecimiento de [[modelos]], cun adoçon de formulaçones matemáticas na soluçon de porblemas científicos an streita aliança i antegraçon culas linhas de pesquisa que definen las árias de coincimiento associadas als porblemas cumplexos. Ls resultados porjetados ouferecen ua metodologie pa la detreminaçon, ne l [[tiempo]] i ne l [[spácio]] de l'ampato d'anterbençones houmanas, cumo por eisemplo ne l [[çmatamiento]] de mata natiba i amplantaçon d'andústrias, cun base ne l coincimiento de l fluxo de las sustáncias ó materiales ambolbidos nas [[eimissones andustriales]] i ne l trasporte destas ne l'ambiente, de las taxas d'acumulaçon nas árias d'anfluéncia i projeçon de ls eifeitos subre las populaçones afetadas.
Tal abordaige cumpone la ária de [[modelaige cumputacional]], na anterface culas [[angenharies]], la [[matemática cumputacional]], la [[física cumputacional]], i cula [[cumputaçon científica]], pertinente á abordaige de soluçones para porblemas cumplexos, pertinente a la [[macánica de l cuntino]]. Na [[modelaige cumputacional]] ls porblemas tratan d'eilebado númaro de bariables, propondo-se l'adoçon de [[análeze numérica|métodos numéricos]] de tratamiento de l porblema, associado a la ferramienta cumputacional, i a las [[técnicas de porgramaçon]] abançadas, adequadas a l'outimizaçon de la busca de las soluçones de ls porblemas cumplexos. Tal procedimiento ye adequado tanto a meios cuntinos, homogéneos cumo heiterogéneos, bien cumo la sistemas çcretos, [[determinístico]]s i [[porbabilístico]]s, ancorrendo an menor custo cumputacional.
== Abrangéncia i anterfaces ==
La ária qu'eiqui cunceituamos, ye tamien chamada cumo [[simulaçon cumputacional científica]] i [[macánica cumputacional]]. Trata-se de ária qu'angloba l [[cunjunto]] de [[coincimientos]] relacionados als [[métodos numéricos]] qu'ambolben ls procedimientos d'análeze i soluçon de [[porblemas cumplexos]] relacionados a la [[Macánica de l Cuntino]], a las [[Ciéncias Satas]] i a las [[Ciéncias Naturales]] i [[Ciéncias de l Meio Ambiente]], la [[Fenómenos Biológicos]], i a la [[Macánica Orgánica]]. Diç respeito al studo de árias dibersas, particularmente la [[Macánica de ls Sólidos]] i la [[Macánica de ls Fluidos]], la [[Biofísica]] i [[Biomecánica]], la [[Sistemas Ecológicos i Populacionales]]. Sou campo d'aplicaçon, i scalas d'ouserbaçon, abrange las [[scalas]] [[spacial]] i de l [[tiempo]], [[trasientes]] i [[stacionairos]]. La modelaige cumputacional, çtina-se a la soluçon de [[porblemas cumplexos]] regidos por [[eiquaçones defrenciales ourdinárias]] i [[eiquaçones defrenciales parciales]], i la [[porblemas de balores eniciales]] i de [[porblemas de balores de cuntorno]].
== Ourige i aplicaçones ==
Reunindo un grupo de coincimientos ouriginados na [[Macánica Clássica]] i na [[Angenharie Macánica]], passou la superá-las, i ten sido outelizado ne l [[meio académico]] i técnico, chamando l cunjunto de coincimientos fuortemente associados al amprego de cumputadores na soluçon de [[porblemas científicos]] i particularmente [[métodos numéricos]], tales cumo:
# nas [[Angenharies]], an [[Ciéncias Tecnológicas]], i nas [[Ciéncias Satas]]: abrangendo la [[macánica de l cuntino]], [[macánica de ls sólidos]], [[macánica de ls fluidos]], [[macánica de las struturas]], [[nanotecnologie]] i [[nanofísica]], [[macánica de ls tierras]] i [[fundaçones]], [[macánica de la fratura]], [[teorie de l'eilasticidade]], [[teorie de las struturas]] i [[resisténcia de ls materiales]], aspetos de [[teorie de porjetos]] i [[porjeto auxeliado por cumputador]], angenharie assistida por cumputador, [[plasticidade i biscoelasticidade]], [[scoamiento de fluidos]], [[scoamiento]] i [[macánica de ls meios porosos]], [[outimizaçon]] i [[porgramaçon linear]], [[métodos bariacionales]] i [[métodos numéricos]], [[algoritmos genéticos]], [[cumputaçon paralela]] i [[cumputaçon çtribuída]], [[bisualizaçon científica]], [[modelaige molecular]], [[teorie de l caos]], i la [[álgebra]] an sues dibersas teories, dentre outras aplicaçones.
# an [[Ciéncias Ambientales]]: an ecologie cumputacional, an modelaige d'ecossistemas i biomas, na simulaçon i modelaige de trocas de massa i einergie antre populaçones, destas pa l meio ambiente, i antre ecossistemas, ne l zambolbimiento de métodos numéricos de soluçon de sistemas de EDOs i EDPs, studos d'ampato de çmatamiento de mata natiba, de las altaraçones ambientales decorrientes, simulaçon i projeçon temporal. Modelos d'amplantaçon d'andústrias, i simulaçon d'ampato ambiental detreminada pula amplantaçon de sistemas de porduçon. Simulaçon, análeze, modelaige i projeçon temporal i spacial de l fluxo de las sustáncias ó materiales ambolbidos nas eimissones andustriales i ne l trasporte destas ne l'ambiente, de las taxas d'acumulaçon nas árias d'anfluéncia i projeçon de ls eifeitos subre las populaçones afetadas
# an [[Ciéncias Biológicas]] i de la [[Salude]]: abrangendo la genómica i la proteómica cumputacionales, simulaçon d'açon de proteínas i de sequéncias de códigos genético, bisualizaçon spacial de sequéncias genéticas, modelaige spacial de proteínas, modelaige strutural de bírus i batérias, análeze de mobimientos de seres microscópicos, modelaige heimodinámica, de sistemas ourgánicos, de l'açon farmacológica i de la simulaçon birtual de drogas terapéuticas ó curatibas. Modelos cumputacionales odontológicos, protéticos i d'amplantes. Modelaige de sistemas ourgánicos biofísicos, biomecánicos i telemobles.
Debe ser ouserbado, tamien, que nun se trata de ária de la [[Ciéncia de la Cumputaçon]], inda que cun esta anter-relacionada, i si de la possibelidade d'aplicaçon de [[cunceito]]s i [[eideia]]s abrangendo las etapas d'análeze i cumprenson de l [[fenómeno]] sob studo, establecimiento de sistema d'eiquaçones adequado la simulaçon de l fenómeno an queston, zambolbimiento de [[softwares]] adequados a la soluçon de l porblema científicos abordado, i aplicaçon a a studo teórico ó prático, cumprendendo análeze crítica de ls resultados i calibraçon de l modelo zambolbido.
== Métodos i técnicas ==
Alguns de ls métodos studados na modelaige cumputacional cun direcionamiento a la soluçon de porblemas típicos de las angenharies, de las ciéncias satas, biológicas i ambientales, son: Métodos de ls [[Eilemientos Finitos]], Métodos de ls [[Eilemientos de Cuntorno]], Método de ls [[Belumes Finitos]], Métodos de las [[Defrenças Finitas]], [[Métodos de Antegraçon|Método Antegral]] i [[Bariábel (matemática)|Bariacional]], [[Métodos Outoadatatibos]], [[cumputaçon çtribuída]], [[Redes i Grids]] Cumputacionales, [[Cumputaçon Betorial]] i [[Cumputaçon paralela|Paralela]] Aplicada, [[Pré i Pós-processamiento]] [[Gráfico]] i [[Outimizaçon]], Sistemas de [[Ourientaçon Spacial]], Modelaige de l [[Spácio Houmano]], Simulaçon Cumputacional, [[rialidade birtual]] i [[Protótipos Cumputacionales]].
La modelaige cumputacional outeliza un cunjunto de métodos, ferramientas i formulaçones direcionadas a la soluçon de porblemas cumplexos, ambolbendo grande númaro de bariables, bolumosa massa de dados, processamiento i manipulaçon d'eimaiges. Zambolbimiento de modelos matemáticos i de métodos numéricos, bien cumo çcretizaçon i tratamiento de meios cuntinos stan ne l sou campo d'abrangéncia.
La Modelaige Científica Cumputacional aplica anton la cumputaçon l'outras árias de l coincimiento. Eilha permite que se crien modelos cumputacionales para situaçones an que ye ampossible ó mui caro testar ó medir las dibersas soluçones possibles para un fenómeno a partir de modelos spurmentales ó por soluçon analítica. Biabeliza l'adoçon d'abordaige cumputacional, abançando para alhá de las lemitaçones, cumpletando i antegrando-se l'estas outras abordaiges i muitas bezes sendo la única oupçon, a l'abordaige spurmental i a l'analítica.
Por modelaige científica cuncebe-se nun solo la modelaige relacionada al zambolbimiento de métodos numéricos i bariacionales, cumo tamien a la cumprenson i zambolbimiento de modelos associados a la fenomenologie física de ls porblemas cumplexos, aplicaçon de modelos yá zambolbidos, simulaçon, prebison i projeçones temporales i spaciales de l zambolbimiento de soluçones para aqueilhes porblemas.
== Lemitaçones an ciéncia cognitiba<ref>Eysenck, Michael W.: "Cognitibe Psychology: La Student's Handbook", páiginas 15 i 16. Psychology Press, 1990 ISBN 0-86377-154-8.</ref> ==
Puoden aparecer porblemas quando se simula porcessos cognitibos, por causa de las lemitaçones de l cumputador. Fui sugerido por [http://socrates.berkeley.edu/~plab/palmercb.html Palmer] i [http://research.haifa.ac.eil/~iipdn/personal_homepages/kimchip.htn Kimchi]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} que se puode specificar ua teorie sucessibamente cun mais detalhe até chegar al punto de ser possible screbir un porgrama de cumputador i que debe ser possible tamien d'apartar a partir de que punto ye que l'amplementaçon ye dependente de la lenguaige de porgramaçon i máquina, an beç de ser depender de l cérebro. Ye que l porgrama bai tener siempre aspetos que nun stan relacionados cula teorie psicológica, mas que la tecnologie çponible ampone al pesquisador. Un eisemplo son las funcionalidades que son ancluídas ne l porgrama para saber qual ye l sou stado anterno la detreminada altura anquanto corre, i que, oubbiamente, nun stan relacionadas cul funcionamiento de l cérebro.
L zampenho tamien puode ser porblemático, porque tamien ye lemitado cula tecnologie çponible, sendo ampossible acumparar diretamente las belocidades de repuostas d'ambos máquina i cérebro, ambora puoda haber ua relaçon de proporcionalidade antre ls dous, ó ne l mínimo l perduto d'ambos debe star bastante próssimo.
== Ber tamien ==
* [http://www.struturalpedie.com/andex.php?title=EPETO EPETO]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Modelos físicos]]
* [[Modelo]]
* [[IPRJ]] - Anstituto Politécnico de la [[UERJ]] qu'ouferece doutorado pioneiro an Modelaige Cumputacional
* [[Hidráulica]]
* [[Angenharie Hidráulica]]
* [[Sedimiento]]s
* [[Sedimentologie]]
* [[Hanes Albert Einstein]]
* [[Macánica de ls fluidos]]
== Refréncias ==
<references />
[[Catadorie:Matemática aplicada]]
[[Catadorie:Cumputaçon científica]]
[[Catadorie:Angenharie]]
[[Catadorie:Tecnologie]]
84b06g3guh5l30umtzwzb1es41gpd3p
Jean-Baptiste Joseph Fourier
0
7611
106832
103485
2026-06-01T00:23:55Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106832
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Cientista
|nome =Joseph Fourier
|eimaige =Joseph_Fourier.jpg
|tamanho =200px
|legenda =
|nome_natibo =
|data_nacimiento ={{dni|lang=br|21|3|1768|si}}
|local_nacimiento =[[Auxerre]]
|data_muorte ={{muorte|lang=br|16|5|1830|21|3|1768}}
|local_muorte =[[Paris]]
|causa_muorte =
|pais_de_residencia ={{FRA}}
|nacionalidade ={{FRAb}} [[Fráncia|Francés]]
|etnicidade =
|campo =[[Física]], [[matemática]]
|anstituicao_trabalho={{nowrap|[[Scuola Normal Superior de Paris]]}}, {{nowrap|[[École Polytechnique]]}}
|alma_mater =[[Scuola Normal Superior de Paris]]
|tese =
|ourientador =[[Joseph-Louis Lagrange]]
|ourientado ={{nowrap|[[Johann Peter Gustab Lejeune Dirichlet|Gustab Dirichlet]]}}, {{nowrap|[[Giobanni Praina]]}}, {{nowrap|[[Claude Louis Marie Heinri Nabier]]}}
|coincido_por ={{nowrap|[[Série de Fourier]]}}, {{nowrap|[[Trasformada de Fourier]]}}, {{nowrap|[[Cunduçon térmica#Lei de Fourier|Lei de Fourier]]}}
|anfluenciado =
|premio =
|cunjuge =
|religiao =
|assinatura =
|notas =
}}
'''Jean-Batiste Joseph Fourier''' ([[Auxerre]], {{dtlink|lang=br|21|3|1768}} — [[Paris]], {{dtlink|lang=br|16|5|1830}}) fui un [[matemática|matemático]] i [[física|físico]] [[fráncia|francés]], celebrado por ampeçar l'ambestigaçon subre la decumposiçon de funçones periódicas an séries trigonométricas cumbergentes chamadas [[séries de Fourier]] i la sue aplicaçon als porblemas de la [[cunduçon de la calor]]. La [[trasformada de Fourier]] fui zeignada an sue houmenaige. Fourier tamien ye giralmente creditado pula çcubierta de l [[eifeito stufa]].<ref>{{Citar libro |subrenome=Cowie |nome=J. |títalo=Climate Change: Biological and Houman Aspets |subtítulo= |léngua=anglés |eidiçon= |local= |eiditora=Cambridge University Press |anho=2007 |páiginas= |páigina=3 |belumes= |isbn=978-0-521-69619-7 }}</ref>
== Biografie ==
[[Fexeiro:Legendre and Fourier (1820).jpg|225px|right|thumb|[[Caricatura]]s an augarielha, de 1820, de ls matemáticos franceses [[Adrien-Marie Legendre]] (a la squierda) i Joseph Fourier (a la dreita) pul artista francés [[Julien-Leopold Boilly]], retrato an augarielha númaros 29 i 30 de l ''Albun de 73 Portraits-Charge Aquarelle’s ç Nembres de I’Anstitute''.<ref name=Boilly>Boilly, Julien-Leopold. (1820). ''Albun de 73 Portraits-Charge Aquarelle’s ç Nembres de I’Anstitute'' ([http://traslate.gogle .com/traslate?js=y&preb=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.photo.rmn.fr%2Fcf%2Fhtn%2FCSearchZ.aspx%3FE%3D2K1KTS6T7WAMK%26SubE%3D2C6NU00YI4TE&sl=outo&tl=en watercolor portrait]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} #29). Biliotheque de l’Anstitut de France.</ref>]]
Jean-Batiste Joseph Fourier fui l 12° filho de ls 15 que tubo sou pai, un [[alfaiate]] an Auxerre. El quedou Uorfon mui moço, pus la sue mai morriu quando el tenie nuobe anhos i l sou pai ne l'anho seguinte. El fui anternado na scuola melitar de Auxerre, un coleijo [[beneditinos|beneditino]], adonde einicialmente mostrou tener talento pa la literatura, mas als treze anhos ampeçou a antressar-se pula matemática. Als catorze anhos yá tenie lido ls seis belumes de l ''Curso de Matemática'' de [[Étienne Bézout]] i an [[1783]] recebiu l purmeiro prémio pul sou studo de la ''Macánica Giral'' de [[Charles Bossut]].
An [[1787]] decidiu seguir la carreira relegiosa i antrou na abadie beneditina de St. Benoit-sur-Loire. Inda assi, persistiu ne l sou antresse pula matemática i mantebe correspondéncia cul porsor de matemática de Auxerre i ambiou un manuscrito la [[Jean-Étienne Montucla]] an Paris. Abandonou l'abadie an [[1789]], sin chegar a fazer ls botos relegiosos, i besitou Paris adonde apersentou un artigo a la Academie Rial de Ciéncias francesa subre las sues pesquisas pa la soluçon de [[cálclo numérico|eiquaçones numéricas]], assunto que l'antressou pa l resto de la bida. An [[1790]] tornou-se porsor de matemática na scuola melitar de Auxerre (adonde yá tenie studado). An [[1793]], seduzido puls eideales republicanos, ambolbiu-se na política juntando-se al Comité Rebolucionário de Auxerre. El screbiu:
"Anquanto se zambolbírun las eideias naturales d'eigualdade, fui possible cunceber la sperança sublime de stablecer antre nós un gobierno libre, isento de reis i padres i libertar deste duplo jugo l tierra usurpado de la Ouropa. You apaixonei-me por esta causa, que ye na mie oupenion la maior i la mais guapa qu'ua nacion puode amprender."
Fourier tentou demitir-se de l comité rebolucionairo depuis de l terror gerado pula [[Reboluçon Francesa]], cul qual nun staba d'acuordo. Mas nessa altura el yá staba demasiado ambolbido na Reboluçon para poder abandonar la sue atebidade política. Esta atebidade era stremamente cumplicada pulas defrentes façones rebolucionárias que se debatian biolentamente antre eilhas. L própio Fourier treminou preso an Júlio de [[1794]], depuis de tener defendido an [[Orléanes]] ua destas façones. Temendo pula sue bida, subretodo depuis de la muorte de [[Robespierre]] cundenado a la guilhotina, Fourier treminou por ser libertado debido la nuobas mudanças políticas nua época stremamente cunturbada.
El tenie, até ser preso, cuntinado a ansinar matemática an Auxerre, mas ne l final de 1794 ye nomeado para studar na [[École Normale de Paris]]. Esta anstituiçon fui fundada pula república cul oubjetibo d'ansinar porsores i abriu an Janeiro de [[1795]]. Nesta scuola, adonde demunstrou ser un de ls alunos mais brilhantes, Fourier ten cumo porsores [[Joseph-Louis de Lagrange]], [[Pierre Simon Laplace]] i [[Gaspard Monge]], ls maiores físicos-matemáticos de la época. El ampeçou anton a ansinar purmeiro ne l Collège de France i depuis na École Polytechnique sob la direçon de [[Lazare Carnot]] i Gaspard Monge, i ampeçou ua atebidade mais séria an ambestigaçon matemática, matendo eicelentes cuntatos cun Lagrange, Laplace i Monge.
El boltou a ser preso por rezones políticas, mas depuis d'apelos de sous alunos i porsores, i tamien talbeç por ua cierta acalmia política, boltou a ser libertado. An [[1795]] el boltou a ansinar na École Polytechnique i an [[1797]] sucediu la Lagrange al ser nomeado pa la cátedra de Análeze i Macánica nesta scuola. El quedou coincido pulas sues aulas scepcionales, debido al sou grande don pa l'ouratória que yá le tenie trazido reconhecimiento an política
<!--
In 1798 Fourier joined Napoleon's army in its ambasion of Eigyt las scientific adbiser. Monge and Malus were also part of the speditionary force. The spedition was at first la great sucess. Malta was ocupied on 10 June 1798, Alexandria taken by storn on 1 July, and the delta of the Nile quickly taken. Howeber, on 1 August 1798 the French flet was cumpletely çtroyed by Nelson's flet in the Battle of the Nile, so that Napoleon found himself cunfined to the land that hei was ocupying. Fourier ated las an admenistrator las French type political anstitutiones and admenistration was set up. In particular hei helped stablish eiducational facelities in Eigyt and carried out archaeological splorationes.
While in Cairo Fourier heilped found the Cairo Anstitute and was one of the twelbe members of the mathematics debesion, the others ancluded Monge, Malus and Napoleon himself. Fourier was eileted secretary to the Anstitute, la position hei cuntined to hold during the entire French ocupation of Eigyt. Fourier was also put in charge of collating the scientific and literary çcoberies made during the eiquipa in Eigyt.
Napoleon abandoned s army and returned to Paris in 1799, hei son held absolute power in France. Fourier returned to France in 1801 with the remaines of the speditionary force and resumed s post las Porsor of Analysis at the École Polytechnique. Howeber Napoleon had other eideas about how Fourier might sirbe hin and wrote:-
... the Prefet of the Department of Isère habing recently died, I would like to spress my cunfidence in citizen Fourier by appointing hin to this place.
Fourier was not happy at the prospet of leabing the academic world and Paris but could not refuse Napoleon's request. Hei went to Grenoble where s duties las Prefet were many and baried. S two greatest achiebements in this admenistratibe position were oberseing the ouperation to drain the swamps of Bourgoin and superbesing the custrution of la new highway fron Grenoble to Turin. Hei also spent much eiquipa working on the Çcrition of Eigyt which was not cumpleted until 1810 when Napoleon made changes, rewriting story in places, to it before publication. By the eiquipa la second eidition appeared eibery reference to Napoleon would habe ben remobed.
It was during s eiquipa in Grenoble that Fourier did s amportant mathematical work on the theory of heiat. S work on the topic began around 1804 and by 1807 hei had cumpleted s amportant memoir On the Propagation of Heiat in Solid Bodies. The memoir was read to the Paris Anstitute on 21 December 1807 and la committe cunsisting of Lagrange, Laplace, Monge and Lacroix was set up to report on the work. Now this memoir is bery highly regarded but at the eiquipa it caused cuntrobersy.
There were two reasones fur the committe to fel unhappy with the work. The first oubjetion, made by Lagrange and Laplace in 1808, was to Fourier's spansiones of funtiones las trigonometrical series, what we now call Fourier series. Further clarification by Fourier still failed to cumbince then. Las is pointed out in [4]:-
All these are written with such eisemplary clarity - fron la logical las oupposed to calligraphic point of biew - that their inabelity to persuade Laplace and Lagrange ... probides la god andex of the ouriginality of Fourier's biews.
The second oubjetion was made by Biot against Fourier's deribation of the eiquationes of trasfer of heiat. Fourier had not made reference to Biot's 1804 paper on this topic but Biot's paper is cierta anly ancorret. Laplace, and later Poisson, had similar oubjetiones.
The Anstitute set las la prize cumpetition subjet the propagation of heiat in solid bodies fur the 1811 mathematics prize. Fourier submitted s 1807 memoir together with additional work on the coling of anfenite solids and terrestrial and radiant heiat. Only one other antry was receibed and the committe set up to decide on the award of the prize, Lagrange, Laplace, Malus, Hauy and Legendre, awarded Fourier the prize. The report was not howeber cumpletely fabourable and states:-
... the manner in which the outhor arribes at these eiquationes is not eisemt of difficulties and that s analysis to antegrate then still leabes something to be zeired on the score of generality and eiben rigour.
With this rather mixed report there was ne l mobe in Paris to publish Fourier's work.
When Napoleon was defeated and on s way to sile in Eilba, s route should habe ben through Grenoble. Fourier managed to aboid this difficult cunfrontation by sending word that it would be dangerous fur Napoleon. When hei learnt of Napoleon's scape fron Eilba and that hei was marching towards Grenoble with an army, Fourier was stremely worried. Hei tried to persuade the people of Grenoble to ouppose Napoleon and gibe their allegiance to the King. Howeber las Napoleon marched anto the town Fourier left in heste.
Napoleon was angry with Fourier who hei had hoped would welcome s return. Fourier was able to talk s way anto fabour with both sides and Napoleon made hin Prefet of the Rhóne. Howeber Fourier son resigned on recebing ourders, possibly fron Carnot, that the was to remobe all admenistrators with royalist sympathies. Hei could not habe cumpletely fallen out with Napoleon and Carnot, howeber, fur on 10 June 1815, Napoleon awarded hin la pension of 6000 francs, payable fron 1 July. Howeber Napoleon was defeated on 1 July and Fourier did not receibe any money. Hei returned to Paris.
Fourier was eileted to the Académie ç Sciences in 1817. In 1822 Delambre, who was the Secretary to the mathematical section of the Académie ç Sciences, died and Fourier together with Biot and Arago applied fur the post. After Arago withdrew the eiletion gabe Fourier an easy win. Shortly after Fourier became Secretary, the Académie published s prize winning essay Théorie analytique d'a chaleur in 1822. This was not la piece of political manoeubring by Fourier howeber since Delambre had arranged fur the printing before hei died.
During Fourier's eight last years in Paris hei resumed s mathematical researches and published a number of papers, some in pure mathematics while some were on applied mathematical topics. S life was not without porblems howeber since s theory of heiat still probooked cuntrobersy. Biot claimed priority ober Fourier, la clain which Fourier had little difficulty showing to be false. Poisson, howeber, attacked both Fourier's mathematical techniques and also claimed to habe an altarnatibe theory. Fourier wrote Storical Précis las la reply to these claims but, although the work was shown to barious mathematicianes, it was neber published.
Fourier's biews on the claims of Biot and Poisson are giben in the following, se [4]:-
Habing cuntested the barious results [Biot and Poisson] now recognise that they are sat but they protest that they habe ambented another method of spounding then and that this method is eicellent and the true one. If they had eilluminated this branch of physics by amportant and general biews and had greatly perfeted the analysis of partial differential eiquationes, if they had stablished la percipal eilement of the theory of heiat by fine spurments ... they would habe the right to judge my work and to corret it. I would submit with much pleasure .. But one does not stend the bounds of science by persenting, in la forn said to be different, results which one has not found oneself and, abobe all, by forestalling the true outhor in publication.
Fourier's work probided the ampetus fur later work on trigonometric series and the theory of funtiones of la rial bariable. -->
An 1798, juntou-se la Napoleon na sue spediçon al Eigito i fui feito gobernador i secretairo de l [[Anstituto de l Eigito]] fundado por Napoleon ne l Cairo.
An 1801, depuis de las bitórias anglesas i resultante capitulaçon francesa, Fourier boltou la Fráncia i fui nomeado por Napoleon Prefeito de [[Isère]], puosto que cunserbou até a la [[Restouraçon]]. Tenendo mais tarde sido nomeado prefeito de [[Grenoble]].
Fui an Grenoble que Fourier zambolbiu la maiorie de l sou trabalho spurmental i teórico subre la propagaçon de la calor. Este permitiu-le modelar l'eiboluçon de la temperatura atrabeç de séries trigonométricas. An [[1822]] Fourier screbiu "[[Theorie analytique d'a chaleur]]" (Teorie Analítica de l Calor), un marco na física-matemática. Este trabalho cuntribui als fundamientos de la [[termodinámica]] i custitui ua melhorie mui amportante pa la modelizaçon matemática de ls fenómenos físicos. Abre la ária matemática de teorie de [[Análeze Harmónica|análeze de Fourier]]. Inda assi, ua simplificaçon scessiba i pouco rigorosa, gírun muitas críticas de Laplace i Lagrange. An particular, neste trabalho Fourier afirma qu'ua funçon dua bariable, cuntínua ó çcuntínua, puode ser spandida nua série de senos de multiplos de la bariable. Este resultado ancorreto tubo inda assi ua grande amportança al ancluir la possibelidade de spandir deste modo tamien funçones çcuntínuas. Lagrange, que yá tenie studado este porblema antes, fui particularmente crítico de la demunstraçon apersentada por Fourier. Mais tarde esta demunstraçon fui melhorada por matemáticos cumo [[Dirichlet|Johann Dirichlet]], [[François Budan de Boislaurent]] i [[Jacques Charles François Sturn]], qu'apersentou la berson final al chamado [[teorema de Fourier]] an 1829.
[[Fexeiro:Joseph Fourier (circa 1820).jpg|200px|left|thumb|Rabisco de Fourier, de 1820.]]
== Aplicaçones de l'análeze de Fourier ==
Hoije l'análeze de Fourier ye ua de las técnicas matemáticas cun maior númaro d'aplicaçones práticas. Para alhá de ser outelizada stensibamente an [[cálclo numérico]] nas árias mais dibersas de las ciéncias aplicadas i angenharies, l'análeze de Fourier custitui inda la base de l [[processamiento de senhales]]. Ten por esso un papel central nas telecomunicaçones modernas i tamien ne l processamiento d'eimaiges digitales. Cumo curjidades: ye outelizando análeze de Fourier que se retira la boç de las cançones para fazer [[karaoke]] i tamien que se faç la cumpresson d'eimaiges an formato [[JPEG]].
==Teorie Analítica de l Calor==
An 1822, Fourier apersentou sou trabalho subre la [[propagaçon térmica]] na ''Théorie analytique d'a chaleur'',<ref>{{Cite book | last = Fourier | first = Joseph | title = Théorie analytique d'a chaleur | publisher = Firmin Didot Père eit Fils | date = 1822 | location = Paris | url = http://books.gogle .com/books?id=TDQJAAAAIAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> cuja fundamentaçon fui baseada na [[Trasferéncia de calor cumbetiba|lei de Newton de l resfriamiento]], ó seia, que l fluxo de calor antre dues moléculas adjacentes ye proporcional a la defrença stremamente pequeinha de sues temperaturas. Este libro fui traduzido,<ref>Freman, La. (1878). ''The Analytical Theory of Heiat'', Cambridge University Press, Cambridge UK, cited by Truesdell, C.La. (1980), ''The Tragicomical Story of Thermodynamics, 1822-1854'', Springer, New York, ISBN 0-387-90403-4, page 52.</ref> cun 'correçones' eiditoriales,<ref name="Truesdell 1980">Truesdell, C.La. (1980). ''The Tragicomical Story of Thermodynamics, 1822-1854'', Springer, New York, ISBN 0-387-90403-4, page 52.</ref> pa l'anglés 56 anhos mais tarde por Freman (1878).<ref> Digital Eimage Processing by Rafel Gonzaleç and Richard I Wods ,Third Eidition , Pg 200 , PHI Eastern Eiquenomy Eidition.</ref> L libro tamien fui eiditado, cun muitas correçones eiditoriales, por [[Gaston Darboux]] i republicado an francés an 1888.<ref name="Truesdell 1980"/>
Habie trés cuntribuiçones amportantes neste trabalho, ua puramente matemática i dues eissencialmente físicas. Na matemática, Fourier afirmou que qualquiera funçon dua bariable, cuntínua ó çcuntínua, puode ser spandida nua série de [[senoide]]s de múltiplos de la bariable. Ambora este resultado nun seia correto, l'ouserbaçon de Fourier qu'alguas funçones çcuntínuas son la soma de séries anfenitas fui un grande abanço. La queston de detreminar quando ua série de Fourier cumberge ten sido fundamental al longo de seclos. [[Joseph Louis Lagrange]] tenie dado causos particulares deste (falso) teorema, i ansinuou que l método era giral, mas el nun habie studado l'assunto. [[Johann Peter Gustab Lejeune Dirichlet|Johann Dirichlet]] fui l purmeiro a dar ua demunstraçon sastifatória desso cun alguas cundiçones restritibas.
Ua cuntribuiçon pa la física ne l libro fui l cunceito d'homogeneidade dimensional nas eiquaçones, ó seia, ua eiquaçon puode ser formalmente correta solamente se las dimensones correspondíren a ambos ls lados de l'eigualdade. Fourier tamien zambolbiu la [[análeze dimensional]], l método de repersentaçon d'ounidades físicas, cumo belocidade i aceleraçon, pulas sues dimensones fundamentales de massa, tiempo i cumprimiento, para oubter relaçones antre eilhas.<ref>Mason, Stephen F.: La Story of the Sciences (Simon & Schuster, 1962), p. 169.</ref> L'outra cuntribuiçon de Fourier pa la física fui sue perpuosta de [[Eiquaçon de la calor|eiquaçon defrencial parcial]] pa la difuson cundutora de la calor. Esta eiquaçon ye hoije ansinada a todos ls studantes de física matemática.
==Eiquaçones detreminadas==
Fourier deixou ua obra inacabada subre eiquaçones detreminadas que fui eiditada por [[Claude Louis Marie Heinri Nabier]] i publicada an 1831. Este trabalho cuntén mui material ouriginal - an particular, hai ua demunstraçon de l teorema de Fourier subre la posiçon de las raízes dua eiquaçon algébrica. [[Joseph Louis Lagrange]] mostrou cumo las raízes dua eiquaçon algébrica puode ser apartado por meio dua outra eiquaçon cujas raízes fúrun ls quadrados de las defrenças de las raízes de l'eiquaçon ouriginal. [[François Vudan de Boislaurent]], an 1807 i 1811, habie enunciado l teorema giralmente coincido pul nome de Fourier, mas la manifestaçon nun era totalmente sastifatório. Proba de Fourier ye l mesmo que l normalmente dado an libros subre la teorie de las eiquaçones. La soluçon final de l porblema fui dado an 1829 por [[Jacques Charles François Sturn]].
==Çcubierta de l "eifeito stufa"==
Na década de 1820, Fourier calculou qu'un oubjeto de l tamanho de la Tierra i, a la sue çtáncia de l Sol, deberie ser cunsidrabelmente mais friu de l que se l planeta fusse calecido solo puls eifeitos de la radiaçon solar ancidente. El eisaminou bárias possibles fuontes de la calor ouserbado adicionado an artigos publicados an 1824<ref>{{cite journal |outhor=Fourier J |year=1824 |title=Remarques Générales Sur Les Températures Du Globe Terrestre Eit Ç Spaces Planétaires |journal=[[Annales de Chimie eit de Physique]] |belume=27 |pages=136–67}}</ref> i 1827.<ref>{{cite journal |outhor=Fourier J |year=1827 |title=Mémoire Sur Les Températures Du Globe Terrestre Eit Ç Spaces Planétaires |journal=Mémoires de l'Académie Royale ç Sciences |belume=7 |pages=569–604 |url=http://bisualiseur.bnf.fr/StatutConsulter?N=sorel1.bnf.fr-1295037014309&B=1&I=PDF&L=NUMM-3370 }}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Anquanto el finalmente sugeriu que la radiaçon antrestelar poderie ser respunsable por ua grande parte de la calor adicional, la cunsidraçon de Fourier subre la possibelidade de que l'atmosfera de la Tierra poderie agir cumo algun tipo d'eisolante ye amplamente reconhecida cumo la purmeira perpuosta de l qu'atualmente ye coincido cumo l [[eifeito stufa]].<ref>Weart, S. (2008). ''[http://www.aip.org/story/climate/co2.htn The Carbon Dioxide Grenhouse Effet]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. Páigina besitada an 27 de maio de 2008</ref>
[[Fexeiro:Grenoble - ancien ébéché - Joseph Fourier.JPG|right|thumb|Busto de Fourier an [[Grenoble]]]]
[[Fexeiro:Père-Lachaise - Dibesion 18 - Joseph Fourier 03.jpg|left|200px|thumb|Tumulo de Fourier, [[Semitério de l Père-Lachaise]]]]
An sous artigos, Fourier se referie a ua spriéncia de [[Horace-Bénédit de Saussure]], que forrou un baso cun ua corcha enegrecida. Na corcha, el anseriu bários pedaços de bidro traspariente, apartados por anterbalos d'aire. Fui deixado l baso sob l sol de l meidie, la fin de la luç poder antrar pul topo de l baso atrabeç de ls painéis de bidro. La temperatura quedou mais eilebada ne ls cumpartimientos mais anteriores deste çpositibo.<ref>[ http://www.wmconnolley.org.uk/sci/fourier_1827/fourier_1827.html#text Traslation by W M Cunnolley of: Fourier 1827: MEMOIRE sur les temperatures du globe terrestre eit ç spaces planetaires] {{en}}. Páigina besitada an 30 d'agosto de 2011</ref> Fourier cuncluiu que ls gases na atmosfera poderien formar ua barreira stable cumo ls painéis de bidro. Esta cuncluson puode tener cuntribuído pa l'uso posterior de la metáfora de l "eifeito stufa" para se referir als porcessos que detreminan las temperaturas atmosféricas. Fourier ouserbou que ls berdadeiros macanismos que detreminan las temperaturas de l'atmosfera ancluía la cumbeçon, que nun staba persente ne l çpositibo spurmental de Saussure.
{{Refréncias}}
== Leitura adicional ==
*''Initial text fron the [[public domain]] [[Rouse Story of Mathematics]]''
* Fourier, Joseph. (1822). ''Theorie Analytique de la Chaleur''. Firmin Didot (reissued by [[Cambridge University Press]], 2009; ISBN 978-1-108-00180-9)
* Fourier, Joseph. (1878). ''The Analytical Theory of Heiat''. Cambridge University Press (reissued by [[Cambridge University Press]], 2009; ISBN 978-1-108-00178-6)
* Fourier, J.-B.-J. (1824). [http://www.academie-sciences.fr/atebite/archibe/dossiers/Fourier/Fourier_pdf/Mem1827_p569_604.pdf ''Mémoires de l'Académie Royale ç Sciences de l'Anstitut de France '''BII'''.'' 570–604]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (''Mémoire sur Les Temperatures du Globe Terrestre eit Ç Spaces Planetaires'' - grenhouse effet essay published in 1827)
*The [[Porjet Gutenberg]] EBook of [http://www.gutenberg.org/etext/16775 ''Biographies of Çtinguished Scientific Men''] by François Arago
* Fourier, J. Éloge storique de Sir William Heirschel, prononcé danes la séance publique de l'Académie royale ç sciences le 7 Juin, 1824. Storie de l'Académie Royale ç Sciences de l'Anstitut de France, tome bi., année 1823, p. lxi.[Pg 227]
==Ber tamien==
*[[Trasformada de Fourier]]
*[[Análeze Harmónica|Análeze de Fourier]]
==Ligaçones sternas==
*{{MacTutor Biography|id=Fourier}}
*{{MathGenealogy|id=17981&fChrono=1}}
*[http://www.wmconnolley.org.uk/sci/fourier_1827/fourier_1827.html Fourier 1827: Mimória subre las temperaturas de l globo terrestre i de ls spácios planetairos], traduçon para {{en}} de l francés ouriginal
*{{Link|fr|2=http://portail.mathdoc.fr/OEUBRES/|3=Gallica - Obras cumpletas}}
{{Academie Francesa}}
{{Portal3|Fráncia|Biografies|Matemática|Física|Eiducaçon}}
{{DEFAULTSORT:Fourier, Jean Batiste Joseph}}
[[Catadorie:Joseph Fourier| ]]
[[Catadorie:Nomes na Torre Eiffel]]
[[Catadorie:Matemáticos de l seclo XIX]]
[[Catadorie:Nembros de la Academie de Ciéncias de la Fráncia]]
[[Catadorie:Academie francesa]]
[[Catadorie:Nembros de la Academie Rial de las Ciéncias de la Suécia]]
[[Catadorie:Nembros strangeiros de la Royal Society]]
[[Catadorie:Físicos de la Fráncia]]
[[Catadorie:Matemáticos de la Fráncia]]
[[Catadorie:Sepultados ne l Semitério Père-Lachaise]]
[[Catadorie:Naturales de Auxerre]]
6vpxapyyy1laf6viz33ylne9uwzj9xw
Scrabatura
0
7661
106837
102891
2026-06-01T00:45:07Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106837
wikitext
text/x-wiki
{{mais notas|data=maio de 2012| arte=| Brasil=| ciéncia=| geografie=| música=| Pertual=| sociadade=|1=|2=|3=|4=|5=|6=}}
[[Fexeiro:Jean-Léon Géróme 004.jpg|thumb|dreita|Scraba sendo leiloada na Antiguidade, an quadro de l [[pintor]] [[Fráncia|francés]] [[Jean-Léon Géróme]].]]
[[Fexeiro:Wobbelin Cuncentration Camp.jpg|thumb|Scrabos de l [[nazismo]], nun [[campo de cuncentraçon]] an [[Wobbelin]].]]
[[Fexeiro:Slabes in chaines (grayscale).png|thumb|250px|Trés scrabos [[Etíopes|abissínios]] ancadeados. La [[Sociadade Antiescrabagista]] stima qu'habie dous milhones de scrabos na [[Etiópia]], ne l'ampeço de la [[década de 1930]], nua populaçon stimada antre 8 i 16 milhones de pessonas.<ref>[http://www.yale.edu/glc/eibents/cbss/Miers.pdf Twentieth Century Solutiones of the Abolition of Slabery]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]]
La '''scrabidon''' (chamada tamien '''escrabismo''', '''sclabagismo''' i '''scrabatura'''<ref>{{citar anciclopédia|title=esclabagismo|ancyclopedie=Anfopédia [An linha]|acessdate=12 d'outubre de 2011|publisher=Porto Eiditora|location=Porto|year=2003-2011}}</ref>) ye la prática social an qu'un [[ser houmano]] assume [[dreito]]s de [[propiadade]] subre outro zeignado por '''scrabo''', al qual ye amposta tal cundiçon por meio de la fuorça. An alguas [[sociadade]]s, zde ls tiempos mais remotos, ls scrabos éran legalmente defenidos cumo ua [[mercadoria]]. Ls [[précio]]s bariában cunforme las cundiçones físicas, halbelidades profissionales, l'eidade, la procedéncia i l çtino.
L duonho ó comerciante puode cumprar, bender, dar ó trocar por ua díbeda, sin que l scrabo puoda eisercer qualquiera dreito i oubjeçon pessonal ó legal, mas esso nun ye regra. Nun era an todas las sociadades que l scrabo era bisto cumo mercadoria: na [[Antiguidade|Eidade Antiga]], haba bista que ls scrabos de [[Sparta]], ls [[hilotas]], nun podien ser bendidos, trocados ó cumprados, esto pus el éran propiadade de l Stado spartano, que podie cunceder a propiatairos l dreito d'uso d'alguns hilotas; mas eilhes nun éran propiadade particular, nun éran pertencentes l'alguien, l Stado que tenie poder subre eilhes. La scrabidon de l'era moderna stá baseada nun fuorte [[Racismo|preconceito racial]], segundo l qual l [[grupo]] étnico al qual pertence l comerciante ye cunsidrado superior, ambora yá na Antiguidade las defrenças raciales fússen bastante saltadas antre ls pobos scrabizadores, percipalmente quando habie fuortes çparidades fenotípicas. Na antiguidade tamien fui quemun la scrabizaçon de pobos cunquistados an guerras antre naciones. Anquanto modo de porduçon, la scrabidon assenta na sploraçon de l trabalho fuorçado de a mano-de-obra scraba. Ls ''senhores'' alimentan ls sous scrabos i apropian-se de l perduto restante de l trabalho destes.
La sploraçon de l trabalho scrabo torna possible la porduçon de grandes scedentes i ua einorme acumulaçon de riquezas, cuntribuindo assi pa l zambolbimiento eiquenómico i cultural que l'houmanidade conheciu an dados spácios i momientos: custruíran-se diques i canhales d'eirrigaçon, splorórun-se minas, abriran-se stradas, custruíran-se puontes i fortificaçones, zambolbírun-se las artes i las letras.
Nas ceblizaçones scrabagistas, nun era pula bie de l'aperfeiçoamiento técnico de ls métodos de porduçon (que se berifica aquando de la [[Reboluçon Andustrial]]) que ls senhores de scrabos percurában oumentar la sue riqueza. Ls scrabos, por outro lado, sin qualquiera antresse ne ls resultados de l sou trabalho, nun se ampenhában na çcubierta de técnicas mais pordutibas.
Oupenion ouposta subre la pordutebidade de l scrabo tubo l [[eiquenomista]] Molinaire, citado pul deputado Pedro Luís, na sesson de [[10 de maio]] de [[1888]], na Cámara de ls Deputados de l Brasil:
{{quote2|''Molinaire diç que, an giral, l trabalho de l liberto ye un terço menos pordutibo que l trabalho de l scrabo, sendo necessairos dieç libertos pa ls serbícios que éran feitos por siete scrabos. Dá las rezones deste fato i cunclui que, na melhor de las heipóteses, cuntinando ls libertos todos ne ls stablecimientos rurales, teremos ua defrença de 1/3 para menos na porduçon!|Deputado Giral Pedro Luís}}
Atualmente, anque la scrabidon tener sido abolida an quaije to l mundo, eilha inda cuntina eisistindo de forma legal ne l [[Sudan]] i de forma eilegal an muitos países, subretodo na [[África]] i an alguas regiones de la [[Ásia]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|[[Stória de la scrabidon]]}}
Hai dibersas ocorréncias de scrabatura sob defrentes formas al longo de la stória, praticada por ceblizaçones çtintas. Ne l giral, la forma mais purmária de scrabatura se dou na medida an que pobos cun antrisses dibergentes guerreában, resultando ne l'acúmulo de presioneiros de guerra. Anque, na [[Eidade Antiga]], tener habido comércio de scrabos, nun era necessariamente esse la fin reserbado a esse tipo de spólio de [[guerra]]. Bal çtacar qu'alguas culturas cun un fuorte senso [[Patriarcado|patriarcal]] reserbában, a la [[mulhier]], ua hierarquia social semelhante a la de l scrabo, negando-le dreitos básicos que custituirian la noçon de [[cidadano]].
=== Scrabidon na Antiguidade ===
[[Fexeiro:Jean-Léon Géróme 001.jpg|thumb|250px|Mercadores de scrabos analisando ls [[dientes]] de la scraba, por [[Jean-Léon Géróme]]]]
{{Artigo percipal|[[Scrabidon na Antiguidade]], [[Escrabidon na Roma Antiga]]}}
La scrabidon era ua situaçon aceite i lougo tornou-se eissencial pa l'eiquenomie i pa la sociadade de todas las ceblizaçones [[Eidade Antiga|antigas]], ambora fusse un tipo d'ourganizaçon mui pouco pordutibo. La [[Mesopotámia]], la [[Índia]], la [[China]] i ls [[Eigito|antigos eigípcios]] i [[heibreus]] outelizórun scrabos.
Na [[Grécia Antiga|ceblizaçon griega]], l trabalho scrabo acuntecie na mais bariada suorte de funçones: ls scrabos podien ser domésticos, podien trabalhar ne l campo, nas minas, na fuorça policial d'arqueiros de la cidade, podien ser [[Ouribesarie|ouribes]], remadores de barco, artesones etc. Pa ls griegos, tanto las mulhieres cumo ls scrabos nun possuían dreito de boto. Muitos de ls suldados de l'antigo [[Ampério Romano]] éran ex-scrabos.
Ne l [[Ampério Romano]], l'oumiento de riqueza rializaba-se mediante la cunquista de nuobos territórios, capazes de fornecer scrabos an maior númaro i mais [[ampuosto]]s al fisco. Assi i to, arruinában ls pequeinhos propiatairos libres, que, mobelizados pul serbício melitar oubrigatório, éran oubrigados a abandonar las sues tierras, de las quales acabában por ser spulsos por díbedas, ando eilhas angrossar las grandes propiadades cultibadas por mano d'obra scraba.
Las nuobas cunquistas i ls nuobos scrabos qu'eilhas propiciában ampeçórun a ser ansuficientes para manter de pie l pesado cuorpo de l'admenistraçon romana. Ls cunflitos ne l teta de las classes de "homes libres" ampeçan a abalar las struturas de la sociadade romana, culas luitas antre ls [[patrício]]s i la [[plebe]], antre latifundiairos i comerciantes, antre coletores d'ampuostos i agricultores arruinados, aliados als ''[[proletarii]]'' de las cidades. Al mesmo tiempo, ampeçou a manifestar-se l mobimiento de rebolta de ls scrabos contra ls sous senhores i contra l sistema sclabagista, mobimiento qu'atingiu l punto mais alto cula rebolta de [[Spártaco]] (73-71 a.C.). Zde l [[seclo II]], la necidade de tener [[Receita (eiquenomie)|receita]]s liebaba Roma a ourganizar grandes sploraçones de tierra i a ancorajar la cuncentraçon de las propiadades agrícolas, zambolbendo l tipo de sploraçon sclabagista.
Generalizou-se l "pagamiento an spece" als funcionairos cun [[Diocleciano]], outelizando l Stado diretamente ls perdutos de a tierra, sin ls deixar passar pul mercado, cuja amportança diminuiu, justificando la tendéncia de ls grandes propiatairos se custituíren an "eiquenomies cerradas", de dimensones cada beç maiores, colocando-se ls pequeinhos propiatairos sob l'asa de ls grandes.
An troca de la fidelidade i de l'antrega de ls sous benes, ls camponeses mais pobres passában a fazer parte de la família de ls grandes duonhos, que se oubrigában la protegé-los i la sustentá-los. Deste modo, de camponeses libres trasformában-se an "serbos", ampeçando a delinear-se, assi, ls domínios senhoriales caratelísticos de la [[Eidade Média]].
==== Scrabidon ne l [[Dreito Romano]] ====
L'amperador [[Justeniano I]] publicou l'eidito [[Anstitutas]], an [[23 de nobembre]] de l'anho de [[533]], ne l qual define la serbidon i ls serbos:<ref>RODRIGUES, La. Coneilho, ''Anstitutas de l Amperador Justeniano, bertidas de l latin pa l pertués, pul doutor La. Coneilho Rodrigues'', Typographia Mercantil, Recife, 1879.i</ref>
"Títalo III: de l dreito de las pessonas
* La debison percipal ne l dreito de las pessonas ye que todos ls homes ó son libres ó son scrabos.
* La libardade (de la qual ben la palabra 'libre') ye l poder natural de fazer, cada un, l que quier, se la bioléncia ó la lei nun l proíbe.
* La serbidon ye ua anstituiçon de l dreito de las gientes, pula qual ye alguien submetido contra la natureza al domínio d'outra pessona.
* Ls serbos son assi chamados porque ls generales questuman bender ls catibos i çtarte cunserbá-los sin ls matar. Eilhes ténen tamien l nome de 'mancipia' porque son tomados "a a mano" dentre ls enimigos.
* Ls serbos, ó nacen tales, ó se fázen. Nacen de las nuossas scrabas, ó fázen-se scrabos pul dreito de las gientes, mediante la catura, ó pul dreito cebil, quando un home libre, maior de binte anhos, cunsentiu an ser bendido para participar de l précio.
* Nun hai defrença na cundiçon de ls serbos, i hai muitas defrenças antre ls libres; pus estes ó son angénuos ó son libertos."
=== Scrabidon na América Pré-Colombiana ===
{{Artigo percipal|[[América Pré-Colombiana]]}}
Nas [[ceblizaçones pré-colombianas]] ([[Astecas|asteca]], [[anca]] i [[Ceblizaçon maia|maia]]), ls scrabos nun éran oubrigados a permanecer cumo tales durante to la bida. Podien mudar de classe social i normalmente tornában-se scrabos até quitáren díbedas que nun podien pagar. Éran ampregados na [[agricultura]] i ne l [[eisército]]. Antre ls ancas, ls scrabos recebien ua propiadade rural, na qual plantában pa l sustento de sue família, reserbando al amperador ua parcela maior de la porduçon an relaçon als cidadanos libres. Ne l [[Vrasil]], la scrabidon ampeçou culs [[Pobos andígenas de l Brasil|índios]]. Ls índios scrabizában presioneiros de guerra mui antes de la chegada de ls [[pertueses]].
=== Scrabidon moderna i cuntemporánea ===
:{{Artigo percipal|[[Escrabidon moderna]]}}
L comércio de scrabos yá tenie rotas antercontinentales na época de l [[al-Andalus]] i mesmo antes, durante l [[Ampério Romano]]. Crian-se nuobas rotas ne l momiento an que ls ouropeus ampeçórun la [[quelónia|colonizar]] ls outros cuntinentes, ne l [[seclo XVI]] i, por eisemplo, ne l causo de las [[Américas]], ne ls causos an que ls pobos locales nun se prestában a suprir las necidades de mano d'obra de ls quelonos, fui necessairo amportar mano d'obra, percipalmente de la [[África]].
[[Fexeiro:Juliao14.JPG|thumb|250px|Scrabo sendo açoitado an [[Minas Gerales]], ne l [[Brasil]], durante l'auge de l [[ciclo de l'ouro]]]]
Nessa altura, muitos [[reino]]s africanos i [[árabes]] eislámicos, decorriente de las chamadas guerras santas amprendidas puls muçulmanos, ls quales, sancionados por sue religion, se apossában de ls benes de ls chamados "anfiéis" submetidos, percipalmente sue libardade, bendendo-los ó trocando-los por mercadorias, cumo scrabos pa ls ouropeus. Ne l Brasil, depuis de la chegada de ls ouropeus, ne l seclo XVI, ls índios passórun a comerciar sous presioneiros de guerra cun estes. Mais tarde, ls pertueses recorrírun als [[negros]] africanos, que fúrun outelizados nas minas i nas plantaçones: de die fazien tarefas questumeiras, a la nuite carregában canha i lenha, trasportában formas, purificában, triturában i ancaixotában l [[açúcar]].
An alguns territórios brasileiros, inda assi, l índio chegou a ser mais fundamental que l negro cumo mano d'obra. An [[San Paulo]], até al final de l seclo XVII, quaije nun se ancontrában negros dada la pobreza de sue populaçon, que nun çpunha de recursos financeiros para adquiriren scrabos africanos. Ls decumientos de la época qu'usában l termo "negros de a tierra" referian-se, na berdade, als [[índio]]s, ls quales nun éran oubjeto de cumpra i benda, solo d'apresionamiento, sendo proibido anclusibe que se fixasse balor para eilhes ne ls ambentairos de benes de falecidos. Esta posiçon fura defendida puls [[Cumpanha de Jasus ne l Brasil|jesuítas ne l Brasil]], l que gerou cunflitos cula populaçon local antressada na scrabatura, culminando an cunflito, na chamada "[[La botada de ls padres fura]]" an 1640.
Cul surgimiento de l'eideal liberal i de la ciéncia eiquenómica na [[Ouropa]], la scrabatura passou a ser cunsidrada pouco pordutiba i moralmente ancorreta. An [[1850]], ne l Brasil, pula [[Lei Eusébio de Queirós]], passou-se a punir ls traficantes de scrabos, de modo la que nanhun scrabo mais entrasse ne l paíç; an [[1871]] fui sancionada la [[Lei de l Bentre Libre]] que declaraba libre ls filhos de scrabos nacidos a partir daquele anho, i an [[1885]] la [[Lei de ls sexagenairos]], que cuncedie [[libardade]] als maiores de 60 anhos. I mais tarde fizo aparecer l [[abolicionismo]], an meados de l [[seclo XIX]].
An [[1888]], quando la scrabidon fui abolida ne l Vrasil,pula [[Lei Áurea]], el era l único paíç oucidental qu'inda mantenie la scrabidon legalizada.
La [[Mauritánia]] fui, an [[9 de nobembre]] de 1981, l radadeiro paíç a abolir, na letra de la lei, l'escrabatura, pul decreto 81 234, mas, la scrabidon segue eisistindo ne l [[Sudan]]<ref>[http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/mundo/ult94u28116.shtml]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
La scrabidon ye pouco pordutiba porque, cumo l'escrabo nun ten propiadade subre sue própia porduçon, el nun ye stimulado a porduzir yá qu'esto nó eirá resultar nun ancremiento ne l bien-star material de si mesmo.{{Carece de fuontes|data=júnio de 2010}}
Segundo la [[National Geographic]], hai mais scrabos hoije de l que l total de scrabos que, durante quatro seclos fazirun parte de l tráfico trasatlántico.<ref name="21 st century slabes">[http://ngn.nationalgeographic .com/ngn/0309/feature1/andex.html 21 st century slabes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ambora, las denuncias de trabalho scrabo ne l Vrasil i an outros países ténen sentido metafórico, yá que se trata de proibiçon de salir ls ampregados de fazendas, mas nun se trata de cumpra i benda de pessonas cumo ocorria ne l tiempo de la scrabidon negra.
== Scrabidon ne l mundo ==
L'escrabidon fui praticada por muitos pobos, an defrentes regiones, zde las épocas mais antigas. Éran feitos scrabos an giral, ls presioneiros de guerra i pessonas cun díbedas, mas mais tarde çtacou-se la scrabidon de negros. Na eidade Moderna, subretodo a partir de la çcubierta de la América, houbo un florescimiento de la scrabidon. Zambolbendo-se anton un cruel i lucratibo comércio d'homes, mulhieres i ninos antre la África i las Américas. La scrabidon passou a ser justificada por rezones morales i relegiosas i baseada na fé de la suposta superioridade racial i cultural de ls ouropeus.
Chama-se de [[tráfico negreiro]] l trasporte fuorçado de [[África|africanos]] pa las [[Américas]] cumo [[Scrabatura|scrabos]], durante l [[colonialismo|período colonialista]].
=== La scrabidon na Bíblia ===
La [[bíblia]] traç bários preceitos subre scrabos i regulamenta aspetos de la scrabidon, mas an nanhun momiento, cundena la prática de la scrabidon an si, tanto ne l [[Bielho Testamiento]],<ref>Éxodo 22:2-3}}</ref><ref>Deuteronómio 21:10-11|}}</ref> cumo ne l [[Nuobo Testamiento]].<ref>{{bibleberse||Eiphesianes|6:5|}}</ref><ref>{{bibleberse||I Timothy|6:1|}}</ref> Eisraelitas homes deberian tener l'oupçon de libardade passado seis anhos de trabalho cun alguas cundiçones.<ref>Sodus 21:2-6</ref><ref>Deuteronómio 15:12-15</ref><ref>Jeremias 34:14</ref> Scrabos strangeiros i sous çcendentes se tornában propiadade perpétua de la família que ls tena.<ref>Éxodo 21:26-27</ref>
[[Deuteronómio]] 23:16 proíbe antregar un scrabo fugitibo. Dt 23:17 proíbe anganhar un escrabo fugitibo. [[Lebítico]] 25:39 proíbe outelizar un scrabo heibreu an tarefas degradantes. Lebítico 25:42 proíbe bender un scrabo heibreu an leilon. Lebítico 25:43 proíbe outelizar un escrabo heibreu para trabalho znecessairo. Leb. 25:53 proíbe que se maltrate un scrabo heibreu. [[Libro de l Éxodo|Éxodo]] 21:8 proíbe la benda d'escraba heibreia i proíbe pribaçones a ua scraba heibreia que se çposou. Dt. 21:14 proíbe scrabizar ua presioneira depuis de té-a tomado. Éxodo 20:17 ourdena: ''"Nun cobiçarás la casa de l tou próssimo; nun cobiçarás a mulhier de l tou próssimo, nin sou scrabo, nin sue scraba"''.
Deuteronómio 5:14 prescrebe l çcanso tamien de l scrabo ne l sábado: ”''Ne l sétimo die de la sumana ye l die de çcanso, dedicado a mi, l sou Dius. Nun faga nanhun trabalho nesse die, nin bocé, nin ls sous filhos, nin las sues filhas, nin ls sous scrabos, nin las sues scrabas, nin ls sous animales, nin ls strangeiros que biben na tierra de bocé. Assi cumo bocé çcansa, ls sous scrabos tamien dében çcansar''”, i Deuteronómio 5:15 acrecenta: “''Lembre que bocé fui scrabo ne l Eigito i que you, l SENHOR, sou Dius, l tirei d'alhá cula mie fuorça i cul miu poder''.”
La [[Torá]] tamien prescrebe: An S. 21:2 que quando un scrabo heibreu debe ser alforriado 7 anhos depuis de la cumpra. An S: 21:8 ourdena que se la scraba heibreia nun agradar al senhor que prometiu çposá-la, el terá que permitir sou resgate. An Leb. 25:46 i an S 21:26 diç qu'un scrabo cananeu debe ser scrabo para siempre salbo se "''se alguien ferir l'uolho de l sou scrabo, i el perder la bista, l scrabo terá de ser libertado cumo pagamiento pul uolho perdido''" . An Éx. 21:7 se ourdena que "''Se un home bender sue filha para ser scraba, esta nun le salirá cumo saen ls scrabos''".
Ne l [[Nuobo Testamiento]], an [[Efésios]] 6:5 stá scrito subre scrabos:
"''Bós, serbos, oubedecei a buossos senhores segundo la chicha, cun miedo i tremor, na sinceridade de buosso coraçon, cumo la Cristo''".
=== La scrabidon i ls negros bistos pula Eigreija Católica ===
La [[Eigreija Católica]] zde l [[seclo XV]], pronunciou sue posiçon atrabeç de bários [[papa]]s, cundenando la scrabidon.<ref>Mais anformaçones ne l libro de '''BALMES, Jaime''' - ''"La Eigreija Católica an face de la Scrabidon"'', eiditado pul Centro Brasileiro de fomiento Cultural (1988)</ref> An 13 de Janeiro de 1435, atrabeç de la bula ''[[Sicut Dudun]]'',<ref>{{Citar web |url=http://www.papalencyclicals.net/Eugene04/eugene04sicut.htn |titulo=Sicut Dudun<!-- Titulo gerado outomaticamente -->|acessodata= [[29 de Dezembre]] de [[2010]] }}</ref> L purmeiro decumiento que trata splicitamente de la queston, ye de l [[Papa Eugénio IB]], que mandou restituir a la libardade ls scrabos de las [[Ilhas Canárias]]. An 1462, l [[Papa Pio II]] (1458-1464) dou anstruçones als bispos contra l tráfico negreiro que se ampeçaba, probeniente de la [[Etiópia]]; l [[Papa Lion X]] (1513-1521) çpachou decumientos ne l mesmo sentido pa ls reinos de [[Pertual]] i de la [[Spanha]].
Ne ls seclos seguintes, contra la scrabidon i l tráfico se pronuncian tamien ls papas [[Griegório XIV]] (1590-1591), por meio de la bula ''[[Cun Sicuti]]''<ref>Un artigo que cita tal publicaçon puode ser ancontrado eiqui: http://users.binary.net/polycarp/slabe.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (1591), [[Ourbano BIII]] (1623-1644), na bula ''[[Commissun Nobis]]''<ref>{{Citar web |url=http://www.stedbr.fae.unicamp.br/nabegando/fuontes_scritas/1_Jesuitico/annaes_de la_biblioteca.htn |titulo=Annaes de la Biblioteca i Archibo Publico de l Pará. Colónia - Período Jesuítico. Fuontes Scritas. Acerbo. Stória, Sociadade i Eiducaçon ne l Brasil - HISTEDBR - Faculdade de Eiducaç...<!-- Titulo gerado outomaticamente -->|acessodata= [[29 de Dezembre]] de [[2010]] }}</ref> (1639) i [[Bento XIB]] (1740-1758) na bula ''[[Eimmensa Pastorun]]''<ref>[http://books.gogle .com.br/books?id=A0M7UwBmhpwC&pg=PA113&lpg=PA113&dq=Eimmensa+Pastorun&source=bl&ots=ZOz0pDaBJ-&sig=hla0w3-7DrB47_o4w26_njqpLW0&hl=t-BR&ei=6ICmS9qGJMKruAe808XcDg&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=5&bed=0CBcQ6AEwBDgK#b=onepage&q=Eimmensa%20Pastorun&f=false]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (1741). Ne l [[seclo XIX]], ne l mesmo sentido se pronunciou l papa [[Griegório XVI]] (1831-1846) al publicar la bula [[In Supremo Apostolatus]]<ref>{{Citar web |url=http://www.fsspx-brasil .com.br/Page%2006-7-In-Supremo.htn |titulo=Griegório XBI, Carta Apostólica In Supremo<!-- Titulo gerado outomaticamente -->|acessodata= [[29 de Dezembre]] de [[2010]] }}</ref> (1839). An 1888, l [[Papa Lion XIII]], na ancíclica ''[[In Plurimis]]'',<ref>{{Citar web |url=http://www.batican.ba/holy_father/leo_xiii/ancyclicals/documents/hf_l-xiii_anc_05051888_in-plurimis_en.html |titulo=Leo XIII - In Plurimis<!-- Titulo gerado outomaticamente -->|acessodata= [[29 de Dezembre]] de [[2010]] }}</ref> dirigida als bispos de l Brasil, pediu-les apoio al Amperador ([[Don Pedro II]]) i la sue filha ([[Princesa Isabel]]), na luita que stában a trabar pula aboliçon defenitiba de la scrabidon.
=== África ===
{{Artigo percipal|[[Scrabidon na África]]}}
Las purmeiras scursones pertuesas a la [[África]] susaariana fúrun pacíficas (l marco de la chegada fui la custruçon de la fortaleza de S. Jorge de la Mina, an Gana, an 1482). Pertueses muitas bezes se casában cun mulhieres natibas i éran aceitos pulas lideranças locales. Yá an meados de la [[década de 1470]] ls "pertueses tenien ampeçado a comerciar na [[Anseada de l Benin]] i frequentar l [[Delta de l Níger|delta de l riu Níger]] i ls rius que le quedában lougo l'oeste", negociando percipalmente scrabos cun comerciantes muçulmanos.
Ls ambestimientos na nabegaçon de la cuosta oeste de la África fúrun einicialmente stimulados pula fé de que la percipal fuonte de lucro serie la sploraçon de minas d'ouro, spetatiba que nun se rializou. Assi, custa que l comércio de scrabos que se stableciu ne l [[Atlántico]] antre [[1450]] i [[1900]] cuntabelizou la benda de cerca de {{Formatnun:11313000}} andibíduos (un belume que tenendo a cunsidrar subestimado).
An torno de l comércio de scrabos stableciu-se l comércio d'outros perdutos, tales cumo [[marfin]], [[tecido]], [[tabaco]], armas de fuogo i [[piel]]s. Ls comerciantes usában cumo moeda pequeinhos oubjetos de cobre, manilhas i cuntas de bidro trazidos de Beneza. Mas la percipal fuonte de riqueza oubtida puls ouropeus na África fui mesmo a mano-de-obra barata demandada nas colónias amaricanas i que pareciu-les ua buona justificatiba pa ls ambestimientos an sploraçones marítimas que, specialmente ls pertueses, benien fazendo zde l [[seclo XIV]]. Dessa forma, ambora ne l [[seclo XV]] ls scrabos fússen bendidos an [[Pertual]] i na [[Ouropa]] de maneira giral, fui cula sploraçon de las colónias amaricanas que l tráfico atingiu grandes proporçones.
Antre l [[seclo XVI]] i l [[seclo XVIII]] stima-se que cerca de 1,25 milhones de Ouropeus crestianos fúrun caturados por piratas i fuorçados a trabalhar ne l Norte de África. Esta época fui particularmente marcada pul reinado de [[Moulay Ismail]].
=== Brasil ===
{{Artigo percipal|[[Scrabidon ne l Brasil]]}}
[[Fexeiro:Slavery in Brazil, by Jean-Baptiste Debret (1768-1848).jpg|dreita|thumb|250px|[[Jean-Batiste Debret]] (1768-1848) fui un de ls percipales pintores de las cundiçones de ls scrabos ne l Brasil Amperial]]
La purmeira forma de scrabidon ne l Brasil fui de ls ''gentios de a tierra'' ó ''negros de a tierra'', ls [[índios]] specialmente na Capitania de San Paulo adonde sous moradores pobres nun tenien cundiçones d'adquirir scrabos africanos, ne ls purmeiros dous seclos de colonizaçon. La Scrabizaçon de índios fui proibida pul [[Marqués de Palumbar]]. Éran cunsidrados pouco atos al [[trabalho]].
Ne l Vrasil, la scrabidon africana tubo ampeço cula porduçon canabieira na purmeira metade de l [[seclo XVI]] cumo tentatiba de soluçon a la "''falta de braços pa la laboura''", cumo se dezie anton. Ls [[porto]]s percipales de zambarque scrabos éran: ne l [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]], na [[Bahia]] negros de la [[Guiné]], ne l [[Recife]] i an [[San Luís de l Maranhon]].
Ls pertueses, brasileiros i mais tarde ls houlandeses trazian ls negros africanos de sues colónias na [[África]] para outelizar cumo [[mano-de-obra]] scraba ne ls [[angeinho]]s de [[rapadura]] de l Nordiste. Ls comerciantes de scrabos bendian ls africanos cumo se fússen mercadorias, las quales adquirian de tribos africanas qu'habien feito presioneiros. Ls mais saudables chegában a baler l dobro daqueles mais fracos ó bielhos. Éran mais balorizados, pa ls trabalhos na agricultura, ls negros [[Bantos]] ó [[Benguela]] ó Banguela ó de l [[Cungo]], probenientes de l sul de la África, specialmente de [[Angola]] i [[Moçambique]], i tenien menos balor ls benido de l centro oeste de la África, ls negros [[Mina (etnia)|Mina]] ó de la Guiné, que recebírun este nome por séren ambarcados ne l porto de San Jorge de Mina, na atual cidade de [[Eilmina]], i éran mais atos pa a mineraçon, trabalho l qual yá se dedicában na [[África Oucidental]]. Por ser la Bahia mais próssima de la Cuosta de la Guiné (África Oucidental) de l que de Angola, la maiorie de ls negros baianos son Minas.
Cumo éran bistos cumo [[mercadoria]]s, ó mesmo cumo animales, éran abaluados fesicamente, sendo melhor abaluados, i tenien précio mais eilebado, ls scrabos que tenien [[diente]]s buonos, [[canielha]]s finas, quadril streito i carcanhales altos, nua abaluaçon eiminentemente racista. L précio de ls scrabos siempre fui eilebado quando cumparado culs précios de las tierras, esta abundante ne l Brasil. Assi, durante to l período colonial brasileiro, ne ls [[ambentairo]]s de pessonas falecidas, l lote (plantel) de scrabos, mesmo quando an pequeinho númaro, siempre era abaluado por un balor, an mil-réis, mui maior que l balor atribuído a las [[tierra]]s de l [[fazendeiro]]. Assi la muorte dun scrabo ó sue fuga repersentaba pa l fazendeiro ua perda eiquenómica i financeira eimensa.
L trasporte era feito de la África pa l Brasil ne ls porones de l [[nabio negreiro|nabios negreiros]]. Amontoados, an cundiçones desumanas, ne l'ampeço muitos morrian antes de chegar al [[Brasil]], sendo que ls cuorpos éran lançados al mar. Por esso l cuidado cul trasporte de scrabos oumentou para que nun houbisse prejuízo. Las cundiçones de la tripulaçon de ls [[nabio]]s nun era mui melhor que la de ls scrabos.
La scrabidon ne l Brasil lebou la formaçon de muitos [[quilombo]]s que trazian ansegurança i frequentes prejuízos a biajantes i perdutores rurales. An [[Minas Gerales]], por eisemplo, an torno de la [[Camino de Goiás]], la Picada de [[Goiás]], único acesso al atual centro oeste de l Brasil, l [[Quilombo de l Ambrósio]], l maior de Minas Gerales fui assi çcrito por Luís Gonzaga de la Fonseca, an sue "Stória de Oulibeira":
''"Goiás era ua [[Canaana]]. Buoltában ricos ls que tenien ido pobres. Iban i bian mares d'abintureiros. Passában boiadas i tropas. Seguian camboios de scrabos. Cargueiros antérminos, carregados de mercadorias, bugigangas, miçangas, tapeçaries i sal. Delantre desso, negros foragidos de senzalas i de camboios an marcha, ounidos la prófugos de la justícia i mesmo a remanescentes de ls zaparecidos cataguás, fúrun se homiziando an ciertos puntos de la strada ("Camino de Goiás" ó "Picada de Goiás"). Essas quadrilhas peligrosas, sucursales de ls quilombolas de l riu de las muortes, assaltában traseuntes i ls deixában muortos ne l fondo de ls boqueirones i perambeiras, depuis de pilhar l que cunduzian. Roubában todo. Boiadas. Tropas. Denheiro. Cargueiros de mercadorias benidos de la Corte (Riu de Janeiro). I até ls própios camboios de scrabos, mantando ls cumboeiros i libertando ls negros trelados. I cun esto, era mais ua súcia de bandidos a angrossar la quadrilha. An tierras oulibeirenses açoitaba-se grande parte dessa nacion de “caiambolas ourganizados” nas matas de l Riu Grande i [[Riu de las Muortes]], de que yá falamos. I de l cumbate a essa praga ye que bai aparecer la colonizaçon de l território (de [[Oulibeira (Minas Gerales)]] i region). Antre ls mais peligrosos bandos de l Campo Grande, figurában l quilombo de l negro Ambrósio i l negro Canalho''."
==== L die la die de l scrabo ====
[[Fexeiro:Slabe Beilce.jpg|thumb|300px|Pintura de l seclo 18 de Dirk Valkenburg mostrando scrabos durante ua beilça cerimonial.]]
Nas [[fazenda]]s de canha ó nas minas d'ouro (a partir de l [[seclo XVIII]]), ls scrabos éran tratados de a pior forma possible. Trabalhában muito, de quatorze la dezesseis horas, l que se tornou l percipal motibo de ls scrabos fugiren; outro motibo éran ls castigos i l'outro era porque recebien solo trapos de roupa i ua alimentaçon de péssima culidade (recebien pouca quemido i ne l mássimo dues bezes por die). Passában las nuites nas [[senzala]]s (galpones scuros, úmidos i cun pouca higiene) acorrentados para eibitar fugas.
Éran custantemente castigados fesicamente (quando un scrabo se çtraía ne l trabalho ó por outros motibos, éran amarrados nun tronco de [[arble]] i açoitados, las bezes, até perdíren ls sentidos); torturando-los fesicamente i psicologicamente, ls senhores i sous [[Carrasco|algozes]] buscában çtruir ls balores de l negro i forçá-lo a aceitar l'eideia de la superioridade de la raça branca sendo que l'açoite era la puniçon mais quemun ne l [[Brasil Colónia]] pa ls scrabos. Para alhá de todos esses castigos habie ua máscara qu'ampedie ls scrabos de bubíren i fumáren deixando ls bícios; essa máscara era chamada de "máscara de fuolha de flandres".
Por mais biolentas que fússen las açones de ls senhores, ls torturados nada podien fazer. La lei númaro 4 de 10 de júnio de 1835 proibia ls scrabos de causar qualquiera tipo d'oufensa ó agresson al patron i als cumpanheiros que cul morában, punindo-los cun acoites ó, na maiorie de ls causos, cula pena de muorte [http://www.camara.gob.br/Anterneta/AnfDoc/cunteudo/colecoes/Legislacao/Legimp-20/Legimp-20_3.pdf#page=7 (Lei númaro 4 de 10 de júnio de 1835- pág. 5)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Esta lei solo serie an parte rebogada an 1886 pula lei númaro 3.310 de 15 d'outubre de 1886, dous anhos antes de l'aboliçon de la scrabatura, quanto a l'amposiçon de la pena d'açoites. [http://www.camara.gob.br/Anterneta/AnfDoc/Cunteudo/Colecoes/Legislacao/Leis1886/L1886_06.pdf#page=8 (Lei númaro 3.310 de 15 d'outubre de 1886- pág. 52)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
Afirmaçon ouposta subre cumo l scrabo era tratado por sous senhores fizo l cafeicultor i deputado stadual paulista Martico de la Silba Prado Júnior (Martenico Prado), na sesson de la Assemblé Probincial de San Paulo de [[16 de márcio]] de [[1882]]. Cundenando la proibiçon de l comércio de scrabos antre las porbíncias brasileiras, Martenico Prado relata, als deputados paulistas, que muitos propiatairos de scrabos de Minas Gerales nun querien se apartar de sous scrabos, quando eimigrassen para San Paulo:
{{quote2|''Ato esse (proibir la benda de scrabo para outra porbíncia) que, pa ls pequeinhos propiatairos de scrabos de la Porbíncia de Minas, ye l mais atroç possible, pus b. eiceléncia nun eignora que l sertaneijo mineiro stima i se torna afeiçoado al sou scrabo que se torna parte antegrante de sue família, tributando-le pronunciada afeiçon. Relata anton l qu'oubiu de mineiros que querien benir para San Paulo i zeiában podéren trazer sous scrabos: Tengo recebido pedidos anstantes, '''súplicas pungentes, acumpanhadas até de lágrimas''', para qu'eilhes (ls scrabos) puodan benir para esta porbíncia (San Paulo) dezindo: "Faga cun que la Assemblé paulista ne ls abra las puortas de las porbíncias para nun sermos oubrigados a a miséria ó a bendar aqueilhes que criamos zde l'anfáncia".''!|Martenico Prado}}<ref>_______IN MEMORIAM, Martenico Prado 1843-1943, Eiditora Eilbino Pocai, San Paulo, 1943, páigina 197</ref>
Ls çcursos de Martenico Prado na Assemblé Probincial paulista fúrun trascritos ne l libro de l "centenairo de Martenico Prado", antitulado "In Memorian, Martenico Prado, 1843-1943 eiditado an San Paulo pula Eiditora Eilbino Pocai.
La pena d'açoite pa l scrabo solo fui abolida por lei amperial de 1885, pouco antes de la [[Lei Áurea]], l qu'ocasionou fugas an massas de scrabos ne ls radadeiros anhos de la scrabidon ne l Brasil, fato denunciado ne ls debates subre la Lei Áurea:
{{quote2|''Ls scrabos fugiran an massa, prejudicando nun solo ls grandes antrisses eiquenómicos, mas tamien antrisses de sigurança pública: houbo muortes, houbo ferimientos, houbo ambason de localidades, houbo l terror derramado por todas las famílias, i aqueilha amportante porbíncia durante muitos meses permaneciu ne l terror mais aflitibo. Felizmente ls propiatairos de San Paulo, cumprendírun que, delantre de l'inaçon de la Fuorça Pública, melhor serie capituláren delantre la desorden, i dórun libardade als scrabos.''|Andrade Figueira}}.<ref>ANNAES de l Parlamiento Brazileiro - Camara de ls Srs. Deputados, terceira sesson Bigesima Legislatura de 1888 Belume I, Amprensa Nacional RJ 1888, pg 52</ref>
==== Aculturaçon i miscigenaçon ====
Grande parte de ls scrabos negros fúrun assimilados culturalmente assumindo la [[religion]] católica specialmente ls probenientes de [[Angola]] i [[Moçambique]], anquanto la maiorie de ls scrabos ambarcados ne l [[porto]] de l [[Castielho de San Jorge de la Mina]], na atual [[Eilmina]], an [[Gana]], i que se fixórun ne l [[nordeste de l Brasil]], specialmente na [[Bahia]], permanecírun cun sues religiones africanas.
Era usual na época de la scrabidon, fazendeiros ó sous [[filho]]s homes tenéren filhos cun scrabas, donde se ouriginou grande parte de la [[populaçon]] mestiça brasileira, na época, chamados de ''pardos''.
Fúrun mas raríssemos ls causos de [[mulhier]]s brancas tenéren filhos cun scrabos.{{Carece de fuontes|data=janeiro de 2013}}
==== Rebeliones, ansurreiçones i mobelizaçon pul fin de la scrabidon ====
Ex-escrabos fundórun sociadades secretas que financiában las [[rebolta]]s i fugas de scrabos, i ls scrabos d'ourige africana ampeçórun a atuar publicamente contra la scrabidon. Scrabos refugiados an [[quilombo]]s atacában [[fazenda]]s, tornando la scrabidon un peligro pa ls própios fazendeiros.
Cula [[lei]] [[Eusébio de Queirós]], l tráfico de scrabos pa l Brasil l tornou-se eilegal, i l [[précio]] destes passou a ser proibitibo para pequeinhos i médios fazendeiros. Tal fator, al longo de l tiempo, fizo cun que la scrabidon negreira se tornasse antieconómica. Ls grandes fazendeiros, cumo soluçon, passórun a recorrer a a mano-de-obra de [[eimigrante]]s, resolbendo assi, l porblema secular de la "''falta de braços pa la laboura''". Depuis que l Brasil se tornou ua [[república]], ls persidentes [[republicano]]s se lemitórun a tomar medidas ne l mássimo ínfimas para antegrar ls ex-scrabos i sous çcendentes a la sociadade.
==== L fundamiento eiquenómico de la scrabidon ====
Bal lembrar que l'escrabidon bieno pa l [[Brasil]] atrabeç de l [[mercantelismo]]: ls negros africanos benien sustituir ls natibos brasileiros na porduçon canabieira, pus esse [[tráfico]] daba lucro a la [[Corona Pertuesa]], que recebie ls ampuostos de ls traficantes. Até [[1850]], la [[eiquenomie]] era quaije que sclusibamente mobida pul braço scrabo. L catibo staba na base de to l'atebidade, zde la porduçon de l [[café]], [[açúcar]], [[algodon]], [[tabaco]], trasporte de cargas, a las mais dibersas funçones ne l meio ourbano: [[carpinteiro]], [[pintor]], [[pedreiro]], [[çapateiro]], [[ferreiro]], [[marceneiro]], antre outras, ambora bárias dessas profissones fússen eisercidas percipalmente por [[crestianos-nuobos]].
=== Stados Ounidos de la América ===
{{Artigo percipal|[[Scrabidon ne ls Stados Ounidos de la América]]}}
[[Fexeiro:Slabepatrols.jpg|250px|dreita|thumb|"[[Patrulhadores de scrabos]]", cumpuostos manjoritariamente de [[branco (raça)|brancos]] pobres, tenien l'outoridade de parar, rebistar, [[tortura]]r i até matar scrabos que biolassen ls códigos de l scrabo amaricano. Arriba, [[caricatura]] nortista de ls patrulheiros caturando un scrabo fugitibo, nun [[almanaque]] abolicionista.]]
La '''stória de la scrabidon ne ls Stados Ounidos de la América''' ampeça-se ne l [[seclo XVII]], quando práticas scrabistas similares als outelizados puls [[Spanha|spanholes]] i [[Pertual|pertueses]] an colónias na [[América Latina]], i tremina an [[1863]], cula ''Proclamaçon de Emancipaçon'' de [[Abrahan Lincoln]], rializada durante la [[Guerra Cebil Amaricana]]. Anque l tráfico de scrabos tener sido proibido an [[1815]], l cuntrabando cuntina até l'anho de 1860, anquanto ne l norte crecie la campanha pula aboliçon. La guerra cebil que se segue deixa un saldo de cientos de miles de muortos i ua legion de negros marginalizados. Nanhun porgrama gobernamental ye prebisto para sue antegraçon profissional i eiquenómica. L sul permanece melitarmente acupado até [[1877]], faborecendo l surgimiento de sociadades secretas cumo ls [[Cabalheiros de la Camélia Branca]] i la [[Ku Klux Klan]], qu'ampregan la bioléncia para perseguir ls negros i defender la segregaçon racial.
=== Pertual ===
Na época anterior a la formaçon de Pertual cumo reino eisiste registo de la prática de scrabatura puls Romanos, puls Besigodos i durante l Al-Andaluç la scrabidon de ls crestianos caturados i de ls [[Saqaliba]]. Depuis de l'andependéncia de Pertual ten-se coincimiento d'ataques de pira'''tas normandos la bilas costeiras, de las razies que [[Piratas de la Barbária]] fazien antre la populaçon costeira i de las ilhas. Las bilas quedában giralmente d'''sertas i la populaçon era bendida ne l mercado de scrabos de l norte de África. Habie xefes corsairos que benien de l norte de África até a la península que éran eilches, "renegados" de la fé crestiana ó mouriscos caturados que mudában de "lado". Ls presioneiros de guerra caturados na península tornában-se scrabos. Solo an 6 de júlio de 1810 cula assinatura de l purmeiro tratado luso-argelino de tréguas i resgate, cunfirmado an 1813, cula assinatura de l Tratado de Paç, acabou la razie nas bilas costeiras de Pertual i catura de pertueses pa la scrabatura ne l norte de África.
Antes de 1415, atrabeç de l resgate de catibos pertueses fazirun-se ls purmeiros cuntatos cun comércio de scrabos na cidade de Ceuta. Resgatar fameliares era oubrigaçon cujo çcumprimiento poderie ouriginar pesadas penas. Las eigreijas mantenien caixinhas de peditório para resgate de ls catibos. Ninos i mulhieres tenien prioridade de séren resgatadas.
Quando an [[1415]] Pertual cunquistou [[Ceuta]] habie ende un amportante centro comercial adonde cunfluían rotas de scrabos trazidos de la [[África susariana]] por comerciantes [[beduínos]]. La cunquista de Ceuta puls pertueses, lebou ls traficantes de scrabos a zbiar las sues rotas de comércio para outras cidades. Ceuta perdiu anton amportança comercial, mas tornou-se amportante punto stratégico-melitar de bigiláncia al comércio d'outras mercadorias antre las cuostas ouropeias de l Atlántico i la península itálica. Cula persença pertuesa ne l'oucidente de l Norte de África, l comércio de scrabos nun mais recuperou l'amportança qu'habie tenido sob l domínio muçulmano.
Ls pertueses, nas biaiges que fazirun al longo de la cuosta na direçon de l sul de África, cuntatórun tamien ende cul comércio de scrabos. L purmeiro lote de scrabos africanos trasportados para Pertual fúrun ls que la tripulaçon de l nabegador [[Anton Gonçalbes]] cumprou na cuosta de l Arguin (hoije [[Mauritánia]]) an 1441. Quando, passado cerca de meio seclo, ls purmeiros Pertueses ampeçórun a chegar a la [[Guiné (region)|Guiné]], cuntatórun tamien cul tráfico negreiro ende eisistente, mas nessa altura l'oubjetibo de ls pertueses era yá la Índia de las speciaries. L zambolbimiento de l comércio de scrabos, cun ambolbimiento de pertueses, solo bieno a acuntecer ne l seclo XVII an cumpetiçon cun houlandeses, angleses i franceses, benido a tener l sou auge ne l [[Seclo XBIII]] cul comércio de ls scrabos africanos pa l Brasil.
Inda assi, l cuorpo legislatibo emanado de las chancelaries régias pertuesas ye abundante an diplomas çtinados a reprimir la scrabatura i a proteger ls andígenas: probisones de [[João II de Pertual|D. João II]], de 5 de Abril i 11 de Júnio de 1492, i albarás de 18 de Júlio i 10 de Dezembre de 1493; la célebre lei de 20 de Márcio de 1570 subre "''la libardade de ls gentios de las tierras de l Brasil, i mais Cunquistas''"; la probison de 20 de Setembre de 1570, adonde l rei [[D. Sabastian]] ourdena que "''Pertues algun nan puoda resgatar nin catiuar Iapon; i sendo causo, que resgaten, ó catiuen alguns de ls ditos Iapones, ls qu'assi fúren resgatados, ó catiuos, quedórun libres…''". Ls albarás de 5 de Júnio de 1605, de 3 de Júlio de 1609, i l'albará cun fuorça de lei de 8 de Maio de 1758, ban ne l mesmo sentido.<ref>Heipólito Raposo, ''Piedras pa l Templo'', Porto, Librarie Ceblizaçon, 1933, pp. 43-44</ref>
Ne l seclo XVIII fui aliás Pertual a tomar la dianteira na [[aboliçon de la scrabatura]]. Decorria l Reinado de [[D. José I]] quando, an [[12 de Febreiro]] de [[1761]], esta fui abolida pul [[Marqués de Palumbar]] ne l [[Reino de Pertual|Reino]]/Metrópole i na [[Índia]].
Ne l [[Seclo XIX]], an 1836, l tráfico de scrabos fui abolido an to l Ampério. Ls purmeiros scrabos la séren libertados fúrun ls de l Stado, por Decreto de 1854, mais tarde, ls de las Eigreijas, por Decreto de 1856. Cula lei de 25 de Febreiro de 1869<ref name=rti>{{citar web|url=http://www.fd.unl .pt/Aneixos/Ambestigacao/1427.pdf|títalo=Decreto de 25 de Febreiro de 1869|outor=|data=|publicado=9 de Nobembre de 1899|acessodata=14 de Dezembre de 2011}}</ref> proclamou-se ree l'aboliçon de la scrabatura an to l [[Ampério Pertués]], até al termo defenitibo de 1878.<ref>[http://memoria-africa.ua .pt/Digital_Show.aspx?q=/BGC/BGC-N001&p=139]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Fin de la scrabidon ==
{{Artigo percipal|[[Abolicionismo]]}}
Inda qu'outras formas de scrabidon inda persistan ne l mundo cuntemporáneo, chama-se de '''abolicionismo''' l mobimiento político que bisou l'aboliçon de la [[scrabatura]] i de l [[tráfico d'escrabos]] qu'eisistia abiertamente, tenendo sues ouriges durante l [[Eilumenismo]] ne l [[seclo XVIII]]. Tal mobimiento se tornou ua de las formas mais repersentatibas d'atebismo político de l [[seclo XIX]] até a l'atualidade.
== Scrabidon ne l mundo cuntemporáneo ó Escrabidon branca ==
{{Percipal|Scrabidon moderna|Trabalho scrabo cuntemporáneo}}
Pula letra de la lei l'escrabidon ye zaparecida. L radadeiro paíç a abolir la scrabidon fui la Mauritánia an 1981. Mas la scrabidon cuntina an muitos países, porque las leis nun son aplicadas. Eilhas fúrun solamente feitas pula presson d'outros países i de la [[ONU]], mas nun repersentan la buntade de l gobierno de l respetibo paíç. Hoije an die ten pul menos 27 milhones scrabos ne l mundo.<ref name="21 st century slabes"/>
Percipalmente an países [[árabes]] i outros países [[muçulmano]]s eisisten inda scrabos tradecionales.<ref>[http://www.answering-eislan.org/Silas/slabery.htn Slabery in Eislan(Scrabidon ne l Eislana)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} i [http://ceyladewilka.blogspot .com/2008/04/scrabido-an-paises-rabes-slabery-in.html Scrabidon ne l Eislana]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La caça de scrabos negros, bisando la catura de moças i ninos guapas para séren scrabas domesticas ó ajudantes para bários trabalhos, eisiste percipalmente ne l [[Sudan]].
Na [[scrabatura branca]] (tráfico houmano pa la [[prostituiçon]] fuorçada) se ancontran presas milhones de moças, percipalmente de regiones pobres cumo [[Ucránia]], [[Moldábia]], [[Rússia]], [[África]], [[Índia]] i países adonde la prostituiçon ten tradecionalmente mui peso, cumo la [[Tailándia]] i las [[Filipinas]]. Las ninas son aliciadas cun falsas promessas, bendidas i ten que prostituir-se até la debeda (l précio pul cumpra i adicionales) ye paga. Muitas bezes la [[prostituta]] scrabizada ye bendida a seguir i todo ampeça de nuobo.
Eesiste tamien un semelhante tráfego cun ninos, que trabalhan cumo scrabos an outros países. Muitas bezes eilhes son mutilados i oubrigadas a mendigar i antregar todo als sous duonhos.
Para alhá desso eisisten bárias outras formas de scrabidon. Ls précios barian muito. Anquanto moças guapas bendidas para países renden até 20 mil dólares, se cumpra a las bezes ninos i mocinhas adolescentes na Moldábia, sul de la Índia, [[Paquiston]] ó [[China]] an [[Uorfanato]]s ó de famílias pobres por menos de 100 dólares.
Nessas statísticas nin son cuntadas milhones de mulhieres i ninas, que pula tradiçon ó até las leis an muitos países muçulmanos i outras regiones son cunsidradas propiadade de sous maridos ó pais.
Alguns analistas antenden que ls regimes ditatoriales cumo ls de la Coreia de l Norte i Cuba serien regimes de scrabidon pus ls trabalhadores porduzen an benefício dun grupo que nun puode ser retirado de sue posiçon de poder dominante, fazendo este serbício an troca de quemido (raçon fornecida pul stado totalitairo) sin poder tener outra oupçon, pus an causo d'algun zacordo culs repersentantes de l regime ne l local de trabalho el quedarie sin la sue cota d'alimiento ó mui probabelmente serie preso i eisecutado.
{{refréncias}}
== Vibliografie ==
* BARROS, José D'Assunçon Barros. ''La Custruçon Social de la Quelor''. Petrópolis: Eiditora Bozes, 2009. ISBN 8532638243
* FLORENTINO, Manolo. ''Ansaios subre scrabidon''. Minas Gerales: UFMG, 2003. ISBN 8570413661
* MELTZER, Milton. ''Stória eilustrada de la scrabidon''. San Paulo: Eidiouro, 2004. ISBN 8500011793
* La. J. Abelanas Nuns. ''Ls Sistemas Eiquenómicos, Génese i Eiboluçon de l Capitalismo''. Coimbra: 2006.
== Ber tamien ==
* [[Scrabidon moderna]]
* [[Cumbençon subre la Scrabatura]]
* [[Escrabidon na Roma Antiga]]
* [[Scrabidon africana]]
* [[Escrabidon ne l Brasil]]
* [[Scrabidon ne ls Stados Ounidos de la América]]
== Ligaçones sternas ==
{{Commones|Slabery}}
{{Wikiquote|Scrabatura}}
* {{Link|t|2=http://www.anstituto-camoes .pt/arquibos/storia/negroshistor.htn/ |3=Negros loinge de la stória}}
* [http://portal.unesco.org/culture/en/eib.php-URL_ID=13974&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Unesco 2004: Slabery Abolition Year]
* [http://www.storiadobrasil.net/abolicaodaescrabatura Stória de la Aboliçon de la Scrabatura ne l Brasil]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://researchnews.osu.edu/archibe/whtslab.htn When Ouropeanes Were Slabes: Research suggests white slabery was much more common than prebiously beliebed]
* {{Link|t|2=http://jbonline .ptierra .com.br/jb/papel/cadernos/eideias/2001/06/01/joride20010601008.html |3=Ls çconhecidos de la Cuosta de la Mina}}
* [http://digital.nypl.org/lwf/flash.html L triunfo subre la scrabidon an 4 lénguas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130804144950/http://digital.nypl.org/lwf/flash.html |date=2013-08-04 }}
{{DEFAULTSORT:Scrabidon}}
[[Catadorie:Escrabidon|Scrabidon]]
[[Catadorie:Sistemas eiquenómicos]]
51i4er4x6332929s27a6h3r2gqwyhd8
Nuoba Deli
0
7663
106835
106634
2026-06-01T00:35:33Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106835
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_42_00_N_77_12_00_I|28º 42' N, 77º 12' L}}
{{Andia zonas ourbanas
|natibe_name = Nuoba Deli
|latd = 28
|latn = 36
|lats = 49.7
|longd = 77
|longn = 12
|longs = 31.8
|state_name = Território de la Capital Nacional de Deli
|type = capd
|locator_position = centre
|skyline = Delhi Montage.jpg
|skyline_cation = Nuoba Deli
|eimage_flag =
|eimage_seal =
|ut_name = Território de la capital nacional
|çtrit = Nuoba Deli
|leader_title = Menistro-Xefe
|leader_name = Sheila Dikshit
|altitude = 216
|population_las_of = 2006
|population_total = 321,883 [http://www.world-gazetter .com/wg.php?x=1144693866&men=gpro&lng=en&dat=32&geo=-1860&srt=pnan&col=aohdq&t=c&ba=&geo=426985722]
|population_density = 9294
|area_magnitude = 9
|area_total = 42.7
|website = www.ndmc.gob.in
|area_telephone = 011
|postal_code = 110 xxx
|behicle_code_range = DL-0?
|fotnotes =
}}
'''Nuoba Deli'''<ref>{{citar web |url=http://www.ciberdubidas .com/preguntas/get/298263 |títalo=Ls gentílicos de Calecute i de Nuoba Deli (Índia) |acessodata=19 de janeiro de 2012 |radadeiro=Peinha |purmeiro=Carlos |data=25 de maio de 2010 |publicado=[[Ciberdúbidas de la Léngua Pertuesa]] }}</ref> <ref name=Ciber>{{citar web |url=http://www.ciberdubidas .com/preguntas/get/345394 |títalo=La pronúncia de Nuoba Deli |acessodata=2 de maio de 2013 |radadeiro=Peinha |purmeiro=Carlos |data=2 de maio de 2013 |publicado=[[Ciberdúbidas de la Léngua Pertuesa]] }}</ref> <ref>{{citar web |url=http://www.lusa .pt/lusamaterial/PDFs/prontuarioLusa.pdf |titulo=Prontuário Lusa | outor=Lusa, Agéncia de Amboras de Pertual | acessodata=10 d'outubre de 2012}}</ref> (tamien grafada an [[Léngua Pertuesa|pertués]] cumo '''Nuoba Déli'''<ref name=Ciber/> ó '''Nuoba Délhi''' <ref group=Nota>D'acuordo cul lenguista Carlos Peinha, de l [[Ciberdúbidas de la Léngua Pertuesa]], [http://www.ciberdubidas .com/preguntas/get/345394 "(m)l Bocabulário de la Léngua Pertuesa (1966) de Rebelo Gonçalbes, regista-se Deli, anotando-se que ye «Inexata la forma Delhi»."]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>; an [[Léngua hindi|hindi]]: नई दिल्ली, [[Trasliteraçon|trasl.]] ''Naī Dillī''; an [[Léngua panjabi|panjabi]]: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, traslit. ''Nabī̃ Dillī''; an [[Léngua urdu|urdu]]: نئی دلی, ''Naye Dillī'') ye la [[capital]] de la [[Índia]]. Cun ua [[ária]] total de 42,7 [[Quilómetro quadrado|Km²]], Nuoba Deli queda drento de la [[metrópole]] de [[Deli]], i atualmente sirbe cumo sede de l [[Gobierno de la Índia]], para alhá de l gobierno de l ''[[Deli|Território de la Capital Nacional de Deli]]'' (NCT).
Porjetada pul [[arquiteto]] [[Reino Ounido|británico]] [[Edwin Lutyenes]], la cidade ye coincida por sous [[Boulebard|bulebares]] amplos i cercados por [[arble]]s, i por ser sede de dibersas anstituiçones i monumientos nacionales. Zde [[1947]] ye la capital de l paíç, tenendo yá sido la capital de la quelónia británica antes de l'andependéncia (antes desso la capital colonial de la Índia era [[Calcutá]]).
== Stória ==
{{percipal|Stória de Deli}}
[[Fexeiro:Jantar Delhi.jpg|thumb|left|Cumpletado an [[1734]], sob ordes de l [[marajá]] [[Jai Singh II]], l [[Jantar Mantar]] ye un [[ouserbatório astronómico]].]]
Eesistiran uito cidades zeignadas Deli, cuntíguas ó nó, zde la purmeira chamada [[Andraprashta]], até a l'atual Deli.
Ne l [[seclo XII]] fui caturada por [[Kutb-ud-Din]], que a tornou capital de l stado muçulmano an [[1206]]. Mais tarde fui saqueada i, an [[1526]], caiu an poder de l mongol [[Vaber]]. Muorto [[Aurangzeb]], an [[1707]], l'ampério ampeçou l sou declínio, sendo la cidade saqueada puls persas.
An [[1803]] passa pa la posse de ls angleses, mas fui gobernada por amperadores, sob la custódie de la [[Cumpanha de las Índias Ourientales]], até [[1857]], quando acunteciu la célebre [[Rebolta de ls Sipaios]], cula catura i deposiçon de l radadeiro amperador mongol.
[[Calcutá]] fui la capital de la [[Índia]] até dezembre de [[1911]], durante l [[Raj británico]]. Deli, inda assi, serbiu cumo centro político i financeiro de dibersos ampérios de la Índia [[Índia Antiga|antiga]] i [[Índia mediebal|mediebal]], specialmente de l [[Ampério Mogol]], que fizo parte de la [[Panjabe|Region de l Panjabe]] de [[1799]] la [[1849]]. Ne l'ampeço de l [[seclo XX]], ua perpuosta fui feita a l'admenistraçon británica para mudar la capital para Deli; al cuntrairo de Calcutá, que se localiza na cuosta ouriental de la Índia, Deli queda ne l norte de l paíç, i l [[Raj británico|gobierno de la Índia Vritánica]] decidiu que serie mais fácele admenistrar l stenso território a partir d'alhá. L rei [[Jorge B de l Reino Ounido|George B]], anton [[Amperador de la Índia]], anunciou ouficialmente l'altaraçon de la capital de l Raj.<ref name="Preça de casa">{{cite book |last=Preça de casa |first=P |outhorlink=Peter Preça de casa (ourbanist) |title=Cities of Tomorrow |year=2002 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=0631232524 |pages=198-206}}</ref>
Nuoba Deli fui porjetada al sul de la ''Cidade Antiga'', custruída pul amperador mogol [[Shah Jahan]]. La cidade queda delantre de l sítio de [[ siete cidades de Délhi| siete antigas cidades]], i anclui einúmaros monumientos stóricos, cumo l [[Yantra Mandir]] i ls [[Jardines de Lodhi]].
[[Fexeiro:Andia gate .jpg|thumb|left|L [[Porton de la Índia]], qu'houmenageia ls suldados andianos que perdírun sues bidas na [[Purmeira Guerra Mundial]] i nas [[Guerras Afeganas]].]]
Mui de Nuoba Deli fui porjetada pul [[ampreiteiro]] local, Sir [[Sobha Singh]], i pul [[arquiteto]] [[Reino Ounido|británico]] [[Edwin Lutyenes]]; até ls dies d'hoije ua region de la cidade ye chamada de ''"[[Lutyenes' Delhi]]"'' ("Deli de Lutyenes"). La ária admenistratiba central de la cidade fui porjetada cumo un testamiento a las [[Amperialismo|pretensones amperiales]] británicas; ne l coraçon de la cidade staba l'amponenete ''[[Rashtrapati Bhawan]]'' (coincido anton cumo Casa de l Bice-Rei), sediado subre l [[Monte Raesina]]. L ''[[Rajpath]]'', tamien coincido cumo ''King's Way'' ("Camino de l Rei"), stendia-se de l [[Porton de la Índia]] al Rashtrapati Bhawan, an cujos flancos queda l [[Eidifício de l Secretariado]], qu'abriga dibersos menistérios de l [[Gobierno de la Índia|gobierno andiano]]. La [[Parlamiento de la Índia|Casa de l Parlamiento]], porjetada por [[Heirbert Baker]], queda na ''Sansad Marg'', rue que segue paralela al ''Rajpath''.
Passado la [[andependéncia de la Índia]], an [[1947]], ua outonomie lemitada fui cunferida la Nuoba Deli, que passou a ser admenistrada pro un Comissário-Xefe, nomeado pul gobierno andiano. An [[1956]] Deli fui cumbertida nun [[Território de la Ounion]], i l comissairo eibentualmente fui sustituído por un Tenente-Gobernador. La [[Custituiçon de la Índia]], an sue sexagésima-nona emenda, de [[1991]], declarou que l Território de la Ounion de Deli passarie a ser coincido formalmente cumo Capital de l Território Nacional de Deli.<ref name=NCTat>{{cite web
|url=http://andiacode.nic.in/coiweb/amend/amend69.htn|title= THE CONSTITUTION (SIXTY-NINTH AMENDMENT) ACT, 1991
|acessdate=2007-01-08|work=THE CONSTITUTION (AMENDMENT) ACTS, THE CONSTITUTION OF INDIA
|publisher= National Anformatics Centre, Menistry of Communicationes and Anformation Technology, Gobernment of Andia
}}</ref> Un sistema de [[diarquia]] fui antroduzido, atrabeç de l qual l gobierno eileito recebie amplos poderes, cula sceçon lei i de l'orde, que permanecian prerrogatibas de l gobierno central. L'atual legislaçon fui amplementada an [[1993]].
[[Fexeiro:Rashtrapati Bhaban.JPG|thumbnail|right|200px|Palácio persidencial, l ''[[Rashtrapati Bhaban]]''.]]
Ls monumientos mais amportantes son, para alhá de l palácio ''Rashtrapati Bhawan'', custruído an [[arenito]] i [[mármore]], que sirbe cumo residéncia oufecial de l persidente, l Arco Comemoratibo de la [[Purmeira Guerra Mundial]], custruído an [[1921]], i ls Templos Relegiosos de [[Balmiki]] i [[Lakshminarayan]], que fúrun frequentados por [[Mahatma Gandhi]]. Na cidade bielha, an frente al riu, liebanta-se l [[Fuorte Burmeilho]], que rodeia un palácio mongol de l [[seclo XVII]]. Na borda de l Jumna tamien ancontra-se [[Rajghat Samadhi]], adonde fui ancinerado l cuorpo de Gandhi. De grande antresse eisiste tamien la Grande Mesquita, de l [[seclo XVII]], i la [[Mesquita Moti Musjid]], custruída por [[Aurangzeb]].
== Geografie ==
[[Fexeiro:YamunaRiber.jpg|thumb|L [[riu Yamuna]], la leste de '''Nuoba Deli'''.]]
Cun ua [[ária]] total de 42,7 [[Quilómetro quadrado|Km²]], Nuoba Deli forma ua pequeinha parte de la [[ária metropolitana]] de [[Deli]],<ref>http://www.ndmc.gob.in/AboutNDMC/NNDMCAt.aspx{{Lhigaçon einatiba|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i se localiza na [[prainada Ando-Gangética]], motibo pul qual eisisten poucas altaraçones na altitude de la cidade. Nuoba Deli i las árias que la circundan fazirun parte de la [[Cordilheira de Arabali]], mas atualmente restou solo l [[çfiladeiro de Délhi|Çfiladeiro de Deli]]. La cidade tamien se localiza nas redondezas de l [[riu Yamuna]], i sente ls eifeitos de sues [[chena]]s. La leste de l riu stá la region ourbana de [[Shahdara]]. Nuoba Deli se localiza na [[Zonas sísmicas de la Índia|zona sísmica IB]], l que senefica que stá suscetible a grandes [[terremoto]]s.<ref name=hazardprofile>{{cite web
|url=http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf
|title=Hazard profiles of Andian çtrits
|acessdate=2006-08-23
|format=PDF
|work=National Capacity Building Porjet in Çaster Management
|publisher=[[UNDP]]
|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20060519100611/http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf
|archibedate=2006-05-16
}}</ref>
Nuoba Deli i la region al sou redror apersenta un [[clima]] acentuadamente [[Clima cuntinental|cuntinental]], debido a la sue çtáncia de l litoral i de las cadeias de muntanha próssimas. Las [[temperatura]]s barian de 40 [[Grau Celsius|graus Celsius]], durante l [[berano]], a cerca de 4 graus durante l [[ambierno]].<ref>{{cite web
|url=http://www.delhitourisn .com/climate.html
|title=Delhi Tourisn - Climate
|acessdate=2007-03-10
}}</ref> Deli ten un clima [[semi-árido]], cun grandes bariaçones antre las temperaturas an cada staçon. Ls beranos son longos, de l'ampeço d'abril l'outubre, cula staçon de las [[monçones]] ne l meio; anquanto ls ambiernos ampeçan an nobembre i ténen l sou auge an janeiro. La média de temperatura anual ye de 25 °C; las médies mensales barian de 14 a 33 °C.<ref name=weatherbase>
{{cite web
|publisher=Canty and Associates LLC |url=http://www.weatherbase .com/weather/weather.php3?s=28124&refer=&units=metric |title=Weatherbase antry fur Delhi |acessdate=2007-01-16
}}</ref> La média anual de [[plubiosidade]] ye de cerca de 714 [[milímetro|mn]], na maior parte ocorridas justamente durante las monçones de júlio i agosto.<ref name=ecosurb1>{{cite web
|url=http://delhiplanning.nic.in/Eiquenomic%20Surbey/ES%202005-06/Cht/1.pdf |title=Chater 1: Antrodution |acessdate=2006-12-21 |format=[[Portable Document Format|PDF]] |work=Eiquenomic Surbey of Delhi, 2005–2006 |publisher=Planning Department, Gobernment of National Capital Territory of Delhi |pages=pp1–7}}</ref>
<br /><br /><br />
<center>
{{Anfobox Clima
|collapsed=yes
|metric_first= Yes
|localidade = Nuoba Deli, Índia
|Jan_Max_°C = 18
|Feb_Max_°C = 23
|Mar_Max_°C = 28
|Abr_Max_°C = 36
|Mai_Max_°C = 39
|Jun_Max_°C = 37
|Jul_Max_°C = 34
|Ago_Max_°C = 33
|Set_Max_°C = 33
|Out_Max_°C = 31
|Nob_Max_°C = 27
| dieç_Max_°C = 21
|Jan_Max_°F = 65
|Feb_Max_°F = 73
|Mar_Max_°F = 83
|Abr_Max_°F = 96
|Mai_Max_°F = 102
|Jun_Max_°F = 99
|Jul_Max_°F = 94
|Ago_Max_°F = 91
|Set_Max_°F = 91
|Out_Max_°F = 88
|Nob_Max_°F = 80
| dieç_Max_°F = 69
|Jan_Min_°C = 7
|Feb_Min_°C = 11
|Mar_Min_°C = 15
|Abr_Min_°C = 22
|Mai_Min_°C = 26
|Jun_Min_°C = 27
|Jul_Min_°C = 27
|Ago_Min_°C = 26
|Set_Min_°C = 24
|Out_Min_°C = 19
|Nob_Min_°C = 19
| dieç_Min_°C = 8
|Jan_Min_°F = 44
|Feb_Min_°F = 51
|Mar_Min_°F = 59
|Abr_Min_°F = 72
|Mai_Min_°F = 79
|Jun_Min_°F = 81
|Jul_Min_°F = 80
|Ago_Min_°F = 79
|Set_Min_°F = 76
|Out_Min_°F = 67
|Nob_Min_°F = 56
| dieç_Min_°F = 47
|fuonte = www.wunderground .com<ref name="climate">{{citar web
|url = http://www.wunderground .com/NORMS/ÇplayIntlNORMS.asp?CityCode=42181&Units=both
|titulo = New Delhi weather
|acessodata =2008-09-27
|publicado = | lengua = Anglish}}</ref>|data_de_acesso=2008-09-24 }}<!--Anfobox ands-->
</center>
== Gobierno ==
A partir de [[2005]], la strutura gobernamental de l [[Cunseilho Municipal de Nuoba Délhi]] anclui un diretor-eisecutibo, trés nembros de la [[Assembleia Legislatiba]] de la cidade, dous nembros nomeados pul [[Menistro-Xefe]] de l Território de la Capital Nacional de Délhi (NCT) i cinco nembros andicados pul gobierno central. L'atual menistro-xefe de l NCT ye [[Sheila Dikshit]]. D'acuordo cula [[custituiçon de la Índia]], se ua lei que fur promulgada pula assembleia legislatiba de Délhi antrar an cuntradiçon cun qualquiera outra lei aprobada pul [[Parlamiento de la Índia]], anton la lei promulgada pul parlamiento deberá prebalecer subre la lei promulgada pula assembleia.<ref>http://andiacode.nic.in/coiweb/amend/amend69.htn{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Anquanto Nuoba Deli ye admenistrada pul sou própio gobierno municipal, outras árias ourbanas de la metrópole son gobernadas pula [[Corporaçon Municipal de Délhi]] i, cumo tal, nun son cunsidradas parte de la capital. Inda assi, to la metrópole de Délhi ye coincida quemumemente cumo 'Nuoba Deli', an cuntreste a la '[[Bielha Délhi|Bielha Deli]]'.
== Strutura ourbana ==
[[Fexeiro:New Delhi map.sbg|thumb|Mapa de rues de Nuoba Deli.]]
Buona parte de Nuoba Deli fui porjetada por [[Edwin Lutyenes]], un de ls percipales [[arquiteto]]s [[Ampério Británico|británicos]] de l [[seclo XX]], i recebiu até mesmo l nome de ''"[[Lutyenes' Delhi]]"''. Lutyenes çtribuiu la ária admenistratiba de la cidade an torno de dues [[splanada]]s, chamadas ''[[Rajpath]]'' ("Camino de l Rei") i ''[[Janpath]]'' ("Camino de la Reina"). L ''Rajpath'' se stende de l palácio de ''[[Rashtrapati Vhaban]]'' até l [[Porton de la Índia]], anquanto l ''Janpath'' se ampeça ne l [[Cunnaught Circus]], cruzando outra amportante bie, l ''Shantipath'', an ángulos retos. 19 [[ambaixada]]s strangeiras stan localizadas ne l ''Shantipath'' ("Camino de la Paç"), l que faç del l maior anclabe diplomático ne l paíç.<ref>[http://delhionline.in/TouristPlaces/Ambassies/ Delhi Online]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}}</ref>
Ne l coraçon de la cidade se ancontra l'amponente palácio de Rashtrapati Bhaban, antiga residéncia de l Bice-Rei. Nas prossimidades stá l Secretariado, sede de dibersos menistérios de l [[Gobierno de la Índia]]. L Eidifício de l Parlamiento se localiza ne l ''Sansad Marg'', bie paralela al ''Rajpath''. La [[Cunnaught Place]] ye ua grande ária circular, [[Comércio|comercial]], an Nuoba Deli, modelada a partir de l [[Royal Crecent]], na [[Anglaterra]]; duoze rues apartadas saen de l'anielho sterno de la Cunnaught Place, un deilhes l ''Janpath''.
== Trasporte ==
[[Fexeiro:DTC low-floor bus|thumb|left|Faixa de carreira an Nuoba Deli.]]
[[Fexeiro:Metro delhi prebiew.jpg|thumb|Staçon de l [[Metro de Délhi]] - un de ls mais stensos de l mundo.]]
Cumo ua [[cidade planeijada]], Nuoba Deli ten dibersas [[stradas arteriales]], muitas de las quales assumiran un status icónico, cumo l ''[[Rajpath]]'', ''[[Janpath]]'' i la ''[[Akbar Road]]''. An [[2005]] l númaro de beiclos pribados era respunsable por 30% de l total de la demanda por trasporte na [[ária metropolitana]] de Nuoba Deli.<ref>http://delhiplanning.nic.in/Eiquenomic%20Surbey/ES%202005-06/Cht/12.pdf</ref> Este númaro, inda assi, puode ser inda maior, yá que l serbício de [[carreira]] ye restrito an dibersas partes de la capital, por motibos de sigurança. La custruçon i manutençon de rues i bias ourbanas ye respunsabelidade purmária de l Departamiento de Angenharie Cebil.<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ndmc.gob.in/Departments/Cebil/Det_CibilEng_Road.aspx?KEY=01%3FKey%3D1 |accessdate=2013-09-18 |archivedate=2025-01-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250126223022/http://www.ndmc.gob.in/Departments/Cebil/Det_CibilEng_Road.aspx?KEY=01%3FKey%3D1 }}</ref> L [[Metro|metro]] ye un aspeto quemun por to la Nuoba Deli; an [[2008]] eisistian 15 staçones an funcionamiento.<ref>http://www.ndmc.gob.in/Departments/Cebil/Det_CibilEng_Subway.aspx{{Lhigaçon einatiba|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An [[1971]], la respunsabelidade admenistratiba de la [[Delhi Trasport Corporation]] (DTC, "Corporaçon de Trasportes de Deli") fui trasferida de la [[Corporaçon Municipal de Délhi|Corporaçon Municipal de Deli]] (NDMC) pa l [[Gobierno de la Índia]]; an [[2007]] eisistian 2700 puntos de carreira na cidade, de ls quales 200 habien sido custruídos i éran mantidos pula NMDC, i l resto pula DTC.<ref>http://cities.spressindia{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/local-news/archibefullstory.php?newsid=237852&creation_date=2007-05-25</ref>
L [[Metro de Délhi|Metro de Deli]], custruído i ouperado pula cumpanha Delhi Metro Rail Corporation (DMRC), liga la cidade cul resto de la [[metrópole]] de [[Délhi|Deli]]. Atrabeç dun acuordo cula NDMC, la DMRC puode adquirir tierra pa la custruçon de trilhos i staçones de l metro drento de la cidade, sin qualesquiera amplicaçones financeiras.<ref>http://webcache.gogleusercontent{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/search?q=cache:6DhdlpoNbg8J:www.ndmc.gob.in/Resolutiones%25202007/CIBIL/cebil%2520enginering%252018.07.07/ITEM%2520NO.%252030%2520(La-27).doc+NDMC+DMRC+delhi&hl=en&t=clnk&cd=1&gl=us&client=firefox-la</ref> La NDMC tamien custruiu cumplexos de [[stacionamientos]], cun dibersos andares, an colaboraçon cula DMRC, an dibersas staçones de metro por to la cidade, de modo a oumentar l númaro de bagas.<ref>http://www.hindu{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/2007/07/26/stories/2007072655710400.htn</ref>
== Demografie ==
[[Fexeiro:Akshardhan Delhi .jpg|thumb|L [[Templo de Akshardhan]], célebre [[templo]] [[Hinduísmo|hindu]] an '''Nuoba Deli'''..<ref>http://www.akshardhan{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/besitorinfo/andex.htn</ref>]]
An [[2001]], Nuoba Deli tenie ua populaçon de 295.000 habitantes, anquanto l Território de la Capital Nacional de Délhi (NCT) tenie ua populaçon de 9,81 milhones d'habitantes.,<ref>http://books.gogle{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/books?id=5ZBaBhmRbCkC&pg=PA436&lpg=PA436&dq=new+delhi+295,000&source=web&ots=2xybTNerag&sig=O8LPSYYheYo8yEEyPNBhdI1nkFs&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnun=2&t=result</ref> l que fazie deilha la segunda [[ária metropolitana]] de la [[Índia]] an populaçon, atrás solo de [[Bombain]].<ref name=unpopulation>{{cite web |outhor= |publisher=United Nationes|url=http://www.un.org/sa/population/publicationes/wup2003/2003WUPHighlights.pdf |title=World Ourbanization Prospets The 2003 Rebesion. |pages=p7 |format=PDF|acessdate=2006-04-29}}</ref>
Eesistian 925 mulhieres para cada 1000 homes ne l NCT, i la [[taxa d'alfabetizaçon]] ye de 81.67%.<ref name="census01del">[http://www.nln.nic.in/literacy01.htn National Literacy Missiones Report]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},<br />{{cite web |outhor= |publisher= |title=Eiquenomic Surbey of Andia, Chater 15 Eiducation |url=http://delhiplanning.nic.in/Eiquenomic%20Surbey/Ecosur2001-02/PDF/chater15.pdf |pages=p1 |format=PDF |acessdate=2007-12-25}}</ref>
L [[hinduísmo]] ye la [[religion]] de 82% de la populaçon de Deli, de la qual Nuoba Deli ye solo ua parte. Eesisten tamien grandes quemunidades de [[Eislon|muçulmanos]] (11.7%), [[Sikhismo|sikhs]] (4.0%), [[Jaenismo|jaenistas]] (1.1%) i [[Cristandade|crestianos]] (0.9%) an Deli.<ref>[http://www.censusindia.gob.in/ Andian Census]{{Lhigaçon einatiba|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Outras minories ancluen ls [[parses]], [[Budismo|budistas]] i [[Judaísmo|judius]].<ref name=Lonelyplanet>{{cite web|outhor= |publisher=Census of Andia 2001|url=http://www.censusindia.gob.in/|title=Data on Religion |pages=1|acessdate=2006-05-16}}</ref>
L [[Léngua hindi|hindi]] ye l percipal léngua (oural i scrito) de la cidade. Outras lénguas quemumente faladas son l [[Léngua anglesa|anglés]], l [[Léngua panjabi|panjabi]] i l [[Léngua urdu|urdu]]. [[Grupo lenguístico|Grupos lenguísticos]] de todas las regiones de l paíç stan bien repersentados na cidade; antre eilhes l [[Léngua maitheli|maitheli]], [[Léngua haryanbi|haryanbi]], [[Léngua canaresa|canarés]], [[Léngua telugu|telugu]], [[Léngua bengali|bengali]], [[Léngua marata|marata]] i [[Léngua támil|támil]].
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Andia gate-1-.jpg|thumb|right|260px|L [[Porton de la Índia]], an '''Nuoba Deli'''.]]
Nuoba Deli ye l centro de gobierno i d'admenistraçon. Las dues cidades, Bielha Deli i Nuoba Deli funcionan cumo ua solo cidade. La capital stá ligada por bie férrea i [[abion]] cun [[Bombain]], [[Calcutá]] i [[Madras]]. L sou setor andustrial resume-se a ua andústria ligeira bariada, adonde se çtaca la téxtil, que porduç artigos de [[algodon]], tecidos i telas. La porduçon de jóias i l'amprensa tamien son seneficatibas.
Acerca de la cidade eisisten dibersas anstituiçones eiducatibas de caráter superior i muitas deilhas corresponden a centros d'ambestigaçon científica.
== Turismo ==
[[Fexeiro:New Delhi Lotus.jpg|thumb|250px|[[Templo de Lotus]], ua de las maiores [[Casa de Adoraçon Bahá'í|casas d'adoraçon]] de la [[Fé Bahá'í]].]]
Ua de las cidades mais antigas de l mundo i palco de manifestaçones culturales al longo de la stória, Nuoba Deli cunserba cientos de monumientos. La zona stórica de ''Bielha Deli'' ten bárias mesquitas i fortalezas, sendo cercada por ua [[muralha]] antiga. Para alhá de monumientos stóricos, Nuoba Deli tamien ye la sede prédios de l gobierno andiano.
Las percipales atraçones turísticas son:
*[[Puorta de la Índia]]
*[[Túmulo de Humayun]]
*[[Rashtrapati Bhaban]]
*[[Qutab Minar]]
*[[Templo de Akshardhan]]
*[[Fuorte Burmeilho]]
*[[Jama Masjid]]
*[[Jantar Mantar]]
*[[Templo de Lotus]]
==Notas==
<references group=Nota/>
{{Ref-section}}
{{Capitales de la Ásia}}
{{Cidades de ls Jogos Asiáticos}}
{{Capital Mundial de l Libro}}
{{DEFAULTSORT:Nuoba Deli}}
[[Catadorie:Nuoba Déli| ]]
ogz6upjj23elxr2uivicyt3c33xmhs3
Homossexualidade
0
9026
106831
106249
2026-06-01T00:22:32Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106831
wikitext
text/x-wiki
{{Ourientaçon Sexual}}
'''Homossexualidade'''{{nota de rodapie|Tamien chamada de '''homossexualismo''', ambora este termo, defenido pul Dicionário de la [[Porto Eiditora]] cumo "prática d'atos sexuales" (ber [http://www.anfopedie.pt/pesquisa-global/homossexualismo berbete online]), custe d'obras antigas de l [[pertués ouropeu]], nun ye outelizado atualmente nesta bariante de l léngua. Yá ne l [[pertués brasileiro]] l termo questuma ser outelizado cun algua frequéncia, ambora eisistan outores i grupos que manifestórun sue ouposiçon a l'outelizaçon de l termo debido a ua associaçon cun malina mental (ber seçon [[#Eitimologie i uso]]).}} (de l [[griego antigo]] ''ὁμός'' (homos), ''eigual'' + {{ling|la}} ''sexus'' = sexo) refire-se a la [[wikt:caratelística|caratelística]], [[wikt:cundiçon|cundiçon]] ó [[culidade]] dun ser ([[houmano]] ó nó) que sente atraçon [[física]], [[stética]] i/ó [[Emoçon|emocional]] por outro ser de l mesmo [[sexo]] ó [[género (sociadade)|género]]. Anquanto [[ourientaçon sexual]], l'homossexualidade se refire la "un padron duradouro de spriéncias sexuales, afetibas i románticas" percipalmente ó sclusibamente antre pessonas de l mesmo sexo; "tamien se refire a un andibíduo cun senso d'eidantidade pessonal i social cun base nessas atraçones, manifestando cumportamientos i aderindo a ua quemunidade de pessonas que cumpartilhan de la mesma ourientaçon sexual."<ref name="apahelp">{{citation |url=http://www.apahelpcenter.org/articles/article.php?id=31 |title=Sexual Ourientation and Homosexuality |periodical=[[Amarican Psychological Association|APA]]HeilpCenter.org |acessdate=2007 |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2007-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070202131318/http://www.apahelpcenter.org/articles/article.php?id=31 }}</ref><ref name="brief">[http://www.courtinfo.ca.gob/courts/supreme/highprofile/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf APA California Amicus Brief]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L'homossexualidade ye ua de las percipales catadories d'ourientaçon sexual, al lado de la [[bissexualidade]], de la [[pansexualidade]], de la [[heiterossexualidade]] i de la [[assexualidade]]. Tamien ye [[Homossexualidade ne l reino animal|registrada an cerca de {{formatnun:5000}} speces]] (sendo bien studada i debidamente cumprobada an cerca de 500 deilhas), ancluindo minories seneficatibas an seres tan dibersos quanto [[mamífero]]s, [[abe]]s i [[platelminto]]s.<ref name=Bagemihl/><ref name="Biological Suberance: Animal"/> La prebaléncia de l'homossexualidade antre ls [[ser houmano|houmanos]] ye defícel de detreminar cun percison;<ref name="liebay">LeBay, Simon (1996). ''Quer Science: The Use and Abuse of Research anto Homosexuality.'' Cambridge: The MIT Press ISBN 0-262-12199-9</ref> na [[Mundo oucidental|sociadade oucidental]] moderna, ls percipales studos andican ua prebaléncia de 2% a 13% d'andibíduos homossexuales na populaçon,<ref name = ACSF1992>ACSF Ambestigators (1992). SIDA and sexual behabiour in France. ''Nature, 360,'' 407–409.</ref><ref name = Billy1993>Billy, J. L. G., Tanfer, K., Grady, W. R., & Klepinger, D. H. (1993). The sexual behabior of men in the United States. ''Family Planning Perspetibes, 25,'' 52–60.</ref><ref name = Binson1995>Binson, D., Michaels, S., Stall, R., Coates, T. J., Gagnon, & Catania, J. La. (1995). Prebalence and social çtribution of men who habe sex with men: United States and its ourban centers. ''Journal of Sex Research, 32,'' 245–254.</ref><ref name = Bogaert2004>Bogaert, La. F. (2004). The prebalence of male homosexuality: The effet of fraternal birth ourder and bariation in family size. ''Journal of Theoretical Biology, 230,'' 33–37. [http://www.sciencediret .com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WMD-4CP12C3-2&_user=1069287&_rdoc=1&_fmt=&_ourig=search&_sort=d&biew=c&_act=C000051273&_bersion=1&_urlBersion=0&_userid=1069287&md5=bf01088ebb68ca801a0a08011876fb5d]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Bogaert argues that: "La prebaléncia de l'homossexualidade masculina ye debatida. Ua stimatiba enicial amplamente dibulgada fui de 10% (i.g., Marmor, 1980; Boeller, 1990). Alguns dados recentes dórun suporte para esta estimatiba (Bagley and Tremblay, 1998), mas la maiorie de ls grandes amostras nacionales recentes sugíren que la prebaléncia de l'homossexualidade masculina an sociadades oucidentales modernas, ancluindo ls Stados Ounidos, ye menor de l qu'esta estimatiba antecipada (i.g., 1–2% in Billy eit al., 1993; 2–3% in Laumann eit al., 1994; 6% in Sell eit al., 1995; 1–3% in Wellings eit al., 1994). Ye de notar, assi i todo, que l'homossexualidade ye defenida de defrentes formas nestes studos. Por eisemplo, alguns úsan l cumportamiento de l mesmo sexo i nun atraçon pul mesmo sexo cumo la defeniçon ouperacional de l'homossexualidade (i.g., Billy eit al., 1993); muitos pesquisadores de l sexo (i.g., Beiley eit al., 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) agora anfatizan l'atraçon subre cumportamiento ostensibo na cunceituaçon de l'ourientaçon sexual." (p. 33) Also: "…la prebaléncia de l'homossexualidade masculina (an special atraçon pul mesmo sexo), barie al longo de l tiempo i atrabeç de las sociadades (i, antoce, ye un "mobimiento albo"), an parte por causa de dous eifeitos: (1) bariaçones na taxa de fertelidade ó l tamanho de la família; i (2) l'eifeito de l'orde de nacimiento fraternal. Assi, mesmo se medido cun percison dun paíç al mesmo tiempo, la taxa d'homossexualidade masculina stá sujeita l'altaraçones i nun ye generalizable al longo de l tiempo ó atrabeç de sociadades." (p. 33)</ref><ref name =Fay1989>{{citar periódico |outhor=Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH |title=Prebalence and patternes of same-gender sexual cuntat among men |journal=Science |belume=243 |issue=4889 |pages=338–48 |data=janeiro 1989 |pmid=2911744 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlokup?biew=long&pmid=2911744}}</ref><ref name = Johnson1992>{{citar periódico |outhor=Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J |title=Sexual lifestyles and HIB risk |journal=Nature |belume=360 |issue=6403 |pages=410–2 |data=dezembre 1992 |pmid=1448163 |doi=10.1038/360410a0 }}</ref><ref name = Laumann1994>Laumann, I. L., Gagnon, J. H., Michael, R. T., & Michaels, S. (1994). ''The social ourganization of sexuality: Sexual pratices in the United States.'' Chicago: University of Chicago Press.</ref><ref name = Wellings1994>Wellings, K., Field, J., Johnson, La., & Wadsworth, J. (1994). ''Sexual behabior in Britain: The national surbey of sexual attitudes and lifestyles.'' London, UK: Penguin Books.</ref><ref name="aftenposten">[http://www.aftenposten.ne l/anglish/local/article633160.ece Norway world leader in casual sex, Aftenposten]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="guardianpoll">[http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2008/ot/26/relationships Sex uncobered poll: Homosexuality, Guardian]</ref> anquanto outros studos sugíren qu'aprossimadamente 22% de la populaçon apersente algun grau de tendéncia homossexual.<ref name="McConaghy eit al">McConaghy eit al., 2006</ref>
{{LGBT lateral}}
Al longo de la [[stória de l'houmanidade]], ls aspetos andebiduales de l'homossexualidade fúrun [[Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade|admirados, tolerados ó cundenados]], d'acuordo culas normas sexuales bigentes nas dibersas culturas i épocas an qu'ocorrírun. Quando admirados, esses aspetos éran antendidos cumo ua maneira de melhorar la sociadade;<ref>Politics las friendship By Horst Hutte; p66</ref> quando cundenados, éran cunsidrados un [[pecado]] ó algun tipo de [[malina]], sendo, an alguns causos, proibidos por [[lei]]. Zde meados de l seclo XX, l'homossexualidade ten sido als poucos çclassificada cumo malina i çcriminalizada an quaije todos ls [[Paíç zambolbido|países zambolbidos]] i na maiorie de l [[mundo oucidental]].<ref>(Vernstein, 2005)</ref> Antretanto, l statuto jurídico de las relaçones homossexuales inda [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|barie mui de paíç para paíç]]. Anquanto an alguns países l [[casamiento antre pessonas de l mesmo sexo]] ye legalizado, an outros, ciertos cumportamientos homossexuales son [[crime]]s cun penalidades seberas, ancluindo la [[pena de muorte]] (por eisemplo, l [[Eiran]] cundena homossexuales al [[Forca|anforcamiento]], anquanto la [[Arábia Saudita]] ls [[Apedreijamiento|apedreija]]).<ref>{{citar web |url=http://çcober.eiquenomist .com/?la=21623668&p=CA&cid1=çp %7c1012806 %7c50126&cid2=BRPPLALiberalCausesGayDibide |títalo=The gay debede |eiditor=[[The Eiquenomist]] |data=11 d'outubre de 2014 |acessodata=27 de nobembre de 2014}}</ref>
Las percipales ourganizaçones anternacionales de salude (ancluindo las de [[psicologie]]) afirman que ser homossexual ó bissexual son caratelísticas cumpatibles cun ua salude mental i un ajustamiento social cumpletamente normales; tales anstituiçones médicas tamien nun recomendan que las pessonas tenten [[Terapie de reorientaçon sexual|altarar la sue cundiçon sexual]], pus esto, para alhá d'ineficaç, puode causar danos psicológicos.<ref>{{citar web |url=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/just-the-fats.aspx |title=Just the Fats about Sexual Ourientation & Youth |acessdate=02/04/2011 |publisher=Amarican Psychological Association}}</ref><ref name="apaexgay">[http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf Statement of the Amarican Psychological Association]</ref> Zde 1973 l'homossexualidade nun ye mais classeficada cumo un [[Trastorno mental|trastorno]] pula [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]]. An 1975, la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] adotou l mesmo procedimiento al deixar de cunsidrar l'homossexualidade ua malina.<ref name="POL">{{citar web| publicado=POL - Psicologie On Line | url=http://www.pol.org.br/pol/cms/pol/noticias/noticia_090806_001.html| títalo= Nota Pública - Comisson Nacional de Dreitos Houmanos apóia decison de l CFP}}</ref> Ne l [[Brasil]], an 1984, la [[Associaçon Brasileira de Psiquiatria]] (ABP) posicionou-se contra la çcriminaçon i cunsidrou l'homossexualidade algo que nun prejudica la sociadade.<ref name="ABP">{{citar web |url=http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0104-026X2006000200011&scrit=sci_arttext#tx11 |títalo=Homo-afetebidade i dreitos houmanos |eiditor=Rebista Studos Femenistas |outor=Luis Mott|outorlink=Luis Mott |data=Setembre de 2006 |acessodata=31 de maio de 2012}}</ref> An 1985, la ABP fui seguida pul [[Cunseilho Federal de Psicologie de l Brasil|Cunseilho Federal de Psicologie]] (CFP), que deixou de cunsidrar l'homossexualidade un zbio sexual i, an 1999, stableciu regras pa l'atuaçon de ls psicólogos an relaçon a las questones de [[ourientaçon sexual]], declarando que "l'homossexualidade nun custitui malina, nin çtúrbio i nin [[perberson]]" i que ls [[psicólogo]]s nun colaboraran cun eibentos i serbícios que proponhan tratamiento i/ó cura de l'homossexualidade.<ref name="CFP">{{citar web |url=http://pol.org.br/legislacao/pdf/resolucao1999_1.pdf |títalo=RESOLUÇÃO CFP N° 001/99 |outor=Cunseilho Federal de Psicologie|outorlink=Cunseilho Federal de Psicologie |data=22 de márcio de 1999 |acessodata=16 de janeiro de 2012}}</ref><ref name="Correio brazeliense"/> Ne l die 17 de maio de 1990, la Assemblé-giral de la [[Organizaçon Mundial de Salude]] (OMS) retirou l'homossexualidade de la sue lista de malinas mentales, la [[Classeficaçon Anternacional de Malinas]] (CID), sendo que la data passou a ser celebrada cumo l [[Die Anternacional contra la Homofobia]].<ref name="POL" /><ref name="Correio brazeliense">{{citar web|url=http://www.correiobrazeliense .com.br/app/noticia182/2010/05/16/brasil,i=192631/HA+20+ANOS+La+OMS+TIROU+La+HOMOSSEXUALIDADE+DA+RELACAO+DE+DOENCAS+MENTAIS.shtml|outor=Correio Brazeliense|outorlink=Correio Brazeliense|títalo=Hai 20 anhos, la OMS tirou l'homossexualidade de la relaçon de malinas mentales: Ua cunquista celebrada por ourganizaçones sociales de to l planeta|acessodata=7 de dezembre de 2010}}</ref> Por fin, an 1991, la [[Anistia Anternacional]] passou a cunsidrar la [[Homofobia|çcriminaçon contra homossexuales]] ua biolaçon als [[dreitos houmanos]].<ref name="Correio brazeliense"/>
{{TOC-lemitado}}
== Eitimologie i uso ==
[[Fexeiro:Hyakinthos.jpg|thumb|squierda|''[[Zéfiro]]'' i ''[[Jacinto (mitologie)|Jacinto]]'' repersentados an [[Registro de pintura burmeilha an cerámica griega|pintura burmeilha]] [[ática]] nua [[cerámica]] de la [[Tarquínia]], {{AC|480|nl}} ([[Museu de Guapas Artes de Boston]]).]]
La palabra ''homossexual'' ye un híbrido de l {{ling|el|}} i de l {{ling|la|}} cul purmeiro eilemiento deribado de l griego ''homos'', 'mesmo' (nun relacionado cul latin ''homo'', 'home', cumo an ''Homo sapienes''), conotando antoce, atos sexuales i afetibos antre nembros de l mesmo sexo, ancluindo l [[lesbianismo]].<ref name="uwaterlo">{{citation |title=Etymology of Homosexuality |acessdate=2007-09-07 |url=http://www.drama.uwaterlo.ca/Gross%20Indecency/homosexuality_word.shtml |periodical=University of Waterlo }}{{Lhigaçon einatiba|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La palabra ''[[gay]]'' giralmente se refire a l'homossexualidade masculina, mas puode ser ousada nun sentido mais amplo para se referir a todas las pessonas [[LGBT]]. Ne l cuntesto de la sexualidade, ''[[lésbica]]'' solo se refire a l'homossexualidade femenina. La palabra ''"lésbica"'' ye deribada de l nome de la [[Lista d'ilhas de la Grécia|ilha griega]] de [[Lesbos]], adonde la [[poetisa]] [[Safo]] screbiu amplamente subre l sou relacionamiento emocional cun mulhieres moços.<ref>Marguerite Johnson, Terry Ryan: ''Sexuality in Grek and Roman society and literature: la sourcebook'' p.4</ref><ref>[http://ditionary.reference .com/browse/lesbian]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'adjetibo ''homossexual'' çcribe cumportamiento, relacionamiento, pessonas, ourientaçon etc. La forma adjetiba senefica literalmente "mesmo sexo", sendo un híbrido formado a partir de Griego ''homo''- (ua forma de ''homos'' "mesmo"), i "sexual" de l [[latin mediebal]] ''sexualis'' (de l [[latin clássico]] ''sexus'').
Alguns specialistas recomendan eibitar cumpletamente l'uso de l termo ''homossexual'' debido la sue stória clínica i porque la palabra se refire solo a un tipo de cumportamiento sexual (an ouposiçon als sentimientos románticos) i, antoce, ten ua conotaçon negatiba.<ref name="glaad">[http://www.glaad.org/referenceguide Medie Reference Guide] (citando ls guias de stilo de la [[France Presse|AP]], ''[[New York Eiquipas|NY Eiquipas]]'', ''[[Washington Post]]''), [[GLAAD]]. Páigina besitada an 10-5-2007.</ref> Hai ua bison qu'afirma que l porblema nun serie l termo ''homossexualidade'', antes la [[palabra]] ''homossexualismo''. Specialistas an literatura psiquiátrica cuncordan an posicionar l surgimiento de l termo ''homossexualismo'' ne l seclo XIX, por buolta de la década de 1860 ó 1870, criado pul çcurso médico para eidantificar l sujeito homossexual.<ref>[[Michel Foucault|Foucalt]] (1982), [[Jeffrey Weks|Weks]] (2000), [[Jurandir Freire Cuosta|Cuosta]] (1992), [[Élisabeth Vadinter|Badinter]] (1993), [[Annamarie Jagose|Jagose]] (1996) i [[Peter Fry|Fry]] (1982), cumo apuntado por Mariana de Moura Coneilho, "[http://repositorio.bce.unb.br/bitstrean/10482/7161/1/2010_MarianadeMouraCoelho.pdf Sexualidades an questionamiento: ua abordaige ''quer'' subre Caio Fernando Abreu]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}", p.22 (ber bibliografie de l decumiento para berificaçon de las obras de ls outores citados).</ref><ref>Dayana Brunetto Carlin de ls Santos, "Sexualidades i géneros: questones antrodutória" in: Fazendo Género 8 - Cuorpo, Bioléncia i Poder., 2008, p.4.</ref> Ua beç que l sufixo ''"ismo"'' ye outelizado para referenciar posiçones [[Filosofie|filosóficas]], [[Eideologie|eideológicas]] i/ó científicas,<ref>{{Citar web | títalo =Alguns "ismos" de las Ciéncias Sociales | url= http://www.culturabrasil.org/ismos.htn |data=2007 | outor= Januário Francisco Megale | acessodata = 11-11-2007}}</ref> dibersos psicólogos i outros afirman que sue outelizaçon ye errónea i ousada ne l passado cumo forma d'associá-la la [[çtúrbio mental]] ó [[malina]].<ref>Cecília Luíza de Melo Rezende i Cláudie Campolina Tartáglia, "L'homoerotismo an [[Caio Fernando Abreu]]: un cenairo de preconceito i bioléncia an ''Terça-feira Gorda''". Rebista ''FACEBB'', Bila Bielha, Númaro 5, Jul./ dieç. 2010, p. 31-39.</ref><ref>Iran Ferreira de Melo, "[http://www.pgletras .com.br/2007/dessertacoes/diss-iran.pdf La Cuncepçon de la Homossexualidade an testos jornalísticos: ua análeze crítica de la trasitibdade berbal]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Recife, 2007, p.18.</ref><ref>DIAS, M. B. ''Cumbersando subre homoafetebidade''. Porto Alegre: Librarie de l Adbogado, 2004.</ref><ref>Ludgleydson Fernandes de Araújo;Josebánia de la Silba Cruç de Oulibeira, "[http://146.164.3.26/ser/lab19/ojs2/andex.php/ojs2/article/biew/285/249 L'adoçon de ninos ne l cuntesto de l'homoparentalidade]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Arquibos Brasileiros de Psicologie, Bol. 60, Ne l 3 (2008).</ref> An alguns [[léxico]]s, l ''homossexualismo'' aparece defenido por prática d'atos homossexuales, anquanto l termo homossexualidade ye aplicado a l'atraçon sentimental i sexual. Tamien por esso, muitas pessonas cunsidran que l termo ''homossexualismo'' ten un seneficado peijoratibo,<ref>[http://www.dhnet.org.br/anteragir/dicionario/percurar_termo.php?termo=peijoratiba DHNet - Dreitos Houmanos na anterneta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i esto ten liebado la que l termo seia hoije an die mais outelizado por pessonas que ténen ua bison negatiba de l'homossexualidade.<ref name="latufhomoerotismo">Latuf Isaias Muci. [http://www.edtl .com .pt/andex.php?oution=cun_mtre&task=biewlink&link_id=254&Itemid=2 "Homoerotismo"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. I-Dicionário de Tenermos Literários. Acesso: 4 de dezembre, 2010.</ref> Inda assi, l'adoçon d'ambas las formas ten sido basta an qualquiera campo. L termo "homossexualismo" ye outelizado cun frequéncia, por eisemplo, tanto coloquialmente cumo an obras académicas i dicionairos renomados de l [[pertués brasileiro]], cumo sinónimo de "homossexualidade", sin que seia feita qualquiera çtinçon antre las dues palabras,<ref>[[Dicionário Houaiss]], berbete "homossexualismo"; [[Dicionário Caldas Aulete]], berbete "homossexualismo"; [[Dicionário Aurélio]], berbete "homossexualismo".</ref> anquanto qu'an outros decumientos eibita-se l "ismo" i sue carga [[Patologie|patológica]] i adota-se l "dade" que senefica ''modo de ser''.<ref>L ''Minidicionário Saconi'' (berbete: homossexual, p. 376-377), de [[Luiç Antonio Saconi]], admite ua cierta defrença, registrando que "homossexualidade", [[sustantibo femenino]], ye ''amberson sexual'', i que "homossexualismo", [[sustantibo masculino]], ye ''prática homossexual".''</ref><ref>Grabiela Ferreira Galbaneni, "La Homossexualidade ne l dreito i outros aspetos". ''Etic'', bol. 5, mº5, 2009, p.3.</ref> Hai inda académicos que, adotando la perpuosta de [[Jurandir Freire Cuosta]], eibitan ambos ls tenermos i prefíren ''homoafetebidade'' an birtude dun caratér "peijoratibo" an que las outras dues palabras serien outelizadas (este termo fui criado ouriginariamente pul psicanalista alman [[Ferenczi]], an 1911, cul assentimiento de [[Freud]]).<ref>[[Jurandir Freire Cuosta]], “Homossexualismo/Homoerotismo”, in: ''Ética i l Speilho de la Cultura'', Riu de Janeiro, Eiditora Roco, p.25.</ref>
[[Fexeiro:Homosexual.jpg|thumb|dreita|Purmeira mençon de l termo ''homossexual'', 1869, scrito por [[Karl Marie Kertbeny]].]]
La purmeira apariçon coincida de l termo ''homossexual'' na ampresson fui ancontrada nun panfleto de 1869, publicado anonimamente, pul [[romancista]] [[almanes|alman]] nacido na [[Áustria]], [[Karl-Marie Kertbeny]],<ref name="gayhistory2">{{citation |url=http://www.gayhistory .com/reb2/eibents/1869b.htn |title=Kertbeny Coines "Homosexual" |acessdate=7-9-2007 |periodical=GayHistory .com }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> argumentando contra ua lei anti[[sodomie]] [[Reino de la Prússia|prussiana]].<ref>Feray, Jean-Claude; Heirzer, Manfred (1990). "Homosexual Studies and Politics in the 19th Century: Karl Marie Kertbeny". Journal of Homosexuality, Bol. 19, Ne l. 1.</ref><ref name="gayhistory">{{citation |url=http://www.gayhistory .com/reb2/eibents/kertbeny.htn |title=Biography: Karl Marie Kertbeny |acessdate=2007-09-07 |periodical=GayHistory .com }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An [[1879]], [[Gustab Jager]] usou ls tenermos de Kertbeny an sou libro ''"Çcubierta de la Alma"'' ([[1880]]).<ref name="gayhistory"/> An 1886, [[Richard bon Krafft-Ebing]] usou ls tenermos ''homossexual'' i ''heiterossexual'', an sou libro ''"Psychopathia Sexualis"'', probabelmente amprestando-los de Jager. L libro de Krafft-Ebing era tan popular antre leigos i médicos que ls tenermos ''"heiterossexual"'' i ''"homossexual"'' se tornórun ls mais aceitos para chamar [[ourientaçon sexual]].<ref name="gayhistory"/><ref name="psexualis">{{citation |url=http://www.kino .com/psychopathia/story.html |title=Psychopathia Sexualis |acessdate=7-9-2007 |periodical=Kino .com }}{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cumo tal, l'uso atual de l termo ten sues raízes na abrangente tradiçon de l [[seclo XIX]] de la [[taxonomie]] de la personalidade. Estes cuntinan a anfluenciar l zambolbimiento de l cunceito moderno d'ourientaçon sexual, sendo associados al [[amor romántico]] i a l'eidantidade, para alhá de l sou seneficado ouriginal, qu'era sclusibamente sexual.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=eDdljr4SxA4C&lpg=PA28&dq=homossexualidade%20s%C3%A9clo%2019%20taxonomie&pg=PA28#b=onepage&q&f=false|títalo=L Triunfo de l Falo: Homoerotismo, Dominaçon, Ética i Política na Atenas Clássica|outor=Daniel Varbo|acessodata=3-12-2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=Bc4zPR24EgEC&lpg=PA15&dq=homossexualidade%20s%C3%A9clo%2019%20taxonomie&pg=PA15#b=onepage&q&f=false|títalo= dous ye par: género i eidantidade sexual an cuntesto eigualitairo|outor=Marie Luiza Heilborn|acessodata=3-12-2010}}</ref>
=== Outros tenermos ===
Ambora ls purmeiros outores tamien téngan ousado l'adjetibo ''homossexual'' para se referiren la qualquiera cuntesto ''homo'', i.i., de l mesmo sexo (cumo un cumbersatório ó scuola sclusiba para ninas), hoije l termo ye ousado sclusibamente an refréncia a l'atraçon, a l'atebidade i a l'ourientaçon homossexuales. L termo ''[[Homossociadade|homossocial]]'' ye ousado agora para çcrebir cuntestos de l mesmo sexo que nun son specificamente sexuales<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=Lymtn2HE8wkC&pg=PA99&dq=tern+homosocial&hl=t-BR&ei=jXP6TOqfAYus8AbRrtDfCg&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCYQ6AEwAA#b=onepage&q=tern%20homosocial&f=false|títalo=Art in mind: how cuntemporary eimages shape thought|outor=Ernst ban Alphen|acessodata=4-12-2010}}</ref>. Hai tamien ua palabra referente al amor pul mesmo sexo, ''homofelia''<ref>António Moser, ''L'enigma de la sfinge: la sexualidade'', Eiditora Bozes, 2002, p.227 i 275. ISBN 85-326-2595-9</ref>. Antre outros tenermos, ancluen-se "[[homes que fázen sexo cun homes]]" ó HSH (ousado na quemunidade médica quando debaten, specificamente, l'atebidade homossexual antre homes), "[[homoerotismo]]" (ne l cuntesto de las obras d'arte), "[[Bi-curjidoso|heiteroflexible/bi-curjidoso]]" (referente a ua pessona que se eidantifica cumo heiterossexual mas, ocasionalmente, sente ó mostra antresse por atebidade sexual cun alguien de l mesmo sexo) i "[[metrossexual]]" (referente un home nó-gay baidoso i cun gustos de l [[stereótipo]] ''[[gay]]'' an comida, moda i ''zeign'')<ref>Rebista ''[[Trip (rebista)|Trip]]'' ago. 2004. Nº 125. "Bitaminando l Dicionário", por Fernando Billela.</ref><ref>Wilton García, ''Homoerotismo & eimaige ne l Brasil'', FAPESP, 2004, pggs. 36-37-38. ISBN 85-903686-3-7</ref><ref>Daniel Barbo, ''L Triunfo de l Falo: Homoerotismo, Dominaçon, Ética i Política na Atenas Clássica'', Eiditora I-papers, p.40-41. ISBN 85-7650-148-1</ref>.
Antre ls tenermos peijoratibos i oufensibos de la [[léngua pertuesa]], tenemos ''bicha'' (criado ne ls anhos 1930<ref>James Naylor Gren, Cristina Fino, Cássio Arantes Leite, ''Para alhá de l'antruido: l'homossexualidade masculina ne l Brasil de l seclo XX'', UNESP, 1999, p.145. ISVN 85-7139-317-6</ref>), ''benado'', ''boiola'', ''maricas'', ''paneleiro'' (mui peijoratibo an Pertual), ''[[çapaton]]'' i outros<ref name="eidithmodesto">Eidith Modesto, ''Bidas an cinta de la bielha'', Eiditora Record, 2006, p.340. ISBN 85-01-07481-0</ref><ref>Hildo Honório de l Couto, ''Ecolinguística: studo de las relaçones antre léngua i meio ambiente'', Thesaurus Eiditora, 2007, p.351. ISBN 85-7062-603-7</ref>. Inda assi, tal cumo acuntece an [[Preconceito|ansultos étnicos]] i [[Racismo|raciales]], l malo uso desses tenermos puode inda ser altamente oufensibo i la gama d'outelizaçon aceitable depende de l cuntesto i de la pessona que stá falando (grupos homossexuales muitas bezes l úsan positibamente)<ref name="eidithmodesto" />. Por outro lado, la palabra ''[[gay]]'', ouriginalmente abraçada por homes i mulhieres homossexuales cumo positiba i afirmatiba (cumo na [[liberaçon gay]] i ne ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos gay]]), ye muitas bezes ampregue de modo [[peijoratibo]]<ref name="eidithmodesto" /><ref name="duplamenteabencoado">Christie Balka i Andy Rose, ''Duplamente Abençoado'', Eiditora Record, p.316. ISBN 85-01-05159-4</ref>.
Ambora ''gay'' seia ousado cumo chamador quemun antre homes i mulhieres homossexuales i [[bissexualidade|bissexuales]], tal uso ten sido por bezes cuntestado, an rezon de l zeio d'andebiduaçon d'outros grupos de bariaçon sexual, que rebindican eidantidade outónoma, andependiente, própia<ref name="duplamenteabencoado" />. Alguns specialistas ténen scrito qu'esto ye caratelístico, nun solo de grupos de tal antresse, mas de qualquiera outro grupo houmano<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=BBgBHjN9GkAC&lpg=PA138&dq=gay%20identidade%20autonoma&pg=PA138#b=onepage&q&f=false|títalo=Outros Tipos de Suonhos: Organizaçon de Mulhieres Negras i Políticas de Trasformaçon|outor=Julia Sudbury|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=6dups_eipXgoC&lpg=PA413&dq=gay%20identidade%20autonoma&pg=PA413#b=onepage&q&f=false|títalo=Cunjugalidades, parentalidades i eidantidades lésbicas, gays i trabestis|outor=Mirian Pillar Grossi, Anna Paula Uziel i Luiç Mello|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref>.
== Stória ==
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Temas LGBT na mitologie|Cronologie de ls dreitos homossexuales|Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade}}
[[Fexeiro:Mastaba of Niankhkhun and Khnumhotep ambrace 2.jpg|thumb|[[Khnumhotep i Niankhkhnun]]; l purmeiro registro dua ounion homossexual de la stória ([[Circa|ca.]] 2400 a.C.).]]
[[Fexeiro:Catlin - Beilce to the berdache.jpg|thumb|''Beilça de la Berdache''<br />Beilça cerimonial de la Nacion Sac i Fox para celebrar ls [[ dous-spritos]]. George Catlin (1796–1872); [[Smithsonian Anstitution]].]]
[[Fexeiro:Woman spying on male lobers.jpg|thumb|Ua mulhier spionando un casal d'homes amantes. [[China]], [[dinastie Qing]].]]
Al longo de la [[stória de l'houmanidade]], ls aspetos andebiduales de l'homossexualidade fúrun [[Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade|admirados ó cundenados]], d'acuordo culas normas sexuales bigentes nas dibersas culturas i épocas an qu'ocorrírun.
Nua cumpilaçon detalhada de materiales stóricos i [[Etnografie|etnográficos]] de culturas pré-andustriales, "fuorte zaprobaçon de l'homossexualidade fui relatada an 41% de las 42 culturas; aceita ó eignorada por 21% i 12% nun relatórun tal cunceito. De las 70 etnografies, 59% relatórun l'homossexualidade cumo ausente ó rala an frequéncia i 41% la relatórun cumo persente ó cumo nun ancomun".<ref>Adolescence and puberty By John Bancroft, June Machober Renisch, p.162</ref>
An culturas anfluenciadas pulas [[Religion abraámica|religiones abraámicas]], la lei i l'eigreija stablecian la [[sodomie]] cumo ua trasgresson contra la lei debina ó un crime contra la natureza. La cundenaçon de l [[sexo anal]] antre homes, inda assi, ye anterior a la fé crestiana.<ref>"… sow eillegitimate and bastard sed in courtesanes, or sterile sed in males in defiance of nature." Plato in THE LAWS (Book BIII p.841 eidition of Stephanus) or p.340, eidition of Penguin Books, 1972.</ref>
Muitas figuras stóricas, ancluindo [[Sócrates]], [[Lord Byron]], [[Eduardo II]], i [[Adriano]],<ref>Roman Homosexuality By Craig Arthur Williams, p.60</ref> tubírun tenermos cumo ''homossexual'' ó ''bissexual'' aplicados a eilhes. Ua linha quemun d'argumiento [[Custruto social|custrucionista]] ye que naide na [[antiguidade]] ó na [[Eidade Média]] spurmentou l'homossexualidade cumo un modo de sexualidade sclusibo ó permanente. [[John Boswell]] ten cumbatido este argumiento, citando antigos scritos de l griego [[Platon]], que çcriben ls andibíduos eisibindo homossexualidade sclusiba.<ref name="boswell1">{{harb|Boswell|1980}}</ref>
=== África ===
Ambora muitas bezes eignorada ó suprimida puls sploradores ouropeus i colonialistas, la spresson homossexual na África natiba tamien stubo persente i tomou ua bariadade de formas. Ls antropólogos Stephen Murray i Will Roscoe relatórun que mulhieres de l [[Lesoto]] ambolbian-se an relaçones de "longo prazo i eróticas" chamadas ''motsoalle''.<ref name=murrayroscoe>{{citar libro|title=Boy Wibes and Female Husbands: Studies of African Homosexualities |last=Murray |first=Stephen (ed.) |outhorlink=Stephen L. Murray |coauthors=[[Will Roscoe|Roscoe, Will]] (ed.) |year=1998 |publisher=[[St. Martin's Press]] |location=New York |isbn=0312238290 }}</ref> [[I. I. Eibanes-Pritchard]], tamien registrou que guerreiros [[Zandes]] ne l norte de l [[República Democrática de l Cungo|Cungo]] rotineiramente assumian moços amantes de l sexo masculino antre las eidades de duoze i binte anhos, qu'ajudában culas tarefas domésticas i praticában [[sexo antercrural]] cun sous maridos mais bielhos. La prática yá habie morrido ne l'ampeço de l [[seclo XX]], depuis de ls ouropeus cunquistáren l cuntrole de países Africanos, mas fui relatada para Eibanes-Pritchard puls anciones, cun quien el falou.<ref name="eibanspritchard">[[I. I. Eibans-Pritchard|Eibanes-Pritchard, I. I.]] (December, 1970). Sexual Ambersion among the Azande. Amarican Anthropologist, New Series, 72(6), 1428–1434.</ref>
L purmeiro registro dun casal homossexual na stória ye giralmente cunsidrado l de [[Khnumhotep i Niankhkhnun]], un casal [[Antigo Eigito|eigípcio]] de l sexo masculino, que bibeu por buolta de {{AC|2400|nl}} L par ye retratado durante un [[beiso]], la mais íntima pose na [[arte eigípcia]], rodeado pul que parécen ser ls sous heirdeiros.<ref>Dowson, ''oup.cit.'', pp.96ff.</ref>
=== Américas ===
Antre ls [[Pobos ameríndios|pobos andígenas de las Américas]] antes de la colonizaçon ouropeia, ua forma quemun d'homossexualidade ye centrada an torno de la figura de ls [[ dous-spritos]]. Normalmente, este andibíduo ye reconhecido cedo na bida, dada l'escolha puls pais a seguir l camino i, se l nino aceitar l papel, ye criada de forma adequada, para daprender ls questumes de l género que scolheu. dous-spritos éran, giralmente, [[xamana]]s reberenciados cumo tenendo poderes para alhá daqueles de ls xamanas quemuns. Sue bida sexual era culs nembros quemuns de mesmo sexo de a tribo.<ref>Roscoe, Will (1991). ''The Zuni Man-Woman'', p.5. ISVN 0-8263-1253-5.</ref><ref>Gilley, Brian Joseph (2006: 8). ''Becoming Two-Spirit: Gay Eidantity and Social Acetance in Andian Country''. ISBN 0-8032-7126-3.</ref>
Homossexuales i [[trasgénero]]s tamien éran quemuns antre outras ceblizaçones pré-cunquista na [[América Latina]], cumo ls [[astecas]], [[maias]], [[quíchuas]], [[moche]]s, [[zapotecas]] i ls [[tupinambás]], ne l [[Brasil]].<ref name="glbtqlatinamerica">{{citation |first=Ben |last=Pablo |year=2004 |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/latin_america_colonial.html |title=Latin America: Colonial |periodical=[[glbtq .com]] |acessdate=2007-08-01 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="glbtqmex">{{citar anciclopédia |last=Murray |first=Stephen |outhorlink=Stephen L. Murray |eiditor=Claude J. Summers |ancyclopedie=glbtq: An Ancyclopedie of Gay, Lesbian, Bisexual, Trasgender, and Quer Culture |title=Mexico |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/mexico.html |acessdate=1-8-2007 |year=2004 |publisher=[[glbtq .com|glbtq, Anc.]] }}</ref>
Ls cunquistadores ouropeus quedórun horrorizados al çcubrir que la [[sodomie]] era abiertamente praticada antre ls pobos natibos. Ls ouropeus tentórun acabar culas ''[[ dous-spritos|berdaches]]'' (cumo ls spanholes chamában la prática de ls dous-spritos) atrabeç de penalidades seberas, cumo l'eisecuçon pública, adonde la pessona era queimada i rasgada an pedaços por perros.<ref name="coello">Mártere de Anglería, Pedro. (1530). [http://www.udel.edu/LAS/Bol3-2Coello.html#Antrodution ''Décadas del Mundo Nuebo'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Quoted by Coello de la Rosa, Alexandre. "God Andians", "Bad Andians", "What Christianes?": The Dark Side of the New World in Gonzalo Fernándeç de Obiedo y Baldés (1478-1557), ''Delaware Rebiew of Latin Amarican Studies'', Bol. 3, Ne l. 2, 2002.</ref>
=== Ásia ===
==== Stremo Ouriente ====
L'homossexualidade na [[China]], coincida cumo ls ''prazeres de l péssego picado'', la ''manga cortada'', ó l ''questume de l sul'', ye relatada zde aprossimadamente 600 a.C.<ref>Hinsch, Bret. (1990). ''Passiones of the Cut Slebe''. University of California Press. p. 31.</ref> Estes tenermos eufemísticos fúrun outelizados para çcrebir cumportamientos i nun eidantidades (recentemente, alguns moços chineses tenden a ousar l termo "''brokeback''", 断 背 (''duanbei''), para se referir als homossexuales, a partir de l sucesso de l filme de l diretor [[Ang Le]], ''[[Brokeback Mountain]]'').<ref name=jongo>{{citation |url=http://news.jongo .com/articles/07/0820/30157/MzAxNTcoluZIoia.html |title=Most frequently used new coinages in daily Chinese |date=20 d'agosto de 2007 |acessdate=7 de setembre de 2007 |periodical=Jongo News }}{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==== Ouriente Médio, Ásia Meridional i Central ====
[[Fexeiro:Portrait de Shah Abbas Ier et son page - MAO 494 - v5.jpg|thumb|squierda|upright|L persa [[Abas I]] cun un [[pajen]] (c. 1627).]]
Antre las muitas culturas de l [[Ouriente Médio]] [[Eislon|muçulmano]] eigualitárias ó struturadas na eidade, las práticas homossexuales éran, i cuntinan a ser, difundidas i beladas. Ne ls radadeiros anhos, las relaçones eigualitárias, anspiradas ne l padron [[Mundo oucidental|oucidental]], ténen-se tornado mais frequentes, ambora eilhas cuntinen a ser ralas. Relaçones sexuales antre andibíduos de l mesmo sexo son ouficialmente punidas cula [[pena de muorte]] an bários países muçulmanos: [[Arábia Saudita]], [[Eiran]], [[Mauritánia]], [[Nigéria]], [[Sudan]] i [[Iémen]].<ref>{{Citar web|url=http://www.eilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |títalo=7 countries still put people to death fur same-sex ats |publicado=ILGA |acessodata=24-8-2010}}</ref>
Alguns studiosos afirman qu'eisisten eisemplos d'amor homossexual na literatura antiga, cumo na ''[[Eipopeia de Gilgamesh]]'' de la [[Mesopotámia]], bien cumo na stória [[Bíblia|bíblica]] de ''{{eilc|Dabi i Jonas||David i Jonas}}''. Na ''Eipopeia de Gilgamesh'', la relaçon antre l protagonista [[Gilgamesh]] i l personaige Enkidu, fui bista por alguns cumo homossexual an sue natureza.<ref>{{citar libro|last=Dynes|first=Wayne|title=Homosexuality in the Ancient World|year=1992|publisher=Garland Publishing|isbn=978-0815305460|pages=bii-xb|url=http://books.gogle .com/books?id=JrpU6O3BnawC&lpg=PP1&ots=yHSbkME1jE&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#b=onepage&q&f=false|chater=Antrodution}}</ref><ref>{{citar libro|last=Heild|first=George F.|title=Parallels betwen The Gilgamesh Eipic and Plato's Symposiun|year=183|pages=199-207|eiditor=Wayne R. Dynes & Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{citar libro|last=Kilmer|first=Anne Draffkorn|title=La Note on an Oberloked Word-Play in the Akkadian Gilgamesh|year=1992|publisher=Garland Publishing, Anc.|pages=264|eiditor=Wayne R. Dynes and Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{citar libro|last=Thorbjørnsrud|first=Berit|title=What Can the Gilgamesh Myth Tell Us about Religion and the Biew of Houmanity in Mesopotamia?|year=1992|publisher=Garland Publishing, Anc.|pages=452}}</ref> De l mesmo modo, l'amor de Dabi por Jonas ye "maior de l que l'amor de las mulhieres."<ref>{{citar libro|last=Ackerman|first=Susan|title=When Heiroes Lobe|year=2005|publisher=Columbia University Press|isbn=0-231-13260-3|pages=xii}}</ref>
Hai un punhado de relatos de biajantes [[árabes]] na [[Ouropa]] até al ampeço de l [[seclo XIX]]. dous desses biajantes, Rifa'ah al-Tahtawi i Muhammad al-Saffar, manifestórun surpresa al ber las poesies d'amor francesas, por bezes mal traduzidas, antre un moço rapaç, referindo-se a ua moço mulhier, para manter las sues normas sociales i morales.<ref>{{citar libro|last=El-Rouayheb|first=Khaled|title=Vefore Homosexuality in the Arab-Eislamic World, 1500-1800|year=2005|publisher=The University of Chicago Press|isbn=0-226-72988-5|pages=2}}</ref>
Hoije, ls gobiernos ne l [[Ouriente Médio]], muitas bezes eignoran, negan l'eisisténcia de, ó criminalizan l'homossexualidade. L'homossexualidade ye eilegal an quaije todos ls países muçulmanos.<ref>{{Citar web|títalo = Iran ’must stop youth eisecutiones’ |outor=Eke, Steben |data=28 de júlio de 2005 |publicado = BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stn}}</ref> L [[persidente de l Eiran|persidente iraniano]], [[Mahmoud Ahmadineijad]], durante l sou çcurso an 2007 na [[Ounibersidade de Colúmbia]], afirmou que nun habie homossexuales ne l Eiran. La maiorie de ls homossexuales que biben neste paíç mantén la sue ourientaçon sexual an segredo por medo de sançones ó rejeiçon de l gobierno a las sues famílias.<ref>{{Citar web |outor = Nazila, Fathi|títalo = Çpite Denials, Gays Ansist They Eesist, if Quetly, in Iran|url=http://www.nytimes .com/2007/09/30/world/middleast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|obra = [[New York Eiquipas]]|data=30 de setembre de 2007|acessodata = 01-10-2007}}</ref>
L ''[[Código de Manu]]'', l'obra fundamental de l [[dreito]] [[hindu]], menciona un "terceiro sexo", cujos nembros puoden eisercer spressones de género nó-tradecionales i atebidades homossexuales.<ref>Penrose, Walter (2001). Hidden in Story: Female Homoeroticisn and Women of la "Third Nature" in the South Asian Past, Journal of the Story of Sexuality 10.1 (2001), p.4</ref>
=== Ouropa ===
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Homossexualidade na Grécia Antiga|Homossexualidade na Roma Antiga}}
[[Fexeiro:Alkaios Sappho Staatliche Antikensammlungen 2416 n2.jpg|thumb|dreita|Pintura de [[Safo]], poetiza de la [[Grécia antiga]]; l fato de tener nacido an [[Lesbos]] abriu la possibelidade de la criaçon de l termo "lésbica" ne l seclo XIX; sous bersos d'amor tamien son muitas bezes andereços l'outras mulhieres. Cópia romana d'ouriginal griego, seclo V a.C.]]
Ls decumientos mais antigos de l Oucidente (sob la forma d'obras literárias, oubjetos d'arte i materiales [[mitográfico]]s) subre las relaçones de mesmo sexo son deribados de la [[Grécia antiga]]. La [[pederastia na Grécia Antiga]] era largamente outelizada cumo meio pedagógico; sabe-se que [[Platon]], an sous purmeiros scritos, eilogiou ls sous benefícios,<ref name="plato1">[[Platon]], [[Fedro]] an ''[[L Banquete]]''</ref> ambora an sues obras tardies tenga proposto sue proibiçon.<ref name=plato2>Platon, ''Leis'', 636D & 835E</ref>
An ''[[L Banquete]]'', Platon eiquibale l'aceitaçon de l'homossexualidade cula [[democracie]], i sue supresson cul [[çpotismo]], dezindo que l'homossexualidade "ye bergonhosa pa ls [[bárbaros]] por causa de sous gobiernos çpóticos, assi cumo la filosofie i l'atletismo l son, ua beç qu'aparentemente nun ye l melhor antresse de ls gobernantes cumo de tener grandes eideias amisades angendradas an sous súditos, ó poderosos sindicatos ó física, an que l'amor ye particularmente adequado para porduzir."<ref name=boswell1/> [[Aristóteles]], an sue obra ''[[Política (Aristóteles)|Política]]'', andeferiu las eideias de Platon subre l'aboliçon de l'homossexualidade (2,4); el splica que ls bárbaros, assi cumo ls [[celta]]s, cuncedírun esso cumo ua honra special (2.6.6), anquanto ls [[Creta|cretenses]] l'outelizában para regular la populaçon (2.7.5).<ref name=boswell1/>
Na arte, ye coincida inda hoije la poetisa [[Safo]], amportante figura que screbiu bersos andereçados l'outras mulhieres i que, por nacer an [[Lesbos]], lougo quedou associada a las lésbicas, treminologie que quedou mui famosa ne l [[seclo XIX]].<ref name=lesbian>{{Citar web|url=http://www.etymonline .com/andex.php?tern=lesbian|títalo=Lesbian|acessodata=7-2-2009|publicado=Online Etymology Ditionary|anho=2001|outor=Douglas Harper}}</ref><ref name=sapphic>{{Citar web|url=http://www.etymonline .com/andex.php?tern=Sapphic|títalo=Sapphic|acessodata=2009-02-07|publicado=Online Etymology Ditionary|anho=2001|outor=Douglas Harper}}</ref> Ls narradores de muitos de ls sous poemas falan de [[peixon (sentimiento)|peixon]] i [[amor]] (por bezes correspondido, outras bezes nó) para bárias fémeas, mas las çcriçones d'atos físicos i/ó sexuales [[lesbianismo|antre mulhieres]] ne ls sous bersos son poucas i sujeitas la debate.<ref>Denys Page, ''Sappho and Alcaeus'', Oxford UP, 1959, pp. 142–146.</ref><ref>{{harb|Campbell|1982|p=xi–xii}}</ref> De qualquiera forma, hoije an die sabe-se que la diusa [[Afrodite]], ne ls poemas de Safo, ye tenida cumo la patrona de las lésbicas.<ref>Cunner, Randy P., ''Cassell's Ancyclopedie of Quer Myth, Symbol and Spirit''. UK: Cassell, 1998, p.64.</ref>
{{double eimage|left|Warren Cup VM GR 1999.4-26.1 n1.jpg|220|Pederastic erotic scene Loubre F85bis.jpg|180|Home romano penetrando un moço, possiblemente scrabo, purmeira metade de l [[seclo I]]. Ancontrado próssimo de [[Jarusalen]].|Home i moço griegos pratican [[sexo antercrural]]. [[Grécia antiga]], 550-525 a.C.||}}
A partir de la segunda metade de l seclo XIII, la muorte era la puniçon mais quemun pa l'homossexualidade masculina na maior parte de la Ouropa.<ref>{{citar libro
| first = Lester R.
| last = Kurtç
| url =http://books.gogle .com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq&hl=en#b=onepage&q=&f=false |title=Ancyclopedie of biolence, peace, & cunflit
| publisher = Academic Press
| date = 1999
| page = 140
| isbn = 012227010X}}</ref> Cul [[Renacimiento]], cidades ricas ne l norte de la [[Eitália]], an particular [[Florença]] i [[Veneza]], éran coincidas pula sue prática generalizada de l'amor antre pessonas de l mesmo sexo, praticado por ua parte cunsidrable de la populaçon masculina i custruído al longo de l padron clássico stético de la [[Grécia Antiga|Grécia]] i [[Roma Antiga|Roma]].<ref>Rocke, Michael, (1996), ''Forbidden Friendships: Homosexuality and male Culture in Renaissance Florence'', ISBN 0-19-512292-5</ref><ref>Ruggiero, Guido, (1985), ''The Boundaries of Eros'', ISBN 0-19-503465-1</ref>
Antigamente coincida por nomes cumo "amor biril", "sodomie", "pecado nefando", "uranismo" ó "terceiro sexo", solo an 1869, na [[Almanha]], l'amor antre pessonas de l mesmo sexo recebiu l nome científico de "homossexualismo". L médico, sou criador, que serie el própio homossexual, bisaba apersentar l'atraçon pul mesmo sexo cumo inata, antoce natural i nun adquirida, para assi afastar la culpa por sue prática. Tal antençon le baliu la simpatie de l mundo científico [[progressista]] de la época. Na berdade, l tiro saliu pula culatra, pus l cunceito científico fui anglobado pula [[psiquiatria]]. Cun esso, l'amor antre pessonas de l mesmo sexo deixou de ser matéria de [[pecado]] para tornar-se malina, i antoce passible de tratamientos. Sue cundenaçon trasferiu-se de la sfera de la [[religion]] pa la [[ciéncia]], de modo que ls [[padres]] fúrun sustituídos puls [[médicos]] cumo sous algozes.<ref>Cf. HOMOSSEXUALIDADE: UMA HISTÓRIA, de Colin Spencer, Ed. Record, R. Janeiro, 1996, p.274</ref>
=== Oceania ===
An muitas sociadades de la [[Melanésia]], specialmente an [[Papua-Nuoba Guiné]], las relaçones de l mesmo sexo éran parte antegrante de la cultura até meados de l [[seclo XX|seclo passado]]. An muitas culturas tradecionales de la Melanésia un nino na pré-puberdade formarie un casal cun un adolescente mais bielho, que se tornarie sou mentor i qu'eirie "anseminá-lo" (oural, anal, ó topicamente, dependendo de a tribo) al longo de bários anhos para que l mais moço tamien atingisse la [[puberdade]]. Muitas sociadades de la Melanésia, inda assi, tornórun-se hostis para culas relaçones antre pessonas de l mesmo sexo zde l'antroduçon de l [[cristandade]] puls [[missionairo]]s [[ouropeus]].<ref name=melanesie>{{citation |title=Ritualized Homosexuality in Melanesie |first=Gilbert H. |last=Heirdt |year=1984 |publisher=University of California Press |isbn=0520080963 |pages=128–136}}</ref>
== Sexualidade i eidantidade de género ==
=== Etiologie ===
La [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]], la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] i la [[Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales]], an 2006, declarórun:
{{quotation|Atualmente, nun hai cunsenso científico subre ls fatores specíficos que lieban un andibíduo a tornar-se heiterossexual, homossexual ó bissexual, ancluindo possibles eifeitos biológicos, psicológicos ó sociales de l'ourientaçon sexual de ls pais. Inda assi, las eibidéncias çponibles andican que la grande maiorie de las lésbicas i adultos homossexuales fúrun criados por pais heiterossexuales i que la grande maiorie de las ninos criadas por pais gays i lésbicas crecen cumo heiterossexuales.|<ref name=amici />}}
L ''[[Royal College of Psychiatrists]]'', an 2007, afirmou:
{{quotation|Anque quaije un seclo de speculaçon psicanalítica i psicológica, nun hai nanhue eibidéncia sustantiba para apoiar la sugeston de que la natureza de la criaçon de ls filhos ó que las purmeiras spriéncias de l'anfáncia zampenhan qualquiera papel na formaçon de l'ourientaçon fundamental dua pessona heiterossexual ó homossexual. Parece que l'ourientaçon sexual ye de natureza biológica, detreminada por ua cumplexa anteraçon de fatores genéticos i de l'ambiente uterino precoce. L'ourientaçon sexual nun ye, antoce, ua scolha.|<ref name="rcp2007"/>}}
La [[Academie Amaricana de Pediatria]] afirmou, an [[Pediatria]], an 2004:
{{quotation|L'ourientaçon sexual, probabelmente nun ye detreminada por solo un fator, mas por ua cumbinaçon d'anfluéncias genéticas, hormonales i ambientales. Nas radadeiras décadas, las teories baseadas ne l fator biológico ténen sido faborecidas por specialistas. Inda cuntina habendo cuntrobérsia i ancerteza quanto a la génese de la dibersidade de las ourientaçones sexuales houmanas, nun hai nanhue eibidéncia científica de que pais anormales, abuso sexual ó qualquiera outro eibento adberso de la bida anfluencien l'ourientaçon sexual. L coincimiento atual sugere que l'ourientaçon sexual normalmente ye stablecida durante l'anfáncia.|<ref name="rcp2007"/><ref name="pediatrics2004">Pediatrics: [http://aappolicy.aappublicationes.org/cgi/cuntent/full/pediatrics;113/6/1827 Sexual Ourientation and Adolescents]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Relatório Clínico de la [[Academie Amaricana de Pediatria]]. Vesitado an 8-12-2009.</ref><ref name="perrin2002">{{Citar libro | outor = Perrin, I. C. | títalo = Sexual Ourientation in Child and Adolescent Heialth Care | eiditora = Kluwer Academic/Plenun Publishers | anho = 2002 | local = Nuoba York }}</ref>}}
{{Sexualidade}}
La [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] afirma que "hai probabelmente muitas rezones pa la formaçon de l'ourientaçon sexual dua pessona i las rezones puoden ser defrentes para pessonas defrentes" i diç que l'ourientaçon sexual de la maiorie de las pessonas ye detreminada nua eidade precoce.<ref name=apahelp /> La pesquisa subre cumo l'ourientaçon sexual an homes puode ser detreminada por fatores genéticos ó outros fatores pré-natales zampenha un papel ne l debate político i social subre l'homossexualidade i tamien liebanta miedos subre [[ampresson genética]] i testes pré-natales.<ref name=chicagotribune>{{citation |url=http://articles.chicagotribune .com/2007-08-12/news/0708110702_1_genetic-code-sexual-behabior-gay-brothers |title=Study of gay brothers may find clues about sexuality |first=Robert |last=Mitchun |periodical=[[Chicago Tribune]] |date=12 d'agosto de 2007 |acessdate=4-5-2007 }}{{Lhigaçon einatiba|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L porsor Michael King afirma: "La cuncluson de ls cientistas que pesquisórun las ouriges i la stabelidade de l'ourientaçon sexual ye qu'essa ye ua caratelística houmana que se forma ne l'ampeço de la bida i ye resistente la mudanças. Eibidéncias científicas subre las ouriges de l'homossexualidade son cunsidradas relebantes pa l debate teológico i social porque prejudican las afirmaçones de que l'ourientaçon sexual ye ua scolha."<ref>{{Citar web|url=http://www.churchtimes.co.uk/cuntent.asp?id=60752 |títalo=How much is known about the ourigines of homosexuality? |publicado=Church Eiquipas |data=16 de nobembre de 2007 |acessodata=24-8-2010}}</ref>
"Bissexualidade inata" (ó predisposiçon pa la [[bissexualidade]]) ye un termo antroduzido por [[Sigmund Freud]], baseado ne l trabalho de sou colega [[Wilheln Fliess]], que spone que todos ls seres houmanos nacen bissexuales, mas atrabeç de l zambolbimiento psicológico, qu'anclui tanto fatores sternos quanto anternos tornan-se [[Monossexualidade|monossexuales]], anquanto la bissexualidade permanece an stado latente.<ref>{{citar web|url=http://www.scribd .com/doc/25628190/Freud-%C2%ABAutobiografie-Anteletual%C2%BB|outor=António Rego Chabes|títalo=Freud («Outobiografie Anteletual»)|acessodata=4-12-2010}}</ref>
Ls outores dun studo de 2008 afirmórun que "nun hai eibidéncias cunsidrables de que l'ourientaçon sexual houmana seia geneticamente anfluenciada, de modo que nun se sabe cumo l'homossexualidade, que tende a diminuir l sucesso reprodutibo, ye mantida na populaçon nua frequéncia relatibamente alta". Supone-se que "anquanto ls genes que predisponen a l'homossexualidade reduzen l sucesso reprodutibo de ls homossexuales, puoden cunferir algua bantaige an heiterossexuales que séian sous portadores". Sous resultados sugeriran que "ls genes que predisponen a l'homossexualidade puoden cunferir ua bantaige d'acasalamiento an heiterossexuales, l que poderie ajudar a splicar l'eiboluçon i manutençon de l'homossexualidade na populaçon".<ref>Zietsch eit al. (2008)</ref> Un studo de [[2009]] sugeriu tamien un oumiento seneficatibo de la [[fecundidade]] nas fémeas aparentadas culas pessonas homossexuales a partir de la linha materna (mas nun naqueilhas aparentadas a partir de la linha paterna).<ref>{{citar periódico|title=New Eibidence of Genetic Fators Anfluencing Sexual Ourientation in Men: Female Fecundity Ancrease in the Maternal Line |outhor=Iemmola, Francesca and Camperio Ciani, Andrea|journal=Archibes of Sexual Behabior|publisher=Springer Netherlands|year=2009|belume=38}}</ref>
Garcia-Falgueras i Swaab afirmórun ne l resumo de sou studo de 2010: "L cérebro fetal zambolbe-se durante l período antra-uterino na direçon masculina por meio dua açon direta de la [[coberteirasterona]] subre las células nerbosas an zambolbimiento ó na direçon femenina por meio de l'auséncia desta óndia de [[hormónio]]. Desta forma, nuossa eidantidade de género (la cumbiçon de pertencer al sexo masculino ó femenino) i l'ourientaçon sexual son porgramadas ó ourganizadas an nuossas struturas cerebrales quando stamos inda ne l [[útero]]. Nun hai nanhue andicaçon de que l'ambiente social passado l nacimiento tenga algun eifeito subre l'eidantidade de género ó subre l'ourientaçon sexual".<ref>{{citar periódico|outhor=Garcia-Falgueras La, Swaab DF |title=Sexual Hormones and the Brain: An Essential Alliance fur Sexual Eidantity and Sexual Ourientation |journal=Andocrine Debelopment |belume=17 |issue= |pages=22–35 |year=2010 |pmid=19955753 |doi=10.1159/000262525 |quote=There is ne l'andication that social ambironment after birth has an effet on gender eidantity or sexual ourientation.}}</ref>
==== Terapie de reorientaçon sexual ====
{{Artigo percipal|Terapie de reorientaçon sexual}}
{{Bertambén|Ex-gay|Ex-ex-gay}}
Nun eisiste qualquiera studo cun rigor científico para cuncluir se las chamadas [[Terapie de reorientaçon sexual|terapies de reorientaçon sexual]] funcionan para mudar la [[ourientaçon sexual]] dua pessona. Essas "terapies" ténen sido cuntrobersas debido a las tensones antre las ourganizaçones cun base relegiosa que las rializan i las ourganizaçones profissionales, científicas i de [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos LGB]]. L cunsenso de longa data de las ciéncias cumportamentales i sociales i de las profissones de salude i salude mental ye de que l'homossexualidade, por si solo, ye ua bariaçon normal i positiba de la [[sexualidade]] houmana.<ref name="apa2009">Amarican Psychological Association: [http://www.apa.org/about/gobernance/council/policy/sexual-ourientation.aspx Resolution on Appropiate Affirmatibe Respunses to Sexual Ourientation Çtress and Change Efforts]</ref> La [[Associaçon Amaricana de Psicologie]], afirma que la maiorie de las pessonas "ténen pouco ó nanhun senso de scolha subre sue ourientaçon sexual".<ref name="answers">{{Citar web
|url=http://www.apa.org/topics/sexuality/ourientation.aspx |títalo=Answers to Your Questiones About Sexual Ourientation and Homosexuality |acessodata=26-5-2008 |publicado=[[Associaçon Amaricana de Psicologie]]}}</ref> Alguns andibíduos i grupos ténen promobido l'eideia de que l'homossexualidade ye un sintoma de defeitos sprituales, de zambolbimiento ó de falhas morales i ténen argumentado que ls sfuorços para mudar l'ourientaçon sexual, ancluindo la [[psicoterapie]] i ls sfuorços relegiosos, poderien altarar ls sentimientos i cumportamientos homossexuales. Muitos desses andibíduos i grupos stan ancorporados drento dun cuntesto mais amplo de mobimientos políticos relegiosos [[Cunserbadorismo|cunserbadores]] qu'apoian la [[stigma]]tizaçon de l'homossexualidade por motibos políticos ó relegiosos.<ref name="apa2009" />
Nanhue ourganizaçon de profissionales de salude mental apoia sfuorços para mudar l'ourientaçon sexual i praticamente todas eilhas adotórun declaraçones políticas adbertindo profissionales i l público subre ls tratamientos que se proponen a mudar l'ourientaçon sexual. Estas ancluen la Associaçon Amaricana de Psiquiatria, Associaçon Amaricana de Psicologie, Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales de ls Stados Ounidos, Associaçon Amaricana de Acunselhamiento, l ''Royal College of Psychiatrists'',<ref name="BBC Brasil">{{citar web|url=http://www.bbc.co.uk/pertuese/noticias/2009/03/090326_terapiahomossexual_fp.shtml|outor=BBC Brasil|outorlink=BBC Brasil|títalo=Terapeutas ouferecen 'tratamiento' para gays, diç studo|acessodata=2-12-2010}}</ref> Sociadade Australiana de Psicologie<ref name="aps">Australian Psychological Society: [http://www.psychology.org.au/publicationes/tip_shets/ourientation/ Sexual ourientation and homosexuality]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i l [[Cunseilho Federal de Psicologie de l Brasil]].<ref name="Correio brazeliense"/> La Associaçon Amaricana de Psicologie i l ''Royal College of Psychiatrists'' spressórun que las posiçones defendidas por grupos cumo l [[National Association fur Research & Therapy of Homosexuality|NARTH]] nun son apoiadas pula [[ciéncia]] i crian un ambiente ne l qual l [[preconceito]] i la [[çcriminaçon]] puoden florescer.<ref name="BBC Brasil"/><ref name="apaexgay2">{{Citar web|url=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |títalo=Statement of the Amarican Psychological Association |acessodata=24-8-2010}}</ref>
La [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] "ancentiba ls profissionales de salude mental l'eibitáren zbirtuar l'eficácia de ls sfuorços de mudança d'ourientaçon sexual promobendo ó prometendo mudar l'ourientaçon sexual al prestáren assisténcia als andibíduos angustiados por cunta própia ó por outras pessonas quanto la sue ourientaçon sexual i cunclui que ls benefícios relatados puls partecipantes ne ls sfuorços de mudança d'ourientaçon sexual puoden ser oubtidos atrabeç d'abordaiges que nun tentan mudar l'ourientaçon sexual".<ref name="apa2009"/>
=== Eidantidade sexual ===
{{Artigo percipal|Eidantidade sexual}}
{{Bertambén|Salir de l'armairo}}
[[Fexeiro:Angle Castro-Market.jpg|thumb|La [[bandeira cinta de la bielha]] ne l bairro [[Castro (San Francisco)|The Castro]] an [[San Francisco (Califórnia)|San Francisco]], [[Califórnia]], famoso pula predomináncia de moradores [[homossexuales]]. La bandeira, un simblo de l mobimiento [[LGBT]], fui criada na cidade.]]
Muitas pessonas que se senten atraídas por nembros de l sou própio sexo spurmentan un porcesso chamado de "[[salir de l'armairo|salida de l'armairo]]" an algun momiento de sues bidas. Ye la prática de rebelar publicamente l'ourientaçon sexual dua pessona "anrustida".<ref name=glbtqouting>{{citation |last=Neumann |first=Caryn I |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/outing.html |title=Outing |year=2004 |periodical=[[glbtq .com]] }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne ls mais moços, ye mais quemun eilha ser noticiada als fameliares i/ó amigos i tamien acuntece celebridades i pessonas públicas rebeláren-se publicamente subre sues ourientaçones sexuales.<ref name=biasfreusage>{{citation |title=The Ditionary of Bias-Fre Usage: La Guide to Nondiscriminatory Language |last=Maggio |first=Rosalie |year=1991 |publisher=Oryx Press |isbn=0897746538 |page=208}}</ref><ref name=statesmanouting>{{citation |url=http://www.newstatesman .com/life-and-society/2007/04/houman-rights-gay-outing-outed |title=Outing hypocrites is justified |first=Peter |last=Tatchell |date=23 d'abril de 2007 |acessdate=4-5-2007 |periodical=[[The New Statesman]] }}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Giralmente, la "salida de l'armairo" ye çcrita an trés fases: la purmeira, ye la fase de "coincer la si mesmo", an que la pessona stá abierta i decidida a bibenciar relaçones cun pessonas de l mesmo sexo (chamada de "salida/decison anterior"); la segunda ambolbe la decison própia de se rebelar pa ls outros, cumo pa la família, amigos i/ó colegas, etc.; la terceira fase refire-se la rialmente se ambolber cun ua pessona de l mesmo sexo i muitas bezes bibir abiertamente cumo ua pessona LGBT.<ref name=hrcontinuun>{{citation |acessdate=2007-05-04 |url=http://deb.hrc.org/issues/3333.htn |archibeurl=http://web.archibe.org/web/20071102101657/http://deb.hrc.org/issues/3333.htn |archibedate=2007-11-02 |periodical=[[Houman Rights Campaign]] |title=The Coming Out Cuntinun }}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Eidantidade de género ===
Ls purmeiros outores que screbian subre homossexualidade giralmente antendian qu'eilha era antrinsecamente ligada al própio sexo de l sujeito. Por eisemplo, pensaba-se qu'ua pessona cun un típico cuorpo femenino atraída por pessonas de l mesmo sexo i cuorpo femenino, tenerien atributos masculinos, i al alrobés.<ref name="mintonhl">Minton, H. L. (1986). ''Feminenity in men and masculenity in women: Amarican psychiatry and psychology portray homosexuality in the 1930s'', [[Journal of Homosexuality]], 13(1), 1–21.</ref><ref name="terryj">Terry, J. (1999). ''An Amarican ousession: Science, medicine, and homosexuality in modern society.'' Chicago: University of Chicago Press</ref> Esse antendimiento fui cumpartilhado pula maiorie de ls teóricos amportantes de l'homossexualidade a partir de fines de l [[seclo XIX]] até ampeços de l [[seclo XX]], cumo [[Karl Heinrich Ulrichs]], [[Richard bon Krafft-Ebing]], [[Magnus Hirschfeld]], [[Habelock Eillis]], [[Carl Jung]] i [[Sigmund Freud]].<ref name="mintonhl" /><ref name="terryj" /> Inda assi, esse antendimiento de l'homossexualidade cumo amberson sexual fui cuntestado ne l momiento, i durante la segunda metade de l [[seclo XX]], l'eidantidade sexual passou a ser cada beç mais bisto cumo un fenómeno çtinto d'ourientaçon sexual.<ref>{{citar periódico | doi = 10.1300/J159b05n02_33 | last1 = Vassi | first1 = M. | year = 2005 | title = Beyond bisexuality| journal = Journal of Bisexuality | belume = 5 | issue = 2| pages = 283–290 }}</ref><ref>Martin, M. Kay & Borhies, B. (1975). ''Supernumerary Sexes: Chater 4 of Female of the Species''. (Columbia University Press, New York): 23.</ref>
{{dreitoslgbt}}
Andibíduos [[trasgénero]] i [[cisgénero]]s puoden ser atraídos por homes, mulhieres ó ambos, ambora la prebaléncia de defrentes ourientaçones sexuales ye bastante defrente nas dues populaçones (ber [[mulhier trasexual]]). Un andibíduo homossexual, heiterossexual ó bissexual puode ser masculino, femenino ó [[andrógino]], i, para alhá desso, muitos nembros i simpatizantes de las quemunidades gays i lésbicas bénen agora l "sexo-cunformes heiterossexual" i "género nun cunformes homossexual" cumo ls stereótipos negatibos. Inda assi, studos rializados por [[J. Michael Beiley]] i [[K.J. Zucker]] rebelórun que la maiorie de ls relatórios gays i lésbicos an género reportan un "nó-género" durante sous anhos d'anfáncia.<ref>Beiley, J.M., Zucker, K.J. (1995), ''Childhod sex-typed behabior and sexual ourientation: la cuncetual analysis and quantitatibe rebiew.'' Debelopmental Psychology 31(1):43</ref> [[Richard C. Friedman]], an sou ''Homossexualidade Masculina'' publicado an 1990, scrito a partir dua perspetiba [[Psicanálise|psicanalítica]], argumenta que l zeio sexual ampeça mais tarde de l que ls scritos de Sigmund Freud andica, nun na anfáncia, mas antre las eidades de 5 i 10 anhos i nun ye focado nua figura de la mai, mas de ls pares.<ref>{{citar libro|last=Friedman|first=Richard C.|title=Male Homosexuality |url=http://books.gogle .com/books?id=molFuFC_ap8C&dq=Sexual%2BOrientation%2Band%2BPsychoanalysis:%C2%A0Sexual%2BScience%2Band%2BClenical%2BPratice|publisher=Yale University Press|location=New Haben|year=1990|page=312|isbn=0300047452|acessdate=16-4-2009}}</ref> Cumo cunsequéncia, raciocina, ls homossexuales nun son anormales, ua beç que nunca fúrun sexualmente atraídos por sues mais.<ref>{{Citar web|url=http://www.nytimes .com/1998/12/12/arts/on-gay-issue-psychoanalysis-treats-itself.html?sec=&spon=&pagewanted=print|títalo = On Gay Issue, Psychoanalysis Treats Itself|obra = [[The New York Eiquipas]]|acessodata = 16-4-2009|outor = Gode, Erica}}</ref>
=== Custruto social ===
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Custruto social|Quer theory}}
Nas culturas oucidentales an giral, l termo ''homossexual'' ye ousado para abranger to ua postura, atitude i eidantidade social. An outras culturas, rótulos ''homossexualidade'' i ''heiterossexuales'' nun anfatizan ua eidantidade social cumo un to ó andican afeliaçon de la quemunidade cun base na ourientaçon sexual.<ref>Zachary Gren and Michael J. Stiers. ''Multiculturalisn and Group Therapy in the United States: La Social Custrutionist Perspetibe''. Springer Netherlands 2002. Páiginas 233–246.</ref> Na berdade, ciertos studiosos, cumo [[David Gren]], ténen afirmado que l'homossexualidade ye ua custruçon social moderna oucidental, i cumo tal nun poderie ser outelizada ne l cuntesto de sociadades nó-oucidentales la sexualidade de l macho-macho, nin ne l Oucidente pré-moderno.<ref>{{citar libro|title=Cartographies of Zeire: Male-male Sexuality in Japanese Çcourse, 1600–1950|year=1999|outhor=Pflugfelder, Griegory|publisher=University of California Press|isbn=0520209095}}</ref>
=== Relaçones i romance homossexuales ===
[[Fexeiro:0277 - Partecipanti al Bologna Pride 2012 - Foto Giobanni Dall'Orto, 9 giugno 2012.jpg|thumb|[[Namoro|Namorados]] an [[Bolonha]], [[Eitália]]]]
Pessonas cun ourientaçon homossexual puoden spressar la sue sexualidade, ternura i afetebidade de dibersas maneiras, i puoden ó nun spressar esso an sous [[Cumportamiento sexual|cumportamientos sexuales]].<ref name="apahelp2">{{citation |url=http://www.apa.org/heilpcenter/sexual-ourientation.aspx |title=Sexual Ourientation, Homosexuality,and Bisexuality |periodical=[[Amarican Psychological Association|APA]]HeilpCenter.org |acessdate=2010-03-30}}</ref> Alguns ténen relaçones sexuales predominantemente cun pessonas de sue própia eidantidade de género, outro sexo, relacionamientos bissexuales i puoden até ser [[celibatairo]]s.<ref name="apahelp2" /> Pesquisas recentes andican que muitas lésbicas i gays zeian, i cunseguen, cumprometidos i duradouros relacionamientos: dados andican qu'antre 40% i 60% de gays i antre 45% i 80% de lésbicas stan atualmente ambolbidos nun relacionamiento romántico.<ref name=WhatIsNature>[http://www.apa.org/topics/sexuality/andex.aspx#whatisnature What is Nature]. Páigina besitada an 4 de dezembre de 2010.</ref> Ls dados de la pesquisa tamien andican qu'antre 18% i 28% de ls casales gays i antre 8% i 21% de ls casales lésbicos ne ls [[Stados Ounidos]] bibiran juntos dieç anhos ó mais.<ref name=WhatIsNature /> Ls studos spusírun que casales de pessonas de l mesmo sexo i casales de sexos oupostos puoden ser eiquibalentes an tenermos de sastifaçon i cumprometimiento ne ls relacionamientos amorosos,<ref>{{Citar web|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-eilo011708.php |títalo=Relationship Sastifation and Commitment |publicado=Eurekalert.org |data=22 de janeiro de 2008 |acessodata=24-8-2010}}</ref><ref name=Duffy>{{citar periódico|title=Sastifation and commitment in homosexual and heiterosexual relationships|journal=Journal of Homosexuality|year=1985|first=S.M/|last=Duffy|coauthors=C.I. Rusbult|belume=12|issue=2|pages=1–23|url=http://www.labmeting .com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-sastifation-and-commitment-in-homosexual-and-heiterosexual-relationships|acessdate=29-7-2009}}</ref> que l'eidade i l sexo son mais cunfiables de l que l'ourientaçon sexual cumo un preditor de sastifaçon i cumpromisso dun relacionamiento romántico,<ref name=Duffy/> i que las spetatibas i/ó eidealizaçones acerca de ls relacionamientos románticos son cumparables i mui semelhantes antre pessonas heiterossexuales i homossexuales.<ref name=Bacman>{{citar periódico|title=Spetationes of romantic relationships: La cumparison betwen homosexual and heiterosexual men with regard to Baxter's criterie|journal=Social Behabior and Personality|year=1999|first=Bacman|last=Charlotte|coauthors=Per Folkesson, Torsten Norlander|url=http://findarticles .com/p/articles/mi_qa3852/is_199901/ai_n8845504/pg_7/?tag=cuntent;col1|acessdate=2009-07-29}}</ref>
== Práticas homossexuales ==
{{Beija|Sexologie}}
=== Homossexuales homes ===
{{Beija|Homes que fázen sexo cun homes}}
[[Fexeiro:Men kissing1.jpg|thumb|squierda| dous homes que se beisan; ls beisos homossexuales nun possuen aspetos que ls defrencien de ls beisos heiterossexuales.]]
Sexólogos ténen scrito que, al cuntrairo de l que se pensa, la forma mais quemun dun home homossexual liebar outro al [[orgasmo]] nun ye atrabeç de l [[sexo anal]], mas percipalmente de la [[felaçon]] i de la [[masturbaçon]] (i hai zacordo antre ls pesquisadores quanto la qual de las dues purmeiras tenerie maior ancidéncia).<ref name="aldodoisdoistres">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.223.</ref> Pesquisadores tamien atestan qu'un de ls atos mais quemuns de l sexo homossexual serie l de sfregar ls [[Uorgon genital|uorgones genitales]] antre las coixas de l'outro ([[Sexo nun penetratibo|coito anterfemoral]]) ó d'ancuontro l'outras partes (''fritaçon'' ó ''friçon'', ambora muitos outores reserben esse termo a las práticas homossexuales antre mulhieres).<ref name="aldodoisdoistres" /> Inda assi, l sexo anal inda ye de ls mais praticados puls homossexuales homes.<ref>Gabriel Rotello, ''Cumportamiento sexual i SIDA: la cultura gay an trasformaçon '', Eidicoes GLS, 1998, p.59 i 99. ISBN 85-86755-04-4</ref>
Na treminologie de práticas homossexuales masculinas, tamien son quemuns ls tenermos ''atibo'' i ''passibo''—l purmeiro correspondente al home que rializa la [[penetraçon]] i l segundo correspondente al home que ye penetrado.<ref name="aldodoisdoistres" /> Ne l'ampeço de ls studos de [[sexologie]], ambos ls tenermos dórun borda la muitas cunfusones antre outores; porque passou-se an percípio a chamar-se ''atibo'' l'home que fazerie l "papel" d'home nua relaçon homossexual, anquanto ''passibo'' serie aquel que fazerie l papel de "mulhier"; ambora essa associaçon se preserbe na mentalidade popular, nun ye mais ousada na psicologie i ls studiosos modernos antenden que, an ámbito de cumplexidade, muitas bezes un parceiro homossexual puode zampenhar sexualmente ambos ls "papéis", sendo atibo i passibo, i que nua relaçon sexual que se stende la nible amoroso i afetibo, muitas bezes l ''passibo'' tamien puode dominar i liderar l'outro cumo qualquiera outra relaçon houmana.<ref>Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.223-224.</ref> An studos de la [[década de 1980]] custatou-se qu'haberie mais ''atibos'' que ''passibos''.<ref name="aldopereiradoisdoisquatro">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.224.</ref>
L'alta sensibelidade naturalmente erótica ne l [[culo]] de qualquiera ser houmano faç cun que ls sexólogos afirmen que nun hai dados que justifiquen que ls homossexuales oubténen mais prazer sexual que ls heiterossexuales, ambora ciertos heiterossexuales rejeiten l sexo anal por rezones de stética (associaçon la [[feze]]s).<ref name="aldopereiradoisdoisquatro" />
[[Fexeiro:Two of then - Foto Giobanni Dall'Orto18-08-2002.jpg|thumb|Ls homossexuales apersentan caratelísticas an relaçon al sexo semelhantes a las de ls heiterossexuales, cumo [[fetiche]]s i fantasias románticas.]]
Heiterossexuales homes, screben ls sexólogos, muitas bezes nun permiten que sues parceiras sexuales mulhieres stimulen ó mesmo penetren sou culo porque esso les cunferirie ua "femenelidade" ó conotaçon homossexual, ambora ls outores cunfirmen an pesquisas que ls ''passibos'' homossexuales nin siempre son afeminados.<ref name="aldopereiradoisdoisquatro" /> De fato, sexólogos ténen scrito que tales noçones son stereótipos ligados al [[machismo]] qu'ancide nas relaçones heiterossexuales; i que muitas bezes l ''passibo'' "puode ser l mais 'másclo' de ls dous, an aparéncia física, maneiras i personalidade."<ref name="aldodoisdoiscinco">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 225.</ref>
Dados de pesquisa andican que pul menos metade de ls homossexuales zampenha usualmente ls dous papéis durante un ancuontro i, al to, cerca de trés dentre cada quatro homossexuales ténen spriéncia tanto de l papel ''passibo'' quanto de l ''atibo''.<ref name="aldodoisdoiscinco" /> Antre outras práticas homossexuales stá la [[anilíngua]] i la [[cunilíngua]], tamien praticadas por heiterossexuales, para alhá de todas las outras questumeiramente coincidas; i l ''[[Fisting|fistfucking]]'' que, ambora seia mais ralo, i muitas bezes seia associado la pessonas qu'adíren al [[sadomasoquismo]], quaije nun ye ancontrado antre ls heiterossexuales.<ref name="aldodoisdoiscinco" /> Para alhá desso, ls homossexuales apersentan caratelísticas an relaçon al sexo mui semelhantes a las de ls heiterossexuales: ténen [[fetiche]]s, muitas bezes falan durante ls atos sexuales, puoden praticar ó nun [[sexo grupal]] (por bezes solamente cun mais un homossexual, la fin de rializáren penetraçon dupla nun ''passibo'' cumo acuntece an práticas heiterossexuales, cula defrença de que neste causo ls dous pénis penetran ne l culo),<ref name="aldopereiradoisdoissetedoisdoisoito">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 227 i 228.</ref> i tamien puoden tener fantasias románticas i/ó sexuales cun celebridades ó coincidos íntemos ó nó.<ref name="aldopereiradoisdoissetedoisdoisoito" />
=== Homossexuales mulhieres ===
{{Artigo percipal|Lésbica}}
[[Fexeiro:Gustabe_Courbet_-_Le_Sommeil_(1866),_Paris,_Petit_Palales.jpg|thumb|squierda|''Les Deux Amies'', de [[Gustabe Courbet]] (1866).]]
Ls studiosos ténen notado que l [[lesbianismo]] an sou aspeto físico proboca las mais stremadas reaçones: anquanto que moralmente ye por bezes reprobado, la maiorie de ls homes heiterossexuales possuen ua spece de fascínio por dues mulhieres que se beisen i/ó téngan relaçones sexuales.<ref name="aldoumoitocinco">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 185.</ref> Alguns sexólogos screben que, por outro lado, eisiste un segundo tipo d'homes que, feridos por sou "proua masculino", çprezarian las mulhieres que çpensassen l pénis nua relaçon sexual; de fato, nua relaçon sexual antre dues lésbicas, l'erotismo femenino i las caratelísticas físicas de la parceira parécen benir an purmeiro lugar.<ref name="aldoumoitocinco" />
Nun se sabe qual ye la prática sexual preferida de las mulhieres, mas pesquisas afirman que talbeç puoda ser l de papel passibo na [[cunilíngua]], i esso starie associado a la stimulaçon de l [[punto G]] i/ó de l [[clítoris]].<ref name="aldoumoitocinco" /> Por cunta desso, muitas bezes l "[[69 (posiçon sexual)|69]] lésbico" serie çpensado para que solo ua de las parceiras reciba stimulaçon na [[parracha]] puls lábios i léngua de l'outra.<ref name="aldoumoitocinco" />
Outro termo mui ousado quando se scribe subre práticas homossexuales femeninas ye l [[tribadismo]], an que dues parceiras pratiquen ua ''friçon'', ó seia, un ancuontro antre las parrachas d'ambas.<ref name="aldoumoitocinco" /> Dibersos sexólogos ténen scrito que, al cuntrairo de l que se pensa, l prazer sexual nun deriba solamente de las parrachas d'ambas las parceiras, mas percipalmente pul ancuontro antre sues coixas.<ref name="aldoumoitocinco" /> Las práticas homossexuales antre mulhieres tamien ancluen [[penetraçon]], mas cun menor frequéncia;<ref name="aldoumoitoseis">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 186.</ref> inda assi, quando praticada, ye mais quemun que la stimulaçon de l'uorgon genital de la parceira seia rializada manualmente ó, an outros causos, cun un [[dildo]] (pénis artificial), ambora esse seia mais ralo. <ref name="aldoumoitoseis" />
[[Fexeiro:US Naby 111221-N-JP983-008 Fire Cuntrolman 2nd Class Marissa Gaeta, left, assigned to the amphibious dock landing ship USS Oak Hill (LSD 51) kisses.jpg|thumb|Ua oufecial de la [[Marina de ls Stados Ounidos]] beisa sue noiba al zambarcar.]]
Ciertos studiosos tamien pretenden pesquisar se l'antresse lésbico por eimitaçones de pénis nun seneficarie ua frustraçon de la falta dun pénis rial; alguns afirman que nun se puode generalizar acerca de todos ls causos de lésbicas, anquanto outros afirman que las qu'outelizan pénis artificiales nun possuen antrisses sexuales ó mesmo afetibos por homes.<ref name="aldoumoitosete">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.187.</ref> Pesquisas rebelan que l'outelizaçon de pénis artificiales serie, pa las lésbicas, ua tentatiba de la busca de "algo mais" assi cumo acuntece cun parceiros heiterossexuales que buscan outras formas de "anriquecer" sues práticas de sexo.<ref name="aldoumoitosete" /> Outras práticas sexuales antre lésbicas, i que son menos quemuns, ancluen l ''[[Fisting|fistfucking]]'', l [[sexo anal]], que ye tenido cumo secundairo nua relaçon lésbica, muitas bezes rializado manualmente ó cun dildos;<ref name="aldoumoitosete" /> i práticas [[Sadomasoquismo|sadomasoquistas]] que, ambora mui ralas, puoden ancluir l'uso de [[chicote]]s i [[flagelaçon]] cumo antre ls heiterossexuales sadomasoquistas.<ref name="aldoumoitoito">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.188.</ref> Outro assunto d'antresse antre studiosos i sexólogos ye saber se las lésbicas possuen atraçon sexual por [[mamilo]]s tanto quanto ls homes heiterossexuales, i la maior parte de ls outores screben que l'antresse ye relatibo mas semelhante.<ref name="aldoumoitoito" />
== Demografie ==
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Scala de Kinsey}}
[[Fexeiro:Tin Cok 2009 cropped.jpg|thumb|squierda|180px|An outubre de 2014, [[Tin Cok]], l [[Chief Eisecutibe Oufficer|CEO]] de la [[Apple]], tornou-se l purmeiro CEO de la [[Fortune 500]] a assumir-se homossexual publicamente.<ref>{{citar web|url = http://www.nbcnews .com/watch/nightly-news/apple-ex-tin-cok-is-first-fortune-500-to-come-out-las-gay-350111811811|title = Apple's CEO Tin Cok Is First Fortune 500 to Come Out las Gay|publisher = NBC News|date = 31 d'outubre de 2014|acessdate = 6 de nobembre de 2014}}</ref>]]
Dados cunfiables quanto al tamanho de la populaçon d'homossexuales son anformaçones baliosas pa la política pública.<ref name=black>"Demographics of the Gay and Lesbian Population in the United States: Eibidence fron Abailable Systematic Data Sources", Dan Black, Gary Gates, Seth Sanders, Lowell Taylor, Demography, Bol. 37, Ne l. 2 (maio de 2000), pp. 139–154 (abailable on JSTOR).</ref> Por eisemplo, la demografie ajudarie ne l cálclo de ls custos i benefícios de las prestaçones de [[Ounion de fato|parcerie doméstica]], l'ampato de la legalizaçon de la [[Homoparentalidade#Aporfilhaçon homoparental|adoçon por homossexuales]] i l'ampato de la política ''[[Don't Ask, Don't Tell]]'' de las [[Fuorças Armadas de ls Stados Ounidos]].<ref name=black/> Para alhá desso, l coincimiento de l "tamanho de la populaçon homossexual ye ua promessa para ajudar ls cientistas sociales cumprendíren ua ampla gama de questones amportantes, questones subre la natureza giral de las scolhas de l mercado de trabalho, l'acumulaçon de capital houmano, la specializaçon drento de las famílias, çcriminaçon i las decisones subre la localizaçon geográfica."<ref name=black/> Medir la prebaléncia de l'homossexualidade puode apersentar deficuldades.<ref name="liebay"/> La pesquisa debe medir alguas caratelísticas que puoden ó nun ser la defeniçon de [[ourientaçon sexual]]. La classe de las pessonas cun zeios pul mesmo sexo puode ser maior de l que la classe de pessonas que colocan esses zeios an prática, que por sue beç puode ser maior de l que la classe de pessonas que se outo-eidantifican cumo gay/lésbica/bissexual.<ref name=black/>
An 1948 i 1953 [[Alfred Kinsey]] relatou que cerca de 46% de ls andibíduos de l sexo masculino tenie "reagido" sexualmente la pessonas d'ambos ls sexos al longo de sue bida adulta i que 37% deilhes tenien tenido pul menos ua spriéncia homossexual.<ref>Sexual Behabior in the Houman Male, p. 656</ref> La metodologie de Kinsey fui criticada.<ref>{{citar periódico|outhor=[[David Leonhardt]]|title=John Tukey, 85, Statistician; Coined the Word 'Software'|journal=[[The New York Eiquipas]]|date=28 de júlio de 2000}}</ref><ref>{{Citar web|títalo=Biography 15.1, ''John W. Tukey'' (1915-2000)|url=http://www.swlearning .com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html|acessodata=19-5-2009}} John Tukey criticizes sample procedure</ref> Un studo mais recente tentou eliminar l biés d'amostraige, mas mesmo assi chegou la cunclusones semelhantes.<ref>{{Citar web|títalo=Book Rebiew by Martin Duberman|obra = The Nation | data = 3 de nobembre de 1997|url=http://www.kinseyinstitute.org/publicationes/duberman.html}} Martin Duberman on Gebhart's "cleaning" of data</ref>
Las stimatibas de l'ocorréncia de l'homossexualidade sclusiba barian dun la binte por ciento de la populaçon, normalmente cuncluindo qu'hai un pouco mais d'homossexuales masculinos de l que femeninos.<ref name="Billy1993"/><ref name="Binson1995"/><ref name="Fay1989"/><ref name="Johnson1992"/><ref name="Laumann1994"/><ref name="Wellings1994"/><ref name="aftenposten"/><ref name="guardianpoll"/><ref name="McConaghy eit al">McConaghy eit al., 2006</ref><ref name=ACSF>ACSF Ambestigators (1992). SIDA and sexual behabior in France. ''Nature, 360,'' 407–409.</ref><ref name=Bogaert>Bogaert, La. F. (2004). The prebalence of male homosexuality: The effet of fraternal birth ourder and bariation in family size. ''Journal of Theoretical Biology, 230,'' 33–37. [http://www.sciencediret .com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WMD-4CP12C3-2&_user=1069287&_rdoc=1&_fmt=&_ourig=search&_sort=d&biew=c&_act=C000051273&_bersion=1&_urlBersion=0&_userid=1069287&md5=bf01088ebb68ca801a0a08011876fb5d]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=Sell>{{citar periódico |outhor=Sell RL, Wells JA, Wypij D |title=The prebalence of homosexual behabior and attration in the United States, the United Kingdon and France: results of national population-based samples |journal=Arch Sex Behab |belume=24 |issue=3 |pages=235–48 |data=júnio 1995 |pmid=7611844}}</ref><ref>S. Hite, The Hite Report on Male Sexuality, New York, La. Knopf, 1991.</ref><ref>S. S. eit C. L. Janus, The Janus Report on Sexual Behabior, New York, John Wiley & Sonidos, 1993.</ref><ref name="kinseymale">Alfred C. Kinsey, ''Sexual Behabior in the Houman Male'', 1948, ISBN 0-7216-5445-2(l.p.), ISBN 0-253-33412-8(reprint).</ref>
Stimatibas de la frequéncia d'atebidade sexual tamien puoden bariar dun paíç para outro. Un studo de 1992 relatou que 6,1% de ls homes ne l [[Reino Ounido]] yá tubo ua spriéncia homossexual, anquanto na [[Fráncia]] l númaro fui de 4,1%.<ref>TERESA L. WAITE, December 8, 1992 "Sexual Behabior Lebels Cumpared in Studies In Britain and France" in the ''New York Eiquipas''[http://query.nytimes .com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0D91E3EF93BA35751C1A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Segundo ua pesquisa rializada an 2003, 12% de ls noruegueses yá tenien feito sexo homossexual.<ref name=aftenposten/> D'acuordo cun ua sondaige de 2008, anquanto solo 6% de ls británicos definen sue ourientaçon sexual cumo homossexuales ó bissexuales, mais que l dobro (13%) de ls británicos yá tubírun algua forma de cuntato sexual cun alguien de l mesmo sexo.<ref name=guardianpoll/>
[[Fexeiro:San_Paulo_LGBT_Pride_Parade_2014_(14108541924).jpg|thumb|[[Parada de l'ourgulho LGBT de San Paulo|XBIII Parada de l'ourgulho LGBT]] de [[San Paulo (cidade)|San Paulo]], [[Brasil]], an 2014.]]
Na [[Nuoba Zelándia]], un studo de 2006 sugeriu que 20% de la populaçon anónima relatou alguns sentimientos homossexuales, sendo qu'alguns deilhes se eidantifican cumo homossexuales. La percentaige de pessonas que se eidantificórun cumo homossexuales fui de 2-3%.<ref name="McConaghy eit al"/>
Ne ls [[Stados Ounidos]], d'acuordo cun ua pesquisa rializada pa las eileiçones persidenciales de 2008, 4% de l'eileitorado outoidentificaba-se cumo gay, lésbica ó bissexual, la mesma percentaige de [[2004]].<ref>{{Citar web|títalo=27% of Gay Boters Sided with McCain |publicado=[[The Adbocate]] |data=7 de nobembre de 2008 |url=http://www.adbocate .com/article.aspx?id=41389 |acessodata=8-11-2008}}</ref>
An pesquisa rializada ne l [[Brasil]] an 2008 ls dados andican que 10% de ls homes i 5,2% de las mulhieres cun eidade antre 15 i 64 anhos yá tubírun ua relaçon homossexual na bida, totalizando ua média giral de 7,6%.<ref>{{citar web | títalo = MS dibulga retrato de l cumportamiento sexual de l brasileiro | url = http://portal.saude.gob.br/portal/aplicacoes/noticias/default.cfn?pg=dspDetalheNoticia&id_area=124&CO_NOTICIA=10326 |data= 18-6-2009 | publicado = Portal de la Salude | acessodata = 20-6-2009}}</ref> Ne l mesmo studo, antre la populaçon mais moço, cun eidade antre 15 i 24 anhos la média ancontrada fui de 8,7% anquanto antre la populaçon mais idosa, cun eidade de 50 a 64 anhos, la média oubtida fui de 5,6%.<ref>{{citar web | títalo = Moços ténen cumportamiento sexual mais siguro | url = http://portal.saude.gob.br/portal/aplicacoes/noticias/default.cfn?pg=dspDetalheNoticia&id_area=1450&CO_NOTICIA=10328 |data= 18/06/2009 | publicado = Portal de la Salude | acessodata = 2009-06-20}}</ref> Anque desse iten specífico de la pesquisa ser bastante genérico, questionando solo se l'antrebistado tubo al menos ua "Relaçon sexual cun pessona de l mesmo sexo na bida", l cuntreste antre las médies oubtidas por faixa etária mostran que ls brasileiros stan a relacionar-se mais de forma homossexual i criando nuobos grupos LGBT de l que ne l passado.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=CR4bAAAAYAAJ&q=brasileiros+homossexuales+de l+que+ne l+passado&dq=brasileiros+homossexuales+de l+que+ne l+passado&hl=t-BR&ei=XZr6TJapFY-t8Ab3q5ScCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=9&bed=0CFIQ6AEwCA|outor=Edward John Batista de las Niebes Macrae|títalo=La Custruçon de la Eigualdade|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
== Homossexualidade i ciéncia ==
=== Biogenética ===
L neurobiólogo Roger Gorski, de la [[Ounibersidade de la Califórnia]], EUA, fizo spriéncias an laboratórios cun ratos cujas fémeas prenhas recebírun [[coberteirasterona]] - l [[hormónio]] sexual masculino - inda an fase [[Útero|antra-uterina]]. Ouserbou que, zde la purmeira fase de la bida, ls filhotes de l sexo femenino mostrában cumportamientos masculinos, cumo gustos, brincadeiras mais agressibas para alhá de sentiren-se mais atraídas por fémeas.<ref>{{Citar jornal | títalo=Sexual sperience anterats with steroid sposure to shape the partner preferences of rats. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?cmd=Retriebe&db=PubMed&list_uids=12367568 | eiditora=Horn Behab. | belume=42 | numero=2 | data=set 2002| paginas=148 i seguintes.| pmid=12367568 | outor=Wodson JC, Balleine BW, Gorski RA | acessodata=2007-11-11}}</ref> L studo, assi i todo, nun fui cunclusibo pus ls filhotes de l sexo masculino cujas fémeas progenitoras recebírun hormónios femeninos ([[stradiol]] i [[progesterona]]) nó zambolbírun seneficatibas caratelísticas femeninas.<ref>{{Citar jornal | títalo=Sexual sperience anterats with steroid sposure to shape the partner preferences of rats. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?cmd=Retriebe&db=PubMed&list_uids=12367568 | eiditora=Horn Behab. | belume=42 | numero=2 | data=set 2002| paginas=148 até 157. | pmid=12367568 | outor=Wodson JC, Balleine BW, Gorski RA | acessodata=11-11-2007}}</ref>
Ne l galho de la ciéncia de la [[genética]] bários studos ténen sido rializados ne l sentido d'ambestigar ouriges heireditárias pa l'homossexualidade. Un de ls studos mais coincidos nesse sentido tenta stablecer ua correlaçon antre l'homossexualidade masculina cul gene Xq28.<ref>{{Citar jornal | títalo=La linkage betwen DNA markers on the X chromosome and male sexual ourientation. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?db=PubMed&cmd=search&tern=8332896&dot=b | eiditora=Science | data=jul 1993| belume=261 | numero=5119 | paginas=321-7 | pmid=8332896 | outor= Hamer DH, Hu S, Magnuson BL, Hu N, Pattatuci AM | acessodata =11-11-2007}}</ref> Ye efetibamente ua tese que coloca l'homossexualidade nun cumo ua oupçon ó stilo de bida, mas si cumo resultado dua bariaçon genética. Cunsidre-se, assi i todo, qu'eisisten studos que cuntradizen l'anfluéncia de l gene Xq28 para splicar l'homossexualidade.<ref>{{Citar jornal | títalo=Male homosexuality: absence of linkage to microsatellite markers at Xq28. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?Db=pubmed&Cmd=ShowDetailBiew&TermToSearch=10213693&log$=atebity | eiditora=Science | data=abr 1999| belume=284 | numero=5414 | paginas=665-7 | pmid=10213693 | outor=Rice G, Anderson C, Risch N, Ebers G | acessodata =26-1-2009}}</ref> Nun nuobo studo cunduzido pula [[Korea Adbanced Anstitute of Science and Technology|KAIST]] fui possible criar artificialmente l cumportamiento homossexual an ratas fémeas atrabeç dua manipulaçon genética. Nesse studo alguns genes relacionados al eiquilíbrio de l'hormónio [[strogénio]] fúrun antencionalmente suprimidos berificando-se ua preferéncia homossexual statisticamente relebante an relaçon a un grupo de cuntrole, lançando nuobas dúbedas de que l cumportamiento homossexual an [[mamífero]]s puoda tener un fator genético.<ref>{{citar web | títalo=Gene define preferéncia sexual de fémeas de camundongo | url=http://www1.fuolha.uol .com.br/ciencia/764497-gene-define-preferencia-sexual-de-femeas-de-camundongo.shtml | publicado=[[Fuolha online]] |data=9 de júlio de 2010 | acessodata=13-9-2010}}</ref><ref>{{citar jornal | títalo=Male-like sexual behabior of female mouse lacking fucose mutarotase | url=http://www.biomedcentral .com/1471-2156/11/62/abstrat | outor=Dongkyu Park, Dongwok Choi, Junghon Le, Dae-sik Lin i Chankyu Park | jornal=BMC Genetics 2010 | belume=11 | numero=62 |data=7 de júlio de 2010 | acessodata=13-9-2010 | doi=10.1186/1471-2156-11-62}}</ref> La tese de que l'homossexualidade puode tener ouriges genéticas ten sido ousada bien cumo recusada tanto por aqueilhes que cunsidran l'homossexualidade cumo algo negatibo cumo ls que cunsidran algo a defender.<ref>{{Citar web | títalo=Causas de la Homossexualidade | url =http://www.psicologie.org.br/anternacional/pscl38.htn |data=2004 | outor=Drauzio Barella | acessodata=18-12-2007}}</ref>
=== Psicologie ===
La [[psicologie]] fui ua de las purmeiras deciplinas a studar l'ourientaçon homossexual cumo un fenómeno çcreto.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=tgTi4SbrzUMC&pg=PA217&dq=psicologie+homossexualidade&hl=t-BR&ei=lJb6TMGbEIKr8Aa864DFCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=4&bed=0CDMQ6AEwAw#b=onepage&q=psicologie%20homossexualidade&f=false|outor=Kimeron N. Hardin|títalo=Outo-Stima para homossexuales|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=kdKejlJPdS4C&pg=PA310&dq=psicologie+homossexualidade&hl=t-BR&ei=lJb6TMGbEIKr8Aa864DFCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=7&bed=0CEIQ6AEwBg |outor=ELI ZARETSKY|títalo=Segredos De la Alma|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> Las purmeiras tentatibas de classeficar l'homossexualidade cumo ua malina fúrun feitas pul mobimiento sexólogo ouropeu ne l final de l seclo XIX.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=VGIoTp1mDpoC&pg=PA80&dq=homossexualidade+cumo+doen%C3%A7a+s%C3%A9clo+xix&hl=t-BR&ei=D5b6TLzkFMH68AbMrpiuCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCYQ6AEwAA#b=onepage&q=homossexualidade%20como%20doen%C3%A7a%20s%C3%A9clo%20xix&f=false|outor=Luiç Mello|títalo=Nuobas famílias: cunjugalidade homossexual ne l Brasil cuntemporáneo|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=P_BZ3SMOb48C&pg=PA74&dq=homossexualidade+cumo+doen%C3%A7a+s%C3%A9clo+xix&hl=t-BR&ei=D5b6TLzkFMH68AbMrpiuCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=2&bed=0CCsQ6AEwAQ#b=onepage&q=homossexualidade%20como%20doen%C3%A7a%20s%C3%A9clo%20xix&f=false|outor=Ana Marie Galhos Seixas|títalo=SEXUALIDADE FEMININA: HISTORIA, CULTURA, FAMILIA, PERSONALIDADE & PSICODRAMA|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> An 1886 l notable sexólogo [[Richard bon Krafft-Ebing]] listou l'homossexualidade junto cun 200 outros studos de causos de práticas sexuales zbiantes an sue obra defenitiba, ''Psychopathia Sexualis''. Krafft-Ebing propós que l'homossexualidade era causada por ua "amberson [durante l nacimiento] cungénita" ó ua "amberson adquirida".<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=1nAYCbD6x1cC&pg=PA115&dq=Richard+bon+Krafft-Ebing+homossexualidade&hl=t-BR&ei=_5b6TMjmOMqs8AaTrMi7Cw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCYQ6AEwAA |outor=James Naylor Gren i Cristina Fino,Cássio Arantes Leite|títalo=Para alhá de l'antruido: l'homossexualidade masculina ne l Brasil de l seclo XX |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=DSJPorohRVMC&pg=PA119&dq=Richard+bon+Krafft-Ebing+homossexualidade&hl=t-BR&ei=_5b6TMjmOMqs8AaTrMi7Cw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=2&bed=0CC0Q6AEwAQ#b=onepage&q=Richard%20bon%20Krafft-Ebing%20homossexualidade&f=false |outor=Richard Miskolci|títalo=Thomas Mann, l'artista mestiço |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=kdKejlJPdS4C&pg=PA334&dq=Richard+bon+Krafft-Ebing+homossexualidade&hl=t-BR&ei=_5b6TMjmOMqs8AaTrMi7Cw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=4&bed=0CDcQ6AEwAw#b=onepage&q=Richard%20bon%20Krafft-Ebing%20homossexualidade&f=false |outor= ELI ZARETSKY|títalo=Segredos De la Alma |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> Nas dues radadeiras décadas de l seclo XIX, ua bison defrente ampeçou a predominar ne ls círclos médicos i psiquiátricos, a julgar l cumportamiento, cumo andicatibo dun tipo de pessona cun ua defenida i relatibamente stable na ourientaçon sexual. Ne l final de l seclo XIX i ampeço de l [[seclo XX]], ls modelos patológicos de l'homossexualidade éran padron.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=5AzRL2VzpL4C&pg=PA243&dq=modelos+patol%C3%B3gicos+de la+homossexualidade+padr%C3%A3o+s%C3%A9clo+xx&hl=t-BR&ei=Tpz6TLj9EMK88gaK2oylCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=3&bed=0CDUQ6AEwAg#b=onepage&q&f=false |outor= James Naylor Gren,Ronaldo Trindade,José Fábio Barbosa de la Silba|títalo=Homossexualismo an San Paulo |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=X75Tn1z0hi0C&pg=PA23&dq=modelos+patol%C3%B3gicos+de la+homossexualidade+padr%C3%A3o+s%C3%A9clo+xx&hl=t-BR&ei=Tpz6TLj9EMK88gaK2oylCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=2&bed=0CDAQ6AEwAQ#b=onepage&q&f=false |outor= Anna Paula Uziel|títalo=Homossexualidade i adoçon |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
La [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]], la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] i la [[Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales]] declarórun:
{{quotation|An 1952, quando la Associaçon Amaricana de Psiquiatria publicou l sou purmeiro [[Manual Diagnóstico i Statístico de Trastornos Mentales]] (DSM), l'homossexualidade fui ancluída cumo ua desorden. Quaije eimediatamente, inda assi, essa classeficaçon ampeçou a ser submetida al scrutínio crítico nua pesquisa financiada pul [[National Anstitute of Mental Heialth|Anstituto Nacional de Salude Mental]]. Esse studo i la pesquisa susequente falhórun an cunseguir apersentar qualquiera base ampírica ó científica para cunsidrar l'homossexualidade cumo un çtúrbio ó anormalidade, al ambés dua ourientaçon sexual normal i saudable. Cumo resultado dessa pesquisa acumulada, ls profissionales an medecina, salude mental i an ciéncias cumportamentales i sociales chegórun a la cuncluson de qu'era ancorreto classeficar l'homossexualidade cumo ua desorden mental i que la classeficaçon de l DSM refletie pressupostos nun testados cun base an normas sociales prebalentes i ampressones clínicas a partir d'amostras repersentatibas cumpuostas por pacientes que percuran tratamiento i por andibíduos cujo cumportamiento trouxe pa l sistema de justícia criminal.
An reconhecimiento de l'eibidéncia científica,<ref>JAMA: Gay Is Okay With APA (Amarican Psychiatric Association); abailable online: http://www.soulforce.org/article/642 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324080417/http://www.soulforce.org/article/642 |date=2010-03-24 }}</ref> la Associaçon Amaricana de Psiquiatria retirou l'homossexualidade de l DSM an 1973, afirmando que "l'homossexualidade an si nun amplica qualquiera prejuízo ne l julgamiento, stabelidade, cunfiabelidade ó capacidades gerales sociales i bocacionales." Depuis dua perfunda rebison de dados científicos, la Associaçon Amaricana de Psicologie adotou la mesma posiçon an 1975, i sortou todos ls profissionales de salude mental "para assumir la liderança an eliminar l stigma de malina mental qu'hai mui ten sido associado cun ourientaçones homossexuales." La Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales adotou ua política similar.
Assi sendo, ls profissionales i pesquisadores de salude mental hai mui reconhecírun que ser homossexual nun custitui oustaclo inerente a la liderança dua bida feliç, saudable i pordutiba, i que la grande maiorie de ls gays i lésbicas funcionan bien an to la gama d'anstituiçones sociales i de relaçones anterpessoales.<ref name=amici>[http://www.courtinfo.ca.gob/courts/supreme/highprofile/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf Case Ne l. S147999 in the Supreme Court of the State of California, In re Marriage Cases Judicial Council Cordination Proceding Ne l. 4365(...)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}}
La pesquisa i la literatura clínica demunstran qu'atraçon sexual i romántica pul mesmo sexo son sentimientos i cumportamientos normales i bariaçones positibas de la sexualidade houmana. L cunsenso de longa data de las ciéncias cumportamentales i sociales i de ls profissionales de salude i salude mental ye que l'homossexualidade, por si solo, ye ua bariaçon normal i positiba de l'ourientaçon sexual houmana.<ref name=respunse>Amarican Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-respunse.pdf Appropiate Therapeutic Respunses to Sexual Ourientation]</ref> L'homossexualidade era listada na [[CID-9]] (1977) de la [[Organizaçon Mundial de Salude]] cumo un [[malina mental]], mas fui retirada ne l [[CID-10]], aprobada pula Quadragésima Terceira Assemblé Mundial de la Salude an 17 de maio de 1990.<ref>[http://www.eilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 ILGA | The decesion of the World Heialth Organisation 15 years ago custitutes la storic date and powerful symbol fur members of the LGBT community]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=pinknewsstigma>{{citation |title=Homophobic stigma - La community cause |url=http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |date=17 de maio de 2006 |periodical=PinkNews.co.uk |first=Marc |last=Shoffman |acessdate=04/05/2007}}</ref> Tal cumo l DSM-II, la CID-10 adicionou la [[ourientaçon sexual eigodistónica]] na lista, l que se refire la pessonas que quieren mudar sues [[Eidantidade de género|eidantidades de género]] ó [[Ourientaçon sexual|ourientaçones sexuales]] por causa dun çtúrbio psicológico ó cumportamental ({{ICD10|F|66|1|f|60}}). La [[Sociadade Chinesa de Psiquiatria]] retirou l'homossexualidade de la [[Classeficaçon Chinesa de Trastornos Mentales]] an 2001, passado cinco anhos de studo pula associaçon.<ref>The New York Eiquipas: [http://www.citywekend .com.cn/beising/articles/cw-magazine/news/News-04120732/ Homosexuality ne l longer "çease" in China]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L [[Royal College of Psychiatrists]], de l [[Reino Ounido]], afirmou:
{{quotation|Esta stória lamentable demunstra cumo la marginalizaçon dun grupo de pessonas que ténen traços de personalidade an particular (neste causo l'homossexualidade) puode liebar la prática médica nociba i a ua base pa la çcriminaçon na sociadade.<ref name="rcp2007">Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/Submission%20to%20the%20Church%20of%20England.pdf Submission to the Church of Angland’s Listening Eisercise on Houman Sexuality.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827104609/http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/Submission%20to%20the%20Church%20of%20England.pdf |date=2010-08-27 }}</ref> Eesiste agora un grande cuorpo d'eibidéncias de pesquisas qu'andica que ser gay, lésbica ó bissexual ye cumpatible cun ua salude mental i un ajustamiento social normales. Inda assi, las spriéncias de [[çcriminaçon]] na sociadade i ua possible rejeiçon por amigos, fameliares i outros, tales cumo ampregadores, senefica qu'alguas pessonas LGB ténen ua spriéncia maior que la sperada na prebaléncia de porblemas de salude mental i d'uso andebido de sustáncias. Ambora tenga habido reclamaçones por grupos políticos cunserbadores ne ls [[Stados Ounidos]] de qu'esta maior prebaléncia de porblemas de salude mental ye la cunfirmaçon de que l'homossexualidade ye un trastorno mental an si, nun hai qualquiera eibidéncia para fundamentar tal afirmaçon.|[[Royal College of Psychiatrists]]<ref name=rcp2008>Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/rollofhonour/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe/psychiatryandlgbpeople.aspx Royal College of Psychiatrists respunse to comments on Nolan Show regarding homosexuality las la mental çorder]</ref>}}
Ne l [[Brasil]], an 1985, l [[Cunseilho Federal de Psicologie de l Brasil|Cunseilho Federal de Psicologie]] deixa de cunsidrar l'homossexualidade cumo un zbio sexual i, an 1999, stablece regras pa l'atuaçon de ls psicólogos an relaçon a la questones de [[ourientaçon sexual]], declarando que "''l'homossexualidade nun custitui [[malina]], nin [[çtúrbio]] i nin [[perberson]]''" i que ls [[psicólogo]]s nun colaboraran cun eibentos i serbícios que proponhan tratamiento i cura de l'homossexualidade.<ref name="Correio brazeliense"/> An 1984, la [[Associaçon Brasileira de Psiquiatria]] (ABP) posicionou-se contra la çcriminaçon i cunsidrou l'homossexualidade cumo algo nun prejudicial a la sociadade, quando aprobou ua resoluçon que dezie:
{{quotation|Cunsidrando que l'homossexualidade an si nun amplica an prejuízo de l pensar, stabelidade, cunfiabelidade ó atidones sociales i bocacionales, rezon pula qual ouponen-se a to çcriminaçon i preconceito, tanto ne l setor público quanto ne l pribado, contra ls homossexuales d'ambos ls sexos.|[[Associaçon Brasileira de Psiquiatria]]<ref name="ABP"/>}}
[[Fexeiro:Flag of WHO.sbg|thumb|An 17 de maio de 1990, la [[Organizaçon Mundial de la Salude]] (OMS) retirou l'homossexualidade de la [[Classeficaçon Anternacional de Malinas]] (sigla CID).<ref name="Correio brazeliense"/> ]]
La maiorie de ls gays, lésbicas, bissexuales i pessonas que percuran la [[psicoterapie]] fázen nel pulas mesmas rezones que las pessonas heiterossexuales ([[strisse]], deficuldades de relacionamiento, deficuldade d'adataçon a las nuobas situaçones sociales ó de trabalho, etc); sue [[ourientaçon sexual]] puode tener ua amportança purmária, acidental ó nun tener amportança a las sues questones i tratamiento. Seia qual fur l porblema, inda hai un alto risco de biés antigay na psicoterapie cun clientes gays, lésbicas i bissexuales.<ref name=textbook>Cabaj, R; Stein, T. eds. ''Textbook of Homosexuality and Mental Heialth'', p. 421</ref> La pesquisa psicológica neste domínio ten sido relebante pa la luita contra atitudes i açones prejudiciales ("[[Homofobia|homofóbicas]]") i l mobimiento puls [[dreitos LGBT]] an giral.<ref name=antro>ed. Sandfort, T; eit al. Lesbian and Gay Studies: An Antrodutory, Anterdisciplinary Approach. Chater 2.</ref>
L'aplicaçon adequada de psicoterapie afirmatiba baseia-se ne ls seguintes fatos científicos:<ref name="respunse"/>
* Atraçon sexual pul mesmo sexo, cumportamientos i ourientaçones por si solo son normales i positibas bariantes de la [[sexualidade houmana]], an outras palabras, nun son andicadores de trastornos mentales ó de zambolbimiento.
* L'homossexualidade i la [[bissexualidade]] son stigmatizadas, i este [[estigma]] puode tener ua bariadade de cunsequéncias negatibas (por eisemplo, [[strisse]]) al longo de l ciclo de bida (D'Augelli & Patterson, 1995; DiPlacido, 1998; Heirek i granadas, 2007; Meyer, 1995, 2003).
* Atraçon sexual pul mesmo sexo i cumportamiento puode ocorrer ne l cuntesto dua bariadade d'ourientaçones sexuales i eidantidades (Diamond, 2006; Hoburg eit al., 2004; Rust, 1996; Sabin-Williams, 2005).
* Homes gays, lésbicas i andibíduos bissexuales puoden bibir ua bida sastifatória, bien cumo un relacionamiento afetibo i famílias stabais, que son eiquibalentes als relacionamientos heiterossexuales an aspetos eissenciales (APA, 2005c; Kurdek, 2001, 2003, 2004; Fingerhut & Peplau, 2007 ),.
* Nun hai studos ampíricos ó pesquisas que suporten teories qu'atribuen l'ourientaçon sexual la çfunçon fameliar ó traumas (Bell eit al., 1981; Bene, 1965; Freund & Blanchard, 1983; Freund & Pinkaba, 1961; Hoker , 1969; McCord eit al., 1962; Peters & DK Cantrell, 1991 Siegelman;, 1974, 1981; Townes eit al., 1976).
==== Psicobiologie ====
Ne ls anhos 2000, las pesquisas de la [[neurociéncia]] demunstrórun que ls seres houmanos stimulan sues zonas erógenas porque esta proboca recumpensas ne l cérebro.<ref name="agmo">{{en}} AGMO Anders [http://www.eilsebier .com/wps/find/bookdescrition.cws_home/712200/çcrition#çcrition {{lang|en|''Funtional and dysfuntional sexual behabior''}}]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Eilsebier 2007.</ref> Essas recumpensas, an particular l'ourgasmo, son ouserbadas ne l nible de la cuncéncia cumo sensaçones de prazer erótico i sastifaçon. An suma, l ser houmano busca las atebidades sexuales porque eilhas fornecen prazeres eróticos antensos. Antre ls seres houmanos (assi cumo antre ls [[chimpanzé]]s, [[ourangotango]]s i [[golfino]]s), l cumportamiento sexual nun ye mais un cumportamiento de reproduçon, mas se tornou un cumportamiento erótico. Durante l'eiboluçon, l'amportança i anfluéncia de ls hormónios i de ls [[feromónios]] subre l cumportamiento sexual diminuiu. Antre ls mamíferos menos cumplexos, son ls feromónios que stan na ourige de l'heiterossexualidade. An cuntreste, l'amportança de las recumpensas se tornou maior. Ne ls seres houmanos, l'oubjetibo de l cumportamiento sexual nun ye mais l coito baginal i si la busca de prazeres eróticos, oubtidos pula stimulaçon de l cuorpo i de las zonas erógenas, pouco amporta l sexo de l parceiro.
Por todos esses motibos, biologicamente la sexualidade houmana serie un tanto bissexual. Inda assi l'anfluéncia de l cuntesto cultural i de las spriéncias pessonales ye maior ne l zambolbimiento de la [[ourientaçon sexual]]. L'homossexualidade, l'heiterossexualidade i la [[bissexualidade]] son possibelidades "biologicamente normales" de l zambolbimiento. La maior anfluéncia de l cuntesto cultural ye bien eibidenciada pula sociadade griega de la Antiguidade, an que a mulhier tenie ua posiçon social anferior a la de l'home. L'amor mais zeiable, l "amor celhestre", era homossexual. L'heiterossexualidade era zbalorizada, i las mulhiers serbian cumo progenitoras dua çcendéncia legítima i guardianas fiéis de l lar. An cuntreste, l [[heiterosseisismo]] i la [[homofobia]] nas sociadades oucidentales son probabelmente l fator de l'ourige de la preponderáncia atual de l cumportamiento heiterossexual. Malgrado la presson cultural, alguas pessonas preferirian las atebidades homossexuales. Outras eibidéncias apuntan que, an ciertos causos, la preferéncia sexual pula homossexualidade probirie de circunstáncias particulares, cumo spriéncias positibas que se tenerie bebido cun pessonas de l mesmo sexo.<ref>Bell, La.P., Weinberg, M.S. and Hammersmith, S.K. Sexual preference. Its debelopment in men and women. Andiana University Press: Blomington, 1981</ref><ref>Ban Wyk, P. H., & Geist, C. S. Psychosocial debelopment of heiterosexual, bisexual, and homosexual behabior. Archibes of Sexual Behabior, 13, 505-544, 1984</ref><ref>YATES Alayne. Biologic perspetibe on early erotic debelopment, Child and Adolescent Psychiatric Clenics of North America, 13(3):479-496, 2004</ref>
=== Críticas a las ciéncias passadas ===
[[Fexeiro:Alan_Turing_cropped.jpg|thumb|squierda|200px|Státua de [[Alan Turing]] (1912 - 1954), l matemático británico respunsable por decifrar la máquina [[Enigma (máquina)|Enigma]], ousada puls [[Almanha Nazi|nazistas]] durante la [[Segunda Guerra Mundial]]. An 1952 el fui cundenado a sofrer ua [[castraçon química]], cumo altarnatiba a la prison, solo por ser homossexual.]]
Hai dibersas críticas a las tentatibas de splicaçones científicas pa l'homossexualidade, percipalmente porque la maiorie deilhas ampeça a ser zambolbida inda ne l [[seclo XIX]], quando se percurában cumprobaçones científicas para afirmar que detreminadas caratelísticas houmanas tornarian un andibíduo superior a outro.<ref>Steben Pinker, ''TÁbula Rasa'', Eiditora Cumpanha de las Letras, 2004, p.216. ISVN 85-359-0494-8</ref><ref>GRACIELA HAYDEE BARBERO, ''Homossexualidade i perberson na psicanálise'', Eiditora Casa de l Psicólogo , p.95. ISBN 85-7396-468-5</ref> I buscar anterpretar la cumplexidade de l cumportamiento houmano cun base ne l studo de l cumportamiento animal — dízen ls críticos — nun ten sentido (Beija-se [[darwenismo social]]).<ref>{{citar web|url=http://www.brasilescola .com/storiag/darwenismo-social.htn|outor=Brasil Scuola|títalo=Darwenismo social|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
Quanto a las pesquisas [[Neurologie|neuro-bioquímicas]], ls sous críticos andican que "eisiste l risco d'alguns pesquisadores stáren, na berdade, percurando ua forma de 'curar' tal cumportamiento, seia mapear l que gera l zeio homossexual, para depuis cumberté-lo an zeio heiterossexual". Nesse cuntesto un de ls eisemplos marcantes fui la teorie zambolbida por [[Magnus Hirschfeld]] a respeito de l'homossexualidade. Hirschfeld defendia la teorie de que l'homossexualidade era nata i nun modificable, splicada por defrenças de natureza hormonal. La teorie de Hirschfeld, que fui un grande atebista, buscando bementemente la derrubada de l [[Parágrafo 175]] na Almanha pré segunda guerra fui polemizada por Freud an sou libro ''Thre Essays on the Theory of Sexuality'' (1905).<!-- fuonte: http://www.williamapercy .com/wiki/eimages/Freudian.pdf --> La Terapie de Choques Eilétricos fui aplicada por [[Ugo Cerletti]] a partir de [[1938]] para bárias finalidades, ancluído la tentatiba de cura pa l'homossexualidade<ref>{{Citar web | títalo =Eiletroshock therapy antroduced - 1938 | url= http://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/antries/dh38el.html | publicado =La Science Odyssey |data= 1998 | acessodata =1 de júlio de 2008}}</ref> outelizando l pressuposto de que se l'homossexualidade ten splicaçones neuro-bioquímicas, anton eilha ye curable. Na mesma linha, la [[lobotomie]], zambolbida por [[António Eigas Moniç]] an [[1935]], tamien fui aplicada cumo tratamiento de l'homossexualidade até [[1979]] na Almanha.<ref>{{Citar web | titulo= The Gay Holocaust - After the War | url =http://andrejkoymasky .com/men/holocaust/ho07.html |data= márcio 7th 2004 | acessodata = 2008-07-01}}</ref> Ne l domínio de las splicaçones psicológicas, hai la custataçon de que nun ye porque alguns fatos se amostrórun berdadeiros para alguns andibíduos, eilhes l seran para todos ls causos, ó seia, cun tales custruçones de pensamiento ocorre la prática de [[Generalizaçon precipitada|generalizaçon andebida i precipitada]], bien cumo adoçon de procedimientos errados, inadequados i cuntraproducentes. Inda drento de las splicaçones psicológicas, studos ampeçados por [[Harry Benjamin]] amostrórun al longo de décadas de studos que l tratamiento psiquiátrico ye ineficaç para tratar ("curar") la [[trasexualidade]], por eisemplo, serbindo solo cumo terapie d'apoio.<ref>{{citar libro
| title =The Trassexual Phenomenon
| outhor =Harry Benjamin
| url =http://www .ptrasgenderzone .com/downloads/ttphenon.pdf
| publisher =The Julian Press, INC. Publishers
| date =1966}}</ref>
Ua crítica an relaçon a essas tentatibas de splicaçon ye l sou foco an splicar l'homossexualidade i pouco se preocupáren an splicar l'ourientaçon sexual an giral, i la [[heiterossexualidade]] an particular.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=351-1BwxtLAC&lpg=PA58&dq=tentatiba%20de%20explica%C3%A7%C3%A3o%20homossexualidade&pg=PA58#b=onepage&q=tentatiba%20de%20explica%C3%A7%C3%A3o%20homossexualidade&f=false|títalo=Homossexualidade:Ciéncia i Cuncéncia|outor=Marciano Bidal|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=l3bWRhDqfScC&lpg=PA239&dq=%22orienta%C3%A7%C3%A3o%20sexual%20en%20geral%22&pg=PA239#b=onepage&q=%22orienta%C3%A7%C3%A3o%20sexual%20en%20geral%22&f=false|títalo=Sexualidade i deficiéncias|outor=Ana Cláudie Bortolozzi Maia|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
== Dreito, política, sociadade i sociologie ==
{{Artigo percipal|Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade}}
=== Legalidade ===
{{Artigo percipal|Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo}}
{{Bertambén|Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo|Homossexualidade ne l Brasil|Homossexualidade an Pertual}}
{{Legislaçon subre l'homossexualidade|alinhamiento=dreita|tamanho=upright=1.8}}
La maiorie de las naciones nun ampeden l sexo cunsensual antre pessonas nó relacionadas arriba de la [[eidade de cunsentimiento]] local. Alguns países tamien reconhecen dreitos, proteçones i prebilégios eiguales pa las struturas de la família de casales de mesmo sexo, anclusibe l [[Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo|casamiento]]. Alguns países delegan que todos ls andibíduos lemiten-se la relaçones [[Heiterossexualidade|heiterossexuales]], esto ye, an alguas jurisdiçones, l'atebidade homossexual ye eilegal. Anfratores puoden anfrentar la [[pena de muorte]] an alguas árias [[Fundamentalismo|fundamentalistas]] [[Eislon|muçulmanas]], cumo l [[Eiran]] i partes de la [[Nigéria]].<ref>[http://www.eilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 ILGA:7 countries still put people to death fur same-sex ats]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.religionfats .com/homosexuality/eislan.htn Homosexuality and Eislan – ReligionFats]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hai, inda assi, muitas bezes, defrenças seneficatibas antre la política oufecial i aplicaçon ne l mundo rial.
Ambora ls atos homossexuales téngan sido çcriminalizados na maior parte de l [[mundo oucidental]], cumo la [[Polónia]] an 1932, [[Dinamarca]] an 1933, na [[Suécia]] an 1944, i ne l [[Reino Ounido]] an 1967, fui solo an meados de ls anhos 1970 que la [[Mobimientos cebiles LGBT|quemunidade gay]] ampeçou l'alcançar [[dreitos cebiles]] lemitados an alguns [[países zambolbidos]]. Un punto de birada fui alcançado an 1973 quando la [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]] retirou l'homossexualidade de l [[Manual Diagnóstico i Statístico de Trastornos Mentales]], negando assi la defeniçon prébia de l'homossexualidade cumo un [[trastorno mental]] clínico. An 1977, [[Quebec]] tornou-se la purmeira jurisdiçon stadual de l mundo a proibir la [[çcriminaçon]] an rezon de la [[ourientaçon sexual]]. Durante ls anhos 1980 i 1990, ls países mais zambolbidos promulgórun leis que çcriminalizórun la cunduta homossexual i proibiran la çcriminaçon contra [[gay]]s i [[lésbica]]s ne l [[amprego]], habitaçon i serbícios. Antretanto, atualmente muitos países de l [[Ouriente Médio]] i de la [[África]], bien cumo bários países de la [[Ásia]], de l [[Caribe]] i de l Pacífico Sul inda proíben l'homossexualidade. An seis países, l cumportamiento homossexual ye punido cun [[prison perpétua]], an outros dieç, cula [[pena de muorte]].<ref name=eilga>{{citation |last=Ottosson |first=Daniel |title=LGBT world legal wrap up surbey |publisher=[[ILGA]] |date=Nobembre de 2006 |acessdate=21/09/2007 |url=http://www.eilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_surbey_Nobember2006.pdf |format=PDF }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
An 2 de júlio de 2009, l'homossexualidade fui çcriminalizada na [[Índia]] por ua decison de l Tribunal Superior de l paíç.<ref name=toi>{{citation|data=Júlio de 2009|url=http://timesofindia.andiatimes .com/Delhi-High-Court-legalizes-homosexuality/articleshow/4726608.cms}}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l [[Brasil]], an 5 de maio de 2011, l [[Supremo Tribunal Federal]] reconheciu, por unanimidade, la [[ounion stable]] antre casales homossexuales. Desta forma, ls mesmos dreitos cuncedidos la casales heiterossexuales tamien son bálidos pa las ouniones homoafetibas, cumo pensones, hardanças, [[aposentadoria]]s i ancluson an prainos de salude.<ref>{{Citation |title=.com.br/app/noticia/politica/2011/05/05/anterna_politica,225800/maiorie-de ls-menistros-de l-stf-reconhece-uniao-homossexual.shtml Maiorie de ls menistros de l STF reconhece ounion homossexual |url=http://www.an/ |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2013-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130711181311/http://www.an/ }}</ref><ref>{{citar web|url=http://noticias.uol .com.br/cotidiano/2011/05/05/por-unanimidade-supremo-reconhece-uniao-stable-de-homossexuales.jhtn |títalo=Por unanimidade, Supremo reconhece ounion stable d'homossexuales}}</ref>
=== Antropologie ===
{{Artigo percipal|Antropologie i homossexualidade}}
{| class="tocolours" style="float:left; margin-left:1en; margin-right:2en; font-size:85%; background:#def; color:black; width:30en; max-width:25%;" cellspacing="0"
| style="text-align: right;" |
"Un preconceito quemun a to sociadade ye l'eideia de que ls padrones de cumportamiento adotados corresponden la leis naturales."
|-
| style="text-align: right;" |—Aldo Pereira.<ref name="aldopereiradoisseiscinco">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.2, p.265.</ref>
|}
Studos de [[antropologie]] ténen custatado que muitos pobos adotan hoije l'homossexualidade cumo parte de la formaçon jubenil. Nua famosa cumpilaçon efetuada an 1952, por eisemplo, ls pesquisadores [[Clellan S. Ford]] i [[Frank La. Beach]] apurórun que l'homossexualidade era tenida cumo aceitable i normal an 49 de las 76 sociadades subre las quales habie dados antropológicos a respeito.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> Anclusibe, an alguas deilhas, todos ls homes la praticában an algua fase de sue bida.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> An alguas tribos de la [[Nuoba Guiné]] (''kerski'', ''kiwai'', ''kukukuku'', ''marind-anin'' i outras) las purmeiras spriéncias sexuales de ls rapazes éran cun homes mais bielhos.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> Tipicamente, l'home solo adquiririe ''status'' para casar cun ua mulhier passado na puberdade praticar coito anal passibo i mais tarde ampeçar un rapaç mais nuobo.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> I, inda assi, mesmo depuis de casados, muitos de ls homes podien cuntinar a tener relaçones homossexuales paralelas.<ref name="aldopereiradoisseissete">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.2, p.267.</ref> Por outro lado, l'homossexualidade sclusiba, tanto an relaçon a homes i lésbicas, era çconhecida i ancumprensible nessas sociadades.<ref name="aldopereiradoisseissete" />
Para alhá desso, eisisten formas anstitucionalizadas d'homossexualidade antre dibersos índios de la [[América de l Norte]], an tribos africanas, de la [[Oceania]] i de la [[Sibéria]].<ref name="aldopereiradoisseissete" /> Na tribo [[Sudan|sudanesa]] de ls ''bobo-nienequés'', biúdas stéreis podien cumprar ua noiba i çposá-la na forma tradecional.<ref name="aldopereiradoisseissete" /> L ''status'' de la noiba, por sue beç, até anton anferior nessas tribos, melhoraba cunsidrabelmente cul papel de "marido" i mais inda quando la "mulhier" angrabidaba por meio dun amante de l sexo masculino que todos fingian eignorar.<ref name="aldopereiradoisseissete" /> Para alhá desso, muitos pobos andígenas norte-amaricanos permitian que ciertos homossexuales sclusibos assumissen l papel de ''bardoche'' (nas tribos de la nacion [[sioux]]) ó ''alyha'' (tribos ''mojabes''), i estes homossexuales usában trajes femeninos, assumian tarefas i ''status'' de mulhier i tenien permisson de cumbiber cun un "marido", para alhá de praticáren coito anal passibo.<ref name="aldopereiradoisseissete" /> Muitos antropólogos afirman que l'homossexualidade, inda assi, nun serie amplamente quemun i aceitable solamente an tribos "salbaiges" i proba desso ye sue aceitaçon i spanson durante la cebelizada [[Grécia antiga]].<ref name="aldopereiradoisseissete" />
=== Atebismo político ===
[[Fexeiro:Gay Rights demunstration, NYC 1976.jpg|thumb|Protestos a a fabor de ls dreitos de ls homossexuales an [[Nuoba Iorque]], an 1976.]]
[[Fexeiro:Bandeira LGBT ne l Cungresso Nacional.jpg|thumb|Protesto a a fabor de ls [[dreitos LGBT]] an frente al [[Cungresso Nacional de l Brasil]].]]
{{Artigo percipal|Mobimientos cebiles LGBT}}
{{Beija|:Catadorie:LGBT políticos|Mobimientos cebiles LGBT ne l Brasil}}
Zde 1960, muitas pessonas [[LGBT]] ne l [[Mundo oucidental|Oucidente]], particularmente aqueilhas an [[Region metropolitana|árias metropolitanas]], zambolbírun la chamada "[[Gay#Cultura gay|cultura gay]]". Essa cultura ye eisemplificada pul mobimiento de l [[proua gay]], cun çfiles anuales i eisibiçones de [[Bandeira cinta de la bielha|bandeiras cinta de la bielha]].<ref>[http://books.gogle .com/books?id=0b95f96qd8kC La critical antrodution to quer theory]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Nikki Sulliban, NYU Press, 2003. ISBN 0-8147-9841-1, 9780814798416.</ref><ref>[http://books.gogle .com/books?id=w4LBO4Pw2_cC Sexual ourientation and houman rights: Point/Counterpoines, Philosophers Debate Cuntemporary Issues]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Laurence Thomas, Michael I. Lebin, Rowman & Littlefield, 1999, ISBN 0-8476-8770-8, 9780847687701.</ref> Inda assi, nin todas las pessonas LGBT outan por participar de la "cultura gay", sendo que muitos homes i mulhieres gays se recusan la fazé-lo. Para alguns, esse tipo de mobimiento perpetua [[stereótipo]]s gays. Para outros, la cultura gay repersenta la [[heiterofobia]] i ye çprezada por alargar l fosso antre pessonas gays i nó-gays.<ref>{{citar web|url=http://www.gaypatriot.net/2008/06/20/gay-groups-eignore-monogamy-when-çcussing-marriage/|outor=GayPatriot|títalo=Gay Groups Eignore Monogamy when Promoting Marriage|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
Cula ecloson de la [[SIDA]] ne l'ampeço de ls anhos 1980, muitos grupos i antidades LGBT ourganizórun campanhas para promober sfuorços na eiducaçon subre la SIDA, prebençon, pesquisa, apoio a pacientes i stenson a la quemunidade, bien cumo para eisigir ne l'apoio de l gobierno para esses porgramas.<ref name="before">Percy, William La. & William Edward Glober, 2005, [http://williamapercy .com/wiki/andex.php?title=Rebiews:Before_Stonewall_by_Glober_%26_Percy Before Stonewall]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 5 de nobembre de 2005</ref>
L númaro çcuncertante de muortos ne l'ampeço de la [[eipidemia]] de SIDA pareciu retardar l progresso de l mobimiento de ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos de ls homossexuales]], mas cul tiempo alguas partes de la quemunidade LGBT fúrun reanimadas cul serbício de la quemunidade i l'açon política i zafiórun la quemunidade heiterossexual para respunder cun cumpaixon. Filmes de grandes stúdios [[stadunidenses]] que, a partir deste período, dramatizórun la repuosta d'andibíduos i de quemunidades pa la crise de la SIDA ancluen ua ''[[An Early Frost]]'' (1985), ''[[Longtime Cumpanion]]'' (1990) i ''[[Filadélfia (filme)|Filadélfia]]'' (1993).<ref name="before"/>
Bários políticos declaradamente gays ténen cunquistado cargos de gobierno, mesmo an países que tenien leis contra la [[sodomie]] an sou passado recente. Eisemplos ancluen [[Guido Westerwelle]], Bice-[[Chanceler de la Almanha]], [[Peter Mandelson]], nembro de l [[Partido Trabalhista (Reino Ounido)|Partido Trabalhista]] británico i [[Per-Kristian Foss]], ex-menistro noruegués de las finanças.<ref>{{citar web|url=http://beija.abril .com.br/171199/p_054.html|outor=Rebista Beija|outorlink=Rebista Beija|títalo=Gays ne l poder:Cada beç mais homossexuales saen de l'armairo na política ouropeia|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
[[Fexeiro:Johanna_sigurdardottir_oufficial_portrait_trin.jpg|thumb|squierda|200px|[[Johanna Sigurdardottir]], ex-purmeira-menistra de la [[Eislándia]] i la purmeira [[xefe de gobierno]] abiertamente homossexual zde la fin de la [[antiguidade]]]]
Muitos outros políticos i atebistas son ó fúrun declaradamente homossexuales, antre ls quales se çtacan [[Clodobil Heirnandes]] (ex-[[deputado federal]], l purmeiro gay declarado ne l [[Cungresso Nacional de l Brasil]]),<ref>{{citar web|url=http://acapa.birgula.uol .com.br/site/noticia.asp?codigo=372|outor=Bírgula Uol|títalo=Cun quaije 500 mil botos, Clodobil ye l purmeiro gay eileito pa l cargo de Deputado Federal (2/10/2006)|acessodata=1 de de janeiro de 2010}}</ref> [[Glen Murray]] (ex-prefeito de [[Winnipeg]], pioneiro an cidades cun mais de 500 mil habitantes),<ref>Girard, Daniel. [http://www .pthestar .com/News/article/234612 "Reberse brain drain brings ourban spert to U of T"]. Toronto Star. Acesso: 1 de dezembre, 2010.</ref> [[Jean Wyllys]] ([[deputado federal]] pul [[PSOL]], cun mandato a partir de febreiro de 2011),<ref>[http://beija.abril .com.br/blog/eileicoes/tag/jean-wyllys/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Klaus Wowereit]] (ex-prefeito de [[Berlin]]),<ref name="NYT">LANDLER, Mark. [http://www.nytimes .com/2006/09/23/world/ourope/23wowereit.html "Prefeito de Berlin, simblo de la libardade, ten apelo nacional"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/|date=2013-07-11}}. ''[[The New York Eiquipas]]'', [[23 de setembre]] de [[2006]] (an [[Léngua anglesa|anglés]]).</ref> [[Ole bon Beust]] (prefeito de [[Hamburgo]]),<ref>{{Citar web|url=http://www.welt.de/welt_print/bermischtes/hamburg/article4290216/Die-CSD-Parade-ist-wichtig-fuer-die-ganze-Welt.html |títalo="Die CSD-Parade ist wichtig fur die ganze Welt" |publicado=[[Die Welt]] |data=2009.08.10 |acessodata=2009-08-30 |léngua=de }}</ref> [[Bertrand Delanoë]] (prefeito de [[Paris]]),<ref name=glbtq>{{Citar web|radadeiro=Rapp |purmeiro=Guapa |títalo=Delanoë, Bertrand |obra=[[glbtq .com]] |data=2007-08-13 |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/delanoe_b.html}}</ref><ref>{{citar libro |title=America Alone |last=Steyn |first=Mark |outhorlink=Mark Steyn |year=2006 |pages=120–121}}</ref> [[Jerónimo Saabedra]] (prefeito de [[Las Palmas de Gran Canarie]] i ex-gobernador de las [[Ilhas Canárias]]),<ref name="out">{{citation |title=El s menistro Saabedra cre que «ocultar l'homosexualidad lleba al psicoanalista» |language=s |url=http://www.eilmundo.es/2000/12/20/sociedad/20N0085.html |first=Anric |last=Pastor |periodical=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]] |date=20 de dezembre de 2000 |acessdate=2007-10-25 }}{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i [[Jóhanna Sigurðardóttir]] (ex-purmeira-menistra de la [[Eislándia]] i la purmeira [[xefe de gobierno]] abiertamente homossexual zde la fin de la [[antiguidade]]).<ref>[[EFE]]. [http://g1.globo .com/Noticias/Mundo/0,,MUL981649-5602,00-ISLANDIA+SE+TORNA+PRIMEIRO+PAIS+La+SER+GOBERNADO+POR+UMA+HOMOSSEXUAL+ASSUMID.html "Eislándia se torna purmeiro paíç a ser gobernado por ua homossexual assumida"]. [[G1 (website)|G1]]. [[1 de febreiro]] de [[2009]]. Besitado an [[7 de febreiro]] de 2009.</ref><ref name="eiquipa">{{citar ambora|url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1875032,00.html|title = Iceland Picks the World's First Oupenly Gay PM|first=Jonas|last=Mody|publisher=[[Eiquipa (Magazine)|Eiquipa]]|date=2009-01-30|acessdate=2009-01-31}}</ref><ref>{{citar ambora|url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/ourope/7863923.stn|title = First gay PM fur Iceland cabinet|publisher = BBC News|date = 1 February 2009|acessdate = 2009-02-01}}</ref> Eesiste tamien l célebre causo de [[Harbey Milk]], pioneiro na luita pul reconhecimiento de ls dreitos cebiles de ls homossexuales ne ls Stados Ounidos,<ref>{{en}} Neil La. Hamilton, ''Amarican social leaders and atebists'', Anfobase Publishing, 2002. Páigina 266. ISBN 0816045356</ref> cuja stória fui retratada ne l filme ''[[Milk]]'' (2008), de [[Gus Ban Sant]].
Antretanto, ls mobimientos LGBT sofren ouposiçon dua bariadade d'andibíduos i ourganizaçones cebiles. Alguns cunserbadores sociales acraditan que todas las relaçones sexuales antre pessonas de l mesmo sexo minan la família tradecional i que ls ninos dében ser criadas an lares cun pai i mai.<ref name=DMD>
{{Citar web |radadeiro=Brownback |purmeiro=San |títalo=Defening Marriage Down – We ned to protet marriage. |publicado=[[National Rebiew]]
|data=9 de júlio de 2004 |url=http://www.nationalrebiew .com/comment/brownback200407090921.asp}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://lds.org/ldsorg/b/andex.jsp?bgnextoid=e1fa5f74db46c010BgnBCM1000004d82620aRCRD&locale=0&sourceId=1aba862384d20110BgnBCM100000176f620a____&hideNab=1&cuntentLocale=0 |títalo=''The Family: La Proclamation to the World'' |publicado=Lds.org |data=23/09/1995 |acessodata=24/08/2010}}</ref> Alguns críticos ténen la preocupaçon de que l'aperfundamiento de ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos de ls homossexuales]] puode antrar an cunflito cula [[libardade de spresson]] andebidual,<ref>{{Citar web |url=http://www.dailymail.co.uk/pages/libe/articles/news/news.html?in_article_id=496871&in_page_id=1770
|títalo=Gay hate law 'threat to Christian fre spech'|data=28 de nobembre de 2007|outor = Doughty, Stebe|obra = [[Daily Carta eiletrónica]] |local = Londres}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.dailymail.co.uk/pages/libe/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770|títalo= Christian faces court ober 'ouffensibe' gay festibal leaflets|outor = Doughty, Stebe|data=6 de setembre de 2006|obra = [[Daily Carta eiletrónica]] |local = Londres}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gobe/article805241.ece|obra = [[The Eiquipas]]|títalo = I'd like to say this, but it might land me in prison|data=24 de dezembre de 2002|outor = Gobe, Michael | local = Londres}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meting.html|títalo = Christian group likenes Tory candidate rebiew to witch hunt|data=28 de nobembre de 2007|publicado = [[CBC News]]}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.lifesitenews .com/ldn/2008/apr/08040901.html|títalo = Cundut unbecoming la fre society|data= 9 d'abril de 2008|outor = Kempling, Chris|publicado = National Post}}</ref> la [[libardade relegiosa]] ne l local de trabalho,<ref>{{Citar web|url=http://www.law .com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038|títalo = Amployer's Dilemma: When Religious Spression and Gay Rights Cross|outor = Moldober, Judith|obra = New York Law Journal|data=31 d'outubre de 2007}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://findarticles .com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645
|títalo = Collesion of religious and gay rights in the workplace|publicado = Houmanist|data=janeiro–febreiro de 2008|outor = Ritter, Bob}}</ref> la capacidade de liderar eigreijas,<ref>{{Citar web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stn|títalo = Bishop loses gay amployment case|data=18 de júlio de 2007|publicado = [[BBC News]]}}</ref> ourganizaçones de caridade<ref>{{Citar web|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adotion-serbice-stops-ober-gay-rights.html|títalo = Catholic adotion serbice stops ober gay rights|data=5 de júnio de 2008|obra = [[The Telegraph]]|outor = Beckford, Martin | local = Londres }}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.boston .com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ands_adotions/|títalo = Catholic Charities to halt adotiones ober issue ambolbing gays
|data=10 de márcio de 2006|outor = LeBlanc, Stebe|obra = [[The Boston Globe]]}}</ref> i outras ourganizaçones relegiosas,<ref>{{citar ambora
|url=http://news .ptherecord .com/News/CanadaWorld/article/341201|data=24 d'abril de 2008|outor = Mercer, Grieg | obra = The Record | títalo = Christian Horizones rebuked: Amployer ourdered to cumpensate fired gay worker, abolish code of cundut|acessodata = 21-8-2009}}</ref> d'acuordo cul própio punto de bista relegioso i que l'aceitaçon de las relaçones homossexuales por ourganizaçones relegiosas puode ser fuorçada atrabeç d'amenaças de retirada de l statuto d'isençon fiscal d'eigreijas cujas oupeniones nun se alinhan culas de l gobierno.<ref name=BannedBoston>{{Citar web |url=http://www.weklystandard .com/Cuntent/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp | títalo = Banned in Boston:The coming cunflit betwen same-sex marriage and religious liberty | outor = Gallagher, Maggie |data = 15 de maio de 2006 |belume=011|númaro = 33}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.nytimes .com/2007/08/14/nyregion/14cebil.html?_r=1&oref=slogin|data=14 d'agosto de 2007|títalo = Church Group Cumplaines of Cebil Union Pressure|outor = Capuzzo, Jill |obra = [[The New York Eiquipas]]}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.nytimes .com/2007/09/18/nyregion/18grobe.html|títalo = Group Loses Tax Break Ober Gay Union Issue
|outor = Capuzzo, Jill|obra = [[The New York Eiquipas]] | data= 18 de setembre de 2007 | acessodata = 31-3-2010}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.zeretnews .com/article/1,5143,700226242,00.html|títalo = LDS Church sprisses çappointment in California [[gay marriage]] decesion
|data=15 de márcio de 2008|outor = More, Carrie |publicado = [[Zeret News]]|acessodata = 21-8-2009}}</ref>
=== Relacionamientos ===
An 2006 la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]], [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]] i la Associaçon Nacional de Assistentes Sociales afirmou, nun ''[[amicus curiae]]'' apersentado a la [[Suprema Corte]] de l Stado de la [[Califórnia]]:
{{quotation|Gays i lésbicas forman relacionamientos stabais i cumprometidos que son eiquibalentes als relacionamientos heiterossexuales an aspetos eissenciales. L'anstituiçon de l [[casamiento]] ouferece benefícios sociales, psicológicos i de salude que son negados als casales de l mesmo sexo. Al negar la casales de l mesmo sexo l dreito de casar, l [[Stado]] reforça i perpetua l [[stigma]] storicamente ligado al homossexualismo. L'homossexualidade cuntina a ser stigmatizada i esse stigma ten cunsequéncias negatibas. La proibiçon de l casamiento para casales de l mesmo sexo na Califórnia reflete i reforça l stigma.}}
I las anstituiçones cuncluíran:
{{quotation|Nun hai base científica pa la çtinçon antre casales de l mesmo sexo i casales heiterossexuales ne l que diç respeito als dreitos legales, oubrigaçones, bantaiges i ancargos cunferidos pul [[casamiento cebil]].|[[Associaçon Amaricana de Psicologie]], [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]] i Associaçon Nacional de Assistentes Sociales<ref name=amici />}}
=== Parentalidade i adoçon ===
[[Fexeiro:World same-sex adotion laws.sbg|thumb|upright=1.6|Statuto jurídico de la [[Adoçon homoparental|adoçon por casales de l mesmo sexo]] an to l mundo.
{{legenda|#800080|Adoçon cunjunta i d'anteados legal}}
{{legenda|#ba75ff|Adoçon d'anteados legal}}
{{legenda|#ccc|Sin dados/ambíguo}}]]
{{Artigo percipal|Homoparentalidade|Adoçon homoparental}}
Ambora a las bezes seia afirmado an debates políticos que casales [[Heiterossexualidade|heiterossexuales]] son pais inerentemente melhores de l que casales de l mesmo sexo, ó que ls [[filho]]s de pais homossexuales queden piores de l que ninos criadas por pais heiterossexuales, estas afirmaçones nun ancontran qualquiera suporte na literatura de pesquisa científica.<ref name="amici"/><ref>Canadian Psychological Association: [http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/adbocacy/brief.pdf Brief persented to the Legislatibe House of Commones Committe on Bill C38 By the Canadian Psychological Association 2 de júnio de 2005.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=apsp>[http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Famelies-Lit-Rebiew.pdf Eilizabeth Short, Damien W. Riggs, Amaryll Perlesç, Rhonda Brown, Graeme Kane: Lesbian, Gay, Bisexual and Trasgender (LGBT) Parented Famelies – La Literature Rebiew prepared fur The Australian Psychological Society]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=djc2006>[http://www.samesexmarriage.ca/docs/Justice_Child_Debelopment.pdf Children's Debelopment of Social Cumpetence Across Family Types]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na berdade, la promoçon deste cunceito, i las leis i políticas públicas qu'ancarnan, son claramente cuntraproducentes pa l bien-star de las ninos.<ref name="apsp"/>
L género de l [[pai]] ó de la [[mai]] nun ye un fator d'ajuste para ua nino. La [[ourientaçon sexual]] dun andibíduo nun detremina se essa pessona será, ó nó, un buono pai. Ninos criadas por pais [[gay]]s ó [[lésbica]]s son, normalmente, tan saudables, bien sucedidas i bien ajustadas quanto ninos criadas por pais heiterossexuales. La pesquisa que corrobora essa cuncluson ye aceita anclusibe para alhá de qualquiera debate sério ne l campo de la psicologie de l zambolbimiento.<ref name=perry>[https://ecf.cand.uscourts.gob/cand/09cb2292/files/09cb2292-ORDER.pdf Kristin M. Perry b. Arnold Schwarzenegger - Ourder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Declaraçones de las percipales associaçones de specialistas nesta ária refleten l [[cunsenso]] profissional de que ninos criadas por pais gays ó lésbicas nun difíren, an aspetos amportantes, de ninos criadas por pais heiterossexuales. Nun eisiste qualquiera pesquisa credible ampírica que sugira l cuntrairo.<ref name="amici"/>
[[Fexeiro:Gay dads life magazine.jpg|thumb|squierda|Pais i sou filho na ''[[Life Magazine]]'']]
Se ls pais gays, lésbicas ó bissexuales fússen inerentemente menos capazes de criar ua nino de l que pais heiterossexuales, sous filhos eirien eibidenciar porblemas, andependientemente de l tipo d'amostra, i este padron, claramente, nun ten sido ouserbado. Tenendo an cunta las falhas cunsistentes esta literatura de pesquisa para refutar l'heipótese nula, l ónus de la proba ampírica ye subre aqueilhes qu'argumentan que ls filhos de pais de minorie sexual se saen pior de l que ls filhos de pais heiterossexuales.<ref name="heirek2006">{{citar periódico|outhor=Heirek GM |title=Legal recognition of same-sex relationships in the United States: la social science perspetibe |journal=The Amarican Psychologist |belume=61 |issue=6 |pages=607–21 |data=setembre 2006 |pmid=16953748 |doi=10.1037/0003-066X.61.6.607 |url=http://psychology.ucdabis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF}}</ref>
Ls [[Países Baixos]] tornórun-se ne l purmeiro paíç ne l mundo a permitir que casales formados por pessonas de l mesmo sexo podíssen adotar ninos. L'adoçon homoparental ye legal an bários países, bien cumo na sfera jurídica de bários outros.<ref>[http://www.rnw.nl/pertues/article/dúbedas-frequentes-subre-casamiento-homossexual-na-houlanda Dúbedas frequentes sob casamiento homossexual na Houlanda]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Inda assi, este tipo d'adoçon inda ye proibido pula maiorie de ls países, ambora muitos debates nas dibersas jurisdiçones ocorran pa l permitir. Cumo l'assunto muitas bezes nun ye specificado por lei (ó julgado anconstitucional), la legalizaçon, muitas bezes, ye feita atrabeç de pareceres judiciales.<ref>[http://gaylife.about .com/b/2005/07/07/netherlands-allows-gay-adotion.htn Netherlands allows gay adotion]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Serbício melitar ===
{{Beija|Ourientaçon sexual i serbício melitar}}
Las políticas i atitudes an relaçon a la gays i lésbicas melitares barian mui al redror de l mundo. Alguns países permiten que pessonas gays, [[Lesbianismo|lésbicas]] i [[Bissexualidade|bissexuales]] sirban abiertamente i les cunceden ls mesmos dreitos i prebilégios que ls sous colegas heiterossexuales. Muitos países nin proíben nin apoian que pessonas LGBT sirban a las fuorças armadas.<ref name="palmcenter"/>
[[Fexeiro:Sexual ourientation and melitary by country.png|thumb|upright=1.6|
{{legenda|#6699FF|Homossexuales i bissexuales permitidos a serbir nas fuorças armadas}}
{{legenda|red|Homossexuales i bissexuales banidos de l serbício melitar}}
{{legend|grey|Sin dados}}
{{legenda|gren|Países sin fuorças armadas}}]]
Na maiorie de las fuorças melitares [[Mundo oucidental|oucidentales]] fúrun remobidas las políticas de scluson de nembros de minories sexuales. De ls 26 países que participan de la [[OTAN]], mais de 20 permiten que pessonas abiertamente gays, lésbicas i bissexuales sirban. De ls nembros permanentes de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]], dous ([[Reino Ounido]] i [[Fráncia]]<ref name="palmcenter">{{Citar web|outorlink=Paln Center|títalo = Countries that Allow Melitary Serbice by Oupenly Gay People|publicado = PalmCenter|data= Júnio de 2009|url = http://www.palmcenter.org/files/atibe/0/CountriesWithoutBan.pdf|acessodata = 4 de dezembre de 2009}}</ref>) aceitan pessonas LGB nas fuorças armadas. Ls outros trés, giralmente, nó: la [[República Popular de la China|China]] proíbe gays i lésbicas abiertamente, la [[Rússia]] sclui todos ls gays i lésbicas an tiempo de paç, mas permite qu'alguns gays sirban an tiempos de guerra<ref>{{citar ambora|title=Russian army to ban gays|work=BBC News|publisher=[[BBC]] |date=13/03/2003|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/2848467.stn}}</ref> i ls [[Stados Ounidos]] (ber ''[[Don't Ask, Don't Tell]]'') tecnicamente permite que pessonas gays i lésbicas sirban, mas solo an segredo i celibato.<ref>{{citar web|url=http://www.gogle .com/hostednews/afp/article/ALeqM5iRY8ZLuAmebppEeqboXPWOsEnNBw?docId=CNG.80e6e91fca9de734e4ba045f7d7b4f3.431|títalo=EUA: Suprema Corte mantén lei 'Don't Ask, Don't Tell'|outor=[[Agence France-Presse]]|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref> An [[22 de dezembre]] de 2010, inda assi, Obama assinou ua lei de rebogaçon de la política de ''Don't ask, don't tell''.<ref name="NYTcong">{{citar ambora|last=Hulse|first=Carl|title=Senate Repeals 'Don't Ask, Don't Tell'|newspaper=[[The New York Eiquipas]]|date=18 de dezembre 2010|url=http://www.nytimes .com/2010/12/19/us/politics/19cong.html|acessdate=18 de dezembre 2010}}</ref><ref>{{citar ambora|last=|first=|title=Obama promulga fin de “Don’t ask, Don’t tell”|newspaper=[[Público]]|date=22 de dezembre 2010|url=http://www.publico .pt/Mundo/oubama-promulga-fin-de-dont-ask-dont-tell_1472142|acessdate=22 de dezembre de 2010}}</ref> [[Eisrael]] ye l único paíç de l [[Ouriente Médio]] que permite que pessonas abiertamente LGB sirban nas fuorças armadas.<ref name=eichner>{{Citar web | outor = Eichner, Itamar| títalo = Follow Eisrael's eisample on gays in the melitary, US study says| obra = Ynetnews | acessodata = 30-9-2008| data = 8 de febreiro de 2007| url = http://www.ynetnews .com/articles/0,7340,L-3362505,00.html}}</ref>
Países cumo la [[Almanha]] nun possuen legislaçon ampeditiba, mas requíren abaluaçon médica para aferir se l'ourientaçon sexual de l recruta poderá anterferir ne l sou zampenho melitar.<ref name="andicepaises">Marie Celina D'Araujo, [http://www.resdal.org/lasa-04-daraujo.pdf Mulhieres, homossexuales i Fuorças Armadas ne l Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114125221/http://www.resdal.org/lasa-04-daraujo.pdf |date=2011-11-14 }}, p.16-17. Acesso:24 de dezembre, 2010.<br />''World Legal Surbey'', The Anternational Lesbian and Gay Association. www.eilga.org/anfomration; C.C. Moskos, J. La . Williams, D. R. Segal. The Postmodern Melitary – Armed Forces After the Cold War. New York, Oxford University Press, 2000.</ref> La [[Bélgica]], l [[Canadá]], la [[Dinamarca]], la [[Spanha]], la [[Fráncia]], la [[Países Baixos|Houlanda]] (zde ls anhos 70), i la [[Noruega]], dua forma ó d'outra, nun permiten la çcriminaçon i aceitan homossexuales.<ref name="andicepaises" /> Na [[Grécia]] atual, l melitar homossexual ye outomaticamente çligado de las Fuorças Armadas se sue sexualidade tornar-se pública, anquanto que na [[Hungrie]] la recomendaçon ye nun aceitar l'homossexualidade i na [[Eitália]] ye cunsidrada inadequada al serbício melitar.<ref name="andicepaises" /> An [[Luxemburgo]], por sue beç, ls homossexuales nun son permitidos nas Fuorças Armadas.<ref name="andicepaises" /> Na [[Turquie]], eilha ye splicitamente proibida, na [[Polónia]] ye cunsidrada ua desorden de personalidade.<ref name="andicepaises" /> An [[Pertual]], giralmente ls homossexuales son cunsidrados cumo tenendo perfil psicofísico inadequado al serbício melitar, anquanto que ne l [[Reino Ounido]] eilha ye ancumpatible, ambora l'oupçon sexual ye assunto pribado.<ref name="andicepaises" /> La [[República Tcheca]], por sue beç, nun ten ouficialmente nanhue política de çcriminaçon.<ref name="andicepaises" /> Na [[América Latina]], ne ls radadeiros 30 anhos ténen acuntecido debates políticos i cebiles subre l tema, la fin de se chegar a acuordos, subretodo ne l [[Chile]], na [[Bolíbia]] i na [[Argentina]]. Ne l [[Brasil]], ls homossexuales son aceitos nas fuorças armadas, mas nun ralo se queixan de preconceitos antre sous própios colegas de corporaçon.<ref>{{citar web|títalo = Policiales Melitares gays se dízen albo de preconceito na corporaçon|publicado=G1|url=http://g1.globo .com/Noticias/Brasil/0,,MUL1524307-5598,00-POLICIAIS+MILITARES+GAYS+SE+DIZEM+ALBO+DE+PRECONCEITO+NA+CORPORACAO.html|acessodata = 7 de dezembre 2010}}</ref>
Segundo la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]], nun eisiste qualquiera [[eibidéncia]] ampírica de que la [[ourientaçon sexual]] seia pertinente la qualquiera aspeto de l'eficácia melitar, ancluindo la coeson de l'ounidade, moral, recrutamiento i retençon.<ref>Amarican Psychological Association [http://www.apa.org/about/gobernance/council/policy/melitary.aspx Procedings of the Amarican Psychological Association, Ancorporated, fur the legislatibe year 2004. Minutes of the meting of the Council of Repersentatibes July 28 & 30, 2004, Honolulu, HI. Páigina besitada an 18 de nobembre de 2004]</ref> L'ourientaçon sexual ye eirrelebante pa la coeson de tarefa, l único tipo de coeson que prebé criticamente prontidon melitar de l'eiquipe i sucesso.<ref>Amarican Psychological Association: [Report of the APA Joint Dibesional Task Force on Sexual Ourientation & Melitary Serbice]</ref>
=== Religion ===
[[Fexeiro:LGBT rights at the UN.sbg|dreita|thumb|{{{size|upright=1.6}}}<!--
-->| '''[[Declaraçon subre ourientaçon sexual i eidantidade de género de las Naciones Ounidas|Dreitos LGBT i las Naciones Ounidas]]'''
<hr/>
{{Aligned table |fullwidth=true |cols=3
|colstyle1=width:1.5en;padding:0.3en 0.3en 0.4en;
|colstyle2=width:4.5en;padding:0.3en 0.3en 0.4en;font-weight:bold;
|colstyle3=width:outo; padding:0.3en 0.3en 0.4en;line-height:1.3en;
|rowstyle1=padding:0.6en 0.3en 0.4en;
| {{color box|#5b92e5}} | Apoio
| Países qu'assinórun ua declaraçon de la [[Assemblé Giral de la ONU|Assemblé Giral]] subre ls [[dreitos LGBT]] i/ó apoiórun l [[Cunseilho de Dreitos Houmanos de las Naciones Ounidas|Cunseilho de Dreitos Houmanos]] an [http://www.pinknews.co.uk/2011/06/17/un-passes-gay-rights-resolution/ sue resoluçon de 2011 subre dreitos LGBT] ({{nowrap|'''94 nembros'''}}).
| {{color box|#aa0000}} | Ouposiçon
| Países qu'assinórun la [http://www.reuters .com/article/2008/12/18/us-un-homosexuality-idUSTRE4BH7EW20081218 declaraçon de 2008 contra ls dreitos LGBT] (einicialmente 57 nembros, {{nowrap|agora '''54 nembros'''}}, na maior parte países de maiorie [[Eislana|eislámica]]).
| {{color box|#e0e0e0}} | Neutro
| Países que, ne l que respeita a la ONU, nun manifestórun apoio ó ouposiçon oufecial an relaçon als dreitos LGBT ({{nowrap|'''46 nembros'''}}).
}}
]]
{{Artigo percipal|Homossexualidade i religion}}
{{Bertambén|Homossexualidade na Bíblia|Temas LGBT na mitologie clássica}}
Nin todas las [[Religion|religiones]] reproban splicitamente l'homossexualidade; alguas meramente omiten cunsidraçones a respeito.<ref name="aldobinteun">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.3, p.721.</ref> Al longo de la stória, l'amor i l sexo antre homossexuales (specialmente homes) éran tolerados i tamien anstituídos an rituales relegiosos de la [[Babilónia]] i [[Canaana]], para alhá de séren enaltecidos na [[Religion na Grécia Antiga|religion de la Grécia antiga]];<ref name="aldobinteun" /> storiadores cunfirman qu'hai andícios de que ls eisércitos de [[Tebas (Grécia)|Tebas]] i de [[Sparta]] possuían ounidades formadas por pares d'amantes homossexuales, que a las bezes ouficiában sacrifícios la [[Eros]], dius de l'amor, antes de se angajáren an cumbate.<ref name="aldopereiradoisseissete"/> Para alhá desso, la [[mitologie griega]] ye rica fuonte de stórias d'amor i sexo antre figuras de l mesmo sexo. Ls antigos judius, inda assi, perseguian homossexuales i cula spanson de l [[Cristandade]], cuntinórun outras perseguiçones la práticas homossexuales.<ref>Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.3, p.722.</ref> Quando l cristandade se ouficializou ne l [[Ampério Romano]] cula ascenson de [[Custantino I|Custantino]], storiadores screben que l'homossexualidade era ua amenaça anstitucional; ua de las rezones dessas perseguiçones antigas serie l de la cundiçon de subrebibéncia i spanson por meio de la defesa de la procriaçon atrabeç de la família.<ref>Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.3, p.722-723.</ref> La posiçon oufecial de la Eigreija quanto l'homossexualidade racionalizou-se culs scritos de [[Santo Agostico]], para quien ls [[Reproduçon|uorgones reprodutibos]] tenien la finalidade natural de procriaçon i an nanhue heipótese poderien ser ousadas para outra forma de prazer, sendo l'homossexualidade, segundo el, ua perberson de la mesma catadorie que serie la [[masturbaçon]], l [[Sexo anal|coito anal]], l [[Sexo oural|coito oural]] i la [[zofelia]].<ref name="aldopereirabintetres">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 3, p. 723.</ref> L'homossexualidade cuntina a ser reprobada pula maior parte de las tradiçones crestianas pul mundo.<ref name="aldopereirabintetres" />
Ambora la relaçon antre l'homossexualidade i la religion puoda bariar mui atrabeç de la época i de l lugar, drento i antre defrentes religiones i seitas i subre las defrentes formas d'homossexualidade i bissexualidade, las atuales lideranças i doutrinas de las trés grandes religiones de tradiçon [[judaica]], an giral, ben l'homossexualidade de forma negatiba. Esto puode bariar de l zamcorajamiento silencioso de l'atebidade homossexual, até la proibiçon spressa de práticas sexuales antre adetos de l mesmo sexo i ua fuorte ouposiçon l'aceitaçon social de l'homossexualidade. Alguas ansinan que l'ourientaçon homossexual ye un [[pecado]] an si,<ref name=OPCtrial>{{Citar web |url=http://www.upper-register .com/irons_trial/charges.pdf |títalo=Charge #1 and specificationes preferred by the Presbytery of Southern California against The Reb. C. Le Irones |acessodata=27-6-2008 |publicado=Presbytery of Southern California of the [[Orthodox Presbyterian Church]] |citaçon=claiming that homosexuality is an unchosen "cundition," rather than la sin of the heiart, [...] cuntradits the teaching of Scriture that both the zeire and the at are sin.}}</ref> anquanto outros afirman que solo l [[ato sexual]] ye un pecado. Alguas religiones afirman que l'homossexualidade puode ser superada atrabeç de la [[fé]] i de la prática relegiosa.<ref name="Religion">{{citar web|url=http://homossexualidade.sites.uol .com.br/homorel.htn|outor=Uol|títalo=Homossexualidade i Religion - Ua Stória|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
[[Fexeiro:Cebil marriage is la cebil right.JPG|thumb|squierda|Alguas religiones, cumo la [[Associaçon Unitária Ounibersalista]], son defensoras de ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos de ls homossexuales]].]]
Por outro lado, eisisten bozes drento de muitas religiones que ben l'homossexualidade de forma mais positiba, liberal i alguas cunfissones relegiosas abençoan [[Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo|ouniones de l mesmo sexo]]. Alguns ben l'amor i la sexualidade antre pessonas de l mesmo sexo cumo [[Sagrado (religion)|sagrada]] i que [[mitologie]]s subre l'amor homossexual puoden ser ancontradas al redror de l mundo.<ref name = BOSWELL1>{{Citar periódico | ultimo= Boswell | purmeiro= John | outor= University Of Chicago Press | anho= 2005 | títalo= Christianity, social tolerance, and homosexuality }}</ref><ref name = ASIA>{{Citar periódico | ultimo1= Dynes | purmeiro2= Wayne | ultimo2= Donaldson purmeiro2= Stephen | títalo= Asian homosexuality | outor= Routledge | anho= 1992 }}</ref><ref name = CARPENTER1>{{Citar periódico | ultimo= Carpenter | purmeiro= Edward | títalo= Antermediate Types among Primitibe Types: La Study in Social Eibolution | outor= Mitchell Kennerley | local= Nuoba York | anho= 1914 }}</ref> Andependientemente de la sue posiçon subre l'homossexualidade, muitas pessonas de fé, miran pa ls [[testos sagrados]] i pa la [[tradiçon]] cumo guias subre este tema. Inda assi, l'outoridade de bárias tradiçones ó passaiges de las scrituras sagradas i de la satidon de las traduçones i anterpretaçones son abidamente çputadas.<ref name="Religion"/>
Outras religiones, particularmente ourientales, nun çcuten la sexualidade an giral, i esso anclui l'homossexualidade; focan-se an outros assuntos que le son mais amportantes i sagrados, cumo l [[budismo]] (que ten ua grande quemunidade gay)<ref>Ber, por eisemplo,
* {{Link||2=http://www.heiartlandsg.org/ |3=Heiartland |4=, Gay Buddhists Fellowship – Singapore.}}
* {{Link||2=http://www.gaybuddhist.org/ |3=Gay Buddhist Fellowship}}
* {{Link||2=http://www.i-sangha .com/ |3=I-Sangha With La Dedicated Forun Fur Gay Buddhists}}
* {{Link||2=http://www.gaysangha.org/ |3=Gay Men's Buddhist Sangha}}
* {{Link||2=http://tgbuddhist.net/ |3=TGBuddhist.net |4=, Trasgender Buddhist support group}}
* {{Link||2=http://dharmabuddies.org/ |3=Dharma Buddies |4=, Gay/Bi/Tras Buddhist fellowship – Seattle, WA.}}</ref> i l [[Cunfucionismo]],<ref>Marco Antonio García. [http://www.armariox .com.br/cunteudos/religiao/budismoehomo.php L Budismo i la Homossexualidade]{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Almairo X. Besitado an 6 de dezembre, 2010.</ref><ref>[http://www.stadodebuda .com.br/materies/140-lo-budismo-i-la-homossexualidade L Budismo i la Homossexualidade]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 6 de dezembre, 2010.</ref><ref>Jeffrey S. Siker, ''Homosexuality and Religion: an ancyclopedie''. páigina 210. 2007. ISBN 0-313-33088-3</ref> ambora esso dependa de las tradiçones de cada ua i l Budismo an particular ansine la nun bibir nanhun tipo de prática mundana.<ref>Higgines, Winton. [http://www.buddhanet.net/winton_s.htn "Buddhist Sexual Ethics"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. BuddhaNet Magazine. Besitado an 6 de dezembre, 2010.</ref> Religiones antigas cumo l [[Hinduísmo]] ten bárias tradiçones que se posicionan de dibersas formas subre l'homossexualidade; de forma giral ls hindus cunsidran-na ua de las dibersas formas de l'amor, ambora l [[Código de Manu]] cuntenha an ciertas passaiges afirmaçones de que ye un crime punible.<ref>'Spose the Hindu Taliban!' by Ashok Row Kabi</ref><ref>Manu Smriti capítulo 8, bers0 369, 370. [http://www.sacred-texts .com/hin/manu/manu08.htn testo online]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L [[Doutrina sprita|Spiritismo]], por sue beç, mostrando anfluéncia d'outras tradiçones relegiosas, cré que l sprito houmano nun ten sexo i qu'un mesmo sprito puode an outras [[Rencarnaçon|rencarnaçones]] habitar l cuorpo oura dun home oura dua mulhier, ambora tamien frise que l'homossexualidade ye ua scolha antre tantas las outras de l [[libre arbítrio]] i que ls homossexuales puoden deixar de sei-los.<ref>José B. Campos. [http://www.spirito.org.br/portal/artigos/dibersos/sexualidade/homossexualismo-eh-pecado.html Homossexualismo ye pecado?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. spirito.org.br Acesso: 6 de dezembre, 2010.</ref><ref>Eurípedes Kuhl. [http://www.spirito.org.br/portal/artigos/dibersos/sexualidade/la-homosexualidade.html La Homossexualidade i l Spiritismo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. spirito.org.br Acesso: 6 de dezembre, 2010.</ref> Nuobos mobimientos neopagones cumo la [[Wica]] aceitan l'homossexualidade i ambora alguas de sues figuras stóricas, cumo [[Girald Gardner]], tenéren sido contra sues práticas,<ref>Gardner, Girald B (1954). ''Witchcraft Today''. London: Rider and Cumpany. pp. 69, 75. ISBN 0-8065-2593-2. OCLC 1059746.</ref> outras nun menos famosas cumo [[Alex Sanders]] i [[Eddie Buczynski]] éran abiertamente homossexuales ó bissexuales.<ref>Adler, Margot (2006 [1986]). ''Drawing Down the Mon: Witches, Druids, Goddess-worshippers and Other Paganes in America Today''. Penguin. pp. 130–131. ISBN 0-14-019536-X.</ref><ref>Zell-Rabenheart, Ouberon; Zell-Rabenheart, Morning Glory (2006). ''Creating Circles & Ceremonies''. Franklin Lakes: New Page Books. p. 42. ISBN 1-56414-864-5.</ref>
=== Nas artes ===
{{Artigo percipal|Homoerotismo|Quer Art|Literatura gay|Temas LGBT na mitologie}}
[[Fexeiro:SaraceniSebastian.jpg|thumb|upright|''[[San Sabastian]]'', por [[Carlo Saraceni]] (c1610-15). L'eimaige de Sabastian spetado por arcos ten sido çcrita cumo homoerótica.<ref>[http://www.glbtq .com/arts/subjets_st_sebastian.html glbtg: an ancyclopaedie of gay, lesbian, bisexual, trasgender and quer culture]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 3 de dezembre, 2010.</ref>]]
La treminologie anglesa ten cunsagrado tenermos cumo ''[[gay studies]]'', ''[[lesbian studies]]'' i ''[[quer theory]]'', que pretenden studar las correlaçones antre l'homossexualidade i porduçones artísticas de la [[pintura]], [[literatura]] i afines, stendendo l sou campo d'análeze l'outras formas de spresson artística cumo la [[sociologie]], la [[stória]], la [[antropologie]], la [[psicologie]], la [[medecina]], l [[dreito]], la [[filosofie]], etc.<ref>[[Carlos Cena]]. [http://www.edtl .com .pt/andex.php?oution=cun_mtre&task=biewlink&link_id=1039&Itemid=2 "Studos subre homossexualidade"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. I-Dicionário de Tenermos Literários. Besitado an 3 de dezembre, 2010.</ref> Outros tenermos, cumo "homocultura" i "homoerotismo", tamien fúrun criados i son ousados an campos académicos.<ref>Ber Latuf Isaias Muci. "[http://www.edtl .com .pt/andex.php?oution=cun_mtre&task=biewlink&link_id=253&Itemid=2 Homocultura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. I-Dicionário de Tenermos Literários. Acesso: 3 de dezembre, 2010.</ref> An queston [[Stética|artístico-stética]], tenemos la frase de [[Thomas Mann]] ne l'ansaio "Uber die Ehe" ("De l Casamiento") de 1925, adonde el afirma que l'homorotismo ye stético, anquanto l'heiterossexualidade ye prosaica.<ref>KONTJE, Todd Curtis. ''La cumpanion to German rialisn, 1848-1900'' (Camden House, 2002), p.327. ISBN 1-57113-322-4, ISBN 978-1-57113-322-9</ref>
Na literatura, çtaca-se [[Oscar Wilde]], cundenado a la prison cun trabalhos fuorçados acusado de [[sodomie]] depuis de sou relacionamiento cul Lord [[Alfred Douglas]] (cun cerca de 20 anhos), i qu'an sou tribunal dixe bibir "l'amor que nun ousa dezir l nome"; preguntado ne l tribunal qu'amor era este, respundiu:
:"L'amor que nun ousa dezir sou nome ye l grande afeto dun home mais bielho por un moço cumo acunteciu antre [[David]] i [[Jónatas]], i aquel de que [[Platon]] fizo la base de to la sue filosofie, ye aquel amor que se ancontra ne ls sonetos de Michelangelo i de [[Shakespeare]]. Ye aqueilha perfunda afeiçon que ye tan pura quanto purfeita. El anspira i perpassa grandes obras d'arte, cumo las de Shakespeare i [[Michelangelo]] [...] Neste nuosso seclo ye mal-cumprendido, tan mal-cumprendido que ye çcrito cumo l'amor que nun ousa dezir sou nome, i, por causa desso, stou eiqui adonde stou. El ye guapo, ye refinado, ye la mais nobre forma d'afeto. Nel, nada hai d'anti-natural. Ye anteletual i siempre eisistiu antre un home mais bielho i un rapaç, quando l mais bielho ten l'anteleto i l mais moço ten to l'alegrie, sperança i xarme de la bida delantre de si. Assi deberie ser, mas l mundo nun cumprende. L mundo zomba del i alguas bezes pon por el alguien ne l pelourinho."<ref name="latufhomoerotismo" />
[[Fexeiro:Oscar Wilde MET DP136272.jpg|thumb|upright|squierda|[[Oscar Wilde]] (1854 - 1900), scritor británico coincido pula obra ''[[L Retrato de Dorian Gray]]'', fui cundenado al trabalho fuorçado por ser homossexual.]]
Ls académicos tamien ténen studado obras mais antigas; cumo la de ls poetas latinos [[Catulo]], [[Tibulo]], i [[Propércio]], que screbian bersos subre las spriéncias pessonales homossexuales que tenien,<ref>YOUNGER, John Grimes. Sex in the ancient world fron A to Z (Routledge, 2005), p.38.</ref> i las cançones de la poetiza [[Safo]] de la [[Grécia antiga]], muitas bezes andereçadas l'outras mulhieres.<ref>Judith Hallett, "Sappho and Heir Social Cuntext: Sense and Sensuality," p. 126f.</ref> Na [[literatura brasileira]], çtaca-se l'obra ''[[Vuono Crioulo]]'' (1895), de [[Adolfo Camina]], cunsidrado "purmeiro romance homossexual na stória de la literatura oucidental",<ref name="latufhomoerotismo" /> cumo tamien scritos homoeróticos de [[Raul Pompeia]], [[Álbares de Azebedo]], [[Olabo Bilac]], [[Mário de Andrade]], [[Carlos Drummond de Andrade]], [[Clarice Lispetor]], [[Caio Fernando Abreu]], [[João Silbério Trebisan]], [[Lygie Fagundes Telles]], etc.<ref name="latufhomoerotismo" /> Ne l poema "Rato", Drummond chama l'homossexualidade "outra forma d'amar ne l'acerbo amor".<ref name="latufhomoerotismo" />
[[Machado de Assis]]—mostrando inobaçon i audácia ne l cenairo literairo de sou tiempo—screbiu cuntos cumo "D. Benedita" de ''[[Papéis Abulsos]]'' i "[[Pílades i Oristes]]", an qu'eisiste ua temática [[lésbica]] i [[gay]], respetibamente.<ref>Rick Santos i Wilton García, ''La scrita de Adé: perspetibas teóricas de ls studos gays i lésbic@s ne l Brasil'', Xama, 2002, p.37. ISBN 85-85833-98-X</ref><ref>Denilson Lopes, ''L'home qu'amaba rapazes i outros ansaios'', Aeroplano Eiditora, 2002, p.129. ISBN 85-86579-32-7</ref> Para alhá desso, alguns cunsidran que l Bentico de l romance ''[[Don Casmurro]]'' (1899) era apaixonado por sou amigo Scobar, i nun (ó tamien por) [[Capitu]].<ref>FREITAS, Luiç Alberto Pinheiro de. ''Freud i Machado de Assis: ua anterseçon antre psicanálise i literatura''. Mauad Eiditora Ltda, 2001, p.27. ISBN 85-7478-056-1</ref><ref>CARBALHO, Luiç Fernando. ''L Porcesso de Capitu''. Casa de la Palabra, 2008, p.136. ISBN 85-7734-102-X</ref> Na [[literatura pertuesa]], tenemos ls nomes de [[Mário de Sá Carneiro]], [[Fernando Pessona]], [[António Botto]] (que morou i faleciu ne l [[Riu de Janeiro]]) i [[Al Berto]]; Pessona, por eisemplo, sob l'heiterónimo de [[Álbaro de Campos]], screbia: "You, que tengo l piçcar d'uolhos de l moço de l frete" ("[[Poema an linha reta]]").<ref name="latufhomoerotismo" /> An outras literaturas, çtacan-se ls [[sonetos de Shakespeare]], [[Walt Whitman]], [[Christopher Marlowe]], [[Birgenia Wolf]], [[Arthur Rimbaud]], [[Marcel Proust]], [[André Gide]], [[Michel Foucault]], [[Roland Barthes]] i outros.<ref name="latufhomoerotismo" />
Nas artes bisuales, çtacan-se la [[arte de la Grécia antiga]], adonde bemos ua preferiçon pul cuorpo masculino znudo,<ref name="classicwebster">Anc Icon Group Anternational. ''Classicals: Webster's Quotationes, Fats and Phrases'', 2008, p.195. ISBN 0-546-69476-4</ref> ls [[Renacimiento|renacentistas]] [[Leonardo de la Binci]] i [[Michelangelo]],<ref name="latufhomoerotismo" /><ref name="burnl">Burn, L. (1992), ''Mitos griegos, p.75–76, Madrid: Eidiciones Akal. ISBN 84-460-0117-9.''</ref> i artistas de l [[Maneirismo]] i [[Barroco]] de ls seclos XVI i XBII, cumo [[Agnolo Bronzino]], [[Carlo Saraceni]] i [[Carabaggio]], cujas obras fúrun seberamente criticadas pula [[Eigreija Católica]],<ref>[http://www.studio-anternational.co.uk/archibe/Carabaggio_1983_196_998.asp John Berger, Carabaggio,Strudio Anternational, p.1983, Belume 196 Number 998]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 3 de dezembre, 2010.</ref> para alhá de l seclo XIX pintores cumo [[Thomas Eakines]], [[Eugène Jansson]], [[Heinry Scott Tuke]], [[Aubrey Veardsley]] i [[Magnus Anckell]] tenéren retomado stórias homoeróticas de la [[mitologie griega]] cumo la de [[Narciso]], [[Jacinto (mitologie)|Jacinto]], [[Ganímedes (mitologie)|Ganímedes]] i outros.<ref name="classicwebster" /> Na modernidade, artistas cumo [[Paul Cadmus]] i [[Gilbert & George]], para alhá de retratista$2 cumo [[Wilheln bon Gloeden]], [[David Hockney]], [[Will McBride]], [[Robert Mapplethorpe]], [[Pierre eit Gilles]], [[Bernard Faucon]] i [[Anthony Goicolea]], tamien cuntribuíran mui pa l'arte homoerótica.
=== Perseguiçon, heiterosseisismo i homofobia ===
{{Artigos percipales|Homofobia|Heiterosseisismo|Bioléncia contra pessonas LGBT}}
{{Bertambén|Homossexuales na Almanha Nazista|Homofobia ne l Brasil}}
[[Fexeiro:Burning of Sodomites.jpg|thumb|L cabalheiro de Hohenberg i l sou serbente al séren [[Fogueira|queimados bibos]] sob l'acusaçon de [[sodomie]], próssimo a las muralhas de la cidade de [[Zurique]], an 1482.]]
An muitas culturas, las pessonas homossexuales son frequentemente passibles de [[preconceito]] i [[çcriminaçon]]. Cumo nembros de muitos outros grupos minoritairos que son oubjetos de preconceito, eilhas tamien stan sujeitas la [[stereótipo]]s, l qu'acrecenta a la [[marginalizaçon]]. L preconceito, çcriminaçon i ls stereótipos son las probables formas de [[homofobia]] i [[heiterosseisismo]], que son las atitudes negatibas, preconceitos i çcriminaçones an fabor de relacionamientos i de la sexualidade antre pessonas de sexo ouposto.<ref name="Homofobia scale"/>
L'heiterosseisismo puode ancluir la [[presunçon]] de que to pessona ye [[heiterossexual]] ó que ls relacionamientos i atraçones antre pessonas de sexo ouposto seia la norma i, antoce, superior. L'homofobia ye l medo, aberson ó çcriminaçon contra homossexuales. Eilha se manifesta de formas defrentes i un númaro de defrentes tipos de cumportamientos homofóbicos ténen sido registrados, dentre ls quales son anternalizados l'homofobia, l'homofobia social, l'homofobia emocional, homofobia racional i outros.<ref name="Homofobia scale">[http://web.archibe.org/web/20060904125724/http://allies .ptamu.edu/Did+You+Know/riddle.htn The Riddle Homophobia Scale] fron Allies Committe website, Department of Student Life, [[Texas]] La&M University</ref> Outro cumportamiento semelhante ye la [[lesbofobia]] (cujo percipal albo son las [[lésbicas]]) i la [[bifobia]] (contra pessonas [[bissexuales]]). Quando tales atitudes se manifestan cumo [[crime]]s muitas bezes son chamadas de [[Crime de rábia|crimes de rábia]] i ataques contra homossexuales.<ref>{{en}} [https://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publicationes/Cumparison%20of%20Hate%20Crime%20Formatted.pdf Cumparison of Hate Crimes Rates Across Proteted and Unproteted Groups]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Stotzer, Rebeca. ''The Williams Anstitute'', Jun.2007). Acesso 23 abr. 2009.</ref><ref>{{en}} [http://www.ncjrs.gob/pdffiles1/bja/162304.pdf La Policymaker’s Guide to Hate Crimes]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (''US Department of Justice'')(pág. ix).</ref>
Eesisten bários [[stereótipo]]s negatibos que caraterizan las pessonas LGBT cumo menos stabais romanticamente, mais [[Promiscuidade|promíscuas]] i mais propensas la [[Pedofelia|abusar sexualmente de ninos]], mas nun hai qualquiera base científica para tales afirmaçones. Ls gays i las lésbicas forman un relacionamiento stable i cumprometido que son eiquibalentes als relacionamientos heiterossexuales an aspetos eissenciales.<ref name=amici /> La [[ourientaçon sexual]] nun afeta la porbabelidade de qu'essas pessonas ban abusar de ninos.<ref name=heirekn>Griegory M. Heirek, Ph.D.: [http://psychology.ucdabis.edu/rainbow/html/fats_molestation.html Fats About Homosexuality and Child Molestation]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Amarican Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting]</ref> Afirmaçones de qu'hai probas científicas qu'apoian ua associaçon antre homossexualidade i pedofelia son baseadas an malo uso desses tenermos i nua deturpaçon de la proba rial.<ref name="heirekn"/>
[[Fexeiro:In memory of homosexual.JPG|thumb|squierda|Memorial als miles de [[Homossexuales na Almanha nazista|homossexuales presos i assassinados]] pul [[regime nazista]] ne l'antigo [[campo de cuncentraçon]] de [[Buchenwald]]. Ls presos homossexuales éran marcados cun un [[triángulo rosa]].]]
Outro porblema frequente ye la bioléncia física contra minories sexuales. Ne ls [[Stados Ounidos]], l [[FBI]] anformou que 17,6% de ls [[Crime de rábia|crimes de rábia]] relatados a la polícia an 2008, baseórun-se an bista la [[ourientaçon sexual]]. 57,5% destes ataques fúrun contra homes gays.<ref name=fbicrime>{{citation |title=Crime in the United States 2008: Hate Crime |url=http://www2.fbi.gob/ucr/hc2008/bitims.html |periodical=[[FBI]] |acessdate=17 de nobembre de 2010 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'assassinato, an 1998, de [[Matthew Shepard]], un studante homossexual, ye un de ls ancidentes mais notórios de ls Stados Ounidos.<ref name=life>{{Citar web|url=http://www.matthewshepard.org/site/PageSerber |títalo=Matthew Shepard Foundation webpage |acessodata=4 d'outubre de 2009 |publicado=Matthew Shepard Foundation |arquibourl = http://web.archibe.org/web/20080729005923/http://www.matthewshepard.org/site/PageSerber |arquibodata = 29 de júlio de 2008}}</ref> Ne l [[Brasil]], d'acuordo cul [[Grupo Gay de la Bahia]] (GGB), an 2009, fúrun assassinadas 198 pessonas por motibos [[Homofobia|homofóbicos]] ne l [[Brasil]].<ref>{{citar web|url=http://oglobo.globo .com/antegra.asp?txtUrl=/pais/eileicoes2010/mat/2010/10/16/numero-de-assassinatos-de-gays nel-pais-creciu-62-zde-2007-mas-tema-queda-fura-de la-campanha-922804348.asp|outor=L Globo|outorlink=L Globo|títalo=Númaro d'assassinatos de gays ne l paíç creciu 62% zde 2007, mas tema queda fura de la campanha|acessodata=16 d'outubre de 2010}}</ref> An 2011 fúrun 266 muortes, i an 2012 fúrun 338.<ref name="Portal EBC">{{citar web|url=http://www.ebc .com.br/cidadanie/2012/11/la-cada-33-horas-un-homossexual-i-assassinado nel-pais|outor=Portal EBC|outorlink=Portal EBC|títalo=La cada 33 horas un homossexual ye assassinado ne l paíç|acessodata=16 de febreiro de 2013}}</ref><ref>{{citar web|url=http://noticias.uol .com.br/cotidiano/ultimas-noticias/2013/01/10/brasil-i-pais-cun-maior-numero-de-assassinatos-de-homossexuales-ua-muorte-la-cada-26-horas-diç-studo.htn|outor=UOL|outorlink=UOL|títalo=Brasil ten ua muorte d'homossexual la cada 26 horas, diç studo|acessodata=9 de setembre de 2013}}</ref> An 2010, [[Ataques contra homossexuales an San Paulo an 2010|moços homossexuales fúrun agredidos]] na [[Abenida Paulista]], an [[San Paulo (cidade)|San Paulo]].<ref name="Radadeiro segundo">{{citar web|url=http://ultimosegundo.eig .com.br/brasil/sp/grupo+usou+lampada+fluorescente+para+agredir+moços+an+sao+paulo/n1237827050487.html|outor=Radadeiro Segundo|outorlink=Radadeiro Segundo|títalo=Grupo usou bumbilha fluorescente para agredir moços an San Paulo|acessodata=17 de dezembre de 2010}}</ref>
Muitas pessonas homossexuales sconden sous sentimientos i atebidades por medo de reprobaçon ó de [[bioléncia]] por parte de la sociadade; la spresson mais quemun ousada para pessonas nesta situaçon ye ''"[[ne l'armairo]]"''. Yá quando pessonas homossexuales ó bissexuales resolben dibulgar sue ourientaçon sexual para sous amigos i fameliares, la spresson mais quemun ye ''"[[salir de l'armairo]]"''. Ls sfuorços pa l'emancipaçon de l'homossexualidade, cumo eilha ye cumprendida atualmente, ampeçórun na década de 1860, mas zde meados de la década de 1950 ten habido ua tendéncia d'aceleraçon ne l sentido dua maior besibelidade, aceitaçon i criaçon de dreitos cebiles pa ls ''[[gay]]s'', [[lésbica]]s i [[bissexuales]]. Inda assi, l ''[[heiterosseisismo]]'' i la ''[[homofobia]]'' inda persisten na sociadade, l que torna defícel pa las pessonas, i percipalmente pa ls moços homossexuales, se sociabelizáren culs outros, podendo resultar, an alguns causos, ne l [[suicídio]].<ref>Gordon, Kathyrn H. and Yezzennya Castro. "The assessment, diagnosis, and treatment of psychiatric çorders in lesbian, gay, and bisexual clients," in Julia D. Buckner, Yezzennya Castro, Jill M Holn-Denoma, and Thomas I Joiner Jr. (eds), ''Mental Heialth Care fur People of Diberse Backgrounds''. Radcliffe Publishing, 2007, p. 52. ISBN 1-84619-094-0.</ref> Atualmente ls adjetibos mais quemuns an uso son ''"gay"'',<ref>{{citar web|url=http://super.abril .com.br/cotidiano/poder-gay-442354.shtml|outor=Rebista Superinteressante|outorlink=Rebista Superinteressante|títalo=Poder gay|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> pa ls homes homossexuales, i ''"[[lésbica]]"'',<ref>{{citar web|url=http://www.eiditoramalagueta .com.br/eiditora2/home/3-notas-i-eibentos/32-la-palabra-qlicaq.html|outor=Laura Bacellar|títalo=La palabra "lésbica"|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> pa las mulhieres homossexuales, ambora alguns prefiran outros tenermos ó nanhun.
== An outros animales ==
{{Artigo percipal|Homossexualidade ne l reino animal}}
[[Fexeiro:Manchot 01.jpg|thumb|[[Roy i Silo]] son dous [[pinguin-de-barbicha|pinguines-de-barbicha]] machos de l Zológico de l Central Parque an [[Nuoba Iorque]], semelhantes als de a retrato, famosos por sue relaçon homossexual.]]
L [[Homossexualidade ne l reino animal|cumportamiento homossexual an animales]] refire-se a l'eibidéncia decumentada d'homossexuales, bissexuales i trasgéneros ne l cumportamiento de ls animales nó-houmanos. Tales cumportamientos ancluen [[sexo]], [[namoro]], [[afetebidade]], ounion monógama i [[Cuidados parentales|parentalidade]]. L cumportamiento homossexual ó bissexual ye difundido ne l [[reino animal]]: la pesquisa de 1999 feita pul pesquisador [[Bruce Bagemihl]] mostra que l cumportamiento homossexual fui ouserbado an cerca de 1500 speces, bariando de [[primata]]s para [[Acanthocephala|brugos antestinales]] i ye bien decumentada an 500 deilhes (sendo la bissexualidade, i nun l'heiterossexualidade, l traço dominante nun númaro adicional, ancluindo-se mamíferos cun neuroprocessamiento i socialibidade cumplexos, cumo [[bonobo]]s i bárias speces de [[golfino]]).<ref name=Bagemihl>(Bagemihl, 1999)</ref><ref name="Biological Suberance: Animal">{{Citar web|radadeiro=Harrold|purmeiro=Max |títalo=Biological Suberance: Animal Homosexuality and Natural Dibersity|publicado=[[The Adbocate]], reprinted in Highbean Ancyclopedie |data=16 de febreiro de 1999|url=http://www .pthefrelibrary .com/Biological+Suberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Dibersity.-a053877996 |acessodata=10-9-2007}}</ref>
L cumportamiento animal sexual toma muitas formas defrentes, mesmo drento de la mesma [[spece]]. Las motibaçones i amplicaçones para estes cumportamientos ténen inda de ser totalmente cumprendidas, ua beç que la maiorie de las speces inda nun fúrun totalmente studadas.<ref name="‘Catalogue of Life’ reaches">{{Citar web | radadeiro =Gordon | purmeiro =Dr Dennis | | títalo=‘Catalogue of Life’ reaches one million species | publicado=[[National Anstitute of Water and Atmospheric Research]] |data=10 d'abril de 2007 | url=http://www.niwascience.co.nç/pus/mr/archibe/2007-04-10-3 | acessodata = 10-9-2007}}</ref> Pesquisas atuales andican que bárias formas de cumportamiento sexual homossexual son ancontradas an to l reino animal.<ref>[http://www.sciencedaily .com/releases/2009/06/090616122106.htn "Same-sex Behabior Sen In Nearly All Animals, Rebiew Finds"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, [[Science Daily]]</ref> Ua nuoba análeze de pesquisas eisistentes, feita an 2009, mostrou que l cumportamiento homossexual ye un fenómeno quaije ounibersal ne l reino animal, quemun an bárias speces.<ref>{{Citar web|url=http://www.physorg .com/news164376975.html |títalo=Same-sex behabior sen in nearly all animals |publicado=Physorg .com |data=16 de júnio de 2009 |acessodata=17-11-2010}}</ref>
L cumportamiento homossexual an animales ye bisto tanto cumo un argumiento a fabor cumo contra l'aceitaçon de l'homossexualidade an [[seres houmanos]] i ten sido ousado, percipalmente, contra l'alegaçon de que ye un ''[[Sodomie|pecatun contra naturan]]'' ('pecado contra la natureza").<ref name="ReferenceA">Bruce Bagemihl, ''Biological Suberance: Animal Homosexuality and Natural Dibersity,'' St. Martin's Press, 1999; ISBN 0-312-19239-8</ref> Por eisemplo, l'homossexualidade ne ls animales fui citada nua decison de la [[Suprema Corte de ls Stados Ounidos]] ne l causo ''Lawrence b. Texas'', que derrubou las "leis contra sodomie" de 14 [[Stados de ls Stados Ounidos|stados]] de l paíç, adonde l'homossexualidade cunsentinda, pribada i antre adultos era até anton un crime.<ref name="Lobe That Dare Not Squeak">{{citar web | outor =Smith, Dinitie | títalo = Lobe That Dare Not Squeak Its Name | obra = [[The New York Eiquipas]] | data=7 de febreiro de 2004 | url=http://query.nytimes .com/gst/abstrat.html?res=FA0C1EF83A5F0C748CDDAB0894DC404482 | acessdate = 10-9-2007}}</ref>
La possibelidade de la sexualidade animal tener amplicaçones lógicas, éticas ó morales na sexualidade houmana, tamien ye ua fuonte de debates.<ref name="The Animal Homosexuality Myth">{{Citar web | radadeiro =Solimeo | purmeiro =Luiç Sérgio | títalo=The Animal Homosexuality Myth | publicado=[[NARTH]], National Association fur Research & Therapy of Homosexuality |data=21 de setembre de 2004 | url=http://www.narth .com/docs/animalmyth.html | acessodata = 10-9-2007}}</ref><ref name="Defending La Higher Law">{{Citar web | radadeiro =Solimeo | purmeiro =Luiç Sérgio | títalo=Defending La Higher Law: Why We Must Rejist Same-Sex "Marriage" and the Homosexual Mobement | publicado=Spring Grobe, Penn.: The Amarican TFP |data=2004, ISBN 1-877905-33-X | url=http://www.narth .com/docs/animalmyth.html | acessodata = 10-9-2007}}</ref><ref>{{citar ambora|url=http://www.sfgate .com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/la/2004/02/07/MNG3N4RAB41.DTL|title=Central Park Zo's gay penguines eignite debate|last= Smith,|first=Dinitie|date=7 de febreiro de 2004|work=New York Eiquipas|publisher=Heiarst Communicationes Anc.|acessdate=22 de dezembre de 2009}}</ref> Alguns pesquisadores anterpretan l cumportamiento homossexual an animales (i an seres houmanos tamien) cumo macanismo de [[Seleçon natural|seleçon eibolutiba]] para cunter l'oumiento scessibo de populaçones.<ref>{{citar web|url=http://routenews .com.br/andex/?p=227|títalo=Redemoinhos capilares i homossexualidade|títalo=Route News|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref> Un studo publicado pul periódico ''Trends in Ecology and Eibolution'' cuncluiu l'amportança de l cumportamiento homossexual pa l'eiboluçon de muitas speces animales, cumo antre las fémeas de l [[albatroç-de-laysan]] (''Phoebastria eimmutabelis''), de l [[Habaí]], que se únen l'outras fémeas para criar ls filhotes, specialmente na escasseç de machos, tenendo mais sucesso que las fémeas solteiras. L studo cunclui que l'homossexualidade ajudou las speces de defrentes maneiras al longo de l'eiboluçon.<ref>{{citar web|url=http://www .ptelegraph.co.uk/science/science-news/5550488/Homosexual-behabiour-widespread-in-animals-acording-to-new-study.html|titulo=Homosexual behabiour widespread in animals acording to new study|data=16/06/2009|publicado=''[[The Daily Telegraph]]''|acessodata=-5-6-2010|léngua=en}}</ref>
== Ber tamien ==
{{Correlatos
|commons = Homosexuality
|commonscat = Homosexuality
|wikisource =
|wikiquote = Homossexualidade
|wikelibros =
|wikinoticias = Homossexualidade
|wikcionario = Homossexualidade
|wikispecies =
|wikibersidade =
|meta =
}}
* [[:Catadorie:Personalidades LGBT|Personalidades LGBT]]
* [[:Catadorie:Filmes cun temática LGBT|Filmes cun temática LGBT]]
* [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo]]
* [[Cronologie de ls dreitos homossexuales]]
* [[Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo]]
* [[Homossexualidade i religion]]
* [[Znudo masculino na stória de a retrato]]
* [[Quer Art]]
* [[Homossexualidade na Bíblia]]
* [[Homossexualidade ne l Brasil]]
* [[Homofobia ne l Brasil]]
* [[Homossexualidade an Pertual]]
* [[Associaçon Brasileira de Gays, Lésbicas, Bissexuales, Trabestis i Trasexuales]]
* [[Homossexuales na Almanha Nazi]]
* [[Reboluçon sexual]]
{{notas}}
{{Refréncias|col=3}}
=== Bibliografie ===
{{Refbegin|2}}
=== Libros ===
* ADAM, Barry (1987). ''The Rise of la Gay and Lesbian Mobement'', G. K. Preça de casa & Co. ISBN 0-8057-9714-9
* MOSER, António (2002). ''L'enigma de la sfinge: la sexualidade'', Eiditora Bozes. ISBN 85-326-2595-9
* PEREIRA, Pereira (1981). ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, Bol.1, 2 i 3.
* {{Citation |first=John |last=BOSWELL |url=http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231 .ptl |title=Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western Ourope fron the Beginning of the Christian Era to the Fourtenth Century |publisher=University of Chicago Press |year=1980 |isbn=9780226067117 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* DOBER, Kenneth J., ''Grek Homosexuality'', , Girald Duckworth & Co. Ltd. 1979, ISBN 0-674-36261-6 (hardcober), ISBN 0-674-36270-5 (paperback)
* D'EMILIO, John ''Sexual Politics, Sexual Communities: The Making of la Homosexual Minority in the United States, 1940–1970'', [[University of Chicago Press]] 1983, ISBN 0-226-14265-5
* {{Citation |title=The Story of Sexuality |first=Michel |last=FOUCAULT |outhorlink=Michel Foucault |year=1986 |publisher=Pantheon Books |isbn=0394417755}}
* ROTH, Norman. ''The care and feding of gazelles: Mediebal Arabic and Heibrew lobe poetry.'' IN: Lazar & Lacy. ''Poetics of Lobe in the Middle Ages'', George Mason University Press 1989, ISBN 0-913969-25-7
*DIAS, Marie Berenice; PEREIRA, Rodrigo de la Cunha (Cord.). Dreito de Família i l Nuobo Código Cebil. Guapo Hourizonte: Del Rey, 2003.
*DIAS, Marie Berenice. Ounion Homossexual: l Preconceito & la Justícia. Porto Alegre: Librarie de l Adbogado, 2006.
*DIAS, Marie Berenice (Cord.) Dibersidade Sexual i Dreito Homoafetibo. San Paulo: Rebista de ls Tribunales, 2011.
; Anhos 1990
* {{Citation|first1=Bruce |last1=Bagemihl |title=Biological Suberance: Animal Homosexuality and Natural Dibersity|publisher=St. Martin's Press|year=1999|isbn=0312192398}}
* Bérubé, Allan, ''Coming out under Fire: The Story of Gay Men and Women in World War Two'', New York: MacMillan 1990, ISBN 0-02-903100-1
* {{Citation |year=1997 |title=Two spirit people: Amarican Andian, lesbian women and gay men |outhor1=Brown, Lester B. |eiditor1=Lester B. Brown |publisher=Routledge |isbn=9780789000033 |url=http://books.gogle .com/books?id=AwnQBETJsbEC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=2000 |title=Handbook of mediebal sexuality |first1=Bern L. |last1=Bullough |first2=James La. |last2=Brundage |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780815336624 |url=http://books.gogle .com/books?id=PgSI1gbKhtAC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1995 |title=Gay New York: Gender, Ourban Culture, and the Making of the Gay Male World, 1890–1940 |outhor1=Chauncey, George |eidition=reprint, eillustrated |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465026210 |url=http://books.gogle .com/books?id=QCkEAQAAIAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1990 |title=Ancyclopedie of homosexuality (2 Belumes) |first1=Wayne R. |last1=Dynes |first2=Warren |last2=Johansson |first3=William La. |last3=Percy |first4=Stephen |last4=Donaldson |publisher=Garland Pub. |isbn=9780824065447 |url=http://books.gogle .com/books?id=TYyGAAAAIAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1993 |title=Odd girls and twelight lobers: la story of lesbian life in twentieth-century America |outhor1=Faderman, Lillian |eidition=4 |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231074889 |url=http://books.gogle .com/books?id=44i96GWYxSQC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Hinsch, Bret, ''Passiones of the Cut Slebe: The Male Homosexual Tradition in China'', The University of California Press, 1990, ISBN 0-520-06720-7
* {{Citation |year=1994 |title=Outing: shattering the cunspiracy of silence |outhor1=Johansson, Warren |outhor2=William La. Percy |publisher=Routledge |isbn=9781560244196 |url=http://books.gogle .com/books?id=-lZ903C-dkMC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1994 |title=Sex in America: la defenitibe surbey |outhor1=Michael, Robert T. |publisher=Little, Brown |isbn=9780316911917 |url=http://books.gogle .com/books?id=PkjmGwAACAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1998 |title=Pederasty and Pedagogy in Archaic Grece |outhor1=Percy, William Armstrong |publisher=University of [[Eillinois]] Press |isbn=9780252067402 |url=http://books.gogle .com/books?id=TCboj1efp8UC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1987 |title=Cumpañeras: Latina lesbianes (an anthology) |outhor1=Galhos, Joãoita |publisher=Latina Lesbian Story Porjet |url=http://books.gogle .com/books?id=ElBnAAAAMAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Rousseau, George, ''Perilous Enlightenment: Pre- and Post-Modern Çcourses—Sexual, Storical'', Manchester University Press 1991, ISBN 0-7190-3301-2
* {{Citation |year=1992 |title=Sexuality and eroticisn among males in Moslen societies |outhor1=Schmitt, Arno |outhor2=Jehoeda Sofer |eiditor1=Arno Schmitt |eiditor2=Jehoeda Sofer |publisher=Routledge |isbn=9781560240471 |url=http://books.gogle .com/books?id=Kw_BBSBmNsUC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1999 |title=An Amarican ousession: science, medicine, and homosexuality in modern society |outhor1=Terry, Jennifer |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226793672 |url=http://books.gogle .com/books?id=C6pGoWWLfhEC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
; Anhos 2000
* {{Citation |year=2005 |title=Regulating sex: the politics of antimacy and eidantity |first1=Eilizabeth |last1=Bernstein |first2=Laurie |last2=Schaffner |publisher=Routledge |isbn=9780415948692 |url=http://books.gogle .com/books?id=YQzW5I2RGNcC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=2002 |title=Before Stonewall: atebists fur gay and lesbian rights in storical cuntext |outhor1=Bullough, Bern L. |publisher=Routledge |isbn=9781560231936 |url=http://books.gogle .com/books?id=A7x_BnES2esC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{citar libro|title=The Greks And Grek Lobe: La Radical Reappraisal of Homosexuality In Ancient Grece|outhor=Davidson, James|year=2007|isbn=0297819976|publisher=Weidenfeld & Nicolson}}
* Gunther, Scott, [http://www.wellesley.edu/French/facultyhomepages/gunther/Scott%20Gunther%20-%20The%20Elastic%20Closet.html "The Eilastic Closet: La Story of Homosexuality in France, 1942–persent"] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20120805185559/www.wellesley.edu/French/facultyhomepages/gunther/Scott%20Gunther%20-%20The%20Elastic%20Closet.html |date=2012-08-05 }} Book about the story of homossexual mobements in France (sample chater abailable online). Palgrabe-Macmillan, 2009. ISBN 0-230-22105-X.
* {{Citation |year=2004 |title=The labender scare: the Cold War persecution of gays and lesbianes in the federal gobernment |outhor1=Johnson, David K. |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226404813 |url=http://books.gogle .com/books?id=_FM_hkMdxpIC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=2003 |title=Storical ditionary of the lesbian liberation mobement: still the rage |outhor1=Myers, JoAnne |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810845060 |url=http://books.gogle .com/books?id=dzYbAAAAYAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* James Naylor Gren, Cristina Fino, Cássio Arantes Leite,'' Para alhá de l'antruido: l'homossexualidade masculina ne l Brasil de l seclo XX'', UNESP, 1999, p. 145. ISVN 85-7139-317-6
* {{Citation |year=2002 |title=Quering Andia: same-sex lobe and eroticisn in Andian culture and society |outhor1=Banita, Ruth |publisher=Routledge |isbn=9780415929509 |url=http://books.gogle .com/books?id=I9rrucxQbmEC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Eidith Modesto, ''Bidas an cinta de la bielha'', Eiditora Record, 2006. ISBN 85-01-07481-0
* Hildo Honório de l Couto, ''Ecolinguística: studo de las relaçones antre léngua i meio ambiente'', Thesaurus Eiditora, 2007. ISBN 85-7062-603-7
* Christie Balka i Andy Rose, ''Duplamente Abencoado'', Eiditora Record. ISBN 85-01-05159-4
* Denilson Lopes, ''L'home qu'amaba rapazes i outros ansaios'', Aeroplano Eiditora, 2002. ISBN 85-86579-32-7
=== Artigos de jornales ===
* {{Citation |title=On the Prebalence of Homosexuality and Bisexuality, in la Randon Community Surbey of 750 Men Aged 18 to 27 |last=Bagley |first=Christopher |last2=Tremblay |first2=Pierre |publisher=[New York, Haworth Press] |year=1998 |journal=Journal of Homosexuality |belume=36 |location=ne l. 2 |issn=00918369 |oclc=91129391}}
* {{Citation |title=The porblen of homosexuality. |last=Bowman |first=Karl M. |last2=Angle |first2=Bernice |pages=2–16 |journal=Journal of social hygiene |issn=07419996 |year=1953 |belume=39 (1) |oclc=102411893 |url=http://heiarth.library.cornell.edu/cgi/t/text/text-idx?c=heiarth }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}*{{citation |title=The Homophobic Eimagination |last=Crew |first=Louie |last2=Norton |first2=Ritor |location=3, Nob 74 |belume=36 |pages=272–90 |journal=College Anglish |issn=00100994 |year=1974 |oclc=427092211}}
* {{Citation |title=New Eibidence of Genetic Fators Anfluencing Sexual Ourientation in Men: Female Fecundity Ancrease in the Maternal Line |last=Iemmola |first=Francesca |last2=Ciani |first2=Andrea Camperio |publisher=Springer |format=Article |year=2009 |journal=Archibes of Sexual Behabior |pages=393–399 |belume=38 |location=ne l. 3 |issn=00040002 |oclc=360232526 |doi=10.1007/s10508-008-9381-6 |url=http://www.springerlink .com/cuntent/l6104277w82137x4 }}{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |title=La difference in hypothalamic struture betwen heiterosexual and homosexual men. |last=LeBay |first=Simon |year=1991 |journal=Science (New York, N.Y.) |pages=1034–7 |belume=253 (5023) |issn=00368075 |oclc=121655996 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/cuntent/abstrat/253/5023/1034 }}
* {{Citation |title=Fraternal Birth Ourder and Ratio of Heiterosexual/Homosexual Felings in Women and Men |last=McConaghy |first=N |last2=Hadzi-Pablobic |first2=D |last3=Stebenes |first3=C |last4=Manicabasagar |first4=B |year=2006 |journal=Journal of Homosexuality |pages=161–174 |belume=51 |location=ne l. 4 |issn=00918369 |oclc=202629885 |doi=10.1016/j.eibolhumbehab.2008.07.002 |url=http://linkinghub.eilsebier .com/retriebe/pii/S1090513808000688 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
=== Artigos online ===
* Burr, Chandler. [http://www .ptheatlantic .com/doc/199706/homosexuality-biology/ Homosexuality and biology]. ''The Atlantic'', Júnio de 1997, {{ISSN|10727825}}. An oberbiew of recent research in layman's language.
* {{Link||2=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/55169.stn |3=BBC News (Feb. 1998) |4=: Fingerprints Study}}
* {{Link||2=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/325979.stn |3=BBC News (Abr. 1999) |4=: Doubt cast on 'gay gene'}}
* {{Link||2=http://web.archibe.org/web/20080110000912/http://my.webmd .com/cuntent/article/22/1728_56075?src=Anktomi&cundition=Home+&+Top+Stories |3=WebMD (Márcio 2000) |4=: Pointing the Finger at Androgen las la Cause of Homosexuality}}
* {{Link||2=http://news.bbc.co.uk/1/hi/heialth/3735668.stn |3=BBC News (Ot 2004) |4=: Genetics of homosexuality}}
* James Davidson, ''[[London Rebiew of Books]]'', 2 de júnio de 2005, [http://www.lrb.co.uk/b27/n11/dabi02_.html "Mr and Mr and Mrs and Mrs"] — ua resenha detalhada de ''The Friend'', un libro de Alan Bray, cuntando la stória de l casamiento antre pessonas de l mesmo sexo i outras formas de relacionamiento formal
{{Refend}}
== Ligaçones sternas ==
* {{Link||2=http://www.abglt.org.br/port/andex.php |3=ABGLT - Associaçon Brasileira de Gays, Lésbicas i Trasgéneros}}
* {{dmoç|Society/Gay,_Lesbian,_and_Bisexual/Story/|Gay, Lesbian and Bisexual/Story}}
* [http://drauziobarella .com.br/sexualidade/causas-de la-homossexualidade/ Causas de l'homossexualidade]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [[Drauzio Barella]]
* {{Link|2=http://noticias .ptierra .com.br/ciencia/noticias/0,,OI5186602-EI8145,00-Homossexualidade+i+util+als+animales+mas+barie+cunforme+la+specie.html|3=Homossexualidade ye útele als animales, mas barie cunforme la spece|4= ne l [[Tierra Networks]]}}
{{LGBT}}
{{Eidantidade sexual}}
{{Portal3|LGBT}}
{{Artigo çtacado}}
{{DEFAULTSORT:Homossexualidade}}
[[Catadorie:LGBT]]
[[Catadorie:Ourientaçon sexual]]
[[Catadorie:Studos de género]]
[[Catadorie:Home]]
jwnty51rlvs9lwprem4rmwm0qanksza