Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Jeobá 0 1502 106891 106627 2026-06-07T13:11:06Z ~2026-30875-10 15270 /* Lhigaçones sternas */ uu 106891 wikitext text/x-wiki {{Dius}}L '''Tetragrama YHVH''' ('''<big>יהוה</big>'''), diç-se al nome de l [[Dius]] de [[Eisrael]] an forma scrita yá [[Trasliteraçon|trasliterada]] i, pus, [[Lhatin|lhatenizada]], cumo d'uso corriente na maiorie de las culturas atuales. Oureginariamente, an [[aramaico]] i [[heibraico]], ''era scrito i lhido hourizontalmente, de la dreita para squierda'' '''<big>יהוה</big>'''; ó seia, '''HVHY'''. Formado por quatro [[cunsuantes]] [[Heibraico|heibraicas]] — '''Yud''' י '''Héi''' ה '''Bab''' ו '''Héi''' ה ó '''<big>יהוה</big>''', l Tetragrama YHVH ten sido lhatenizado para '''JHVH''' yá por muitos seclos. Las lhetras de la dreita para squierda segundo l [[alfabeto heibraico]] son: :{| class="wikitable" |- ! Heibraico !! Pernúncia !! Lhetra |-valign=top | style="font-family:David,SVL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkesin, Times New Roman;font-size:300%" height=30 valign=top|י | '''Yodh''' ó '''Yud''' | "Y" |-valign=top | style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkesin, Times New Roman;font-size:300%" height=30 valign=top|ה | '''Hei''' ó '''Héi''' | "H" |-valign=top | style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkesin, Times New Roman;font-size:300%" height=30 valign=top|ו | '''Waw''' ó '''Bab''' | "B" |-valign=top | style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkesin, Times New Roman;font-size:300%" height=30 valign=top|ה | '''Hei''' ó '''Héi''' | "H" |- |} L [[tetragrama]] aparece mais de 6.800 bezes — solico ó an cunjunçon cun outro "nome" — ne l [[heibraico|testo heibraico]] de l [[Antigo Testamiento]], a andicar, pus, tratar-se de nome mui coincido i que çpensaba la persença de [[Abjad|senhales bocálicos]] auxeliares (las [[bogales]] antercalares). Ls nomes ''YaHBeH'' (bertido an mirandés para '''Jabé'''), ó ''YeHoBaH'' (bertido an mirandés para '''Jeobá'''), son [[trasliteraçon|trasliteraçones]] possibles, mas alguns [[eirudito]]s perfíren l'uso mais primetibo de l nome de las quatro [[cunsuante]]s '''YHVH''', yá outros eiruditos faborécen l nome Jabé (''Yahbéh ó JaHWeH''). Inda alguns destes studiosos cuncórdan que la pernúncia Jeobá (''YeHoBaH ó JeHoBáH''), seia correta, sendo esta redadeira, la [[pernúncia]] mais popular de l Nome de Dius an [[Tetragrama YHVH#Trascriçon an defrentes Lhénguas|bários lhénguas]]. [[Fexeiro:YHWH.svg|300px|thumb|(Lhetras Heibraicas י (yod) ה (heih) ו (bab) ה (heh), ''' ó Tetragrama YHVH''']] ==Na Bíblia Heibraica i Setuaginta Griega== [[Fexeiro:Lxx Minorprophets.gif|300px|thumb|'''YHWH''' grafado an [[Lhéngua heibraica|páleo-heibraico]], an cacho de la [[Setuaginta]] [[Lhéngua griega|Griega]] inda ousada ne l [[Seclo I]] ]] L'antiguidade i lhegitimidade de l '''Tetragrama''' cumo '' L Nome de Dius'' pa ls [[judiu]]s puode ser cumprobada na cunceituada traduçon pa l [[griego]] de la [[Bíblia Heibraica]], chamada [[Setuaginta]] [[Lhéngua griega|Griega]], adonde l Tetragrama aparece scrito an [[heibraico]] arcaico ó páleo-heibraico. Fúrun ancuntrados an cachos de cópias primitibas de la [[Setuaginta|LXX]] (Papiro LXX Lheb. b, Caberna m.º 4 de [[Qumran]], datado cumo sendo de l [[Seclo I a.C.]]) adonde l Tetragrama YHWH' ye repersentado an lhetras griegas ([[Lhebítico]] 3:12; 4:27). Studos dízen que solo an cópias ''posteriores'' de la [[Setuaginta]] Griega, datadas de l final de l [[Seclo I]] [[d.C.]] an delantre, ls copistas ampeçórun a sustituir l '''Tetragrama YHWH''' por ''Kýrius'', que senefica [[SENHOR]] (an lhetras grandes) i por [[Theós]], que senefica [[Dius]]. Fui debido a esto, la rezon de YHWH tener zaparecido graficamente de l [[testo]] de l [[Nuobo Testamiento]] an alguas [[:Catadorie:Bersones i traduçones de la Bíblia|traduçones bíblicas]]. ===Outros cunceitos subre Dius YHWH=== Outros studiosos ancarórun YHWH cumo un dius de la natureza adorado ne l Sul de [[Canaana]] i puls nómadas de ls zertos circundantes, antimamente lhigado al Monte Horebe, na [[Península de l Sinai]]. Segundo l lhibro bíblico de [[Génesis]], fui l Dius '''YHWH''' que se rebelou al semita Abron (depuis chamado de [[Abraon]]) an [[Ur]], na Baixa [[Mesopotámia]]. Storicamente, surge eiqui l percípio de l [[monoteísmo]] heibraico ne l'anterior dua sociadade fuortemente politeísta. L Dius '''YHWH''' ye deste modo eidantificado cumo la Debindade que causou l [[Dilúbio]] [[Bíblia|Bíblico]]. Ye l Dius de [[Adon]], de [[Abel]], de [[Enoque]] i de [[Noé]]. Ye l Criador de l Ouniberso i de todas las formas de bida na Tierra. Ye tamien chamado por ''Adonaí'' (Soberano Senhor), ''Eilohín'' (Dius, i nun diuses, bisto que trata-se de plural majestático <ref>Pains are taken to refute the arguments based on the grammatical plurals employed in Biblical texts when referring to God. "Elohim" does not designate a plurality of deities. The very context shows this, as the verbs in the predicate are in the singular. The phrase "Let us make man in our image" (Gen. i. 26) is proved by the subsequent statement, "so God created man in his own image" (ib. verse 27), to refer to one God only (Yer. Ber. ix.; Gen. R. viii., xix.). Nor, according to R. Gamaliel, is the use of both "bara" and "yaẓar," to connote God's creative action, evidence of the existence of two distinct divine powers (Gen. R. i.). The reason why in the beginning one man only was fashioned was to disprove the contention of those that believe in more than one personality in God (Sanh. 38a). God had neither associate nor helper (Sanh. 38b; Yer.Shab. vi. 8d; Eccl. R. iv. 8). The ever-recurrent principle throughout haggadic theological speculations is that there is only one "Reshut" ("Reshut aḥat hu" = "personality"). (http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=282&letter=G#0)</ref> i crestianos ténen afirmado que la forma plural terie l sentido de ''plural majestático''<ref>http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=52&letter=N&search=God#165</ref>), ''Ha Adhóhn'' (l [Berdadeiro] Senhor), ''Elyóln'' (Dius Altíssimo) i ''El-Shadai'' (Dius Todo-poderoso). Assi, l Dius '''YHWH''' se assume cumo un dius fameliar, l "Dius de [[Abraon]], de [[Isaque]] i [[Jacó]]", protetor de la lhinhaige de l "çcendente" [ó "semiente"] de Abraon. De seguida, torna-se ne l Dius de las [[12 tribos de Eisrael]]. Ye l Dius Lhibertador de l pobo de [[Eisrael]] de la scrabidon ne l [[Eigito]] i quien l faç cunquistar a tierra de [[Canaana]]. Para tal, rebela-se a [[Moisés]], a quien antrega sous dieç Mandamientos ne l [[monte Sinai]]. Para sue adoraçon i cumprimiento de sue Lhei, son custituídos sacerdotes ls de a tribo de Lhebi, ó [[Lhebitas]], debaixo de la lhiderança de l Sumo [[Sacerdote]], de la lhinhaige de [[Aaran]]. Cul stablecimiento de la [[Monarquia]] de l Antigo Eisrael, i mesmo passado la debison de l Reino, eimerge l papel de ls [[profeta]]s de l [[Antigo Testamiento]] cumo puorta-bozes speciales de l Dius YHWH. Tornan-se desse modo figuras-chabe na bida relegiosa, cun ua outoridade única. Tamien cunsulídan l'eideia de la benida de l [[Messias]] cumo l "Ungido" de YHWH, çcendente de la Tribo de [[Judá]] i de la Casa Rial de [[David]]. === Temerosos an Trasgredir la Lhei de Dius === [[Fexeiro:Tetragrammaton scripts.png|thumb|500px|L Tetragrama YHWH ne l'alfabeto [[fenício]], [[aramaico]] i [[heibraico]] moderno.]] L [[Tetragrama]] qu'aparece miles de bezes nas scrituras sagradas era un nome mui coincido na época de [[Jasus Cristo]], assi i todo cula passar de l tiempo l seneficado [[fonética|fonético]] perdiu-se. Para alguns studiosos de la [[lhiteratura]] [[judaica]], esse que deberie ser l nome de Dius era ampernunciable, i segundo la splicaçon cientifica de ls judius, passórun a nun pernunciar l nome de l Dius Todo Poderoso, porque sentian-se cun grima an trasgredir l terceiro mandamiento de Dius ne l [[Decálogo]]. ''Nun tomarás l nome de YHVH, tou Dius, an bano, pus YHVH nun cunsidrá ampune aquel que tomar sou nome an bano.'' Assi, an detreminado período, surgiu antre ls [[judiu]]s ua eideia [[superstiçon|supersticiosa]], de qu'era errado até mesmo pernunciar l '''Tetragrama YHWH'''. Nun se sabe eisatamente an que se baseou la çcuntinuidade de l'uso deste nome. Alguns dízen que l nome era cunsidrado demasiado sagrado para ser proferido por lhábios amperfeitos. Mas ua pesquisa ne l [[Bielho Testamiento]] nun diç nanhue eibidéncia de que qualquiera de ls adoradores de YHWH algua beç heisitássen an dezir l nome Del. Decumientos heibraicos nó-bíblicos, cumo las chamadas [[Lhaquis#Nabucodonosor i las Cartas de Lhaquis|Cartas de Lhaquis]] (scritas an cachos de cerámica ancuntradas an [[Tell ed-Duweir]] an 1935 i outras trés an 1938), mostran que YHWH era ousado na correspondéncia quemun na [[Palestina]] na redadeira parte de l [[Seclo VII]] [[La.C.]] An todas las cartas lhegibles ténen spressones cumo: ::"''Que יהוה [Jabé ó Jeobá] faga que miu senhor ouba hoije mesmo amboras de paç."'' Lhachish Ostracon IV, Ancient Near Eastern Texts, p. 322.<ref>[http://ebibletools.com/israel/lakish/index.html Foto galerie de Laquis (Tell ed-Duweir)]</ref>. Outro cunceito sustenta que se pretendie ampedir que pobos nó-judaicos (gentios) coincéssen ''L Nome'' i possiblemente l'ousássen mal. Todabie, l'antigo Testamiento diç que l própio '''YHWH''' fazerie cun que Sou nome "fusse declarado an toda la Tierra", para ser coincido até mesmo als sous adbersairos. ([[Éisodo]] 9:16; [[Eisaíes]] 64:2; [[Jonas]] 1:1,17) L Nome de l Dius de Eisrael era coincido i ousado por naciones paganas ([[politeísta]]s) tanto antes de la [[Era Crestiana]] cumo ne ls purmeiros seclos deilha.<ref>La Anciclopédia Judaica, 1976, Vol. 12, pág. 119.</ref> ==L'ourige de la superstiçon== [[Fexeiro:2nd century Hebrew decalogue.jpg|thumb|right|150px| L [[:en:Nash Papyrus|Nash Papyrus]] ([[Seclo II a.C.]]) cuntén ua parcela de l testo pré-[[Massorético]], specificamente ls [[ dieç Mandamientos]].]] Nun eisisten certezas de l(s) motibo(s) oureginalmente apersentado(s) para se çcuntinuar la pernúncia correta de l '''Tetragrama YHWH''', assi cumo tamien hai muita ancerteza quanto a la época an que tal cunceito [[superstiçon|supersticioso]] se ampeçou. Alguns dízen qu'ampeçou passado l [[Eisílio Babilónico]]. Mas l profeta [[Malaquias]], fui un de ls redadeiros scritores de l [[Bielho Testamiento]] (na redadeira metade de l [[Seclo B a.C.]], dá grande çtaque al Nome Debino. Outras obras de refréncia sugíren que '''L Nome''' deixou de ser ousado por buolta de [[300 a.C.]]. Eibidéncia para esta data fui supostamente ancuntrada na auséncia de l tetragrama (ó dua trasliteraçon del) na traduçon [[Setuaginta]] Griega, ampeçada por buolta de [[280 a.C.]]. Ye berdade que las cópias mais cumpletas de ls manuscritos de la Setuaginta Griega agora coincidas síguen uniformemente l questume de sustituir l Tetragrama YHWH por spressones sustitutas. Estes manuscritos percipales, remóntan solo al [[Seclo IB]] i al [[seclo V]] Mas çcubrírun-se recentemente cópias mais antigas de la Setuaginta Griega que cuntenien l Tetragrama YHWH, anque an forma fragmentária. Ua deilhas, çcubierta ne l [[Eigito]], son ls restros fragmentairos dun rolo de [[papiro]] de la [[Setuaginta|LXX]] cun ua parte de [[Deuteronómio]] (32:3,6) eidantificado cumo [[:en:Chester Beatty Papyri|Papiro Fouad]] Ambentário m.° 266. Apersenta 49 bezes l '''Tetragrama YHWH''', scrito an carateles heibraicos quadrados, an cada oucorréncia ne l testo heibraico traduzido. Registran-se mais trés ocorréncias de '''YHWH''' an cachos nun eidantificados (116, 117 i 123). Ls peritos dátan este papiro cumo de l [[Seclo I a.C.]] , i neste causo, fúrun scritos quatro ó cinco seclos antes de ls [[manuscrito]]s yá dezidos. Comentando que ls cachos mais antigos de la Setuaginta Griega rialmente cunténen YHWH, l Dr. P. Kahle diç: <center>''"Sabemos agora que l testo griego de la Bíblia [la Setuaginta], ne l que tange a tener sido scrito por judius para judius, nun traduziu l nome debino por ''Kýrius'', mas l Tetragrama scrito cun lhetras heibraicas ó griegas fui retido an tales manuscritos. Fúrun ls crestianos que sustituíran l Tetragrama por ''Kýrius'', quando l nome debino an lhetras heibraicas nun era mais antendido'."''<ref>La Genizá de l Cairo, Oxford, 1959, pág. 222, an anglés.</ref></center> Assi, pul menos an forma scrita, nun eisiste eibidéncia sólida de qualquiera zaparecimiento ó abandono de la pernúncia de l '''Tetragrama YHWH''' ne l período [[a.C.]]. Ne l [[Seclo I]], aparece pula purmeira beç algua eibidéncia dua atitude supersticiosa para cun esse nome. [[Flábio Josefo]], storiador judiu que çcendia dua família sacerdotal, passado narrar la rebelaçon que Dius dou a [[Moisés]] ne l lhocal de l spinheiro ardiente, al falar subre pernúncia de l Nome de Dius de l tetragrama YHWH menciona solo: <center>"''L Nome subre l qual stou proibido de falar."<ref>''Antiguidades Judaicas''", Bol. II, pág. 276</ref></center> Esta mudança acunteciu nas traduçones griegas de la Setuaginta ne ls seclos que se seguírun a la muorte de "[[Jasus Cristo]]" ([[Yeshua]]) i de sous apóstolos. Na berson griega de [[Áquila]], que data de l [[seclo II]] [[d.C.]], i na ''Heixapla'' de [[Orígenes]], que data por buolta de [[245]], [[YHWH]] inda aparecie an carateles heibraicos.<ref>''La Rebista de Studos Teológicos'', Oxford, Vol. XLV, 1944, pág. 158-9, an anglés</ref> Inda ne l [[Seclo IB]], [[Jerónimo]], perito bíblico i tradutor de la [[Bulgata]] [[Lhatin]]la, diç ne l sou prólogo de ls lhibros bíblicos de Samuel i de Reis: <center>"I ancuntramos l nome de Dius, l '''Tetragrama''', an ciertos belumes griegos mesmo hoije, spresso an lhetras antigas."<ref>''Papiros Bíblicos Griegos'', de F. Dunand, Cairo, 1966, pág. 47, m.º 4</ref></center> == La pernúncia de l Tetragrama YHWH == [[Fexeiro:LeningradCodex text.jpg|thumb|left|250px|'''L Códice Leningrado''', de l [[Seclo XI]]]] Na segunda metade de l purmeiro milénio na nuossa era, ls [[scriba]]s coincido por [[massoretas]] antroduzírun un sistema de [[Abjad|senhales bocálicos]] para facelitar la lheitura de l testo cunsunantal an heibraico que poderie cunduzir a einumaros seneficados i an beç d'anserir ls senhales bocálicos corretos de '''YHWH''', ponírun outros senhales bocálicos para lhembrar al lheitor qu'el debie dezir ''Adhonai'' ("Soberano Senhor") ó ''Eilohín'' ("Dius"). L [[Códice de Leningrado]], de l [[Seclo XI]], ten ne l '''Tetragrama YHWH''', senhales bocálicos para rezar ''Yehbíh'', ''Yehbáh'' i ''Yehobáh''. L'eidiçon de Ginsburg de l testo [[massoretas|massorético]] ten senhales bocálicos para que reze ''Yehobáh''. (Génenis 3:14) Ls heibraístas an giral son a fabor de ''Yahbéh'' cumo la pernúncia mais probable. Salientan que la forma abrebiada de l nome ye [[Yah]] (ó [[Jah]], na forma lhatenizada), cumo ne l [[Salmo]] 89:8 i na spresson '''HaleluYah''' (que senefica "Lhoubai la Jah!"; an pertués, ye bertida por [[Alaluia]]). Tamien las formas Yehóh, Yoh, Yah i Yáhu, ancuntradas na grafie heibraica de ls nomes [[Jeosafá]], [[Josafá]], Sefaties i outros, puoden todas ser deribadas de Yahwéh. Las trasliteraçones griegas feitas puls primetibos scritores crestianos andícan ua direçon algo aparecida. Inda assi, de modo algun hai ounanemidade subre l'assunto antre ls peritos. La posiçon atual de las [[Testemunhas de Jeobá]] subre este punto resume-se al seguinte: Bisto que, atualmente, nun se puode tener certeza absoluta de la pernúncia, parece nun haber nanhun motibo para abandonar, an mirandés, la forma bien coincida, [[Jeobá]], an fabor de [[Jabé]]. Se tal mudança fusse feita, anton, la bien de la coeréncia, debian ser feitas altaraçones na grafie i na pernúncia dua anfenidade d'outros nomes ancuntrados na Bíblia. Por eisemplo, [[Jeremias]] serie mudado para ''Yir.meyáh'', [[Isaías]] se tornarie ''Yesha.yá.hu'', i [[Jasus]] serie pernunciado ''Yehoh.shú.la'' an [[heibraico]] ó ''I.i.soús'', ne l [[griego]]. Inda assi reconhécen ne l lhibro [[Studo Perspicaç de las Scrituras]]: <center>''"Na segunda metade de l purmeiro milénio EC, peritos judius antroduzírun un sistema de senhales para repersentar las bogales ausentes ne l testo cunsunantal heibraico. Cun refréncia al nome de Dius, an beç d'anserir ls senhales bocálicos corretos del, colocórun outros senhales bocálicos para lhembrar al lheitor qu'el debie dezir ’Adho•naí (que senefica “Soberano Senhor”) ó ’Eilo•hín (que senefica “Dius”)."''<ref>[[Studo Perspicaç de las Scrituras]] Belume 2 páigina 495</ref></center> Assi, pa l chamamiento relegiosa Testemunhas de Jeobá, coincer i dibulgar l nome pessonal de Dius ye cunsidrado mui amportante. ==L Seneficado de l Nome== L seneficado sato de l '''Tetragrama YHVH''' inda ye oubjeto de cuntrobérsia antre ls specialistas. An [[Éisodo]] 3:14, YHVH dixe la [[Moisés]]: ''“Ehiéh ashér ehiéh.”'' Segundo muitas traduçones de la Bíblia, esta spresson, ancuntrada ne l testo heibraico senefica: ''“You sou l que sou.”'' – [[Almeida Rebista i Atualizada]]. I assi tamien cumprendírun ls tradutores de la [[Berson de ls Setenta]]: ''"Eigo eimi ho ón"''. Dixe Dius la Moisés: ''"You sou Aquel que ye"''. Dixo mais: ''"Assi dezirás als filhos de Eisrael: 'YOU SOU me ambiou até bós.' "'' - [[Bíblia de Jarusalen]]. Esta spresson ''“You sou l que sou”'' ye ousada cumo títalo para Dius, para andicar qu'el rialmente eisistie. Esso correspunde a ''"You sou aquel que ye"'', ''"You sou l'eisistente"''. YHVH starie assi cunfirmando sue própia eisisténcia. [[Fexeiro:2008-09-26 torarolle-jhwh.jpg|thumb|left|300px]] Outras traduçones berten: ''Serei l que you fur''. La [[Traduçon de ls Binte i Quatro Lhibros de las Scrituras Sagradas]], an anglés, de l Rabino [[Isaac Lheser]], berte cumo sigue: “I Dius dixe la Moisés: '''Serei l que you fur''': i el dixo: Assi dezirás als filhos de Eisrael: '''SEREI''' ambiou-me a bós. - <ref>The Twenty-Four Books of the Holy Scritures ([[1853]]; ampresson de [[1914]]), (Le). Traduçon anglesa de Isaac Leser.</ref> La [[Bíblia Anfatizada]], de [[Joseph Bryant Rotherhan]], an anglés, scribe Éisodo 3:14 cumo sigue: ''“I Dius dixe la Moisés: Tornar-me-ei aqueilho que me agradar. I el dixo: Assi dezirás als filhos de Eisrael: Tornar-me-ei ambiou-me a bós.”'' La nota al pie de la páigina, subre este bersiclo, diç an parte: ''“Hayah [palabra bertida arriba ‘tornar-se’] nun senefica ‘ser’ eissencial ó ontologicamente, mas fenomenalmente. . . . L qu'el será nun ye spresso — El stará culs, ajudador, fortalecedor, lhibartador.”'' De modo qu'esta refréncia nun ye a la outo-eisisténcia de Dius, mas, antes, al qu'el pensa tornar-se para culs outros.- <ref>The Amphasised Bible (1897), Joseph B. Rotherhan. (Ro)</ref>; Ó: ''Amostrarei ser l que you amostrar ser''. - [[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas]]. Para estes studiosos, esto senefica que YHVH podie adatar-se a las circunstáncias, i que, l que quier qu'el percisasse tornar-se ó amostrar ser an harmonia cun sou propósito, el podie tornar-se i se tornarie ó amostrarie ser. Antenden que segundo la [[raiç]] de l Tetragrama na [[lhéngua heibraica]], l Tetragrama puode seneficar ''“El Causa que Benga a Ser ó Amostrar Ser”'', quier dezir, cun respeito a Si mesmo i cun respeito al que El se tornará ó amostrará ser, i nun cun respeito a criar cousas. Para estes tradutores, Dius nun starie solo cunfirmando sue própia eisisténcia, mas ansinando l qu'esse nome amplica. YHVH ‘amostrarie ser’, fazerie cun qu'el mesmo se tornasse l que quier que fusse perciso para cumprir las sues promessas. Splícan que l berbo heibraico ''ha•yáh'', de l qual deriba la palabra ''Eh•yéh'', nun senefica solo ''“ser”''. Antes, senefica ''“benir a ser; tornar-se”'', ó ''“amostrar ser”''. Bisto que nun se faç eiqui refréncia a la outo-eisisténcia de Dius, mas al qu'el pretende tornar-se para cun outros. La nota al pie de la páigina subre Éisodo 3:14 de ''“[[L Pentateuco i las Haftorás]]”'', testo heibraico cun traduçon i splanaçon an anglés, eiditado pul Dr. J. H. Heirtç comenta: ''“La maiorie de ls modernos segue Rashi an berter ‘Serei l que you fur’; ó, nanhues palabras puoden resumir todo l que El será pa l Sou pobo, mas la Sue fidelidade eiterna i sue misericórdia eimutable manifestar-se-on cada beç mais na ourientaçon de Eisrael. La repuosta que Moisés recibe nestas palabras, antoce, ye eiquibalente a: ‘Salbarei de l modo an que you salbar.’ Ye para assegurar als eisraelitas l fato de la lhibertaçon, mas nun rebela la maneira.”'' — <ref>The Pentateuch and Haftorahs, de l Dr. J. H. Heirtç, C. H. Soncino Press, [[Lhondres]], [[1950]] I.C.</ref> Antende-se qu'este nome sagrado, na rialidade, ye un [[berbo]], la forma causatiba, andefenida, de l berbo heibraico ''hawáh''. Assi, segundo estes studiosos, l Tetragrama YHVH senefica ''“El Causa que Benga a Ser”''. ''Mostre Ser'' ó: ''Amostrará Ser'', ancorporando an si mesmo un propósito. Assinala l Portador deste nome sclusibo cumo Aquel Que Ten un Perpósito. Assi, ls eruditos nun stan totalmente d'acordo a respeito de l seneficado de l nome de Dius. Muitos tradúzen la spresson ancuntrada ne l testo heibraico: ''You sou l que sou''. Outros, depuis de stensas pesquisas subre l'assunto acradítan que l nome ye ua forma de l berbo heibraico hawáh (tornar-se, benir a ser), seneficando ''“El Causa que Benga a Ser”''. ==Frequéncia ne ls scritos oureginales== [[Fexeiro:Tetragrammaton-related-Masoretic-vowel-points.png|thumb|right|220px|Soletraçon de l '''Tetragrama''' ne l [[testo massorético]] [[Heibraico]] cun puntos bocálicos an burmeilho. (Clicar na eimaige para ampliar.)]] Muitos eiruditos i tradutores de la Bíblia defénden que se siga la tradiçon d'eiliminar l nome de Dius. Dízen que l'ancerteza a respeito de la pernúncia de l '''Tetragrama YHWH''' justifica l'eiliminaçon, i tamien sustentan que la supremacie i l'eisisténcia ímpar de l Berdadeiro Dius tórnan znecessairo que El tenga un nome specífico para se eidantificar de ls "outros diuses". Mas este cunceito nun acha apoio na Bíblia, quier ne l [[Antigo Testamiento]], quier ne l Nuobo Testamiento. L '''Tetragrama YHWH''' acuntece '''6.828 bezes''' ne l [[testo]] [[heibraico]] de la [[Bíblia Heibraica|Bíblia Heibraica de Kittel (BHK)]] i de la [[Bíblia Heibraica Stuttgartensia]] ([[BHS]]). La frequéncia an qu'aparece l Tetragrama amostra la sue amportança. L sou uso an todas las [[Scrituras]] ultrapassa an muito, l de qualquiera nomes-títalos, cumo seia "Soberano Senhor (an heibr. ''Adhonai'')", "l [Berdadeiro] Senhor" (an heibr. ''Ha Adhóhn''), Altíssemo (an heibr. ''Eilyón'') "l [Berdadeiro] Dius" (an heibr. ''Ha Eilohín'') i "Dius" (an heibr. ''Eilohín''). Ye dino de nota l'amportança dada als [[nome própio|nomes própios]] antre ls pobos semíticos. L Prof. George Thomas Manley andica: <center>''"L nome nun ye simples rótulo, mas ye repersentatibo de la berdadeira personalidade daquel a quien pertenece. ... Quando ua pessona pon sou nome nua cousa ó an outra pessona, esta passa a quedar debaixo de sue anfluéncia i porteçon."''<ref>Nuobo Dicionário de la Bíblia, eiditado por J. D. Douglas, 1985, pág. 430. </ref></center> *Alguns eisemplos de l'uso de ls nomes própios nas Scrituras Heibraicas: **[[Génesis]] 27:36; **[[I Samuel]] 25:25; **[[Salmos]] 83:18 **[[Salmos]] 20:1; **[[Probérbios]] 22:1.m. ==Uso Moderno== Alguas bersones de la [[Bíblia]], trascríben l Tetragrama cumo '''Yahweh''', '''Yabéh''' ó '''Jabé''' : *La [[Bíblia de Jarusalen]] - eidiçon brasileira (1981, cun rebison i atualizaçon na eidiçon de 2002) de l'eidiçon francesa Bible de Jérusalen: **Trascribe l nome pessonal de l Dius cumo '''Yahweh'''. *BÍBLIA Mensaige de Dius (Eidiçones Lhoyola de 1983): **Trascribe l nome pessonal de l Dius cumo '''Jabé'''. Outras bersones de la [[Bíblia]], trascríben l Tetragrama cumo '''Jeobá''': *La [[King James Bersion]] (outorizada), [[1611]]: **Trascribe quatro bezes cumo l nome pessonal de l Dius (todos an testos cunsidrados d'amportança), por eisemplo, [[Éisodo]] 6:3; [[Salmo]] 83:18; [[Isaías]] 12:2; [[Isaías]] 26:4; i trés bezes junto a nomes de lhugares: [[Génesis]] 22:14; [[Éisodo]] 17:15; i [[Juízes]] 6:24. *La [[:en:Amarican Standard Bersion|Berson de Padron Amaricana]], eidiçon [[1901]]: **Traduç cunsistentemente l Tetragrama cumo Je-ho’bah an todos ls 6.823 lhugares adonde acuntece nas [[Antigo Testamiento|Scrituras Heibraicas]]. *La [[:en:New Anglish Bible|Nuoba bíblia Anglesa]]: **Publicada pula amprensa de la Ounibersidade de Oxford, [[1970]], por eisemplo [[Génesis]] 22:14; [[Éisodo]] 3:15,16; 6:3; 17:15; [[Juízes]] 6:24 ; *La [[:en:Lhibing Bible|Bíblia Biba]]: **Publicada por Publishers de Tyndale House, Eillinois 1971, por eisemplo [[Génesis]] 22:14, [[Éisodo]] 4:1 - 27; 17:15;[[Lhebítico]] 19:1 - 36; [[Deuteronómio]] 4:29, 39; 5:5, 6; [[Juízes]] 6:16, 24; [[Salmo]]s 83:18; 110:1; [[Isaías]] 45:1, 18; [[Amós]] 5:8; 6:8; 9:6; * La Berson de [[João Ferreira de Almeida]], la [[Almeida Rebista i Corrigida]], de [[1693]]: ** Ampregou miles de bezes na forma JEHOVAH, cumo se puode ber na reimpresson, de [[1870]], de l'eidiçon de [[1693]]. La Eidiçon Rebista i Corrigida ([[1954]]) retén l Nome an sue forma moderna (Jeobá) an lhugares cumo [[Salmo]] 83:18; [[Isaías]] 12:2 dentre outros, i stensibamente, ne l lhibro de [[Eisaíes]], [[Jeremies]] i [[Ezequiel]].<ref>Rebista La BÍBLIA NO BRASIL 2001 N.192 páiginas 13-16; Biblia Sagrada_ eidiçon special eilustrada_2001 Rebista i atualizada ne l Brasil, apersentaçon de la páigina 5; Bíblia de diçncia THOMPSON Suplemiento de la páigina 1377; La Bíblia an pertués João Ferreira de Almeida_ quien era el? Anuário de las testemunhas de Jeobá- 1997, pag.128-129</ref> *[http://www.nathan.co.za/biblespa.asp?chater=53 La Santa Bíblia - Bersion Reina-Balera] (1909): **Traduç quaije todas las bezes antegralmente cumo Jehoba. *La [[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas]]: **Publicada pula [[Sociadade Torre de Begie de Bíblias i Tratados]], New York, Anc. , [[1961]] i rebisada an [[1984]]. Traduç l Tetragrama quaije 7.000 bezes. Bisto que la pernunciaçon oureginal de '''יהוה''' ye çcoincida, i bisto que yá por seclos l'uso de la traduçon ''Jeobá'' passou a ser muito dibulgado i stablecido antre muitos crestianos, tornando-se ua pernúncia fameliar an muitos lhénguas, bários grupos relegiosos, mais notablemente las [[Testemunhas de Jeobá]], cuntínan l'ousá-la, inda que muitos outros grupos relegiosos faboréçan la pernúncia ''Jabé'' ó ''Yahbé'', ó mesmo l títalo ''SENHOR''. ===Baticano=== Nua carta datada de [[29 de júnio]] de [[2008]], l Baticano eimitiu ua nota oufecial, ourientando para que l nome Iabé deixe de ser outelizado ne l serbício lhitúrgico católico romano. La medida nun afetarie seneficatibamente la lhenguaige lhitúrgica, ua beç que l termo nun stá an las traduçones oufeciales de ls missales romanos, mas amplicarie na mudança d'alguns hinairos<ref>[http://www.ewtn .com/bnews/getstory.asp?number=90429 Catholic World News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726053702/http://ewtn/ |date=2013-07-26 }} (13 d'agosto de 2008)</ref><ref>[http://www.christianitytoday .com/t/2008/otober/9.15.html Christianity Today Magazine]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} The Batican gives orders to scise the name from worship. Do Protestants agree?</ref>. == Outros usos de YHWH == [[Fexeiro:IEHOUAH Geneva Bible 1560 Psalm 83 18.PNG|thumb|280px|[[:en:Geneva Bible|Geneva Bible]], [[1560]]. (Salmo 83:18)]] Sendo amplamente coincido, durante seclos [[antes de l'era quemun]] nun habie dúbedas quanto la sue pernúncia, l que splica l'ouséncia dun [[abjad]] - un sistema de scrita cun simblos de las lhetras que reperséntan las cunsuantes. La tradiçon relegiosa de ls judius, specialmente la sue tradiçon sotérica i mística, la [[cabala]], cunsidra l Nome de Dius tan sagrado quanto ampernunciable. Nun se sabe al cierto l'ourige de tal tradiçon, ó cumo eilha se zambolbiu cul tiempo. Cré-se que se tenga oureginado ne l'alegado miedo de zoubedecer l 3º de ls [[ dieç Mandamientos]] dados la [[Moisés]]. "Nun pernunciarás an falso l nome de Yahbé [YHWH] tou Dius, porque Yahbé [YHWH] nun deixará ampune aquel que pernunciar an falso l sou nome." (Éisodo 20:7, ''VJ'' - La proibiçon serie subre l malo uso de l '''Nome Debino''', nó subre l sou uso.) De qualquiera maneira, ls judius an algun período pós-eisílico, adotórun la palabra heibraica ''Adhonai'' (que senefica "Soberano Senhor") al pernunciáren l Tetragrama Sagrado. Assi, YHWH recebiu senhales bocálicos - colocados por copistas judius chamados [[massoretas]] - de forma que fusse pernunciado ''Adonai''. Sendo assi, quedou reserbado solo als copistas i sacerdotes la correta pernúncia de YHWH codeficada nun sistema de senhales bocálicos. La pernúncia Jeobá, para alhá d'aparecer an alguas bersones bíblicas, tamien ye ousada puls [[Maçonarie|maçones]], i [[Rosa-cruç|rosacruzes]]. Las corrientes lhigadas al [[Cristandade Sotérico]], cumo la [[Gnose]] i la [[Rosacruç]], eidantifícan esse tetragrama cumo zeignaçon de l [[Sprito Santo]], i nun de l Dius-Pai. === Na Cabala judaica === Segundo la [[Cabala]] judaica, la [[Torá]] tenerie sido rebelada la [[Moisés]] ne l'alto de l [[Monte Sinai]], i el tenerie registrado de forma scrita aqueilho que solo poderie ser antendido diretamente de Dius, garantindo assi que quede ampernunciable. Afirman ua eibentual relaçon de l Tetragrama cul nome de Adon (''Yode'') i Eiba (''Chabah'') ne l [[Génesis]], yá que '''Y'''ode-c'''H'''la'''B'''la'''H''' ye satamente '''YHWH''', l '''Tetragrama Sagrado''', dando a antender ua relaçon mais perfunda inda antre l "[[Senhor]] [[Dius]]" i sue obra. Cul passar de l tiempo, ls judius adotórun outras spressones sustitutas para se referir al '''Tetragrama Sagrado''': "L Nome", "L Bendito" ó "L Cielo". Na Cabala, las palabras correspónden a balores que son calculados ousando-se ua atribuiçon de balores a las lhetras de l'alfabeto heibraico. Esto chama-se ''[[gematria]]''. Ye cunsidrado un de ls mais amportantes macanismos d'anterpretaçon de l testo bíblico ousados puls cabalistas i místicos judius. Ousando gematrie, ls cabalistas calcúlan l balor numérico de l Tetragrama Sagrado cumo sendo 26 (Yode = 10, Hé = 5, Bau = 6, Hé = 5; 10 + 5 + 6 + 5 = 26 ), cujo númaro menor ye 8 (2+6). Pa ls [[rabino]]s, l númaro 26 tamien ye sagrado pus eidantifica-se cul [[Tetragrama YHWH]]. Ls oucultistas anterprétan l Tetragrama YHWH i outros simblos cabalisticos cumo signos mágicos poderosos capazes d'abrir las puortas de la cuncéncia houmana. ===“Jeobá” ó “Jabé”?=== [[Fexeiro:Sør-Fron church, IEHOVA.jpg|thumb|left|200px|Nome IEHOVAH scrito nua parede dua eigreija norueguesa. (Fuonte: [http://www.divinename.no/sorfron.htm L Nome Debino na Noruega])]] Anque de la çcusson subre sue ourige i seneficado, muitos dízen que ls sonidos bocálicos oureginales de l '''Tetragrama YHWH''' jamales seran coincidos, stando perdida la [[pernúncia]] oureginal. Tal posiçon ten lhebado a debates apeixonados subre l'assunto, tanto por parte d'eiruditos cumo de relegiosos, l que ténen perduzido antressantes cunclusones. Alguns dízen que se l nome de Dius fusse '''Jeobá''', nun se falarie [[alaluia]] (Hallelu Yah), i si ''aleluieo'' ó ''Hallelu Yeho '' - ("Glória la '''Yehowah'''" [[Jeobá]]). Mas'' Hallelu Yah '' - ([[Jah]] seia lhoubado"). Esta cuntrobérsia ben sendo trabada por muitos anhos. Atualmente, muitos [[eirudito]]s parécen faborecer l nome “Jabé” (ó “Iahweh”), de dues sílabas. Mesmo assi, l [[Heibraico]] ó [[Aramaico]], nun se ousaba [[bogal|bogales]], era solo cumpuosta por [[cunsuante]]s. Mas, cunsidrando alguns eisemplos de nomes própios ancuntrados na [[Bíblia]], qu'ancluen ua forma abrebiada de l nome de Dius na traduçon ''' Jeobá'''. [[:en:George Wesley Buchanan|George Wesley Buchanan]], [[porsor emérito]] ne l [[:en:Wesley Theological Seminary|Seminário Teológico de Wesley]], [[Washington DC]], [[EUA]], afirma qu'esses nomes própios puoden fornecer andicaçon de cumo se pernunciaba l nome de Dius. [[Fexeiro:JEHOVAH William Blake Works.png|thumb|250px| Jehobah an manuscritos de [[Willian Blake]].]] [[:en:George Wesley Buchanan|George Wesley Buchanan]] splica: <center>''"Na antiguidade, ls pais muitas bezes dában als filhos l nome de sues denidades. Esto senefica que pernunciában ls nomes de ls filhos assi cumo se pernunciaba l nome de la denidade. L Tetragrama fui ancluído an nomes de pessonas, i eilhes siempre ousában la bogal de l meio."''</center> Por eisemplo, [[Jonatana]] aparece cumo (Yo•na•thán ó Yeho•na•thán) na [[Bíblia heibraica]], senefica “YHWH dou”. L nome de l [[porfeta]] [[Eilias]] ye ’I•li•yáh ó ’I•li•yá•hu. Segundo l Porsor Buchanan, [[Eilias]] senefica: “Miu Dius ye [YHWH].” De l mesmo modo, l nome heibraico para [[Jeosafá]] (Yeho•sha•phát), senefica “YHWH julgou”. La pernúncia de l '''Tetragrama''' cun dues sílabas, cumo “[[Jabé]]” (ó “Yahweh”), nun permitirie l'eisisténcia de l sonido de la bogal l cumo parte de l nome de Dius. Mas, nas dezenas de [[:Catadorie:Personaiges bíblicos|nomes bíblicos]] qu'ancorpóran l nome debino, l sonido desta bogal de l meio aparece tanto nas formas oureginales cumo nas abrebiadas, cumo an [[Jeonatana]] i an [[Jonatana]]. L Porsor Buchanan<ref>[[Biblical Archaeology Rebiew]]</ref> diç a respeito de l '''Nome Debino''': <center>''"An nanhun causo se omite la bogal o ó oh. La palabra era a las bezes abrebiada cumo ‘Ya’, mas nunca cumo ‘Ya-weh’. . . . Quando l Tetragrama era pernunciado cun ua solo sílaba, era ‘Yah’ ó ‘Yo’. Quando era pernunciado cun trés sílabas, era ‘Yahowah’ ó ‘Yahowah’. Se fusse algua beç abrebiado la dues sílabas, tenerie sido cumo ‘Yaho’."'' - [[Biblical Archaeology Review]].</center> [[Fexeiro:JEHOVA Raymundus Pugio Fidei 1270 a.png|thumb|300px|left|JEHOVA an trechos de [[:en:Raymond Martin|Raymond Martin]] an ''Pugio Fidei adbersus Mauros eit Judaeos'' de [[1270]] (pag. 559).]] Segue-se outra declaraçon feita pul heibraísta [[:en:Wilheln Gesenius|Wilheln Gesenius]], ne l [[Dicionário]] [[Heibraico]] i Caldaico de las [[Scrituras]] de l [[Bielho Testamiento]] (an [[Lhéngua almana|alman]]): <center>''"Ls que áchan que יהוה [Ye-ho-wah] era la pernúncia rial [de l nome de Dius] nun stan totalmente sin base para defender sue oupenion. Assi se puoden splicar mais sastifatoriamente las sílabas abrebiadas והי [Ye-ho] i יו [Yo], cun qu'ampeçan muitos nomes própios."''</center> Na antroduçon de la traduçon de (Ls Cinco Lhibros de Moisés), [[:en:Eberett Fox|Eberett Fox]] afirma: <center>''"Tanto las tentatibas antigas cumo las nuobas, para recuparar la pernúncia ‘correta’ de l nome heibraico [de Dius], nun fúrun bien-sucedidas; nun se puode probar cunclusibamente l ‘Jeobá’ que se oube a las bezes, nin l padron eirudito ‘Jabé’ ‘Iahweh’."''<ref>The Five Books of Moses: A New English Traslation with Commentary and Notes, 1995</ref></center> Ls studos [[eirudito]]s cuntinórun. Ls judius deixórun de pernunciar l nome de Dius antes de ls [[massoretas]] zambolbíren l sistema de [[Massoreta#L sistema de pernúncia de la lhéngua heibraica|puntos bocálicos]]. Nun hai cumo se probar quales bogales acumpanhában las cunsuantes [[YHWH]] ([[יהוה]]). Inda assi, ls nomes própios de personaiges bíblicos dan feitiços de l'antiga pernúncia de l nome de Dius. Assi, alguns eiruditos cuncórdan que la pernúncia “[[Jeobá]]”, seia correta. La pernúncia oureginal de '''יהוה''' ye çcoincida, mas por seclos l'uso de la traduçon ''Jeobá''<ref>[http://watchtower.org/pt/20040122/article_02.htm Páigina oufecial de la Torre de Vigie - La batailha contra l nome de Dius]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, passou a ser amplamente dibulgado i stablecido antre muitos crestianos, tornando-se ua [[pernúncia]] fameliar i [[popular]] an muitos lhénguas, assi bários grupos relegiosos, mais notablemente las Testemunhas de Jeobá, cuntínan l'usá-la, inda que muitos outros grupos relegiosos faboreçan la pernúncia ''Jabé'' ó ''Yahbéh'', ó mesmo l títalo ''SENHOR''. Segundo eilhas, ls dibersos nomes própios eisistentes son muitas bezes pernunciados de maneiras defrentes a la lhéngua oureginal, i assi cumo l nome "Jasus", trasliterado de l'oureginal ''Ye·shú·la‘ ó [benido de Josué] Yeho·shú·la‘'', nun se deberie abandonar l'uso de l nome "Jeobá" solo por nun se saber la pernúncia eisata deste<ref>Rebista La Sentinela, 1984, 1° de júnio, páiginas 4-7</ref>. ==Trascriçon an defrentes lhénguas== {| class="wikitable" ! Lhéngua !! Nome !! Lhéngua !! Nome |- |[[Africáner]] ||'''Jehóba'''|| [[Romeno]]||'''Iehoba''' |- |[[Lhéngua árabe|Árabe]]||'''Eigoba'''/'''Jahoba''' [http://aire.wikipedia.org/wiki/%D9%8A%D9%87%D9%88%D9%87]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<big>يهوه</big> | [[Māouri]] || '''Ihowa''' |- | [[Aborígene australiano|Awabakal]] || '''Yehóa''' | [[Hiri Motu|Motu]] || '''Iehoba''' |- | [[lhéngua bósnia|Bósnio]] || '''Jehoba''' | [[Macedónio]] || '''Јахве''' |- | [[Bugotu]] ||'''Jihoba''' | [[Narrinyeri]] || '''Jehobah''' |- | [[Búlgaro]] || '''Йехова''' | [[Nembe]] || '''Jihoba''' |- | [[Croata]] ||'''Jehoba / Jahbe''' | [[Petats]] ||'''Jihouba''' |- | [[Lhéngua dinamarquesa|Dinamarqués]] ||'''Jahbe (/ Jehoba)'''|| [[Lhéngua polaca|Polaco]] ||'''Jehowa / Jahwe''' |- | [[Lhéngua nerlandesa|Nerlandés]] ||'''Jehoba / Jahwe(h) '''|| [[Lhéngua pertuesa|Pertués]] ||''' Iabé (Jabé) Yahweh / Jeobá''' |- | [[Lhéngua efik|Efik]] ||'''Jehobah'''|| [[Lhéngua ewe|Ewe (Ʋeigbe)]] ||'''Yehowah''' |- | [[Lhéngua anglesa|Anglés]] ||'''Jehobah / Yahweh'''|| [[Lhéngua russa|Russo]] ||'''Иегова / Яхве''' |- | [[Lhéngua fiji|Fiji]] ||'''Jioba'''||[[Lhéngua samoa|Samoa]] ||'''Ieoba''' |- | [[Lhéngua finlandesa|Finlandés]] ||'''Jahbe / Jehoba'''||[[Lhéngua sérbia|Sérbio]] || '''Јехова / Jehoba''' |- | [[Lhéngua francesa|Francés]] ||'''Yahbé / Jéhobah''' | [[SeSotho]] ||'''Jehoba''' |- | [[Lhéngua futuna|Futuna]] || '''Ihobah'''|| || '''Yara Yahbeh /''' |- | [[Lhéngua almana|Alman]] || '''Jehoba / Jahwe''' | [[KiSwaheli]] ||'''Yehoba''' |- | [[Lhéngua griega|Griego]] || '''Iehoba / Yiahbe''' Ιεχωβά / Γιαχβέ || [[Lhéngua sueca|Sueco]] ||'''Jehoba / Jahbe''' |- | [[Lhéngua húngara|Húngaro]] ||'''Jahbe / Jehoba''' | [[Tagalo]] ||'''Jehoba'''/'''Yahweh''' |- | [[Lhéngua ibo|Eigbo]] || '''Jehoba ''' | [[Lhéngua taitiana|Taitiano]] ||'''Jehobah''' |- | [[Lhéngua andonésia|Andonésio]] ||'''Yehuwa''' | [[Lhéngua tonga|Tongan]]<nowiki/>és || '''Jihoba''' |- | [[Lhéngua eitaliana|Eitaliano]] || '''Geoba / Jahbe''' | [[Lhéngua turca|Turco]] || '''Yehoba''' |- | [[Lhéngua japonesa|Japonés]] || '''EHOVA/YAHAWE <br>エホバ / ヤハウェ''' | [[XiBenda]] || '''Yehoba''' |- | [[Lhéngua coreana|Coreano]] || '''Yeohowa 여호와''' <br> '''Yahwe 야훼''' | [[Xhosa]]||'''u Yehoba''' |- | [[Mandarin]] [[chinés]] tradecional || Yéhéhuá / Yǎwēi / Yǎwēi <br>耶和華/雅威/雅巍 | [[Yoruba]] || '''Jehofah''' |- | [[Mandarin]] [[chinés]] simples ||Yéhéhuá / Yǎwēi / Yǎwēi <br>耶和华/雅威/雅巍 | [[Lhéngua zulo|Zulu]] ||'''u Jehoba''' |} == Bei tamien == {{commonscat|Tetragrammaton}} * [[Alaluia]] * [[Jah]] *[[Bíblia Heibraica Stuttgartensia]] * [[Judaísmo]] * [[Nomes de Dius]] * [[Testemunhas de Jeobá]] ==Refréncias== <references/> ==Lhigaçones sternas== ;an pertués * [http://www.watchtower.org/pt/20040122/article_01.htm Motibos para se ousar l Nome de Dius - watchtower.org] * [http://www.bibliacatolica.com.br/01/2/3.php Bíblia Sagrada (eiditora Abe Marie) - Éisodo 3:15 - JABÉ] * [http://www.bibliaonline.net/vol/?accao=por_verso&libro=2&capitulo=6&versao=3&grupos=&agrupar=&lhink=vol&cab=1&lang=BR Traduçon Rebista i Corrigida de João Ferreira de Almeida - Éisodo 6:2-8 - JEOBÁ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211104800/http://www.bibliaonline.net/vol/?accao=por_verso&libro=2&capitulo=6&versao=3&grupos=&agrupar=&lhink=vol&cab=1&lang=BR |date=2012-12-11 }} ;an anglés * [http://www.blabatsky.net/blabatsky/arts/Tetragrammaton.htm Tetragrama Sagrado por H. P. Blabatsky]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bismikaallahuma.org/archibes/2005/is-yahweh-the-debine-name-for-god/ Ye Jabé l "Nome Debino" de Dius?] * [http://www.eliyah .com/lxx.html Tetragrama ancuntrado an antigas cópias de la Setuaginta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.scriture4all.org/OnlineInterlinear/Hebrew_Index.htm Biblia Heibraica Stuttgartensia - L Tetragrama cun trasliteraçon pa l'anglés - JEHOVAH]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.bibliacatolica .com.br/07/21/83.php Berson Rei Jaime - Psalms 83:18 -(JEHOVAH)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[King James Bersion]] *[http://www.divinename.no/ L Nome Debino na Noruega] ;an alman * [http://www.archiv-vegelahn.de/jehoba.html Archib-Begelahn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Catadorie:Nomes de Dius ne l judaísmo]] [[es:Yahveh#Escritura]] 7c9l1bly5ptce9aqh5424vxmpbwvub8 Lénguas románicas 0 11582 106890 106212 2026-06-07T13:08:01Z ~2026-30875-10 15270 /* Çtribuiçon geográfica */ u 106890 wikitext text/x-wiki {{mais fuontes|data=júlio de 2021}}{{Anfo/Família lenguística |nome =Románica |nomealt = |region =Ouriginalmente na [[Ouropa meridional]] i [[África Proconsular|partes de l norte de la África]]; agora tamien na [[América Latina]], [[Canadá]], partes de l [[Líbano]], grande parte de la [[África Oucidental]], maior parte de l [[norte de África|norte de la África]] i partes de l [[Corno de África]] i [[África Austral]]. |corfamília =Ando-ouropeia |fam2 =[[Lénguas itálicas|Itálico]] |ant1 =[[Lénguas románicas oucidentales|Románico oucidental]] (ó [[Lénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]]) |ant2 =[[Lénguas románicas ourientales|Románico ouriental]] |mapa =[[Fexeiro:Detailed SBG map of the Romance-speaking world.sbg|300px]] |mapa_legenda ={{legenda|#045a8d|Léngua natiba manjoritária}} {{legenda|#0674b6|Léngua co-oufecial i natiba manjoritária}} {{legenda|#439dd4|Léngua natiba oufecial, mas minoritária}} {{legenda|#9bbae1|Léngua cultural ó secundária}} }} Las '''lénguas románicas''', tamien coincidas cumo '''lénguas neolatinas''', '''latinas''', ó coletibamente cumo '''romance''' ó '''romanço''', son [[léngua]]s qu'antegran l basto cunjunto de las [[lénguas ando-ouropeias]] que se ouriginórun de l'eiboluçon de l [[latin]], percipalmente de l [[latin bulgar]], falado pulas classes mais populares. Atualmente, essas lénguas son repersentadas puls seguintes lénguas mais coincidos i mais falados ne l mundo: l [[Léngua pertuesa|pertués]], l [[Léngua spanhola|espanhol]] (tamien coincido cumo castelhano), l [[Léngua eitaliana|eitaliano]], l [[Léngua francesa|francés]] i l [[Léngua romena|romeno]]. Hai, tamien, ua grande cantidade de lénguas ousados por grupos minoritairos de falantes, cumo: * nas defrentes regiones de la [[Spanha]], adonde son falados l [[Léngua catalana|catalan] ] (que ten l [[Léngua balenciana|balenciano]] cumo [[dialeto]]), l [[Léngua aragonesa|aragonés]], l [[Léngua galega|galego]], l [[Léngua asturiana|asturiano]] i l [[Léngua leonesa|leonés]]; * an [[Pertual]], adonde ye falado l [[Léngua mirandesa|mirandés]]; * nas defrentes regiones de la [[Eitália]], adonde son falados l [[Léngua lombarda|lombardo]], l [[Léngua béneta|béneto]], l [[Léngua lígure|lígure]], l [[Léngua siceliana|siceliano]], l [[Léngua piemontesa|piemontés]], l [[Léngua napolitana|napolitano]] (culas sues bariaçones dialetales) i l [[Léngua xarda|sardo]]; * ne l sul de la [[Fráncia]], adonde son falados l [[Léngua ocitana|ocitano]] (que ten l [[Léngua probençal|probençal]] i l [[Léngua gascónia|gascon]] cumo dialetos), l [[Léngua franco-probençal|franco-probençal]] i outras lénguas dialetales deribadas de l própio léngua (cumo l [[Léngua picarda|picardo]], l [[Pitabo-sántone]] i l [[Léngua normanda|normando]]) i l [[Léngua corsa|corso]]; * i na [[Suíça]], adonde ye falado l [[Léngua romanche|romanche]]. Ne l stremo norte de la Fráncia i ne l sul de la [[Bélgica]], son falados dous lénguas tamien románicos: l [[Léngua balona|balon]] i l [[Léngua picarda|picardo]]. L [[Léngua dálmata|dalmático]], falado na antiga [[Dalmácia]], na region de ls [[Bálcanas]], i l [[Léngua rética|rético]], falado na [[Récia]], antiga porbíncia de l [[Ampério Romano]] localizada al norte de la Eitália, son lénguas románicas atualmente zaparecidas (''ber: [[Romania submersa]]''). L rético deribou las chamadas [[lénguas reto-románicas]] (dentre las quales se anclui l [[Léngua romanche|romanche]]) faladas na [[Suíça]] i ne l norte de la Eitália.<ref>{{citar web |url=https://www.britannica .com/topic/Romance-languages |títalo=Romance languages |website=Ethnologue |léngua=en}}</ref> == Stória == Las lénguas románicas son la cuntinaçon de l latin bulgar, l dialeto popular i anformal de l latin falado por bárias camadas de la [[Demografie de l Ampério Romano|populaçon romana]],{{Sfn|Eilari|1999|p=58}} que se çtinguia de la forma clássica de la léngua falada pulas classes superiores romanas, la forma an que la léngua era giralmente scrita. Antre 350 a.C. i 150 d.C, la spanson de l Ampério, juntamente culas sues políticas admenistratibas i eiducacionales, fizo cun que la léngua latina fusse la dominante na parte cuntinental de la [[Ouropa Oucidental]], para alhá de fazer cun que la léngua fazisse cuntato culas lénguas de las regiones.{{Sfn|Ilari|1999|p=48}} L latin eiserceu tamien ua fuorte anfluéncia noutros puntos geográficos, esto ye, ne l sudeste de la [[Anglaterra]], na [[África Proconsular|porbíncia romana de la África]] i na zona de ls Bálcanas al norte de la [[Linha Jireček]]. Durante l declínio de l [[Ampério Romano de l Oucidente]], i passado la sue fragmentaçon i cunsequente colapso ne l {{sec. B}}, bariadades de l latin ampeçórun a aparecer an cada local de forma acelerada, eibentualmente eiboluindo cada qual para un ''cuntinun'' de defrentes tipologies. Ls ampérios ultramarinos stablecidos por [[Ampério Pertués|Pertual]], [[Ampério Spanhol|Espanha]], [[Ampério colonial francés|Fráncia]], [[Ampério Belga|Bélgica]] i [[Ampério colonial eitaliano|Eitália]] de l {{sec. XB}} an delantre spalhórun las sues respetibas lénguas por outros cuntinentes, de tal forma que cerca de 70% de todos ls falantes de lénguas románicas biben hoije fura de la Ouropa. Anque de las anfluéncias de lénguas pré-romanas i [[Migraçones de ls pobos bárbaros|de las ambasones]], la [[fonologie]], [[Morfologie (lenguística)|morfologie]], [[léxico]] i [[sintaxe]] de todas las lénguas románicas son predominantemente ua eiboluçon de l latin bulgar. An particular, cun solo ua ó dues sceçones, las lénguas románicas perdírun l sistema de [[Declinaçon (gramática)|declinaçon]] persente ne l latin i, cumo resultado, ténen strutura de frase SBO ([[Sustantibo]] - [[Berbo]] - [[Cumplemiento berbal|Oubjeto]]) i fázen amplo uso de [[Preposiçon|preposiçones]]. [[Fexeiro:Romance 20c en.png|thumb|500px|centro|Lénguas Neolatinas na Ouropa]] == Dados == Hai 1.2 bilhones de pessonas que falan algua léngua románica ne l mundo,<ref>{{citar web |ultimo=Deblin |purmeiro=Thomas More |url=https://www.babbel .com/en/magazine/romance-languages/ |titulo=All In The Language Family: The Romance Languages |data=6/02/2019 |acessodata=15/07/2021 |website=Babbel Magazine}}</ref> l que faç esse galho tener l maior númaro de falantes de la família ando-ouropeia, delantre de l galho germánico, que ten mais de 730 milhones de falantes.{{carece de fuontes|data=júlio de 2021}} == Nome == [[Fexeiro:Western and Eastern Romania.PNG|thumb|250px|dreita|[[Romania submersa]]: territórios de las [[lénguas románicas zaparecidas]] (an negro).]] L termo "románico" ben de l [[adbérbio]] de l latin bulgar ''romanice'', deribado de l latin formal ''Romanicus'': por eisemplo, na spresson ''Romanice Loqui'', "falar an Románico" (esto ye, ne l latin bernaclo), cuntrastando cun ''Latine Loqui'', "falar an léngua Latina" (an ''[[latin mediebal]]'', la berson cunserbadora de la léngua outelizada na scrita i cuntestos formales ó cumo [[léngua franca]]), i cun ''Barbarice Loqui'', "falar an Bárbaro" (las lénguas nun latinas de ls pobos que cunquistórun l Ampério Romano). A partir deste adbérbio se ouriginou l sustantibo románico, que fui aplicado einicialmente la qualquiera cousa scrita an románico, ó ne l bernaclo romano. La palabra "romántico" cul sentido moderno de "romance" ó amor ten la mesma ourige. Anquanto la [[literatura mediebal]] de la Ouropa Oucidental era scrita normalmente an latin, ls cuntos populares, muitas bezes centrados ne l'amor, fúrun cumpuostos ne l bernaclo, l qual fui chamado "romántico" (románico).{{clr}} == Çtribuiçon geográfica == San faladas an bárias regiones de la [[Ouropa]], nas [[Américas]] ([[América Latina]] i [[Canadá]], subretodo ne l [[Quebec]]), [[África]] i [[Ásia]]. Debido a la semelhança antre estes lénguas i na tentatiba de promober i assegurar l plurelinguismo i l [[multiculturalismo]] de la Ouropa, fúrun zambolbidos, cul apoio de la [[Ounion Ouropeia]], bários porjetos anterunibersitairos: *[http://www.u-grenoble3.fr/galatea/recherche.htn Galatea] L cunceito que se ancontra na base destes porjetos ye l de [[anteligibelidade mútua|antercumprenson]]. [[Fexeiro:Map-Romance Language World.png|thumb|centro|450px|Legenda: {{legend|#00B927 {{legend|#FF8400|pertués}}{{legend|#0000FF|francés}}{{legend|#FFFF00|eitaliano}} {{legend|#FF0000|romeno}}<br />(quelores scuras andican [[léngua oufecial]]; quelores claras, léngua d'uso quemun).]] === Ounion Latina === Essa ourganizaçon tenie la finalidade de promober i desseminar l'eissencia quemun de las lénguas románicas. Fui criada an 15 de maio de 1954. Las lénguas oufeciales de l'ounion son l [[Léngua pertuesa|pertués]], l [[Léngua francesa|francés]], l [[Léngua eitaliana|eitaliano]], l [[Léngua romena|romeno]], l i l [[Léngua catalana|catalan] ]. L bloco reunia 35 países, i sue sede permanecie an [[Paris]], [[Fráncia]]. Sou secretariado tamien ouperaba neste paíç. La Ounion bieno a la falhéncia i ancerrou sues atebidades an 2012.<ref>{{citar web |url=http://www.unilat.org/SG/Organisation/Persentation/EtatsMembres/andex.s.asp |títalo=Unión Latina; Stados miembros|léngua=s|acessodata=2009-01-05 |urlmorta=yes |arquibourl=https://web.archibe.org/web/20081228203150/http://www.unilat.org/SG/Organisation/Persentation/EtatsMembres/andex.s.asp |arquibodata=2008-12-28 }}</ref> ==Grau d'eiboluçon== {{Ando-ouropeu}} Grau d'eiboluçon de las lénguas románicas a respeito de la [[fonética]] de l latin, segundo ls studos de l [[latenista]] [[Mario Pei]]. Quanto maior la percentaige, mais loinge foneticamente la léngua ye de l latin. *[[Léngua xarda|Sardo]]: 8% *[[Léngua eitaliana|Eitaliano]]: 12% *[[Léngua castelhana|Castelhano]]: 20% *[[Léngua romena|Romeno]]: 23,5% *[[Léngua catalana|Catalan] ]: 24% *[[Léngua ocitana|Ocitano]]: 25% *[[Léngua pertuesa|Pertués]]: 31% *[[Léngua francesa|Francés]]: 44% L pertués i l francés possuen la fonética mais loinge de l latin. Ua de las supostas rezones puode ser un sustrato [[léngua celta|céltico]] nestas lénguas. L galego, de l qual surgiu l pertués, tenerie sofrido anfluéncia de l léngua [[Léngua lusitana|lusitano]], anquanto l francés tenerie sido anfluenciado pul [[Léngua gaulesa|gaulés]] (para alhá de l fuorte sustrato [[Lénguas germánicas|germánico]]).{{Carece de fuontes|data=agosto de 2015}} La léngua pertuesa ten cunsidrable léxico celta: "beiço" ''baikkio'', "bura/buraco" ''buras'', "calho/cascalho" ''caliabo'', "tolo" ''tullon'', "bulhaca" ''bullaka'', "broa" ''boruna'', "brício" ''berce'', "barrila" ''benerie'', "banastra/canastra" ''benna'', "bouça" ''baudea'', "coio" ''crodios'', "nino" ''menno'', "bicha" ''mîlo'' (antigo ''miloca''), "légua" ''leukā'', "berro" ''bekko'', "camisa" ''camesia'', "carro" ''karro'' etc. Para alhá desso l pertués [[Pertués ouropeu|falado an Pertual]] ten l custante sonido /[[Fricatiba dental sonora|ð]]/ fuorte, persente nas lénguas celtas. Essa causa fonética inda ye studada, i ls andícios son grandes i cunsidrables na eiboluçon fonética de la [[léngua pertuesa]]. Tamien hai ls sonidos delicados /ə/ i /ɨ/ que ténen abrangéncia eimensa nessas dues lénguas (ne l causo de l pertués, trata-se de l dialeto falado an Pertual).{{clr}} == Classeficaçon == Las lénguas románicas puoden ser classeficadas an dous galhos oucidentales i ourientales. Por sue beç, l galho oucidental ten quatro grupos de lénguas percipales i outros trés de trasiçon.<ref>{{citar web|url=https://www.ethnologue .com/subgroups/romance|títalo=Ethnologue Romance languages|léngua=en}}</ref> === Lénguas románicas ourientales === * '''[[Lénguas balco-románicas]]:''' [[léngua romena|Romeno]], [[léngua aromena|aromeno]], [[léngua megleno-romena|megleno-romeno]] i [[léngua istro-romena|istro-romeno]].<ref>{{citar web|url=https://www.ethnologue .com/subgroups/eastern-11|títalo=Ethnologue Eastern Romance|léngua=en}}</ref> === Lénguas románicas oucidentales === * '''[[Lénguas ibero-románicas]]:''' [[léngua castelhana|Spanhol]], [[léngua pertuesa|pertués]], [[léngua galega|galego]], [[asturo-leonés]] i [[léngua aragonesa|aragonés]].<ref>{{citar web |url=https://www.ethnologue .com/subgroups/ibero-romance |títalo=Ibero-Romance |website=Ethnologue |léngua=en}}</ref> * '''[[Lénguas galho-románicas]]:''' [[léngua francesa|Francés]], [[léngua franco-probençal|franco-probençal]], [[Léngua balona|balon]], [[léngua normanda|normando]], [[léngua picarda|picardo]], antre outras lénguas.<ref>{{citar web |url=https://www.ethnologue .com/subgroups/gallo-romance |títalo=Gallo-Romance |website=Ethnologue |léngua=en}}</ref> * '''[[Lénguas ítalo-dálmatas|Lénguas ítalo-románicas]]:''' [[Léngua eitaliana|Eitaliano]], [[léngua corsa|corso]], [[léngua siceliana|siceliano]] i [[léngua napolitana|napolitano]].<ref>{{citar web |url=https://www.ethnologue .com/subgroups/italo-dalmatian |títalo=Italo-Dalmatian languages |website=Ethnologue |léngua=en}}</ref> * '''[[léngua xarda|Sardo]]''' ==== Grupos de trasiçon ==== * '''[[Lénguas ocitano-románicas]]:''' [[léngua catalana|Catalan] ] i [[léngua ocitana|ocitano]], eilhes fázen ua trasiçon antre las lénguas galho-románicas i las ibero-románicas. La classeficaçon altarnatiba ye classeficar l'ocitano cumo galho-románico i l catalan cumo ibero-románico ó outra classeficaçon ye classeficar las dues lénguas cumo galho-románicas ó ibero-románicas.<ref>Pierre Bec (1963, 1995) ''La langue ocitane'', Paris: Presses ounibersitaires de France</ref> * '''[[Lénguas galho-itálicas]]:''' [[léngua lombarda|Lombardo]], [[léngua lígure|ligure]], [[léngua piemontesa|piemontés]], [[léngua eimeliano-romanhola|eimeliano-romanhol]] i [[léngua béneta|béneto]], eilhes fázen ua trasiçon antre las lénguas galho-románicas i las ítalo-románicas. La classeficaçon altarnatiba ye classeficá-los cumo un subgrupo de las lénguas galho-románicas.<ref name=":0">Gian Batista Pellegreni, ''Eil cisalpino ed eil retoromanzo'', 1993; y ''The Dialets of Italy'', ed. Maiden y Parry, 1997.</ref> * '''[[Lénguas reto-románicas]]:''' [[léngua romanche|Romanche]], [[léngua friulana|friulano]] i [[Léngua ladino-dolomítica|ladino]], eilhes fázen ua trasiçon antre las lénguas galho-románicas i las ítalo-románicas. La classeficaçon altarnatiba ye classeficá-los cumo un subgrupo de las lénguas galho-románicas.<ref name=":0" /> * L '''[[léngua istriota|Istrioto]]''' faç ua trasiçon antre las lénguas románicas ourientales, las lénguas galho-románicas i las italo-románicas. Á classeficaçon altarnatiba ye classeficá-a cumo ua léngua italo-románica ó cumo anclassificable.<ref>Tagliabeni, Carlo. Le ourigeni delle lengue neolatine. Patron Ed. Bologna 1982.</ref> == Anteligibelidade mútua == L ''Ethnologue'' cita las seguintes porcentaiges cumo graus de [[anteligibelidade mútua]] antre defrentes lénguas románicas:<ref>''Ethnologue, Languages of the World,'' 15.ª eidiçon, SIL Anternational, 2005.</ref> {|class="wikitable" style="font-size: 85%" |- !width="60"|<big>%</big> !width="60"|[[Léngua catalana|Catalan] ] !width="60"|[[Léngua galega|Galego]] !width="60"|[[Léngua eitaliana|Eitaliano]] !width="60"|[[Léngua spanhola|Spanhol]] !width="60"|[[Léngua francesa|Francés]] !width="60"|[[Léngua romanche|Romanche]] !width="60"|[[Léngua romena|Romeno]] !width="60"|[[Léngua pertuesa|Pertués]] !width="60"|[[Léngua ocitana|Ocitano]] !width="60"|[[Léngua xarda|Sardo]] |- |'''[[Léngua catalana|Catalan] ] || || 85 || 87 || 85 || 85 || 75 || 73 || 88 || 95 || 76 |- |'''[[Léngua galega|Galego]] || 85 || || 80 || 91 || 75 || 74 || 71 || 94 || 81 || 76 |- |'''[[Léngua eitaliana|Eitaliano]] || 87 || 80 || || 82 || 89 || 82 || 78 || 84 || 87 || 86 |- |'''[[Léngua spanhola|Spanhol]] || 85 || 91 || 82 || || 75 || 74 || 72 || 95 || 82 || 76 |- |'''[[Léngua francesa|Francés]] || 85 || 75 || 89 || 75 || || 78 || 75 || 80 || 87 || 80 |- |'''[[Léngua romanche|Romanche]] || 75 || 74 || 82 || 74 || 78 || || 73 || 74 || 76 || 75 |- |'''[[Léngua romena|Romeno]] || 73 || 71 || 78 || 72 || 75 || 73 || || 71 || 73 || 75 |- |'''[[Léngua pertuesa|Pertués]] || 88 || 94 || 84 || 95 || 80 || 74 || 71 || || 81 || 79 |- |'''[[Léngua ocitana|Ocitano]] || 95 || 81 || 87 || 82 || 87 || 76 || 73 || 81 || || 78 |- |'''[[Léngua xarda|Sardo]] || 76 || 76 || 86 || 76 || 80 || 75 || 75 || 79 || 78 || |} == Eisemplos para acumparar == L'artigo 1º de la [[Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos]] an bárias lénguas neolatinas: '''[[Latin]]:'''{{Quote|Omnes homines liberi aequique dignitate atque iuribus nacuntur. Ratione cunscientaque praediti sunt eit alii arga alios cun fraternitate se gerere debent. }} '''[[léngua aragonesa|Aragonés]]:'''{{Quote|Toç ls sers umanos naxen libres y eiguals en dinnidá y dreitos. Adotatos de razón y cunzenzia, deben cumportar-sen fraternalmén unos cun atros.}} '''[[léngua asturiana|Asturiano]]:'''{{Quote|Tolos seres houmanos nacen llibres y eiguales en dignidá y drechos y, pola mor de la razón y la cunciencia de so, han cumportase heirmaniblemente los unos colos otros. }} '''[[Léngua aubernesa|Aubernés]]:'''{{Quote|Ta la proussouna neisson lieura moé parira pà dïnessà mai dret. Son charjada de razou moé de cousiensà mai lhu fau arjî antremeî lha bei m'eime de freiressà. }} '''[[léngua corsa|Corso]]:'''{{Quote|Nacinu tutti l'omi libari è pari di dignità è di diritti. Pussedinu la raghjoni è la cuscenza è li toca ad agiscia trà eilli di modu fraternu. }} '''[[léngua spanhola|Spanhol]]:'''{{Quote|Todos los seres houmanos nacen libres i eiguales en dignidad y derechos y, dotados cumo stán de razón y cunciencia, deben cumportarse fraternalmente los unos cun los otros. }} '''[[léngua catalana|Catalan] ]:'''{{Quote|Tots eils éssers houmanes neixen lliures i eiguals en dignitat i en drets. Són dotats de raó i de cunsciència, i eils cal mantenir-se antre eills amb sperit de fraternitat. }} '''[[léngua eimeliano-romanhola|Eimeliano-romanhol]]:'''{{Quote|Tot j essèri umén nàs lébri i cumpagn in dignità i dirèt. Lou i è dutid ad rasoun i ad cuscinza i i a la de l'ouperè, ognun ti cunfrunt at ch'j eilt, sa sentimint ad fratelènza. }} '''[[léngua francesa|Francés]]:'''{{Quote|Tous les étres humaines naissent libres eit égaux en dignité eit en droits. Eils sont doués de raison eit de cunscience eit doibent agir les uns ambers les outres danes un sprit de fraternité. }} '''[[léngua friulana|Friulano/Friuliano]]:'''{{Quote|Ducj i oms la nassin libars i cumpagnes come dignitát i derits. L'an sintiment i cussience i bisugne che si tratin un culaltri come fradis. }} '''[[léngua galega|Galego]]:'''{{Quote|Todos ls seres houmanos nacen libres i eiguales en dignidade i dereitos i, dotados cumo stán de razón i cunciencia, débense cumportar fraternalmente uns cos outros. }} '''[[léngua eitaliana|Eitaliano]]:'''{{Quote|Tutti gli esseri umani nacono liberi ed eiguali in dignità i diritto. Essi sono dotati di ragione i di coscienza i debono agire gli ouni berso gli altri in spirito di fratellanza. }} '''[[Judiu-spanhol]]:'''{{Quote|Kada benadan i benadan nase forro i eigual en dinyidad i en derechos. Todos son baale razón i konsiensia i deben komportarsen los unos berso los otros kon fraternidad }} '''[[léngua leonesa|Leonés]]:'''{{Quote|Tolos seres houmanos nacen llibres y eiguales en denidá y dreitos y, dotaos quemu tán de razon y cunciencia, débense cumportare los unos colos outros dientru d'un spritu de fraternidá. }} '''[[léngua lígure|Ligure]]:'''{{Quote|Tytti i ommi nàscian libberi i yguáli in dignitæ i drîti. Sun dutæ de raxun i de cunscensa i déban agî i-yn bersu i-átri ante'm spirritu de fraternitæ. }} '''[[léngua mirandesa|Mirandés]]:'''{{Quote|Todos ls seres houmanos nácen lhibres i eiguales an denidade i an dreitos. Custuituídos de rezon i de cuncéncia, dében portar-se uns culs outros an sprito d'armandade. }} '''[[léngua ocitana|Ocitano]]:'''{{Quote|Totes los èssers umanes naisson liures i eigals en dignitat i en dreches. Són dotats de rason i de cunsciéncia i se debon cumportar los uns amb los outres dines un sperit de fraternitat. }} '''[[léngua piemontesa|Piemontés]]:'''{{Quote|Tuij j'esser uman a nasso liber i uguaj an dignità i dirit. La l'han ëd rasonament i 'd cossienssa i la l'han de la cumportisse j'un cun j'aotri an spirit ëd fradlanssa. }} '''[[léngua picarda|Picardo]]:'''{{Quote|Tos lès-omes binèt å monde lîbes èt égåls po çou qu'èst d' leû dignité èt d' leûs dreûts. Leû re°zon èt leû cunsyince eilzî fe°t on d'bwér di s'kidûre ante di zèle come dès frès. }} '''[[léngua pertuesa|Pertués]]:'''{{Quote|Todos ls seres houmanos nacen libres i eiguales an dignidade i an dreitos. Dotados de rezon i de cuncéncia, dében agir uns para culs outros an sprito de fraternidade.}} '''[[léngua probençal|Probençal]]:'''{{Quote|Tóuti lis uman naisson libre. Soun eigau pèr la digneta i li dre. An tóuti uno resoun i uno counsciènci. Se dèbon teni freirenau lis un 'mé lis outre.}} '''[[léngua romanche|Romanche]]:'''{{Quote|Tuots umanes nachan libers ed eiguals in dignità i drets. Eils sun dotats cun antellet i cunscienza i dessan agir tanter per in uin spiert de la fraternità.}} '''[[léngua romena|Romeno]]:'''{{Quote|Toate fiinţel umane se nac libere şi eigale în demnitate şi în dreturi. El sunt înzestrate cu raţiune şi cunştiinţă şi trebuie să se cumporte unele faţă d'altele în spirit de fraternitate. }} '''[[léngua xarda|Sardo]]:'''{{Quote|Totu sos èsseres umanos nachint lìberos i eiguales in dinnidade i in deretos. Issos tenent sa resone i sa cussèntzia i depent ouperare s'unu cun s'àteru cun ispìritu de fraternidade. }} '''[[Léngua balona|Balon]]:'''{{Quote|Tos lès-omes binèt-st-å monde lîbes, èt so-l'minme pîd po çou qu'ènn'èst d'leu dignité èt d'leus dreûts. I m'sont nin foû rézon èt-ç-ont-i leû cunsyince po zèls, çou qu'èlzès deût miner la s'kidûre onk' po l'óte tot come dès frés. }} '''[[Léngua béneta|Béneto]]:'''{{Quote|Tuti i èsari umani i nase łìbari i cunpanji par dinjità i deriti. I ze dotài de rajon i de cosiensa i i ga de la cunportarse antrà de łouri co spìrito de fradełi. }} == Cumparaçon i palabras quemuns == {| class="wikitable" !Pertués !!Latin !!Galego !!Eitaliano !!Spanhol !!Francés !!Romeno !!Catalan |- | home||honō, hominen||home||uomo||hombre||homme||on||home |- | mulhier||mulier, muliíren| |muller||donna||mujer||femme||muiere||dona |- | filho||fīlius||fillo||figlio||hijo||fils||fiu||fill |- | arble||arbor||árbore||albero||árbol||arbre||arbore/pon||arbre |- | auga||aqua||auga||acqua||agua||eau||apă||aigua |- | fuogo||focun||fuogo||fuoco||fuego||feu||foc||foc |- | chuba||plubia||chubia||pioggie||llubia||pluie||ploaie||pluja |- | nuite||nox, noten||nuite||notte||noche||nuit||noate||nit |- | tierra||tierra||tierra||tierra||tierra||terre||țaireă||tierra |- | cielo||caelun||ceo||cielo||cielo||ciel||cer||cel |- | alto||altus||alto||alto||alto||haut||înalt||alt |- | nuobo||nobun||nuobo||nuobo||nuebo||noubeau||nou||nou |- | bielho||betus||bello||bechio||bieijo||bieux||bechi||bello |- | cabalho||caballus||cabalo||caballo||caballo||chebal||cal||cabalhl |- | baca||baca||baca||baca||baca||bache||bacă||baca |- | cabra||capra||cabra||capra||cabra||chèbre||capră||cabra |- | perro||canis||can||cane||can/perro||chien||cáine||can/gos |- | fazer||facere||facer||fare||hacer||faire||face||fer |- | leite||lac||leite||latte||leche||lait||late||llet |- | uolho||oculus||ollo||ochio||ojo||œeil||ochi||ull |- | léngua||lengua||lengua||lengua||lengua||langue||limbă||llengua |- | mano||manus||man||mano||mano||main||mánă||mà |- | piel||pellen||pel||pelle||piel||peau||piele||pell |- | pul||pilus||pul||pul||pul||poil||păr||pèl |- | sangre||sanguis, sanguinen||sangre||sangre||sangre||sang||sánge||sang |- | unha||ungula||uñla||unghia||uñla||ongle||unghie||ungla |- | pan||panis||pan||pane||pan||pain||páine||pa |- | negro||niger, nigrun||negro||nero||negro||noir||negru||negre |- | you||eigo||you||io||yo||je||you||jo |- | nuosso||noster||noso||nostro||nuestro||notre||nostru||nostre |- | trés||trēs||tres||tre||tres||trois||trei||très |- | quatro||"quattuor/quattro"||catro||quattro||cuatro||quatre||patru||quatre |- | cinco||"quīnque/cīnque"||cinco||cinque||cinco||cinq||cinci||cinc |- | seis||sex||seis||sei||seis||six||șase||sis |- | siete||seten|| siete||sette||siete||set||șate||set |- | uito||otō||uito||otto||ocho||huit||out||buit |- | nuobe||noben||nuobe||nuobe||nuebe||neuf||nouă||nuobe |- | dieç||decen|| dieç||dieci||dieç||dix||zece||dou |} == Ber tamien == * [[Cultura latina]] * [[Linha La Spezia-Rimeni]] * [[Ouropa latina]] {{Refréncias}} == Bibliografie == {{AmpeçoRef}} * Holtus, Gunter/Metzeltin, Michael/Schmitt, Christian: ''Lexikon dar Romanistischen Lenguistik (LRL).'' Niemeyer, Tubingen 1988-2005 (12 tomos). * Lindenbauer, Petrea/Metzeltin, Michael/Thir, Margit: ''Die romanischen Sprachen. Eine einfuhrende Ubersicht''. G. Eigert, Wilhelmsfeld 1995. * Metzeltin, Michael: ''Las lenguas románicas stándar. Storia de su formación y de su uso''. Academie de la Llingua Asturiana, Ubiéu 2004. * {{citar libro|títalo=Linguística Románica|purmeiro=Rodolfo|subrenome=Eilari|eiditora=Eiditora Ática|anho=1999|local=[[San Paulo]]|url=https://eidisciplinas.usp.br/pluginfile.php/4533622/mod_label/antro/ILARI_LenguisticaRomanica.pdf|eiditor=Nelson de ls Reis|ref=harb|isbn=85 08 04250 7}}{{-fin}} == Ligaçones sternas == *[http://www.reference-global .com/series/lrl ''Lexikon dar Romanistischen Lenguistik (LRL),'' edd. Holtus / Metzeltin / Schmitt]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ligaçon inatiba|1=|data=maio de 2019}} *[http://books.gogle.at/books?id=LRumIF1TLBkC&printsec=fruntcober&dq=Las+lenguas+ron%C3%A1nicas+st%C3%A1ndar.+Storia+de+su+formaci%C3%B3n+y+de+su+uso&cd=1#b=onepage&q&f=false Michael Metzeltin, ''Las lenguas románicas stándar. Storia de su formación y de su uso'', Obiedo, 2004]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Lénguas románicas}} {{outhority cuntrol}} [[Catadorie:Lénguas románicas| ]] 852quaexfp9fslrf3gyckc749szr88c 106895 106890 2026-06-07T13:21:32Z ~2026-30875-10 15270 `1 106895 wikitext text/x-wiki {{mais fuontes|data=júlio de 2021}}{{Anfo/Família lenguística |nome =Románica |nomealt = |region =Ouriginalmente na [[Ouropa meridional]] i [[África Proconsular|partes de l norte de la África]]; agora tamien na [[América Latina]], [[Canadá]], partes de l [[Líbano]], grande parte de la [[África Oucidental]], maior parte de l [[norte de África|norte de la África]] i partes de l [[Corno de África]] i [[África Austral]]. |corfamília =Ando-ouropeia |fam2 =[[Lénguas itálicas|Itálico]] |ant1 =[[Lénguas románicas oucidentales|Románico oucidental]] (ó [[Lénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]]) |ant2 =[[Lénguas románicas ourientales|Románico ouriental]] |mapa =[[Fexeiro:Detailed SBG map of the Romance-speaking world.sbg|300px]] |mapa_legenda ={{legenda|#045a8d|Léngua natiba manjoritária}} {{legenda|#0674b6|Léngua co-oufecial i natiba manjoritária}} {{legenda|#439dd4|Léngua natiba oufecial, mas minoritária}} {{legenda|#9bbae1|Léngua cultural ó secundária}} }} Las '''lénguas románicas''', tamien coincidas cumo '''lénguas neolatinas''', '''latinas''', ó coletibamente cumo '''romance''' ó '''romanço''', son [[léngua]]s qu'antegran l basto cunjunto de las [[lénguas ando-ouropeias]] que se ouriginórun de l'eiboluçon de l [[latin]], percipalmente de l [[latin bulgar]], falado pulas classes mais populares. Atualmente, essas lénguas son repersentadas puls seguintes lénguas mais coincidos i mais falados ne l mundo: l [[Léngua pertuesa|pertués]],, l [[Léngua eitaliana|eitaliano]], l [[Léngua francesa|francés]] i l [[Léngua romena|romeno]]. Hai, tamien, ua grande cantidade de lénguas ousados por grupos minoritairos de falantes, cumo: * nas defrentes regiones de la [[Spanha]], adonde son falados l [[Léngua catalana|catalan] ] (que ten l [[Léngua balenciana|balenciano]] cumo [[dialeto]]), l [[Léngua aragonesa|aragonés]], l [[Léngua galega|galego]], l [[Léngua asturiana|asturiano]] i l [[Léngua leonesa|leonés]]; * an [[Pertual]], adonde ye falado l [[Léngua mirandesa|mirandés]]; * nas defrentes regiones de la [[Eitália]], adonde son falados l [[Léngua lombarda|lombardo]], l [[Léngua béneta|béneto]], l [[Léngua lígure|lígure]], l [[Léngua siceliana|siceliano]], l [[Léngua piemontesa|piemontés]], l [[Léngua napolitana|napolitano]] (culas sues bariaçones dialetales) i l [[Léngua xarda|sardo]]; * ne l sul de la [[Fráncia]], adonde son falados l [[Léngua ocitana|ocitano]] (que ten l [[Léngua probençal|probençal]] i l [[Léngua gascónia|gascon]] cumo dialetos), l [[Léngua franco-probençal|franco-probençal]] i outras lénguas dialetales deribadas de l própio léngua (cumo l [[Léngua picarda|picardo]], l [[Pitabo-sántone]] i l [[Léngua normanda|normando]]) i l [[Léngua corsa|corso]]; * i na [[Suíça]], adonde ye falado l [[Léngua romanche|romanche]]. Ne l stremo norte de la Fráncia i ne l sul de la [[Bélgica]], son falados dous lénguas tamien románicos: l [[Léngua balona|balon]] i l [[Léngua picarda|picardo]]. L [[Léngua dálmata|dalmático]], falado na antiga [[Dalmácia]], na region de ls [[Bálcanas]], i l [[Léngua rética|rético]], falado na [[Récia]], antiga porbíncia de l [[Ampério Romano]] localizada al norte de la Eitália, son lénguas románicas atualmente zaparecidas (''ber: [[Romania submersa]]''). L rético deribou las chamadas [[lénguas reto-románicas]] (dentre las quales se anclui l [[Léngua romanche|romanche]]) faladas na [[Suíça]] i ne l norte de la Eitália.<ref>{{citar web |url=https://www.britannica .com/topic/Romance-languages |títalo=Romance languages |website=Ethnologue |léngua=en}}</ref> == Stória == Las lénguas románicas son la cuntinaçon de l latin bulgar, l dialeto popular i anformal de l latin falado por bárias camadas de la [[Demografie de l Ampério Romano|populaçon romana]],{{Sfn|Eilari|1999|p=58}} que se çtinguia de la forma clássica de la léngua falada pulas classes superiores romanas, la forma an que la léngua era giralmente scrita. Antre 350 a.C. i 150 d.C, la spanson de l Ampério, juntamente culas sues políticas admenistratibas i eiducacionales, fizo cun que la léngua latina fusse la dominante na parte cuntinental de la [[Ouropa Oucidental]], para alhá de fazer cun que la léngua fazisse cuntato culas lénguas de las regiones.{{Sfn|Ilari|1999|p=48}} L latin eiserceu tamien ua fuorte anfluéncia noutros puntos geográficos, esto ye, ne l sudeste de la [[Anglaterra]], na [[África Proconsular|porbíncia romana de la África]] i na zona de ls Bálcanas al norte de la [[Linha Jireček]]. Durante l declínio de l [[Ampério Romano de l Oucidente]], i passado la sue fragmentaçon i cunsequente colapso ne l {{sec. B}}, bariadades de l latin ampeçórun a aparecer an cada local de forma acelerada, eibentualmente eiboluindo cada qual para un ''cuntinun'' de defrentes tipologies. Ls ampérios ultramarinos stablecidos por [[Ampério Pertués|Pertual]], [[Ampério Spanhol|Espanha]], [[Ampério colonial francés|Fráncia]], [[Ampério Belga|Bélgica]] i [[Ampério colonial eitaliano|Eitália]] de l {{sec. XB}} an delantre spalhórun las sues respetibas lénguas por outros cuntinentes, de tal forma que cerca de 70% de todos ls falantes de lénguas románicas biben hoije fura de la Ouropa. Anque de las anfluéncias de lénguas pré-romanas i [[Migraçones de ls pobos bárbaros|de las ambasones]], la [[fonologie]], [[Morfologie (lenguística)|morfologie]], [[léxico]] i [[sintaxe]] de todas las lénguas románicas son predominantemente ua eiboluçon de l latin bulgar. An particular, cun solo ua ó dues sceçones, las lénguas románicas perdírun l sistema de [[Declinaçon (gramática)|declinaçon]] persente ne l latin i, cumo resultado, ténen strutura de frase SBO ([[Sustantibo]] - [[Berbo]] - [[Cumplemiento berbal|Oubjeto]]) i fázen amplo uso de [[Preposiçon|preposiçones]]. [[Fexeiro:Romance 20c en.png|thumb|500px|centro|Lénguas Neolatinas na Ouropa]] == Dados == Hai 1.2 bilhones de pessonas que falan algua léngua románica ne l mundo,<ref>{{citar web |ultimo=Deblin |purmeiro=Thomas More |url=https://www.babbel .com/en/magazine/romance-languages/ |titulo=All In The Language Family: The Romance Languages |data=6/02/2019 |acessodata=15/07/2021 |website=Babbel Magazine}}</ref> l que faç esse galho tener l maior númaro de falantes de la família ando-ouropeia, delantre de l galho germánico, que ten mais de 730 milhones de falantes.{{carece de fuontes|data=júlio de 2021}} == Nome == [[Fexeiro:Western and Eastern Romania.PNG|thumb|250px|dreita|[[Romania submersa]]: territórios de las [[lénguas románicas zaparecidas]] (an negro).]] L termo "románico" ben de l [[adbérbio]] de l latin bulgar ''romanice'', deribado de l latin formal ''Romanicus'': por eisemplo, na spresson ''Romanice Loqui'', "falar an Románico" (esto ye, ne l latin bernaclo), cuntrastando cun ''Latine Loqui'', "falar an léngua Latina" (an ''[[latin mediebal]]'', la berson cunserbadora de la léngua outelizada na scrita i cuntestos formales ó cumo [[léngua franca]]), i cun ''Barbarice Loqui'', "falar an Bárbaro" (las lénguas nun latinas de ls pobos que cunquistórun l Ampério Romano). A partir deste adbérbio se ouriginou l sustantibo románico, que fui aplicado einicialmente la qualquiera cousa scrita an románico, ó ne l bernaclo romano. La palabra "romántico" cul sentido moderno de "romance" ó amor ten la mesma ourige. Anquanto la [[literatura mediebal]] de la Ouropa Oucidental era scrita normalmente an latin, ls cuntos populares, muitas bezes centrados ne l'amor, fúrun cumpuostos ne l bernaclo, l qual fui chamado "romántico" (románico).{{clr}} == Çtribuiçon geográfica == San faladas an bárias regiones de la [[Ouropa]], nas [[Américas]] ([[América Latina]] i [[Canadá]], subretodo ne l [[Quebec]]), [[África]] i [[Ásia]]. Debido a la semelhança antre estes lénguas i na tentatiba de promober i assegurar l plurelinguismo i l [[multiculturalismo]] de la Ouropa, fúrun zambolbidos, cul apoio de la [[Ounion Ouropeia]], bários porjetos anterunibersitairos: *[http://www.u-grenoble3.fr/galatea/recherche.htn Galatea] L cunceito que se ancontra na base destes porjetos ye l de [[anteligibelidade mútua|antercumprenson]]. [[Fexeiro:Map-Romance Language World.png|thumb|centro|450px|Legenda: {{legend|#00B927 {{legend|#FF8400|pertués}}{{legend|#0000FF|francés}}{{legend|#FFFF00|eitaliano}} {{legend|#FF0000|romeno}}<br />(quelores scuras andican [[léngua oufecial]]; quelores claras, léngua d'uso quemun).]] === Ounion Latina === Essa ourganizaçon tenie la finalidade de promober i desseminar l'eissencia quemun de las lénguas románicas. Fui criada an 15 de maio de 1954. Las lénguas oufeciales de l'ounion son l [[Léngua pertuesa|pertués]], l [[Léngua francesa|francés]], l [[Léngua eitaliana|eitaliano]], l [[Léngua romena|romeno]], l i l [[Léngua catalana|catalan] ]. L bloco reunia 35 países, i sue sede permanecie an [[Paris]], [[Fráncia]]. Sou secretariado tamien ouperaba neste paíç. La Ounion bieno a la falhéncia i ancerrou sues atebidades an 2012.<ref>{{citar web |url=http://www.unilat.org/SG/Organisation/Persentation/EtatsMembres/andex.s.asp |títalo=Unión Latina; Stados miembros|léngua=s|acessodata=2009-01-05 |urlmorta=yes |arquibourl=https://web.archibe.org/web/20081228203150/http://www.unilat.org/SG/Organisation/Persentation/EtatsMembres/andex.s.asp |arquibodata=2008-12-28 }}</ref> ==Grau d'eiboluçon== {{Ando-ouropeu}} Grau d'eiboluçon de las lénguas románicas a respeito de la [[fonética]] de l latin, segundo ls studos de l [[latenista]] [[Mario Pei]]. Quanto maior la percentaige, mais loinge foneticamente la léngua ye de l latin. *[[Léngua xarda|Sardo]]: 8% *[[Léngua eitaliana|Eitaliano]]: 12% *[[Léngua castelhana|Castelhano]]: 20% *[[Léngua romena|Romeno]]: 23,5% *[[Léngua catalana|Catalan] ]: 24% *[[Léngua ocitana|Ocitano]]: 25% *[[Léngua pertuesa|Pertués]]: 31% *[[Léngua francesa|Francés]]: 44% L pertués i l francés possuen la fonética mais loinge de l latin. Ua de las supostas rezones puode ser un sustrato [[léngua celta|céltico]] nestas lénguas. L galego, de l qual surgiu l pertués, tenerie sofrido anfluéncia de l léngua [[Léngua lusitana|lusitano]], anquanto l francés tenerie sido anfluenciado pul [[Léngua gaulesa|gaulés]] (para alhá de l fuorte sustrato [[Lénguas germánicas|germánico]]).{{Carece de fuontes|data=agosto de 2015}} La léngua pertuesa ten cunsidrable léxico celta: "beiço" ''baikkio'', "bura/buraco" ''buras'', "calho/cascalho" ''caliabo'', "tolo" ''tullon'', "bulhaca" ''bullaka'', "broa" ''boruna'', "brício" ''berce'', "barrila" ''benerie'', "banastra/canastra" ''benna'', "bouça" ''baudea'', "coio" ''crodios'', "nino" ''menno'', "bicha" ''mîlo'' (antigo ''miloca''), "légua" ''leukā'', "berro" ''bekko'', "camisa" ''camesia'', "carro" ''karro'' etc. Para alhá desso l pertués [[Pertués ouropeu|falado an Pertual]] ten l custante sonido /[[Fricatiba dental sonora|ð]]/ fuorte, persente nas lénguas celtas. Essa causa fonética inda ye studada, i ls andícios son grandes i cunsidrables na eiboluçon fonética de la [[léngua pertuesa]]. Tamien hai ls sonidos delicados /ə/ i /ɨ/ que ténen abrangéncia eimensa nessas dues lénguas (ne l causo de l pertués, trata-se de l dialeto falado an Pertual).{{clr}} == Classeficaçon == Las lénguas románicas puoden ser classeficadas an dous galhos oucidentales i ourientales. Por sue beç, l galho oucidental ten quatro grupos de lénguas percipales i outros trés de trasiçon.<ref>{{citar web|url=https://www.ethnologue .com/subgroups/romance|títalo=Ethnologue Romance languages|léngua=en}}</ref> === Lénguas románicas ourientales === * '''[[Lénguas balco-románicas]]:''' [[léngua romena|Romeno]], [[léngua aromena|aromeno]], [[léngua megleno-romena|megleno-romeno]] i [[léngua istro-romena|istro-romeno]].<ref>{{citar web|url=https://www.ethnologue .com/subgroups/eastern-11|títalo=Ethnologue Eastern Romance|léngua=en}}</ref> === Lénguas románicas oucidentales === * '''[[Lénguas ibero-románicas]]:''' [[léngua castelhana|Spanhol]], [[léngua pertuesa|pertués]], [[léngua galega|galego]], [[asturo-leonés]] i [[léngua aragonesa|aragonés]].<ref>{{citar web |url=https://www.ethnologue .com/subgroups/ibero-romance |títalo=Ibero-Romance |website=Ethnologue |léngua=en}}</ref> * '''[[Lénguas galho-románicas]]:''' [[léngua francesa|Francés]], [[léngua franco-probençal|franco-probençal]], [[Léngua balona|balon]], [[léngua normanda|normando]], [[léngua picarda|picardo]], antre outras lénguas.<ref>{{citar web |url=https://www.ethnologue .com/subgroups/gallo-romance |títalo=Gallo-Romance |website=Ethnologue |léngua=en}}</ref> * '''[[Lénguas ítalo-dálmatas|Lénguas ítalo-románicas]]:''' [[Léngua eitaliana|Eitaliano]], [[léngua corsa|corso]], [[léngua siceliana|siceliano]] i [[léngua napolitana|napolitano]].<ref>{{citar web |url=https://www.ethnologue .com/subgroups/italo-dalmatian |títalo=Italo-Dalmatian languages |website=Ethnologue |léngua=en}}</ref> * '''[[léngua xarda|Sardo]]''' ==== Grupos de trasiçon ==== * '''[[Lénguas ocitano-románicas]]:''' [[léngua catalana|Catalan] ] i [[léngua ocitana|ocitano]], eilhes fázen ua trasiçon antre las lénguas galho-románicas i las ibero-románicas. La classeficaçon altarnatiba ye classeficar l'ocitano cumo galho-románico i l catalan cumo ibero-románico ó outra classeficaçon ye classeficar las dues lénguas cumo galho-románicas ó ibero-románicas.<ref>Pierre Bec (1963, 1995) ''La langue ocitane'', Paris: Presses ounibersitaires de France</ref> * '''[[Lénguas galho-itálicas]]:''' [[léngua lombarda|Lombardo]], [[léngua lígure|ligure]], [[léngua piemontesa|piemontés]], [[léngua eimeliano-romanhola|eimeliano-romanhol]] i [[léngua béneta|béneto]], eilhes fázen ua trasiçon antre las lénguas galho-románicas i las ítalo-románicas. La classeficaçon altarnatiba ye classeficá-los cumo un subgrupo de las lénguas galho-románicas.<ref name=":0">Gian Batista Pellegreni, ''Eil cisalpino ed eil retoromanzo'', 1993; y ''The Dialets of Italy'', ed. Maiden y Parry, 1997.</ref> * '''[[Lénguas reto-románicas]]:''' [[léngua romanche|Romanche]], [[léngua friulana|friulano]] i [[Léngua ladino-dolomítica|ladino]], eilhes fázen ua trasiçon antre las lénguas galho-románicas i las ítalo-románicas. La classeficaçon altarnatiba ye classeficá-los cumo un subgrupo de las lénguas galho-románicas.<ref name=":0" /> * L '''[[léngua istriota|Istrioto]]''' faç ua trasiçon antre las lénguas románicas ourientales, las lénguas galho-románicas i las italo-románicas. Á classeficaçon altarnatiba ye classeficá-a cumo ua léngua italo-románica ó cumo anclassificable.<ref>Tagliabeni, Carlo. Le ourigeni delle lengue neolatine. Patron Ed. Bologna 1982.</ref> == Anteligibelidade mútua == L ''Ethnologue'' cita las seguintes porcentaiges cumo graus de [[anteligibelidade mútua]] antre defrentes lénguas románicas:<ref>''Ethnologue, Languages of the World,'' 15.ª eidiçon, SIL Anternational, 2005.</ref> {|class="wikitable" style="font-size: 85%" |- !width="60"|<big>%</big> !width="60"|[[Léngua catalana|Catalan] ] !width="60"|[[Léngua galega|Galego]] !width="60"|[[Léngua eitaliana|Eitaliano]] !width="60"|[[Léngua spanhola|Spanhol]] !width="60"|[[Léngua francesa|Francés]] !width="60"|[[Léngua romanche|Romanche]] !width="60"|[[Léngua romena|Romeno]] !width="60"|[[Léngua pertuesa|Pertués]] !width="60"|[[Léngua ocitana|Ocitano]] !width="60"|[[Léngua xarda|Sardo]] |- |'''[[Léngua catalana|Catalan] ] || || 85 || 87 || 85 || 85 || 75 || 73 || 88 || 95 || 76 |- |'''[[Léngua galega|Galego]] || 85 || || 80 || 91 || 75 || 74 || 71 || 94 || 81 || 76 |- |'''[[Léngua eitaliana|Eitaliano]] || 87 || 80 || || 82 || 89 || 82 || 78 || 84 || 87 || 86 |- |'''[[Léngua spanhola|Spanhol]] || 85 || 91 || 82 || || 75 || 74 || 72 || 95 || 82 || 76 |- |'''[[Léngua francesa|Francés]] || 85 || 75 || 89 || 75 || || 78 || 75 || 80 || 87 || 80 |- |'''[[Léngua romanche|Romanche]] || 75 || 74 || 82 || 74 || 78 || || 73 || 74 || 76 || 75 |- |'''[[Léngua romena|Romeno]] || 73 || 71 || 78 || 72 || 75 || 73 || || 71 || 73 || 75 |- |'''[[Léngua pertuesa|Pertués]] || 88 || 94 || 84 || 95 || 80 || 74 || 71 || || 81 || 79 |- |'''[[Léngua ocitana|Ocitano]] || 95 || 81 || 87 || 82 || 87 || 76 || 73 || 81 || || 78 |- |'''[[Léngua xarda|Sardo]] || 76 || 76 || 86 || 76 || 80 || 75 || 75 || 79 || 78 || |} == Eisemplos para acumparar == L'artigo 1º de la [[Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos]] an bárias lénguas neolatinas: '''[[Latin]]:'''{{Quote|Omnes homines liberi aequique dignitate atque iuribus nacuntur. Ratione cunscientaque praediti sunt eit alii arga alios cun fraternitate se gerere debent. }} '''[[léngua aragonesa|Aragonés]]:'''{{Quote|Toç ls sers umanos naxen libres y eiguals en dinnidá y dreitos. Adotatos de razón y cunzenzia, deben cumportar-sen fraternalmén unos cun atros.}} '''[[léngua asturiana|Asturiano]]:'''{{Quote|Tolos seres houmanos nacen llibres y eiguales en dignidá y drechos y, pola mor de la razón y la cunciencia de so, han cumportase heirmaniblemente los unos colos otros. }} '''[[Léngua aubernesa|Aubernés]]:'''{{Quote|Ta la proussouna neisson lieura moé parira pà dïnessà mai dret. Son charjada de razou moé de cousiensà mai lhu fau arjî antremeî lha bei m'eime de freiressà. }} '''[[léngua corsa|Corso]]:'''{{Quote|Nacinu tutti l'omi libari è pari di dignità è di diritti. Pussedinu la raghjoni è la cuscenza è li toca ad agiscia trà eilli di modu fraternu. }} '''[[léngua spanhola|Spanhol]]:'''{{Quote|Todos los seres houmanos nacen libres i eiguales en dignidad y derechos y, dotados cumo stán de razón y cunciencia, deben cumportarse fraternalmente los unos cun los otros. }} '''[[léngua catalana|Catalan] ]:'''{{Quote|Tots eils éssers houmanes neixen lliures i eiguals en dignitat i en drets. Són dotats de raó i de cunsciència, i eils cal mantenir-se antre eills amb sperit de fraternitat. }} '''[[léngua eimeliano-romanhola|Eimeliano-romanhol]]:'''{{Quote|Tot j essèri umén nàs lébri i cumpagn in dignità i dirèt. Lou i è dutid ad rasoun i ad cuscinza i i a la de l'ouperè, ognun ti cunfrunt at ch'j eilt, sa sentimint ad fratelènza. }} '''[[léngua francesa|Francés]]:'''{{Quote|Tous les étres humaines naissent libres eit égaux en dignité eit en droits. Eils sont doués de raison eit de cunscience eit doibent agir les uns ambers les outres danes un sprit de fraternité. }} '''[[léngua friulana|Friulano/Friuliano]]:'''{{Quote|Ducj i oms la nassin libars i cumpagnes come dignitát i derits. L'an sintiment i cussience i bisugne che si tratin un culaltri come fradis. }} '''[[léngua galega|Galego]]:'''{{Quote|Todos ls seres houmanos nacen libres i eiguales en dignidade i dereitos i, dotados cumo stán de razón i cunciencia, débense cumportar fraternalmente uns cos outros. }} '''[[léngua eitaliana|Eitaliano]]:'''{{Quote|Tutti gli esseri umani nacono liberi ed eiguali in dignità i diritto. Essi sono dotati di ragione i di coscienza i debono agire gli ouni berso gli altri in spirito di fratellanza. }} '''[[Judiu-spanhol]]:'''{{Quote|Kada benadan i benadan nase forro i eigual en dinyidad i en derechos. Todos son baale razón i konsiensia i deben komportarsen los unos berso los otros kon fraternidad }} '''[[léngua leonesa|Leonés]]:'''{{Quote|Tolos seres houmanos nacen llibres y eiguales en denidá y dreitos y, dotaos quemu tán de razon y cunciencia, débense cumportare los unos colos outros dientru d'un spritu de fraternidá. }} '''[[léngua lígure|Ligure]]:'''{{Quote|Tytti i ommi nàscian libberi i yguáli in dignitæ i drîti. Sun dutæ de raxun i de cunscensa i déban agî i-yn bersu i-átri ante'm spirritu de fraternitæ. }} '''[[léngua mirandesa|Mirandés]]:'''{{Quote|Todos ls seres houmanos nácen lhibres i eiguales an denidade i an dreitos. Custuituídos de rezon i de cuncéncia, dében portar-se uns culs outros an sprito d'armandade. }} '''[[léngua ocitana|Ocitano]]:'''{{Quote|Totes los èssers umanes naisson liures i eigals en dignitat i en dreches. Són dotats de rason i de cunsciéncia i se debon cumportar los uns amb los outres dines un sperit de fraternitat. }} '''[[léngua piemontesa|Piemontés]]:'''{{Quote|Tuij j'esser uman a nasso liber i uguaj an dignità i dirit. La l'han ëd rasonament i 'd cossienssa i la l'han de la cumportisse j'un cun j'aotri an spirit ëd fradlanssa. }} '''[[léngua picarda|Picardo]]:'''{{Quote|Tos lès-omes binèt å monde lîbes èt égåls po çou qu'èst d' leû dignité èt d' leûs dreûts. Leû re°zon èt leû cunsyince eilzî fe°t on d'bwér di s'kidûre ante di zèle come dès frès. }} '''[[léngua pertuesa|Pertués]]:'''{{Quote|Todos ls seres houmanos nacen libres i eiguales an dignidade i an dreitos. Dotados de rezon i de cuncéncia, dében agir uns para culs outros an sprito de fraternidade.}} '''[[léngua probençal|Probençal]]:'''{{Quote|Tóuti lis uman naisson libre. Soun eigau pèr la digneta i li dre. An tóuti uno resoun i uno counsciènci. Se dèbon teni freirenau lis un 'mé lis outre.}} '''[[léngua romanche|Romanche]]:'''{{Quote|Tuots umanes nachan libers ed eiguals in dignità i drets. Eils sun dotats cun antellet i cunscienza i dessan agir tanter per in uin spiert de la fraternità.}} '''[[léngua romena|Romeno]]:'''{{Quote|Toate fiinţel umane se nac libere şi eigale în demnitate şi în dreturi. El sunt înzestrate cu raţiune şi cunştiinţă şi trebuie să se cumporte unele faţă d'altele în spirit de fraternitate. }} '''[[léngua xarda|Sardo]]:'''{{Quote|Totu sos èsseres umanos nachint lìberos i eiguales in dinnidade i in deretos. Issos tenent sa resone i sa cussèntzia i depent ouperare s'unu cun s'àteru cun ispìritu de fraternidade. }} '''[[Léngua balona|Balon]]:'''{{Quote|Tos lès-omes binèt-st-å monde lîbes, èt so-l'minme pîd po çou qu'ènn'èst d'leu dignité èt d'leus dreûts. I m'sont nin foû rézon èt-ç-ont-i leû cunsyince po zèls, çou qu'èlzès deût miner la s'kidûre onk' po l'óte tot come dès frés. }} '''[[Léngua béneta|Béneto]]:'''{{Quote|Tuti i èsari umani i nase łìbari i cunpanji par dinjità i deriti. I ze dotài de rajon i de cosiensa i i ga de la cunportarse antrà de łouri co spìrito de fradełi. }} == Cumparaçon i palabras quemuns == {| class="wikitable" !Pertués !!Latin !!Galego !!Eitaliano !!Spanhol !!Francés !!Romeno !!Catalan |- | home||honō, hominen||home||uomo||hombre||homme||on||home |- | mulhier||mulier, muliíren| |muller||donna||mujer||femme||muiere||dona |- | filho||fīlius||fillo||figlio||hijo||fils||fiu||fill |- | arble||arbor||árbore||albero||árbol||arbre||arbore/pon||arbre |- | auga||aqua||auga||acqua||agua||eau||apă||aigua |- | fuogo||focun||fuogo||fuoco||fuego||feu||foc||foc |- | chuba||plubia||chubia||pioggie||llubia||pluie||ploaie||pluja |- | nuite||nox, noten||nuite||notte||noche||nuit||noate||nit |- | tierra||tierra||tierra||tierra||tierra||terre||țaireă||tierra |- | cielo||caelun||ceo||cielo||cielo||ciel||cer||cel |- | alto||altus||alto||alto||alto||haut||înalt||alt |- | nuobo||nobun||nuobo||nuobo||nuebo||noubeau||nou||nou |- | bielho||betus||bello||bechio||bieijo||bieux||bechi||bello |- | cabalho||caballus||cabalo||caballo||caballo||chebal||cal||cabalhl |- | baca||baca||baca||baca||baca||bache||bacă||baca |- | cabra||capra||cabra||capra||cabra||chèbre||capră||cabra |- | perro||canis||can||cane||can/perro||chien||cáine||can/gos |- | fazer||facere||facer||fare||hacer||faire||face||fer |- | leite||lac||leite||latte||leche||lait||late||llet |- | uolho||oculus||ollo||ochio||ojo||œeil||ochi||ull |- | léngua||lengua||lengua||lengua||lengua||langue||limbă||llengua |- | mano||manus||man||mano||mano||main||mánă||mà |- | piel||pellen||pel||pelle||piel||peau||piele||pell |- | pul||pilus||pul||pul||pul||poil||păr||pèl |- | sangre||sanguis, sanguinen||sangre||sangre||sangre||sang||sánge||sang |- | unha||ungula||uñla||unghia||uñla||ongle||unghie||ungla |- | pan||panis||pan||pane||pan||pain||páine||pa |- | negro||niger, nigrun||negro||nero||negro||noir||negru||negre |- | you||eigo||you||io||yo||je||you||jo |- | nuosso||noster||noso||nostro||nuestro||notre||nostru||nostre |- | trés||trēs||tres||tre||tres||trois||trei||très |- | quatro||"quattuor/quattro"||catro||quattro||cuatro||quatre||patru||quatre |- | cinco||"quīnque/cīnque"||cinco||cinque||cinco||cinq||cinci||cinc |- | seis||sex||seis||sei||seis||six||șase||sis |- | siete||seten|| siete||sette||siete||set||șate||set |- | uito||otō||uito||otto||ocho||huit||out||buit |- | nuobe||noben||nuobe||nuobe||nuebe||neuf||nouă||nuobe |- | dieç||decen|| dieç||dieci||dieç||dix||zece||dou |} == Ber tamien == * [[Cultura latina]] * [[Linha La Spezia-Rimeni]] * [[Ouropa latina]] {{Refréncias}} == Bibliografie == {{AmpeçoRef}} * Holtus, Gunter/Metzeltin, Michael/Schmitt, Christian: ''Lexikon dar Romanistischen Lenguistik (LRL).'' Niemeyer, Tubingen 1988-2005 (12 tomos). * Lindenbauer, Petrea/Metzeltin, Michael/Thir, Margit: ''Die romanischen Sprachen. Eine einfuhrende Ubersicht''. G. Eigert, Wilhelmsfeld 1995. * Metzeltin, Michael: ''Las lenguas románicas stándar. Storia de su formación y de su uso''. Academie de la Llingua Asturiana, Ubiéu 2004. * {{citar libro|títalo=Linguística Románica|purmeiro=Rodolfo|subrenome=Eilari|eiditora=Eiditora Ática|anho=1999|local=[[San Paulo]]|url=https://eidisciplinas.usp.br/pluginfile.php/4533622/mod_label/antro/ILARI_LenguisticaRomanica.pdf|eiditor=Nelson de ls Reis|ref=harb|isbn=85 08 04250 7}}{{-fin}} == Ligaçones sternas == *[http://www.reference-global .com/series/lrl ''Lexikon dar Romanistischen Lenguistik (LRL),'' edd. Holtus / Metzeltin / Schmitt]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ligaçon inatiba|1=|data=maio de 2019}} *[http://books.gogle.at/books?id=LRumIF1TLBkC&printsec=fruntcober&dq=Las+lenguas+ron%C3%A1nicas+st%C3%A1ndar.+Storia+de+su+formaci%C3%B3n+y+de+su+uso&cd=1#b=onepage&q&f=false Michael Metzeltin, ''Las lenguas románicas stándar. Storia de su formación y de su uso'', Obiedo, 2004]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Lénguas románicas}} {{outhority cuntrol}} [[Catadorie:Lénguas románicas| ]] 7gn4hpd2qwnavpbkcbp7aj45fqidyu2 Ñaouru 0 11940 106896 100341 2026-06-07T21:01:33Z ~2026-28950-60 15246 /* */ 4 106896 wikitext text/x-wiki '''Ñaouru''' (Nauruan : Naoero ) , ouficialmente la '''República de Ñaouru''' ( Nauruan : Repubriki Naoero ) i antes coincida cumo Pleasant Eisland , ye un paíç ansular i microestado na Oceania , ne l Pacífico Central. Sou bezino mais próssimo ye Banaba de [[Quiribati]] , cerca de 300 Km (190 milhas) la lheste. Queda la noroiste de [[Tubalu]] , 1.300 Km (810 milhas) la nordeste de las [[Ilhas Salomon]] , la lheste-nordeste de [[Papua-Nuoba Guiné|Papua Nuoba Guiné]] , la sudeste de ls Stados Federados de la Micronésia i al sul de las [[Ilhas Marshall]] . Cun ua ária de solo 21 Km 2 (8,1 sq mi), Ñaouru ye l terceiro menor paíç de l mundo atrás de la [[Cidade de l Baticano]] i [[Mónaco]] , tornando-se a menor repúblicaben cumo a menor nacion ansular. Sue populaçon de cerca de 10.000 ye la segunda menor de l mundo (sin ancluir colónias ó territórios ultramarinos), depuis de la Cidade de l Baticano. [[File:Flag of Nauru.svg|thumb|bandeira de Ñaouru]] [[File:Nauru on the globe (Polynesia centered).svg|thumb|mapa de Ñaouru]] nwvlggslqst8gzgjohonhoqm1exmczd Gato (zambiguaçon) 0 12495 106894 106782 2026-06-07T13:15:10Z ~2026-30875-10 15270 yy 106894 wikitext text/x-wiki Gato puode reiferir: [[Gato]]:Animal mamífero,animal douméstico de la familha de ls feilinos.<ref>Páigina de Zambiguaçon</ref> [[Home-Gato]]:(Catman,ne l' ouriginal)personaige de l'ouniberso DC Comics[1],<ref>Feita por Miguel arthur dos Santos Manaia an 16 de Maio de 2026</ref> Vw ar041a7l2ns9ek075qhzx48gx8foppf Francés 0 12502 106892 106878 2026-06-07T13:12:32Z ~2026-30875-10 15270 106892 wikitext text/x-wiki [[Quirguiston]] [[Anguila]] [[Serra Lhiona]] [[Guiana]] [[Suriname]] [[Guiana Francesa]] Vwanji 2lhkl43uclr1p7zbdnpn8mwst82a91z 106893 106892 2026-06-07T13:14:11Z ~2026-30875-10 15270 55 106893 wikitext text/x-wiki [[Quirguiston]] [[Anguila]] [[Serra Lhiona]] [[Guiana]] [[Suriname]] [[Guiana Francesa]] ht8eedzx3o781mzwdonnoy25wfli8u7 Shakira 0 12505 106897 2026-06-08T11:39:25Z ~2026-33791-08 15297 Criou la páigina cun "[[Fexeiro:2023-11-16_Gala_de_los_Latin_Grammy,_03_(cropped)02.jpg|dreita|miniaturadaimagem|Shakira (2023)]] '''Shakira Isabel Mebarak Ripoll''' (nacida an 2 de febreiro de 1977) ye ua cantora, cumpositora, beilarina i ampresária [[Colómbia|colombiana]] referida cumo la "Reina de la Música Lhatina". Eilha ye frequentemente citada cumo anfluéncia d'outros artistas. Muitas de sues músicas alcançórun l topo de las paradas mundiales, ancluindo "Whenever, Wherever",..." 106897 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:2023-11-16_Gala_de_los_Latin_Grammy,_03_(cropped)02.jpg|dreita|miniaturadaimagem|Shakira (2023)]] '''Shakira Isabel Mebarak Ripoll''' (nacida an 2 de febreiro de 1977) ye ua cantora, cumpositora, beilarina i ampresária [[Colómbia|colombiana]] referida cumo la "Reina de la Música Lhatina". Eilha ye frequentemente citada cumo anfluéncia d'outros artistas. Muitas de sues músicas alcançórun l topo de las paradas mundiales, ancluindo "Whenever, Wherever", "La Tortura", "Hips Don't Lie", "She Wolf", "Waka Waka", "Loca", "La La La", "Chantaje", "Te Felicito", "Shakira: Bzrp Music Sessions, Vol. 53" e "Dai Dai".<ref>https://www.billboard.com/lists/shakiras-top-songs-billboard-hot-100/</ref><ref>https://www.guinnessworldrecords.com/news/2023/3/shakira-and-bizarrap-make-history-as-bzrp-music-sessions-vol-53-bags-string-of-records</ref> == Discografie == === Álbuns de stúdio === * ''Magia'' (1991) * ''Peligro'' (1993) * ''Pies Descalzos'' (1995) * ''Dónde Están los Ladrones?'' (1998) * ''Laundry Service'' (2001) * ''Fijación Oral, Vol. 1'' (2005) * ''Oral Fixation, Vol. 2'' (2005) * ''She Wolf'' (2009) * ''Sale el Sol'' (2010) * ''Shakira'' (2014) * ''El Dorado'' (2017) * ''Las Mujeres Ya No Lloran'' (2024) === Álbuns al bibo === * ''MTV Unplugged'' (2000) * ''Live & off the Record'' (2004) * ''Oral Fixation Tour'' (2007) * ''Live from Paris'' (2011) * ''Shakira in Concert: El Dorado World Tour'' (2019) * ''Anniversary: Oral Fixation (20th) and Pies Descalzos (30th) Live'' (2025) == Refréncias == <references /> gurdnyrunhtcy0ns82n8aohmd7zd21k