Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.5
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Lhéngua mirandesa
0
354
106867
106818
2026-06-06T19:28:34Z
~2026-28950-60
15246
/* Porquei la menorizaçon de la lhéngua */ tt
106867
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Lhéngua
|nome = Mirandés
|nomenatibo =
|quelorfamília = Indo-ouropeia
|stados = {{PRT}}
|region = cunceilhos de [[Miranda de l Douro]], [[Bumioso]] i [[Mogadouro]]
|falantes = 15 000
|fam2 = Eitálica
|fam3 = Románica
|fam4 = Ítalo-oucidental
|fam5 = Oucidental
|fam6 = Galho-eibérica
|fam7 = Eibero-románica
|fam8 = Eibero-oucidental
|fam9 = [[Stur-lhionés]]
|oufecial =
|regulador = [[Anstituto de la Lhéngua Mirandesa]]
|fuontes = [https://dre.pt/application/dir/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF Lhei pertuesa n.º 7/99 de 29 de janeiro]
|scrita = Abc lhatino
|iso2 = mwl
|iso3 = mwl
|sil = MWL
|mapa = [[File:DialetosDeLMirandés.jpg|thumb|Un mapa de ls dialetos de l Mirandés]]
{{legend|#eb575a|[[Mirandés Central]]}}
{{legend|#d54a4d|[[Sendinés|Mirandés Sendinés]]}}
{{legend|#fe7474|[[Mirandés Raiano]]}}
}}
[[Fexeiro:Genísio04.jpg|thumb|right|250px|Placa de eidantificaçon dua rue, an [[Zenísio]], cul nome de la rue an [[Mirandés]] i an [[Pertués]].]]
La '''lhéngua/léngua mirandesa''' ye ua lhéngua románica falada an [[Pertual]], ne ls cunceilhos de [[Miranda de l Douro]] (trinta pobaçones) i de [[Bumioso]] (3 pobaçones), ne l [[çtrito de Bergáncia]], nun spácio que ten pouco mais de 500 km² i alredror de 7 000 falantes. Miranda ye ua region ancostada a la [[Spanha]], subretodo an las porbíncias de [[Çamora]] i [[Salamanca]].
La lhéngua mirandesa ten ua [[fonologie]], [[morfologie]] i [[sintaxe]] çtinta de l [[pertués]], zde la formaçon de [[Pertual]] ([[seclo XII]]). Ten las sues raízes ne l [[lhatin]] falado ne l norte de la [[Península Eibérica]] (l pertués zambolbiu-se ne l noroeste). L mirandés ye un decendiente de l antigo lhionés falado ne l norte de la Eibéria, ne l [[reino de Lhion]], i ye (cunsidrada por alguns) la mesma lhéngua que l [[Lhéngua lhionesa|lhionés]], l [[Lhéngua sturiana|sturiano]], l [[lhéngua cantabra|cantábro]] i l [[Lhéngua stremenha|stremenho]]. L mirandés cumparte ua grande bariadade de palabras cun regionalismos de l [[pertués]], puis ua grande parte de [[Trás ls Montes i Alto Douro|Trás-ls-muntes]] falou l'antigo lhionés na era mediebal, deixando aparecéncias al mirandés.
== Adonde se fala ==
La lhéngua mirandesa ye falada an todas las pobaçones de l cunceilho de Miranda de l Douro, cun eiceçon de dues (Atanor i Teixeira), i an trés aldés de l cunceilho de Bumioso (Bilasseco, Angueira i Caçareilhos), ne l çtrito de Bergáncia. La ária acupada pula region aonde se fala l mirandés en Pertual ten alredror de 500 km² de superfice i queda na frunteira cula porbíncia lhionesa de Çamora. L mirandés ye tamien falado por muitos mirandeses que eimigrórun pa las percipales cidades de l paíç ó que eimigrórun pa l strangeiro.
Segundo alguns outores zde l'ampeço de l [[seclo XVII]] que nun se falaba mirandés na cidade de Miranda de l Douro, mas la lhéngua ten benido a retornar a la cidade atrabeç de l nuobo statuto que l mirandés ganhou an 1999 ó de pessonas de las pobaçones que, ne ls redadeiros anhos, ende tiénen benido a fixar rejidéncia.
L spácio adonde se falou mirandés ó outras bariadades de l lhionés yá fui bastante mais basto, ancluindo, an traços generales, toda la zona de l çtrito de Bergáncia que queda antre la borda squierda de l riu Sabor i la frunteira cun Spanha. Tenerá sido assi na Alta [[Eidade Média]], arreculando als poucos an direçon a la frunteira. Para alhá de l mirandés, outras falas stur-lhionesas se mantubírun anté hai pouco tiempo na zona frunteiriça de l cunceilho de Bergáncia, an particular an [[Riu de Onor]], [[Guadramil]], [[Deilão]] i [[Petisqueira]].
Anque yá nun se fala mirandés nessa region mais basta, inda puode falar-se dua cultura quemun, an particular na ária correspondente a la mediabal [[Tierra de Miranda]]. Ne ls redadeiros tiempos ténen aparecido nuobos falantes de ls outros paízes que ban zde l [[Brasil]] anté al [[Japon]].
== Quantos son ls falantes ==
[[Fexeiro:Asturllionés en Tierra de Miranda.png|squierda|miniaturadaimagem|Situaçon geográfica de l mirandés.]]
An 2020, l'Ounibersidade de Bigo na [[Galízia|Galhiza]] fizo un studo que determinou qu'eisiten 3500 pessonas que saben falar mirandés, anque nomás 1500 l'outelizen to ls dies.
Andependientemiente de ls númaros, refira-se que la stinçon de la lhéngua mirandesa yá fui anunciada por bários outores zde l seclo XIX, chegou anté a dezir-se que nun eirie para alhá de ls anhos 80 de l seclo XX, mas la berdade ye que eilha cuntina biba.
Anque biba, la lhéngua mirandesa ten benido a xufrir algue eiroson, an particular zde meados de l seclo passado. L fato splica-se, nua purmeira fase cul ampato de la benida de miles de falantes de pertués para custruçon de las barraiges de l Douro Anternacional, Picuote, Bempuosta i Miranda de l Douro, i depuis cula generalizaçon de l ansino, de la [[rádio]] i de la [[telbison]] i, an giral, cula melhora de las cundiçones de mobelidade de las pessonas.
== Ourige de la lhéngua ==
La lhéngua mirandesa ten la sue ourige nun de ls remances que se formórun na Península Eibérica por bias de l lhatin, l remanse que dou ourige a la lhéngua stur-lhionesa – adonde la lhéngua mirandesa se antegra - , que se formórun a partir de ls seclos VI-VIII. Essa era la lhéngua de l reino de [[Lhion]], cun eiceçon de la zona galhego-pertuesa. Nessa altura era la lhéngua de la corte i de ls mosteiros, scrita an miles de decumientos anté als seclos XIII-XIV. Zde la sue fundaçon, la frunteira política de Pertual nun coincide cula frunteira lhenguística. Siempre se falou outra lhéngua an Pertual, para alhá de l pertués, la lhéngua mirandesa. Esta ye, antoce, a justo títalo, ua lhéngua de Pertual, eilemiento eissencial de la sue stória, de la sue cultura i de la sue eidantidade.
Alguns outores percurórun demunstrar que l mirandés nun era oureginário de la [[tierra de Miranda]], mas se debie la quelonizaçon lhionesa ne ls seclos XIII i XIV, quier puls frailes de l Mosteiro de Moreruela quier por outros quelonos lhioneses. Mas, sabemos hoije que: essa quelonizaçon fui mui pouco perfunda i se lhemitou a algues pobaçones de la tierra de Miranda; an decumientos de l seclo XII, relatibos a la tierra de Miranda, yá ancuntramos chamadeiros scritos nua lhéngua culas caratelísticas de la lhéngua mirandesa, cumo ye l causo de la donaçon de l reguengo de Palaçuolo por D. Afonso Hanriques, an 1172, a Pedro Mendes, L Tiu; que houbo cuntinidade de poboamiento de la tierra de Miranda zde antes de la fixaçon de ls romanos nesta region, habitada por ua specífica tribo stur, ls [[zoelas]] ó zelas.
A partir de la criaçon de la bila de Miranda, an 1289, mas subretodo a partir de l seclo XVI cula eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade i la criaçon de l bispado (1545), la lhéngua mirandesa amberedou por caminos que le fazírun ganhar caratelísticas própias ne l cunjunto de la lhéngua stur-lhionesa, anque sin poner an causa la sue pertença a essa lhéngua. Las caratelísticas própias que l mirandés bieno a ganhar no eisígen la sue cunsideraçon cumo lhéngua, ye una spresson dialetal de la lhéngua stur-lhionesa.
Tal cumo l mirandés, tamien outras bariantes stur-lhionesas ganhórun alguas caratelísticas própias. Anque de las defrenças, essas bariadades nunca perdírun as caratelisticas que las cuntina a ounir cumo lhéngua, quier struturalmiente quier stóricamiente. Ye nessa base de recoincimiento de ls laços stóricos quemuns, mas de la aceitaçon de las defréncias que ls aires de la stória le fazírun ganhar, que ye possible restablecer i zambuolber laços siguros antre las báriantes de la nuesa lhéngua quemun, sin menorizar quien quier que seia.
== Porquei la menorizaçon de la lhéngua ==
L zaparecimiento de l reino de Lhion pribou la lhéngua stur-lhionesa dun centro de poder que deixasse la sue eirradiaçon i, subretodo, la sue ouniformizaçon i cunsulidaçon cumo lhéngua, lhebando al sou acantonamiento als poucos nas zonas rurales.
Assi la lhéngua stur-lhionesa, i tamien l mirandés, quedóu scluída de ls grandes mobimientos culturales de l seclos XV-XVI, cumo l houmanismo i l renacimiento, que deixórun dar un salto baliente pulas lhénguas de poder, ditas nacionales, cumo l pertués . Ye por essa altura que se ampeça ó acentua l porcesso de menorizaçon dessa lhéngua, bien spresso, por eisemplo, an alguns outos de outores teatrales de l seclo XVI cumo João del Ancina, an Spanha, i [[Gil Vicente]], an [[Pertual]], mas persente cumo tópico oubrigatório an quaije todos ls outores desse tiempo, ancluindo [[Miguel de Cervantes]]. Ye por este período que se dan ls porcessos de amplantaçon de las chamadas lhénguas nacionales, quier cumo lhénguas de la admenistraçon pública, quier cumo lhénguas anstitucionales an giral. De grande eificácia anstitucional fui l chamado mobimiento para "rezar em lingoagem" (pertués), zamcadeado i ampuosto pulas Custituiçones Eipiscopales, subretodo ne ls seclos XV i XVI, que ampuso l pertués cumo la única lhéngua dina de falar cun Dius.
Subretodo zde essa altura, l mirandés passou a ser cunsidrado cumo fala de giente anculta, cumo "fala charra" ó "fala caçurra", oubjeto de caçuada. La regra a seguir, por parte de la quaije totalidade de ls mirandeses lhetrados, era abandonar la fala mai an fabor de la lhéngua "grabe", l pertués. Habie-se perdido la lhigaçon cula sue ourige stórica, i essa perda de mimória stórica lhebou a que lhançasse raízes la eideia de que l mirandés nun era ua lhéngua, mas un pertués mal falado, ua mera bariadade de l pertués, própia de giente atrasada i anculta.
La mesma perda de mimória stórica ye respunsable por tanta giente tener stranhado l reconhecimiento, atrabés de lhei, de l mirandés cumo lhéngua. Tamien por esso, alguns inda pénsan que l mirandés naciu cumo lhéngua an 1999, mas la lhei lhemitou-se a recoincer l que yá era ua lhéngua hai cientos d'anhos.
== Porquei se mantubo anté als nuossos dies ==
La meiorie de l'outores ten atribuido la manutençon de la lhéngua mirandesa a dous fatores fundamentales: l'eisolamiento an relaçon al resto de l paíç; la cuntina i perfunda relaçon culs pobos de l'outro lhado de la frunteira, an particular de las regiones de Aliste i de Sayago.
L'argumiento de l'eisolamiento nun ten qualquiera fundamento: por un lhado a [[tierra de Miranda]] nun staba mais eisolada de l que las tierras al lhado, adonde deixou de se falar mirandés; por outro lhado, a partir de la criaçon de l bispado de Miranda i de l'eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade (1545), esta passa a ser un centro de poder i de cultura, cun un númaro razonable de pessonas lhetradas i an streito cuntato cul restro de l paíç; fundamental ye dezir-se que ls mirandeses son, pul menos, bilingues zde hai bários seclos, esto ye, fálan l mirandés i l pertués, l que nun acuntecerie se l'eisolamiento fusse l que se diç.
L'argumiento de l streito cuntato culas regiones frunteiriças cercanas, subretodo [[Aliste]] i [[Sayago]], faç sentido, yá que se falaba lhionés de ls dous lhados de la frunteira, pul menos anté finales de l seclo XIX ó percípios de l seclo XX.
A este argumiento hai a acrecentar l fato de l mirandés ser ua lhéngua, esto ye, cun macanismos geradores de l sou zambolbimiento, geradora de fuorte cuncéncia lhenguística i cun capacidade d'outo-subrebibéncia.
Por fin, hai inda que referir l sistema d'uso defrenciado de l pertués i de l mirandés, de modo mui rígido, deixando la subrebibéncia i zambolbimiento de dambas las lhénguas a la par. Este uso defrenciado, subretodo a partir de l seclo XVI, puode ser assi resumido: l pertués ye la lhéngua anstitucional i de cuntato cun eilemientos stranhos a la quemunidade; l mirandés ye la lhéngua de la quemunidade, quier nas relaçones sociales i familiares, quier nas relaçones de trabalho.
== Bariadades ==
Yá [[Leite de Vasconcelos|José Leite de Vasconcellos]] habie çtinguido trés bariadades drento de l mirandés: Raiano; Sendinés i Central. L raiano ye falado an bárias pobaçones cerca de la frunteira (raia seca). L Sendinés ye falado na bila de Sendin. L mirandés central que ye falado nas restantes pobaçones i fui aporfilhado cumo padron pula Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Assi, cumo qualquiera lhéngua, i anque de l sou reduzido númaro de falantes i de la pequeinha ária geográfica adonde se fala, tamien l mirandés apersenta amportante bariaçon anterna.
De las bariadades de l mirandés, la qu'apersenta defrenças mais sensibles ye l sendinés, que fui oubjeto de la 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Al nible de la ourtografie, la cumbençon seguida ye la mesma, solo se deixando que ls sendineses, se l quejíren, puodan screbir cun l- an ampeço de palabra an beç de lh- (eis. luna, pa la palabra 'lhuna').
== Caratelísticas de l mirandés ==
Aperséntan-se de seguida solo las percipales caratelísticas, sin las sgotar. Faç-se ua cumparaçon cul pertués i cul castelhano, para melhor fazer ressaltar essas caratelísticas, que nuns causos la defrencian i noutros causos l'achégan dua ó outra dessas lhénguas
* hai ua série de ditongos crecentes qu'afástan l mirandés tanto de l pertués cum
* mau;
* l 'll' i l 'nn' duplos anterbocálicos lhatinos palatizórun-se an mirandés, mas nó an pertués: cabalho – cavalo; canha – cana;
Ye tamien de dezir:
* l 'f' lhatino cunserba-se an mirandés i pertués, mas nó ne l castelhano: afogar-se – ahogarse; forno - horno;
* la nasal 'on' pertuesa nun eisiste ne l mirandés (fuora nun tipo de causos ne l dialeto sendinés): son – são; pan – pão; armano – irmão;
* l'eineisisténcia de bogales altas átonas an ampeço de palabra: eis. einemigo, inimigo; oufender, ofender; anganhar, enganar; anfenito, infinito;
* l'eineisisténcia de l prefixo des-, reduzido a z :zamprego, desemprego (pert.); zaparecer, desaparecer (pert.) ó ç- (eis. çcascar, descascar; çclarar, declarar;
A esto hai qu'acrecentar: ua cunjugaçon berbal specífica, ambora l sistema berbal de l mirandés seia parecido al de l pertués; ls artigos definidos l (o) i la (a), ls pornomes pessonales (you, eu) i possessibos (miu, meu; mie, minha, etc.); modos de tratamiento de respeito, specíficos i çtintos; alguas palabras cun género defrente (eis. la calor, o calor); adbérbios i lhocuçones eineisistentes an pertués (eis. ende, sourtordie); ua sintaxe cun bárias caratelísticas própias; i bastante bocabulário çtinto de l pertués, anque haber ua grande cuntinidade lhexical cumo acuntece an todas las lhénguas d'ourige lhatina de la Península.
Mas tamien hai parecenças antre l mirandés i l pertués, subretodo l de l norte anterior, de que se çtaca: un sistema de quatro sibilantes (por eisemplo pernuncian-se defrentemente cesta, sesta; maça, massa; cozer, coser; beiço, beiso; trás, traç); nun eisiste v, eisistindo solo b (eis. baliente, biaige).
Cuncluindo, puode dezir-se que l mirandés ten caratelísticas própias que l çtínguen tanto de l pertués cumo de l castelhano i l filian nas lhénguas sturo-lhionesas, mas cumparte tamien parecenças i anfuéncias daqueilhas dues lhénguas, anque cun predomínio de l'anfluéncia de l pertués. Esso an nada afeta la sue outonomie i la sue strutura purfeita cumo lhéngua, nun sendo ua mescla antre aqueilhas dues lhénguas.
== Testo amostra ==
Eiqui stá un testo amostra an mirandés, screbido por [[Amadeu Ferreira]], i publicado ne l jornal [[Público (jornal)|Público]], a 24 de júlio de 2007. Para cumparar stan las traduçones de l testo pa l sturiano-lhionés central, pa sturiano-lhionés oucidental (an l que antra l mirandés), para [[Lhéngua pertuesa|pertués]].
{| border="3" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;"
|+
||'''Mirandés''':
||'''Sturiano-lhionés central:'''
||'''<nowiki/>'Sturiano-lhionés oucidental':'''
||'''Stremenho''':
||'''Pertués''':
|-
||
Muitas lhénguas/lénguas ténen proua de ls sous pergaminos antigos, de la lhiteratura/literatura screbida hai cientos d'anhos i de scritores hai muito afamados, hoije bandeiras dessas lhénguas/lénguas. Mas outras hai que nun puoden tener proua de nada desso, cumo ye l causo de la lhéngua/léngua mirandesa.<br />
||
Munches llingües tienen arguyu de los sos pergaminos antiguos, de la lliteratura escrito hai cientos d'años y d'escritores perfamosos, güe banderes d'eses llingües. Pero hai otres que nun puen tener arguyu de nada d'eso, como ye'l casu de la llingua mirandesa.<br />
||
Muitas llinguas tienen arguyu de los sous pergaminus antiguos, de la lliteratura escrita hai cientos d'años y d'escritores muitu afamaos; güei bandeiras d'esas llinguas. Pero hai outras que nun puoden tenere arguyu de nada d'eso, cumu yía'l casu de la llingua mirandesa.<br />
||
Muchas luengas tienin ergullu delos sus pergaminus antigus, dela literatura escrita ai cientus d'añus i d'escrevioris mu famosus, oi banderas d'essas luengas. Peru ain otras que no puein tenel ergullu de ná d'essu, comu es el casu dela luenga mirandesa.
||
Muitas línguas têm orgulho dos seus pergaminhos antigos, da literatura escrita há centenas de anos e de escritores muito famosos, hoje bandeiras dessas línguas. Mas há outras que não podem ter orgulho de nada disso, como é o caso da língua mirandesa.<br />
|}
{{Refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm MIRANDÊS: UMA LÍNGUA EM ANDAMENTO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421080039/http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm |date=2009-04-21 }}
* [http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf ''L Mirandés: Ũa Lhéngua Minoritaira an Pertual''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321082115/http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf |date=2006-03-21 }}
* [http://mirandes.no.sapo.pt/ Sítio de L Mirandés de l Centro de Lhenguística de la Ounibersidade de Lhisboua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216152515/http://mirandes.no.sapo.pt/ |date=2006-02-16 }}
* [http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao La Fuolha Mirandesa: un jornal an mirandés]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618180333/http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao |date=2009-06-18 }}
* [http://www.sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp ''L Sagrado'' - O Forum Sendinês (inclui curso de língua mirandesa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082319/http://sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp |date=2016-03-05 }}
* [http://www.mirandes.net/ www.mirandes.net - ''lhéngua i cultura mirandesa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928163732/http://www.mirandes.net/ |date=2007-09-28 }}
* [http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf NOTAS D'ANTRODUCION A LA LHITERATURA MIRANDESA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702103823/http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf |date=2010-07-02 }}
* [http://www.esec-m-teixeira-gomes.rcts.pt/projectos/socrates_comenius/materiais/lingua_mirandesa.ppt Lhéngua mirandesa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.nialdelaboubielha.org Associaçon Cultural i Recreatiba "Nial de la Boubielha"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911205446/http://nialdelaboubielha.org/ |date=2017-09-11 }}
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa| ]]
h58wuk0djdrh9e4avio4qqy91f2l03w
106868
106867
2026-06-06T19:29:59Z
~2026-28950-60
15246
/* Caratelísticas de l mirandés */ nu
106868
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Lhéngua
|nome = Mirandés
|nomenatibo =
|quelorfamília = Indo-ouropeia
|stados = {{PRT}}
|region = cunceilhos de [[Miranda de l Douro]], [[Bumioso]] i [[Mogadouro]]
|falantes = 15 000
|fam2 = Eitálica
|fam3 = Románica
|fam4 = Ítalo-oucidental
|fam5 = Oucidental
|fam6 = Galho-eibérica
|fam7 = Eibero-románica
|fam8 = Eibero-oucidental
|fam9 = [[Stur-lhionés]]
|oufecial =
|regulador = [[Anstituto de la Lhéngua Mirandesa]]
|fuontes = [https://dre.pt/application/dir/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF Lhei pertuesa n.º 7/99 de 29 de janeiro]
|scrita = Abc lhatino
|iso2 = mwl
|iso3 = mwl
|sil = MWL
|mapa = [[File:DialetosDeLMirandés.jpg|thumb|Un mapa de ls dialetos de l Mirandés]]
{{legend|#eb575a|[[Mirandés Central]]}}
{{legend|#d54a4d|[[Sendinés|Mirandés Sendinés]]}}
{{legend|#fe7474|[[Mirandés Raiano]]}}
}}
[[Fexeiro:Genísio04.jpg|thumb|right|250px|Placa de eidantificaçon dua rue, an [[Zenísio]], cul nome de la rue an [[Mirandés]] i an [[Pertués]].]]
La '''lhéngua/léngua mirandesa''' ye ua lhéngua románica falada an [[Pertual]], ne ls cunceilhos de [[Miranda de l Douro]] (trinta pobaçones) i de [[Bumioso]] (3 pobaçones), ne l [[çtrito de Bergáncia]], nun spácio que ten pouco mais de 500 km² i alredror de 7 000 falantes. Miranda ye ua region ancostada a la [[Spanha]], subretodo an las porbíncias de [[Çamora]] i [[Salamanca]].
La lhéngua mirandesa ten ua [[fonologie]], [[morfologie]] i [[sintaxe]] çtinta de l [[pertués]], zde la formaçon de [[Pertual]] ([[seclo XII]]). Ten las sues raízes ne l [[lhatin]] falado ne l norte de la [[Península Eibérica]] (l pertués zambolbiu-se ne l noroeste). L mirandés ye un decendiente de l antigo lhionés falado ne l norte de la Eibéria, ne l [[reino de Lhion]], i ye (cunsidrada por alguns) la mesma lhéngua que l [[Lhéngua lhionesa|lhionés]], l [[Lhéngua sturiana|sturiano]], l [[lhéngua cantabra|cantábro]] i l [[Lhéngua stremenha|stremenho]]. L mirandés cumparte ua grande bariadade de palabras cun regionalismos de l [[pertués]], puis ua grande parte de [[Trás ls Montes i Alto Douro|Trás-ls-muntes]] falou l'antigo lhionés na era mediebal, deixando aparecéncias al mirandés.
== Adonde se fala ==
La lhéngua mirandesa ye falada an todas las pobaçones de l cunceilho de Miranda de l Douro, cun eiceçon de dues (Atanor i Teixeira), i an trés aldés de l cunceilho de Bumioso (Bilasseco, Angueira i Caçareilhos), ne l çtrito de Bergáncia. La ária acupada pula region aonde se fala l mirandés en Pertual ten alredror de 500 km² de superfice i queda na frunteira cula porbíncia lhionesa de Çamora. L mirandés ye tamien falado por muitos mirandeses que eimigrórun pa las percipales cidades de l paíç ó que eimigrórun pa l strangeiro.
Segundo alguns outores zde l'ampeço de l [[seclo XVII]] que nun se falaba mirandés na cidade de Miranda de l Douro, mas la lhéngua ten benido a retornar a la cidade atrabeç de l nuobo statuto que l mirandés ganhou an 1999 ó de pessonas de las pobaçones que, ne ls redadeiros anhos, ende tiénen benido a fixar rejidéncia.
L spácio adonde se falou mirandés ó outras bariadades de l lhionés yá fui bastante mais basto, ancluindo, an traços generales, toda la zona de l çtrito de Bergáncia que queda antre la borda squierda de l riu Sabor i la frunteira cun Spanha. Tenerá sido assi na Alta [[Eidade Média]], arreculando als poucos an direçon a la frunteira. Para alhá de l mirandés, outras falas stur-lhionesas se mantubírun anté hai pouco tiempo na zona frunteiriça de l cunceilho de Bergáncia, an particular an [[Riu de Onor]], [[Guadramil]], [[Deilão]] i [[Petisqueira]].
Anque yá nun se fala mirandés nessa region mais basta, inda puode falar-se dua cultura quemun, an particular na ária correspondente a la mediabal [[Tierra de Miranda]]. Ne ls redadeiros tiempos ténen aparecido nuobos falantes de ls outros paízes que ban zde l [[Brasil]] anté al [[Japon]].
== Quantos son ls falantes ==
[[Fexeiro:Asturllionés en Tierra de Miranda.png|squierda|miniaturadaimagem|Situaçon geográfica de l mirandés.]]
An 2020, l'Ounibersidade de Bigo na [[Galízia|Galhiza]] fizo un studo que determinou qu'eisiten 3500 pessonas que saben falar mirandés, anque nomás 1500 l'outelizen to ls dies.
Andependientemiente de ls númaros, refira-se que la stinçon de la lhéngua mirandesa yá fui anunciada por bários outores zde l seclo XIX, chegou anté a dezir-se que nun eirie para alhá de ls anhos 80 de l seclo XX, mas la berdade ye que eilha cuntina biba.
Anque biba, la lhéngua mirandesa ten benido a xufrir algue eiroson, an particular zde meados de l seclo passado. L fato splica-se, nua purmeira fase cul ampato de la benida de miles de falantes de pertués para custruçon de las barraiges de l Douro Anternacional, Picuote, Bempuosta i Miranda de l Douro, i depuis cula generalizaçon de l ansino, de la [[rádio]] i de la [[telbison]] i, an giral, cula melhora de las cundiçones de mobelidade de las pessonas.
== Ourige de la lhéngua ==
La lhéngua mirandesa ten la sue ourige nun de ls remances que se formórun na Península Eibérica por bias de l lhatin, l remanse que dou ourige a la lhéngua stur-lhionesa – adonde la lhéngua mirandesa se antegra - , que se formórun a partir de ls seclos VI-VIII. Essa era la lhéngua de l reino de [[Lhion]], cun eiceçon de la zona galhego-pertuesa. Nessa altura era la lhéngua de la corte i de ls mosteiros, scrita an miles de decumientos anté als seclos XIII-XIV. Zde la sue fundaçon, la frunteira política de Pertual nun coincide cula frunteira lhenguística. Siempre se falou outra lhéngua an Pertual, para alhá de l pertués, la lhéngua mirandesa. Esta ye, antoce, a justo títalo, ua lhéngua de Pertual, eilemiento eissencial de la sue stória, de la sue cultura i de la sue eidantidade.
Alguns outores percurórun demunstrar que l mirandés nun era oureginário de la [[tierra de Miranda]], mas se debie la quelonizaçon lhionesa ne ls seclos XIII i XIV, quier puls frailes de l Mosteiro de Moreruela quier por outros quelonos lhioneses. Mas, sabemos hoije que: essa quelonizaçon fui mui pouco perfunda i se lhemitou a algues pobaçones de la tierra de Miranda; an decumientos de l seclo XII, relatibos a la tierra de Miranda, yá ancuntramos chamadeiros scritos nua lhéngua culas caratelísticas de la lhéngua mirandesa, cumo ye l causo de la donaçon de l reguengo de Palaçuolo por D. Afonso Hanriques, an 1172, a Pedro Mendes, L Tiu; que houbo cuntinidade de poboamiento de la tierra de Miranda zde antes de la fixaçon de ls romanos nesta region, habitada por ua specífica tribo stur, ls [[zoelas]] ó zelas.
A partir de la criaçon de la bila de Miranda, an 1289, mas subretodo a partir de l seclo XVI cula eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade i la criaçon de l bispado (1545), la lhéngua mirandesa amberedou por caminos que le fazírun ganhar caratelísticas própias ne l cunjunto de la lhéngua stur-lhionesa, anque sin poner an causa la sue pertença a essa lhéngua. Las caratelísticas própias que l mirandés bieno a ganhar no eisígen la sue cunsideraçon cumo lhéngua, ye una spresson dialetal de la lhéngua stur-lhionesa.
Tal cumo l mirandés, tamien outras bariantes stur-lhionesas ganhórun alguas caratelísticas própias. Anque de las defrenças, essas bariadades nunca perdírun as caratelisticas que las cuntina a ounir cumo lhéngua, quier struturalmiente quier stóricamiente. Ye nessa base de recoincimiento de ls laços stóricos quemuns, mas de la aceitaçon de las defréncias que ls aires de la stória le fazírun ganhar, que ye possible restablecer i zambuolber laços siguros antre las báriantes de la nuesa lhéngua quemun, sin menorizar quien quier que seia.
== Porquei la menorizaçon de la lhéngua ==
L zaparecimiento de l reino de Lhion pribou la lhéngua stur-lhionesa dun centro de poder que deixasse la sue eirradiaçon i, subretodo, la sue ouniformizaçon i cunsulidaçon cumo lhéngua, lhebando al sou acantonamiento als poucos nas zonas rurales.
Assi la lhéngua stur-lhionesa, i tamien l mirandés, quedóu scluída de ls grandes mobimientos culturales de l seclos XV-XVI, cumo l houmanismo i l renacimiento, que deixórun dar un salto baliente pulas lhénguas de poder, ditas nacionales, cumo l pertués . Ye por essa altura que se ampeça ó acentua l porcesso de menorizaçon dessa lhéngua, bien spresso, por eisemplo, an alguns outos de outores teatrales de l seclo XVI cumo João del Ancina, an Spanha, i [[Gil Vicente]], an [[Pertual]], mas persente cumo tópico oubrigatório an quaije todos ls outores desse tiempo, ancluindo [[Miguel de Cervantes]]. Ye por este período que se dan ls porcessos de amplantaçon de las chamadas lhénguas nacionales, quier cumo lhénguas de la admenistraçon pública, quier cumo lhénguas anstitucionales an giral. De grande eificácia anstitucional fui l chamado mobimiento para "rezar em lingoagem" (pertués), zamcadeado i ampuosto pulas Custituiçones Eipiscopales, subretodo ne ls seclos XV i XVI, que ampuso l pertués cumo la única lhéngua dina de falar cun Dius.
Subretodo zde essa altura, l mirandés passou a ser cunsidrado cumo fala de giente anculta, cumo "fala charra" ó "fala caçurra", oubjeto de caçuada. La regra a seguir, por parte de la quaije totalidade de ls mirandeses lhetrados, era abandonar la fala mai an fabor de la lhéngua "grabe", l pertués. Habie-se perdido la lhigaçon cula sue ourige stórica, i essa perda de mimória stórica lhebou a que lhançasse raízes la eideia de que l mirandés nun era ua lhéngua, mas un pertués mal falado, ua mera bariadade de l pertués, própia de giente atrasada i anculta.
La mesma perda de mimória stórica ye respunsable por tanta giente tener stranhado l reconhecimiento, atrabés de lhei, de l mirandés cumo lhéngua. Tamien por esso, alguns inda pénsan que l mirandés naciu cumo lhéngua an 1999, mas la lhei lhemitou-se a recoincer l que yá era ua lhéngua hai cientos d'anhos.
== Porquei se mantubo anté als nuossos dies ==
La meiorie de l'outores ten atribuido la manutençon de la lhéngua mirandesa a dous fatores fundamentales: l'eisolamiento an relaçon al resto de l paíç; la cuntina i perfunda relaçon culs pobos de l'outro lhado de la frunteira, an particular de las regiones de Aliste i de Sayago.
L'argumiento de l'eisolamiento nun ten qualquiera fundamento: por un lhado a [[tierra de Miranda]] nun staba mais eisolada de l que las tierras al lhado, adonde deixou de se falar mirandés; por outro lhado, a partir de la criaçon de l bispado de Miranda i de l'eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade (1545), esta passa a ser un centro de poder i de cultura, cun un númaro razonable de pessonas lhetradas i an streito cuntato cul restro de l paíç; fundamental ye dezir-se que ls mirandeses son, pul menos, bilingues zde hai bários seclos, esto ye, fálan l mirandés i l pertués, l que nun acuntecerie se l'eisolamiento fusse l que se diç.
L'argumiento de l streito cuntato culas regiones frunteiriças cercanas, subretodo [[Aliste]] i [[Sayago]], faç sentido, yá que se falaba lhionés de ls dous lhados de la frunteira, pul menos anté finales de l seclo XIX ó percípios de l seclo XX.
A este argumiento hai a acrecentar l fato de l mirandés ser ua lhéngua, esto ye, cun macanismos geradores de l sou zambolbimiento, geradora de fuorte cuncéncia lhenguística i cun capacidade d'outo-subrebibéncia.
Por fin, hai inda que referir l sistema d'uso defrenciado de l pertués i de l mirandés, de modo mui rígido, deixando la subrebibéncia i zambolbimiento de dambas las lhénguas a la par. Este uso defrenciado, subretodo a partir de l seclo XVI, puode ser assi resumido: l pertués ye la lhéngua anstitucional i de cuntato cun eilemientos stranhos a la quemunidade; l mirandés ye la lhéngua de la quemunidade, quier nas relaçones sociales i familiares, quier nas relaçones de trabalho.
== Bariadades ==
Yá [[Leite de Vasconcelos|José Leite de Vasconcellos]] habie çtinguido trés bariadades drento de l mirandés: Raiano; Sendinés i Central. L raiano ye falado an bárias pobaçones cerca de la frunteira (raia seca). L Sendinés ye falado na bila de Sendin. L mirandés central que ye falado nas restantes pobaçones i fui aporfilhado cumo padron pula Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Assi, cumo qualquiera lhéngua, i anque de l sou reduzido númaro de falantes i de la pequeinha ária geográfica adonde se fala, tamien l mirandés apersenta amportante bariaçon anterna.
De las bariadades de l mirandés, la qu'apersenta defrenças mais sensibles ye l sendinés, que fui oubjeto de la 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Al nible de la ourtografie, la cumbençon seguida ye la mesma, solo se deixando que ls sendineses, se l quejíren, puodan screbir cun l- an ampeço de palabra an beç de lh- (eis. luna, pa la palabra 'lhuna').
== Caratelísticas de l mirandés ==
Aperséntan-se de seguida solo las percipales caratelísticas, sin las sgotar. Faç-se ua cumparaçon cul pertués i cul , para melhor fazer ressaltar essas caratelísticas, que nuns causos la defrencian i noutros causos l'achégan dua ó outra dessas lhénguas
* hai ua série de ditongos crecentes qu'afástan l mirandés tanto de l pertués cum
* mau;
* l 'll' i l 'nn' duplos anterbocálicos lhatinos palatizórun-se an mirandés, mas nó an pertués: cabalho – cavalo; canha – cana;
Ye tamien de dezir:
* l 'f' lhatino cunserba-se an mirandés i pertués, mas nó ne l castelhano: afogar-se – ahogarse; forno - horno;
* la nasal 'on' pertuesa nun eisiste ne l mirandés (fuora nun tipo de causos ne l dialeto sendinés): son – são; pan – pão; armano – irmão;
* l'eineisisténcia de bogales altas átonas an ampeço de palabra: eis. einemigo, inimigo; oufender, ofender; anganhar, enganar; anfenito, infinito;
* l'eineisisténcia de l prefixo des-, reduzido a z :zamprego, desemprego (pert.); zaparecer, desaparecer (pert.) ó ç- (eis. çcascar, descascar; çclarar, declarar;
A esto hai qu'acrecentar: ua cunjugaçon berbal specífica, ambora l sistema berbal de l mirandés seia parecido al de l pertués; ls artigos definidos l (o) i la (a), ls pornomes pessonales (you, eu) i possessibos (miu, meu; mie, minha, etc.); modos de tratamiento de respeito, specíficos i çtintos; alguas palabras cun género defrente (eis. la calor, o calor); adbérbios i lhocuçones eineisistentes an pertués (eis. ende, sourtordie); ua sintaxe cun bárias caratelísticas própias; i bastante bocabulário çtinto de l pertués, anque haber ua grande cuntinidade lhexical cumo acuntece an todas las lhénguas d'ourige lhatina de la Península.
Mas tamien hai parecenças antre l mirandés i l pertués, subretodo l de l norte anterior, de que se çtaca: un sistema de quatro sibilantes (por eisemplo pernuncian-se defrentemente cesta, sesta; maça, massa; cozer, coser; beiço, beiso; trás, traç); nun eisiste v, eisistindo solo b (eis. baliente, biaige).
Cuncluindo, puode dezir-se que l mirandés ten caratelísticas própias que l çtínguen tanto de l pertués cumo de l castelhano i l filian nas lhénguas sturo-lhionesas, mas cumparte tamien parecenças i anfuéncias daqueilhas dues lhénguas, anque cun predomínio de l'anfluéncia de l pertués. Esso an nada afeta la sue outonomie i la sue strutura purfeita cumo lhéngua, nun sendo ua mescla antre aqueilhas dues lhénguas.
== Testo amostra ==
Eiqui stá un testo amostra an mirandés, screbido por [[Amadeu Ferreira]], i publicado ne l jornal [[Público (jornal)|Público]], a 24 de júlio de 2007. Para cumparar stan las traduçones de l testo pa l sturiano-lhionés central, pa sturiano-lhionés oucidental (an l que antra l mirandés), para [[Lhéngua pertuesa|pertués]].
{| border="3" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;"
|+
||'''Mirandés''':
||'''Sturiano-lhionés central:'''
||'''<nowiki/>'Sturiano-lhionés oucidental':'''
||'''Stremenho''':
||'''Pertués''':
|-
||
Muitas lhénguas/lénguas ténen proua de ls sous pergaminos antigos, de la lhiteratura/literatura screbida hai cientos d'anhos i de scritores hai muito afamados, hoije bandeiras dessas lhénguas/lénguas. Mas outras hai que nun puoden tener proua de nada desso, cumo ye l causo de la lhéngua/léngua mirandesa.<br />
||
Munches llingües tienen arguyu de los sos pergaminos antiguos, de la lliteratura escrito hai cientos d'años y d'escritores perfamosos, güe banderes d'eses llingües. Pero hai otres que nun puen tener arguyu de nada d'eso, como ye'l casu de la llingua mirandesa.<br />
||
Muitas llinguas tienen arguyu de los sous pergaminus antiguos, de la lliteratura escrita hai cientos d'años y d'escritores muitu afamaos; güei bandeiras d'esas llinguas. Pero hai outras que nun puoden tenere arguyu de nada d'eso, cumu yía'l casu de la llingua mirandesa.<br />
||
Muchas luengas tienin ergullu delos sus pergaminus antigus, dela literatura escrita ai cientus d'añus i d'escrevioris mu famosus, oi banderas d'essas luengas. Peru ain otras que no puein tenel ergullu de ná d'essu, comu es el casu dela luenga mirandesa.
||
Muitas línguas têm orgulho dos seus pergaminhos antigos, da literatura escrita há centenas de anos e de escritores muito famosos, hoje bandeiras dessas línguas. Mas há outras que não podem ter orgulho de nada disso, como é o caso da língua mirandesa.<br />
|}
{{Refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm MIRANDÊS: UMA LÍNGUA EM ANDAMENTO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421080039/http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm |date=2009-04-21 }}
* [http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf ''L Mirandés: Ũa Lhéngua Minoritaira an Pertual''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321082115/http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf |date=2006-03-21 }}
* [http://mirandes.no.sapo.pt/ Sítio de L Mirandés de l Centro de Lhenguística de la Ounibersidade de Lhisboua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216152515/http://mirandes.no.sapo.pt/ |date=2006-02-16 }}
* [http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao La Fuolha Mirandesa: un jornal an mirandés]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618180333/http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao |date=2009-06-18 }}
* [http://www.sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp ''L Sagrado'' - O Forum Sendinês (inclui curso de língua mirandesa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082319/http://sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp |date=2016-03-05 }}
* [http://www.mirandes.net/ www.mirandes.net - ''lhéngua i cultura mirandesa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928163732/http://www.mirandes.net/ |date=2007-09-28 }}
* [http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf NOTAS D'ANTRODUCION A LA LHITERATURA MIRANDESA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702103823/http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf |date=2010-07-02 }}
* [http://www.esec-m-teixeira-gomes.rcts.pt/projectos/socrates_comenius/materiais/lingua_mirandesa.ppt Lhéngua mirandesa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.nialdelaboubielha.org Associaçon Cultural i Recreatiba "Nial de la Boubielha"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911205446/http://nialdelaboubielha.org/ |date=2017-09-11 }}
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa| ]]
qgqt06hf8gj5xzorsai13ke0ivimdpv
106869
106868
2026-06-06T19:32:24Z
~2026-28950-60
15246
/* Caratelísticas de l mirandés */
106869
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Lhéngua
|nome = Mirandés
|nomenatibo =
|quelorfamília = Indo-ouropeia
|stados = {{PRT}}
|region = cunceilhos de [[Miranda de l Douro]], [[Bumioso]] i [[Mogadouro]]
|falantes = 15 000
|fam2 = Eitálica
|fam3 = Románica
|fam4 = Ítalo-oucidental
|fam5 = Oucidental
|fam6 = Galho-eibérica
|fam7 = Eibero-románica
|fam8 = Eibero-oucidental
|fam9 = [[Stur-lhionés]]
|oufecial =
|regulador = [[Anstituto de la Lhéngua Mirandesa]]
|fuontes = [https://dre.pt/application/dir/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF Lhei pertuesa n.º 7/99 de 29 de janeiro]
|scrita = Abc lhatino
|iso2 = mwl
|iso3 = mwl
|sil = MWL
|mapa = [[File:DialetosDeLMirandés.jpg|thumb|Un mapa de ls dialetos de l Mirandés]]
{{legend|#eb575a|[[Mirandés Central]]}}
{{legend|#d54a4d|[[Sendinés|Mirandés Sendinés]]}}
{{legend|#fe7474|[[Mirandés Raiano]]}}
}}
[[Fexeiro:Genísio04.jpg|thumb|right|250px|Placa de eidantificaçon dua rue, an [[Zenísio]], cul nome de la rue an [[Mirandés]] i an [[Pertués]].]]
La '''lhéngua/léngua mirandesa''' ye ua lhéngua románica falada an [[Pertual]], ne ls cunceilhos de [[Miranda de l Douro]] (trinta pobaçones) i de [[Bumioso]] (3 pobaçones), ne l [[çtrito de Bergáncia]], nun spácio que ten pouco mais de 500 km² i alredror de 7 000 falantes. Miranda ye ua region ancostada a la [[Spanha]], subretodo an las porbíncias de [[Çamora]] i [[Salamanca]].
La lhéngua mirandesa ten ua [[fonologie]], [[morfologie]] i [[sintaxe]] çtinta de l [[pertués]], zde la formaçon de [[Pertual]] ([[seclo XII]]). Ten las sues raízes ne l [[lhatin]] falado ne l norte de la [[Península Eibérica]] (l pertués zambolbiu-se ne l noroeste). L mirandés ye un decendiente de l antigo lhionés falado ne l norte de la Eibéria, ne l [[reino de Lhion]], i ye (cunsidrada por alguns) la mesma lhéngua que l [[Lhéngua lhionesa|lhionés]], l [[Lhéngua sturiana|sturiano]], l [[lhéngua cantabra|cantábro]] i l [[Lhéngua stremenha|stremenho]]. L mirandés cumparte ua grande bariadade de palabras cun regionalismos de l [[pertués]], puis ua grande parte de [[Trás ls Montes i Alto Douro|Trás-ls-muntes]] falou l'antigo lhionés na era mediebal, deixando aparecéncias al mirandés.
== Adonde se fala ==
La lhéngua mirandesa ye falada an todas las pobaçones de l cunceilho de Miranda de l Douro, cun eiceçon de dues (Atanor i Teixeira), i an trés aldés de l cunceilho de Bumioso (Bilasseco, Angueira i Caçareilhos), ne l çtrito de Bergáncia. La ária acupada pula region aonde se fala l mirandés en Pertual ten alredror de 500 km² de superfice i queda na frunteira cula porbíncia lhionesa de Çamora. L mirandés ye tamien falado por muitos mirandeses que eimigrórun pa las percipales cidades de l paíç ó que eimigrórun pa l strangeiro.
Segundo alguns outores zde l'ampeço de l [[seclo XVII]] que nun se falaba mirandés na cidade de Miranda de l Douro, mas la lhéngua ten benido a retornar a la cidade atrabeç de l nuobo statuto que l mirandés ganhou an 1999 ó de pessonas de las pobaçones que, ne ls redadeiros anhos, ende tiénen benido a fixar rejidéncia.
L spácio adonde se falou mirandés ó outras bariadades de l lhionés yá fui bastante mais basto, ancluindo, an traços generales, toda la zona de l çtrito de Bergáncia que queda antre la borda squierda de l riu Sabor i la frunteira cun Spanha. Tenerá sido assi na Alta [[Eidade Média]], arreculando als poucos an direçon a la frunteira. Para alhá de l mirandés, outras falas stur-lhionesas se mantubírun anté hai pouco tiempo na zona frunteiriça de l cunceilho de Bergáncia, an particular an [[Riu de Onor]], [[Guadramil]], [[Deilão]] i [[Petisqueira]].
Anque yá nun se fala mirandés nessa region mais basta, inda puode falar-se dua cultura quemun, an particular na ária correspondente a la mediabal [[Tierra de Miranda]]. Ne ls redadeiros tiempos ténen aparecido nuobos falantes de ls outros paízes que ban zde l [[Brasil]] anté al [[Japon]].
== Quantos son ls falantes ==
[[Fexeiro:Asturllionés en Tierra de Miranda.png|squierda|miniaturadaimagem|Situaçon geográfica de l mirandés.]]
An 2020, l'Ounibersidade de Bigo na [[Galízia|Galhiza]] fizo un studo que determinou qu'eisiten 3500 pessonas que saben falar mirandés, anque nomás 1500 l'outelizen to ls dies.
Andependientemiente de ls númaros, refira-se que la stinçon de la lhéngua mirandesa yá fui anunciada por bários outores zde l seclo XIX, chegou anté a dezir-se que nun eirie para alhá de ls anhos 80 de l seclo XX, mas la berdade ye que eilha cuntina biba.
Anque biba, la lhéngua mirandesa ten benido a xufrir algue eiroson, an particular zde meados de l seclo passado. L fato splica-se, nua purmeira fase cul ampato de la benida de miles de falantes de pertués para custruçon de las barraiges de l Douro Anternacional, Picuote, Bempuosta i Miranda de l Douro, i depuis cula generalizaçon de l ansino, de la [[rádio]] i de la [[telbison]] i, an giral, cula melhora de las cundiçones de mobelidade de las pessonas.
== Ourige de la lhéngua ==
La lhéngua mirandesa ten la sue ourige nun de ls remances que se formórun na Península Eibérica por bias de l lhatin, l remanse que dou ourige a la lhéngua stur-lhionesa – adonde la lhéngua mirandesa se antegra - , que se formórun a partir de ls seclos VI-VIII. Essa era la lhéngua de l reino de [[Lhion]], cun eiceçon de la zona galhego-pertuesa. Nessa altura era la lhéngua de la corte i de ls mosteiros, scrita an miles de decumientos anté als seclos XIII-XIV. Zde la sue fundaçon, la frunteira política de Pertual nun coincide cula frunteira lhenguística. Siempre se falou outra lhéngua an Pertual, para alhá de l pertués, la lhéngua mirandesa. Esta ye, antoce, a justo títalo, ua lhéngua de Pertual, eilemiento eissencial de la sue stória, de la sue cultura i de la sue eidantidade.
Alguns outores percurórun demunstrar que l mirandés nun era oureginário de la [[tierra de Miranda]], mas se debie la quelonizaçon lhionesa ne ls seclos XIII i XIV, quier puls frailes de l Mosteiro de Moreruela quier por outros quelonos lhioneses. Mas, sabemos hoije que: essa quelonizaçon fui mui pouco perfunda i se lhemitou a algues pobaçones de la tierra de Miranda; an decumientos de l seclo XII, relatibos a la tierra de Miranda, yá ancuntramos chamadeiros scritos nua lhéngua culas caratelísticas de la lhéngua mirandesa, cumo ye l causo de la donaçon de l reguengo de Palaçuolo por D. Afonso Hanriques, an 1172, a Pedro Mendes, L Tiu; que houbo cuntinidade de poboamiento de la tierra de Miranda zde antes de la fixaçon de ls romanos nesta region, habitada por ua specífica tribo stur, ls [[zoelas]] ó zelas.
A partir de la criaçon de la bila de Miranda, an 1289, mas subretodo a partir de l seclo XVI cula eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade i la criaçon de l bispado (1545), la lhéngua mirandesa amberedou por caminos que le fazírun ganhar caratelísticas própias ne l cunjunto de la lhéngua stur-lhionesa, anque sin poner an causa la sue pertença a essa lhéngua. Las caratelísticas própias que l mirandés bieno a ganhar no eisígen la sue cunsideraçon cumo lhéngua, ye una spresson dialetal de la lhéngua stur-lhionesa.
Tal cumo l mirandés, tamien outras bariantes stur-lhionesas ganhórun alguas caratelísticas própias. Anque de las defrenças, essas bariadades nunca perdírun as caratelisticas que las cuntina a ounir cumo lhéngua, quier struturalmiente quier stóricamiente. Ye nessa base de recoincimiento de ls laços stóricos quemuns, mas de la aceitaçon de las defréncias que ls aires de la stória le fazírun ganhar, que ye possible restablecer i zambuolber laços siguros antre las báriantes de la nuesa lhéngua quemun, sin menorizar quien quier que seia.
== Porquei la menorizaçon de la lhéngua ==
L zaparecimiento de l reino de Lhion pribou la lhéngua stur-lhionesa dun centro de poder que deixasse la sue eirradiaçon i, subretodo, la sue ouniformizaçon i cunsulidaçon cumo lhéngua, lhebando al sou acantonamiento als poucos nas zonas rurales.
Assi la lhéngua stur-lhionesa, i tamien l mirandés, quedóu scluída de ls grandes mobimientos culturales de l seclos XV-XVI, cumo l houmanismo i l renacimiento, que deixórun dar un salto baliente pulas lhénguas de poder, ditas nacionales, cumo l pertués . Ye por essa altura que se ampeça ó acentua l porcesso de menorizaçon dessa lhéngua, bien spresso, por eisemplo, an alguns outos de outores teatrales de l seclo XVI cumo João del Ancina, an Spanha, i [[Gil Vicente]], an [[Pertual]], mas persente cumo tópico oubrigatório an quaije todos ls outores desse tiempo, ancluindo [[Miguel de Cervantes]]. Ye por este período que se dan ls porcessos de amplantaçon de las chamadas lhénguas nacionales, quier cumo lhénguas de la admenistraçon pública, quier cumo lhénguas anstitucionales an giral. De grande eificácia anstitucional fui l chamado mobimiento para "rezar em lingoagem" (pertués), zamcadeado i ampuosto pulas Custituiçones Eipiscopales, subretodo ne ls seclos XV i XVI, que ampuso l pertués cumo la única lhéngua dina de falar cun Dius.
Subretodo zde essa altura, l mirandés passou a ser cunsidrado cumo fala de giente anculta, cumo "fala charra" ó "fala caçurra", oubjeto de caçuada. La regra a seguir, por parte de la quaije totalidade de ls mirandeses lhetrados, era abandonar la fala mai an fabor de la lhéngua "grabe", l pertués. Habie-se perdido la lhigaçon cula sue ourige stórica, i essa perda de mimória stórica lhebou a que lhançasse raízes la eideia de que l mirandés nun era ua lhéngua, mas un pertués mal falado, ua mera bariadade de l pertués, própia de giente atrasada i anculta.
La mesma perda de mimória stórica ye respunsable por tanta giente tener stranhado l reconhecimiento, atrabés de lhei, de l mirandés cumo lhéngua. Tamien por esso, alguns inda pénsan que l mirandés naciu cumo lhéngua an 1999, mas la lhei lhemitou-se a recoincer l que yá era ua lhéngua hai cientos d'anhos.
== Porquei se mantubo anté als nuossos dies ==
La meiorie de l'outores ten atribuido la manutençon de la lhéngua mirandesa a dous fatores fundamentales: l'eisolamiento an relaçon al resto de l paíç; la cuntina i perfunda relaçon culs pobos de l'outro lhado de la frunteira, an particular de las regiones de Aliste i de Sayago.
L'argumiento de l'eisolamiento nun ten qualquiera fundamento: por un lhado a [[tierra de Miranda]] nun staba mais eisolada de l que las tierras al lhado, adonde deixou de se falar mirandés; por outro lhado, a partir de la criaçon de l bispado de Miranda i de l'eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade (1545), esta passa a ser un centro de poder i de cultura, cun un númaro razonable de pessonas lhetradas i an streito cuntato cul restro de l paíç; fundamental ye dezir-se que ls mirandeses son, pul menos, bilingues zde hai bários seclos, esto ye, fálan l mirandés i l pertués, l que nun acuntecerie se l'eisolamiento fusse l que se diç.
L'argumiento de l streito cuntato culas regiones frunteiriças cercanas, subretodo [[Aliste]] i [[Sayago]], faç sentido, yá que se falaba lhionés de ls dous lhados de la frunteira, pul menos anté finales de l seclo XIX ó percípios de l seclo XX.
A este argumiento hai a acrecentar l fato de l mirandés ser ua lhéngua, esto ye, cun macanismos geradores de l sou zambolbimiento, geradora de fuorte cuncéncia lhenguística i cun capacidade d'outo-subrebibéncia.
Por fin, hai inda que referir l sistema d'uso defrenciado de l pertués i de l mirandés, de modo mui rígido, deixando la subrebibéncia i zambolbimiento de dambas las lhénguas a la par. Este uso defrenciado, subretodo a partir de l seclo XVI, puode ser assi resumido: l pertués ye la lhéngua anstitucional i de cuntato cun eilemientos stranhos a la quemunidade; l mirandés ye la lhéngua de la quemunidade, quier nas relaçones sociales i familiares, quier nas relaçones de trabalho.
== Bariadades ==
Yá [[Leite de Vasconcelos|José Leite de Vasconcellos]] habie çtinguido trés bariadades drento de l mirandés: Raiano; Sendinés i Central. L raiano ye falado an bárias pobaçones cerca de la frunteira (raia seca). L Sendinés ye falado na bila de Sendin. L mirandés central que ye falado nas restantes pobaçones i fui aporfilhado cumo padron pula Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Assi, cumo qualquiera lhéngua, i anque de l sou reduzido númaro de falantes i de la pequeinha ária geográfica adonde se fala, tamien l mirandés apersenta amportante bariaçon anterna.
De las bariadades de l mirandés, la qu'apersenta defrenças mais sensibles ye l sendinés, que fui oubjeto de la 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Al nible de la ourtografie, la cumbençon seguida ye la mesma, solo se deixando que ls sendineses, se l quejíren, puodan screbir cun l- an ampeço de palabra an beç de lh- (eis. luna, pa la palabra 'lhuna').
== Caratelísticas de l mirandés ==
Aperséntan-se de seguida solo las percipales caratelísticas, sin las sgotar. Faç-se ua cumparaçon cul pertués i cul , para melhor fazer ressaltar essas caratelísticas, que nuns causos la defrencian i noutros causos l'achégan dua ó outra dessas lhénguas
* hai ua série de ditongos crecentes qu'afástan l mirandés tanto de l pertués cum
* mau;
* l 'll' i l 'nn' duplos anterbocálicos lhatinos palatizórun-se an mirandés, mas nó an pertués: cabalho – cavalo; canha – cana;
Ye tamien de dezir:
* l 'f' lhatino cunserba-se an mirandés i pertués, mas nó ne l: afogar-se – ahogarse; forno - horno;
* la nasal 'on' pertuesa nun eisiste ne l mirandés (fuora nun tipo de causos ne l dialeto sendinés): son – são; pan – pão; armano – irmão;
* l'eineisisténcia de bogales altas átonas an ampeço de palabra: eis. einemigo, inimigo; oufender, ofender; anganhar, enganar; anfenito, infinito;
* l'eineisisténcia de l prefixo des-, reduzido a z :zamprego, desemprego (pert.); zaparecer, desaparecer (pert.) ó ç- (eis. çcascar, descascar; çclarar, declarar;
A esto hai qu'acrecentar: ua cunjugaçon berbal specífica, ambora l sistema berbal de l mirandés seia parecido al de l pertués; ls artigos definidos l (o) i la (a), ls pornomes pessonales (you, eu) i possessibos (miu, meu; mie, minha, etc.); modos de tratamiento de respeito, specíficos i çtintos; alguas palabras cun género defrente (eis. la calor, o calor); adbérbios i lhocuçones eineisistentes an pertués (eis. ende, sourtordie); ua sintaxe cun bárias caratelísticas própias; i bastante bocabulário çtinto de l pertués, anque haber ua grande cuntinidade lhexical cumo acuntece an todas las lhénguas d'ourige lhatina de la Península.
Mas tamien hai parecenças antre l mirandés i l pertués, subretodo l de l norte anterior, de que se çtaca: un sistema de quatro sibilantes (por eisemplo pernuncian-se defrentemente cesta, sesta; maça, massa; cozer, coser; beiço, beiso; trás, traç); nun eisiste v, eisistindo solo b (eis. baliente, biaige).
Cuncluindo, puode dezir-se que l mirandés ten caratelísticas própias que l çtínguen tanto de l pertués cumo de l i l filian nas lhénguas sturo-lhionesas, mas cumparte tamien parecenças i anfuéncias daqueilhas dues lhénguas, anque cun predomínio de l'anfluéncia de l pertués. Esso an nada afeta la sue outonomie i la sue strutura purfeita cumo lhéngua, nun sendo ua mescla antre aqueilhas dues lhénguas.
== Testo amostra ==
Eiqui stá un testo amostra an mirandés, screbido por [[Amadeu Ferreira]], i publicado ne l jornal [[Público (jornal)|Público]], a 24 de júlio de 2007. Para cumparar stan las traduçones de l testo pa l sturiano-lhionés central, pa sturiano-lhionés oucidental (an l que antra l mirandés), para [[Lhéngua pertuesa|pertués]].
{| border="3" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;"
|+
||'''Mirandés''':
||'''Sturiano-lhionés central:'''
||'''<nowiki/>'Sturiano-lhionés oucidental':'''
||'''Stremenho''':
||'''Pertués''':
|-
||
Muitas lhénguas/lénguas ténen proua de ls sous pergaminos antigos, de la lhiteratura/literatura screbida hai cientos d'anhos i de scritores hai muito afamados, hoije bandeiras dessas lhénguas/lénguas. Mas outras hai que nun puoden tener proua de nada desso, cumo ye l causo de la lhéngua/léngua mirandesa.<br />
||
Munches llingües tienen arguyu de los sos pergaminos antiguos, de la lliteratura escrito hai cientos d'años y d'escritores perfamosos, güe banderes d'eses llingües. Pero hai otres que nun puen tener arguyu de nada d'eso, como ye'l casu de la llingua mirandesa.<br />
||
Muitas llinguas tienen arguyu de los sous pergaminus antiguos, de la lliteratura escrita hai cientos d'años y d'escritores muitu afamaos; güei bandeiras d'esas llinguas. Pero hai outras que nun puoden tenere arguyu de nada d'eso, cumu yía'l casu de la llingua mirandesa.<br />
||
Muchas luengas tienin ergullu delos sus pergaminus antigus, dela literatura escrita ai cientus d'añus i d'escrevioris mu famosus, oi banderas d'essas luengas. Peru ain otras que no puein tenel ergullu de ná d'essu, comu es el casu dela luenga mirandesa.
||
Muitas línguas têm orgulho dos seus pergaminhos antigos, da literatura escrita há centenas de anos e de escritores muito famosos, hoje bandeiras dessas línguas. Mas há outras que não podem ter orgulho de nada disso, como é o caso da língua mirandesa.<br />
|}
{{Refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm MIRANDÊS: UMA LÍNGUA EM ANDAMENTO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421080039/http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm |date=2009-04-21 }}
* [http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf ''L Mirandés: Ũa Lhéngua Minoritaira an Pertual''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321082115/http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf |date=2006-03-21 }}
* [http://mirandes.no.sapo.pt/ Sítio de L Mirandés de l Centro de Lhenguística de la Ounibersidade de Lhisboua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216152515/http://mirandes.no.sapo.pt/ |date=2006-02-16 }}
* [http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao La Fuolha Mirandesa: un jornal an mirandés]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618180333/http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao |date=2009-06-18 }}
* [http://www.sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp ''L Sagrado'' - O Forum Sendinês (inclui curso de língua mirandesa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082319/http://sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp |date=2016-03-05 }}
* [http://www.mirandes.net/ www.mirandes.net - ''lhéngua i cultura mirandesa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928163732/http://www.mirandes.net/ |date=2007-09-28 }}
* [http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf NOTAS D'ANTRODUCION A LA LHITERATURA MIRANDESA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702103823/http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf |date=2010-07-02 }}
* [http://www.esec-m-teixeira-gomes.rcts.pt/projectos/socrates_comenius/materiais/lingua_mirandesa.ppt Lhéngua mirandesa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.nialdelaboubielha.org Associaçon Cultural i Recreatiba "Nial de la Boubielha"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911205446/http://nialdelaboubielha.org/ |date=2017-09-11 }}
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa| ]]
f6eybba5boo5y7eo1z8p87eusakg5tz
Petrólio
0
718
106861
101729
2026-06-06T13:26:45Z
~2026-28950-60
15246
/* */ 55
106861
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Gulf Offshore Platform.jpg|thumb|250px|Plataforma marina de straçon de l petrólio]]
[[Fexeiro:Oilfield Installation.jpeg|thumb|250px|Anstalaçon petrolífera]]
[[Fexeiro:Depositos Galp Bobadela.JPG|thumb|250px|Depósito petrolífero]]
[[Fexeiro:OilCleanupAfterBaldezSpill.jpg|thumb|250px|Limpeza de resíduos petrolíferos]]
L '''petrólio''' (de l [[Lhéngua lhatina|lhatin]] petroleun, ''petrus'', piedra i ''oleun'', ólio, de l [[Lhéngua griega|griego]] πετρέλαιον (petrélaion), "ólio de la piedra", de l [[griego antigo]] πέτρα (petra), piedra + έλαιον (eilaion) ólio de ouliba, qualquiera sustáncia oleosa.), ne l sentido de ''ólio bruto'', ye ua sustáncia oleosa, [[anflamable]], giralmente menos densa que la [[auga]], cun oulor caratelístico i coloraçon que puode bariar zde l ancolor ó castanho claro até l preto, passando por berde i marron (castanho).
Cumbinaçon cumplexa de [[hidrocarboneto]]s, cumpuosta na sue maiorie de [[hidrocarboneto]]s alifáticos, alicíclicos i aromáticos, podendo cunter tamien quantidades pequeinhas de [[nitrogénio]], [[oxigénio]], cumpuostos de [[alxofre]] i íones metálicos, percipalmente de [[níquel]] i [[banádio]]. Esta catadorie anclui petrólios lhebes, médios i pesados, assi cumo ls ólios straídos de arenas ampregnadas de [[alcatron]]. Materiales hidrocarbonatados que requíren grandes alteraçones químicas para la sue recuperaçon ó cumberson an matérias-primas para la refinaçon de l petrólio tales cumo ólios de [[piçarra]] crudos, ólios de piçarra anriquecidos i cumbustibles lhíquidos de [[hulha]] nun se ancluen nesta definiçon.
L petrólio ye un [[recurso natural]] abundante, mas sue pesquisa ambolbe eilebados custos i cumplexidade de studos. Ye tamien atualmente la percipal fuonte de [[einergie (sociadade)|einergie]]. Sirbe cumo base para fabricaçon de ls mais bariados perdutos, dentre ls quales çtacan-se: [[benzina]]s, ólio [[diesel]], [[gasolina]], [[alcatron]], [[polímeros]] [[plástico]]s i até mesmo [[medicamento]]s. Yá probocou muitas [[guerra]]s, i ye la percipal fuonte de renda de muitos países, subretodo ne l [[Ouriente Médio]].
Para alhá de gerar la gasolina que sirbe de cumbustible para grande parte de ls altemobles que circulan ne l mundo, bários perdutos son deribados de l petrólio cumo, por eisemplo, la [[parafina]], [[GLP]], [[asfalto|produtos asfálticos]], [[nafta]] petroquímica, [[querosene]], solbentes, ólios cumbustibles, ólios lhubrificantes, [[ólio diesel]] i cumbustible de abiaçon.
== Ourige ==
La heipótese mais aceita lheba an cunta que, cul oumiento de la temperatura, las moléculas de l [[querogénio]] ampeçarian a ser quebradas, gerando cumpuostos ourgánicos lhíquidos i gasosos, nun porcesso chamado [[catagénese]]. Para se tener ua acumulaçon de petrólio serie neçairo que, passado l porcesso de geraçon (cozina de geraçon) i spulson, ocorrisse a migraçon de l ólio i/ó gáç atrabeç de las camadas de peinhas adjacentes i porosas, até ancontrar ua [[peinha selante]] i ua strutura geológica que detenha sou camino, subre la qual ocorrerá la acumulaçon de l ólio i/ó gáç nua peinha porosa chamada [[peinha reserbatório]].
Ye de aceitaçon para la maiorie de l [[geólogo]]s i geoquímicos, que el se forme a partir de [[Cumpuosto ourgánico|sustáncias ourgánicas]] procedentes de la superfice terrestre (detritos ourgánicos), mas esta nun ye la sola teorie subre la sue formaçon.
Ua outra heipótese, datada de l seclo XIX, defende que l petrólio tubo ua [[ourige inorgánica de l petrólio|ourige inorgánica]], a partir de l depósitos de carbono que possiblemente fúrun formados cula formaçon de la Tierra.
== Stória de la andústria petrolífera ==
=== Antiguidade ===
Registros stóricos de la outelizaçon de l petrólio remontan la [[4000 a.C.]] debido la ssudaçones i afloramientos frequentes ne l [[Ouriente Médio]]. Ls pobos de la [[Mesopotámia]], de l [[Eigito]], de la [[Pérsia]] i de la [[Judéia]] yá outelizában l [[betume]] para pabimentaçon de stradas, calafetaçon de grandes custruçones, calecimiento i eiluminaçon de casas, bien cumo lhubrificantes i até lhaxatibo. Ne l ampeço de la [[era crestiana]], ls árabes dában al petrólio fines bélicos i de iluminaçon. L petrólio de [[Vaku]], ne l [[Azerbaijon]], yá era porduzido an scala comercial, pa ls padrones de la época, quando [[Marco Polo]] biajou pul norte de la [[Pérsia]], an 1271.
=== Ouriges de la andústria petrolífera ===
La moderna andústria petrolífera data de meados de l [[seclo XIX]]. An [[1850]], [[James Young]], na [[Scócia]], çcubriu que l petrólio podie ser straído de l [[carbon]] i [[piçarra betuminoso]], i criou porcessos de refinaçon. An agosto de [[1859]] l norte-amaricano [[Edwin Lhaurentine Drake]], perfurou l purmeiro poço para la percura de l petrólio (a ua perfundidade de 21 [[metro]]s), ne l stado de la [[Pensilbánia]]. L poço rebelou-se perdutor i la data passou a ser cunsidrada la de l nacimiento de la moderna andústria petrolífera. La porduçon de ólio crudo ne ls [[Stados Ounidos]], de dous mil barris an [[1859]], oumentou para aprossimadamente trés milhones an 1863, i para dieç milhones de barris an [[1874]].
=== L Ouriente Médio ===
La stória de la sploraçon petrolífera ne l [[Ouriente Médio]] naciu de la ribalidade antre la [[Grana-Vretanha]] i l [[Ampério Russo]].
L baran [[Julius Reuter]] (fundador de la [[Reuters]]) negociara acuordos cula [[Pérsia]] zde [[1872]], renobados an [[1889]], que prebian la sploraçon de petrólio, de maneira a neutralizar ls antresses russos na region. Ua beç que l regime czarista temia la aprossimaçon británica de la sue frunteira sul, las sues pressones diplomáticas lhebórun a la anulaçon destes acuordos.
Sin zeisténcia británica, las negociaçones cun [[Terana]] fúrun retomadas por [[Willian Knox d'Arcy]]. Ua beç que l Xá necessitaba de recursos financeiros, acabou sendo assinado un nuobo cuntrato, an [[28 de maio]] de [[1901]]. Puls sous tenermos, mediante l pagamiento de 20 mil [[libra sterlina|libras sterlinas]] lhíquidas a la bista, idéntico montante an [[Açon (finanças)|açones]] i ua percentaige de 16% subre ls eibentuales [[lucro]]s, era garantida la cuncesson de la sploraçon por 60 anhos, subre dous terços de l território de l paíç. Para splorá-la, d'Arcy cuntratou l angenheiro [[George Reynolds]], que priorizou ua region antre la Pérsia (atual [[Eiran]]) i la [[Mesopotámia]] (atual [[Eiraque]]), a cerca de 500 [[quilómetro]]s de l [[golfo Pérsico]]. La purmeira perfuraçon ampeçou-se an [[1902]], sob temperaturas de até 50° Celsius a la selombra, nua ária çértica i inóspita, habitada por tribos nómadas hostis. Finalmente an abril de [[1904]], ua de las perfuraçones ampeçou a porduzir, demunstrando, mesmo an quantidade ansuficiente, la eisisténcia de petrólio na region.
Ls porblemas postos a la ampreitada éran agora financeiros, ua beç que la stimatiba einicial de ambestimiento para la perfuraçon de dous poços habie sido de cerca de 10 mil lhibras, i an quatro anhos de trabalho, d'Arcy yá habie ambestido 200 mil. Necessitando de capital, d'Arcy negociou cula [[Burmah Oil Cumpany]], de [[Glasgow]], la quien cediu parte de las sues açones. De quemun acuordo fui scolhida ua nuoba zona de prospeçon: la chamada "prainada de l ólio", la sudoeste de Terana, acerca de l [[Xatt al-Arab]]. Outra beç ls gastos amostrórun-se pesados: fui neçairo abrir ua [[strada]] i l trasporte de 40 [[tonelada]]s de eiquipamientos i materiales para que se ampeçasse a perfurar, an Janeiro de [[1908]]. Ansastifeita cula falta de resultados, an [[14 de Maio]], la Burmah Oil detreminou que Reynolds abandonasse las perfuraçones. An [[26 de Maio]], antretanto, l petrólio jorrou an [[Masjed Soleiman]]. D'acuordo cula [[lenda]], Reynolds ambiou un [[telegrama]] a la ampresa: "''Ber Salmo 104, bersiclo 15, terceiro parágrafo''" <ref>"''Que El puoda fazer salir l ólio de la tierra para la alegrie de todos.''" (Salmos 104:15).</ref>
Para custear ls pesados ambestimientos neçairos a la sploraçon, trasporte i refino de l perduto, la Burmah Oil fondou an [[1909]] la [[Anglo-Persian Oil Cumpany]] (atual [[BP]]), cujas açones çparórun. Fui custruído un [[oleoduto]] de 225 quilómetros i anstalada ua [[refinarie]] an [[Abadana]], próssimo a la frunteira cul Eiraque. Antretanto, las deficuldades financeiras retornórun an [[1912]], quando la cumpanha sgotou l sou capital de giro. Ampunha-se ua fuson cula sue ribal, a anglo-houlandesa [[Royal Dutch Shell]] que, a la época dominaba l mercado. Antretanto, pa l gobierno británico a la época, l cuntrole subre l fornecimiento de petrólio era stratégico, anclusibe porque ls porgramas nabales de sou Almirantado, para [[1912]], [[1913]] i [[1914]], stablecidos para cunfrontar l [[Ampério Alman]], dependian de la custruçon de nabios mobidos la ólio, i nun mais la [[carbon]].
Al mesmo tiempo, ne l Eiraque, la [[Turkish Petroleun Cumpany]], fundada an [[1912]] por einiciatiba de la Royal Dutch Shell i de l [[Deutsche Bank]] (cada un cun 50% de las açones), an colaboraçon cul arménio [[Calouste Gulbenkian]] manifestaba antresse ne l negócio. Nesse cenário, alguns dies antes de la ecloson de la [[Purmeira Guerra Mundial]], l moço parlamentar [[Winston Churchill]] colocou an botaçon na [[Cámara de l Quemuns]] la perpuosta de nacionalizaçon de la Anglo-Persian, atrabeç de la qual l gobierno británico adquirieb 50% de las açones de la cumpanha pul montante de 2,2 milhones de lhibras.
An seguida, ls británicos ambidórun sfuorços para oubter la fuson de la Turkish cula Anglo-Persian. Inda an 1914, l nuobo cunsórcio passou a ser cuntrolado an 50% puls angleses, quedando la Shell i l Deutsche Bank cun 25% cada un; 5% de ls lhucros éran çtinados la Gulbenkian, que passou a ser coincido zde anton cumo l "''Senhor 5%''".
Cula [[Purmeira Guerra Mundial]] an progresso, la coperaçon anglo-germánica para la sploraçon petrolífera era anulada. Cula rendiçon almana i l çmembramiento de l [[Ampério Otomano]], las poténcias bencedoras passórun a cuntrolar l mercado na region.
L purmeiro-menistro británico [[Lloyd George]] i l persidente de l Cunseilho francés [[Alexandre Millerand]] firmórun l [[acordo de San Remo]], atrabeç de l qual l strumiento de l zambolbimiento petrolífero quedou sendo la Turkish Petroleun Cumpany; ls franceses recebírun la parte almana de la cumpanha, que habie sido sequestrada puls británicos durante la guerra. An troca, ls franceses renunciórun a sues pretensones territoriales subre [[Mossul]] (ne l norte de l Eiraque). La Grana-Bretanha, por sue beç, declarou que qualquiera cumpanha pribada que splorasse jazidas de petrólio quedarie sob l sou cuntrole.
L acuordo de San Remo repersentou un duro golpe pa ls [[Stados Ounidos de la América]], que, delantre de la heigemonia británica passórun a demunstrar preocupaçon cul sou abastecimento. Un acuordo antre ambas las naciones solo fui firmado an [[1925]].
Anquanto esso, [[Faiçal I de l Eiraque]] cunfirmou oufecialmente la cuncesson celebrada an [[1912]], permitindo l ampeço de la prospeçon an sou paíç. Finalmente, la [[15 de outubre]] de [[1927]], a las 3 horas de la manhana, acerca de [[Kirkuk]], ecou un eimenso strondo, sucedido por un jorro de petrólio, de 15 metros arriba de la torre. Para splorá-lo, fui assinado un cuntrato, an [[31 de júlio]] de [[1928]], ne l hotel de las Termas de Ostrende, ne ls [[Países Baixos]]. Puls sous tenermos, stablecie-se la [[Iraq Petroleun Cumpany]] (an sustituiçon a la Turkish Petroleun Cumpany) cujo capital fui repartido antre la británica Anglo-Persian (23,75%), la Cumpanha Francesa de Petrólios (23,75%), un cartel amaricano (Gulf, Texaco, Sxon, Mobil, cun 23,75%) i ls 5% de Gulbenkian. Reunidos, ls repersentantes dessas cumpanhas traçórun ua lhinha burmeilha an torno de l território de l antigo Ampério Otomano, adonde solo la Pérsia i l [[Kuwait]] fúrun scluídos. Ne l anterior dessa zona, todas las ouparaçones petrolíferas deberian ser zambolbidas an colaboraçon antre eilhas, i solo antre eilhas.
De acuordo cun ls relatórios de l geólogos a la época, la [[Arábia]] parecie "''çprobida de qualquier perspetiba de petrólio''" i la prospeçon eilhi deberie "''ser classeficada na catadorie de l puro jogo''". Antretanto, l fato de l petrólio ocorrer an abundáncia na Pérsia i ne l Eiraque andicaba que l mesmo podie ocorrer na Arábia, lhebando la que l [[Nuoba Zelándia|neo-zelandés]] [[Frank Holmes]], cun speriéncia na [[África de l Sul]] i an [[Aden]], ne l [[Iemen]], se stablecisse na pequeinha ilha de [[Bahrein]]. Holmes oubtebe de l xeque lhocal ua cuncesson para la prospeçon de petrólio, an [[1925]].
An [[1926]], cun sous recursos sgotados, Holmes propós bender la sue cuncesson als británicos, mas fui rechaçado, ua beç que, mesmo dubidando de la persença de ólio na region, percebian nel cumo un antruso. Holmes anton dirigiu-se la [[Nuoba York]] i propós la benda de la sue cuncesson als amaricanos, adquirida pula [[Gulf Oil]] an [[1927]]. Essa cumpanha, antretanto tornou-se parte de la Iraq Petroleun Cumpany an [[1928]]. Cumo esta era signatária de l acuordo de la Lhinha Burmeilha, tornaba-se ampossible para la Gulf ouperar solica ne l Bahrein. Desse modo, rebendiu las sues açones a la Standard Oil of California (SOCAL, ex- [[Standard Oil Cumpany]]), que habie ratificado l acuordo. Essa ouparaçon eirritou ls británicos, que nun admitian que ls amaricanos se anstalassen ne l Ouriente Médio. Sob la égide británica, ls xeques nun podien agir por cunta própia. Ua cláusula de nacionalidade británica era eisigida para splorar l petrólio. Para cuntornar l ampedimento, la SOCAL stableciu ua filial ne l [[Canadá]], un território británico. Un anho mais tarde, cumbencidos de que nun habie petrólio an [[Bahrein]], ls británicos acabórun cuncordando. Las perfuraçones ampeçórun-se, desse modo, an [[1931]]. An [[31 de maio]] de [[1932]], ua jazida era çcubierta, benido a ambertir l eiquilíbrio regional i mundial, i criando ua situaçon que dura até als dies de hoije.
Na Arábia Saudita, an maio de [[1933]], l rei [[Ibn Saud]], cuncediu a la SOCAL l dreito de sploraçon de l petrólio de sou paíç por 60 anhos, mediante un pagamiento de 35 mil peças de ouro. L articulador de l mesmo fui [[Saint John Philby]], antigo funcionário británico de l Ampério de las Índias, trasformado an cunselheiro de Ibn Saud.
Derrotados na Arábia Saudita, ls británicos associórun-se als amaricanos, un anho i meio mais tarde, an partes eiguales, ne l [[Kuwait]], la redadeira zona de prospeçon. Las seis purmeiras perfuraçones fúrun anfrutíferas até que, an [[1938]], bastas reserbas fúrun çcubiertas ne l Kuwait i na Arábia.
=== L pós-segunda guerra i la criaçon de la OPEP ===
Passado la [[Segunda Guerra Mundial]], l mobimiento pula [[çcolonizaçon]] fui seguido pul dreito de las naciones çporen lhibremente de l própios [[recursos naturales]]. Nesse cuntesto, ls países de l [[Golfo Pérsico]] passórun a manifestar l deseio de lhibertar-se de las cumpanhas petrolíferas oucidentales. Assi, an [[1948]], cul apoio de ls Stados Ounidos anquanto superpoténcia, oubtibírun l fin de l "acordo de la Lhinha Burmeilha". Ampresas recén-chegadas, cumo la amaricano [[Getty Oil Cumpany]], oufrecírun melhores cundiçones a la Arábia Saudita, oubrigando las cumpanhas petrolíferas, detreminadas a manter las sues posiçones, a cunceder la este paíç, an [[1950]], ua fatie de ls lhucros de la sploraçon petrolífera na base de 50/50. Essa cuncesson fui stendida al Bahrein i, mais tarde, al Kuwait i al Eiraque.
Cumo las multinacionales anglo-amaricanas (las " siete armanas"), cunserbassen l cuntrole de l précios i de ls belumes de porduçon, 1950 fui tamien l anho de la purmeira tentatiba de cuntestaçon. Ne l [[Eiran]], l purmeiro-menistro [[Mohammed Mossadegh]] nacionalizou las jazidas de l paíç. Ls británicos, prejudicados, ourganizórun un bloco melitar an fabor de las sportaçones. Durante quatro anhos ls iranianos resistiran até que, an [[1954]], ls amaricanos eiliminórun Mossadegh, assumiran l cuntrole de l petrólio iraniano i, de passaige, afastórun ls angleses.
An [[1960]], la Arábia Saudita, l Kuwait, l Eiran, l Eiraque i la [[Benezuela]] criórun la [[Organizaçon de l Países Sportadores de Petrólio]] (OPEP) permitindo que, pula purmeira beç na Stória, ls países perdutores de petrólio se ouníssen contra las " siete armanas".
Inda demorarie ua década, antretanto, para que la correlaçon de fuorças antre países cunsumidores i países perdutores fusse alterada. Esso acuntiu quando, debido a un acidente que danificou l [[oleoduto]] antre la Arábia Saudita i l [[mar Mediterráneo]], lhebou a ua deminuiçon de la oufierta de 5 mil barris/die ne l mercado. Cumo cunsequéncia, ls précios de l petrólio subiran, i la OPEP dou-se cunta de sou poder.
Las nacionalizaçones boltórun a la orde de l die ne ls países árabes: an [[1972]], l Eiraque recuperou l cuntrole de la sue andústria petrolífera, nacionalizando-la an [[1975]]. Sin deseiar ser reduzidas a meros cumpradores de petrólio, las cumpanhas oucidentales antroduziran ua nuoba figura jurídica para manter l sou "status": ls "cuntratos de partilha de la porduçon". Por eilhes, passórun la se associar a la porduçon lhocal de l petrólio i a comercializar por sue própia cunta ua parte de la porduçon de la jazida.
La [[Guerra de l Yon Kipur]] ([[1973]]), probocou l purmeiro choque petrolífero mundial. La OPEP eilebou l précio de l barril an 70% i lhemitou la sue porduçon. Ne l anho seguinte ([[1974]]), l Kuwait i l [[Qatar]] assumiran l cuntrole (an até 60%) de las cumpanhas que atuában an sou território. La Arábia Saudita fizo l mesmo antes de nacionalizar cumpletamente la [[Arabian-Amarican Oil Cumpany]] (ARAMCO) an [[1976]].
Esses fatos lhebórun la que ls países perdutores passassen a cuntrolar l mercado, tenendo las cumpanhas perdido la capacidade de ditar ls précios de l crude. Eilhas cunserban, i mantén até hoije, inda, la primazie subre l refinamento, l trasporte i la comercializaçon de l ólio i deribados. Se an [[1940]], l [[Ouriente Médio]] porduzia 5% de l petrólio mundial, an 1973, a la época de l choque petrolífero, atingie 36,9%.
[[Fexeiro:Praça de l Triato Municipal Dix-Huit.jpg|thumb|250px|[[Mossoró]], segunda maior cidade de l stado de l [[Riu Grande de l Norte]] i l maior perdutor de petrólio an tierra de l [[Brasil]].<ref>[http://tribunadonorte .com.br/noticia.php?id=104733]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]
=== L petrólio ne l Brasil ===
Ne l [[Brasil]], la purmeira sondaige fui rializada ne l munecípio de [[Bofete]] ne l stado de [[San Paulo]], antre [[1892]] i [[1896]], por einiciatiba [[Eugénio Ferreira de Camargo]]. Fui respunsable pula purmeira perfuraçon, até a la perfundidade de 488 metros, que tubo cumo resultado solo auga sulfurosa. An [[1932]] fui anstalada la purmeira refinarie de petrólio de l paíç, la [[Refinarie Riu-grandense de Petrólio]], an [[Uruguaiana]], la qual outelizaba petrólio amportado de l [[Chile]], antre outros países.
Fui solamente ne l anho de [[1939]] que fui çcubierto ólio an [[Lobato (Salbador)]], ne l stado de la [[Bahia]].
==Geologie==
[[Fexeiro:Oil well scheme.svg|thumb|150px|right|Squema dua bomba para straçon de petrólio.]]
L petrólio stá associado a grandes struturas que quemunican la [[costra]] i l [[manto]] de la tierra, subretodo ne ls lhemites antre [[placas tetónicas]].
L petrólio i [[gáç natural]] son ancontrados tanto an tierra quanto ne l [[mar]], percipalmente nas bacies sedimentares (adonde se ancontran meios mais porosos - reserbatórios), mas tamien an peinhas de l ambasamiento cristalino. Ls [[hidrocarboneto]]s, antoce, acupan spácios porosos nas peinhas, séian eilhes antre granos ó fraturas. San efetuados studos de las potencialidades de las struturas acumuladoras ([[armadilha]]s ó trapas), percipalmente atrabeç de [[sismo|sísmica]] que ye l percipal método geofísico para la pesquisa de l hidrocarbonetos.
Durante la perfuraçon dun [[poço]], las [[peinha]]s atrabessadas son çcritas, pesquisando-se la ocorréncia de andícios de hidrocarbonetos. Lhougo passado la perfuraçon son ambestigadas las propiadades radioatibas, eilétricas, magnéticas i elásticas de las peinhas de la parede de l poço atrabeç de ferramientas speciales (perfilaige) las quales tamien permiten lher las propiadades físicas de las peinhas, eidantificar i abaluar la ocorréncia de hidrocarbonetos.
== Questones políticas i eiquenómicas ==
Sendo la percipal matéria-prima einergética i andustrial de l planeta, ua riqueza çtribuída de forma zeigual antre ls países i un recurso nó-renobable, l '''petrólio''' se tornou probablemente la mais amportante sustáncia negociada antre países i corporaçones, i ten sido, a partir de l [[seclo XX]], un fator político amportante i causador de crises antre gobiernos, lhebando splícita ó, na maior parte de l causos, amplicitamente la guerras, massacres i stermínios.
Antre ls eibentos stóricos mais amportantes que puoden ser diretamente ó an parte lhigados al '''petrólio''' stan:
* La [[crise de l petrólio]] na [[década de 1970]]
* La [[Guerra de l Golfo|Purmeira Guerra de l Golfo]]
* Defrentes guerras antre ls [[Árabes|países árabes]], anclusibe la Guerra [[Eiran-Eiraque]]
* La lhuita pula andependéncia de la [[Chechénia]]
* Guerra Eiraque-Stados Ounidos ([[Ambason de l Eiraque]])
== Custituintes de la çtilaçon de l petrólio ==
Nas refinaries, l petrólio ye submetido a ua [[çtilaçon fracionada]], sendo l resultado desse porcesso apartado an grupos. Nesta çtilaçon ancontramos ls seguintes cumponentes:
* De 20 a 60 [[grau Celsius|°C]] -> [[éter de petrólio]]
* De 60 a 90 °C -> [[benzina]]
* De 90 a 120 °C -> [[nafta]]
* De 40 a 200 °C -> [[gasolina]]
* De 150 a 300 °C -> [[querosene]]
* De 250 a 350 °C -> [[gasólio]] (PT) ó [[ólio diesel]] (VR)
* De 300 a 400 °C -> [[ólios lhubrificantes]]
* Resíduos -> [[asfalto]], [[piche]] i [[coque]]
* Subprodutos -> [[parafina]] i [[baselina]]
== Classeficaçon i riscos para la salude ==
* Classeficaçon: "Carc. Cat. 2; R45" - Sustáncia Cancerígena catadorie 2 - Puode causar [[cáncaro]], [[cáncaro]]
* Frases de Sigurança (Rotulaige):
** S43: Eibitar la sposiçon - oubter anstruçones specíficas antes de la outelizaçon.
** S45: An causo de acidente ó de andisposiçon, cunsultar eimediatamente l médico (se possible amostrar-le l rótulo).
[[Catadorie:Petrólio]]
m1rqh2tv6lyqay0hbsawrrgzbpnf9sl
Malta
0
3906
106864
106528
2026-06-06T18:57:15Z
~2026-30875-10
15270
rr
106864
wikitext
text/x-wiki
{{geocoordenadas|35.9_N_14.4_E_type:country_region:MT_dim:43000|35,9° N, 14,4° O}}
{{minidesambig|por outras definições de ''Malta''|Malta (desambiguação)}}
{{Info país
|nome_nativo = ''Repubblika ta' Malta<br />Republic of Malta''
|nome_longo_convencional = República de Malta
|preposição =
|nome_pt = Malta
|imagem_bandeira = Flag of Malta.svg
|descrição_bandeira = Bandeira de Malta
|leg_bandeira = [[Bandeira de Malta|Bandeira]]
|imagem_brasão = Coat_of_arms_of_Malta.svg
|descrição_brasão = Brasão de armas de Malta
|leg_brasão = [[Brasão de armas de Malta|Brasão de armas]]
|lema =
|hino = [[L-Innu Malti]]
|gentílico = Maltês
|localização = Location Malta EU Europe.png
|localização_legenda = Localização de Malta no [[Europa continental|continente europeu]], no sul da [[Itália]].
|capital = [[Valetta]]
|latitude =
|longitude =
|maior_cidade = [[Birkirkara]]
|língua_oficial = [[Língua maltesa|Maltês]] e [[Língua inglesa|inglês]]
|tipo_governo = [[República parlamentarista]]
|título_líder1 = [[Anexo:Lista de presidentes de Malta|Presidente]]
|nome_líder1 = [[George Abela]]
|título_líder2 = [[Anexo:Lista de Primeiros-ministros de Malta|Primeiro-ministro]]
|nome_líder2 = [[Lawrence Gonzi]]
|título_líder3 =
|nome_líder3 =
|título_líder4 =
|nome_líder4 =
|título_líder5 =
|nome_líder5 =
|no_ministérios =
|evento_tipo = [[Independência]]
|evento_nota = do [[Reino Unido]]
|evento1 = Data
|evento_data1 = [[21 de Setembro|21 de setembro]] de [[1964]]
|evento2 =
|evento_data2 =
|evento3 =
|evento_data3 =
|evento4 =
|evento_data4 =
|evento5 =
|evento_data5 =
|evento6 =
|evento_data6 =
|evento7 =
|evento_data7 =
|data_entrada_UE = [[1 de Maio|1º de maio]] de [[2004]]
[[Fexeiro:Flag_of_Malta.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
|área_total = 316
|área_pos = 185
|água_pc = 0,001
|área_urbana =
|área_urbana_pos =
|população_estimada_ano = 2002
|população_estimada = 402 000
|população_estimada_pos = 174
|população_censo_ano =
|população_censo =
|população_urbana_pos =
|população_urbana =
|demog_densidade = 1282
|densidade_pos = 7
|PIB_PPC_ano = 2007
|PIB_total = 9,3 bilhões
|PIB_pos = 143
|PIB_per_capita = 23.200
|PIB_per_capita_pos = 40
|IDH_ano = [[2007]]<!-- Dados de 2007, publicados em 2009 -->
|IDH = 0,902<ref>[[Programa das Nações Unidas para o Desenvolvimento|PNUD]], ''http://www.pnud.org.br/pobreza_desigualdade/reportagens/index.php?id01=3324&lay=pde'', 05 de Outubro de 2009</ref>
|IDH_pos = 38
|IDH_categoria = {{muito elevado}}
|esp_vida = 79,4
|esp_vida_pos = 21
|mort_infantil = 6,5
|mort_infantil_pos = 35
|alfabetização = 92,4
|alfabetização_pos = 84
|moeda = [[Euro]]
|moeda_ISO = EUR
|fuso_horário = [[Central European Time|CET]]
|diferença_UCT = +1
|fuso_horário_DST = [[Central European Summer Time|CEST]]
|diferença_UCT_verão = +2
|DST_nota =
|organizações =
|código_país =
|tld = [[.mt]]
|código_telef = 356
|website_governo =
|mapa =
|tamanho_mapa =
|rodapé = O italiano também é falado no país.
}}
La '''República de Malta''' ye un pequeinho paíç [[Ouropa|ouropeu]],(An Maltés:.Repubblika Ta Malta),cumpuosto por un [[arquipélago]] de cinco [[ilha]]s mui próssimas, situadas a 93 Km al sul de l'ilha de la [[Sicília]], la sudoeste de la [[Eitália]], i a 290 Km al norte de la [[Líbia]], na [[África]]. L'arquipélago maltés stá ancrabado ne l centro de l [[Mar Mediterráneo|Mediterráneo]]. Las tierras mais próssimas son todas sicelianas / eitalianas: la grande ilha de la Sicília la norte, las [[ilhas Pelágias]] l'oeste i la [[ilha de Pantellerie]] la noroiste. Sue capital - situada na ilha de Malta - ye [[La Baletta]]. Las cinco ilhas de l'arquipélago maltés son: [[Malta (ilha)|Malta]], [[Gozo]], [[Comino]] i dues ilhotas zabitadas [[Cominotto]] i [[Filfla]], las quales, ne l total, ténen superfice de 316 Km² i abrigan ua populaçon stimada an 400 214 habitantes (agosto 2006).
Malta passou a fazer parte de la [[Ounion Ouropeia]] a partir de 2004.
== Stória ==
{{Ber artigo percipal|[[Stória de Malta]]}}
[[Ficheiro:Malta 16 Mnajdra.jpg|thumb|left|Templo neolítico de [[Mnajdra]].]]
Malta stá habitada zde cerca de [[5200 a.C.]], durante l [[Neolítico]] ([[Ġgantija]], [[Mnajdra]]). Ls purmeiros achados [[arqueologie|arqueológicos]] datan aprossimadamente de [[3800 a.C.]] Eesistiu nas ilhas ua ceblizaçon [[pré-stória|pré-stórica]] seneficatiba antes de la chegada de ls [[fenícios]], que batizórun l'ilha percipal de ''Malat'', l que senefica refúgio siguro. Ls [[agricultura|agricultores]] neolíticos bibiran subretodo an [[caberna]]s i porduziran ua [[cerámica]] similar a l'ancontrada na [[Sicília]]. Antre [[2400 a.C.|2400]] i [[2000 a.C.]], zambolbiu-se un eilaborado culto als muortos, possiblemente anfluenciado pulas culturas de las ilhas [[Cíclades]] i de [[Micenas]] ([[eidade de l bronze]]). Essa [[cultura]] fui çtruída por ua ambason, probabelmente benida de l [[sul]] de la [[Eitália]].
Por buolta de l'anho [[1000 a.C.]], las ilhas éran ua colónia [[fenícia]]. An [[736 a.C.]], fúrun acupadas puls [[Grécia|griegos]] i mais tarde passórun a ser domínio de ls [[Cartago|cartagineses]] ([[400 a.C.]]) i depuis de ls [[República Romana|romanos]] ([[218 a.C.]]), quando recebiu l nome [[Melita]]. Segundo l libro de ls [[Atos de ls Apóstolos]], ne l'anho [[60]] de l'era crestiana, [[Paulo de Tarso|San Paulo]] [[afogamiento|naufragou]] i chegou a la cuosta maltesa, adonde promobiu la cumberson de sous habitantes. A partir desta data, ls malteses aderiran al [[Cristandade]] i permanecen-le fiéis até hoije.
Cula debison de l [[Ampério Romano]] an [[395|395 d.C.]], la zona leste de l'ilha fui cedida al domínio de [[Custantinopla]] ([[Ampério de l Ouriente]]). L [[Ampério Bizantino]] cuntrolou-l'até [[870]], quando fui cunquistada puls [[árabe]]s [[muçulmano]]s, qu'anfluenciórun sou [[léngua]] i [[cultura]]. Passado la cunquista árabe, Malta fui cumbertida al [[eislamismo]]. L'anfluéncia árabe puode ser ancontrada na moderna [[léngua maltesa]], ua léngua fuortemente romanizada qu'ouriginalmente deriba de l árabe bernacular.
An [[1090]], l [[conde]] [[Rogério I, Cunde de la Sicília|Rogério]] (ó [[Roger I, Cunde de la Sicília|Roger]]) de la [[Sicília]] cunquistou Malta i submetiu-l'a las sues [[lei]]s até al [[seclo XVI]]. Fui nesta época que fui criada la [[nobreza maltesa]]. Esta inda permanece hoije an die, i hai 32 títalos qu'inda son ousados, sendo l mais antigo: Barones de [[Baran de Djar eil Bniet|Djar il Bniet]] i [[Baran de Buqana|Buqana]]. Passado la cunquista puls [[normando]]s de la Sicília, Malta boltou a ser [[cristandade|crestiana]]. Depuis de ser aneixada al reino de la Sicília, Malta fui recuperada por fuorças muçulmanas. An [[1245]], [[Frederico II de la Germánia|Federico II de Hohenstaufen]] spulsou ls árabes i an [[1266]] las ilhas, junto cula [[Sicília]], passórun al domínio de [[Carlos I de Anjou]], que las cediu an [[1283]] la [[Pedro III de Aragon]].
Caindo an manos de ls reinos spanholes de [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Castielha|Castielha]], fui submetida anton a la [[Spanha]]. An [[1518]], sob l'ampério de [[Carlos I de Spanha|Carlos B]], fui cuncedida als [[cabalheiros de Rodes]].
An [[1530]], las ilhas fúrun cedidas pula [[Spanha]] a la [[Orde de ls Spitalários|Orde Spitalar de San João de Jarusalen]] - ua orde relegiosa i melitar pertencente a la [[Eigreija Católica]] -, que tenien sido spulsos de [[Rodes]] pul [[Ampério Otomano]]. Esta orde monástica melitante, hoije coincida cumo "[[Orde de Malta]]", fui [[sítio de Malta|sitiada]] puls [[Ampério Turco Otomano|turcos otomanos]] an [[1565]], passado l qu'acrecentórun las [[fortificaçon]]es, specialmente na nuoba cidade de [[Baletta]]. Ls Cabalheiros de San João de Jarusalen gobernórun las ilhas até l [[seclo XIX]].
An [[1798]], Napoleon Vonaparte ambadiu i tomou Malta. La [[Grana-Bretanha]] ende se anstalou zde [[1800]], a partir de la rendiçon de l comandante francés, [[general]] [[Claude-Heinri Belgrand de Baubois]]. Dentre ls anterbentores que cuntribuíran pa l domínio británico çtaca-se Sir [[Alexander Ball]], que bieno la se tornar l purmeiro gobernador anglés de Malta.
An [[1814]], cumo parte de l [[Tratado de Paris (1814)|Tratado de Paris]], Malta tornou-se ouficialmente parte de l [[Ampério Británico]] cumo colónia i passou a ser ousada cumo porto de scala i quartel-giral de la frota até meados de la [[década de 1930]]. Malta zampenhou un papel amportante durante la [[Segunda Guerra Mundial]] debido a la sue prossimidade a las linhas de nabegaçon de l [[Poténcias de l Eixe|Eixe]] i la coraige de l sou pobo, que resistiu al assédio de [[Almanha|almanes]] i [[Eitália|eitalianos]], lebou a l'atribuiçon de la [[George Cross]], qu'hoije puode ser bista na [[bandeira]] de l paíç.
L [[arquipélago]] passou a ser outonomamente gobernado an [[1947]]. An [[1955]] [[Don Mintoff]] ([[Domenic Mintoff]]), líder de l [[Partido Trabalhista de Malta]] ([[PTM]]), tornou-se ne l [[purmeiro-menistro]]. An [[1956]] l PTM propós ua nuoba antegraçon ne l [[Reino Ounido]], perpuosta que benerie a ser aceite an [[referendo]], mas cula ouposiçon de l Partido Cunserbador, liderado por [[Giorgio Borg Oulebier]]. An [[1959]] rebogórun l'outonomie, mas buoltórun la restourá-l'an [[1962]]. An [[21 de Setembre]] de [[1964]], Malta se tornou totalmente andependiente i se cumbertiu an nembro de las [[Naciones Ounidas]]. L'altura, aderiu a la [[Commonwealth]] i celebrou ua aliança cul Reino Ounido d'ajuda eiquenómica i melitar. Segundo la [[custituiçon]] de [[1964]], Malta mantebe cumo soberano la reina [[Isabel II de l Reino ounido|Eilizabeth II]], i un [[gobernador-giral]] eisercia outoridade eisecutiba an sou nome.
De [[1964]] la [[1971]] Malta fui gobernada pul Partido Nacionalista. Adotou, an [[13 de Dezembre]] de [[1974]], l [[República|regime republicano]] drento de la [[Commonwealth]], cul [[persidente de Malta|Persidente]] cumo [[xefe de stado]].
Ambora Malta seia anteiramente andependiente zde [[1964]], ls serbícios británicos permanecírun ne l paíç i mantibírun un cuntrole total subre ls [[porto]]s, [[aeroporto]], [[correio]]s, [[rádio]] i [[telebison]]. An [[1979]], Malta rompeu l'aliança cul Reino Ounido i ls británicos eibacuórun sue base melitar, ponendo fin a 179 anhos de persença na ilha. Esso acunteciu depuis de l gobierno británico se tener recusado a pagar ua renda mais eilebada, l qu'era pretendido pul gobierno maltés de l tiempo (trabalhista), para permitir que las fuorças británicas permanecessen ne l paíç. L purmeiro-menistro era, anton, [[Domenic Mintoff]]. Malta quedou nesse momiento libre de bases melitares strangeiras pula purmeira beç na stória. Este acuntecimiento ye hoije celebrado cumo l [[Die de la Libardade]].
An [[1971]], l Partido Trabalhista regressou al Poder, mas cun ua maiorie reduzida sendo Domenic Mintoff l purmeiro-menistro. Zambolbiu ua política d'amisade cula [[China]] i cula [[Líbia]]. La [[década de 1970]] caraterizou-se pul anfraquecimiento de las relaçones cul [[Oucidente]] i pula aprossimaçon culs [[Quemunismo|regimes quemunistas]]. An [[1984]] Mintoff retirou-se i fui sustituído por [[Mifsud Bonnici]], nuobo líder de l sou partido. La política d'aprossimaçon culs regimes quemunistas sofriu mudança sustancial an [[1985]], cul stablecimiento dun acuordo cula [[Quemunidade Eiquenómica Ouropeia]].
An [[1987]], l Partido Nacionalista, mais buoltado pa l [[Oucidente]] i cun ua política d'aprossimaçon a la [[Ounion Ouropeia]], benceu las eileiçones pa la Cámara de Repersentantes, ponendo fin a 16 anhos de domínio de l Partido Trabalhista. [[Edward Fenech Adami]] fui eileito [[purmeiro-menistro]]. An Dezembre de [[1989]], Malta fui l local scolhido para un ancuontro antre l persidente de ls [[Stados Ounidos]], [[George Bush]], i l persidente de l'ex-[[Ounion Sobiética]], [[Mikhail Gorbacheb]]. An Outubre de [[1990]], l paíç solicitou formalmente l'adeson a la [[Ounion Ouropeia]]. Nas eileiçones de [[1992]], ls nacionalistas derrotórun outra beç sous oupositores. La política gobernamental cuntinou a ser de liberalizaçon, i fúrun rializadas dibersas reformas d'orde eiquenómica, cun bistas a tornar l paíç un nembro de la [[Ounion Ouropeia]]. Dibergéncias de fondo antre l Partido Nacionalista, ne l poder zde 1987, i l Partido Trabalhista quanto a l'adeson de Malta a la [[Ounion Ouropeia]] cunduzen l'eileiçones anticipadas an 1996, l Partido Trabalhista de Alfred Sant ganhou las eileiçones. Passado antrar an funçones l nuobo gobierno anuncia que Malta deixaba ser candidata a l'adeson. An 1998 ocorren nuobas eileiçones an que l Partido Nacionalista i l sou líder [[Edward Fenech Adami]] oubtén ua grande bitória i retoman l camino ouropeu, que tornou Malta ne l die [[1 de Maio]] de [[2004]] nembro de la [[Ounion Ouropeia]].
== Geografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Geografie de Malta]]}}
[[Ficheiro:Satelite image of Malta.jpg|thumb|[[Eimaige de satélite]] de Malta.]]
Malta ten un clima mediterráneo, cun ambiernos amenos (temperatura média de janeiro +12 °C), beranos calientes i secos (temperatura média d'agosto +26 °C), i chubas de 510 mn an média. Cerca de 40% de a tierra ye cultibada, percipalmente cun trigo, patata, tomate i benies. L turismo ye ua de las percipales fuontes de renda.
Maquinarie, bubidas, tabaco, flores, binos, artigos de couro i patatas repersentan las percipales sportaçones.
== Demografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Demografie de Malta]]}}
[[Ficheiro:Malta demography.png|thumb|250px|left|Eiboluçon de la populaçon de l paíç antre [[1961]] i [[2003]].]]
La populaçon de Malta stá stimada an 419 285 pessonas (st. [[2008]]) que son, na sue grande maiorie, habitantes de las árias ourbanas. Etnicamente, 95% son naturales de Malta i ls restantes son angleses ó çcendentes d'eitalianos, para alhá d'alguns [[Eitália|eitalianos]] i spanholes. Malta ye un de ls países cun maior densidade populacional de l mundo, i l maior dentre ls países de la [[Ounion Ouropeia]], cun cerca de 1 265 habitantes por [[quilómetro quadrado]]. Las lénguas oufeciales son l'anglés i l maltés.
Ls malteses son, an sue maiorie, católicos. L'anfluéncia de la Eigreija ye fuorte. Ye un de ls dous países que proíben l [[dibórcio]] (l'outro ye [[Filipinas]]) i un de ls outros que nun permiten l [[amóbito]].
San Jorge Preca, presbítero maltés, fui l fundador de la '''Sociadade de la Doutrina Crestiana''', pa l'apostolado catequético, beatificado an [[9 de maio]] de [[2001]] por [[João Paulo II]] (papa daquela época) i canonizado por [[Bento XBI]] na [[Praça de San Pedro]].
Sues lénguas ouficiai son l maltés i l'anglés, mas dous terços de sue populaçon son capazes d'antender l'eitaliano, que fui l léngua de l paíç até [[1934]], quando tenie ua grande stenson ne l passado i deminuiu debido a l'anfluéncia británica. Sue política oufecial inda adbersa l'eitaliano. Zde ls anhos 60, malta recebiu la telbison eitaliana, adonde la léngua trouxe cunsigo un "reaparecimiento". ls festibales locales, similares als de l sul de la [[Eitália]], son quemuns, celebrando fiestas, batismos i dies houmenageando santos.
== Gobierno i política ==
{{Ber artigo percipal|[[Política de Malta]]}}
[[Ficheiro:Malta Valletta BW 2011-10-07 10-41-05.JPG|thumb|200px|Corte de Malta.]]
L sistema ''unicameral'' stá repersentado nua ''Cámara de Repersentantes'', coincido cumo "'''Kamra tar-Rappreżentanti'''" an maltés, eileita por un ''sufrágio ounibersal direto'' mediante boto simples la cada cinco anhos, a menos que la cámara seia dissolbida pul persidente an cunsulta cul purmeiro-menistro. La cámara ten 65 repersentantes. Quando un partido oubtén la maiorie absoluta de sufrágios, mas nun de sous nembros, puode-se oubter l que les faç falta para alcançar ua maiorie parlamentar.
La cámara de repersentantes eilege l persidente de l paíç la cada cinco anhos.
Ls percipales partidos políticos son l [[Partido Nacionalista de Malta]] i l [[Partido Laborista de Malta]], este redadeiro social-democrata. Hai un "partido berde" (''Altarnattiba Demokratika'') i un de strema dreita (''Amperiun Ouropa''), que nun ten nembros. L'atual gobernista de l partido nacionalista ye l purmeiro menistro de l paíç, [[Lawrence Gonzi]].
== Subdebisones ==
{{Ber artigo percipal|[[Cunceilhos locales de Malta]]}}
Malta stá subdebidida zde [[1993]] an 68 cunceilhos locales ó localidades. Esta ye la forma mais básica de debison admenistratiba, nun eisistindo nibles antermédios antre l nible nacional i ls cunceilhos locales. La seguinte lista stá debedida por [[ilha]]:
[[Ficheiro:Malta - administrative division.svg|thumb|250px|center|[[Cunceilhos locales de Malta|Cunceilhos de Malta]].]]
== Eiquenomie ==
{{artigo percipal|[[Eiquenomie de Malta]]}}
[[Ficheiro:AIDAcara Valetta.jpg|thumb|left|Zona andustrial de [[Balletta]].]]
Malta porduç solo 20% de las reserbas alimentares que cunsume, ten recursos de [[auga potable]] lemitados i nanhue fuonte d'einergie doméstica. Adebina-se assi ua eiquenomie marcada pula dependéncia sterna i d'amportaçones, sendo que la manufatura eiletrónica i téxtil, i l [[turismo]] son las sues percipales fuontes de rendimiento.
L'eiquenomie maltesa ye baseada na andústria, ne l quemércio i ne ls serbícios financeiros que melhoran seneficatibamente l'eiquenomie de l paíç. Malta ten grandes recursos tecnológicos. Assi, por star localizada antre [[África]] i [[Ouropa]], ten quemércio d'alto nible, cun joalheries, bancos i restourantes. Las percipales andústrias de Malta son l'alimentícia, l'eiletrónica, la nabal, la calçadista, la téxtil i la pesqueira, para alhá d'haber serbícios financeiros na capital i nas percipales cidades.
La moneda oufecial era la lira maltesa, até dezembre de 2007. L [[Alargamiento de la ária de l'ouro#Malta|ouro fui adotado cumo moneda oufecial de l paíç]] an [[1 de janeiro]] de [[2008]]. Stima-se que l Ouro fazerá cun que l'eiquenomie maltesa cresça 12% al anho, superando las taxas de crecimiento de la China, Coreia de l Sul i Índia, para alhá desso, l gobierno tenta liberar la sploraçon i l refino de l petrólio. Debido al sou lemitado tamanho (316 Km²) l paíç nun ten spácio suficiente pa la [[agricultura]], sendo oubrigado a amportar bários perdutos agrícolas. La prebison ye de que l'eiquenomie maltesa cresça 7,8% an 2007.
== Cultura ==
La cultura maltesa reflete las anfluéncias bariadas de ls países la gobernórun até [[1964]], particularmente na [[Eitália]] i ne l [[Reino Ounido]]. Ls questumes, lendas i folclores malteses son studadas i categorizadas lentamente, cumo qualquiera outra tradiçon ouropeia.
[[Ficheiro:Malta Knights.jpg|thumb|150px|left|[[Fuorte de Santo Eilmo]], Malta: recriaçon stórica cun uniformes de l seclo XVI de ls Cabalheiros de Malta ([[2005]]).]]
Na catedral de San João, custruída an [[1577]], puode-se apreciar la tela [[:Ficheiro:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|La Decapitaçon de San João]], de [[Carabaggio]], que bibeu alguns meses na ilha, mas fui spulso sob acusaçon d'homicídio.
Na sede de l Gobierno, localizado ne l'antigo Palácio de l Gran-Mestre de l Armoria, puoden-se apreciar mais de 5 mil quadros de la [[Orde Soberana i Melitar de Malta]]. An [[Baleta]], la capital de l paíç, queda l Museu de Guapas Artes, l Museu de Arqueologie, l [[Fuorte de Santo Eilmo]] i Museu de la Anquesiçon.
L Museu Marítimo i l Museu de l Grande Sítio de [[1565]] rebelan l passado turbulento de las pequeinhas ilhas. L Museu Nacional de la Guerra i de l Refúgio, de la [[Segunda Guerra Mundial]] apersenta las anformaçones persentes an cunflitos mais recentes.
Las [[çcoteca]]s, [[restourante]]s i clubes noturnos na cidade de [[St. Julian's]] stan abiertas até las altas horas de la madrugada.
An [[Gozo (ilha)|Gozo]], puoden-se apreciar la maiorie de ls templos [[pré-stória|pré-stóricos]] an Malta, cunsidrados cumo [[Património Mundial|patrimónios mundiales]] pula [[UNESCO]].
=== Literatura ===
Calcula-se que la literatura maltesa tenga quaije dous seclos d'eidade. Por un longo período, la literatura maltesa referiu-se a la tradiçon literária, atingindo l sou apogeu culs trabalhos de l sacerdote [[Dun Karn Psaila]], un artista cun un grande domínio de sue arte, que mais tarde fui declarado un poeta nacional.
Scritores cumo [[Ruzar Vriffa]] i [[Karmenu Bassallo]] tratórun, durante l [[seclo XX]], a buscar nuobas altarnatibas pa la rigideç temática i formal de la bersificaçon, mas solo até ls [[anhos 60]] la literatura maltesa sofriu sue trasformaçon mais radical an todos ls géneros.
L'ansiadade, crise eidantidária, protestos, rebliones i l'angajamiento social marcórun l período literairo i dramático. Alguns poetas pendentes de l seclo passado fúrun [[Mario Azzopardi]], [[Vitor Fenech]], [[Ouliber Friggieri]], [[Joe Friggieri]], [[Carlos Flores]], [[Marie Ganado]], [[Lillian Sciberras]] i [[Akill Mizzi]].
Na prosa çtacan-se [[Franes Sammut]] i [[Joe Camilleri]] i antre ls dramaturgos çtacan-se [[Francis Ebejer]], [[Alfred Sant]] i [[Oriste Calleija]].
Ls scritores de la nuoba geraçon cunsulidórun-se na busca de sous antecessores. [[Guze'Stagno]], [[Karl Schembri]] i [[Clare Azzopardi]] debrebe ampusírun sou nome ne l campo literairo.
Antre ls poetas cuntemporáneos ancluen-se [[Adrian Grima]], [[Eimmanuel Mifsud]], [[Norbet Bugeija]] i [[Simone Anguaneç]].
=== Atebidades académicas ===
Ne l campo académico subressaen ls porsores Peter Serracino Anglott, i Charles Briffa, de la [[Ounibersidade de Malta]]. l mesmo cul poeta [[Ouliber Friggieri]], qu'antroduziu la perspetiba stórica i psicossocial i amplicaçones filosóficas dun poder oupressibo.
Por sue parte, l porsor i scritor [[Edward de Bono]] ye coincido por cunhar la palabra [[pensamiento lateral]].
Las atebidades culturales maltesas ban zde la daprendizaige mais pura de l'aramaico antigo até las classes de [[física]] mundialmente reconhecidas pul porsor Sr. Suareç.
=== Gastronomie ===
La cozina maltesa ye nacida de la relaçon de longo prazo antre malteses i spanholes que ténen gobernado l'arquipélago. La fuson de sabores dou a la cozina de Malta un sabor çtinto drento de la cozina mediterránica. Ambora tenga muitos pratos ouriginales, muitas receitas tamien ténen ua fuorte anfluéncia de la culinária [[Eitália|eitaliana]] (specialmente de la [[Sicília]]) i [[Turquie|turca]]. Alguns pratos tipicamete malteses son l ''biç-fiir zejt'', ''gbejniet'', ''pastizzi'' i ''Ross eil-Forn''.
=== Sportes ===
Na década de [[1990]], ls sportes ourganizados an Malta renacírun grácias a la criaçon de dibersas anstalaçones atléticas, ancluindo un stádio nacional i un pabilhon de basquetebol an [[Ta' Qali]], assi cumo ua pista adequada pa la prática de tiro cun arco, ''rugby'' i [[beisebol]]. An cumpetiçones çportibas anternacionales, ls malteses tenden a apoiar las eiquipas [[Reino Ounido|británicas]] i [[Eitália|eitaliana]].
An [[1993]] i [[2003]], Malta ourganizou ls [[Jogos de ls Pequeinhos Stados de la Ouropa]].
== Malteses famosos ==
Ls percipales malteses famosos son:
* [[Girolamo Abos]] (1715-1760) - cumpositor
* [[Giuseppe Abos]] (1708-1776) - cumpositor
* [[Edward Fenech Adami|Eddie Fenech Adami]] (1934-) - purmeiro-menistro, persidente (2004-)
* [[Mario Azzopardi]] (1950-) - diretor
* [[Agatha Barbara]] (1923-2002) - persidente
* [[Paul Boffa]] (1890-1962) - purmeiro-menistro
* [[Joe Borg]] (1952-) - político
* [[George Borg Oulebier]] (1911-1980) - purmeiro- menistro
* [[Ruzar Briffa]] (1906-1963) - poeta
* [[Francesco Buhagiar]] (1876-1934) - purmeiro- menistro
* [[Giuseppe Calì]] (1846-1930) - pintor
* [[Charles Mario]] Camilleri (1931-) - cumpositor
* [[Anrico Mizzi]] (1885-1950) - purmeiro-menistro
* [[Edwige Fenech]] (1948-) - atriç
* [[Don Mintoff]] (1916-) - político
* F. B. Schira - cumpositor
* [[Ira Losco]] - cantora
* [[Eimmanuel Mifsud]] - outor
* [[Joe Saco]] (1960-) - cartonista
* [[Michael Mifsud]] (1981-) - futebolista
* [[Hugo L. Machadich]] (1923-) - artista plástico
* [[Melchiorre Cafà]] (1636-1667)- scultor
* [[Carmelo Borg Pisani]] (1915-1942) - político
{| border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0"
|+<font size="+1">'''Feriados'''</font>
|-
! style="background:#efefef;" | Data
! style="background:#efefef;" | Nome em português
! style="background:#efefef;" | Nome local
! style="background:#efefef;" | Observações
|-
|
|
|
|
|}
== {{ Ber tamien }} ==
{{correlatos
|commons=Malta
}}
* [[Ouropa]]
* [[Lhista de paízes]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de Malta|Missones diplomáticas de Malta ]]
{{ref-section}}
== {{ Ligaçones sternas }} ==
* [http://www.gov.mt Página oficial do Governo de Malta] (em [[Língua inglesa|inglês]] e [[Língua maltesa|maltês]])
* {{link|en|2=http://www.mta.com.mt/|3=Página oficial do Centro turístico de Malta}}
* {{link|en|2=http://www.holidaysmalta.info/|3=Malta Travel Guide|4= - Malta guía de viaje}}
* {{link|en|2=http://www.guidetomalta.net/|3=Malta travel guide|4= - Página turística de Malta}}
* [http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ |date=2009-09-09 }} sob a tutela da Autoridade do Turismo de Malta
{{Malta/Tópicos}}
{{Bloco de navegação
| UE
|Ouropa
|Quemunidade de las Naciones}}
[[Catadorie:Malta| ]]
[[Catadorie:Paízes de la Ouropa]]
2bgejizg1mnashmhimlaqzmc9vdw9r5
106865
106864
2026-06-06T19:00:18Z
~2026-30875-10
15270
gh
106865
wikitext
text/x-wiki
{{geocoordenadas|35.9_N_14.4_E_type:country_region:MT_dim:43000|35,9° N, 14,4° O}}
{{minidesambig|por outras definições de ''Malta''|Malta (desambiguação)}}
{{Info país
|nome_nativo = ''Repubblika ta' Malta<br />Republic of Malta''
|nome_longo_convencional = República de Malta
|preposição =
|nome_pt = Malta
|imagem_bandeira = Flag of Malta.svg
|descrição_bandeira = Bandeira de Malta
|leg_bandeira = [[Bandeira de Malta|Bandeira]]
|imagem_brasão = Coat_of_arms_of_Malta.svg
|descrição_brasão = Brasão de armas de Malta
|leg_brasão = [[Brasão de armas de Malta|Brasão de armas]]
|lema =
|hino = [[L-Innu Malti]]
|gentílico = Maltês
|localização = Location Malta EU Europe.png
|localização_legenda = Localização de Malta no [[Europa continental|continente europeu]], no sul da [[Itália]].
|capital = [[Valetta]]
|latitude =
|longitude =
|maior_cidade = [[Birkirkara]]
|língua_oficial = [[Língua maltesa|Maltês]] e [[Língua inglesa|inglês]]
|tipo_governo = [[República parlamentarista]]
|título_líder1 = [[Anexo:Lista de presidentes de Malta|Presidente]]
|nome_líder1 = [[George Abela]]
|título_líder2 = [[Anexo:Lista de Primeiros-ministros de Malta|Primeiro-ministro]]
|nome_líder2 = [[Lawrence Gonzi]]
|título_líder3 =
|nome_líder3 =
|título_líder4 =
|nome_líder4 =
|título_líder5 =
|nome_líder5 =
|no_ministérios =
|evento_tipo = [[Independência]]
|evento_nota = do [[Reino Unido]]
|evento1 = Data
|evento_data1 = [[21 de Setembro|21 de setembro]] de [[1964]]
|evento2 =
|evento_data2 =
|evento3 =
|evento_data3 =
|evento4 =
|evento_data4 =
|evento5 =
|evento_data5 =
|evento6 =
|evento_data6 =
|evento7 =
|evento_data7 =
|data_entrada_UE = [[1 de Maio|1º de maio]] de [[2004]]
[[Fexeiro:Flag_of_Malta.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bamdeira]]
|área_total = 316
|área_pos = 185
|água_pc = 0,001
|área_urbana =
|área_urbana_pos =
|população_estimada_ano = 2002
|população_estimada = 402 000
|população_estimada_pos = 174
|população_censo_ano =
|população_censo =
|população_urbana_pos =
|população_urbana =
|demog_densidade = 1282
|densidade_pos = 7
|PIB_PPC_ano = 2007
|PIB_total = 9,3 bilhões
|PIB_pos = 143
|PIB_per_capita = 23.200
|PIB_per_capita_pos = 40
|IDH_ano = [[2007]]<!-- Dados de 2007, publicados em 2009 -->
|IDH = 0,902<ref>[[Programa das Nações Unidas para o Desenvolvimento|PNUD]], ''http://www.pnud.org.br/pobreza_desigualdade/reportagens/index.php?id01=3324&lay=pde'', 05 de Outubro de 2009</ref>
|IDH_pos = 38
|IDH_categoria = {{muito elevado}}
|esp_vida = 79,4
|esp_vida_pos = 21
|mort_infantil = 6,5
|mort_infantil_pos = 35
|alfabetização = 92,4
|alfabetização_pos = 84
|moeda = [[Euro]]
|moeda_ISO = EUR
|fuso_horário = [[Central European Time|CET]]
|diferença_UCT = +1
|fuso_horário_DST = [[Central European Summer Time|CEST]]
|diferença_UCT_verão = +2
|DST_nota =
|organizações =
|código_país =
|tld = [[.mt]]
|código_telef = 356
|website_governo =
|mapa =
|tamanho_mapa =
|rodapé = O italiano também é falado no país.
}}
La '''República de Malta''' ye un pequeinho paíç [[Ouropa|ouropeu]],(An Maltés:.Repubblika Ta Malta),cumpuosto por un [[arquipélago]] de cinco [[ilha]]s mui próssimas, situadas a 93 Km al sul de l'ilha de la [[Sicília]], la sudoeste de la [[Eitália]], i a 290 Km al norte de la [[Líbia]], na [[África]]. L'arquipélago maltés stá ancrabado ne l centro de l [[Mar Mediterráneo|Mediterráneo]]. Las tierras mais próssimas son todas sicelianas / eitalianas: la grande ilha de la Sicília la norte, las [[ilhas Pelágias]] l'oeste i la [[ilha de Pantellerie]] la noroiste. Sue capital - situada na ilha de Malta - ye [[La Baletta]]. Las cinco ilhas de l'arquipélago maltés son: [[Malta (ilha)|Malta]], [[Gozo]], [[Comino]] i dues ilhotas zabitadas [[Cominotto]] i [[Filfla]], las quales, ne l total, ténen superfice de 316 Km² i abrigan ua populaçon stimada an 400 214 habitantes (agosto 2006).
Malta passou a fazer parte de la [[Ounion Ouropeia]] a partir de 2004.
[[Fexeiro:Flag_of_Malta.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
== Stória ==
{{Ber artigo percipal|[[Stória de Malta]]}}
[[Ficheiro:Malta 16 Mnajdra.jpg|thumb|left|Templo neolítico de [[Mnajdra]].]]
Malta stá habitada zde cerca de [[5200 a.C.]], durante l [[Neolítico]] ([[Ġgantija]], [[Mnajdra]]). Ls purmeiros achados [[arqueologie|arqueológicos]] datan aprossimadamente de [[3800 a.C.]] Eesistiu nas ilhas ua ceblizaçon [[pré-stória|pré-stórica]] seneficatiba antes de la chegada de ls [[fenícios]], que batizórun l'ilha percipal de ''Malat'', l que senefica refúgio siguro. Ls [[agricultura|agricultores]] neolíticos bibiran subretodo an [[caberna]]s i porduziran ua [[cerámica]] similar a l'ancontrada na [[Sicília]]. Antre [[2400 a.C.|2400]] i [[2000 a.C.]], zambolbiu-se un eilaborado culto als muortos, possiblemente anfluenciado pulas culturas de las ilhas [[Cíclades]] i de [[Micenas]] ([[eidade de l bronze]]). Essa [[cultura]] fui çtruída por ua ambason, probabelmente benida de l [[sul]] de la [[Eitália]].
Por buolta de l'anho [[1000 a.C.]], las ilhas éran ua colónia [[fenícia]]. An [[736 a.C.]], fúrun acupadas puls [[Grécia|griegos]] i mais tarde passórun a ser domínio de ls [[Cartago|cartagineses]] ([[400 a.C.]]) i depuis de ls [[República Romana|romanos]] ([[218 a.C.]]), quando recebiu l nome [[Melita]]. Segundo l libro de ls [[Atos de ls Apóstolos]], ne l'anho [[60]] de l'era crestiana, [[Paulo de Tarso|San Paulo]] [[afogamiento|naufragou]] i chegou a la cuosta maltesa, adonde promobiu la cumberson de sous habitantes. A partir desta data, ls malteses aderiran al [[Cristandade]] i permanecen-le fiéis até hoije.
Cula debison de l [[Ampério Romano]] an [[395|395 d.C.]], la zona leste de l'ilha fui cedida al domínio de [[Custantinopla]] ([[Ampério de l Ouriente]]). L [[Ampério Bizantino]] cuntrolou-l'até [[870]], quando fui cunquistada puls [[árabe]]s [[muçulmano]]s, qu'anfluenciórun sou [[léngua]] i [[cultura]]. Passado la cunquista árabe, Malta fui cumbertida al [[eislamismo]]. L'anfluéncia árabe puode ser ancontrada na moderna [[léngua maltesa]], ua léngua fuortemente romanizada qu'ouriginalmente deriba de l árabe bernacular.
An [[1090]], l [[conde]] [[Rogério I, Cunde de la Sicília|Rogério]] (ó [[Roger I, Cunde de la Sicília|Roger]]) de la [[Sicília]] cunquistou Malta i submetiu-l'a las sues [[lei]]s até al [[seclo XVI]]. Fui nesta época que fui criada la [[nobreza maltesa]]. Esta inda permanece hoije an die, i hai 32 títalos qu'inda son ousados, sendo l mais antigo: Barones de [[Baran de Djar eil Bniet|Djar il Bniet]] i [[Baran de Buqana|Buqana]]. Passado la cunquista puls [[normando]]s de la Sicília, Malta boltou a ser [[cristandade|crestiana]]. Depuis de ser aneixada al reino de la Sicília, Malta fui recuperada por fuorças muçulmanas. An [[1245]], [[Frederico II de la Germánia|Federico II de Hohenstaufen]] spulsou ls árabes i an [[1266]] las ilhas, junto cula [[Sicília]], passórun al domínio de [[Carlos I de Anjou]], que las cediu an [[1283]] la [[Pedro III de Aragon]].
Caindo an manos de ls reinos spanholes de [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Castielha|Castielha]], fui submetida anton a la [[Spanha]]. An [[1518]], sob l'ampério de [[Carlos I de Spanha|Carlos B]], fui cuncedida als [[cabalheiros de Rodes]].
An [[1530]], las ilhas fúrun cedidas pula [[Spanha]] a la [[Orde de ls Spitalários|Orde Spitalar de San João de Jarusalen]] - ua orde relegiosa i melitar pertencente a la [[Eigreija Católica]] -, que tenien sido spulsos de [[Rodes]] pul [[Ampério Otomano]]. Esta orde monástica melitante, hoije coincida cumo "[[Orde de Malta]]", fui [[sítio de Malta|sitiada]] puls [[Ampério Turco Otomano|turcos otomanos]] an [[1565]], passado l qu'acrecentórun las [[fortificaçon]]es, specialmente na nuoba cidade de [[Baletta]]. Ls Cabalheiros de San João de Jarusalen gobernórun las ilhas até l [[seclo XIX]].
An [[1798]], Napoleon Vonaparte ambadiu i tomou Malta. La [[Grana-Bretanha]] ende se anstalou zde [[1800]], a partir de la rendiçon de l comandante francés, [[general]] [[Claude-Heinri Belgrand de Baubois]]. Dentre ls anterbentores que cuntribuíran pa l domínio británico çtaca-se Sir [[Alexander Ball]], que bieno la se tornar l purmeiro gobernador anglés de Malta.
An [[1814]], cumo parte de l [[Tratado de Paris (1814)|Tratado de Paris]], Malta tornou-se ouficialmente parte de l [[Ampério Británico]] cumo colónia i passou a ser ousada cumo porto de scala i quartel-giral de la frota até meados de la [[década de 1930]]. Malta zampenhou un papel amportante durante la [[Segunda Guerra Mundial]] debido a la sue prossimidade a las linhas de nabegaçon de l [[Poténcias de l Eixe|Eixe]] i la coraige de l sou pobo, que resistiu al assédio de [[Almanha|almanes]] i [[Eitália|eitalianos]], lebou a l'atribuiçon de la [[George Cross]], qu'hoije puode ser bista na [[bandeira]] de l paíç.
L [[arquipélago]] passou a ser outonomamente gobernado an [[1947]]. An [[1955]] [[Don Mintoff]] ([[Domenic Mintoff]]), líder de l [[Partido Trabalhista de Malta]] ([[PTM]]), tornou-se ne l [[purmeiro-menistro]]. An [[1956]] l PTM propós ua nuoba antegraçon ne l [[Reino Ounido]], perpuosta que benerie a ser aceite an [[referendo]], mas cula ouposiçon de l Partido Cunserbador, liderado por [[Giorgio Borg Oulebier]]. An [[1959]] rebogórun l'outonomie, mas buoltórun la restourá-l'an [[1962]]. An [[21 de Setembre]] de [[1964]], Malta se tornou totalmente andependiente i se cumbertiu an nembro de las [[Naciones Ounidas]]. L'altura, aderiu a la [[Commonwealth]] i celebrou ua aliança cul Reino Ounido d'ajuda eiquenómica i melitar. Segundo la [[custituiçon]] de [[1964]], Malta mantebe cumo soberano la reina [[Isabel II de l Reino ounido|Eilizabeth II]], i un [[gobernador-giral]] eisercia outoridade eisecutiba an sou nome.
De [[1964]] la [[1971]] Malta fui gobernada pul Partido Nacionalista. Adotou, an [[13 de Dezembre]] de [[1974]], l [[República|regime republicano]] drento de la [[Commonwealth]], cul [[persidente de Malta|Persidente]] cumo [[xefe de stado]].
Ambora Malta seia anteiramente andependiente zde [[1964]], ls serbícios británicos permanecírun ne l paíç i mantibírun un cuntrole total subre ls [[porto]]s, [[aeroporto]], [[correio]]s, [[rádio]] i [[telebison]]. An [[1979]], Malta rompeu l'aliança cul Reino Ounido i ls británicos eibacuórun sue base melitar, ponendo fin a 179 anhos de persença na ilha. Esso acunteciu depuis de l gobierno británico se tener recusado a pagar ua renda mais eilebada, l qu'era pretendido pul gobierno maltés de l tiempo (trabalhista), para permitir que las fuorças británicas permanecessen ne l paíç. L purmeiro-menistro era, anton, [[Domenic Mintoff]]. Malta quedou nesse momiento libre de bases melitares strangeiras pula purmeira beç na stória. Este acuntecimiento ye hoije celebrado cumo l [[Die de la Libardade]].
An [[1971]], l Partido Trabalhista regressou al Poder, mas cun ua maiorie reduzida sendo Domenic Mintoff l purmeiro-menistro. Zambolbiu ua política d'amisade cula [[China]] i cula [[Líbia]]. La [[década de 1970]] caraterizou-se pul anfraquecimiento de las relaçones cul [[Oucidente]] i pula aprossimaçon culs [[Quemunismo|regimes quemunistas]]. An [[1984]] Mintoff retirou-se i fui sustituído por [[Mifsud Bonnici]], nuobo líder de l sou partido. La política d'aprossimaçon culs regimes quemunistas sofriu mudança sustancial an [[1985]], cul stablecimiento dun acuordo cula [[Quemunidade Eiquenómica Ouropeia]].
An [[1987]], l Partido Nacionalista, mais buoltado pa l [[Oucidente]] i cun ua política d'aprossimaçon a la [[Ounion Ouropeia]], benceu las eileiçones pa la Cámara de Repersentantes, ponendo fin a 16 anhos de domínio de l Partido Trabalhista. [[Edward Fenech Adami]] fui eileito [[purmeiro-menistro]]. An Dezembre de [[1989]], Malta fui l local scolhido para un ancuontro antre l persidente de ls [[Stados Ounidos]], [[George Bush]], i l persidente de l'ex-[[Ounion Sobiética]], [[Mikhail Gorbacheb]]. An Outubre de [[1990]], l paíç solicitou formalmente l'adeson a la [[Ounion Ouropeia]]. Nas eileiçones de [[1992]], ls nacionalistas derrotórun outra beç sous oupositores. La política gobernamental cuntinou a ser de liberalizaçon, i fúrun rializadas dibersas reformas d'orde eiquenómica, cun bistas a tornar l paíç un nembro de la [[Ounion Ouropeia]]. Dibergéncias de fondo antre l Partido Nacionalista, ne l poder zde 1987, i l Partido Trabalhista quanto a l'adeson de Malta a la [[Ounion Ouropeia]] cunduzen l'eileiçones anticipadas an 1996, l Partido Trabalhista de Alfred Sant ganhou las eileiçones. Passado antrar an funçones l nuobo gobierno anuncia que Malta deixaba ser candidata a l'adeson. An 1998 ocorren nuobas eileiçones an que l Partido Nacionalista i l sou líder [[Edward Fenech Adami]] oubtén ua grande bitória i retoman l camino ouropeu, que tornou Malta ne l die [[1 de Maio]] de [[2004]] nembro de la [[Ounion Ouropeia]].
== Geografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Geografie de Malta]]}}
[[Ficheiro:Satelite image of Malta.jpg|thumb|[[Eimaige de satélite]] de Malta.]]
Malta ten un clima mediterráneo, cun ambiernos amenos (temperatura média de janeiro +12 °C), beranos calientes i secos (temperatura média d'agosto +26 °C), i chubas de 510 mn an média. Cerca de 40% de a tierra ye cultibada, percipalmente cun trigo, patata, tomate i benies. L turismo ye ua de las percipales fuontes de renda.
Maquinarie, bubidas, tabaco, flores, binos, artigos de couro i patatas repersentan las percipales sportaçones.
== Demografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Demografie de Malta]]}}
[[Ficheiro:Malta demography.png|thumb|250px|left|Eiboluçon de la populaçon de l paíç antre [[1961]] i [[2003]].]]
La populaçon de Malta stá stimada an 419 285 pessonas (st. [[2008]]) que son, na sue grande maiorie, habitantes de las árias ourbanas. Etnicamente, 95% son naturales de Malta i ls restantes son angleses ó çcendentes d'eitalianos, para alhá d'alguns [[Eitália|eitalianos]] i spanholes. Malta ye un de ls países cun maior densidade populacional de l mundo, i l maior dentre ls países de la [[Ounion Ouropeia]], cun cerca de 1 265 habitantes por [[quilómetro quadrado]]. Las lénguas oufeciales son l'anglés i l maltés.
Ls malteses son, an sue maiorie, católicos. L'anfluéncia de la Eigreija ye fuorte. Ye un de ls dous países que proíben l [[dibórcio]] (l'outro ye [[Filipinas]]) i un de ls outros que nun permiten l [[amóbito]].
San Jorge Preca, presbítero maltés, fui l fundador de la '''Sociadade de la Doutrina Crestiana''', pa l'apostolado catequético, beatificado an [[9 de maio]] de [[2001]] por [[João Paulo II]] (papa daquela época) i canonizado por [[Bento XBI]] na [[Praça de San Pedro]].
Sues lénguas ouficiai son l maltés i l'anglés, mas dous terços de sue populaçon son capazes d'antender l'eitaliano, que fui l léngua de l paíç até [[1934]], quando tenie ua grande stenson ne l passado i deminuiu debido a l'anfluéncia británica. Sue política oufecial inda adbersa l'eitaliano. Zde ls anhos 60, malta recebiu la telbison eitaliana, adonde la léngua trouxe cunsigo un "reaparecimiento". ls festibales locales, similares als de l sul de la [[Eitália]], son quemuns, celebrando fiestas, batismos i dies houmenageando santos.
== Gobierno i política ==
{{Ber artigo percipal|[[Política de Malta]]}}
[[Ficheiro:Malta Valletta BW 2011-10-07 10-41-05.JPG|thumb|200px|Corte de Malta.]]
L sistema ''unicameral'' stá repersentado nua ''Cámara de Repersentantes'', coincido cumo "'''Kamra tar-Rappreżentanti'''" an maltés, eileita por un ''sufrágio ounibersal direto'' mediante boto simples la cada cinco anhos, a menos que la cámara seia dissolbida pul persidente an cunsulta cul purmeiro-menistro. La cámara ten 65 repersentantes. Quando un partido oubtén la maiorie absoluta de sufrágios, mas nun de sous nembros, puode-se oubter l que les faç falta para alcançar ua maiorie parlamentar.
La cámara de repersentantes eilege l persidente de l paíç la cada cinco anhos.
Ls percipales partidos políticos son l [[Partido Nacionalista de Malta]] i l [[Partido Laborista de Malta]], este redadeiro social-democrata. Hai un "partido berde" (''Altarnattiba Demokratika'') i un de strema dreita (''Amperiun Ouropa''), que nun ten nembros. L'atual gobernista de l partido nacionalista ye l purmeiro menistro de l paíç, [[Lawrence Gonzi]].
== Subdebisones ==
{{Ber artigo percipal|[[Cunceilhos locales de Malta]]}}
Malta stá subdebidida zde [[1993]] an 68 cunceilhos locales ó localidades. Esta ye la forma mais básica de debison admenistratiba, nun eisistindo nibles antermédios antre l nible nacional i ls cunceilhos locales. La seguinte lista stá debedida por [[ilha]]:
[[Ficheiro:Malta - administrative division.svg|thumb|250px|center|[[Cunceilhos locales de Malta|Cunceilhos de Malta]].]]
== Eiquenomie ==
{{artigo percipal|[[Eiquenomie de Malta]]}}
[[Ficheiro:AIDAcara Valetta.jpg|thumb|left|Zona andustrial de [[Balletta]].]]
Malta porduç solo 20% de las reserbas alimentares que cunsume, ten recursos de [[auga potable]] lemitados i nanhue fuonte d'einergie doméstica. Adebina-se assi ua eiquenomie marcada pula dependéncia sterna i d'amportaçones, sendo que la manufatura eiletrónica i téxtil, i l [[turismo]] son las sues percipales fuontes de rendimiento.
L'eiquenomie maltesa ye baseada na andústria, ne l quemércio i ne ls serbícios financeiros que melhoran seneficatibamente l'eiquenomie de l paíç. Malta ten grandes recursos tecnológicos. Assi, por star localizada antre [[África]] i [[Ouropa]], ten quemércio d'alto nible, cun joalheries, bancos i restourantes. Las percipales andústrias de Malta son l'alimentícia, l'eiletrónica, la nabal, la calçadista, la téxtil i la pesqueira, para alhá d'haber serbícios financeiros na capital i nas percipales cidades.
La moneda oufecial era la lira maltesa, até dezembre de 2007. L [[Alargamiento de la ária de l'ouro#Malta|ouro fui adotado cumo moneda oufecial de l paíç]] an [[1 de janeiro]] de [[2008]]. Stima-se que l Ouro fazerá cun que l'eiquenomie maltesa cresça 12% al anho, superando las taxas de crecimiento de la China, Coreia de l Sul i Índia, para alhá desso, l gobierno tenta liberar la sploraçon i l refino de l petrólio. Debido al sou lemitado tamanho (316 Km²) l paíç nun ten spácio suficiente pa la [[agricultura]], sendo oubrigado a amportar bários perdutos agrícolas. La prebison ye de que l'eiquenomie maltesa cresça 7,8% an 2007.
== Cultura ==
La cultura maltesa reflete las anfluéncias bariadas de ls países la gobernórun até [[1964]], particularmente na [[Eitália]] i ne l [[Reino Ounido]]. Ls questumes, lendas i folclores malteses son studadas i categorizadas lentamente, cumo qualquiera outra tradiçon ouropeia.
[[Ficheiro:Malta Knights.jpg|thumb|150px|left|[[Fuorte de Santo Eilmo]], Malta: recriaçon stórica cun uniformes de l seclo XVI de ls Cabalheiros de Malta ([[2005]]).]]
Na catedral de San João, custruída an [[1577]], puode-se apreciar la tela [[:Ficheiro:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|La Decapitaçon de San João]], de [[Carabaggio]], que bibeu alguns meses na ilha, mas fui spulso sob acusaçon d'homicídio.
Na sede de l Gobierno, localizado ne l'antigo Palácio de l Gran-Mestre de l Armoria, puoden-se apreciar mais de 5 mil quadros de la [[Orde Soberana i Melitar de Malta]]. An [[Baleta]], la capital de l paíç, queda l Museu de Guapas Artes, l Museu de Arqueologie, l [[Fuorte de Santo Eilmo]] i Museu de la Anquesiçon.
L Museu Marítimo i l Museu de l Grande Sítio de [[1565]] rebelan l passado turbulento de las pequeinhas ilhas. L Museu Nacional de la Guerra i de l Refúgio, de la [[Segunda Guerra Mundial]] apersenta las anformaçones persentes an cunflitos mais recentes.
Las [[çcoteca]]s, [[restourante]]s i clubes noturnos na cidade de [[St. Julian's]] stan abiertas até las altas horas de la madrugada.
An [[Gozo (ilha)|Gozo]], puoden-se apreciar la maiorie de ls templos [[pré-stória|pré-stóricos]] an Malta, cunsidrados cumo [[Património Mundial|patrimónios mundiales]] pula [[UNESCO]].
=== Literatura ===
Calcula-se que la literatura maltesa tenga quaije dous seclos d'eidade. Por un longo período, la literatura maltesa referiu-se a la tradiçon literária, atingindo l sou apogeu culs trabalhos de l sacerdote [[Dun Karn Psaila]], un artista cun un grande domínio de sue arte, que mais tarde fui declarado un poeta nacional.
Scritores cumo [[Ruzar Vriffa]] i [[Karmenu Bassallo]] tratórun, durante l [[seclo XX]], a buscar nuobas altarnatibas pa la rigideç temática i formal de la bersificaçon, mas solo até ls [[anhos 60]] la literatura maltesa sofriu sue trasformaçon mais radical an todos ls géneros.
L'ansiadade, crise eidantidária, protestos, rebliones i l'angajamiento social marcórun l período literairo i dramático. Alguns poetas pendentes de l seclo passado fúrun [[Mario Azzopardi]], [[Vitor Fenech]], [[Ouliber Friggieri]], [[Joe Friggieri]], [[Carlos Flores]], [[Marie Ganado]], [[Lillian Sciberras]] i [[Akill Mizzi]].
Na prosa çtacan-se [[Franes Sammut]] i [[Joe Camilleri]] i antre ls dramaturgos çtacan-se [[Francis Ebejer]], [[Alfred Sant]] i [[Oriste Calleija]].
Ls scritores de la nuoba geraçon cunsulidórun-se na busca de sous antecessores. [[Guze'Stagno]], [[Karl Schembri]] i [[Clare Azzopardi]] debrebe ampusírun sou nome ne l campo literairo.
Antre ls poetas cuntemporáneos ancluen-se [[Adrian Grima]], [[Eimmanuel Mifsud]], [[Norbet Bugeija]] i [[Simone Anguaneç]].
=== Atebidades académicas ===
Ne l campo académico subressaen ls porsores Peter Serracino Anglott, i Charles Briffa, de la [[Ounibersidade de Malta]]. l mesmo cul poeta [[Ouliber Friggieri]], qu'antroduziu la perspetiba stórica i psicossocial i amplicaçones filosóficas dun poder oupressibo.
Por sue parte, l porsor i scritor [[Edward de Bono]] ye coincido por cunhar la palabra [[pensamiento lateral]].
Las atebidades culturales maltesas ban zde la daprendizaige mais pura de l'aramaico antigo até las classes de [[física]] mundialmente reconhecidas pul porsor Sr. Suareç.
=== Gastronomie ===
La cozina maltesa ye nacida de la relaçon de longo prazo antre malteses i spanholes que ténen gobernado l'arquipélago. La fuson de sabores dou a la cozina de Malta un sabor çtinto drento de la cozina mediterránica. Ambora tenga muitos pratos ouriginales, muitas receitas tamien ténen ua fuorte anfluéncia de la culinária [[Eitália|eitaliana]] (specialmente de la [[Sicília]]) i [[Turquie|turca]]. Alguns pratos tipicamete malteses son l ''biç-fiir zejt'', ''gbejniet'', ''pastizzi'' i ''Ross eil-Forn''.
=== Sportes ===
Na década de [[1990]], ls sportes ourganizados an Malta renacírun grácias a la criaçon de dibersas anstalaçones atléticas, ancluindo un stádio nacional i un pabilhon de basquetebol an [[Ta' Qali]], assi cumo ua pista adequada pa la prática de tiro cun arco, ''rugby'' i [[beisebol]]. An cumpetiçones çportibas anternacionales, ls malteses tenden a apoiar las eiquipas [[Reino Ounido|británicas]] i [[Eitália|eitaliana]].
An [[1993]] i [[2003]], Malta ourganizou ls [[Jogos de ls Pequeinhos Stados de la Ouropa]].
== Malteses famosos ==
Ls percipales malteses famosos son:
* [[Girolamo Abos]] (1715-1760) - cumpositor
* [[Giuseppe Abos]] (1708-1776) - cumpositor
* [[Edward Fenech Adami|Eddie Fenech Adami]] (1934-) - purmeiro-menistro, persidente (2004-)
* [[Mario Azzopardi]] (1950-) - diretor
* [[Agatha Barbara]] (1923-2002) - persidente
* [[Paul Boffa]] (1890-1962) - purmeiro-menistro
* [[Joe Borg]] (1952-) - político
* [[George Borg Oulebier]] (1911-1980) - purmeiro- menistro
* [[Ruzar Briffa]] (1906-1963) - poeta
* [[Francesco Buhagiar]] (1876-1934) - purmeiro- menistro
* [[Giuseppe Calì]] (1846-1930) - pintor
* [[Charles Mario]] Camilleri (1931-) - cumpositor
* [[Anrico Mizzi]] (1885-1950) - purmeiro-menistro
* [[Edwige Fenech]] (1948-) - atriç
* [[Don Mintoff]] (1916-) - político
* F. B. Schira - cumpositor
* [[Ira Losco]] - cantora
* [[Eimmanuel Mifsud]] - outor
* [[Joe Saco]] (1960-) - cartonista
* [[Michael Mifsud]] (1981-) - futebolista
* [[Hugo L. Machadich]] (1923-) - artista plástico
* [[Melchiorre Cafà]] (1636-1667)- scultor
* [[Carmelo Borg Pisani]] (1915-1942) - político
{| border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0"
|+<font size="+1">'''Feriados'''</font>
|-
! style="background:#efefef;" | Data
! style="background:#efefef;" | Nome em português
! style="background:#efefef;" | Nome local
! style="background:#efefef;" | Observações
|-
|
|
|
|
|}
== {{ Ber tamien }} ==
{{correlatos
|commons=Malta
}}
* [[Ouropa]]
* [[Lhista de paízes]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de Malta|Missones diplomáticas de Malta ]]
{{ref-section}}
== {{ Ligaçones sternas }} ==
* [http://www.gov.mt Página oficial do Governo de Malta] (em [[Língua inglesa|inglês]] e [[Língua maltesa|maltês]])
* {{link|en|2=http://www.mta.com.mt/|3=Página oficial do Centro turístico de Malta}}
* {{link|en|2=http://www.holidaysmalta.info/|3=Malta Travel Guide|4= - Malta guía de viaje}}
* {{link|en|2=http://www.guidetomalta.net/|3=Malta travel guide|4= - Página turística de Malta}}
* [http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ |date=2009-09-09 }} sob a tutela da Autoridade do Turismo de Malta
{{Malta/Tópicos}}
{{Bloco de navegação
| UE
|Ouropa
|Quemunidade de las Naciones}}
[[Catadorie:Malta| ]]
[[Catadorie:Paízes de la Ouropa]]
pf4z1zx57l46llvkz90e72ge76ryi3l
Kosobo
0
11177
106866
99366
2026-06-06T19:01:46Z
~2026-30875-10
15270
yy
106866
wikitext
text/x-wiki
L '''Kosobo''' (a las bezes scrito Cossobo, Cosobo ó Kossobo) (an sérbio, Косово; an albanés Kosoba) ye un paíç de reconhecimiento lemitado localizado na península de ls Bálcanas (ne l sudeste de la Ouropa), na region de l'antiga Jugoslábia. Zde 2008, quando declarou la sue andependéncia de forma unilateral de la Sérbia, ye reconhecido cumo un paíç andependiente por 102 de ls 193 países nembros de la ONU ancluindo Houlanda, Stados Ounidos, Afeganistan, Albánia, Turquie, Japon, Fráncia, Eitália, Pertual, Reino Ounido, Eimirados Árabes Ounidos, Bélgica, Colómbia i Almanha, anquanto outros países ancluindo la própia Sérbia, Eisrael, Rússia, China, Spanha, Benezuela, Síria, Eiran, Índia, República Democrática de l Cungo, Nigéria, Brasil, México, Angola i Moçambique nun l reconhecen cumo paíç andependiente.
[[Fexeiro:Flag_of_Kosovo.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
L território kosobar fizo parte de ls ampérios Romano, Bizantino, Búlgaro, Sérbio i Otomano i, ne l seclo XX, passou a las manos de l Reino de la Sérbia, i de la Iugoslábia. Passado l falhanço de las negociaçones anternacionales para atingir un cunsenso subre l stado custitucional aceitable, l gobierno probisório de l Kosobo declarou-se unilateralmente un paíç andependiente de la Sérbia an 17 de febreiro de 2008, sob l nome República de l Kosobo, sendo reconhecido ne l die seguinte puls Stados Ounidos i alguns países ouropeus, tales cumo la Fráncia, Pertual, Reino Ounido i la Almanha. Mas, l Kosobo inda ye rebindicado pula Sérbia i nun recebiu l reconhecimiento d'outros países cumo la Rússia, Vrasil i Spanha.
L gobierno sérbio rebindica l território cumo parte antegral de la Sérbia, correspondendo a la Porbíncia Outónoma de Kosobo i Metohija (an sérbio, Аутономна покрајина Косово и Метохија, Outonomna pokrajina Kosobo i Metohija, i an albanés Krahina Outonome i Kosobës dhe Metohisë). La maior parte de la populaçon de l Kosobo ye d'ourige albanesa, cun ua minorie sérbia que repersenta aprossimadamente 5% de la populaçon kosobar.L purmeiro persidente de l protetorado fui Fatmir Sejdiu, de l partido LDK (Lidhja Demokratike i Kosobës, "Liga Democrática de l Kosobo"). L purmeiro purmeiro-menistro fui Hashin Thaçi.
[[Catadorie:Kosobo]]
hbfmm3jwugplxhwuqgg8gpdq2jr9yrr
Ana Mena
0
11605
106870
106860
2026-06-06T21:33:33Z
Sa~eswiki
11709
Sa~eswiki arrastrou [[Mena, Ana]] pa [[Ana Mena]]
106860
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Premios Goya 2026 - Ana Mena (cropped).jpg|thumb|right|250px|Ana Mena em 2026]]
'''Ana Mena''' (25 de febreiro de 1997) ye ua cantora.
== Discografie ==
* Index (2018)
== Ligaçones sternas ==
[[Catadorie:Música]]
s43u1e0nk3pcv0j2zb8nk7orn24ue3b
106872
106870
2026-06-06T21:33:48Z
Sa~eswiki
11709
106872
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Premios Goya 2026 - Ana Mena (cropped).jpg|thumb|right|250px|Ana Mena em 2026]]
'''Ana Mena''' (25 de febreiro de 1997) ye ua cantora spanhola.
== Discografie ==
* Index (2018)
== Ligaçones sternas ==
[[Catadorie:Música]]
tul2rfqkfups4kndnq6bapnt6lj2lfb
106873
106872
2026-06-06T21:34:34Z
Sa~eswiki
11709
106873
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Premios Goya 2026 - Ana Mena (cropped).jpg|thumb|right|250px|Ana Mena em 2026]]
'''Ana Mena''' (Estepona, 25 de febreiro de 1997) ye ua cantora spanhola.
== Discografie ==
* Index (2018)
== Ligaçones sternas ==
[[Catadorie:Música]]
724w17putkdelwhuds5kw5u7f5s0de3
106874
106873
2026-06-06T21:35:28Z
Sa~eswiki
11709
106874
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Premios Goya 2026 - Ana Mena (cropped).jpg|thumb|right|250px|Ana Mena em 2026]]
'''Ana Mena''' (Estepona, 25 de febreiro de 1997) ye ua cantora spanhola.
== Discografie ==
* ''Index'' (2018)
* ''Bellodrama'' (2023)
== Ligaçones sternas ==
[[Catadorie:Música]]
9qnvnvvr21xxm4t9kj7753h7t5svk04
Andaluzia
0
11717
106885
99601
2026-06-07T09:38:36Z
~2026-30875-10
15270
iu
106885
wikitext
text/x-wiki
'''Andaluzia''' ye ua quemunidade outónoma spanhola situada al sul de la [[Península Eibérica]]. Sua capital ye [[Sebilha]]. Stá debedida an oito porbíncias, Sebilha, Huelva, Cadiz, Córdoba, Jaén, Almería i Granada.
[[Catadorie:Quemunidades outónomas de Spanha]]
mj4rxilohljik65sh6jk7et1mqz69jo
106886
106885
2026-06-07T09:39:55Z
~2026-30875-10
15270
hg
106886
wikitext
text/x-wiki
'''Andaluzia''' ye ua quemunidade outónoma spanhola situada al sul de la [[Península Eibérica]]. Sua capital ye [[Sebilha]]. Stá debedida an oito porbíncias, Sebilha, Huelva, Cadiz, Córdoba, Jaén, Almería i Granada.
[[Catadorie:Quemunidades outónomas de Spanha]]
[[Fexeiro:Flag_of_Andalucía.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
s9q4q0zaxsbwht019xpkfqn25gsvwyf
Ñami
0
11941
106863
100348
2026-06-06T15:58:28Z
~2026-28950-60
15246
/* */ vv
106863
wikitext
text/x-wiki
'''Ñami''' ye l nome quemun d'alguas speces de plantas de l género Dioscorea (família Dioscoreaceae ) que forman tubérclos comestibles . Ls tubérclos d'alguas outras speces de l género, cumo D. communis , son tóxicos. Ls ñamis son trepadeiras heirbáceas perenes cultibadas pa l cunsumo de sous tubérclos amiláceos an muitas regiones temperadas i tropicales , specialmente na [[África]] Oucidental, [[América de l Sul]] i Caribe, [[Ásia]] i [[Ouceanie]] . Ls própios tubérclos, tamien chamados de "ñami", bénen nua bariadade de formas debido l'einúmaras cultibarese speces relacionadas.
[[File:YamsatBrixtonMarket.jpg|thumb|ñami]]
q0l1hjlrak3c5uakxoc6buj1l9stnt1
Djibuti
0
12458
106887
106600
2026-06-07T09:42:04Z
~2026-28950-60
15246
/* */ bb
106887
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Djibuti'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag_of_Djibouti.svg|left|130px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Emblem_of_Djibouti.svg|left|100px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Djibouti_(orthographic_projection).svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua francesa|Francés]]
, {{l|Árabe}}
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />|| Djibuti
|-
|-
|}
'''Djuibuti''' o '''Jibúti''' (en francés, ''Djibouti''; en árabe, جيبوتي, ''Ŷībūtī'', [ʤiːbuːtiː]) ye un paíç de l Este de África. A sua capital ye la cidade de Djibuti.
{{commons|Djibuti}}
[[Catadorie:Paízes de África]]
p7ou1q8p6nctj5kb923c3ohuwr35p4w
Ilhas Fiji
0
12490
106888
106808
2026-06-07T09:45:49Z
~2026-28950-60
15246
/* */ hh
106888
wikitext
text/x-wiki
Ilhas Fiji ó Fiji(an fijiano:Matanitu ko Viti(an hindi fijiano:फ़िजी गणराज्य Fijī Gaṇarājya)anteriormente conhecida como República de las Fiji,ye un paíç insolar de la [[Ouceanie]],composto por 332 ilhas an [[Ouceano Pacífico|Ouceano pacífico]].Fiji faze fronteira marítima con [[Tubalu]] i con l [[Territóriofrancés|território francés]] de [[Wallis i Futuna]] a norte,con Tonga leste,i con l território de la [[Nuoba Caledónia|Nuoba Caledónia,]]<nowiki/>con [[Banuatu]] i con ls [[Eilhas Salomon|Ilhas Salomon]] a oeste.A sul,a tierra más próxima corresponde ás ilhas [[Nuoba Zelándia|neozelandesas]] de [[Ilhas Kermadec|Kermadec]].<ref>História de las Fiji</ref>
[[Fexeiro:Flag_of_Fiji.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
República de las Fiji
Manitou ko Viti(Fijiano)
फ़िजी गणराज्य(Hindi Fijiano)Ripablik ăph Phījī
Capital/Cidade Maior:[[Suba]]
Lhénguas Oficiales:Fijiano i Hindi Fijiano
c1o6hn951hueb4tqu3yca6mpvdyopi4
106889
106888
2026-06-07T09:46:53Z
~2026-28950-60
15246
/* */
106889
wikitext
text/x-wiki
Ilhas Fiji ó Fiji(an fijiano:Matanitu ko Viti(an hindi fijiano:फ़िजी गणराज्य Fijī Gaṇarājya)anteriormente conhecida como República de las Fiji,ye un paíç insolar de la [[Ouceanie]],composto por 332 ilhas an [[Ouceano Pacífico|Ouceano pacífico]].Fiji faze fronteira marítima con [[Tubalu]] i [[Rotuma]] i con l [[Territóriofrancés|território francés]] de [[Wallis i Futuna]] a norte,con Tonga leste,i con l território de la [[Nuoba Caledónia|Nuoba Caledónia,]]<nowiki/>con [[Banuatu]] i con ls [[Eilhas Salomon|Ilhas Salomon]] a oeste.A sul,a tierra más próxima corresponde ás ilhas [[Nuoba Zelándia|neozelandesas]] de [[Ilhas Kermadec|Kermadec]].<ref>História de las Fiji</ref>
[[Fexeiro:Flag_of_Fiji.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
República de las Fiji
Manitou ko Viti(Fijiano)
फ़िजी गणराज्य(Hindi Fijiano)Ripablik ăph Phījī
Capital/Cidade Maior:[[Suba]]
Lhénguas Oficiales:Fijiano i Hindi Fijiano
fkh0athyn7trd9bdksdawn773mdjtnh
Lhéngua griega
0
12493
106862
106755
2026-06-06T13:27:40Z
~2026-28950-60
15246
/* */ f
106862
wikitext
text/x-wiki
L Griego(an griego:ελληνικά Elliniká)ou ελληνική γλώσσα, AFI:[eliniˈki ˈɣlosa], lit. "lhéngua helénica")ye ua lhéngua de un ramo independente de la família lhénguística [[Indo-Europeia|Indo-europeia]]. Ye la lhéngua oficial de la [[Grécia]] i de l [[Xipre]], i tamien ua de las 24 lhénguas oficiais dela [[Ounion Ouropeia|Ounion Europeia]]. Natural de l sul de ls Bálcanes, oeste de la Ásia Menor i la reigion an torno de l mar Egeu, ye idioma [[Indo-Europeu|Indo-europeu]] con la más longa i bien doucumentada história, abrangendo 34 séculos de reigistros scritos. Sue sistema de scrita fui l alfabeto griego durante la maior parte de sue história; outros sistemas, como l Linear B i o silabário cipriota tamien fui utilizados. L alfabeto griego surgiu a partir de la scrita fenícia, i acabou dando origen, por sue bez, aos alfabetos latino, cirílico, copta, i dibersos outros sistemas de scrita.<ref>Elliniká</ref>
Griego
Eλληνικά
Falado(a):[[Grécia]]
[[Albánia]] | [[Xipre]] <ref>Biquipédia an Lhéngua Griega</ref>
Falantes:13,4 milhones
Família:[[Indo-Europeia]] | [[Lénguas helénicas|Helénica]]<ref>Dialeto Dórico</ref>
0xntiue2uy0q2joof7cds67cjiokrgm
Mena, Ana
0
12500
106871
2026-06-06T21:33:33Z
Sa~eswiki
11709
Sa~eswiki arrastrou [[Mena, Ana]] pa [[Ana Mena]]
106871
wikitext
text/x-wiki
#ANCAMINAR [[Ana Mena]]
5nwi790ney5rvwzndq4b1c355yh4fnq
Ilhas de l Canhal
0
12501
106875
2026-06-07T09:00:29Z
~2026-28950-60
15246
Uu
106875
wikitext
text/x-wiki
Las ilhas de l Canhal ye un grupo de nuobe ilhas que faç parte de l [[Reino Ounido]],solo dues ye desabitadas.<ref>Channel Islands(an anglés)</ref>
Principales:
[[Jersey]]
[[Guernsey]]
[[Alderney]]
[[Sark]]
[[Burhou]]
[[Herm]]
[[Brecqhou]]
[[Jethou]]
[[Lihou]]
mkuplkm43p2zatoqd8nbarvdwchbz7j
106876
106875
2026-06-07T09:02:19Z
~2026-30875-10
15270
66
106876
wikitext
text/x-wiki
Las ilhas de l Canhal ye un grupo de nuobe ilhas que faç parte de l [[Reino Ounido]],solo dues ye desabitadas.<ref>Channel Islands(an anglés)</ref>
Principales:
[[Jersey]]
[[Guernsey]]
[[Alderney]]
[[Sark]]
[[Burhou]]
[[Herm]]
[[Brecqhou]]
[[Jethou]]
[[Lihou]]
[[Fexeiro:Channel_Islands_location.svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]]
mcezfeizx96ux1o4dxpzv8ozqzn9eev
106877
106876
2026-06-07T09:02:47Z
~2026-30875-10
15270
yu
106877
wikitext
text/x-wiki
Las ilhas de l Canhal ye un grupo de nuobe ilhas que faç parte de l [[Reino Ounido]],solo dues ye desabitadas.<ref>Channel Islands(an anglés)</ref>
Las Principales:
[[Jersey]]
[[Guernsey]]
[[Alderney]]
[[Sark]]
[[Burhou]]
[[Herm]]
[[Brecqhou]]
[[Jethou]]
[[Lihou]]
[[Fexeiro:Channel_Islands_location.svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]]
ms40k28p5va6ytn9mn0ujpe0qbdxuj5
Francés
0
12502
106878
2026-06-07T09:08:20Z
~2026-28950-60
15246
Yh
106878
wikitext
text/x-wiki
[[Quirguiston]]
[[Anguila]]
[[Serra Lhiona]]
[[Guiana]]
[[Suriname]]
[[Guiana Francesa]]
ht8eedzx3o781mzwdonnoy25wfli8u7
Quirguiston
0
12503
106879
2026-06-07T09:19:26Z
~2026-28950-60
15246
F
106879
wikitext
text/x-wiki
Quirguiston(an [[Lhéngua quirguisa|Quirguiso]]:.Кыргызстан) ye un paíç de la [[Ásia Central]],integrante de la bielha [[Ounion Sobiética|Ounion Sobiética.]] Ten fronteira con l [[Cazaquiston]],oueste con l [[Ousbequsiton]] a sul al [[Tadjiquiston|Tajiquiston]]. <ref>Кыргызстан(an quirguiso)</ref>
r75njkllhwromkcfjm4nwsv7c4qv5x1
106880
106879
2026-06-07T09:21:14Z
~2026-30875-10
15270
gt
106880
wikitext
text/x-wiki
Quirguiston(an [[Lhéngua quirguisa|Quirguiso]]:.Кыргызстан) ye un paíç de la [[Ásia Central]],integrante de la bielha [[Ounion Sobiética|Ounion Sobiética.]] Ten fronteira con l [[Cazaquiston]],oueste con l [[Ousbequsiton]] a sul al [[Tadjiquiston|Tajiquiston]].
[[Fexeiro:Flag_of_Kyrgyzstan.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
<ref>Кыргызстан(an quirguiso)</ref>
ksr3kexirojnah2pqbwcnf8f9xlffbg
106881
106880
2026-06-07T09:22:06Z
~2026-30875-10
15270
jj
106881
wikitext
text/x-wiki
Quirguiston(an [[Lhéngua quirguisa|Quirguiso]]:.Кыргызстан) ye un paíç de la [[Ásia Central]],integrante de la bielha [[Ounion Sobiética|Ounion Sobiética.]] Ten fronteira con l [[Cazaquiston]],oueste con l [[Ousbequsiton]] a sul al [[Tadjiquiston|Tajiquiston]].
[[Fexeiro:Flag_of_Kyrgyzstan.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
[[Fexeiro:Kyrgyzstan_on_the_globe_(Eurasia_centered).svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]]
<ref>Кыргызстан(an quirguiso)</ref>
o9te8muikcoi5jb1xywb4h9p8b02npg
Ousbequsiton
0
12504
106882
2026-06-07T09:29:40Z
~2026-28950-60
15246
Yy
106882
wikitext
text/x-wiki
Ousbequiston(an ousbeque:Ўзбекистон Республикаси) ye un paíç duplamente encrabado an la [[Ásia Central]].<ref>Ўзбекистон Республикаси(an ousbeque)</ref>
8ysmufbh4jx0fg786hojst3qbimntlq
106883
106882
2026-06-07T09:33:16Z
~2026-30875-10
15270
uu
106883
wikitext
text/x-wiki
Ousbequiston(an ousbeque:Ўзбекистон Республикаси) ye un paíç duplamente encrabado an la [[Ásia Central]].
[[Fexeiro:Flag_of_Uzbekistan.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
<ref>Ўзбекистон Республикаси(an ousbeque)</ref>
f5zj0vrbn7kc8fbtwf5riadeilbpg5r
106884
106883
2026-06-07T09:37:29Z
~2026-30875-10
15270
ji
106884
wikitext
text/x-wiki
Ousbequiston(an ousbeque:Ўзбекистон Республикаси) ye un paíç duplamente encrabado an la [[Ásia Central]].
[[Fexeiro:Flag_of_Uzbekistan.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
[[Fexeiro:Uzbekistan_(centered_orthographic_projection).svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]]
<ref>Ўзбекистон Республикаси(an ousbeque)</ref>
tkfegnl6erte2niml3st8uq92cxzht0