Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Begetarianismo 0 7337 107174 107143 2026-07-16T21:49:23Z ~2026-30875-10 15270 e 107174 wikitext text/x-wiki {{rebison}} [[Fexeiro:Soy-whey-protein-diet.jpg|thumb|dreita|250px]] '''Begetarianismo''' ye un regime alimentar que sclui de la dieta todos ls tipos de [[chicha]] ([[bui]], [[peixe]], [[fruitos de l mar]], [[peru]], [[faison]], [[baca]], [[cochino]], [[carneiro]], [[frango]] i qualquiera [[abe]], etc), bien cumo alimientos ó perdutos deribados. Ye baseado fundamentalmente ne l cunsumo d'alimientos d'ourige [[begetal]], cun ó sin l cunsumo de [[laticínios]] i/ó [[uobo]]s.<ref name="begsoc">{{Citar web |url=http://www.begsoc.org/anfo/whatis.html |títalo=Begetarian Society - What is la begetarian? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.ibu.org/pertuese/faq/defenitiones.html |títalo=Defeniçones - [[Ounion Begetariana Anternacional]] (IBU) |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>. L ''beganismo'', ó begetarianismo strito, sclui de la dieta to i qualquiera cunsumo d'alimientos ó sub perdutos deribados d'ourige animal, assi, sous adetos tamien nun cunsumen [[uobo]]s, [[laticínio]]s (leite, queiso, manteiga) i [[mel]]. ==Ouriges oucidentales== La británica [[Anna Kingsford]] ye cunsidrada la mai de l begetarianismo ne l [[Oucidente]]<ref>[http://www.kingsford .com.br/ Anna Kingsford, The Mother of Begetarianisn]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Depuis de seis anhos de studo cunquistou [[diploma]] an Paris ([[1880]], quando pudo anton eisercer l'adbocacie puls animales cun maior outoridade. La [[tese]] final, ''L'Alimentation Bégétale de l'Homme'' (''L'alimentaçon Begetal Houmana''), fui ua de las obras fundamentales subre ls benefícios de l Begetarianismo, publicada an anglés ''The Perfet Way in Diet''(1881) <ref> Rudacille, Deborah. The Scalpel and the Butterfly. University of California Press, 2000, pp. 31, 46 </ref> <ref>[http://www.anna-kingsford .com/pertues/obras_de_anna_kingsford/testos/01-OAKM-P-PwayDiettxt.htn Librp online]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fondou la ''Fod Reforn Society'' nesse anho, i biajou la [[Ouropa]] para dibulgar la dieta de l begetarianismo, na [[Anglaterra]]; i la [[Paris]], [[Génoba]] i [[Lausanne]] para falar l de l trato cun animales an spurmientos científicos <ref> Rappaport, Heilen. "Kingsford, Anna," Ancyclopedie of Women Social Reformers, 2001 </ref>. == Eitimologie == La [[Begetarian Society]], fundada an [[1847]], rebindica tener ''"criado la palabra begetarian (begetariano) de l latin begetus, que senefica 'bibo' (que ye cumo ls purmeiros begetarianos dezírun se sentir cula dieta) …"''<ref>{{Citar web |url=http://www.begsoc.org/news/2000/canapes.html |títalo=Begetarian Society, News 2000 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Antretanto, l [[dicionairo]] de [[Léngua anglesa|anglés]] [[Oxford Anglish Ditionary|Oxford]], antre outros dicionairos padrones, afirman que la palabra fui formada de l termo "begetable" (begetal) i l sufixo "-arian".<ref>''OED'' bol. 19, second eidition (1989), p. 476; ''Webster’s Third New Anternational Ditionary'' p. 2537; ''The Oxford Ditionary of Anglish Etymology'', Oxford 1966, p. 972; ''The Barnhart Ditionary of Etymology'' (1988), p. 1196; Colin Spencer, ''The Heiretic's Feast. La Story of Begetarianisn'', London 1993, p. 252.</ref> L dicionairo d'anglés Oxford tamien apunta l'eibidéncia qu'andica que la palabra yá era ousada antes de la fundaçon de la Begetarian Society: * [[1839]] - ''"Se you tubisse que cozinar, einebitabelmente me tornarie begetariano."'' (F. La. Kemble, Jrnl. Residence on Georgian Plantation (1863) 251) * [[1842]] - ''"Dezir a un begetariano saudable que sue dieta ye bastante antipática culs zeios de sue natureza."'' (Heialthian, Apr. 34) Mas ouserba que: ''"L'uso giral de la palabra aparente oumentou mui debido a la criaçon de la Begetarian Society an Ramsgate an 1847."'' == Formas de begetarianismo == Hai percipalmente seis formas de dietas begetarianas, classeficadas d'acuordo culs tipos d'alimientos que son cunsumidos: {| class="wikitable" style="margin:outo;text-align:center" |+ '''''Tabela d'alimientos cunsumidos nas percipales dietas begetarianas''''' ! Nome de la dieta !! [[Chicha burmeilha]] i suína!! [[Chicha branca]] !![[Uobo]]s !! [[Laticínios]] !! [[Mel]] |- ! [[Begetarianismo#Obolatobegetarianismo|Obolatobegetarianismo]] |style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si |- ![[Begetarianismo#Latobegetarianismo|Latobegetarianismo]] |style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si |- ![[Begetarianismo#Obobegetarianismo|Obobegetarianismo]] |style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si |- ![[Begetarianismo#Begetarianismo semiestrito|Begetarianismo semiestrito]] |style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si |- ![[Begetarianismo#Begetarianismo strito|Begetarianismo strito]] |style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó<ref>{{Citar web |url=http://www.began.org/FAQs/andex.html#7 |títalo=Began Ation FAQ: Is Honey Began? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.begetus.org/honey/honey.htn |títalo=Why Honey is Not Began |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.americanbegan.org/began.htn |títalo=What is Began? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> |} === Obolatobegetarianismo === Dieta cumpuosta por alimientos d'ourige begetal, uobos, leite i deribados deilhes. Nesta dieta solo hai la scluson de qualquiera tipo de chicha de l'alimentaçon. === Latobegetarianismo === Dieta cumpuosta por alimientos d'ourige begetal, leite i sous deribados. Ls que la seguen nun comen uobos nin qualquiera tipo de chicha. Essa ye la dieta tradecional de la populaçon [[Índia|andiana]].<ref>DeRose, Mestre. Alimentaçon begetariana: chega d'abobrinha. 2004, Eiditora Nobel</ref> === Obobegetarianismo === Dieta cumpuosta solo por alimientos d'ourige begetal i uobos, habendo la scluson de ls perdutos láteos i sous deribados i de chicha. === Begetarianismo semiestrito === Dieta que sclui quaije todos ls alimientos d'ourige animal, abrangendo solamente l mel. === Begetarianismo strito === Tamien chamado de '''begetarianismo berdadeiro''', ye ua dieta que sclui todos ls perdutos d'ourige animal. Begetarianos stritos nun comen, assi, qualquiera tipo de [[chicha]], [[uobo]]s, [[laticínios]], [[mel]], etc., retirando de la dieta todos ls perdutos d'ourige [[animal]]. Essa forma de dieta ye frequentemente cunfundida cul [[beganismo]], mas, ambora beganos séian begetarianos stritos, nun son la mesma cousa: <blockquote> ''"Anque [nutricionalmente] classeficarmos ls 'begetarianos berdadeiros' solo pula alimentaçon, eisiste ua defrença antre l begano i l begetariano strito. Giralmente l begano tamien nun outeliza perdutos nó alimentícios probenientes d'animales, cumo lana, couro, seda i piel. Quando falamos an tenermos [sclusibamente] nutricionales, nun faç defrença essa classeficaçon."''<ref>Slywitch, Eric. Alimentaçon sin Chicha. 2006, Eiditora Palabra Ampressa, San Paulo. Páigina 8. [L'outor ye médico i cordenador científico de la Sociadade Begetariana Brasileira]</ref> </blockquote> Anquanto l begetarianismo strito ye solo un regime alimentar, beganismo ye respeito als [[dreitos animales]] - l qu'anclui l begetarianismo strito por rezones [[ética]]s, mas nun solo (circo cun animales, [[rodeio]]s, perdutos testados an animales, i qualquiera outra forma de sploraçon animal ye [[boicote|boicotada]] puls beganos). Eesiste tamien outras dietas semelhantes cumo l [[Crudiborismo]] i l [[Frugiborismo]]. == Cunfuson de tenermos == Begetarianismo ye ua palabra ambígua, ó seia, que ten mais dun sentido. Ne l sentido de género, fala abrangendo todas las formas de begetarianismo. Ne l sentido de spece, zeigna l berdadeiro sentido de la palabra, l begetarianismo strito (que nun cunsume nanhun perduto d'ourige animal). Nesso faç-se dibersas cunfusones. Las mais quemuns son: simplificar l'obolatobegetarianismo por begetarianismo; i cunfundir begetarianismo strito cun beganismo. Debido a esso se amprega l termo "dieta begana", para andicar la dieta begetariana strita. [[Beganismo]] nun ye dieta alimentar, begetarianismo si. L correto ye siempre "dieta begetariana". Al referir-se a l'alguien que nun se alimenta cun nanhun perduto d'ourige animal, usa-se l termo "dieta begetariana strita". == Ourige i stória de l begetarianismo == {{percipal|Stória de l begetarianismo}} L begetarianismo ten sue ourige na tradiçon filosófica andiana, que chega al Oucidente na doutrina pitagórica. Nas raízes andianas i pitagóricas de l begetarianismo son ligadas la noçon de pureza i cuntaminaçon, nun correspondendo cula bison de respeito als [[animales]]. L nacimiento dua sensibelidade an relaçon als animales, que cundena l cunsumo d'animales por motibos morales ó solidairos, ye mui recente na stória de la [[houmanidade]] i data a partir de l [[seclo XIX]] an alguns países de la [[Ouropa]].<ref>Carneiro, Anrique. Quemido i Sociadade - Ua Stória de la Alimentaçon - [[Riu de Janeiro]]: Eilsebier, 2003</ref> L begetarianismo ético, que bisa l respeito pula bida animal tubo ourige na [[Antiguidade]], sendo qu'al longo de la Stória de l'houmanidade, einúmaros outores ténen benido a criticar i questionar cunsumo de chicha cun base nesse aspeto, por eisemplo [[Mahabira]], [[Asoka]], [[Pitágoras]], [[Ampédocles]], [[Plutarco]], [[Porfírio]], [[Obídio]], San Ricardo de Wyche, [[Leonardo de la Vinci]], [[John Ray]], [[Thomas Tryon]], [[Bernard Mandebille]], [[Alexander Pope]], [[Isaac Newton]], [[Buoltaire]], [[George Cheyne]], [[David Hartley]], [[Ouliber Goldsmith]], [[Joseph Ritson]], [[Lewis Gompertç]], [[Johnny Applesed]], [[Percy Bysshe Shelley]], [[Alphonse de Lamartine]], [[Amos Bronson Alcott]], [[William Alcott]], [[Gustab Strube]], [[Georg Friedrich Daumer]], [[Richard Wagner]], [[Lieb Tolstoi]],[[George Bernard Shaw]], [[Romain Rolland]], [[Élisée Reclus]], [[Mahatma Gandhi]], [[Franç Kafka]], [[Isaac Bashebis Singer]],[[Albert Einstein]] antre muitos outros. Este fato ye demunstrado por outores cumo Howard Williams,<ref>''The Ethics of Diet: La Catena of Outhorities Deprecatory of the Pratice of Flesh-Eating'', University of Eillinois Press, 2003, ISBN 0252071301</ref> Rod Prece,<ref>''Awe fur the Tiger, Lobe fur the Lamb: La Chronicle of Sensibelity to Animals'', Routledge, 2002, ISBN 0415943639 ; ''Sines of the Flesh: La Story of Ethical Begetarian Thought'', UBC Press, 2009, ISBN 0774815108</ref> Norn Phelps,<ref>''The Longest Struggle: Animal Adbocacy fron Pythagoras to Peta'', Lantern Books, 2007, ISBN 1590561066</ref> Walter i Portmess <ref>''Ethical Begetarianisn fron Pythagoras to Peter Singer'', State University of New York Press (January 7, 1999), ISBN 0791440443</ref> i Rynn Berry.<ref>''Famous Begetarianes and Their Faborite Recipes: Libes and Lore fron Buddha to the Beatles'', Pythagorean Books,1993, ISBN 0962616915</ref> Ua de las passaiges mais antigas a fabor dun begetarianismo ético surgiu quando [[Obídio]], nas [[Metamorfoses]] puso na boca de [[Pitágoras]] estas palabras: ''"Que crime horrible lançar an nuossas entranhas las entranhas de seres animados, nutrir na sue sustancia i ne l sou sangre l nuosso cuorpo! para cunserbar la bida a un animal, porbentura ye mister que morra un outro? Porbentura ye mister qu'an meio de tantos benes que a melhor de las mais, a tierra, dá als homes cun tamanha profuson, prodigamente, se tenga inda de recorrer a la muorte pa l sustento, cumo fazirun [[ciclope]]s, i que solo degolando animales seia possible cebar la nuossa fame? […] Ye desumanidade nun mos comobermos cula muorte de l chibo, cujos gritos tanto se assemelhan als de las ninos, i comermos las abes la que tantas bezes demos de comer. Ah! quon pouco desta dun einorme crime! "''<ref>citado por [[Jaime de Magalhanes Lima]] an ''L Begetarismo i la Moralidade de las raças'', Porto, 1912, p. 8-9.</ref> Este trecho de Obidio reflete ls ansinamientos de ls [[pitagóricos]] ne l purmeiro seclo.<ref>Norn Phelps, ''The Longest Struggle: Animal Adbocacy fron Pythagoras to PETA'', Lantern Voks, Now York, 2007, p. 27.</ref> Yá na era crestiana [[San João Crisóstomo]] screbiu que l'alimentaçon carníbora ye ua luxúria i que l Home al comer chicha ye pior que ls animales salbaiges, que solo ténen esse forma de se alimentáren.<ref>Howard Williams, pp. 76-81.</ref> Ne l [[Renacimiento]] ls [[ansaios]] de [[Michel de Montaigne]] eibidencian bastante sensibelidade para culs animales. Eisemplo desso ye la seguinte passaige: ''"Nunca pude ber sin custrangimiento perseguir i matar inocentes animales, quaije siempre andefesos, i de ls quales nunca l'home recebiu la mais pequeinha oufensa."''<ref>citado por Howard Williams, p. 96.</ref> Ó inda: ''"Para alguas mais ye un passatempo ber l filho torcer l cachaço a un frango, bater ó magoar un perro ó un gato […] esso son meios, semientes i raízes de la crueldade, tirania i traiçon."''<ref>{{Citation |title=Animal Rights Story: Michel de Montaigne |url=http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-renaissance/montaigne.htn |accessdate=2013-09-18 |archivedate=2025-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250123230717/http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-renaissance/montaigne.htn }}</ref> Poucos anhos depuis, [[Bernard Mandebille]] fui un de ls muitos outores que criticórun l cunsumo de chicha cun base ne ls motibos éticos: ''"You nun puodo cumprender cun un home, que nun stá anteiramente andurecido i habituado a la bista de l sangre i de l massacre, puoda assistir sin remorso al massacre d'animales cumo l bui i l carneiro, ne ls quales l coraçon, l cérebro, ls nerbos, difíren tan pouco de ls nuossos, i cujos uorgones de ls sentidos, i por cunsequéncia de l coraçon, son ls mesmos que ne l ser houmano."''<ref>Bernard Mandebille, ''The Fable of the Bes'', citado por Howard Williams, p. 114.</ref> Por sue beç, yá ne l seclo XIX [[Alphonse de Lamartine|Lamartine]] staba cumbencido de que ''"matar ls animales para mos aguantarmos cula sue chicha i l sou sangre ye ua de las mais deplorables i de las mais bergonhosas anfermidades de la cundiçon houmana."''<ref>Howard Williams, p. 250.</ref> == Begetarianismo i nutriçon == Dietas begetarianas normalmente son ricas an [[proteína]] <ref>[http://saude .ptierra .com.br/conheca-10-fuontes-de-proteinas-que-puoden-sustituir-la-chicha,bc888c3d10f27310BgnCLD100000bbceb0aRCRD.html Salude, Tierra]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[carboidratos]], [[fibras dietéticas]], [[magnésio]], [[potássio]], [[folato]], [[antioxidantes]] (cumo bitaminas C i I) i fitoquímicos, para alhá d'apersentáren baixa angeston de [[gordura saturada]] i [[colesterol]], fornecendo dibersos benefícios nutricionales.<ref>Amarican Dietetic Association, Dietitians of Canada. Position of the Amarican Dietetic Association and Dietitianes of Canada: begetarian diets. Can J Diet Prat Res. 2003; 64(2):62-81.</ref> Por outro lado dietas begetarianas puoden apersentar menor angeston de [[bitamina B12]], [[bitamina D]], [[cálcio]], [[selénio]], [[iodo]], [[fierro]], [[zinco]] l que puode causar eifeitos negatibos subre l'ourganismo. Ls begetarianos dében tener maior atençon ne l que diç respeito a l'angeston de [[bitamina B12]], [[cálcio]], [[zinco]] i [[fierro]], alguns beganos adbogan la necidade de [[Suplemiento alimentar|suplementaçon]] desses nutrientes para sue dieta, sendo amportante rializar eisames de sangre periodicamente. [[begetarianismo strito|Begetarianos stritos]] normalmente apersentan menores angestones de [[cálcio]], [[zinco]], [[bitamina B12]] i [[bitamina D]] quando cumparados cun obolatobegetarianos.<ref>Ferreira, Lucas Guimarães; Bureni, Roberto Carlos; Maia, Adriano Fuortes. Dietas begetarianas i zampenho sportibo. Rebista de Nutriçon. b.19 m.4 Campinas jul./ago. 2006.</ref> Ua [[alimentaçon]] begetariana adequada puode ser capaç d'atender a las necidades nutricionales de l [[organismo]], mas ye amportante cunsultar un [[nutricionista]] para garantir l'adequada cumbinaçon de ls alimientos i nun oumentar l risco a la salude por inadequaçon alimentar.<ref>Menistério de la Salude. Guia Alimentar Pa la Populaçon Brasileira. Série La. Normas i Manuales Técnicos. Brasília, 2005</ref> La posiçon de la [[Amarican Dietetic Association]] (ADA, algo cumo Associaçon Norte-amaricana de Nutriçon) ye de que ''"'''dietas begetarianas''' planeijadas de forma apropiada son saudables, adequadas nutricionalmente i promoben benefícios na prebençon i ne l tratamiento de ciertas malinas"''. Antre las bantaiges nutricionales dua dieta begetariana, ancluen-se l menores nibles de [[gorduras saturadas]], [[colesterol]] i [[proteína]] animal, bien cumo maiores nibles de [[carboidratos]], [[fibras]], [[magnésio]], [[potássio]], [[ácido fólico]] i [[antioxidantes]] cumo bitaminas C i I.<ref name="ada-surbey">{{Citar web |url=http://www.dietitians.ca/news/downloads/begetarian_position_paper_2003.pdf |títalo=Position of the Amarican Dietetic Association and Dietitianes of Canada: Begetarian Diets |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> La Deutsche Gesellschaft fur Ernährung i.B. (DGE, Sociadade Almana de Nutriçon) mantén posiçon mais cunserbadora: ''"l'alimentaçon (uobo)lato-begetariana puode ser apropiada. Para ninos, special precauçon na escolha de ls alimientos debe ser tomada."'' Afirma tamien que ''"la dieta begetariana strita nun ye recomendable para nanhue faixa etária, debido la sous riscos [de falta d'alguns nutrientes]. La DGE çrecomenda-la de forma la bebés, ninos i adolescentes."''<ref>{{Citar web |url=http://www.dge.de/modules.php?name=News&file=article&sid=24 |títalo=Deutsche Gesellschaft fur Ernährung i.B. - Ist begetarische Ernährung fur Kinder geignet? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Ua porsora chamada Lindsay Allen dixe que la dieta begetariana strita puode ser prejudicial para ninos.<ref>{{citar web |url=http://www.bbc.co.uk/pertuese/reporterbbc/story/2005/02/050221_beganmla.shtml |títalo=Dieta begetariana puode 'prejudicar ninos', diç médica |acessodata=23 de júnio de 2011 |data=21 de febreiro de 2005 |publicado=[[BBC Brasil]] |citaçon= }}</ref> Inda assi un relatório mencionaba que l studo desta médica era an parte financiado pula National Cattlesmen’s Beff Association. [[Paul McCartney]], begetariano zde la década de 1970 declarou que l studo fui manipulado puls criadores de ganado que biran las bendas a caer i acrecientou que ls sous filhos son saudables tenendo sido criados cumo begetarianos.<ref name="Singer i Jin Mason 2008, pp. 265">Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 265. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> Por sue beç, Associaçon Dietética Amaricana declarou que ls regimes begetarianos, zde que bien planeados, son apropiados para todas las fases de la bida, ancluindo grabideç, lataçon, purmeira anfáncia i adolescéncia, referindo tamien que ls begetarianos ténen nibles mais baixos de malinas cardiobasculares, diabetes tipo 2, heipertenson i cancros de la próstata i de l cólon.<ref name="Singer i Jin Mason 2008, pp. 265"/> La speriencia proba que ls ninos begetarianas son tan saudables cumo las nun begetarianas. Para citar un eisemplo coincido, la cantora [[Joss Stone]], ye begetariana zde nacença.<ref>[http://www.gobeg .com/f-jossstone.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L Dr. José Lyon de Castro (1890-1988) screbiu que ye possible bibir cun salude sin comer chicha ó peixe, cumo atestan numerosos homes de ciéncia i l testemunho de milhones de begetarianos an to l mundo.<ref>Dr. José Lyon de Castro, ''Alimentaçon Natural'', Publicaçones Ouropa-América, [s.d.], p. 121-122.</ref> Ls cuidados mais amportantes al se tomar quando se adota ua dieta begetariana dízen respeito a la [[bitamina B12]], al [[cálcio]] i als ácidos graxos [[ómega 3]]. Por outro lado, begetales puoden facilmente suprir las necidades houmanas de [[proteína]].<ref name="ada-surbey"/> Un begetariano norte-amaricano cunsume, an média, 150% de la cantidade diária recomendada.<ref name="oufof">{{Citar web |url=http://www.earthsabe.org/pdf/oufof2006.pdf |títalo=EarthSabe - Our Fod Our Feture |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> === Cuidados necessairos === Ls cuidados mais amportantes la se tomar nua dieta begetariana dízen respeito a la [[bitamina B12]], al [[cálcio]] i als ácidos graxos [[ómega 3]]. Ls dous purmeiros dében ser cunsidrados cun special atençon por begetarianos stritos; l terceiro deberie ser ua preocupaçon de todos, anclusibe nó-begetarianos. ==== Bitamina B12 ==== Deficiéncia de bitamina B12 puode causar anemia i danos al sistema nerboso.<ref name="begsoc-b12">{{Citar web |url=http://www.begansociety .com/fod/nutrition/b12/ |títalo=What eibery began should know about bitamin B12 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Ne l passado, acraditaba-se qu'alimientos cumo spirulina (''Spirulina platensis''), lebedura de cerbeija ó perdutos fermentados la base de soja (cumo [[tempeh]] i [[missó]]) poderien ser fuontes de bitamina B12, mas nun ye possible absorber la B12 cuntida nesses alimientos. Studos an ratos cumproban que la B12 ancontrada nas oucas Chlorella i Nori son fuontes bálidas para mamíferos. <ref name="b12-nori">{{Citar web |url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/pubmed/11430774 |títalo=Feding dried purple laber (nori) to bitamin B12-deficient rats seneficantly amprobes bitamin B12 status.}}</ref><ref name="b12-chlorella">{{Citar web |url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/pubmed/12656203 |títalo=Charaterization and bioabailabelity of bitamin B12-cumpounds fron eidible algae.}}</ref><ref name="b12-began-lebing-fod">{{Citar web |url=http://jn.nutrition.org/cuntent/125/10/2511.long}}</ref> ===Roques=== Ls roques [[Shimeji]] i [[Shitake]], para alhá de grande fuonte de [[proteína]] <ref>[http://boaforma.abril .com.br/dieta/aliados-de la-dieta/4-superpoderes-roque-488980.shtml Buona forma, Abril]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i baixa [[caloria]], son ricos an B12 <ref>[http://www.atibo .com/Canhales/Pages/Amport%C3%A2nciaMedicinaleNutricionaldoShitake.aspx Atibo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>[http://rebistabibasaude.uol .com.br/saude-nutricao/102/artigo235631-2.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ua angeston apropiada de bitamina B12 tamien puode ser garantida dua de las seguintes formas:<ref name="begsoc-b12"/><ref name="fodguide-ada">{{Citar web |url=http://www.eatright.org/cps/rde/xchg/SID-5303FFEA-2FAEECE9/ada/hs.xsl/gobernance_5105_ENU_HTML.htn |títalo=La new fod guide fur North Amarican begetarianes |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref name="guiabeg-b12">{{Citar web |url=http://www.guiabegano .com.br/nutricao/b12/andice.html |títalo=Guia Begano - Todo ó quaije todo subre la Bitamina B12 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> * Cunsumir diariamente un suplemiento bitamínico cuntendo antre 5 i 10 mcg de bitamina B12, ó cunsumir semanalmente un suplemiento cuntendo 2000 mcg de bitamina B12.<ref name="Dieta de ls Puntos">{{Citar web |url=http://www.librodietadospontos .com.br/ |títalo=Libro Dieta de ls Puntos |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Cunsumo ocasional de leite ó uobos nun supre las necidades de bitamina B12.<ref name="guiabeg-b12"/> ==== Cálcio ==== {| class="wikitable" align="right" style="clear:left; margin:0 0 0.5en 1en;" |+Eisemplos d'alimientos ricos i cálcio i porçones cuntendo cerca 10% de l balor diairo recomendado. Debe-se cunsumir al menos 8 porçones desse tipo al die.<ref name="fodguide-ada"/> |- | '''Alimiento''' || '''Porçon''' |- | Leite ó iogurte || 1/2 copo (125 mL) |- | Leite de soja anriquecido cun cálcio || 1/2 copo (125 mL) |- | Queiso || 20g |- | [[Taheni]] || 2 cucharas de caldo (30 mL) |- | Brócolis, fuolhas de mostarda (cozidos) || 1 copo (250 mL) |- | Brócolis, fuolhas de mostarda (crudos) || 2 copos (500 mL) |} Un begetariano strito norte-amaricano cunsume an média 627&nbsp;mg de cálcio por die.<ref name="oufof"/> Esse balor stá ambaixo de la recomendaçon brasileira de 1000&nbsp;mg diairos.<ref>ANBISA - Resoluçon RDC mº 269, de 22 de setembre de 2005</ref> Dada la pequeinha ouferta d'alimientos anriquecidos ne l Brasil, ye possible que begetarianos stritos brasileiros angiran cantidades inda mais baixas de cálcio. Alguns studos sugíren que l'absorçon de cálcio nua dieta begetariana strita seia melhor que naqueilhas qu'ancluen alimientos d'ourige animal. Inda assi, ye recomendado seguir l balor diairo de 1000&nbsp;mg.<ref name="ada-surbey"/> La tabela al lado mostra eisemplos d'alimientos ricos an cálcio i de porçones qu'ancluen cerca de 10% de l balor diairo recomendado (IDR). La ADA acunselha l'angeston d'al menos 8 porçones desse tipo al die.<ref name="fodguide-ada"/> Por sue beç, l Dr. John McDougall splicou que las plantas, que stan carregadas de minerales an cantidades suficientes para custruir ls squeletos de ls maiores animales de a tierra (l'alifante, l'heipopótamo, la girafa, l cabalho, la baca), possuen cálcio suficiente para zambolber ls uossos relatibamente pequeinhos de l ser houmano.<ref>McDougall Newsletter, [http://www.drmcdougall .com/misc/2007nl/feb/whenfriendsask.htn When Friends Ask: "Where De l You Get Your Calciun?"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L Dr. McDougall afirmou que l'ouserbaçon de que bilhones de pessonas zambolben squeletos adultos normales sin cunsumir leite de baca ó suplemientos de cálcio deberie ser suficiente para deixar to la giente çcansada an relaçon a l'adequaçon dua dieta begetariana strita, mas qu'anfelizmente esse nun ye l causo, debido a la propaganda anganhosa de l'andústria de l leite. Screbiu inda subre ls einúmaros malefícios de l cunsumo leite.<ref>McDougall Newsletter, [http://www.drmcdougall .com/misc/2007nl/mar/dairy.htn When Your Friends Ask: "Why Don’t You Drink Milk?"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Antretanto alguns libros ténen benido a alertar pa ls muitos peligros de l cunsumo de leite, sendo de çtacar ''Don't Drink Your Milk!: New Frightening Medical Fats About the World's Most Oberrated Nutrient'' de l Dr. Frank La. Oski, ''Milk - The Deadly Poison'' (''Leite: alimiento ó beneno?'', na eidiçon brasileira) de Brian Bigorita i Robert Cohen, ''The China Study: The Most Cumprehensibe Study of Nutrition Eiber Cunduted and the Startling Amplicationes fur Diet, Weight Loss and Long-tern Heialth'' de l Dr. T. Colin Campbell, i ''Whitewash: The Çturbing Truth About Cow's Milk and Your Heialth'' de Joseph Keon. Las melhores fuontes begetarianas de cálcio son ls begetales i legumes de fuolhas berdes (brócolos, berça de Bruxelas, [[berça-galega]], etc.; la scepçon ye l spinafre, cujo cálcio ye de defícel absorçon)<ref>{{cite web|url=http://www.begansociety .com/fod/nutrition/calciun.php|title=Began Sources of Calciun|acessdate=Nob 01 2009}}</ref>, frajones, tofu, figos secos<ref>[ http://www.pcrn.org/heialth/prebmed/strong_bones.html Prebentibe Medicine and Nutrition - Calciun and Strong Bones]</ref>, almendras, castanha-de l-pará, semientes de chia, semientes de sésamo, thaeni, semientes de girassol, i rabanetes.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 204-205.</ref> De ls alimientos referidos, ls mais ricos son las semientes de chia (1,010&nbsp;mg) i las semientes de sésamo (1,404&nbsp;mg). Ls «leites» begetales tamien questuman cunter cálcio. Muitos outros alimientos begetarianos cunténen cálcio, mas an menor cantidade que ls atrás mencionados. ==== Fierro ==== Dado que l fierro de fuontes begetales ye absorbido menos facilmente que l fierro de fuontes animales, begetarianos necessitan dua angeston diária de fierro maior de l que ls que comen chicha burmeilha i/ó peixe.<ref>Mangels, Red. [http://www.brg.org/nutrition/iron.htn Iron in the began diet]. The Begetarian Resource Group.</ref> L fierro stá persente nua grande cantidade d'alimientos begetarianos, cumo por eisemplo las [[lentilha]]s, freijon negro, freijon-frade, freijon de soja, [[caju]], [[spinafre]], las semientes de [[girassol]], [[uba]], uba-passa, açúcar mascabo, pan de trigo antegral, bários cereales de pequeinho-almuorço (zayuno) <ref>[http://www.gobeg .com/essential_nutrients.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, l [[Bigna radiata|freijon mong]] (tamien coincido cumo freijon-de la-china)<ref>[http://www.ayurbalance .com/splore_fodmungbeanes.htn Ayurbedic Fods - Mung Beanes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, l garbanço, las semientes de bóbeda, las passas<ref>Joanne Stepaniak, M.S.I.D., ''The Began Sourcebook'', 2 ed., 2000, pp. 240-241.</ref>, la [[quinoa]] <ref>[http://www.wholehealthmd .com/ME2/dirmod.asp?nn=Reference+Library&type=AWHN_Fods&mod=Fods&mid=&id=D18F2C4462B74726B0C2D1FD8A8A65B8&tier=2]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i la raba <ref>[http://begetarianismo.blogs.sapo .pt/arquibo/199415.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Un begetariano que tome 50 meligramas ó mais de bitamina C na mesma refeiçon an que cunsume alimientos ricos an fierro, faç cun que l'absorçon de fierro duplique.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 192.</ref> La [[Salsa (planta)|salsa]] ye tamien bastante rica an fierro i outros minerales, assi cumo an bárias bitaminas.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 202.</ref> Cumbén inda assi referir que la salsa debe ser cunsumida cruda, yá que parte de las sues bitaminas se perde cula cozedura. Outro alimiento mui acunselhable ye la [[bena]], ua beç que para para alhá de ser rica an fierro, inda ten cálcio, proteínas, fibras i bitaminas.<ref>[http://www.portalsaofrancisco .com.br/alfa/bena/bena.php]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.anformacaonutricional.net/nutricao/bena-cruda-an-flocos-tabela-balor/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Zinco ==== Nas dietas begetarianas l zinco puode ser oubtido atrabeç de cereales antegrales, nuozes, pistaches, almendras, cajus, [[pinhones]], [[castanha-de l-pará]] (tamien coincida cumo castanha-de l-brasil), semientes de bóbeda, semientes de sésamo, semientes de chia, semientes de linaça, amaranto, cebada, begetales de fuolhas berdes i erbilhas.<ref>Beare, p. 120.</ref><ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, pp. 197, 204-205.</ref> Las nuozes i las semientes son ls alimientos begetarianos mais ricos an zinco. ==== Ómega 3 ==== La ADA recomenda l cunsumo de 2 porçones diárias d'alimientos ricos an ómega 3, cumo por eisemplo:<ref name="fodguide-ada"/> * semientes de [[chia]] (maior fuonte de ómega 3 na Natureza) * 1 cuchara de xá (5mL) de ólio de linaça; * 3 cucharas de caldo de ólio de canola ó de soja; * 1 cuchara de caldo (15mL) de linaça moída; Outras fuontes begetales de ómega 3 son: semientes de linaça (tamien cunténen ómega 6, mas an menor cantidade), semientes de chia, semientes de cánhamo, nuozes, begetales de fuolhas berdes (estes radadeiros an menor cantidade).<ref name="Brenda Dabis 2010, p. 123">Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 123.</ref> Por sue beç, l ómega 6 puode ser oubtido atrabeç de ólio de semiente d'uba, semientes ó ólio de girassol, semientes ó ólio de bóbeda, semientes ó ólio de sésamo, cánhamo, nuozes, freijon de soja, ólio de freijon de soja, etc.<ref name="Brenda Dabis 2010, p. 123"/> Alguns alimientos begetales cunténen tanto ómega 3 cumo ómega 6. San eilhes: la soja, l cánhamo i las nuozes.<ref>Sally Beare, ''Dieta de la longebidade: segredos de ls pobos cun maior longebidade de l mundo'', Publicaçones Ouropa-América, p. 149.</ref> Ls legumes de fuolhas berdes scuras (por eisemplo spinafres, salsa, brócolos), i las oucas, cunténen pequeinhas cantidades de ls ácidos graxos eissenciales.<ref>Sally Beare, p. 150.</ref> Las bubidas de soja i ls iogurtes de soja, assi cun alguas manteigas begetales, tamien cunténen ácidos graxos eissenciales. Ye amportante lembrar que la dieta begetariana, tal cumo la dieta oníbora, debe ser rica i bariada. L begetarianismo nun debe ser cunfundido cula chamada "alimentaçon natural", termo que ye bastante ampreciso i que puode tener seneficados defrentes, ambora giralmente se refira la pessonas que cunsumen alimientos nun processados. L begetarianismo nun ten nanhue restriçon, por eisemplo, al cunsumo de l'arroç branco ó de la farinha de trigo branca. Nun hai nada na perpuosta de l begetarianismo que puoda cundenar ls que se outelizan desses alimientos. La perpuosta de l begetarianismo ye dua dieta que nun anclua chichas de qualquiera tipo, ancluindo ó nun uobos, laticínios i mel. == Justificatibas para ua dieta begetariana == {{publicidade}} Hai dibersas rezones que lieban ua pessona a adotar ua dieta begetariana, que ban zde nun gustar de comer chicha, passando por questones relegiosas, até l respeito als [[dreitos animales]]. Ls que son begetarianos puls animales giralmente outan tamien pul [[beganismo]], por ser ua filosofie mais cundizente culs dreitos animales. Ye amportante anfatizar que begetarianismo nun ten necessariamente a ber cun dreitos animales, i qu'alguien puode ser begetariano por qualquiera outra rezon. Alguas deilhas son: de salude, ecológicas, éticas, eiquenómicas i relegiosas. Muitos begetarianos defenden que l ser houmano stá mais ato a cunsumir quemido begetariana de l que a alimentar-se cula chicha d'animales. Dibersos naturalistas célebres, cumo [[John Ray]], [[Carolus Linnaeus]], [[Georges Cubier]] i [[Richard Owen]] aguantórun este punto de bista.<ref>Luis Balleijo Rodrígueç [http://www.ibu.org/spanish/news/eibu/news962/omnibore.html ''Omníboros l Begetarianos?: Lo qu'algunos naturalistas famosos piensan subre esto'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> John Ray, por eisemplo dixe: ''l'home de maneira nanhue ten la custituiçon dun ser carníboro. La caça i la belocidade nun son naturales para el. L'home nun ten nin ls dientes pontiagudos nin las garras para matar la sue preza. Pul cuntrairo, las sues manos son feitas para cuchara fruita, bagas i begetales i ls sous dientes apropiados para mastiga-los.''<ref>John Eibelyn, ''Acetarie'', 1699, p. 170. Citado an Howard Williams, p. 107.</ref> Atrabeç de l'eisame de la [[fesiologie]] i de la [[anatomie]] houmana cuncluen que la dieta natural de l'home ye naturalmente begetariana.<ref>[http://www.gobeg .com/naturalhumandiet.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Un de ls argumientos cunsiste an afirmar que l ser houmano sente repugnáncia al ber animales muortos i que l'oulor de las carcaças animales nun ne ls çperta apetite, al passo que ls animales que se alimentan de chicha aprecian l'oulor de la chicha cruda.<ref>[http://www.gobeg .com/naturalhumandiet_meat.asp Meat: Delicious or Çgusting?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hai muitos seclos que ls begetarianos zafian ls nun begetarianos a apanhar ls animales que comen, la mata-los i la come-los crudos, tal cumo fázen ls animales na natureza. Beija por eisemplo ls scritos de [[Plutarco]],<ref>[http://www.ibu.org/story/grece_rome/plutarch.html IBU: Plutarco]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Gassendi]]<ref>[http://www.ibu.org/story/renaissance/gassendi.html IBU: Gassendi]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i de [[Percy Bysshe Shelley]].<ref>[http://www.animal-rights-library .com/texts-c/shelley01.htn Shelley: ''La Bindication of Natural Diet'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An Pertual la defesa deste punto de bista era liebada a cabo pul médico [[Amílcar de Sousa]]: ''"De la bielha cunfuson de teories médicas, de la grande época ouscura de l'ampirismo, cumo un dogma de la ciéncia d'anton, ua forma errónea i chena de preconceito, cumo se fura un mandado relegioso i por esso mesmo eibado de mala fé, surgiu cun esta frase perturbante: ''L'home ye omníboro''. Cumo a la boca se puode liebar todo que se querga, dende resultou essa monstruosidade deturpante de l'houmanidade! […] Zde la forma de ls dientes a la capacidade de l stómado i a las dimensones de l'antestino, cumo dados anatómicos an refréncia a la cumparaçon de la série animal de que l'home ye primaç – todo demunstra que l género houmano nun ye omníboro. La dentadura ye semelhante a la de ls símios antropóides que se alimentan de fruitos; i se ls oubrigarmos la séren carníboros, eimediatamente stigmas de degenerescéncia se notan, malinas de piel, la queda de ls puls, l reumático i outras manifestaçones d'artritismo. […] L'alimentaçon houmana ten sido zbirtuada pul preconceito."''<ref>''L'home ye frugíboro'', an ''L Begetariano'', belume I, 1909-1911, Sociadade Begetariana Eiditora, Porto, 4ª eidiçon 1912, pp. 45-46.</ref>''"La chicha nun ye l'alimiento de l'home. Pa l ser, debíamos poder matar ls animales culas manos i garras, i triturarmos ls uossos ó lacerar ls músclos inda calientes culs dientes, cumo faç l'hiena. Çprobidos d'armas cortantes i de l'artifício de la culinária, l'home nun puode outelizar-se de la chicha nin de l peixe."''<ref>''L Begetariano'', III Belume, N.º 7, Setembre de 1912, pp. 249</ref> Recentemente, dous cunceituados antropologistas, Donna Hart i Robert Wald Sussman, punirun de lado la teorie de que l ser houmano pré-stórico era caçador ne l polémico libro ''Man the Hunted: Primates, Predators, and Houman Eibolution'', acrecentando nuobos argumientos a la causa begetariana. ===Pacifismo=== Muitos begetarianos dízen que l regime begetariano torna las pessonas mais pacíficas. Esta eideia era frequente i ten muitos seclos d'eisisténcia. Por eisemplo, [[Obídio]], puso [[Pitágoras]] a dezir que l questume de comer chicha abriu la puorta ''"a crimes de to l género; porque fui sin dúbeda pula carnificina desses animales que l fierro ampeçou a ser ansanguentado.[…] Ye acostumar-mos a derramar l sangre houmano degolar animales inocentes i oubirmos sin piadade sous tristes gemidos."''<ref>citado por [[Jaime de Magalhanes Lima]] an ''L Begetarismo i la Moralidade de las raças'', Porto, 1912, pp. 8-9.</ref> Ne l Seclo XBIII, un personaige dua nobela de [[Buoltaire]] diç assi: ''"Ls homes alimentados de chichas i saciados de licores fuortes, ténen todos un sangre azedo i adusto que ls torna loucos de cien maneiras defrentes: la sue percipal deméncia ye l furor de derramáren l sangre de sous armanos i de debastáren prainadas férteis para reináren an semitérios."''<ref>Buoltaire, ''La Princeza de Babylonia'', Lisboua, 1888, p. 25.</ref> Este punto de bista era eigualmente defendido por [[Jean-Jacques Rousseau]].<ref>[http://www.ibu.org/story/renaissance/rousseau.html IBU: Jean-Jacques Rousseau]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l'ampeço de l seclo XIX [[Joseph Ritson]] screbiu nun ansaio que l regime cun chicha torna las pessonas mais cruéis i ferozes i que l sacrifício d'animales cunduç al sacrifício d'houmanos <ref>Joseph Ritson, ''An Essay On Abstinece Fron Animal Fod, Las La Moral Duty'', London, 1802.</ref>[[Lord Vyron]] tamien acraditaba que la chicha torna las pessonas ferozes.<ref>[http://www.ibu.org/story/angland19a/byron.html IBU: Lord Byron]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Este argumiento inda ye mui outelizado an defesa de l regime begetariano.<ref>[http://www.begetarianismo .com.br/sitio/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=2110&Itemid=117 Sítio Beg: L'home ye un ser fruitíboro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Anque desso, ye sabido que Adolf Hitler [[Begetarianismo de Adolf Hitler|era begetariano]].<ref name="Rudacille88">Rudacille 2001, p. 88.</ref><ref name="Arluke148">Arluke & Sanders 1996, p. 148. Quoted fron Wuttke-Groneberg, W. (1980). ''Medizin ein Nationalsozialismus''. Tubingen: Schwabische Berlaggesellschaft.</ref> ===Salude=== {{percipal|Begetarianismo i nutriçon}} Por acunselhamiento médico ó por outo-eniciatiba, esta ye ua motibaçon para muitas pessonas seguiren un regime begetariano. Ua dieta begetariana eiquelibrada ye giralmente eficaç an eiquelibrar ls nibles de [[colesterol]], reduzir l risco de [[malinas cardiobasculares]] i tamien eibitar alguns tipos de [[cáncaro]] (Cáncaro), antre outras rezones [http://www.llu.edu/llu/heialth/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://www.pcrn.org], [http://www.centrobegetariano.org/andex.php?article_id=74]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Segundo studos recentes, ls begetarianos ténen menos porbabelidade de zambolber cancros de l que las pessonas que cunsumen chicha.<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2009/jul/01/begetarianes-blod-cancer-diet-risk ''The Guardian'', (Júlio de 2009): Begetarianes less likely to debelop cancer than meat eaters, says study]</ref> D'acuordo culs cientistas, las chichas burmeilhas i las chichas processadas, cumo l fiambre i l bacon stan ligadas a l'ocorréncia de cáncaro de l'antestino, i 3,700 causos desta malina serien prebenidos todos ls anhos ne l Reino Ounido se to la giente cunsumisse menos de 70g de chicha processada por sumana.<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2009/jun/15/processed-meat-bacon-bowel-cancer ''The Guardian'', (Júnio de 2009): Scientists warn cunsumtion of processed meat linked to cancer]</ref> Segundo esse mesmo studo, deixar de buber álcol, comer muita fruita, begetales i fibra ajuda a prebenir l cáncaro de ls antestinos. Segundo l'ourganizaçon médica Physicianes Committe fur Respunsible Medicine (PCRM) l cunsumo de chicha cuntribui para ua maior ocorréncia d'ampoténcia sexual, pus esse alimiento entope las artérias, sendo acunselhada pula ourganizaçon l'aporfilhaçon dua dieta begetariana cumo ajuda na resoluçon desse porblema.<ref>Physicianes Committe fur Respunsible Medicine, [http://www.pcrn.org/news/heialth040209.html ''New Ad Links Meat-Eating and Ampotence''], February 9, 2004.</ref> Outro aspeto relebante prende-se cula culidade de ls perdutos [[animales]] que chegan al mercado. Alguns [[animales]] criados para cunsumo houmano son alimentados cun ua cantidade seneficatiba de [[hormónios de crecimiento]] i [[antibióticos]] para rejistiren a las malinas, sendo la [[chicha]] que chega a la mesa, muitas bezes, de mala culidade. Por outro lado, la poluiçon de ls mares i rius puoden tornar la [[chicha]] de [[peixe]] eigualmente ansegura. Todas las toxinas i ls químicos qu'eisisten na auga cuncentran-se ne l peixe, i quando angerimos la sue chicha angerimos essas sustáncias, qu'ancluen [[mercúrio (eilemiento químico)|mercúrio]], [[chombo]], PCB’s (bifenilos policlorados), pesticidas, [[arsénico]], i muitas outras.<ref name="gobeg .com">[http://www.gobeg .com/cuntamination_cautiones.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cientistas de la ''Harbard Schol of Public Heialth'' çcubriran que l mercúrio eisistente ne l peixe puode causar danos eirrebersibles ne l cérebro de las ninos, tanto a las que se ancontran ne l útero, cun a las que stan an zambolbimiento.<ref>Eilizabeth Weise, USA TODAY, [http://www.usatoday .com/news/heialth/2004-02-08-mercury-usat_x.htn Mercury damage 'eirrebersible'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718165633/http://usatoday/ |date=2013-07-18 }}</ref> Segundo l Dr. [[Pedro Andíberi Coluci]] (1879-1987) l peixe, fresco ó seco, cuntén "grande cantidade de toxinas podrosas" i "pula tabela d'análezes de ls cuorpos purínicos cuntidos ne ls defrentes alimientos, ouserba-se que la maiorie de ls peixes cuntén purinas an cantidade, an special ls pequeinhos, ancluindo la [[truta]], pus estes forman un grupo cujas purinas son an grau mais eilebado de l que las de bitela i de bui ó de baca."<ref name="Andíberi Coluci 1986, p. 34">Dr. Indíberi Coluci, ''Higiene i Terapie Alimentares i Profilaxia de las Malinas de Ourige Artrítica'', 18ª eidiçon, Lisboua, 1986, p. 34.</ref> Screbiu que l peixe seco, cumo por eisemplo l [[bacalhau]] porduç mais benenos que ls peixes frescos.<ref name="Coluci, 1986, p. 35">Coluci, 1986, p. 35.</ref> Acrecientou inda que mariscos, moluscos i crustáceos son acidificantes, andigestos i cunténen "purinas an cantidades que ls tornan altamente tóxicos"<ref name="Coluci, 1986, p. 35"/> Un terceiro punto, nas rezones de salude, son las recorrentes crises de l'andústria alimentar, cumo la de las [[ancefalopatie spongiforme bobina|bacas]] ó la de la [[gripe abiária]], que lieban muitas pessonas a adotar ua dieta defrente. Quanto als [[begetales]], [[fruitas]], [[Hortaliça|berduras]] i [[legumes]] tamien hai la preocupaçon cula anfenidade de [[agrotóxicos]], que puoden ser tan prejudiciales a la salude quanto ls [[hormónios]] ampregados ne ls [[animales]].{{Carece de fuontes}} Segundo l Dr. [[Benjamin Spock]], ua buona rezon para cunsumirmos alimientos d'ourige begetal ye que ls animales tenden a cuncentrar pesticidas i químicos na sue chicha i leite, al passo que ls alimientos begetales, mesmo nun sendo ourgánicos, cunténen mui menos cuntaminaçon.<ref>Benjamin Spock, M.D., ''Dr. Spock’s Baby and Child Care: Sebenth Eidition'' (New York: Pocket Books, 1998, pp. Spock 113-4.</ref> D'acuordo cun un studo publicado ne l ''New Angland Jounal of Medicine'', l leite de mais begetarianas cuntén solo 1 ó 2% de ls pesticidas que fúrun ancontrados ne l leite de mais nun begetarianas.<ref name="gobeg .com"/> Debido al porcesso de [[Bio-acumulaçon]] ls químicos ténen tendéncia a acumular-se ne ls tecidos de ls animales que stan mais alto na cadeia alimentar..<ref>[http://www.answers .com/topic/begetarianisn-research-and-general-acetance]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www .ptutorbista .com/cuntent/biology/biology-ib/ambironmental-pollution/water-pollution-effets.php]</ref> Por esso, quanto mais subimos na cadeia alimentar mais cuncentrados se tornan ls químicos tóxicos, l que lieba a grandes cantidades na chicha i ne l peixe..<ref>Richard H. Schwartç, Ph. D., ''Judaisn and Begetarianisn'', Lantern Books, 2005, p. 146.</ref> Por eisemplo, la baca al cunsumir plantas i grano cun pesticidas i outros poluentes absorbe essas sustáncias, que se ban juntar culas drogas i hormónios giralmente admenistradas a esses animales; l peixe que comemos cunsumiu outro peixe mais pequeinho que por sue beç cunsumiu oucas cuntaminadas, i estes fatores (antre outros) lieban la que ls nun begetarianos téngan un nible de pesticidas mui mais eilebado de l que ls begetarianos..<ref>Stewart D. Rose, ''The Begetarian Solution: Your Answer to Heiart Çease, Cancer, Global Warming, and More'', Heialthy Libing Publicationes, 2004, p. 63-64.</ref> Al comíren ne l topo de la cadeia alimentar ls seres houmanos tornan-se ls recetores de la maior cuncentraçon de pesticidas benenosos.<ref>Barbara Parhan, ''What’s Wrong With Eating Meat?'', Ananda Marga Publicationes, 1979, pp. 18.</ref> De fato, la chicha cuntén 13 bezes mais DDT (químico para matar ansetos) de l que ls alimientos begetales.<ref>Parhan, 1979, pp. 18.</ref> Hai que se tener muita higiene antes de preparar ls alimientos, séian eilhes quales fúren, lembrando que ls [[begetales]] son ua fuonte andispensable de [[bitaminas]] i de salude. L cunsumo de chicha i peixe ye eigualmente propício a la propagaçon de [[parasitas]], cumo por eisemplo la [[ténia]]. Mesmo que la chicha seia cozinada ye frequente que las [[batérias]] nun séian çtruídas, sendo estas notables fuontes d'anfeçon.<ref>Parhan, 1979, pp. 24.</ref> D'acuordo cul Nutrition Anstitute of América "la chicha dua carcaça animal stá carregada de sangre tóxico".<ref>Barbara Parhan, ''What’s Wrong With Eating Meat?'', Ananda Marga Publicationes, 1979, pp. 15-16.</ref> Mal l'animal ye muorto dá-se un porcesso de [[putrefaçon]] i de [[decumposiçon]] stremamente rápido.<ref>Parhan, 1979, pp. 22-23.</ref> Para alhá desso, la chicha an porcesso de decumposiçon, al cuntrairo de a quemido begetariana, passa mui lentamente pul sistema digestibo houmano, stando an custante cuntato culs uorgones digestibos.<ref>Parhan, 1979, pp. 23-24.</ref> L Dr. José Lyon de Castro screbiu que la chicha cunten agentes tóxicos i numerosos benenos probenientes de l catabolismo, que son altamente nocibos al ourganismo. Acrecientou que mal l'animal ye abatido, se forman [[benenos]] debido a la [[decumposiçon]] cadabérica, i qu'até ne l frigorífico, qu'aguenta la chicha por algun tiempo, esta altara-se la cada hora passada. Referiu que l fígado i ls rines son ls uorgones que mais se afetan pul cunsumo frequente de chicha, que ye un alimiento pobre an minerales, bitaminas, i an heidratos de carbono (scetuando la gordura).<ref>Dr. José Lyon de Castro, ''Alimentaçon Natural'', Publicaçones Ouropa-América, [s.d.], p. 122.</ref> L Dr. [[Pedro Andíberi Coluci]] (1879-1987), que zaconselhaba todos ls tipos de chicha percipalmente debido al fato d'esses alimientos porduziren ácido úrico, screbiu que "la chicha probeniente de ls animales nuobos, cunten inda mais purinas de l que la d'animales adultos, assi cumo todas las chichas chamadas brancas porduzen mais ácido úrico de l que las burmeilhas" i que "la chicha, seia de que spece fur, eirrita l tubo digestibo i causa heipercloridria, l'oustipaçon, l'enterite mucomembranosa, l'apendicite i torna-se particularmente peligrosa para aqueilhes que ténen ls rines i l fígado altarados".<ref name="Andíberi Coluci 1986, p. 34"/> Hoije an die las bacas son stimuladas cun ua hormona de crecimiento bobino (rBGR) para porduziren cerca de dieç bezes mais leite de l que serie normal.<ref>Drª. [[Jane Godall]] i Marc Bekoff, ''The Ten Trusts'', HarperOne, 2003, p. 34.</ref> Por esso sofren frequentemente de mastite, ua anflamaçon de la glándula mamária que ye mui dolorosa.<ref name="Godall i Bekoff, p. 34">Godall i Bekoff, p. 34.</ref> Quaije to l leite ye cuntaminado cun pus, i quando las bacas son tratadas cun antibióticos estes puoden ser trasferidos pa ls houmanos atrabeç de l leite.<ref name="Godall i Bekoff, p. 34"/> Ls ambestigadores cuncluíran qu'un copo de leite de baca cuntén zde ua la siete pingas de pus, l que ye peligroso porque l pus cuntén batérias.<ref>[http://www.milksucks .com/pus.asp Got...Pus?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Ecologie=== La motibaçon eiqui ye racionalizar l'outelizaçon de ls [[recursos naturales]] pa l'oubtençon d'alimientos. Un begetariano reduç un eilo de la cadeia alimentar, tornando-la mais eficiente i, cunsequentemente, reduzindo l'ampato ambiental de la sue alimentaçon.Las fruitas, ls cereales i ls begetales eisigen 95% menos de matérias-primas para séren porduzidas.<ref name="Gore, 2006, p. 317">Al Gore, ''Ua Berdade Anconbeniente'', nuoba eidiçon rebista, Sfera de l Caos, 2006, p. 317, ISBN 989-8025-15-8</ref> Para alhá desso, ye neçaira mui mais einergie fócil para porduzir i trasportar chicha de l que para porduzir ua porçon idéntica de proteínas d'ourige begetal.<ref name="Gore, 2006, p. 317"/> Para se porduzir 1 caloria de proteína a partir de frajones de soja son neçairas 2 calorias de [[cumbustible fócil]], anquanto que para se porduzir ua caloria de proteína a partir de bife son neçairas 54 calorias de cumbustible fócil.<ref name="John Robbins 2001, p. 266">John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 266.</ref> Para porduzir chicha, ye necessairo cultibar plantas qu'alimentaran l ganado, que por sue beç eirá alimentar l'home. Durante l passo d'alimentaçon de l ganado, fúrun gastos recursos cumo l'auga, einergie i tiempo, que poderien tener sido poupados se l'home cunsumisse diretamente ls begetales. San necessairos 18 quilos de cereal para porduzir un quilo de chicha, i un acre de tierra se fur outelizada para cultibar cereales puode porduzir cinco bezes mais proteína de l que se fur outelizada para porduzir chicha.<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 275-276. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> Cun 2,5 acres de tierra puode-se porduzir [[repolho]] para alimentar 23 pessonas, [[patatas]] para alimentar 22 pessonas, [[arroç]] para alimentar 19 pessonas, [[milho]] para alimentar 17 pessonas, [[trigo]] para alimentar 15 pessonas, ó anton, [[galhinha]] para alimentar 2 pessonas, leite para alimentar 2 pessonas, uobos para alimentar 1 pessona ó bife para alimentar 1 pessona.<ref>John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 294.</ref> Lougo, ye possible alimentar mui mais pessonas, cun un custo mui mais reduzido pa l'ambiente se porduzirmos alimientos begetarianos. Inda l'este propósito dixe [[Rajendra Pachauri]], Premio Nobel de la Paç, que ''se cada beç mais pessonas comíren mais chicha, nun haberá cereales suficientes pa a porduzir, porque la cumberson de calorias de ls cereales an calorias de la chicha ye mui pouco eficiente''.<ref>Sábado, 18 de Abr de 2009 [http://aeiou.spresso .pt/sera-tragico-se-nao-houbir-un-acuordo-climatico=f509487). "Será trágico se nun houbir un acuordo climático"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Outro eisemplo: segundo la FAO (Organizaçon de las Naciones Ounidas para Agricultura i Alimentaçon), para porduzir 1&nbsp;kg de chicha bobina son gastos aprossimadamente 15 mil litros d'auga (cunsidrando l cunsumo de l'animal durante sue bida debedido pul rendimiento bruto de sue chicha). Para porduzir 1&nbsp;kg de soja, son gastos menos de 1300 litros d'auga, cerca de 10%. L'eiquenomie d'auga ye, antoce, superior a 90%.<ref name="singer">Singer, p. (2004). Libertaçon Animal. Eiditora Lugano.</ref><ref>''http://www.fao.o{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}rg''</ref> Ó seia, se cunsumíssemos diretamente la soja, an beç d'a darmos als animales, tamien pouparíamos cantidades eimensas d'auga, ua beç que cultibar soja requer mui menos auga de l que la que ye neçaira para criar animales para cunsumo: la sustituiçon mensal de 1,6 quilos de chicha pul eiquibalente de soja pouparie 75 mil litros d'auga anualmente, i se 20% de ls agregados fameliares ne ls I.U i ne l Canadá sustituíssen semanalmente 113 gramas de chicha de baca pula mesma cantidade de soja, poupaba-se anualmente auga suficiente para fornecer 10 galones d'auga potable para cada pessona de l mundo.<ref>I. Rogers i T. Kostigen, ''L Libro Berde'', Streilha Polar, 2008, p. 115, ISBN 978-972-8929-80-0</ref> Inda d'acuordo cula FAO (studo de 2006), la porduçon mundial de chicha ye respunsable por 18% de ls gases que causan eifeito de stufa, ó seia, mais de l que todos ls meios de trasportes mundiales juntos. Inda assi, an 2009 dous cientistas de l Banco Mundial corrigiran i recalculórun ls referidos dados pa l Anstituto Wold Watch, cuncluindo que la FAO, que ye promotora de l'oumiento de l cunsumo de chicha, nun analisou corretamente todos ls aspetos, pus, passado la correçon de ls erros i l'ajustamiento de ls dados la cuncluson de ls cientistas fui que la pecuária i ls sous subprodutos son causadores de, pul menos 51% de ls gases causadores de l'eifeito de stufa.<ref>[http://abp.org .pt/node/70 ABP, "Nuobos studos andican que la porduçon de chichas ye la maior fuonte de poluiçon la nible mundial"]</ref> La cantidade de gases de carbono causadores de [[eifeito de stufa]] libertada por cunduzir un típico carro amaricano durante un die son 3 quilogramas; al passo que la cantidade de desses mesmos gases libertada pula queima i çmatamiento dua ária de [[floresta tropical]] de la [[Cuosta Rica]] suficiente para porduzir bife para solo un hambúrguer son 75 quilogramas <ref name="John Robbines 2001, p. 266"/> Acerca dun terço de la superfice terrestre de l planeta ye dedicada a la criaçon de ganado.<ref>Jonathan Sfaran Foer, "Eating Animals", Hamish Hamilton, 2009, p.149.</ref> Anualmente cerca de 200.000 quilómetros quadrados de florestas tropicales son çtruídas para criaçon de pastos para ganado, cunduzindo a la zertificaçon i stinçon d'aprossimadamente 1000 speces de plantas i animales.<ref>[http://abp.org .pt/node/48 ABP, "Ampatos Ambientales de la porduçon de chichas i deribados: Porduçon Animal / Degradaçon Ambiental i Fame ne l Mundo"]</ref> Las florestas tropicales tamien stan a ser çtruídas para porduzir soja, sendo que cerca de 80% de la soja mundial ye outelizada para alimentar animales para cunsumo houmano an beç de ser cunsumida diretamente puls houmanos.<ref>The Guardian, [http://www.guardian.co.uk/commentisfre/2010/jul/01/anti-soya-brigade-eignore-scaremongering Eignore the anti-soya scaremongers], 2010</ref><ref>Grenpeace, "Eating Up the Amazon", [http://www.grenpeace.org/raw/cuntent/anternational/press/reports/eating-up-the-amazon.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231015000252/http://www.grenpeace.org/raw/cuntent/anternational/press/reports/eating-up-the-amazon.pdf |date=2023-10-15 }}, p. 5.</ref> Se cunsumíssemos essa soja an beç d'a ousarmos para alimentar animales que, mais tarde seran comidos, eliminaríamos la necidade de çtruir las restantes florestas tropicales, pus eisiste un einorme çperdício ne l porcesso de porduçon de chicha.<ref>Gobeg, [Wasted Resources: Rainforest http://www.gobeg{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/ambironment-wastedResources-rainforest.asp]</ref> De fato, solo l ganado de ls Stados Ounidos cunsume anualmente tanta soja i grano que serie suficiente para alimentar to la populaçon houmana cinco bezes.<ref>Worldwatch Anstitute,[http://www.worldwatch.org/node/1770 Fire Up the Grill fur la Mouthwatering Red, White, and Gren July 4th] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210133910/http://www.worldwatch.org/node/1770 |date=2009-02-10 }}, July 2, 2003.</ref> 1,400,000,000 ye l númaro de pessonas que poderien ser alimentadas cul grano i ls frajones de soja que son comidos solo pul ganado de ls Stados Ounidos (adonde bibe 4% de la populaçon mundial).<ref>John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 292.</ref> L'amazónia cuntina a ser zbrabada a ua taxa de 25 000 quilómetros quadrados por anho para criaçon de ganado i cultibo de soja para alimentar animales(ó seia, 11 acres de floresta son derrubados la cada minuto).<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 277. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> Debido a la reduçon de las barreiras comerciales l mundo passou a ser un mercado único, sendo que l'oumiento de l cunsumo de chicha faç cun que florestas d'outros países séian çtruídas para cultibar soja para alimentar animales i assi, l nuosso cunsumo de chicha cuntribui, de forma andireta, pa la çflorestaçon ne l strangeiro i pa la cunsequente perda de biodibersidade.<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 276. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> La çtruiçon de las arbles, por sue beç, ben a causar danos ambientales, pus estas deixan d'absorber l dióxido de carbono.<ref name="Gore, 2006, p. 317"/> Outro porblema grabe resultante de l cunsumo de chicha, son ls scremientos que l'eilebado númaro d'animales porduç, l que nun acuntece na porduçon d'alimientos d'ourige begetal. Ls animales criados para comer porduzen 130 bezes mais scremientos de l que to la populaçon de ls Stados Ounidos.<ref>Gobeg,[ Meat and the Ambironment: Pollution http://www.gobeg{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/ambironment-pollution.asp]</ref> Quanto al peixe, segundo un studo publicado na rebista ''Science'', se la situaçon se mantiber assi, ne l'anho 2048 nun haberá mais peixe ne l mar..<ref>''Science'', Nob. 3, 2006; bol. 314, pp. 787-780</ref> I l peixe criado an bibeiro, tendencialmente ten nibles mais eilebados de metales pesados i gera ua cantidade de merda eiquibalente a ua cidade de 65 mil pessonas la çpeijar sgotos sin tratamiento diretamente ne l mar.<ref>I. Rogers i T. Kostigen, ''L Libro Berde'', Streilha Polar, 2008, p. 112, ISBN 978-972-8929-80-0</ref> ===Ética=== Muitos begetarianos nun cunceben l'home cumo superior al animal, de l punto de bista de l dreito a la bida. Ó seia, nun ye justo tirar la bida a un animal para alimentar ua pessona, specialmente quando la bida dessa pessona nun depende de la bida de l'animal. Antoce, ls animales i ls seres houmanos dében coeisistir. Outro aspeto refire-se a la forma cumo ls animales son tratados. Ls animales porduzidos pula andústria agropecuária moderna son cunfinados an pequeinhos spácios, alimentados de forma artificial i tratados por bezes de forma brutal durante l trasporte ó antes de l'abate.<ref name="singer"/> Hoije an die las bacas son ourdenhadas por ua máquina quaije todos ls dies de l'anho, anclusibe anquanto stan prenhas, i debido a las eisigéncias nun naturales que son ampostas al sou metabolismo, andan mal nutridas, sofren de falta de cálcio i magnésio, i chegan a un punto de colapso físico passado quatro anhos (altura an que son muortas).<ref>Bodhipaksa, ''Begetarianisn: la Buddhist Biew'', Windhorse Publicationes, second eidition (rebised), 2009, pp. 16-17.</ref> Las sues crias son les retiradas para que quedemos cul sou leite. Ye un momiento mui traumático i doloroso para ambas i quedan a chamar ua pula outra até nun podéren mais.<ref>Jeffrey Moussaieff Masson,, ''L Porquinho que Cantaba a la Luna: L Mundo de las Emoçones de ls Animales Domésticos'', Senhales de Fuogo, Lisboua, 2005, pp. 21, 163-170.</ref> Las bitelas de leite, depuis de séren apartadas de las sues mais biben durante dezasseis sumanas an celas de madeira tan streitas i çcunfortables que nun se puoden mexer, esto para que nun zambolban ls músclos i para qu'assi la sue chicha quede tenra.<ref>Peter Singer, ''Scritos subre ua bida ética'', Don Quixote, 2008, pp. 75-81.</ref> San alimentadas cun un sustituto de leite pouco nutritibo i pobre an fierro para que queden anémicas i para qu'assi la sue chicha se mantenha sbranquiçada.<ref>Singer, ''oup. cit''.</ref> Este tipo de chicha ye adquirido la précios sorbitantes por restourantes de luxo.<ref>Singer, ''oup. cit.''</ref> Anque l'andústria de la chicha alegar que ls animales son bien tratados i muortos de forma andolor, la berdade ye outra. Filmaiges clandestinas documentan crueldade gratuita an dibersos matadouros. Na Family Farms, na Pensilbánia, classeficada cumo un fornecedor de chicha de culidade, biu-se trabalhadores l'atiráren leitones pul aire biolentamente, batendo-les cun marretas crabadas de crabos, pegando-los pulas oureilhas i pulas caudas; biu-se inda las sues caudas las séren cortadas cun alicates i ls sous colhones la séren arrincados a a mano (todo sin anestesie ó cuidado beterinairo), i leitones doentes la séren sufocados até a la muorte an cámaras.<ref>[http://www.anda.jor.br/?p=31549 Agencia de Amboras de Dreitos Animales: Fox News porduç bídeo sclusibo denunciando crueldades an matadouro de cochinos]</ref> Nun matadouro de la KFC, ampresa que se diç “cumprometida ne l bien-star i ne l tratamiento houmano de las galhinhas”, documentou-se trabalhadores l'arrincáren la cabeça a abes bibas, la deitáren-les tabaco pa ls uolhos, l'atiráren-nas cun bioléncia contra la parede, la pontapeáren-nas i la saltáren arriba deilhas a punto de repentáren i se ber antestinos puls suolo.<ref>Jonathan Safran Foer,''Eating Animals'', 2009, p. 67.</ref><ref>[http://www.kentuckyfriedcruelty .com/u-undercober.asp Kentucky Fried Cruelty: Undercober Ambestigationes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Muitas outras ambestigaçones clandestinas an bários matadouros defrentes documentórun l mesmo tipo de crueldade.<ref>[http://www.gobeg .com/fatoryFarming.asp Cruelty to Animals: Mechanized Madness]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Eesisten inda studos que proban que l'eisisténcia de matadouros oumenta la bioléncia na sociadade.<ref>[http://www.anda.jor.br/?p=62582 Studos cumproban que l'eisisténcia de matadouros oumenta l cumportamiento biolento na sociadade]</ref> Outros studos mostran que muitos criminosos biolentos cometírun atos cruéis cun animales .<ref>[http://photo.newswek .com/cuntent/photo/2009/6/photos-la-link-betwen-animal-cruelty-murder.html Newsweak: Cruel Behabior]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Eiquenomie=== La base alimentar de l begetarianismo cunsiste an alimientos dun nible anferior de la cadeia alimentar, ls legumes, fruitos i granos, mais baratos de l que la chicha ó l peixe, quando de culidades cumparables. Ls alimientos begetarianos processados, cumo l [[tofu]] ó l [[seitan]], son muitas bezes porduzidos puls própios cunsumidores an casa. Las rezones eiquenómicas nun questuman, eisoladamente, motibar ua pessona a adatar la dieta begetariana, mas cuntribui muitas bezes, al lado d'outras motibaçones, pa la mudança de regime alimentar, ó la sue manutençon. ===Religion=== Las motibaçones relegiosas son, muitas bezes, rebestidas de grande cumplexidade. [[Jaenismo|Jaenistas]], l mobimiento [[Hare Krishna]], [[budismo|Budistas]], [[hinduísmo|Hindus]], la [[Teosofia|Sociadade Teosófica]] (por anfluéncia de las dues radadeiras religiones), [[Fraternidade Rosacruç (Max Heindel)|Crestianos Rosacruzes]] i [[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die|Adbentistas de l Sétimo Die]] son tipicamente conotados cul begetarianismo, mas las motibaçones nun son necessariamente amposiçones relegiosas (esto ye, comer chicha nun ye necessariamente bisto cumo un pecado, por eisemplo). Muitos budistas prefíren la dieta begetariana porque defenden la nó-bioléncia, l que ye, antoce, ua motibaçon ética, anquanto outros mantén la chicha animal an sues dietas an face de l percípio de la nó-defrenciaçon, pus antenden que na agricultura tamien son muortos dibersos pequeinhos animales. Muitos adbentistas scolhen i acunselhan la dieta begetariana porque la bénen cumo mais saudable i, antoce, bantajosa pa l cuorpo terreno - l que ye, por bias desso, ua motibaçon de salude. == {{Ber tamien}} == * [[Lista de begetarianos]] * [[Beganismo]] * [[Nun matar]] * [[Essénios]] == {{Ligaçones sternas}} == {{Wikiquote|Begetarianismo}} * {{Link|t|2=http://www.sbb.org.br/ |3=Sociadade Begetariana Brasileira - SBB}} * {{Link|t|2=http://www.begetarianismo .com.br/ |3=Sítio Begetariano}} * {{Link|t|2=http://www.abp.org .pt/ |3=Associaçon Begetariana Pertuesa - ABP}} {{Begetarianismo}} {{DEFAULTSORT:Begetarianismo}} [[Catadorie:Begetarianismo| ]] [[Catadorie:Teories éticas]] [[Catadorie:Dietas]] [[Catadorie:Nutriçon]] d5zqyyulsana653y827diramym6q5j1 Porjeto Apollo 0 7649 107175 107103 2026-07-17T09:07:53Z ~2026-30875-10 15270 5 107175 wikitext text/x-wiki {{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}} [[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]] L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969. A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando. L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna. La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]]. An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales. == L'ampeço de l porjeto == [[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Luna]] - [[Apollo 8]] ]] L suonho d'atingir la Luna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática. Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]]. [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]] Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Luna i retorná-los a salbo". {{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}} Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Luna. Nós decidimos ir la Luna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles"). [[Fexeiro:Apollo 11 Lunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] pousado na superfice de la Luna - [[Apollo 11]]]] An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Luna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Luna antes que la década treminasse. Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]]) na superfice de la Luna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes). == Oubjetibos de l porjeto Apollo == Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran: * Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]]; * Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos; * Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Luna; * Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lunar == Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones == [[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]] Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Luna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Luna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Luna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo). An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Luna usando l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando). [[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]] Alguas missones nun pousórun na Luna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Luna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lunar. {{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Luna}} Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Luna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lunar i alhá fazirun spurmientos científicos. La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. == Foguete lançador i nabe spacial == [[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]] L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores: * [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito); * [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento); * [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales; * [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Luna]]. Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes. [[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]] Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]]. La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]]. L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]]. [[Fexeiro:Modulo Lunar.gif|thumb|[[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] de la Nabe Apollo]] L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lunar i pa l regresso a la órbita de la Luna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita. Las radadeiras missones Apollo na [[Luna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Luna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior. == Resultados de l porjeto == [[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Luna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade". {{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Luna}} {{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Luna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Luna}} Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Luna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]]. [[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lunar]] Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Luna (repersentando cerca de 400&nbsp;kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos). Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las. Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]). == Missones de l Saturno I (nun tripuladas) == * [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]] * [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas * [[SA-3]] - eiden SA-2 * [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores * [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio * [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]] * [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable * [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La * [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B * [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C La-106 feder --------------------------------------------------------------------------------------------------------- == Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) == * [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento * [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito == Missones Little Joe II (nun tripuladas) == * [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]] * [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico * [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q * [[La-003]] - teste d'amóbito * [[La-004]] - teste cun peso mássimo == Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V == * [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]] * [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB * [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício * AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]] * [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]] * [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar * [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V == Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) == {{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}} [[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]] * [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV * [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]] * [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra * [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna * [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna {{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}} [[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]] * [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]" * [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna * [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos {{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}} * [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]] * [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna {{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}} [[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]] * [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna {{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}} * [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV) * [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV) ==Missones canceladas== L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna. Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]). Fuontes: *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Ber tamien== {{Catadorie|Porjeto Apollo}} {{Commonscat|Apollo mission}} *[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]] *[[Apollo Guidance Cumputer]] *[[Corrida spacial]] *[[Nasa]] *[[Porgrama spacial estadunidense]] *[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]] *[[Módulo Lunar Apollo]] *[[Nabe Apollo]] *[[Porjeto Mercury]] *[[Porjeto Gemeni]] *[[Sploraçon spacial]] *[[Saturno IB]] *[[Saturno B]] *[[Porgrama Surbeyor]] ==Ligaçones sternas== *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna] {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo = Porgrama Spacial Amaricano |anhos = [[1961]] – [[1975]] |antes = [[Porjeto Gemeni]] |depuis = [[Carreira Spacial]] }} {{Tremina caixa}} {{Porgrama spacial NASA}} {{Apollo}} {{Nabe Apollo}} {{La Luna}} [[Catadorie:Porjeto Apollo]] [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:NASA]] 5dv6yudbd6nqae35lvjmh8d4avulkaf 107176 107175 2026-07-17T09:10:22Z ~2026-30875-10 15270 /* L'ampeço de l porjeto */ 3 107176 wikitext text/x-wiki {{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}} [[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]] L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969. A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando. L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna. La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]]. An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales. == L'ampeço de l porjeto == [[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]] L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática. Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]]. [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]] Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo". {{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}} Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles"). [[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]] An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse. Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes). == Oubjetibos de l porjeto Apollo == Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran: * Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]]; * Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos; * Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Luna; * Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lunar == Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones == [[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]] Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Luna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Luna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Luna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo). An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Luna usando l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando). [[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]] Alguas missones nun pousórun na Luna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Luna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lunar. {{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Luna}} Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Luna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lunar i alhá fazirun spurmientos científicos. La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. == Foguete lançador i nabe spacial == [[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]] L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores: * [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito); * [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento); * [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales; * [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Luna]]. Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes. [[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]] Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]]. La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]]. L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]]. [[Fexeiro:Modulo Lunar.gif|thumb|[[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] de la Nabe Apollo]] L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lunar i pa l regresso a la órbita de la Luna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita. Las radadeiras missones Apollo na [[Luna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Luna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior. == Resultados de l porjeto == [[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Luna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade". {{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Luna}} {{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Luna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Luna}} Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Luna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]]. [[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lunar]] Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Luna (repersentando cerca de 400&nbsp;kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos). Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las. Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]). == Missones de l Saturno I (nun tripuladas) == * [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]] * [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas * [[SA-3]] - eiden SA-2 * [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores * [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio * [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]] * [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable * [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La * [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B * [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C La-106 feder --------------------------------------------------------------------------------------------------------- == Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) == * [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento * [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito == Missones Little Joe II (nun tripuladas) == * [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]] * [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico * [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q * [[La-003]] - teste d'amóbito * [[La-004]] - teste cun peso mássimo == Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V == * [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]] * [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB * [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício * AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]] * [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]] * [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar * [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V == Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) == {{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}} [[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]] * [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV * [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]] * [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra * [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna * [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna {{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}} [[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]] * [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]" * [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna * [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos {{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}} * [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]] * [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna {{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}} [[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]] * [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna {{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}} * [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV) * [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV) ==Missones canceladas== L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna. Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]). Fuontes: *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Ber tamien== {{Catadorie|Porjeto Apollo}} {{Commonscat|Apollo mission}} *[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]] *[[Apollo Guidance Cumputer]] *[[Corrida spacial]] *[[Nasa]] *[[Porgrama spacial estadunidense]] *[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]] *[[Módulo Lunar Apollo]] *[[Nabe Apollo]] *[[Porjeto Mercury]] *[[Porjeto Gemeni]] *[[Sploraçon spacial]] *[[Saturno IB]] *[[Saturno B]] *[[Porgrama Surbeyor]] ==Ligaçones sternas== *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna] {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo = Porgrama Spacial Amaricano |anhos = [[1961]] – [[1975]] |antes = [[Porjeto Gemeni]] |depuis = [[Carreira Spacial]] }} {{Tremina caixa}} {{Porgrama spacial NASA}} {{Apollo}} {{Nabe Apollo}} {{La Luna}} [[Catadorie:Porjeto Apollo]] [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:NASA]] ebdufggnx04im0uw0lfs42o8orcnqz2 107177 107176 2026-07-17T09:11:24Z ~2026-30875-10 15270 /* Oubjetibos de l porjeto Apollo */ n 107177 wikitext text/x-wiki {{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}} [[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]] L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969. A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando. L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna. La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]]. An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales. == L'ampeço de l porjeto == [[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]] L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática. Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]]. [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]] Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo". {{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}} Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles"). [[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]] An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse. Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes). == Oubjetibos de l porjeto Apollo == Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran: * Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]]; * Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos; * Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna; * Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar == Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones == [[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]] Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Luna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Luna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Luna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo). An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Luna usando l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando). [[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]] Alguas missones nun pousórun na Luna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Luna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lunar. {{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Luna}} Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Luna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lunar i alhá fazirun spurmientos científicos. La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. == Foguete lançador i nabe spacial == [[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]] L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores: * [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito); * [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento); * [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales; * [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Luna]]. Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes. [[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]] Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]]. La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]]. L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]]. [[Fexeiro:Modulo Lunar.gif|thumb|[[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] de la Nabe Apollo]] L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lunar i pa l regresso a la órbita de la Luna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita. Las radadeiras missones Apollo na [[Luna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Luna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior. == Resultados de l porjeto == [[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Luna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade". {{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Luna}} {{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Luna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Luna}} Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Luna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]]. [[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lunar]] Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Luna (repersentando cerca de 400&nbsp;kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos). Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las. Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]). == Missones de l Saturno I (nun tripuladas) == * [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]] * [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas * [[SA-3]] - eiden SA-2 * [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores * [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio * [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]] * [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable * [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La * [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B * [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C La-106 feder --------------------------------------------------------------------------------------------------------- == Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) == * [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento * [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito == Missones Little Joe II (nun tripuladas) == * [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]] * [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico * [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q * [[La-003]] - teste d'amóbito * [[La-004]] - teste cun peso mássimo == Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V == * [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]] * [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB * [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício * AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]] * [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]] * [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar * [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V == Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) == {{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}} [[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]] * [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV * [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]] * [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra * [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna * [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna {{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}} [[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]] * [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]" * [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna * [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos {{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}} * [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]] * [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna {{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}} [[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]] * [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna {{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}} * [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV) * [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV) ==Missones canceladas== L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna. Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]). Fuontes: *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Ber tamien== {{Catadorie|Porjeto Apollo}} {{Commonscat|Apollo mission}} *[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]] *[[Apollo Guidance Cumputer]] *[[Corrida spacial]] *[[Nasa]] *[[Porgrama spacial estadunidense]] *[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]] *[[Módulo Lunar Apollo]] *[[Nabe Apollo]] *[[Porjeto Mercury]] *[[Porjeto Gemeni]] *[[Sploraçon spacial]] *[[Saturno IB]] *[[Saturno B]] *[[Porgrama Surbeyor]] ==Ligaçones sternas== *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna] {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo = Porgrama Spacial Amaricano |anhos = [[1961]] – [[1975]] |antes = [[Porjeto Gemeni]] |depuis = [[Carreira Spacial]] }} {{Tremina caixa}} {{Porgrama spacial NASA}} {{Apollo}} {{Nabe Apollo}} {{La Luna}} [[Catadorie:Porjeto Apollo]] [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:NASA]] nhswwai8fyoa72hd5wmhjzv8bp4kpun 107178 107177 2026-07-17T09:13:42Z ~2026-30875-10 15270 /* Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones */ y 107178 wikitext text/x-wiki {{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}} [[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]] L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969. A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando. L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna. La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]]. An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales. == L'ampeço de l porjeto == [[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]] L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática. Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]]. [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]] Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo". {{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}} Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles"). [[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]] An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse. Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes). == Oubjetibos de l porjeto Apollo == Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran: * Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]]; * Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos; * Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna; * Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar == Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones == [[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]] Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo). An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando). [[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]] Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar. {{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}} Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos. La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. == Foguete lançador i nabe spacial == [[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]] L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores: * [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito); * [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento); * [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales; * [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Luna]]. Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes. [[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]] Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]]. La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]]. L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]]. [[Fexeiro:Modulo Lunar.gif|thumb|[[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] de la Nabe Apollo]] L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lunar i pa l regresso a la órbita de la Luna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita. Las radadeiras missones Apollo na [[Luna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Luna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior. == Resultados de l porjeto == [[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Luna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade". {{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Luna}} {{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Luna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Luna}} Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Luna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]]. [[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lunar]] Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Luna (repersentando cerca de 400&nbsp;kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos). Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las. Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]). == Missones de l Saturno I (nun tripuladas) == * [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]] * [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas * [[SA-3]] - eiden SA-2 * [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores * [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio * [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]] * [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable * [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La * [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B * [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C La-106 feder --------------------------------------------------------------------------------------------------------- == Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) == * [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento * [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito == Missones Little Joe II (nun tripuladas) == * [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]] * [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico * [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q * [[La-003]] - teste d'amóbito * [[La-004]] - teste cun peso mássimo == Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V == * [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]] * [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB * [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício * AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]] * [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]] * [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar * [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V == Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) == {{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}} [[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]] * [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV * [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]] * [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra * [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna * [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna {{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}} [[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]] * [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]" * [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna * [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos {{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}} * [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]] * [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna {{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}} [[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]] * [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna {{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}} * [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV) * [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV) ==Missones canceladas== L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna. Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]). Fuontes: *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Ber tamien== {{Catadorie|Porjeto Apollo}} {{Commonscat|Apollo mission}} *[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]] *[[Apollo Guidance Cumputer]] *[[Corrida spacial]] *[[Nasa]] *[[Porgrama spacial estadunidense]] *[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]] *[[Módulo Lunar Apollo]] *[[Nabe Apollo]] *[[Porjeto Mercury]] *[[Porjeto Gemeni]] *[[Sploraçon spacial]] *[[Saturno IB]] *[[Saturno B]] *[[Porgrama Surbeyor]] ==Ligaçones sternas== *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna] {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo = Porgrama Spacial Amaricano |anhos = [[1961]] – [[1975]] |antes = [[Porjeto Gemeni]] |depuis = [[Carreira Spacial]] }} {{Tremina caixa}} {{Porgrama spacial NASA}} {{Apollo}} {{Nabe Apollo}} {{La Luna}} [[Catadorie:Porjeto Apollo]] [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:NASA]] mofw4bqo2rhbp1i53dyjsbduoce4umt 107179 107178 2026-07-17T09:16:07Z ~2026-30875-10 15270 /* Foguete lançador i nabe spacial */ f 107179 wikitext text/x-wiki {{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}} [[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]] L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969. A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando. L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna. La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]]. An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales. == L'ampeço de l porjeto == [[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]] L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática. Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]]. [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]] Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo". {{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}} Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles"). [[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]] An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse. Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes). == Oubjetibos de l porjeto Apollo == Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran: * Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]]; * Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos; * Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna; * Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar == Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones == [[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]] Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo). An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando). [[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]] Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar. {{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}} Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos. La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. == Foguete lançador i nabe spaciale == [[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]] L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores: * [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito); * [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento); * [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales; * [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]]. Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes. [[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]] Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]]. La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]. L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]]. [[Fexeiro:Modulo Lunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]] L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lunar i pa l regresso a la órbita de la Luna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita. Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior. == Resultados de l porjeto == [[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Luna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade". {{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Luna}} {{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Luna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Luna}} Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Luna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]]. [[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lunar]] Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Luna (repersentando cerca de 400&nbsp;kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos). Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las. Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]). == Missones de l Saturno I (nun tripuladas) == * [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]] * [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas * [[SA-3]] - eiden SA-2 * [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores * [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio * [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]] * [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable * [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La * [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B * [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C La-106 feder --------------------------------------------------------------------------------------------------------- == Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) == * [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento * [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito == Missones Little Joe II (nun tripuladas) == * [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]] * [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico * [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q * [[La-003]] - teste d'amóbito * [[La-004]] - teste cun peso mássimo == Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V == * [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]] * [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB * [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício * AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]] * [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]] * [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar * [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V == Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) == {{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}} [[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]] * [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV * [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]] * [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra * [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna * [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna {{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}} [[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]] * [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]" * [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna * [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos {{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}} * [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]] * [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna {{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}} [[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]] * [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna {{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}} * [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV) * [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV) ==Missones canceladas== L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna. Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]). Fuontes: *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Ber tamien== {{Catadorie|Porjeto Apollo}} {{Commonscat|Apollo mission}} *[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]] *[[Apollo Guidance Cumputer]] *[[Corrida spacial]] *[[Nasa]] *[[Porgrama spacial estadunidense]] *[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]] *[[Módulo Lunar Apollo]] *[[Nabe Apollo]] *[[Porjeto Mercury]] *[[Porjeto Gemeni]] *[[Sploraçon spacial]] *[[Saturno IB]] *[[Saturno B]] *[[Porgrama Surbeyor]] ==Ligaçones sternas== *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna] {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo = Porgrama Spacial Amaricano |anhos = [[1961]] – [[1975]] |antes = [[Porjeto Gemeni]] |depuis = [[Carreira Spacial]] }} {{Tremina caixa}} {{Porgrama spacial NASA}} {{Apollo}} {{Nabe Apollo}} {{La Luna}} [[Catadorie:Porjeto Apollo]] [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:NASA]] 30bf6z64m8pv9m7qfnn3cm7rf6du1kf 107180 107179 2026-07-17T09:17:28Z ~2026-30875-10 15270 /* Foguete lançador i nabe spaciale */ h 107180 wikitext text/x-wiki {{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}} [[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]] L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969. A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando. L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna. La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]]. An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales. == L'ampeço de l porjeto == [[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]] L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática. Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]]. [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]] Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo". {{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}} Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles"). [[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]] An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse. Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes). == Oubjetibos de l porjeto Apollo == Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran: * Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]]; * Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos; * Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna; * Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar == Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones == [[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]] Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo). An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando). [[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]] Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar. {{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}} Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos. La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. == Foguete lançador i nabe spaciale == [[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]] L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores: * [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito); * [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento); * [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales; * [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]]. Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes. [[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]] Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]]. La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]. L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]]. [[Fexeiro:Modulo Lhunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]] L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lhunar i pa l regresso a la órbita de la Lhuna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita. Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior. == Resultados de l porjeto == [[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Luna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade". {{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Luna}} {{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Luna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Luna}} Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Luna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]]. [[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lunar]] Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Luna (repersentando cerca de 400&nbsp;kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos). Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las. Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]). == Missones de l Saturno I (nun tripuladas) == * [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]] * [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas * [[SA-3]] - eiden SA-2 * [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores * [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio * [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]] * [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable * [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La * [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B * [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C La-106 feder --------------------------------------------------------------------------------------------------------- == Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) == * [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento * [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito == Missones Little Joe II (nun tripuladas) == * [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]] * [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico * [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q * [[La-003]] - teste d'amóbito * [[La-004]] - teste cun peso mássimo == Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V == * [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]] * [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB * [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício * AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]] * [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]] * [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar * [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V == Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) == {{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}} [[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]] * [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV * [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]] * [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra * [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna * [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna {{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}} [[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]] * [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]" * [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna * [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos {{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}} * [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]] * [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna {{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}} [[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]] * [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna {{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}} * [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV) * [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV) ==Missones canceladas== L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna. Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]). Fuontes: *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Ber tamien== {{Catadorie|Porjeto Apollo}} {{Commonscat|Apollo mission}} *[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]] *[[Apollo Guidance Cumputer]] *[[Corrida spacial]] *[[Nasa]] *[[Porgrama spacial estadunidense]] *[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]] *[[Módulo Lunar Apollo]] *[[Nabe Apollo]] *[[Porjeto Mercury]] *[[Porjeto Gemeni]] *[[Sploraçon spacial]] *[[Saturno IB]] *[[Saturno B]] *[[Porgrama Surbeyor]] ==Ligaçones sternas== *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna] {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo = Porgrama Spacial Amaricano |anhos = [[1961]] – [[1975]] |antes = [[Porjeto Gemeni]] |depuis = [[Carreira Spacial]] }} {{Tremina caixa}} {{Porgrama spacial NASA}} {{Apollo}} {{Nabe Apollo}} {{La Luna}} [[Catadorie:Porjeto Apollo]] [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:NASA]] 8xr3z51qh78dky664ph97qujimw3x7a 107181 107180 2026-07-17T09:19:09Z ~2026-30875-10 15270 /* Resultados de l porjeto */ g 107181 wikitext text/x-wiki {{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}} [[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]] L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969. A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando. L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna. La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]]. An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales. == L'ampeço de l porjeto == [[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]] L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática. Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]]. [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]] Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo". {{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}} Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles"). [[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]] An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse. Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes). == Oubjetibos de l porjeto Apollo == Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran: * Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]]; * Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos; * Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna; * Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar == Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones == [[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]] Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo). An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando). [[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]] Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar. {{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}} Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos. La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. == Foguete lançador i nabe spaciale == [[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]] L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores: * [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito); * [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento); * [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales; * [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]]. Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes. [[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]] Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]]. La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]. L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]]. [[Fexeiro:Modulo Lhunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]] L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lhunar i pa l regresso a la órbita de la Lhuna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita. Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior. == Resultados de l porjeto == [[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Lhuna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade". {{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Lhuna}} {{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Lhuna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Lhuna}} Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Lhuna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]]. [[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lhunar]] Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Lhuna (repersentando cerca de 400&nbsp;kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos). Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lhunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las. Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]). == Missones de l Saturno I (nun tripuladas) == * [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]] * [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas * [[SA-3]] - eiden SA-2 * [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores * [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio * [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]] * [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable * [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La * [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B * [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C La-106 feder --------------------------------------------------------------------------------------------------------- == Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) == * [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento * [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito == Missones Little Joe II (nun tripuladas) == * [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]] * [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico * [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q * [[La-003]] - teste d'amóbito * [[La-004]] - teste cun peso mássimo == Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V == * [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]] * [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB * [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício * AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]] * [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]] * [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar * [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V == Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) == {{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}} [[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]] * [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV * [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]] * [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra * [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna * [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna {{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}} [[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]] * [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]" * [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna * [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos {{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}} * [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]] * [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna {{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}} [[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]] * [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna {{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}} * [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV) * [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV) ==Missones canceladas== L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna. Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]). Fuontes: *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Ber tamien== {{Catadorie|Porjeto Apollo}} {{Commonscat|Apollo mission}} *[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]] *[[Apollo Guidance Cumputer]] *[[Corrida spacial]] *[[Nasa]] *[[Porgrama spacial estadunidense]] *[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]] *[[Módulo Lunar Apollo]] *[[Nabe Apollo]] *[[Porjeto Mercury]] *[[Porjeto Gemeni]] *[[Sploraçon spacial]] *[[Saturno IB]] *[[Saturno B]] *[[Porgrama Surbeyor]] ==Ligaçones sternas== *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna] {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo = Porgrama Spacial Amaricano |anhos = [[1961]] – [[1975]] |antes = [[Porjeto Gemeni]] |depuis = [[Carreira Spacial]] }} {{Tremina caixa}} {{Porgrama spacial NASA}} {{Apollo}} {{Nabe Apollo}} {{La Luna}} [[Catadorie:Porjeto Apollo]] [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:NASA]] 5hl0mmaiuoafe3l16smawvlebftbi0s 107182 107181 2026-07-17T09:20:09Z ~2026-30875-10 15270 /* Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V */ g 107182 wikitext text/x-wiki {{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}} [[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]] L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969. A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando. L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna. La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]]. An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales. == L'ampeço de l porjeto == [[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]] L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática. Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]]. [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]] Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo". {{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}} Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles"). [[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]] An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse. Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes). == Oubjetibos de l porjeto Apollo == Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran: * Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]]; * Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos; * Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna; * Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar == Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones == [[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]] Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo). An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando). [[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]] Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar. {{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}} Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos. La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. == Foguete lançador i nabe spaciale == [[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]] L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores: * [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito); * [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento); * [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales; * [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]]. Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes. [[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]] Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]]. La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]. L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]]. [[Fexeiro:Modulo Lhunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]] L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lhunar i pa l regresso a la órbita de la Lhuna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita. Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior. == Resultados de l porjeto == [[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Lhuna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade". {{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Lhuna}} {{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Lhuna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Lhuna}} Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Lhuna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]]. [[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lhunar]] Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Lhuna (repersentando cerca de 400&nbsp;kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos). Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lhunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las. Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]). == Missones de l Saturno I (nun tripuladas) == * [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]] * [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas * [[SA-3]] - eiden SA-2 * [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores * [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio * [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]] * [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable * [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La * [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B * [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C La-106 feder --------------------------------------------------------------------------------------------------------- == Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) == * [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento * [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito == Missones Little Joe II (nun tripuladas) == * [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]] * [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico * [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q * [[La-003]] - teste d'amóbito * [[La-004]] - teste cun peso mássimo == Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V == * [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]] * [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB * [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício * AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]] * [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]] * [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lhunar * [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V == Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) == {{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}} [[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]] * [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV * [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]] * [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra * [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna * [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna {{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}} [[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]] * [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]" * [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna * [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos {{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}} * [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]] * [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna {{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}} [[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]] * [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna {{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}} * [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV) * [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV) ==Missones canceladas== L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna. Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]). Fuontes: *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Ber tamien== {{Catadorie|Porjeto Apollo}} {{Commonscat|Apollo mission}} *[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]] *[[Apollo Guidance Cumputer]] *[[Corrida spacial]] *[[Nasa]] *[[Porgrama spacial estadunidense]] *[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]] *[[Módulo Lunar Apollo]] *[[Nabe Apollo]] *[[Porjeto Mercury]] *[[Porjeto Gemeni]] *[[Sploraçon spacial]] *[[Saturno IB]] *[[Saturno B]] *[[Porgrama Surbeyor]] ==Ligaçones sternas== *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna] {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo = Porgrama Spacial Amaricano |anhos = [[1961]] – [[1975]] |antes = [[Porjeto Gemeni]] |depuis = [[Carreira Spacial]] }} {{Tremina caixa}} {{Porgrama spacial NASA}} {{Apollo}} {{Nabe Apollo}} {{La Luna}} [[Catadorie:Porjeto Apollo]] [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:NASA]] 7f5cq2cd7u8dxix5zapf633s197tvsb 107183 107182 2026-07-17T09:24:08Z ~2026-30875-10 15270 /* Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) */ s 107183 wikitext text/x-wiki {{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}} [[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]] L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969. A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando. L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna. La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]]. An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales. == L'ampeço de l porjeto == [[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]] L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática. Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]]. [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]] Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo". {{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}} Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles"). [[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]] An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse. Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes). == Oubjetibos de l porjeto Apollo == Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran: * Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]]; * Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos; * Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna; * Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar == Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones == [[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]] Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo). An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando). [[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]] Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar. {{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}} Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos. La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. == Foguete lançador i nabe spaciale == [[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]] L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores: * [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito); * [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento); * [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales; * [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]]. Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes. [[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]] Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]]. La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]. L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]]. [[Fexeiro:Modulo Lhunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]] L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lhunar i pa l regresso a la órbita de la Lhuna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita. Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior. == Resultados de l porjeto == [[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Lhuna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade". {{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Lhuna}} {{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Lhuna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Lhuna}} Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Lhuna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]]. [[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lhunar]] Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Lhuna (repersentando cerca de 400&nbsp;kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos). Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lhunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las. Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]). == Missones de l Saturno I (nun tripuladas) == * [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]] * [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas * [[SA-3]] - eiden SA-2 * [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores * [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio * [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]] * [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable * [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La * [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B * [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C La-106 feder --------------------------------------------------------------------------------------------------------- == Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) == * [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento * [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito == Missones Little Joe II (nun tripuladas) == * [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]] * [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico * [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q * [[La-003]] - teste d'amóbito * [[La-004]] - teste cun peso mássimo == Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V == * [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]] * [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB * [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício * AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]] * [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]] * [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lhunar * [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V == Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) == {{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}} [[Fexeiro:Apollo CSM lhunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Lhuna]] ]] * [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV * [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Lhuna]] na nuite de [[Natal]] * [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Tierra * [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Lhuna * [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Lhuna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Lhuna {{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Lhuna - Apollo 11}} [[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lhunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lhunar]] ]] * [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]" * [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Lhuna * [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos {{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Lhuna}} * [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lhunar]] * [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Lhuna. {{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lhunar}} [[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]] * [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Lhuna {{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Lhuna}} * [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon spacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV) * [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV) ==Missones canceladas== L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna. Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]). Fuontes: *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Ber tamien== {{Catadorie|Porjeto Apollo}} {{Commonscat|Apollo mission}} *[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]] *[[Apollo Guidance Cumputer]] *[[Corrida spacial]] *[[Nasa]] *[[Porgrama spacial estadunidense]] *[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]] *[[Módulo Lunar Apollo]] *[[Nabe Apollo]] *[[Porjeto Mercury]] *[[Porjeto Gemeni]] *[[Sploraçon spacial]] *[[Saturno IB]] *[[Saturno B]] *[[Porgrama Surbeyor]] ==Ligaçones sternas== *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna] {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo = Porgrama Spacial Amaricano |anhos = [[1961]] – [[1975]] |antes = [[Porjeto Gemeni]] |depuis = [[Carreira Spacial]] }} {{Tremina caixa}} {{Porgrama spacial NASA}} {{Apollo}} {{Nabe Apollo}} {{La Luna}} [[Catadorie:Porjeto Apollo]] [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:NASA]] ksw8el53cx64hl9z1292pceonf7nfz9 107184 107183 2026-07-17T09:25:52Z ~2026-30875-10 15270 /* Missones canceladas */ t 107184 wikitext text/x-wiki {{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}} [[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]] L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969. A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando. L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna. La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]]. An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales. == L'ampeço de l porjeto == [[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]] L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática. Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]]. [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]] Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo". {{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}} Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles"). [[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]] An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse. Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes). == Oubjetibos de l porjeto Apollo == Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran: * Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]]; * Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos; * Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna; * Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar == Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones == [[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]] Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo). An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando). [[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]] Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar. {{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}} Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos. La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. == Foguete lançador i nabe spaciale == [[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]] L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores: * [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito); * [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento); * [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales; * [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]]. Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes. [[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]] Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]]. La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]. L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]]. [[Fexeiro:Modulo Lhunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]] L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lhunar i pa l regresso a la órbita de la Lhuna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita. Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior. == Resultados de l porjeto == [[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Lhuna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade". {{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Lhuna}} {{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Lhuna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Lhuna}} Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Lhuna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]]. [[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lhunar]] Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Lhuna (repersentando cerca de 400&nbsp;kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos). Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lhunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las. Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]). == Missones de l Saturno I (nun tripuladas) == * [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]] * [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas * [[SA-3]] - eiden SA-2 * [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores * [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio * [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]] * [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable * [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La * [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B * [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C La-106 feder --------------------------------------------------------------------------------------------------------- == Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) == * [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento * [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito == Missones Little Joe II (nun tripuladas) == * [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]] * [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico * [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q * [[La-003]] - teste d'amóbito * [[La-004]] - teste cun peso mássimo == Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V == * [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]] * [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB * [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício * AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]] * [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]] * [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lhunar * [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V == Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) == {{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}} [[Fexeiro:Apollo CSM lhunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Lhuna]] ]] * [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV * [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Lhuna]] na nuite de [[Natal]] * [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Tierra * [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Lhuna * [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Lhuna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Lhuna {{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Lhuna - Apollo 11}} [[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lhunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lhunar]] ]] * [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]" * [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Lhuna * [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos {{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Lhuna}} * [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lhunar]] * [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Lhuna. {{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lhunar}} [[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]] * [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Lhuna {{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Lhuna}} * [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon spacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV) * [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV) ==Missones canceladas== L porgrama ouriginal pré-lhunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Lhuna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Lhuna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lhunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Lhuna. Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lhunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]). Fuontes: *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lhunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Lhuna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Ber tamien== {{Catadorie|Porjeto Apollo}} {{Commonscat|Apollo mission}} *[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]] *[[Apollo Guidance Cumputer]] *[[Corrida spacial]] *[[Nasa]] *[[Porgrama spacial estadunidense]] *[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]] *[[Módulo Lunar Apollo]] *[[Nabe Apollo]] *[[Porjeto Mercury]] *[[Porjeto Gemeni]] *[[Sploraçon spacial]] *[[Saturno IB]] *[[Saturno B]] *[[Porgrama Surbeyor]] ==Ligaçones sternas== *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna] {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo = Porgrama Spacial Amaricano |anhos = [[1961]] – [[1975]] |antes = [[Porjeto Gemeni]] |depuis = [[Carreira Spacial]] }} {{Tremina caixa}} {{Porgrama spacial NASA}} {{Apollo}} {{Nabe Apollo}} {{La Luna}} [[Catadorie:Porjeto Apollo]] [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:NASA]] iaa4slwemv12h5g9vmsxfh0m3goaof8 107185 107184 2026-07-17T09:26:50Z ~2026-30875-10 15270 /* Ber tamien */ 107185 wikitext text/x-wiki {{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}} [[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]] L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969. A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando. L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna. La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]]. An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales. == L'ampeço de l porjeto == [[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]] L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática. Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]]. [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]] Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo". {{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}} Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles"). [[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]] An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse. Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes). == Oubjetibos de l porjeto Apollo == Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran: * Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]]; * Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos; * Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna; * Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar == Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones == [[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]] Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo). An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando). [[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]] Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar. {{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}} Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos. La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. == Foguete lançador i nabe spaciale == [[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]] L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores: * [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito); * [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento); * [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales; * [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]]. Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes. [[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]] Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]]. La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]. L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]]. [[Fexeiro:Modulo Lhunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]] L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lhunar i pa l regresso a la órbita de la Lhuna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita. Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior. == Resultados de l porjeto == [[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Lhuna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade". {{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Lhuna}} {{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Lhuna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Lhuna}} Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Lhuna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]]. [[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lhunar]] Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Lhuna (repersentando cerca de 400&nbsp;kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos). Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lhunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las. Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]). == Missones de l Saturno I (nun tripuladas) == * [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]] * [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas * [[SA-3]] - eiden SA-2 * [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores * [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio * [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]] * [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable * [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La * [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B * [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C La-106 feder --------------------------------------------------------------------------------------------------------- == Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) == * [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento * [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito == Missones Little Joe II (nun tripuladas) == * [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]] * [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico * [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q * [[La-003]] - teste d'amóbito * [[La-004]] - teste cun peso mássimo == Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V == * [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]] * [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB * [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício * AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]] * [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]] * [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lhunar * [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V == Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) == {{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}} [[Fexeiro:Apollo CSM lhunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Lhuna]] ]] * [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV * [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Lhuna]] na nuite de [[Natal]] * [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Tierra * [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Lhuna * [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Lhuna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Lhuna {{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Lhuna - Apollo 11}} [[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lhunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lhunar]] ]] * [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]" * [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Lhuna * [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos {{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Lhuna}} * [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lhunar]] * [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Lhuna. {{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lhunar}} [[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]] * [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Lhuna {{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Lhuna}} * [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon spacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV) * [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV) ==Missones canceladas== L porgrama ouriginal pré-lhunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Lhuna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Lhuna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lhunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Lhuna. Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lhunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]). Fuontes: *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lhunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Lhuna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Ber tamien== {{Catadorie|Porjeto Apollo}} {{Commonscat|Apollo mission}} *[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]] *[[Apollo Guidance Cumputer]] *[[Corrida spacial]] *[[Nasa]] *[[Porgrama spacial estadunidense]] *[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]] *[[Módulo Lhunar Apollo]] *[[Nabe Apollo]] *[[Porjeto Mercury]] *[[Porjeto Gemeni]] *[[Sploraçon spacial]] *[[Saturno IB]] *[[Saturno B]] *[[Porgrama Surbeyor]] ==Ligaçones sternas== *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna] {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo = Porgrama Spacial Amaricano |anhos = [[1961]] – [[1975]] |antes = [[Porjeto Gemeni]] |depuis = [[Carreira Spacial]] }} {{Tremina caixa}} {{Porgrama spacial NASA}} {{Apollo}} {{Nabe Apollo}} {{La Luna}} [[Catadorie:Porjeto Apollo]] [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:NASA]] 6xrziujbkdiz5xyqcf1yreoikxne4iq 107186 107185 2026-07-17T09:27:45Z ~2026-30875-10 15270 /* Ligaçones sternas */ h 107186 wikitext text/x-wiki {{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}} [[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]] L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969. A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando. L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna. La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]]. An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales. == L'ampeço de l porjeto == [[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]] L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática. Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]]. [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]] Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo". {{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}} Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles"). [[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]] An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse. Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes). == Oubjetibos de l porjeto Apollo == Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran: * Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]]; * Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos; * Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna; * Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar == Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones == [[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]] Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo). An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando). [[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]] Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar. {{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}} Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos. La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. == Foguete lançador i nabe spaciale == [[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]] L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores: * [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito); * [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento); * [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales; * [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]]. Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes. [[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]] Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]]. La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]. L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]]. [[Fexeiro:Modulo Lhunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]] L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lhunar i pa l regresso a la órbita de la Lhuna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita. Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior. == Resultados de l porjeto == [[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Lhuna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade". {{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Lhuna}} {{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Lhuna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Lhuna}} Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Lhuna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]]. [[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lhunar]] Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Lhuna (repersentando cerca de 400&nbsp;kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos). Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lhunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las. Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]). == Missones de l Saturno I (nun tripuladas) == * [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]] * [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas * [[SA-3]] - eiden SA-2 * [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores * [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio * [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]] * [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable * [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La * [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B * [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C La-106 feder --------------------------------------------------------------------------------------------------------- == Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) == * [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento * [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito == Missones Little Joe II (nun tripuladas) == * [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]] * [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico * [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q * [[La-003]] - teste d'amóbito * [[La-004]] - teste cun peso mássimo == Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V == * [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]] * [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB * [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício * AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]] * [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]] * [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lhunar * [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V == Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) == {{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}} [[Fexeiro:Apollo CSM lhunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Lhuna]] ]] * [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV * [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Lhuna]] na nuite de [[Natal]] * [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Tierra * [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Lhuna * [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Lhuna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Lhuna {{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Lhuna - Apollo 11}} [[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lhunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lhunar]] ]] * [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]" * [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Lhuna * [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos {{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Lhuna}} * [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lhunar]] * [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Lhuna. {{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lhunar}} [[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]] * [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Lhuna {{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Lhuna}} * [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon spacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV) * [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV) ==Missones canceladas== L porgrama ouriginal pré-lhunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Lhuna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Lhuna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lhunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Lhuna. Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lhunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]). Fuontes: *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lhunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Lhuna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Ber tamien== {{Catadorie|Porjeto Apollo}} {{Commonscat|Apollo mission}} *[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]] *[[Apollo Guidance Cumputer]] *[[Corrida spacial]] *[[Nasa]] *[[Porgrama spacial estadunidense]] *[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]] *[[Módulo Lhunar Apollo]] *[[Nabe Apollo]] *[[Porjeto Mercury]] *[[Porjeto Gemeni]] *[[Sploraçon spacial]] *[[Saturno IB]] *[[Saturno B]] *[[Porgrama Surbeyor]] ==Ligaçones sternas== *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lhunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Lhuna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Lhuna] {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo = Porgrama Spacial Amaricano |anhos = [[1961]] – [[1975]] |antes = [[Porjeto Gemeni]] |depuis = [[Carreira Spacial]] }} {{Tremina caixa}} {{Porgrama spacial NASA}} {{Apollo}} {{Nabe Apollo}} {{La Lhuna}} [[Catadorie:Porjeto Apollo]] [[Catadorie:Lhuna]] [[Catadorie:NASA]] jmhgfu8343iq0wvz5w1tvwpwji8ccr9 Ngũgĩ wa Thiong'o 0 9599 107172 105457 2026-07-16T20:06:22Z ~2026-38935-23 15383 /* */ 107172 wikitext text/x-wiki Ngũgĩ wa Thiong'l (pronunciado [ŋɡlɣi wa ðiɔŋɔ]; nacido an 5 de janeiro de 1938) ye un scritor queniano, que screbiu obras an léngua anglesa i que mais tarde ten scrito an léngua gĩkũyũ. La sue obra anclui nobelas, peças teatrales, cuntos i ansaios, de la crítica social a la literatura anfantil. Ye l fundador i eiditor de la rebista gĩkũyũ Mutiiri.  An 1977, Ngũgĩ wa Thiong'l screbiu ua peça de triato ne l sou Quénia natal que percuraba libertar l porcesso teatral de l qu'el dezie ser "l sistema giral d'eiducaçon burgués", al ancorajar la spontaneidade i la participaçon de l'audiéncia na eisecuçon de la peça. La peça nun fui bien acolhida pul outoritairo regime queniano i l'outor passou mais dun anho na cadeia.  La Amnistia Anternacional tomou-lo cumo presioneiro de cuncéncia, i l'artista fui libertado de la cadeia, saindo de l paíç. Ne ls Stados Ounidos, ansinou na Ounibersidade de Yale durante alguns anhos, i tamien na Ounibersidade de Nuoba Iorque, nas árias de "Literatura Cumparada" i "Performance Studies". Ngũgĩ bé muitas bezes l sou nome nas listas de candidatos al prémio Nobel de la Literatura. Pa l crítico literairo Jonatan Silba, Thiong'l retrata cumo poucos la luita pula andependéncia de l Quénia. An sue crítiba para Un Grano de trigo, Silba ressaltou l'halbelidade de l scritor an criar un "jogo de speilhos" antre rialidade i fiçon .  == Biografie == Ngũgĩ wa Thiong'l ye l quinto de la terceira de quatro mulhiers de l sou pai Thiong'l wa Nducu. Frequentou ua scuola presbiteriana de l'eigreija scocesa antes d'antrar an 1949 nua scuola relegiosa i nacionalista Karing'la; debido a las pressones políticas ne l sou paíç, studou ne l Uganda, na Ounibersidade Makerere.  La sue prmeira nobela Wep not Child, scrita an 1962 pouco antes de l'andependéncia queniana aborda, atrabeç de ls uolhos dun moço chamado Njoroge, las tensones antre brancos i negros, antre la cultura africana i l'ouropeia, nua época (1952-1956) an que ls reboltosos kikuyus, mais coincidos cumo Malo Malo, se liebantórun contra l'outoridade británica.  De buolta al Quénia, trabalhou cumo jornalista para The Nation, antes d'ambestigar subre Joseph Cunrad pa la Ounibersidade de Leds i a partir de 1967, fui debedindo atebidade antre Quénia i Uganda, seguindo la carreira literária.  L'anho que passou preso fé-lo radicalizar las eideias contra l gobierno de l sou paíç, i silar-se an Londres i na Califórnia.  Regressou al Quénia an 31 de júlio de 2004, passado 22 anhos d'auséncia (tenie jurado nun regressar anquanto Daniel Arap Moi stubisse ne l poder). Uns dies depuis, l scritor i la sue mulhier fúrun atacados de nuite ne l sou apartamiento de las Norfolk Towers. Quatro agressores cun rebólberes, machetes i ua tejeira de podar biolórun a mulhier de Ngũgĩ a la sue frente. L scritor tentou defender-se i fui golpeado i queimado na face. Ls atacantes fúrun mais tarde presos i colocados a la çposiçon de ls tribunales.  == Bibliografie == * ''The Black Hermit'', 1963 (teatro) * ''Não chores, menino'' - no original ''Weep Not, Child'', 1964, Heinemann 1987, McMillan 2005 * ''The River Between'', Heinemann 1965, Heinemann 1989 * ''Um grão de trigo'' - no original ''A Grain of Wheat'', 1967 (1992) * ''This Time Tomorrow'' , c. 1970 * ''Homecoming: Essays on African and Caribbean Literature, Culture, and Politics'', Heinemann 1972 * ''A Meeting in the Dark'' (1974) * ''Secret Lives, and Other Stories'', 1976, Heinemann 1992 * ''The Trial of Dedan Kimathi'' (play), 1976 * ''Ngaahika Ndeenda: Ithaako ria ngerekano (I Will Marry When I Want)'', 1977 (teatro) * ''Pétalas de sangue'' - no original ''Petals of Blood'', (1977) Penguin 2002, * ''Caitaani mutharaba-Ini'', 1980 * ''Writers in Politics: Essays'', 1981 * ''Education for a National Culture'', 1981 * ''Detained: A Writer's Prison Diary'', 1981 * ''Caitaani mutharaba-Ini '' 1982 * ''Barrel of a Pen: Resistance to Repression in Neo-Colonial Kenya'', 1983 * ''Decolonising the Mind: The Politics of Language in African Literature'', 1986 * ''Mother, Sing For Me'', 1986 * ''Writing against Neo-Colonialism'', 1986 * ''Njamba Nene na Mbaathi i Mathagu '', 1986 * ''Matigari ma Njiruungi'', 1986 * ''Njamba Nene na Chibu King'ang'i '', 1988 * ''Matigari'', Heinemann 1989, * ''Bathitoora ya Njamba Nene '' , 1990, * ''Moving the Centre: The Struggle for Cultural Freedom'', Heinemann, 1993 * ''Penpoints, Gunpoints and Dreams: The Performance of Literature and Power in Post-Colonial Africa'', (The Clarendon Lectures in English Literature 1996), Oxford University Press, 1998. * ''Mũrogi wa Kagogo'', 2004 * ''Wizard of the Crow'', 2006 * ''Something Torn and New: An African Renaissance'', 2009 * ''Dreams in a Time of War: a Childhood Memoir'', Harvill Secker, 2010 == Ligaçones sternas == * [http://www.ngugiwathiongo.com Página oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028010412/http://www.ngugiwathiongo.com/ |date=2009-10-28 }} 44gtp46hryehu2en9oyqls0csy2swsn Outelizador(a):Manuela Listkiewska 2 9788 107173 104689 2026-07-16T20:52:51Z Manuela Listkiewska 7444 107173 wikitext text/x-wiki {{#Babel:pl|pt|es-4|en-4|uk-1|fr-1|mwl-0}} Sou Manuela Listkiewska, sou [[Polónia|polaca]] i nun tengo un coincimiento abançado de l mirandés. [[pl:Wikipedystka:Manuela Listkiewska]] [[pt:Usuária:Manuela Listkiewska]] quk2uqdl9mmvqdvccjdhiy5w2xzdc9q Demingo 0 10811 107187 107149 2026-07-17T11:31:51Z ~2026-30875-10 15270 /* Noutros lénguas */ y 107187 wikitext text/x-wiki L '''demingo''' ye l die de la [[sumana]] cumprendido antre l [[sábado]] i la [[Segunda|segunda-feira]]. Ne l [[Brasil]] i an [[Pertual]], assi cumo na [[Grécia]], ne l [[Japon]], na [[Grana-Bretanha]], ne ls [[Stados Ounidos]] i an países [[anglo-saxones]] an giral, por fundamentaçon bíblica i etimológica, l demingo ye cunsidrado l purmeiro die de la sumana.<ref>''Merrian-Webster Ditionary an Thesaurus''. [http://www.merrian-webster .com/ditionary/sunday Sunday]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Citaçon: '' the first day of the wek : the Christian analogue of the Jewish Sabbath''</ref> <ref>''Dicionário Houaiss de la Léngua Pertuesa</ref> <ref>''Dicionário i Anciclopédia Kogan/Houaiss''. Riu de Janeiro: Eidiçones Delta, 1995.</ref> Na [[liturgie crestiana]], assi cumo ne l [[judaísmo]] i ne l [[Eislan|eislamismo]], tamien ye cunsidrado l purmeiro die de la sumana.<ref>Ne l Eislana todos ls dies de la sumana son referidos pul númaro d'orde. Assi, l demingo ye l ''die un'' (''Yawn al-Ahad'' : ''Yawn'' seneficando 'die', i ''ahad'', 'un'); la segunda-feira, cumo l die dous (''Yawn al-Ithnayn'', ''Ithnayn'' seneficando ' dous'), i assi por delantre.</ref> <center> {| border=1 width="80%" |- | <font color=red>1° die</font></font> || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || sétimo die |- | <font color=red>'''Demingo'''</font></font> || [[Segunda|Segunda-feira]] || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]] |} </center> An muitos outros países de l mundo, ancluindo la maiorie de ls países de la [[Ouropa]]<ref>{{fr}} ''Ditionnaire Atilf'': [http://www.atilf.fr/spip.php?article703 'dimanche'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808171919/http://www.atilf.fr/spip.php?article703 |date=2018-08-08 }}. Citaçon: ''Les dit. gén. du XIXe eit du XXe s. défenissent le dimanche comme « le premier jour de la semaine »''</ref><ref>{{s}}</ref><ref name=Trec>{{it}} ''Bocabolario Trecani'': [http://www .ptrecani.it/bocabolario/tag/domenica/doménica 'domenica]. Citaçon: ''s. f. [lat. tardo donĭmĭca (dies) «(giorno) del Signore»]. – Settimo giorno della settimana (ma primo nella liturgie cattolica), che segue al sabato.''</ref>, ye cunsidrado l radadeiro die de la sumana cebil. <center> {| border=1 width="80%" |- | 1° die || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || <font color=red>radadeiro die</font></font> |- | [[Segunda|Segunda-feira]] || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]] || <font color=red>'''Demingo'''</font></font> |} </center> ==Eitimologie== La palabra ye ouriginária de l [[latin]] ''dies Domenicus'', que senefica "die de l Senhor". Eesiste, nessa mesma acepçon, (''demingo''), [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]] (''domenica''), [[Lhéngua francesa|francés]] (''dimanche'') i an todas las [[lénguas románicas]]. Pobos [[paganismo|pagones]] antigos reberenciában sous [[debindade|diuses]] dedicando este die al astro [[Sol]], l que marca la chamaçon deste die an [[léngua anglesa|anglés]] (''Sunday'') i [[Léngua almana|alman]] (''Sonntag''), cul seneficado de "Die de l Sol". == Stória == === Paganismo === Antes de l'adbento de l [[cristandade]], esse die correspondia al ''dies Solis'' ('die de l Sol'),<ref name=Trec /> esto ye "die de l [[Sol]]" an honra de la debindade de l [[Sol Ambito]].<ref>{{it}} [http://www .ptrecani.it/anciclopedie/cuostantino-i-eil-sol-ambitus_(Anciclopedie-Cuostanteniana)/ Cuostantino i il Sol Ambitus]. Por Johannes Wienand ''Anciclopedie Cuostanteniana'' (2013)</ref> Por ser [[Roma]] ua cidade [[cosmopolita]] i sede dun basto [[Ampério Romano|ampério]], para alhá afluíran pobos de dibersas culturas, cun einúmaras fés, las quales éran recebidas i reconhecidas puls [[Roma Antiga|romanos]] i que tener-se-iban associado a las fés de ls [[latinos]], [[sabinos]] i [[etruscos]] na reberéncia al purmeiro die de la sumana. === Cristandade === "Que ne l benerable die de l sol ls magistrados i las pessonas residentes nas cidades çcansen, i que todas las ouficinas, stéian cerradas, Ne l campo inda assi que las pessonas acupadas na agricultura puodan libremente cuntinar sous afazeres pus puode acuntecer que qualquiera outro die nun seia ato pa la plantaçon de benies ó de semientes..."<ref>{{en}} [http://www.cel.org/cel/schaff/npnf214.biii.bii.iii.xxxib.html ''"Canon 29 of the Council of Laodicea"'']. ''Christian Classics Ethereal Library'' (CCEL). </ref> Inda assi, l culto al [[Sol Ambito]] inda permanecerie an Roma (assi cumo l'uso de la chamaçon ''dies Solis''), até la promulgaçon de l célebre [[édito de Tessalónica]], de [[27 de febreiro]] de [[380]], quando l'amperador [[Teodósio I]], stableciu que la única [[religion de Stado]] serie l [[cristandade]] de [[Purmeiro Cuncílio de Niceia|Niceia]] i baniu qualquiera outro culto. Assi, an [[3 de nobembre]] de [[383]], l ''dies Solis'' passou a ser chamado ouficialmente ''dies domenica'' (Die de l Senhor) an to l Ampério Romano. Inda assi, la chamaçon pagana, alusiba al Sol, fui preserbada, tanto an [[léngua anglesa|anglés]] (''Sunday'') cumo an [[léngua almana|alman]] (''Sonntag'') i demales [[lénguas germánicas]]. <ref>CEI Cunferenza Eipiscopale Eitaliana. [https://books.gogle .com.br/books?id=b6qRAgAAQBAJ&pg=RA4-PA70&lpg=RA4-PA70&dq=dies+domenica+Teod%C3%B3sio++383&source=bl&ots=U5BYe4hLar&sig=ebr0BNtHLP_7zcJSHC4ICpBqIiM&hl=t-BR&sa=X&bed=0ahUKEwjIgazb1ZLMAhWMhpAKHeUMB9MQ6AEIMTAD#b=onepage&q=dies%20domenica%20Teod%C3%B3sio%20%20383&f=false ''Bibbia Eidimedie'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Florença:Eidimedie, 2013.</ref> La zeignaçon tubo repercussones geográficas quaije dieç seclos mais tarde: [[Cristóvão Colombo]], al chegar pula purmeira beç al [[Caribe]], la [[3 de nobembre]] de [[1493]], mais percisamente a l'ilha hoije cumpartilhada pul [[Haiti]] i pula [[República Domenicana]], chamou-la ''[[Domenica]]'', por ser un die de demingo, segundo l [[calendairo juliano]], anton an bigor. == Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana == {{artigo percipal|[[Dies de la sumana]]}} Ls nomes de ls dies de la sumana an [[léngua pertuesa|pertués]] ténen la sue ourige na liturgie [[Eigreija Católica|católica]]. Na maior parte de las outras lénguas, ouriginan-se de nomes de las [[debindades]] paganas a las quales ls dies éran dedicados. == Noutros lénguas == <div align="center"> {| {{prettytable}} |----- | <font color="#000080">'''<u>Léngua</u>'''</font> | <font color="#000080">'''<u>Nome</u>'''</font> | <font color="#000080">'''<u>Seneficado</u>'''</font> |----- | Alman || '''Sonntag''' || rowspan="8" | Die de l [[Sol]] |----- | Mandarin || '''星期日''' (xīng qī rì) |Die de la streilha de l sol |----- | Nerlandés || '''Zondag''' |----- | Anglés || '''Sunday''' |----- | Japonés || '''日曜日 / Nichiyōbi''' |----- | Finlandés || '''Sunnuntai''' |----- | Sueco || '''Söndag''' |----- | Dinamarqués || '''Søndag''' |----- | Catalan || '''Diumenge''' | rowspan="9" | "Die de l Senhor " |----- | Speranto || '''Dimanĉl''' |----- | Francés || '''Dimanche''' |----- | Galego || '''Domingo''' |----- | Griego || '''Κυριακή''' |----- | Andonésio || '''Minggu''' |----- | Eitaliano || '''Domenica''' |----- | Pertués || '''Domingo''' |----- | Romeno || '''Dumenică''' |----- | Stónio || '''Puhapäeb''' || Die quemun |----- | Polaco || '''Niedziela''' |----- | VBasco || '''Eigande''' |----- | Turco || '''Pazar''' |----- | Xeco || '''Neděle''' || "Nada a fazer" ó "Die de çcanso". |----- | Lituano || '''Sekmadienis''' || Purmeiro die de la sumana |}</div> == Ber tamien == * [[Sumana]] * [[Dies de la sumana]] * [[Shabat]] ==Ligaçones sternas== * Strand, Kenneth La. "Cumo l demingo tornou-se l popular die de culto". ** [http://centrowhite.org.br/pesquisa/artigos/cumo-lo-demingo-tornou-se-lo-popular-die-de-culto-parte-1/ Parte 1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} **[http://centrowhite.org.br/pesquisa/artigos/cumo-lo-demingo-tornou-se-lo-popular-die-de-culto-parte-2/ Parte 2]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Catadorie:Dies de la sumana]] dgk2fc1xomoz9243d1m8r8hyh4uznkm Senegal 0 12056 107171 107159 2026-07-16T19:16:17Z ~2026-38935-23 15383 /* */ 107171 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Senegal'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Senegal.svg|left|130px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of Senegal.svg|left|100px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Senegal (orthographic projection).svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua francesa|Francés]] [[Lhéngua uolofe|Uolofe]] |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| {{l|Dacar}} |- |- |} '''Senegal, ouficialmente''' '''República de l Senegal''' (an francés: ''République du Sénégal'') ye un paíç de África. A sua capital ye [[Dacar]]. {{commonscat|Senegal}} [[Catadorie:Paízes de África]] n12meqqhe3v4l5lbfiudajognc9t3xd