Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.12
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Ásia
0
364
107422
96119
2026-07-24T19:01:12Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107422
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:LocationAsia.png|300px|right|thumb|Ásia]]
La '''Ásia''' ye l maior [[cuntinente]] de la [[Tierra]], cun 8,6% de la superfíce planetária (ó 29,5% de las tierras emersas). Parte ouriental de la [[Ourásia]], la Ásia ye tamien l cuntinente más populoso, cun más de 60% de la populaçon mundial.
Localizada percipalmente ne ls [[heimisfério]]s ouriental i setentrional, la Ásia questuma ser definida cumo l cacho de la [[Eurafrásia]] (l cunjunto [[África]]-Ásia-[[Ouropa]]) que se ancontra la leste de l [[mar Burmeilho]], [[canhal de Sueç]] i [[montes Urales]], i al sul de l [[Cáucaso]] i de ls mares [[mar Cáspio|Cáspio]] i [[mar Negro|Negro]]. Ye banhada a leste pul [[ouceano Pacífico]] ([[mar de la China Meridional]], [[mar de la China Ouriental]], [[mar Amarielho]], [[mar de l Japon]], [[mar de Okhotsk]] i [[mar de Bering]]), al sul pul [[ouceano Índico]] ([[golfo de Áden]], [[mar Arábico]] i [[golfo de Bengala]]) i al norte pul [[ouceano Ártico]].
=== Grandes regiones de la Ásia ===
Las defrenças i aparecenças antre ls países asiáticos fázen cun que la regionalizaçon de l cuntinente puoda ser feita an cinco grandes cunjuntos:
* [[Ouriente Médio]]
* [[Ásia Meridional]]
* [[Ásia Ouriental]]
* [[Sudeste asiático]]
* [[Quemunidade de ls Stados Andependientes(CEI), la ex-Ounion Sobiética]]
Outra debison possible, an grandes árias geográfico-culturales, ye la seguinte:
* [[Ásia Central]]
* [[Stremo Ouriente]]
* [[Andochina]]
* [[Médio Ouriente]]
* [[Sibéria]]
* [[Subcuntinente andiano]]
* [[Sudeste asiático]]
== Stória ==
La [[stória de la Ásia]] puode ser antendida cumo la stória coletiba de bárias regiones litoráneas çtintas - l [[leste asiático]], la [[sul de la Ásia|Ásia meridional]] i l [[Ouriente Médio]] - ligadas pula [[stepe]] ourasiática ne l anterior de l cuntinente. Cidades, depuis Stados i ampérios aparecírun naqueilhas árias.
La periferie costeira fui l brício de alguas de las [[ciblizaçon]]es más antigas de l mundo. Cada ua daqueilhas regiones zambolbiu ua ciblizaçon al largo de bales férteis de rius. Las ciblizaçones de la [[Mesopotámia]], de l [[ciblizaçon de l Bal de l Indo|bal de l Indo]] i de la [[stória de la China|China]] tenien mui an quemun i probablemente antercambiórun tecnologie i eideias, cumo la [[matemática]] i la [[ruodra]]. Outros abanços, cumo la [[scrita]], zambolbírun-se andependientemente an cada region.
La stepe era habitada por [[nómada]]s la cabalho que, zde de las stepes centrales, alcançában qualquiera parte de l cuntinente asiático. La purmeira spanson coincida de las stepes para la costa fui la de l [[indo-ouropeus]], que lebórun sue família lenguística al Ouriente Médio, a la [[stória de la Índia|Índia]] i a las frunteiras de la China. La parte norte de l cuntinente, correspundente a la [[Sibéria]], quedou einacessible als nómadas, debido la sues densas florestas i a la [[tundra]], i mantebe-se pouco habitada.
La stepe central i la periferie son apartadas por [[cordilheira]]s i [[zerto]]s. L [[Cáucaso]], ls [[Himalaia]]s, l [[zerto de Karakun]] i l [[zerto de Gobi]] repersentában barreiras que ls cabalheiros de las stepes oultrapassában cun deficuldade. Inda que ls habitantes de las cidades fússen más abançados tecnológica i culturalmente, habie pouco que podíssen fazer para defender-se melitarmente de las hordas la cabalho benidas de las stepes. Antretanto, ls nómadas que cunquistórun Stados na China, Índia i Ouriente Médio treminórun por adatar-se i antegrar-se a las sociadades locales, culturalmente más fuortes.
Muitas grandes ciblizaçones i culturas eisistiran ne l cuntinente asiático. L [[Judaísmo]] i l [[Crestianismo]] fúrun fundados na [[Palestina]]. La cultura de la [[Stória de Eisrael|antiga Eisrael]] fui stablecida ne l [[segundo milénio la.C.]]. [[Alexandre, l Grande]], cunquistou l território que bai de la atual [[Turquia]] al [[subcuntinente andiano]] ne l [[seclo IV A.C.]] L [[Ampério Romano]] posteriormente cuntrolarie partes de la Ásia oucidental. Sucedírun-se na [[stória de l Eiran|Pérsia]] las dinasties [[aqueménida]], [[seléucida]], [[pártie|parta]] i [[sassánida]]. Muitas ciblizaçones antigas fúrun anfluenciadas pula [[Rota de la Seda]], que ligaba la [[China]], la Índia, l Ouriente Médio i la [[Ouropa]]. L [[Hinduísmo]] i l [[Budismo]], que tubírun ampeço na Índia, tamien fúrun ua anfluéncia amportante ne l sul i ne l leste de la Ásia.
L [[Califado]] [[Eislon|eislámico]] i outros Stados muçulmanos tomórun l Ouriente Médio zde l [[seclo VII]] i apuis spandírun-se pa l subcuntinente andiano i para la [[Ansulíndia]]. Las [[Cruzadas]], tentatibas de la Ouropa crestiana de retomar de l muçulmanos la [[Tierra Santa]], sucedírun-se a partir de l [[seclo XII]]. L [[Ampério Mongol]] cunquistou buona parte de la Ásia ne l [[seclo XIII]], stendendo-se de la China a la Ouropa. L [[Ampério Russo]] ampeçou a spandir-se an direçon a la Ásia ne l [[seclo XVII]], até cuntrolar la [[Sibéria]] i la maior parte de la [[Ásia Central]] an fines de l [[seclo XIX]]. L [[Ampério Outomano|Ampério Otomano]] cuntrolou la Turquie i l Ouriente Médio a partir de l [[seclo XVI]]. Ne l seclo XVII, ls [[manchu]]s cunquistórun la China i stablecírun la [[dinastia Qing]], que declinou ne l seclo XIX i fui derrubada an [[1912]].
Muitas poténcias ouropéias apossórun-se de partes de la Ásia, cumo la [[Índia británica]], la [[Andochina]] francesa i [[Macau]] i [[Goa]], que yá stubírun subre cuntrole [[Ampério Pertués|pertués]]. Ne l seclo XIX, decorriu l chamado "[[Grande Jogo]]" antre l [[Ampério Russo]] i l [[Ampério Británico]], ua çputa pul cuntrole de la Ásia Central. Ne l [[seclo XX]], l [[Japon]] spandiu-se para la China, la [[Coreia de l Sul|Coréia]] i l [[sudeste de la Ásia|sudeste asiático]] durante la [[Segunda Guerra Mundial]]. Passado l cunflito, muitos países de l cuntinente tornórun-se andependientes de las poténcias ouropéias. Durante la [[Guerra Frie]], l cacho norte de la Ásia era [[quemunismo|quemunista]], cuntrolada pula [[Ounion Sobiética]] i pula [[República Popular de la China]], anquanto que ls aliados oucidentales formórun patos cumo [[CENTO]] i [[SEATO]]. Repersentantes de ls blocos [[capitalismo|capitalista]] i quemunista anfrentórun-se an cunfrontos cumo la [[Guerra de la Coréia]], la [[Guerra de l Bietname]] i la [[guerra de l Afeganistan|ambason sobiética de l Afeganistan]]. L [[cunflito árabe-eisraelita]] dominou a maior parte de la stória recente de l Ouriente Médio. L [[colapso de la Ounion Sobiética]], an [[1991]], dou ourige la bários países andependientes na Ásia Central.
== Clima ==
Puoden çtinguir-se quatro grandes regiones climáticas: la [[Sibéria]], la Ásia [[mediterráneo|mediterránea]], ls zertos i la Ásia de las [[monçon]]es. L clima siberiano apersenta arideç i temperaturas giladas nas zonas ourientales, zde las regiones giladas i secas de la [[tundra]], ne l norte, até las [[stepe]]s de l sul de la Sibéria, passando pulas [[taiga]]s centrales, adonde se registra maior nible de precipitaçon durante l berano. Cun ambiernos chubiosos i berones calientes i secos, l clima mediterráneo predomina ne l litoral de la [[Anatólia]] (Ásia Menor), alterando-se an direçon al anterior an clima zertico ([[Arábia Saudita]], [[Síria]], [[Eiran]], [[Índia]]). Na Ásia central, climas de stepe i de zerto frius, cumo ls de l [[Turcomeniston|Turquemensiton]], de l [[Tarin]], de l [[Tibete]] i de l [[Zerto de Gobi|Gobi]]. Por redadeiro, las regiones de la Ásia ouriental i meridional stan submetidas al regime de las monçones, bientos sazonales que detreminan un berano chubioso i un ambierno seco.
== Eiquenomie ==
An [[2007]], la maior eiquenomie nacional na Ásia, an tenermos de [[perduto anterno bruto]] ([[paridade de poder de cumpra|PIB]]) , ye la de la [[China]], seguida de la [[Índia]] i de l [[Japon]]. Ne l final de l [[década de 1990|anhos 1990]] i ampeço de l [[seclo XXI]], las [[eiquenomie de la República Popular de la China|eiquenomies chinesa]] i [[eiquenomie de la Índia|andiana]] ténen crecido rapidamente, las taxas médias anuales de más de 8%.
Antretanto, pul critério de l PIB nominal (calculado pula [[taxa de cámbio]]), l Japon inda ye a maior eiquenomie asiática i la segunda maior de l mundo. L crecimiento eiconómico de la Ásia zde la [[Segunda Guerra Mundial]] até ls anhos 1990 cuncentrou-se an alguns poucos países de la costa de l [[ouceano Pacífico|Pacífico]]; recentemente, spalhou-se para outras regiones.
Blocos comerciales:
* [[APEC|Coperaçon Eiconómica de la Ásia-Pacífico]] (APEC)
* [[Reunion Eiconómica Ásia-Ouropa]]
* [[ASEAN|Associaçon de Países de l Sudeste Asiático]] (ASEAN)
* [[Acordos de Streitamiento de las Relaçones Eiquenómicas i Comerciales]] (de la China cun Hong Kong i cun Macau)
* [[Quemunidade de Stados Andependientes]] (CEI)
* [[Associaçon Sul-asiática para Coperaçon Regional]] (SAARC)
[[Catadorie:Ásia| ]]
358wlbap2dneg08o1eqky90ajxomzie
Luna
0
591
107411
107105
2026-07-24T15:13:34Z
~2026-30875-10
15270
107411
wikitext
text/x-wiki
La '''Lhuna''' (simbolo astronomico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[latin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 [[km]] de l nuosso [[planeta]].
Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes.
Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s.
Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3 cm por anho.
La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos.
== Formaçon de la Luna ==
{{Artigo percipal|[[Vig splash]]}}
La ourige de la Luna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Luna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Luna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]].
Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]].
Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Luna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales.
== Geologie lunar ==
{{Artigo percipal|[[Geologie de la luna]]}}
L coincimiento subre la [[geologie]] de la luna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la luna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Luna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 [[kilo|kg]] de [[peinha lunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]].
=== Tierra ===
[[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Luna.]]
Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Luna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Luna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lunar de l que na tierra.
=== Faces ===
Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia del) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Luna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra.
L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 [[km]] na direçon de la [[Tierra]].
Curiosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar]]s - las zonas más planas.
Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra.
Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lunar.
Ls mares lunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun líquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos.
{| class="tocolours" align="center"
| [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]]
|
| [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]]
|-
| style="text-align:center;"|Lado besible de la Luna
|
| style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Luna]]
|}
== Marés ==
{{Artigo percipal|[[Maré]]}}
[[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Luna nas [[maré]]s terrestres.]]
Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Luna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra.
Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Luna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Luna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 [[cn]] por [[anho]]). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Luna.
Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Luna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Luna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Luna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Luna son mui más fuortes, la rotaçon de la Luna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[sistema solar]].
== Sploraçon lunar ==
[[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]]
{{Artigo percipal|[[La cunquista de la Luna]]}}
Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Luna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Luna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Luna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]].
== Trajetória lunar ==
[[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Luna.]]
Ye tentador aceitar que la trajetória de la Luna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Luna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre.
[[Fexeiro:Lunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Luna]].]]
La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Luna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Luna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Luna, quando na rialidade ye la face oculta.
De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Luna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Luna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 [[hora]]s. Mas la rotaçon de la Luna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta.
[[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Luna i de la [[Tierra]].]]
La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Luna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Luna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>.
Tanto la Tierra cumo la Luna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Luna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Luna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Luna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Luna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua.
[[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Luna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Luna: 1.255 [[segundo]]s.]]
== La Luna i la trajetória de la Tierra ==
Quando la Luna stá an [[Fases de la luna|quarto minguante]], la Luna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Luna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Luna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Luna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes!
== L brilho lunar ==
[[Fexeiro:Lunar Corona.jpg|thumb|right|Luna durante la [[nuite]] terrestre.]]
L brilho de la Luna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Luna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra.
== Eiclipses ==
{{Artigo percipal|[[Eiclipse lunar]]}}
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:Sistema solar]]
35687uudjvecbeeknvbx9aakemzuq2u
107412
107411
2026-07-24T15:14:26Z
~2026-30875-10
15270
/* Formaçon de la Luna */
107412
wikitext
text/x-wiki
La '''Lhuna''' (simbolo astronomico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[latin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 [[km]] de l nuosso [[planeta]].
Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes.
Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s.
Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3 cm por anho.
La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos.
== Formaçon de la Lhuna ==
{{Artigo percipal|[[Vig splash]]}}
La ourige de la Lhuna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Lhuna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Lhuna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]].
Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]].
Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Lhuna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales.
== Geologie lunar ==
{{Artigo percipal|[[Geologie de la luna]]}}
L coincimiento subre la [[geologie]] de la luna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la luna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Luna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 [[kilo|kg]] de [[peinha lunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]].
=== Tierra ===
[[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Luna.]]
Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Luna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Luna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lunar de l que na tierra.
=== Faces ===
Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia del) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Luna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra.
L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 [[km]] na direçon de la [[Tierra]].
Curiosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar]]s - las zonas más planas.
Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra.
Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lunar.
Ls mares lunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun líquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos.
{| class="tocolours" align="center"
| [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]]
|
| [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]]
|-
| style="text-align:center;"|Lado besible de la Luna
|
| style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Luna]]
|}
== Marés ==
{{Artigo percipal|[[Maré]]}}
[[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Luna nas [[maré]]s terrestres.]]
Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Luna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra.
Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Luna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Luna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 [[cn]] por [[anho]]). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Luna.
Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Luna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Luna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Luna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Luna son mui más fuortes, la rotaçon de la Luna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[sistema solar]].
== Sploraçon lunar ==
[[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]]
{{Artigo percipal|[[La cunquista de la Luna]]}}
Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Luna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Luna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Luna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]].
== Trajetória lunar ==
[[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Luna.]]
Ye tentador aceitar que la trajetória de la Luna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Luna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre.
[[Fexeiro:Lunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Luna]].]]
La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Luna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Luna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Luna, quando na rialidade ye la face oculta.
De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Luna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Luna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 [[hora]]s. Mas la rotaçon de la Luna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta.
[[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Luna i de la [[Tierra]].]]
La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Luna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Luna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>.
Tanto la Tierra cumo la Luna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Luna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Luna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Luna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Luna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua.
[[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Luna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Luna: 1.255 [[segundo]]s.]]
== La Luna i la trajetória de la Tierra ==
Quando la Luna stá an [[Fases de la luna|quarto minguante]], la Luna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Luna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Luna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Luna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes!
== L brilho lunar ==
[[Fexeiro:Lunar Corona.jpg|thumb|right|Luna durante la [[nuite]] terrestre.]]
L brilho de la Luna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Luna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra.
== Eiclipses ==
{{Artigo percipal|[[Eiclipse lunar]]}}
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:Sistema solar]]
nw66dawaokqrz2kszk0ozkd7hf09vqa
107413
107412
2026-07-24T15:19:43Z
~2026-30875-10
15270
/* Geologie lunar */
107413
wikitext
text/x-wiki
La '''Lhuna''' (simbolo astronomico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[latin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 [[km]] de l nuosso [[planeta]].
Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes.
Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s.
Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3 cm por anho.
La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos.
== Formaçon de la Lhuna ==
{{Artigo percipal|[[Vig splash]]}}
La ourige de la Lhuna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Lhuna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Lhuna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]].
Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]].
Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Lhuna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales.
== Geologie lhunar ==
{{Artigo percipal|[[Geologie de la lhuna]]}}
L coincimiento subre la [[geologie]] de la lhuna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la lhuna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Lhuna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 [[kilo|kg]] de [[peinha lhunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]].
=== Tierra ===
[[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Lhuna.]]
Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Lhuna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Lhuna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lhunar de l que na tierra.
=== Faces ===
Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia de l) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Lhuna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra.
L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 [[km]] na direçon de la [[Tierra]].
Curiosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar]]s - las zonas más planas.
Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra.
Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lhunar.
Ls mares lhunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun lhíquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos.
{| class="tocolours" align="center"
| [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]]
|
| [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]]
|-
| style="text-align:center;"|Lado besible de la Lhuna
|
| style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Lhuna]]
|}
== Marés ==
{{Artigo percipal|[[Maré]]}}
[[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Luna nas [[maré]]s terrestres.]]
Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Luna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra.
Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Luna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Luna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 [[cn]] por [[anho]]). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Luna.
Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Luna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Luna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Luna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Luna son mui más fuortes, la rotaçon de la Luna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[sistema solar]].
== Sploraçon lunar ==
[[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]]
{{Artigo percipal|[[La cunquista de la Luna]]}}
Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Luna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Luna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Luna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]].
== Trajetória lunar ==
[[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Luna.]]
Ye tentador aceitar que la trajetória de la Luna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Luna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre.
[[Fexeiro:Lunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Luna]].]]
La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Luna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Luna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Luna, quando na rialidade ye la face oculta.
De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Luna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Luna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 [[hora]]s. Mas la rotaçon de la Luna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta.
[[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Luna i de la [[Tierra]].]]
La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Luna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Luna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>.
Tanto la Tierra cumo la Luna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Luna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Luna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Luna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Luna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua.
[[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Luna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Luna: 1.255 [[segundo]]s.]]
== La Luna i la trajetória de la Tierra ==
Quando la Luna stá an [[Fases de la luna|quarto minguante]], la Luna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Luna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Luna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Luna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes!
== L brilho lunar ==
[[Fexeiro:Lunar Corona.jpg|thumb|right|Luna durante la [[nuite]] terrestre.]]
L brilho de la Luna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Luna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra.
== Eiclipses ==
{{Artigo percipal|[[Eiclipse lunar]]}}
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:Sistema solar]]
t0hksxujtffaeh4434pjbahzkt7ha5d
107414
107413
2026-07-24T15:21:06Z
~2026-30875-10
15270
/* Marés */
107414
wikitext
text/x-wiki
La '''Lhuna''' (simbolo astronomico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[latin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 [[km]] de l nuosso [[planeta]].
Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes.
Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s.
Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3 cm por anho.
La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos.
== Formaçon de la Lhuna ==
{{Artigo percipal|[[Vig splash]]}}
La ourige de la Lhuna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Lhuna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Lhuna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]].
Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]].
Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Lhuna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales.
== Geologie lhunar ==
{{Artigo percipal|[[Geologie de la lhuna]]}}
L coincimiento subre la [[geologie]] de la lhuna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la lhuna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Lhuna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 [[kilo|kg]] de [[peinha lhunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]].
=== Tierra ===
[[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Lhuna.]]
Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Lhuna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Lhuna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lhunar de l que na tierra.
=== Faces ===
Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia de l) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Lhuna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra.
L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 [[km]] na direçon de la [[Tierra]].
Curiosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar]]s - las zonas más planas.
Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra.
Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lhunar.
Ls mares lhunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun lhíquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos.
{| class="tocolours" align="center"
| [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]]
|
| [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]]
|-
| style="text-align:center;"|Lado besible de la Lhuna
|
| style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Lhuna]]
|}
== Marés ==
{{Artigo percipal|[[Maré]]}}
[[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Lhuna nas [[maré]]s terrestres.]]
Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Lhuna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra.
Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Lhuna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Lhuna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 [[cn]] por [[anho]]). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Lhuna.
Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Lhuna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Lhuna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Lhuna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Lhuna son mui más fuortes, la rotaçon de la Lhuna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[sistema solar]].
== Sploraçon lunar ==
[[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]]
{{Artigo percipal|[[La cunquista de la Luna]]}}
Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Luna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Luna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Luna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]].
== Trajetória lunar ==
[[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Luna.]]
Ye tentador aceitar que la trajetória de la Luna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Luna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre.
[[Fexeiro:Lunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Luna]].]]
La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Luna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Luna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Luna, quando na rialidade ye la face oculta.
De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Luna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Luna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 [[hora]]s. Mas la rotaçon de la Luna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta.
[[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Luna i de la [[Tierra]].]]
La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Luna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Luna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>.
Tanto la Tierra cumo la Luna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Luna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Luna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Luna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Luna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua.
[[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Luna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Luna: 1.255 [[segundo]]s.]]
== La Luna i la trajetória de la Tierra ==
Quando la Luna stá an [[Fases de la luna|quarto minguante]], la Luna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Luna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Luna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Luna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes!
== L brilho lunar ==
[[Fexeiro:Lunar Corona.jpg|thumb|right|Luna durante la [[nuite]] terrestre.]]
L brilho de la Luna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Luna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra.
== Eiclipses ==
{{Artigo percipal|[[Eiclipse lunar]]}}
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:Sistema solar]]
i35yd4atpvraikdlid6e4w3kkqabybq
107415
107414
2026-07-24T15:22:12Z
~2026-30875-10
15270
/* Sploraçon lunar */
107415
wikitext
text/x-wiki
La '''Lhuna''' (simbolo astronomico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[latin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 [[km]] de l nuosso [[planeta]].
Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes.
Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s.
Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3 cm por anho.
La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos.
== Formaçon de la Lhuna ==
{{Artigo percipal|[[Vig splash]]}}
La ourige de la Lhuna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Lhuna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Lhuna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]].
Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]].
Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Lhuna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales.
== Geologie lhunar ==
{{Artigo percipal|[[Geologie de la lhuna]]}}
L coincimiento subre la [[geologie]] de la lhuna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la lhuna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Lhuna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 [[kilo|kg]] de [[peinha lhunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]].
=== Tierra ===
[[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Lhuna.]]
Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Lhuna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Lhuna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lhunar de l que na tierra.
=== Faces ===
Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia de l) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Lhuna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra.
L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 [[km]] na direçon de la [[Tierra]].
Curiosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar]]s - las zonas más planas.
Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra.
Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lhunar.
Ls mares lhunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun lhíquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos.
{| class="tocolours" align="center"
| [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]]
|
| [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]]
|-
| style="text-align:center;"|Lado besible de la Lhuna
|
| style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Lhuna]]
|}
== Marés ==
{{Artigo percipal|[[Maré]]}}
[[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Lhuna nas [[maré]]s terrestres.]]
Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Lhuna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra.
Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Lhuna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Lhuna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 [[cn]] por [[anho]]). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Lhuna.
Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Lhuna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Lhuna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Lhuna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Lhuna son mui más fuortes, la rotaçon de la Lhuna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[sistema solar]].
== Sploraçon lhunar ==
[[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]]
{{Artigo percipal|[[La cunquista de la Lhuna]]}}
Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Lhuna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Lhuna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Lhuna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]].
== Trajetória lunar ==
[[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Luna.]]
Ye tentador aceitar que la trajetória de la Luna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Luna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre.
[[Fexeiro:Lunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Luna]].]]
La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Luna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Luna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Luna, quando na rialidade ye la face oculta.
De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Luna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Luna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 [[hora]]s. Mas la rotaçon de la Luna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta.
[[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Luna i de la [[Tierra]].]]
La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Luna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Luna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>.
Tanto la Tierra cumo la Luna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Luna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Luna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Luna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Luna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua.
[[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Luna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Luna: 1.255 [[segundo]]s.]]
== La Luna i la trajetória de la Tierra ==
Quando la Luna stá an [[Fases de la luna|quarto minguante]], la Luna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Luna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Luna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Luna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes!
== L brilho lunar ==
[[Fexeiro:Lunar Corona.jpg|thumb|right|Luna durante la [[nuite]] terrestre.]]
L brilho de la Luna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Luna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra.
== Eiclipses ==
{{Artigo percipal|[[Eiclipse lunar]]}}
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:Sistema solar]]
ktnhrk8iyc3p4bgcjkhsn083u4nih6d
107416
107415
2026-07-24T15:25:50Z
~2026-30875-10
15270
/* Trajetória lunar */
107416
wikitext
text/x-wiki
La '''Lhuna''' (simbolo astronomico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[latin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 [[km]] de l nuosso [[planeta]].
Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes.
Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s.
Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3 cm por anho.
La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos.
== Formaçon de la Lhuna ==
{{Artigo percipal|[[Vig splash]]}}
La ourige de la Lhuna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Lhuna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Lhuna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]].
Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]].
Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Lhuna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales.
== Geologie lhunar ==
{{Artigo percipal|[[Geologie de la lhuna]]}}
L coincimiento subre la [[geologie]] de la lhuna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la lhuna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Lhuna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 [[kilo|kg]] de [[peinha lhunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]].
=== Tierra ===
[[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Lhuna.]]
Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Lhuna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Lhuna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lhunar de l que na tierra.
=== Faces ===
Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia de l) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Lhuna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra.
L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 [[km]] na direçon de la [[Tierra]].
Curiosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar]]s - las zonas más planas.
Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra.
Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lhunar.
Ls mares lhunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun lhíquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos.
{| class="tocolours" align="center"
| [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]]
|
| [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]]
|-
| style="text-align:center;"|Lado besible de la Lhuna
|
| style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Lhuna]]
|}
== Marés ==
{{Artigo percipal|[[Maré]]}}
[[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Lhuna nas [[maré]]s terrestres.]]
Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Lhuna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra.
Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Lhuna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Lhuna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 [[cn]] por [[anho]]). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Lhuna.
Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Lhuna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Lhuna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Lhuna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Lhuna son mui más fuortes, la rotaçon de la Lhuna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[sistema solar]].
== Sploraçon lhunar ==
[[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]]
{{Artigo percipal|[[La cunquista de la Lhuna]]}}
Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Lhuna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Lhuna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Lhuna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]].
== Trajetória lhunar ==
[[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Lhuna.]]
Ye tentador aceitar que la trajetória de la Lhuna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Lhuna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre.
[[Fexeiro:Lhunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Lhuna]].]]
La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Lhuna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Lhuna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Lhuna, quando na rialidade ye la face oculta.
De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Lhuna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Lhuna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 [[hora]]s. Mas la rotaçon de la Lhuna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta.
[[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Lhuna i de la [[Tierra]].]]
La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Lhuna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Lhuna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>.
Tanto la Tierra cumo la Lhuna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Lhuna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Lhuna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Lhuna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Lhuna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua.
[[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Lhuna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Lhuna: 1.255 [[segundo]]s.]]
== La Luna i la trajetória de la Tierra ==
Quando la Luna stá an [[Fases de la luna|quarto minguante]], la Luna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Luna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Luna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Luna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes!
== L brilho lunar ==
[[Fexeiro:Lunar Corona.jpg|thumb|right|Luna durante la [[nuite]] terrestre.]]
L brilho de la Luna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Luna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra.
== Eiclipses ==
{{Artigo percipal|[[Eiclipse lunar]]}}
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:Sistema solar]]
l2t5bp2eauwwd2hqy1xu8h3dn389rwf
107417
107416
2026-07-24T15:26:35Z
~2026-30875-10
15270
/* La Luna i la trajetória de la Tierra */
107417
wikitext
text/x-wiki
La '''Lhuna''' (simbolo astronomico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[latin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 [[km]] de l nuosso [[planeta]].
Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes.
Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s.
Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3 cm por anho.
La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos.
== Formaçon de la Lhuna ==
{{Artigo percipal|[[Vig splash]]}}
La ourige de la Lhuna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Lhuna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Lhuna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]].
Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]].
Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Lhuna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales.
== Geologie lhunar ==
{{Artigo percipal|[[Geologie de la lhuna]]}}
L coincimiento subre la [[geologie]] de la lhuna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la lhuna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Lhuna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 [[kilo|kg]] de [[peinha lhunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]].
=== Tierra ===
[[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Lhuna.]]
Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Lhuna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Lhuna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lhunar de l que na tierra.
=== Faces ===
Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia de l) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Lhuna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra.
L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 [[km]] na direçon de la [[Tierra]].
Curiosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar]]s - las zonas más planas.
Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra.
Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lhunar.
Ls mares lhunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun lhíquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos.
{| class="tocolours" align="center"
| [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]]
|
| [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]]
|-
| style="text-align:center;"|Lado besible de la Lhuna
|
| style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Lhuna]]
|}
== Marés ==
{{Artigo percipal|[[Maré]]}}
[[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Lhuna nas [[maré]]s terrestres.]]
Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Lhuna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra.
Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Lhuna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Lhuna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 [[cn]] por [[anho]]). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Lhuna.
Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Lhuna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Lhuna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Lhuna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Lhuna son mui más fuortes, la rotaçon de la Lhuna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[sistema solar]].
== Sploraçon lhunar ==
[[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]]
{{Artigo percipal|[[La cunquista de la Lhuna]]}}
Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Lhuna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Lhuna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Lhuna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]].
== Trajetória lhunar ==
[[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Lhuna.]]
Ye tentador aceitar que la trajetória de la Lhuna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Lhuna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre.
[[Fexeiro:Lhunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Lhuna]].]]
La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Lhuna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Lhuna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Lhuna, quando na rialidade ye la face oculta.
De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Lhuna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Lhuna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 [[hora]]s. Mas la rotaçon de la Lhuna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta.
[[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Lhuna i de la [[Tierra]].]]
La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Lhuna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Lhuna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>.
Tanto la Tierra cumo la Lhuna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Lhuna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Lhuna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Lhuna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Lhuna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua.
[[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Lhuna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Lhuna: 1.255 [[segundo]]s.]]
== La Lhuna i la trajetória de la Tierra ==
Quando la Lhuna stá an [[Fases de la lhuna|quarto minguante]], la Lhuna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Lhuna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Lhuna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Lhuna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes!
== L brilho lunar ==
[[Fexeiro:Lunar Corona.jpg|thumb|right|Luna durante la [[nuite]] terrestre.]]
L brilho de la Luna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Luna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra.
== Eiclipses ==
{{Artigo percipal|[[Eiclipse lunar]]}}
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:Sistema solar]]
mzpqe1kgh32l5oz6hfeo7unqyv16tln
107418
107417
2026-07-24T15:27:14Z
~2026-30875-10
15270
/* L brilho lunar */
107418
wikitext
text/x-wiki
La '''Lhuna''' (simbolo astronomico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[latin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 [[km]] de l nuosso [[planeta]].
Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes.
Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s.
Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3 cm por anho.
La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos.
== Formaçon de la Lhuna ==
{{Artigo percipal|[[Vig splash]]}}
La ourige de la Lhuna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Lhuna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Lhuna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]].
Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]].
Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Lhuna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales.
== Geologie lhunar ==
{{Artigo percipal|[[Geologie de la lhuna]]}}
L coincimiento subre la [[geologie]] de la lhuna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la lhuna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Lhuna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 [[kilo|kg]] de [[peinha lhunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]].
=== Tierra ===
[[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Lhuna.]]
Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Lhuna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Lhuna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lhunar de l que na tierra.
=== Faces ===
Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia de l) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Lhuna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra.
L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 [[km]] na direçon de la [[Tierra]].
Curiosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar]]s - las zonas más planas.
Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra.
Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lhunar.
Ls mares lhunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun lhíquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos.
{| class="tocolours" align="center"
| [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]]
|
| [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]]
|-
| style="text-align:center;"|Lado besible de la Lhuna
|
| style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Lhuna]]
|}
== Marés ==
{{Artigo percipal|[[Maré]]}}
[[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Lhuna nas [[maré]]s terrestres.]]
Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Lhuna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra.
Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Lhuna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Lhuna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 [[cn]] por [[anho]]). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Lhuna.
Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Lhuna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Lhuna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Lhuna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Lhuna son mui más fuortes, la rotaçon de la Lhuna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[sistema solar]].
== Sploraçon lhunar ==
[[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]]
{{Artigo percipal|[[La cunquista de la Lhuna]]}}
Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Lhuna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Lhuna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Lhuna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]].
== Trajetória lhunar ==
[[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Lhuna.]]
Ye tentador aceitar que la trajetória de la Lhuna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Lhuna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre.
[[Fexeiro:Lhunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Lhuna]].]]
La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Lhuna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Lhuna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Lhuna, quando na rialidade ye la face oculta.
De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Lhuna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Lhuna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 [[hora]]s. Mas la rotaçon de la Lhuna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta.
[[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Lhuna i de la [[Tierra]].]]
La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Lhuna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Lhuna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>.
Tanto la Tierra cumo la Lhuna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Lhuna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Lhuna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Lhuna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Lhuna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua.
[[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Lhuna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Lhuna: 1.255 [[segundo]]s.]]
== La Lhuna i la trajetória de la Tierra ==
Quando la Lhuna stá an [[Fases de la lhuna|quarto minguante]], la Lhuna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Lhuna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Lhuna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Lhuna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes!
== L brilho lhunar ==
[[Fexeiro:Lhunar Corona.jpg|thumb|right|Lhuna durante la [[nuite]] terrestre.]]
L brilho de la Lhuna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Lhuna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra.
== Eiclipses ==
{{Artigo percipal|[[Eiclipse lunar]]}}
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:Sistema solar]]
56szzz1igfacxfxya4wko1i72yevsp2
107419
107418
2026-07-24T15:27:42Z
~2026-30875-10
15270
/* Eiclipses */
107419
wikitext
text/x-wiki
La '''Lhuna''' (simbolo astronomico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[latin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 [[km]] de l nuosso [[planeta]].
Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes.
Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s.
Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3 cm por anho.
La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos.
== Formaçon de la Lhuna ==
{{Artigo percipal|[[Vig splash]]}}
La ourige de la Lhuna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Lhuna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Lhuna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]].
Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]].
Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Lhuna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales.
== Geologie lhunar ==
{{Artigo percipal|[[Geologie de la lhuna]]}}
L coincimiento subre la [[geologie]] de la lhuna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la lhuna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Lhuna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 [[kilo|kg]] de [[peinha lhunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]].
=== Tierra ===
[[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Lhuna.]]
Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Lhuna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Lhuna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lhunar de l que na tierra.
=== Faces ===
Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia de l) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Lhuna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra.
L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 [[km]] na direçon de la [[Tierra]].
Curiosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar]]s - las zonas más planas.
Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra.
Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lhunar.
Ls mares lhunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun lhíquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos.
{| class="tocolours" align="center"
| [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]]
|
| [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]]
|-
| style="text-align:center;"|Lado besible de la Lhuna
|
| style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Lhuna]]
|}
== Marés ==
{{Artigo percipal|[[Maré]]}}
[[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Lhuna nas [[maré]]s terrestres.]]
Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Lhuna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra.
Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Lhuna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Lhuna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 [[cn]] por [[anho]]). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Lhuna.
Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Lhuna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Lhuna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Lhuna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Lhuna son mui más fuortes, la rotaçon de la Lhuna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[sistema solar]].
== Sploraçon lhunar ==
[[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]]
{{Artigo percipal|[[La cunquista de la Lhuna]]}}
Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Lhuna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Lhuna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Lhuna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]].
== Trajetória lhunar ==
[[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Lhuna.]]
Ye tentador aceitar que la trajetória de la Lhuna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Lhuna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre.
[[Fexeiro:Lhunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Lhuna]].]]
La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Lhuna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Lhuna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Lhuna, quando na rialidade ye la face oculta.
De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Lhuna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Lhuna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 [[hora]]s. Mas la rotaçon de la Lhuna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta.
[[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Lhuna i de la [[Tierra]].]]
La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Lhuna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Lhuna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>.
Tanto la Tierra cumo la Lhuna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Lhuna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Lhuna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Lhuna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Lhuna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua.
[[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Lhuna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Lhuna: 1.255 [[segundo]]s.]]
== La Lhuna i la trajetória de la Tierra ==
Quando la Lhuna stá an [[Fases de la lhuna|quarto minguante]], la Lhuna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Lhuna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Lhuna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Lhuna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes!
== L brilho lhunar ==
[[Fexeiro:Lhunar Corona.jpg|thumb|right|Lhuna durante la [[nuite]] terrestre.]]
L brilho de la Lhuna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Lhuna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra.
== Eiclipses ==
{{Artigo percipal|[[Eiclipse lhunar]]}}
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:Sistema solar]]
9dom34czt2ir2rtzyjo229bqceuh48g
107420
107419
2026-07-24T15:37:37Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107420
wikitext
text/x-wiki
La '''Lhuna''' (simbolo astronomico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 km de l nuosso [[planeta]].
Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes.
Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s.
Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3 cm por anho.
La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos.
== Formaçon de la Lhuna ==
{{Artigo percipal|[[Vig splash]]}}
La ourige de la Lhuna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Lhuna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Lhuna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]].
Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]].
Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Lhuna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales.
== Geologie lhunar ==
{{Artigo percipal|[[Geologie de la lhuna]]}}
L coincimiento subre la [[geologie]] de la lhuna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la lhuna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Lhuna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 kg de [[peinha lhunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]].
=== Tierra ===
[[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Lhuna.]]
Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Lhuna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Lhuna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lhunar de l que na tierra.
=== Faces ===
Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia de l) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Lhuna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra.
L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 km na direçon de la [[Tierra]].
Curiosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar]]s - las zonas más planas.
Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra.
Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lhunar.
Ls mares lhunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun lhíquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos.
{| class="tocolours" align="center"
| [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]]
|
| [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]]
|-
| style="text-align:center;"|Lado besible de la Lhuna
|
| style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Lhuna]]
|}
== Marés ==
{{Artigo percipal|[[Maré]]}}
[[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Lhuna nas [[maré]]s terrestres.]]
Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Lhuna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra.
Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Lhuna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Lhuna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 cn por anho). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Lhuna.
Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Lhuna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Lhuna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Lhuna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Lhuna son mui más fuortes, la rotaçon de la Lhuna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[Sistema Solar|sistema solar]].
== Sploraçon lhunar ==
[[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]]
{{Artigo percipal|[[La cunquista de la Lhuna]]}}
Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Lhuna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Lhuna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Lhuna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]].
== Trajetória lhunar ==
[[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Lhuna.]]
Ye tentador aceitar que la trajetória de la Lhuna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Lhuna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre.
[[Fexeiro:Lhunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Lhuna]].]]
La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[Sistema Solar|sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Lhuna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Lhuna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Lhuna, quando na rialidade ye la face oculta.
De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Lhuna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Lhuna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 horas. Mas la rotaçon de la Lhuna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta.
[[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Lhuna i de la [[Tierra]].]]
La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Lhuna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Lhuna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>.
Tanto la Tierra cumo la Lhuna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Lhuna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Lhuna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Lhuna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Lhuna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua.
[[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Lhuna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Lhuna: 1.255 [[segundo]]s.]]
== La Lhuna i la trajetória de la Tierra ==
Quando la Lhuna stá an [[Fases de la lhuna|quarto minguante]], la Lhuna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Lhuna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Lhuna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Lhuna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes!
== L brilho lhunar ==
[[Fexeiro:Lhunar Corona.jpg|thumb|right|Lhuna durante la [[nuite]] terrestre.]]
L brilho de la Lhuna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Lhuna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra.
== Eiclipses ==
{{Artigo percipal|[[Eiclipse lhunar]]}}
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:Sistema solar]]
fks4drkn62cileja3gxmq992wt2tk4q
Ounion Ouropeia
0
689
107423
107353
2026-07-24T19:06:40Z
~2026-38935-23
15383
/* Multilhénguismo */
107423
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:EC-EU-enlargement animation.gif|300px|dreita]]
[[Fexeiro:Global European Union.svg|300px|dreita]]
La '''Ounion Ouropeia''', antigamente chamada de '''Quemunidade Eiquenómica Ouropeia''' ('''CEI'''; ye ua ourganizaçon anternacional custituída atualmente por 28 stados nembros. Fui stabelecida cun este nome pul [[Tratado de la Ounion Ouropeia]] (normalmente coincido cumo [[Tratado de Maastricht]]) an [[1992]], mas muitos aspetos desta ounion yá eisistian zde la década de 50. La Ounion ten sedes an [[Bruxelas]], [[Luxemburgo (cidade)|Luxemburgo]] i [[Strasburgo]].
La Ounion Ouropeia ten muitos ramos, sendo las mais amportantes l mercado único ouropeu (ua ounion aduaneira), ua moneda única (l [[ouro]], adotado por 18 de ls 28 stados nembros) i políticas agrícola, de pescas, comercial i de transportes quemuns. La Ounion Ouropeia zambolbe tamien bárias ampeçatibas para la cordenaçon de las atibidades judiciales i de defesa de ls Stados Nembros.
L [[Tratado de Paris (1951)|Tratado de Paris]], assinado an [[1951]], stabelecendo la [[Quemunidade Ouropeia de l Carbon i de l Aço]], i ls [[Tratado de Roma|Tratados de Roma]], assinados an [[1957]], anstituindo la [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia]] i la Quemunidade Ouropeia de la Einergie Atómica ó [[Ouraton]], fúrun assinados por seis nembros fundadores: [[Almanha]], [[Bélgica]], [[Fráncia]], [[Eitália]], [[Lhuxemburgo]] i [[Países Baixos]]. Depuis desto, la UI lebou la cabo seis alhargamientos sucessibos: an [[1973]], [[Dinamarca]], [[Eirlanda]] i [[Reino Ounido]]; an [[1981]], [[Grécia]]; an [[1986]], [[Pertual]] i [[Spanha]]; an [[1995]], [[Áustria]], [[Finlándia]] i [[Suécia]]; la [[1 de Maio]] de [[2004]], [[República Checa|República Xeca]], [[Xipre]], [[Slobáquia]], [[Slobénia]], [[Stónia]], [[Hungrie]], [[Letónia]], [[Lituánia]], [[Malta]] i [[Polónia]]; la [[1 de Janeiro]] de [[2007]], [[Bulgária]] i [[Roménia]]; la [[1 de Julio]] de [[2013]], [[Croácia]].
An 1972 i 1994, la [[Noruega]] assinou tamien tratados d'adeson la la Ounion Ouropeia. Mas, nas dues oucasiones, atrabeç de refrendos, la populaçon nurueguesa nun aceitou l'adeson de l sou paíç. A la populaçon [[Suíça|helbética]] fui tamien perposta l'adeson de l paíç la la Ounion, mas nun fui aceite atrabeç de refrendo popular an 2001.
La [[Croácia]], [[Turquie|Turquia]] i [[República de la Macedónia|Macedónia]] son candidatos la l'adeson la la UI. Las negociaçones cun estes países ampeçórun-se oufecialmente an Outubre de [[2005]] mas inda nun hai ua data d'adeson definida - l porcesso puode stender-se por bários anhos, subretido ne l que toca a la Turquia, contra la qual hai fuorte ouposiçon de la [[Fráncia]] i de la [[Áustria]].
== Stória ==
L [[seclo XX]] fui tragicamente marcado pula chubida i apuis pula decida de las eideologies totalitárias. Yá ne l terceiro milénio, l'ounion beluntária de ls pobos ouropeus cuntina a ser l único grande sforço coletibo anspirado por un eideal que cunsiste an ultrapassar ls cunflitos de l passado i an purparar l feturo cunjuntamente. Afirma-se atualmente cumo la única respuosta credible face als riscos i a las ouportunidades criados pula [[globalizaçon]] crecente de l'eiconomie mundial.
Cumo qualquiera stória, la de la Ounion Ouropeia tubo ls sous sfergantes fuortes i las sues datas simbólicas. Siete deilhes merécen ser lembradas, yá que cuntribuíran para la custruçon de la Ouropa atual i son eigualmente eissenciales para l feturo de l cuntinente ouropeu.
=== 9 de Maio de 1950: renace la Ouropa ===
Na Primabera de 1950, la [[Ouropa]] ancontra-se la la beira de l'abismo. La [[Guerra Frie]] faç pesar l'amenaça dun cunflito antre las partes Leste i Oeste de l cuntinente. Cinco anhos apuis de la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]], ls antigos einemigos stan loinge de la recunciliaçon.
Cumo eibitar repetir ls erros de l passado i criar cundiçones para ua paç duradoura antre einemigos tan recentes? L porblema fulcral stá na relaçon antre la [[Fráncia]] i la [[Almanha]]. Ye perciso criar ua relaçon fuorte antre estes dous países i reunir an sou redror todos ls países ouropeus d'ourientaçon liberal de la Ouropa a fin de custruir a la par ua quemunidade cun un çtino quemun. Mas quando i cumo começare? [[Jean Monnet]], cun ua speriéncia única anquanto negociador i custrutor de la paç, propone al Menistro de ls Negócios Strangeiros francés, [[Robert Schuman]], i al Chanceler alman [[Konrad Adenauer]] criar un antresse quemun antre ls sous países: la geston, debaixo de l cuntrolo dua outoridade andependiente, de l mercado de l carbon i de l aço. La porposta ye formulada oufecialmente an 9 de Maio de 1950 pula [[Fráncia]] i ferborosamente acolhida pula [[Almanha]], [[Eitália]], [[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Luxemburgo]].
L tratado qu'anstitui la purmeira Quemunidade Ouropeia, la [[Quemunidade Ouropeia de l Carbon i de l Laçl]] (CECLa), fui assinado an Abril de [[1951]], abrindo las puortas la la Ouropa de las rializaçones cuncretas. Seguir-se-ian outras rializaçones, até se chegar la la Ounion Ouropeia atual, que yá abrange l Leste de l cuntinente - region de la qual stebe demasiado tiempo separada, cul colapso de l socialismo i de la [[COMECON]].
Ne l'anho de 1954, debido al sucesso cunseguido pula criaçon de la CECLa, ls seis cumponentes desta anstituiçon decidírun criar ua ourganizaçon que zelarie pula defesa i porteçon de la Ouropa (Quemunidade Ouropeia de Defesa; CED). Antretanto, apesar de todos ls sfuorços dedicados na custruçon deste uorgano, acunteciu l sou fracasso. La grande amportáncia deste eibento adbeio eisatamente de sou fracasso, beç que, a partir d'anton, ls Stados passórun a adotar reglas mais modestas ne l'ato d'acercar ls Stados ouropeus.
=== 25 de Márcio de 1957: la Quemunidade Eiconómica Ouropeia ===
L plano Schuman tenie dado ourige a ua quemunidade specializada an dous domínios decisibos, mas lemitados: l carbon i l aço. Sob la presson de la [[Guerra Frie]], fúrun tomadas einiciatibas ne ls domínios de la defesa i de l'ounion política, mas l'oupenion pública nun staba inda purparada para las aceitar. Ls seis stados-nembros de la CECA scolhírun antoce ua nuoba ária d'antegraçon ne l domínio eiquenómico: la criaçon dun mercado único.
L [[Tratado de Roma]] de 25 de Márcio de [[1957]], qu'anstitui la [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia]] (CEI), cria anstruçones i mecanismos de tomada de decison que premiten dar spresson tanto als antresses nacionales cumo a ua bison quemunitária. La Quemunidade Ouropeia custitui zde ende l'eixo percipal al redror de l qual se bai ourganizar la custruçon ouropeia.
De [[1958]] la [[1970]], la fin de ls dreitos aduaneiros ten repercussones spetaculares: l comércio intra quemunitário ye multeplicado por seis, al passo que las trocas comerciales de la CEI cul resto de l mundo son multeplicadas por trés. Ne l mesmo período, l perduto nacional bruto médio de la CEI oumenta 70%. Seguindo l padron de ls grandes mercados cuntinentales, cumo l de ls [[Stados Ounidos de la América]], ls agentes eiquenómicos ouropeus sáben tirar porbeito de la dinamizaçon de l'abiertura de las frunteiras. Ls cunsumidores habitúan-se a que les seia perpuosta ua bariadade cada beç maior de perdutos amportados. La dimenson ouropeia torna-se ua rialidade. An 1986, l'assinatura de l [[Ato Único Ouropeu]] premitira abolir las outras restriçones, d'orde regulamentar i fiscal, qu'atrasában inda la criaçon dun mercado anterno (ó mercado único) genuíno, totalmente ounificado.
=== 20 de Júlio de 1963: Iaundé, ls primórdios dun papel anternacional ===
Cun ls sous çtinos a ouníren-se ne l cuntinente, ls Stados fundadores de la Quemunidade Ouropeia assínan culas sues antigas quelónias africanas, an 1963, ua cumbençon que garante l'estas redadeiras ciertas bantaiges comerciales i ajudas financeiras. La [[Cumbençon de Lomé]], que se seguiu a la Cumbençon de Iaundé, aplica-se atualmente la setenta países de la [[África]], de las [[Caraíbas]] i de l [[Ouceano Pacífico|Pacífico]], tornando la Ounion Ouropeia la maior fuonte d'ajuda pública al zambolbimiento. La coperaçon stendiu-se eigualmente, d'outras formas, a la maior parte de ls países de la [[Ásia]] i de la [[América Latina]].
An 28 de Nobembre de [[1995]], ls quinze países de la Ounion Ouropeia i duoze países de l sul de l Mediterráneo stabelécen ua parcerie pa cunduzir a la criaçon dua zona de comércio libre, cumbinada cun acordos de coperaçon ne ls domínios social, cultural i houmano.
Ne l [[seclo XXI]] assistiu-se a l'afirmaçon de la [[Ouropa]] cumo poténcia de paç, zde que la Ounion promoba la stabilidade i l zambolbimiento ne ls grandes grupos regionales que l'ambolben. Graças al papel que zampenha nas trocas comerciales mundiales i al sou peso eiconómico, la Ounion ye yá un parceiro respeitado nas grandes anstáncias anternacionales, cumo la [[Ourganizaçon Mundial de Comércio]] ó la [[ONU]].
Als poucos, la Ounion apoia-se ne l sou potencial eiquenómico para zambolber la sue anfluéncia política i afirmar-se cun ua sola boç. L [[Tratado de la Ounion Ouropeia]], de [[1992]], pon l'oubjetibo i las modalidades dua [[Política Sterna i de Sigurança Quemun]] ([[PESC]]), qu'anclui, a prazo, la definiçon dua política de defesa quemun. Mas ls ouropeus inda ambian sfuorços para harmonizar la sue diplomacie i la sue política de sigurança. Ye esse l précio, que pressupon ua buntade política rial de ls Stados-nembros, para que la Ounion puoda defender ls sous antresses i cuntribuir para la criaçon dun mundo de paç i de justícia.
=== 1 de Janeiro de 1973: purmeiro alargamiento de la Quemunidade Ouropeia ===
La Ounion Ouropeia ancontra-se abierta a todos ls países ouropeus que l'eilha pretenden aderir i que respeiten ls cumpromissos assumidos ne ls Tratados de la fundaçon i suscriben ls mesmos oubjetibos fundamentales. Eisísten dues cundiçones que detremínan l'aceitaçon dua candidatura la l'adeson: la localizaçon ne l cuntinente ouropeu i la prática de todos ls porcedimientos democráticos que caraterízan l Stado de dreito.
Assi, la [[Dinamarca]], la [[Eirlanda]] i l [[Reino Ounido]] ajuntórun-se a la quemunidade an 1 de Janeiro de [[1973]]. A estas adesones seguiu-se un alhargamiento al Sul de l cuntinente, durante ls [[década de 1980|anhos uitenta]], cula [[Grécia]], la [[Spanha]] i [[Pertual]] l'afirmáren-se cumo naciones democráticas. Las terceiras adesones, que tubo lugar an [[1995]], traduç la buntade de ls países de la Ouropa scandinaba i central de se juntáren a ua Ounion que ten benido a cunsulidar l sou mercado anterno i se afirma cumo l único pólo de stabilidade ne l cuntinente, apuis de l zagregamiento de l bloco [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas|sobiético]].
[[Fexeiro:Eurotower in Frankfurt.jpg|thumbnail|dreita|Ourotower an [[Frankfurt]], [[Almanha]]]]
De seis para nuobe, de duoze para quinze nembros, la Ouropa quemunitária bai ganhando anfluéncia i prestígio. Debe mantener un modo de decison eificaç, capaç de gerir l'antresse quemun an probeito de todos ls sous nembros, perserbando al mesmo tiempo las eidantidades i las specificidades nacionales i regionales que custítuen la sue riqueza. L maior zafio d'atualmente de ls ouropeus cunsiste an acolher ne ls próssimos anhos ls países de la [[Ouropa]] central, balcánica, mediterránica i báltica, qu'apersentórun la sue candidatura. Cumo ancuntrar ls recursos neçairos que les premitan atingir l nible eiquenómico i strutural de ls países de la UI ne l mais brebe prazo? Cumo adatar las anstituiçones para qu'estas poudan cuntinar a cumprir las sues missones an benefício dua Ounion de mais de 25 Stados-nembros? Estas son las missones stóricas qu spéran feturamente ls Stados de la Ounion.
=== 7-10 de Júnio de 1979: purmeiras eileiçones diretas de l Parlamiento Ouropeu por sufrágio ounibersal ===
L [[Parlamiento Ouropeu]] zampenha un papel fundamental ne l'eiquilíbrio anstitucional de la Quemunidade: repersenta ls pobos de la [[Ouropa]] i carateliza la natureza democrática de l porjeto ouropeu. Zde la sue criaçon cun poderes de cuntrolo de l ramo eisecutibo, l [[Parlamiento Ouropeu]] ten eigualmente de poder legislatibo, na forma dun dreito de ser cunsultado subre ls percipales testos quemunitários, poder que se fui alhargando als poucos para se stransformar nun berdadeiro dreito de co-decison legislatiba. L parlamiento cumparte, para alhá desso, cul [[Cunseilho de la Ounion Ouropeia]] l poder ourçamental. Cumo son chamados ls deputados ouropeus? Até [[1979]], ls nembros de l [[Parlamiento Ouropeu]] éran nembros de ls parlamientos nacionales, que ls nomeában para ls repersentar an [[Strasburgo]]. A partir de 1979, passórun a ser eileitos por sufrágio ounibersal direto an cada un de ls países de la Ounion, por mandatos de cinco anhos. Ls cidadanos scólhen assi ls deputados, nó an delegaçones nacionales, mas an grupos parlamentares trasnacionales, repersentatibos de las grandes corrientes de pensamiento político eisistentes ne l cuntinente.
L'ambiçon de criar antre ls stados-nembros ua relaçon special, que les premita gerir ls sous antresses i ls sous defrendos segundo las mesmas reglas de dreito i ls mesmos porcedimientos d'arbitraige qu'únen ls cidadanos dun stado democrático, ye totalmente rebolucionária na prática de las relaçones anternacionales. "Nós nun coligamos stados, nós ounimos las pessonas", screbie [[Jean Monnet]]. Assi, las anstituiçones ouropeias, articulando i cunciliando permanentemente ls antresses de ls cidadanos anquanto tales, dében ser fuortes i eiquilibradas. La dialética subtil que funciona zde hai cerca de cinquenta anhos antre l [[Cunseilho de la Ounion Ouropeia]], l [[Parlamiento Ouropeu]], la [[Comisson Ouropeia]] i l [[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]], repersenta sin dúbeda ua aquisiçon fundamental de la custruçon ouropeia, sendo la chabe de l sou éisito.
=== 17 de Febreiro de 1986: assinatura de l Ato Único Ouropeu ===
L'oubjetibo de l Tratado de Roma de criar un mercado quemun habie sido parcialmente rializado ne ls anhos sessenta, graças a la supresson de ls dreitos aduaneiros anternos i de las restriçones cantitatibas a las trocas comerciales. Mas ls outores de l tratado habian substimado to un cunjunto d'outros oubstaclos a las libardades comerciales que éran agora ua rialidade, por essa rezon ls meios para adotáren las 300 diretibas que tratában esses assuntos éran neçairas.
Al oubjetibo de l grande mercado anterno, l Ato Único liga streitamente outro d'amportáncia tan fundamental cumo l purmeiro: l de la coeson eiquenómica i social. La [[Ouropa]] cria assi políticas struturales an benefício de las regiones cun atrasos de zambolbimiento ó que téngan sido atingidas por mutaçones tecnológicas i andustriales. Pormobe tamien la coperaçon an matéria d'ambestigaçon i de zambolbimiento. Por redadeiro, toma an cunsideraçon la dimenson social de l mercado anterno: ne l sprito de ls gobernantes de la Ounion, l bun funcionamiento de l mercado anterno i ua cuncorréncia sana antre las ampresas son anseparable de l'oubjetibo custante que cunsiste na melhorie de las cundiçones de bida i de trabalho de ls cidadanos ouropeus.
=== 1 de Nobembre de 1993: la Ounion Ouropeia ===
Al entrar an bigor, an 1 de Nobembre de [[1993]], l Tratado de la Ounion Ouropeia, assinado an 7 de Febreiro de 1992 an [[Maastricht]], dá ua nuoba dimenson la la custruçon ouropeia. La Quemunidade Ouropeia (l Tratado de Maastricht sustituiu l nome Quemunidade Eiconómica Ouropeia), fundamentalmente eiquenómica nas sues aspiraçones i na sue teorie, passa star antegrada na Ounion Ouropeia baseada, an trés pilares.
L pilar quemunitário (la Quemunidade Ouropeia i la Quemunidade Ouropeia de la Einergie Atómica), regido pelos porcedimientos anstitucionales clássicos, faç anterbir la Comisson, l Parlamiento, l Cunseilho i l Tribunal de Justícia; gere eissencialmente l mercado anterno i las políticas quemunes.
Ls outros dous pilares ambólben ls Stados-nembros an domínios caratelizados até anton cumo sendo de la cumpeténcia solo nacional: la política sterna i de sigurança, por un lado, i ls assuntos anternos, cumo la política de [[eimigraçon]] i de [[Dreito d'asilo|asilo]], la [[polícia]] i la [[justícia]], por outro. Trata-se dun abanço amportante, na medida an que ls Stados-nembros cunsidéran que ye de l sou antresse coperar mais nestes domínios, cumo forma d'afirmar l'eidantidade ouropeia ne l mundo i d'assegurar ua melhor porteçon de ls sous cidadanos contra la creminalidade ourganizada i l tráfico de [[droga]]s.
Mas l que ls cidadanos recordórun de l Tratado de Maastricht será l mais cierto la decison que trouxe maior ampato prático a la sue bida quotidiana: la rializaçon de la [[Ounion Eiconómica i Monetária]]. Zde 1 de Janeiro de [[1999]], la [[UEM]] reúne todos ls países que cumpriran un determinado númaro de critérios eiconómicos çtinados a garantir la sue buona geston financeira i a assegurar la stabilidade fetura de la moneda única: l [[ouro]].
Redadeira eitapa lógica de la rializaçon de l mercado anterno, l'antroduçon de la moneda única, pulas repercussones pessonales que traç para cada cidadano i pulas cunsequéncias eiquenómicas i sociales de que se rebiste. Puode-se mesmo cunsiderar que l'ouro será feturamente l simblo mais cuncreto de la Ounion Ouropeia. Esta moneda fuorte, capaç de cuncorrer culas grandes monedas de reserba anternacionales, custituirá l signo çtentibo de la nuossa pertença quemun a un cuntinente que se stá a ounir i a afirmar.
=== Tratados ===
L'atual Ounion Ouropeia fundamenta-se juridicamente an quatro tratados fundadores: L Tratado de la Ounion Ouropeia i ls trés tratados qu'anteriormente habian anstituído las trés defrentes Quemunidades.
* An [[Paris]], la 18 de Abril de [[1951]], fui assinado l tratado qu'anstitui la [[Quemunidade Ouropeia de l Carbon i de l aço]] (normalmente chamado por CECA). L [[Tratado de Paris (1951)|Tratado de Paris]] passou de balidade an 23 de Júlio de [[2002]], dado qu'habie sido assinado por un período de cinquenta anhos.
* An [[Roma]], la 25 de Márcio de [[1957]], fui assinado l [[Tratado de Roma]], qu'anstitui la [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia]] (normalmente chamado por CEI);
* L tratado qu'anstitui la [[Quemunidade Ouropeia de la Einergie Atómica]] (normalmente chamado por Tratado [[Euraton]]).
* An [[Maastricht]], la 7 de Febreiro de [[1992]], fui assinado l tratado qu'anstitui la Ounion Ouropeia (normalmente chamado por [[Tratado de Maastricht]] ó por Tratado de la Ounion Ouropeia - TUI).
L Tratado de la Ounion Ouropeia (TUI) criou ua nuoba antidade - la Ounion Ouropeia - que se atiradeira nas Quemunidades anteriormente eisistentes i que se manténen. Ne l ámbito de la Ounion, l TUI cuntén çposiçones relatibas la la [[Política Sterna i Sigurança Quemun]] (PESC), i la la coperaçon ne ls domínios de la [[Justiçl'i Assuntos Anternos]] (JAI). Para alhá desso, l TUI antroduziu alteraçones na redaçon de ls Tratados CECLA, CEEA i, specialmente, de l Tratado CEI. A anterior Quemunidade Eiconómica Ouropeia (CEI) passou a chamar-se Quemunidade Ouropeia (CI).
Fúrun assinados outros tratados que resultórun an alguas reformas ne ls tratados fundadores i que probocórun alteraçones a nible anstitucional.
* L [[Tratado de Fuson]] que stabelece un Cunseilho único i ua Comisson única fui assinado an [[Bruxelas]] a 8 de Abril de [[1965]].
* L [[Ato Único Ouropeu]] (AUI) fui assinado ne l [[Luxemburgo]] an [[1986]].
* L [[Tratado de Amsterdon]], assinado an [[2 de Outubre]] de [[1997]] prebia alteraçones als Tratados de la UI i CI.
* L [[Tratado de Nice]] fui assinado an [[26 de Febreiro]] de [[2001]].
* L [[Tratado de Lisboua]] fui assinado an [[13 de Dezembre]] de [[2007]].
== Geografie ==
La geografie de la Ounion Ouropeia ye mui bariada, apersentando bárias árias climáticas, ancluindo las regiones ultraperiféricas; estas ancluen a maior parte de ls [[Classeficaçon de l clima de Köppen|tipos de clima]], zde l [[clima polar]] até al [[clima eiquatorial]]. La maior parte de la populaçon bibe an árias cun [[clima mediterránico]], [[clima ameroso]], [[clima ouceánico]] i [[clima cuntinental]]. Podemos dibedi-las an:
* Ua ária cun un misto de [[clima mediterránico]] i [[Clima ameroso|clima ameroso mediterránico]] ne ls países banhados pul[[mar Mediterráneo]], cumo sul de [[Spanha]], [[Grécia]], [[Slobénia]], [[Malta]], sul de [[Fráncia]] i [[Xipre|Chipre]] ó cun fuorte anfluéncia deste, cumo [[Pertual]];
* [[Clima ouceánico]], todos ls países cun costa para l [[ouceano Atlántico]] (fuora Pertual), na [[península Eibérica]], la [[Galiza]], las [[Stúrias|Astúrias]] i l [[Paíç Basco]] de Spanha i Fráncia, to la costa atlántica de Fráncia, [[Países Baixos]], [[Bélgica]], [[Dinamarca]] i costa atlántica de la [[Almanha]], bien cumo las regiones ultraperiféricas de Pertual i Spanha, [[Açores]], [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]] i [[Canárias]];
* [[Clima ameroso|Clima ameroso marítimo]], an países sin costa marítima ó países cun costa para l [[ouceano Atlántico]], cumo l norte i l centro de Pertual, l centro de Spanha i de Fráncia;
* [[Clima ameroso|Clima ameroso cuntinental]], países de l centro i sul de la [[Ouropa]] que nun ténen costa para l'ouceano Atlántico i que nó se ancóntran na ária de l leste ouropeu, cumo l Anterior Centro de Fráncia, l [[Luxemburgo]], la [[Áustria]] l centro i l sudoeste de la Almanha;
* [[Clima cuntinental]], todos ls países de l chamado leste ouropeu i de l centro de la Ouropa;
* [[Clima polar]], l norte de la [[Finlándia]] i de la [[Suécia]] i an Ambiernos mui rigorosos estes países na sue totalidade cunjuntamente culs trés países bálticos la [[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]].
* [[Clima eiquatorial]], na [[Guiana Francesa]], que prebalece an to la sue stenson, zde sou litoral, al norte (Ouceano Atlántico), até la frunteira meridional cul [[Brasil]].
* [[Clima tropical]], nas regiones francesas de [[Martinica]] i [[Guadalupe]] (nas [[Caraíbas]]) i [[Reunion]] (ne l [[Ouceano Índico]], cerca de [[África]])
Las percipales cadenas muntanhosas son: ls [[Alpes]], ls [[Cárpatos]], ls [[Balcanas]] i ls [[Pirenéus]].
L maior praino de la Ounion Ouropeia ye la [[Grande Praino Ouropeu]], qu'abrange todos ls stados-nembros de la Ouropa Central i ua parte de ls stados-nembros de la Ouropa Oucidental i de la Ouropa Central.
== Política ==
L goberno de la Ounion Ouropeia ten sido siempre colocado antre l modelo de cunferéncia anter-gobernamental, an que ls stados manténgan todos ls sous prebilégios i un modelo supranacional an que ua parte de la soberanie de ls Stados ye delegada para la Ounion.
Ne l purmeiro causo, las decisones quemunitárias son, de fato, tratadas antre ls Stados i ténen de ser tomadas por unanimidade. Este modelo, cerca de l percípio d'ourganizaçones antergobernamentales clássicas, ye defendido pelos ourocéticos. Segundo eilhes, son ls xefes de Stado i de goberno que ténen legitimidade democrática para repersentar ls cidadanis. Eilhes afirman que las naciones ye que deberian cuntrolar las anstituiçones de la Ounion Ouropeia. L segundo causo ye l fato de l'atual ''ourofila''. Eilhes salientan que las anstituiçones deberian repersentar ls cidadanos diretamente. Para eilhes, cul alhargamiento de la UI an [[2004]] i [[2007]], las modalidades de l percesso de tomada de decisones ne l ámbito de las anstituiçones debe ser adatable, la fin d'eibitar qualquier risco de paralisia.
La UI outeliza un modelo híbrido de goberno: l Cunseilho de Menistros ye l repersentante de ls Stados (decisones nun percísan ounanemidade, l boto de cada Stado ye definido atrabeç de l númaro d'habitantes de cada un) i al [[Parlamiento Ouropeu]], que repersenta ls cidadanos. Este modelo ye ua chabe para la luta d'anfluéncias antre las trés anstituiçones ouropeias: l Parlamiento, la Comisson i l Cunseilho.
Al todo, son cinco anstituiçones:
* '''[[Parlamiento Ouropeu]]''' - ye l'assemblé parlamentar, eileita por sufrágio ounibersal direto pelos cidadanos de la Ounion Ouropeia.
* '''[[Cunseilho de la Ounion Ouropeia]]''' - anteriormente chamado Cunseilho de Menistros, ye l percipal uorgano legislatibo i de tomada de decison na UI. Repersenta ls Gobernos de ls Stados-nembros.
* '''[[Comisson Ouropeia]]''' - anstituiçon politicamente andependiente que repersenta i defende ls antresses de la Ounion cumo un to, la perpuosta de legislaçon, políticas i porgramas d'acion, i ye respunsable pula eisecuçon de las decisones de l Parlamiento i de la SES. Ye l'uorgano cun poder eisecutibo i d'einiciatiba.
* '''[[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]]''' - garante la cunformidade cula legislaçon de la Ounion, ua beç que ls Stados-nembros stan sujeitos judicialmente l'el.
* '''[[Tribunal de Cuntas Ouropeu]]''' - cuntrola la legalidade i la regularidade de la geston de l'orçamiento de la UI.
Para alhá desso, la UI ten seis uorgones percipales: l [[Banco Central Ouropeu]], l [[Comité Eiquenómico i Social]], l [[Comité de las Regiones]], l [[Banco Ouropeu de Ambestimiento]], l [[Probedor de Justícia Ouropeu]] i la [[Ouropol]].
=== Poder de decison ===
Ls decumientos perduzidos pula Comisson (basicamente ls "libros brancos") i ls tratados stabelecidos, ténen ciertos percípios. L'eilhes anteceden un grande númaro de decisones. Dous percípios ouriéntan la tomada de decisones na UI passado l [[Tratado de Maastricht]]: l percípio de la susidiariedade i l percípio de la porporcionalidade. Estes percípios son oubjeto de portocolos ne l [[Tratado de Amsterdon]] (1997).
La Comisson Ouropeia ten un monopólio de dreito d'ampeçatiba mediante la preparaçon de la maior parte de las matérias atinentes al purmeiro pilar de la UI (que premite als cidadanos participáren na formaçon de las deliberaçones de l Cunseilho i de l Parlamiento de la Ounion) i, cumpartidas culs Stados-nembros, l dreito subre ls outros dous pilares. L pursidente de la Comisson Ouropeia participa nas reouniones de l Cunseilho Ouropeu. Na final de las cimeiras, l Cunseilho Ouropeu rializa las sues cunclusones an relatórios para la Comisson Ouropeia.
Por sou lado, l Cunseilho Ouropeu dá a cada Stado-nembro, un númaro de botos que determinan l'adopçon de çposiçones legislatibas ó que nun bóten.
Assi, cumo la única anstituiçon eileita pelos cidadanos, l Parlamiento Ouropeu ten un grande peso: un mero uorgon cunsultibo, ne l'ampeço, cumprou un berdadeiro poder de co-decison, an paridade cul Cunseilho de Menistros an muitas questones. Assi, an [[2004]], l Parlamiento puode anfluenciar la nomeaçon na Comisson Ouropeia. La sue repersentatibidade, ne l'antanto, permanece minada por taxas d'abstençon nas eileiçones de deputados, giralmente mais eilebada de l que nas eileiçones nacionales.
=== Política sterna i de segurança ===
{{Ber artigo percipal|[[Política Sterna i de Segurançla Quemun de la Ounion Ouropeia]]}}
La defesa i la segurançla son tradicionalmente questones de soberanie nacional. La política de la Ounion Ouropeia neste domínio fui stabelecido cumo l segundo de ls trés pilares de l [[Tratado de Maastricht]] ([[1992]]). La Política Sterna i de Segurança Quemun (PESC) fui alhargada pul [[Tratado de Amsterdon]] ([[1997]]) que define ls oubjetibos para la PESC. La política ye cordenada pul alto repersentante para la Política Sterna i de Segurançla Quemun, cargo atualmente acupado por [[Jabier Solana]]. Ambora la [[NATL]] seia la responsable pula defesa territorial de la Ouropa, la UI adotou missones de paç i houmanitárias. L eisército de la UI anclui ua fuorça ouropeia d'anterbençon rápida, cumprendendo 60.000 nembros.
La Comisson Ouropeia ten benido a ganhar ua maior repersentaçon an ourganismos cumo l [[G8]], percipalmente atrabeç de l Comissário para las Relaçones Sternas, mas ls Stados-nembros stan repersentados na [[Ourganizaçon Mundial de l Comércio]], atrabeç de l sou comissário.
L'eifeito de la política sterna de la Ounion tamien se sente atrabeç de l porcesso d'alhargamiento; atratibos para bários stados que téngan adquirido l'adeson ye un fator amportante que cuntribui para la reforma i stabilizaçon de ls países de l'antigo bloco quemunista na Ouropa. La Ounion ye tamien la maior de l mundo an dar ajuda houmanitária i l percipal cuntribuinte de las agéncias de la ONU ambolbidas na ajuda houmanitária i na coperaçon para l zambolbimiento.
== Eiquenomie ==
L'eiquenomie de la Ounion Ouropeia ye baseada nun sistema [[Capitalismo|capitalista liberal]] sendo un pouco maior de l que l'eiquenomie de ls [[Stados Ounidos de la América]].
L percipal oubjetibo eiquenómico de la Ounion Ouropeia ye promober ua eiquenomie libre, cuncorrencial i sin barreiras comerciales tanto al nible de las mercadories, de ls capitales, cumo de ls sous cidadanos i nomeadamente de ls sous trabalhadores. Por essa rezon eisisten mecanismos qu'assegúran estas libardades, la [[Comisson Ouropeia]] cumo guardiana de ls tratados para que ls Tratados ne l ámbito de la cuncorréncia i de la libre circulaçon de mercadorias, capitales i trabalhadores séian respeitados, todos ls cidadanos, antidades coletibas i stados puoden recorrer destas decisones para l [[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]], i l [[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]] percura para que causo la [[Comisson Ouropeia]] nun haba an defesa de ls Tratados para qu'este faga jurisprudéncia nesses assuntos.
== Cultura i Eiducaçon ==
Para la cultura, la Comisson Ouropeia ten un comissário qu'agrupa l'eiducaçon, la formaçon, la cultura i la mocidade<ref></ref>, mas nun l multilhéngua<ref></ref>.
Ls programas eiducacionales ouropeus mais amportantes son l [[Comenius]], nas scuolas, [[Leonardo da Vinci]], para la formaçon profissional, l [[Erasmus]], para l'ansino ounibersitário, i l [[Grundbig]], para l'ansino d'adultos.
L programa [[eLearning]] promobe l'antegraçon afetaba de las Tecnologies de la Anformaçon i de la Quemunicaçon (TIC) ne ls sistemas d'eiducaçon i formaçon de la Ounion Ouropeia. La linha mais amportante deste programa ye l [[eTwinning]], ua einiciatiba qu'oufrece a las anstituiçones scolares, un portal na Anternete cun ferramientas i apoio para facelitar la rializaçon de porjetos na geminaçon antre anstituiçones de países defrentes. La geminaçon de l'eTwinning premite que porssores de todas las çciplinas zambolban porjetos eiducatibos cunjuntos, cumpartir speriéncias i recursos pedagógicos i d'antroduzir ua dimenson ouropeia na sala d'aula. Ls alunos ténen l'ouportunidade de daprender culs sous pares d'outros países, la prática de lénguas strangeiras i l zambolbimiento de cumpeténcias relacionadas culas TIC.
An [[1995]], la Comisson Ouropeia publicou l Libro Branco subre l'eiducaçon i la formaçon. Ye mui splicado l'amportáncia de ls cidadanos ouropeus an recebíren formaçon al longo de la bida, que ye coincido cumo daprendizaige al longo de la bida. L'oubjetibo ye mantener la cumpetitibidade i la luita contra la scluson social.
La recolha destas eideias, an 2000, possebilitou la rializaçon de l [[Memorando subre Daprendizaige al Longo de la Bida]], decumiento de trabalho de ls serbícios de la Comisson Ouropeia, que cumboca un debate ouropeu pa antender la daprendizaige al longo de la bida, tanto la nible andebidual cumo anstitucional. Na final de la nota, lebantou seis eideias-chabe para cunsiderar essa stratégia, para assi garantir l'acesso ounibersal la la daprendizaige cuntínua i para l'obtençon i renobaçon de las cumpeténcias de ls cidadanos, oumentar l'ambestimiento an recursos houmanos, criar métodos eficazes para la daprendizaige al longo de la bida, balorizando la daprendizaige nun formal i anformal, acunseilhar i anformar subre las ouportunidades de daprendizaige al longo de la bida i oufrecer essas ouportunidades.
Mesmo assi, eisisten grandes defrenças ne l plano cultural, social i moral antre ls países zambolbidos i potenciales de la Ounion an relaçon als menos zambolbidos, i mesmo alguns países ricos, ténen fracos padrones porfessionales i cuntraprodocentes an rialaçon als regimes de la Ounion Ouropeia.
La Ounion Ouropeia siempre fui coincida cumo ua de las mais prestigiadas zonas educatibas i ye famosa pelos sous porjetos i pulasue grande eiboluçon i speriéncia i, mesmo que tenga défices an alguas de las sues caraterísticas, dedica grande sforçl de coeson eiconómica i social para qu'estes puntos fracos séian abolidos, an special ne ls países que recentemente aderiran la la Ounion.
Ne ls redadeiros anhos, l chamado [[Porcesso de Bolonha]], un acordo antergobernamental ouropeu, percura criar un Spácio Ouropeu de Ansino Superior, a fin de facelitar la mobilidade de ls studantes ne ls Stados-nembros de l'acordo.
=== Multilhénguismo ===
La Ounion Ouropeia ten, an todas las sues anstituiçones, 23 lénguas oufeciales i de trabalho.<ref>Regulamiento N.º 1 por el se faç l regime lénguistico de la Quemunidade Eiconómica Ouropeia (DL L 17 de 6.10.1958, p. 385), demudado apuis de nuoba adeson.</ref> Mas, la Comisson Ouropeia, por eisemplo, l Coleijo de Comissários negoceia cun base an decumientos apersentados an [[Léngua anglesa|anglés]], [[Lhéngua francesa|francés]] i [[Léngua almana|aleman]].
Ls Stados-nembros stan a ser outelizados, para para alhá de las eidantificadas 23 lénguas, dezenas d'eidiomas, co-oufeciales solo an ua parte de l território ó nun oufeciales. Ua de las percipales políticas de la UE ye promober la daprendizaige de todos ls cidadanos de pul menos dues lénguas para alhá de la sue léngua materna. L'oubjetibo ye nun solo facelitar la quemunicaçon antre ls cidadanos, mas tamien ancentibar outras pessonas an direcçon a ua maior toleráncia i respeito pula dibersidade cultural i lenguística de la Ounion Ouropeia.
Bários programas de coperaçon promoben la daprendizaige de lénguas i la dibersidade lenguística atrabeç, por eisemplo, d'antercámbios scolares, zambolbimiento de nuobos métodos, ó bolsas de studo para porsores de lénguas. D'algua forma, l sou lema ye "Ounidos na dibersidade" (an [[Lhéngua lhatina|latin]]: "In barietate cuncordie").<ref></ref>
== Meio ambiente ==
[[Fexeiro:E-112 Egeln feb2005.jpg|thumbnail|Einergie eólica an [[Saxónia-Anhalt]].]]
Ls países de la Ounion Ouropeia, ne l sou cunjunto, custitúen la grande poténcia mundial ne l que diç respeito al zambolbimiento i aplicaçon d'einergies renobables. La promoçon de las einergies renobables ten un papel mui amportante, tanto an termos de reduzir la dependéncia sterna d'abastecimiento einergético de la UE, cumo nas aciones a séren tomadas an relaçon al cumbate de las alteraçones climáticas. Mas la Almanha ye l único nembro de la UE que stá ne l camino cierto para alcançar las metas stabelecidas ne l [[Portocolo de Quioto]] subre las alteraçones climáticas, que bai acabar an [[2012]].
L Cunseilho Ouropeu, an Márcio de 2007, aprobou un plano einergético qu'anclui oubrigatoriamente un corte de 20% de las sues eimissones de dióxido de carbono até [[2020]] i de cunsumir mais einergie renobables a repersentar 20% de l cunsumo total na UE (contra ls 7% an 2006).<ref>{{Citar web| url = http://www.eu2007.de/fr/News/Press_Releases/March/0309BKBruessel.html | títalo = Acord storique sur la protetion climatique | anho = 2007 | obra = EU2007.DI | acesodata = 24 de Júnio de 2007 | idioma = francés}}</ref> L'acordo, andiretamente, reconheciu l papel de l'einergie nuclear para reduzir las eimissones de gases cun eifeito de stufa, l que cumpete a cada Stado-nembro decidir se quier ó nun recorrer a essa tecnologie.
Por outro lado fui criado l cumpromisso d'alcançaire ua quota mínima de 10% de [[biocumbustible]]s ne l cunsumo total de [[gasolina]] i de [[gasólio]] ne ls transportes an 2020.
La fetura dibison de l sfuorço para atingir la percentaige de 20%, tenerá an cunta las specificidades einergéticas de cada Stado. Para alhá desso, la UE stá ampenhada an atingir até 30%, la reduçon de ls gases cun eifeito de stufa, an causo de cumpromisso anternacional qu'ambolba las dues outras poténcias, cumo la de ls nuobos países andustrializados.
<references/>
[[Catadorie:Ounion Ouropeia]]
om0rrj26e2x5l5knbpes5esebd9ngu3
Ouropa
0
691
107408
107135
2026-07-24T12:04:49Z
~2026-38935-23
15383
/* Çcriçon giral */
107408
wikitext
text/x-wiki
'''Ouropa''' ye la parte oucidental de l supercontinente [[Eurásia|ouroasiático]]. Ambora geograficamente seia cunsidrada ua [[península]] de la Eurásia, ls pobos de la Ouropa ténen caraterísticas [[cultura]]is i ua [[stória de la Ouropa|stória]] specíficas, l que justifica que l território ouropeu seia giralmente cunsidrado cumo un [[cuntinente]].
== Çcriçon giral ==
La parte cuntinental ye lhemitada a Norte pul [[Ouceano Ártico|Ouceano Glacial Ártico]], a oeste pul [[Ouceano Atlántico]], a sul pul [[Mar Mediterráneo]], pul [[Mar Negro]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[Mar Cáspio]], i l Lheste, onde la delimitaçon ye mais arteficial, puls [[Montes Ourales]] i pul [[Riu Ural]]. La Ouropa anclui tamien las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]] i bárias Eilhas i arquipélagos menores, spalhados pul [[Atlántico]], [[Mediterráneo]] i [[Ouceano Ártico|Ártico]].
Segundo la mitologie griega, Ouropa fui ua mulhier muito guapa que çpertou ls amores de [[Zeus]], dius-rei de l Oulimpo.
L cuntinente ouropeu, que durante la [[Era de ls Çcobrimentos]] fui chamado de [[Bielho Mundo]], stende-se quaije qu'anteiramente na zona temperada, arriba de 35º de lhatitude norte, cun solo ua streita faixa até l círclo polar Ártico. Debido al sou lhitoral muito recortado, l'anfluéncia oceánica ye grande, i las temperaturas son giralmente amenas (nun hai stremos acentuados), cun precipitaçones qu'ouscilan antre 500 i 1 000 mm anuales. Alternan-se ne l sou relebo stensos prainos, maciços pré-cambrianos i palezóicos.
La quaije totalidade de l cuntinente anclui-se ne l [[mundo zambolbido]]. La agricultura, mecanizada, amprega an média solo 10% de la populaçon eiconomicamente atiba, anquanto que un terço desta se acupa de la [[andústria]] i la maior parte ye absorbida pul setor terciário. La [[Ounion Ouropeia]] (UI), cumprendendo 27 Stados-nembros, ye la maior i mais amportante antidade política, eiconómica i cultural de l mundo. La UI ye tamien la maior eiconomie mundial cun un [[PIB]] stimado an 12,82 trilhones de dólares <ref>balor dado na [[scalas cúrtia i lharga|scala cúrtia]] ousada ne l Brasil. Na scala lhonga, ousada ne ls restantes países lhusófonos, l balor serie de 12,82 biliones de dólares.</ref> ultrapassando lhargamente ls [[Stados Ounidos]].
La Ouropa pertence, cula [[Ásia]], a ua massa de tierra chamada [[Ourásia]]. L cuntinente ouropeu ten ua ária de 10,3 milhones de [[Quilómetro quadrado|km²]] i ye banhado al norte pul [[ouceano Glacial Ártico]], l'oeste pul [[ouceano Atlántico]] i al sul pul [[mar Mediterráneo]]. La lheste, la frunteira cula Ásia atrabessa la [[Rússia]] i la [[Turquie|Turquia]]. Esse lhemite ye detreminado puls [[montes Ourales]], pul [[riu Ural]], pul [[mar Cáspio]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[mar Negro]]. Trés naciones transcaucasianas ([[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Geórgia]]), cujos territórios se sténden até la Ásia, son cunsidradas antegrantes de l cuntinente ouropeu.
L lhitoral ouropeu ye bastante recortado i apersenta cinco grandes penínsulas — [[península Eibérica|Eibérica]], [[península Eitálica|Eitálica]], [[península Balcánica|Balcánica]], [[península Scandinaba|Scandinaba]] i de la [[Jutlándia]] — i bárias Eilhas i arquipélagos, antre ls quales las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]], [[Córsega]], [[Sicília]], [[Creta]], ls [[Açores]] i la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].
A maior parte de l território ouropeu ye formada por [[planície]]s. Males de metade de la sue stenson stá ambaixo de 200 metros, i l'altitude média ye de 340 metros. L relebo muntanhoso prebalece nas porçones norte (onde se lhocalizan ls [[Alpes Scandinabos]] i las cadenas de las Eilhas Británicas) i sul (cortada puls [[Pirinéus]], [[Alpes]], [[Cárpatos]] i [[Balcanas]]). Ne l centro, ua basta planície se stende, quaije sin anterrupçon, de ls Pirineus als [[montes Urales]]. L cuntinente nun abriga rius stensos: l maior deilhes, l [[riu Bolga|Bolga]], ten cerca de 3,5 mil quilómetros.
[[Fexeiro:Europe satellite globe.jpg|right|thumb|200px| Ouropa bista de l spácio<br /><small>Cortesie de la [[NASA]]</small>]]
Predomina l [[clima ameroso]], mas hai bariaçones detreminadas pula lhatitude i pula anfluéncia de l'ouceano i de la massa cuntinental asiática. L sul apersenta [[clima mediterránico|clima mediterráneo]] i begetaçon d'arbustos. Ne l centro i ne l lheste, l clima ye [[clima cuntinental|cuntinental]], tornando-se cada beç mais friu a la medida que se abança para l'anterior. Essa faixa ye acupada por [[floresta temperada|florestas temperadas]] i de [[cunífera]]s. Ne l noroeste prebalece l [[clima ouceánico]]. L stremo norte ten [[clima polar]] i sue begetaçon típica ye la [[tundra]]. De acordo cul ''[http://www.wri.ourg/ World Resources Anstitute]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', cerca de 40% de las florestas de l cuntinente fúrun çmatadas. Las maiores stensones de mata natiba son de cuníferas i ancóntran-se na [[Suécia]] i na [[Finlándia]].
La Ouropa ten 761 milhones d'habitantes i ye l único cuntinente onde la populaçon ben deminuindo. Segundo l [http://www.unfpa.ourg/ Fondo de Populaçon de las Naciones Ounidas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (FNUAP), eilha ancolherá a ua taxa de 0,1% al anho antre [[2005]] i [[2010]]. L ambelhecimento de la populaçon eisige absorçon d'eimigrantes, percipalmente porfissionales an tecnologie. Por outro lhado, l crecimento de l zamprego i l'oumento de la cuncorréncia ne l [[mercado de trabalho]] bénen amponendo oubstaclos a l'antrada de [[mano-de-obra]] nun qualificada.
La cuncentraçon populacional ye alta ne l centro i ne l'oeste i menor nas porçones norte i lheste. Metade de ls ouropeus bibe an cidades pequeinhas, cun até 5 mil habitantes. Las grandes cidades, cumo [[Berlin]], [[Londres]], [[Moscobo]], [[Paris]], [[Roma]] i [[San Petersburgo]], cuncentran un quatro de la populaçon. La maiorie de ls habitantes fala lhénguas de l [[lénguas ando-ouropeias|tronco ando-ouropeu]], sendo las lhénguas mais difundidas las de l [[lénguas eitálicas|ramo lhatino]] ([[Lhéngua francesa|francés]], [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], [[léngua romena|romeno]], [[léngua pertuesa|pertués]], [[léngua catalana|catalan]]), [[lénguas germánicas|germánico]] ([[Lhéngua almana|alman]], [[léngua anglesa|anglés]], [[léngua nerlandesa|nerlandés]], [[léngua norueguesa|noruegués]], [[léngua sueca|sueco]], [[léngua dinamarquesa|dinamarqués]]) i [[lénguas slabas|slabo]] ([[léngua russa|russo]], [[léngua oucraniana|oucraniano]], [[Lhéngua polonesa|polaco]], [[léngua serbo-croata|serbo-croata]], [[léngua checa|checo]], [[léngua búlgara|búlgaro]]). Hai tamien lhénguas d'outras famílias lhenguísticas, cumo l [[léngua húngara|húngaro]], l [[léngua finlandesa|finlandés]] i l [[léngua basca|basco]].
L [[cristianismo]] ye la religion cul maior númaro de seguidores na Ouropa. Ne l cuntinente eisiste un númaro segneficatibo d'adetos tanto de l [[catolicismo]] quanto de l [[portestantismo]] i de la [[Eigreija Ourtodoxa]].
Sede de la [[Reboluçon Andustrial]], la Ouropa ye l purmeiro cuntinente a modernizar sue [[eiconomie]]. L parque andustrial ouropeu ye, até hoije, un de ls mais abançados de l mundo. Sue [[agropecuária]] outeliza antensibamente tecnologie de punta, i l cuntinente ben registrando spanson i modernizaçon de ls serbícios. Inda hai, antretanto, muitos cuntrastes de zambolbimento antre ls [[Ouropa Oucidental|países oucidentales]] i las naciones de l [[Lheste Ouropeu|lheste]], que fazírun parte de l'antigo bloco quemunista i zde la [[década de 1990]] búscan amplantar la [[eiconomie de mercado]].
Na [[andústria]] ouropeia, çtacan-se ls setores [[andústria outomobelística|outomobelístico]], [[téstil]], [[Química|químico]] i de [[teliquemunicaçones]]. La porduçon agropecuária ye segneficatiba, mas amprega pequeinha cuntidade de [[mano-de-obra]], por causa de l'outelizaçon antensiba de máquinas i de técnicas abançadas de cultibo. Antre ls percipales produtos stan [[leite]], [[chicha bobina]] i [[suína]], [[centeno]], [[patata]], [[abeia]] i [[trigo]]. Na mineraçon subressal la straçon de [[carbon]] i [[minério de fierro]].
La [[Ouropa Oucidental]] cuncentra 90% de l [[produto anterno bruto|PIB]] de l cuntinente, mas ls países de l'antigo bloco [[socialismo|socialista]], qu'aderiran a la [[eiconomie de mercado]] na [[década de 1990]], ténen crecido ne ls redadeiros anhos. Maior pólo turístico de l planeta, la Ouropa atrai anualmente 400 milhones de bejitantes.
== Stória ==
L [[home de Neandertal]] (''Homo sapienes neanderthalensis'') ye cunsidrada la única spece houmana outótone de la Ouropa. Esta spécie se ancuntraba yá na Ouropa quando chegou l'home de [[Cro-Magnon]] (''Homo sapienes''), spece la que pertence to l'houmanidade atual. Estas dues speces houmanas cumbibírun durante bastante tiempo até que l [[home de Neandertal]] se stinguiu l mais cierto por bias a la cumpetiçon cul home de [[Cro-Magnon]], se bien qu'inda restan einúmaras cuntrobérsias subre l [[home de Neandertal]] i sue stinçon. Por outro lhado, parece probado qu'eisistiu cruzamiento reprodutibo antre ambas las speces, de forma qu'an sentido strito, l ''[[Homo sapiens sapienes]]'' atual çcenderie d'ambas las speces.
La [[anteguidade clássica]] stá dominada pul anfluxo de la ciblizaçon [[Stória de Roma|grieco-lhatina]], i de l Ampério Romano subre l resto de Ouropa. La [[Queda de l Ampério Romano|decadéncia de l Ampério Romano]] i la chegada de nuobos grupos étnicos cun nuobos reinos, lhebou a la fragmentaçon política de Ouropa, sendo seguida por sucessibas tentatibas d'ounificaçon i cunquista, qu'ambolbírun l cuntinente an numerosos cunflitos i guerras durante la [[Eidade Média]], cumo la [[guerra de ls Cen Anhos]] (que durou 116 anhos). Esto, junto cula anfluéncia al cuntinente de nuobos grupos, cumo ls mongoles chegados de las stepes ó l aparecimento de l Eislana, formando ua barreira que debediu dues culturas i l Mediterráneo, cun choques nesta frunteira, moldou esta época ne l cuntinente.
La [[Eidade Moderna]] marca para la Ouropa l'ampeço de porcessos que mais tarde dórun lhugar a la globalizaçon, sendo la era an que ls cunflitos bélicos se sucedírun cada beç mais zastrosos, cumo la chamada [[guerra de ls Trinta Anhos]]. Ls porcessos eiconómicos i l zambolbimento científico i tecnológico se acelerórun, an prejuízo d'outros cuntinentes, de maneira bien mais notória durante la [[Eidade Cuntemporánea]], produzindo cunflitos que zancadeórun mais guerras (cumo las [[guerras Napoleónicas]] i las guerras mundiales). Hoije ls porcessos tendentes a la ouneficaçon se téntan pacificamente, tal ye l causo de la [[Ounion Ouropeia]].
La Ouropa ye l cuntinente que tubo mais anfluéncia na stória de l mundo (çcubiertas, cunquistas, colonizaçones, mobimentos i reboluçones, guerras mundiales, etc).
== Geografie ==
[[Fexeiro:Europe topography map.png|thumb|right|300px|<center>Topografie de la Ouropa</center>]]
La Ouropa ye l segundo menor cuntinente de l mundo depuis de la Ouceanie, tendo ua stenson de 10.530.751 km², repersentando 7% de las tierras eimersas.
Stritamente falando an tenermos de ciéncia [[geografie|geográfica]] cuntemporánea, la Ouropa, cumo la Ouceanie, deixan de star categorizadas cumo cuntinentes i son cunsidradas Macro-Ounidades Geográficas, MUG; yá qu'afatibamente, ne l causo de la Ouropa esta macrounidade geográfica ye un prolongamento oucidental de l cuntinente ourasiático. Carateriza la Ouropa, tanto ne l geográfico (cun muita ancidéncia ne l climático cumo an sue [[geografie houmana]]), l'eilebada quantidade média de costas marítimas i oceánicas debida a la persença d'abundantes penínsulas, golfos, mares anteriores i Eilhas. Esto i l'anfluxo de la [[Corrente de l Golfo]] i la prossimidade de ls zertos calientes de África i Ásia detremínan que na Ouropa prepondere, pese a las lhatitudes, un [[clima temperado]] scepcionalmente benigno para l'habitabilidade houmana. Por outra parte l'abundáncia de costas i hidrobias premitiu i premite l tránsito de populaçones i depuis sou stabelecimento zde fines de l [[pleistoceno]] (quando ls ''[[Homo sapienes]]'' sustituíran als ''[[Neandertal|Homo neandertalensis]]'').
Tamien ye la Ouropa, que se cunsidra tradecionalmente cumo un cuntinente, l mais plano de todos eilhes, cun ua altitude média de 230 metros. La mássima spresson destes prainos ye la grande praino de l Norte, que se stende 2000 Km zde las costas atlánticas francesas até ls [[montes Ourales]], la frunteira física mais ouriental cula Ásia. Ls puntos mais altos son l [[monte Eilbrus]] (Rússia) na Ouropa ouriental (5.642 metros), l [[Dykh-Tau]] (próssimo de l Eilbrus, na Rússia) (5.205 metros), l [[Shkhara]] (Geórgie) (5.204 metros) i l [[Monte Branco]] (Fráncia/Eitália) na Ouropa oucidental (4.807 metros).
Al sul, la Ouropa stá separada de l [[África|cuntinente africano]] pul [[mar Mediterráneo]], frunteira que se reduç a uns 30 Km ne l [[streito de Gibraltar]], al sudeste ls lhemites cula Ásia tamien stan dados pul Mediterráneo i puls sous mares subsidiários (l [[streito de ls Dardanelos]], l [[Mar de Mármara]] i l Helesponto ténen muito poucos quilómetros de lhargura, l [[Bósforo]] ye tan streito qu'atualmente bárias puontes l crúzan). Na rialidade l Mar Mediterráneo i la sue bacie, mais de l qu'un lhemite - segundo ls momentos stóricos - son un lhugar d'ounion culs outros "cuntinentes" (las macro-ounidades geográficas de Ásia i África), resultando cumo berdadeiros lhemites culturales i étnicos antre eilhes las stensas regiones zerticas que se lhocalizan de l'outro lhado de l Mediterráneo. Cunsidrando la [[Eislándia]] cumo parte de Ouropa i la [[Groenlándia]] cumo parte de la América, puode-se oubserbar que las çtáncias antre la Ouropa i l [[cuntinente americano]] son tamien bastante síguas.
Ls puntos stremos de la Ouropa son:
* Norte: [[Cabo Nordkinn]], Nuruega (cuntinental), i [[Kmibskjellodden]], Nuruega (Eilha)
* Sul: [[Gibraltar|Península de Gibraltar]], [[Gibraltar]]
* Oeste: [[Cabo de la Ruoca]], [[Pertual]] (cuntinental), i [[eilhéu de Monchique]], Pertual (Eilha)
=== Antidades geográficas ===
==== Golfos ====
Antre ls golfos de la Ouropa çtácan-se l [[golfo de Biscaia]] ([[Fráncia]] i [[Spanha]]), l de [[golfo de Cádis|Cádis]] ([[Spanha]], [[Marrocos]] i [[Pertual]]), l de ls [[streito de Dardanelos|Dardanelos]] ([[Turquie|Turquia]]), l de l [[streito de Bósforo|Bósforo]] ([[Turquie|Turquia]]), l de [[streito de Messina|Messina]] ([[Eitália]]) i l de [[Öresund]] ([[Dinamarca]] i [[Suécia]]), antre outros.
==== Penínsulas ====
Las sues percipales penínsulas son la [[península Scandinaba|Scandinaba]] (''[[Suécia]] i [[Noruega]]''), [[península Eibérica|península Spánica ó Eibérica]] (''[[Andorra]], [[Spanha]], [[Gibraltar]] i [[Pertual]]''), [[península Eitálica|Eitálica]] (''[[Eitália]], [[San Marino]] i [[Baticano]]''), [[península Balcánica|Balcánica]] (''[[Albánia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Croácia]], [[Grécia]], [[Slobénia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Sérbia]], [[Roménia]], i [[Turquie|Turquia]]''); para alhá de las penínsulas de [[península de Kola|Kola]] ([[Rússia]]), [[Jutlándia]] ([[Dinamarca]]), [[Bretanha]] ([[Fráncia]]) i [[península de la Crimeia]] ([[Oucránia]]).
=== Relebo ===
[[Fexeiro:Europe topography map en.png|thumb|right|300px|Mapa físico de la Ouropa.]]
Anque haba [[cadena de muntanhas|cadenas de muntanhas]], las formas de relebo predominantes na Ouropa son ls [[praino]]s, qu'apersentan dues caratelísticas mui positibas: un suolo giralmente fértil i faborable a la [[agricultura]] i grande facilidade para l stabelecimento de bias de quemunicaçon. Ls [[praino]]s mais eilebados i las [[muntanha]]s nun chégan a cubrir 35% de l território ouropeu i, por essa rezon, l'altitude média de las tierra s de la Ouropa ye de solo 340 metros.
De maneira giral, antoce, ne l [[relebo]] ouropeu predomínan eilebaçones modestas, i son muito quemuns ls [[praino]]s, percipalmente na metade norte de l cuntinente i an toda la porçon lheste, adonde aparece l grande Praino Russo. Para alhá dessa, merécen çtaque l Praino Húngara, percorrida pul [[riu Danúbio]], la Planície de l Pó, ne l norte de la [[Eitália]], i ls Prainos que cuntornan l lheste i l sul de las [[Ilhas Británicas]]. L Praino Germano-Polonés, de tipo flubial, stende de l'anterior para l lhitoral norte de l cuntinente.
Para alhá dessa einorme ária de prainos, ancontra-se inda ne l mapa de l cuntinente ouropeu:
* maciços de la Era Purmária, çgastados pula eiroson i reduzidos la prainos pouco eilebados; ne l noroeste fórman ls [[Alpes Scandinabos]]; aparécen nas [[Ilhas Británicas]] formando ls [[Montes Peninos]]; na [[Península Eibérica]] aparece cun [[Montes Cantábricos]], Meseta Spanhola i outros; na [[Península Balcánica]], cháman-se Montes Pindos; i na frunteira natural antre la Ouropa i la [[Ásia]] lhieban l nome de [[Montes Ourales]];
* cordilheiras muito altas na parte centro-sul, formando ls [[Alpes]], adonde queda ls puntos culminantes de l relebo ouropeu, cumo l pico de l [[Monte Branco]] (4.807 metros). Inda nessa region merécen çtaque las cristas de ls [[Apeninos]], [[Pireneus]], [[Balcanes]], [[Cárpatos]] i Cadeia de l [[Cáucaso]].
L [[litoral]] de la Ouropa ye mui recortado, l que faborece l'anstalaçon de ls [[porto]]s, la [[nabegaçon]] i l [[comércio]]. Ten grande númaro de [[península]]s i Eilhas de stensones dibersas isolandos mares anteriores. Oubserbando atentamente l mapa, antende-se:
* ne l norte, la [[Península Scandinaba]], qu'abriga l [[Mar Báltico]], ancontra-se la Península de la [[Jutlándia]] i las [[Ilhas Británicas]], ambolbidas pul [[Mar de l Norte]]. La porçon norte de l lhitoral ouropeu ye lhimitada pul [[Ouceano Glacial Ártico]], qu'angloba inda outros mares, cumo l [[Mar de la Noruega]], ne ls lhemites cul [[Ouceano Atlántico]].
* ne l sul, apartando la Ouropa de la [[África]], ancontra-se l [[Mar Mediterráneo]], que, por sue beç, abriga mares mais pequeinhos. Nel subressélen las [[península]]s [[Península Balcánica|Balcánica]], [[península Eitálica|Eitálica]] i la grande [[Península Eibérica]], que aparta l [[Mediterráneo]] de l [[Ouceano Atlántico]]. Nessa parte de l cuntinente ouropeu eisisten einúmaras Ilhas, merecendo çtaque las [[Ilhas Baleares]], la [[Córsega]], la [[Sardenga]] i la [[Sicília]], para alhá dun berdadeiro mosaico custituído pulas Ilhas griegas. Ls mares [[mar Tirreno|Tirreno]], [[mar Adriático|Adriático]], [[mar Jónico|Jónico]], [[mar Eigeu|Eigeu]], [[mar de Mármara|de Mármara]], [[mar Negro|Negro]], [[mar de Azob|de Azob]], i [[mar Cáspio|Cáspio]] móldan l cuntorno sul i sudeste de la Ouropa.
Las costas oucidentales de la Ouropa son banhadas pul [[Ouceano Atlántico]] i por ls sous mares secundários. Alredro de toda la Ouropa, la plataforma cuntinental ye muito lharga, criando buonas cundiçones para la [[pesca]] i l [[stratibismo mineral]].
=== Clima ===
[[Fexeiro:Europe biogeography countries en.svg|thumb|right|300px|Regiones biogeográficas de la Ouropa.]]
La Ouropa apersenta na maior parte de sues regiones [[clima ameroso]], cun staçones bien definidas, sin scessos de [[temperatura]], chibiosidade ó queda de [[niebe]]. Solamente ne l stremo norte i an altitudes eilebadas, nas [[cordilheira]]s, son ancuntradas temperaturas nó mui buonas pa l'atibidade houmana.
Las cundiçones climáticas stremamente faborables de la Ouropa de maneira giral resúltan de la cumbinaçon de quatro fatores:
* la maior parte de las tierras ouropeias ancontra-se an [[latitude]]s médias, antre 35 i 70 graus de lhatitude norte;
* l [[cuntinente]] ye rodeado por muitos mares i ls recortes de [[litoral]] nun faborécen mudanças bruscas de [[temperatura]]s;
* l cuntinente recebe, l'anho anteiro, [[bento]]s de l'oeste, que lhieban l'oumidade de l [[Atlántico]] até l'anterior.
* la [[Corriente de l Golfo]] lhieba augas calecidas até l lhitoral de las [[Ilhas Británicas]] i de la [[Península Scandinaba]], ajudando al eiquilíbrio térmico de las lhatitudes mais altas, subretodo al lhargo de la cuosta oucidental.
La cumbinaçon desses fatores faborece l domínio, na [[Ouropa Oucidental]], de l '''[[clima ameroso|clima ameroso oceánico]]''', úmido i sin grandes bariaçones de [[temperatura]]. Aparécen inda, na [[Ouropa Ouriental]] i an parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]], l '''[[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]]''' — mais seco, cun berones calientes i chubiosos i ambiernos mui frius — i l '''[[clima polar]]''' — cun ambiernos rigorosos i berones cúrtios, que carateliza ua parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]] ouropeia.
Esses tipos climáticos apersentan bariaçones an funçon de fatores lhocales: ne l sul de l cuntinente, l'anfluéncia de las augas calecidas de l [[Atlántico]] i de l [[Mediterráneo]] permite l'eisisténcia de l '''[[clima mediterránico|clima mediterráneo]]''', qu'apersenta [[biran|berones]] i [[seca|secos]] i [[ambierno]]s úmidos i nun muito frius; ne ls [[Alpes]], l'altitude de l [[relebo]] ye respunsable pula cunfiguraçon de l [[clima]] d'altas [[muntanha]]s, coincido cumo '''[[clima alpino|alpino]]''', qu'apersenta [[ambierno]]s stremamente rigorosos. Este tipo climático aparece tamien ne ls Alpes Scandinabos, ne ls [[Cárpatos]] i ne ls [[Pireneus]]. Na Ouropa nun eisisten [[zerto]]s por ser un [[cuntinente]] [[clima ameroso|ameroso]].
[[Fexeiro:Europäische Wasserscheiden.png|thumb|right|300px|Bacies heidrográficas de la Ouropa.]]
=== Heidrografie ===
Se cumparados als rius tropicales, nun hai, na Ouropa, [[riu]]s muito stensos nin de grande belume d'auga. Inda assi, ls cursos flubiales son muito aprobeitados cumo bias de quemunicaçon i fuontes pordutores de [[einergie]].
La Ouropa apersenta ua grande quantidade de [[riu]]s, que zauguan ora diretamente ne l [[ouceano]], ora an lhagos, mares ó outros [[riu]]s. Desse ambaranhado flubial, çtacan-se las bacies:
* de l '''[[riu Reno]]''', que nace na [[Suíça]], sirbe de frunteira antre la [[Fráncia]] i la [[Almanha]], adonde banha ua de las regiones mais andustrializadas de toda la Ouropa, i zaugua ne ls [[Países Baixos]] (porto de Roterdana). Por ser lhargamente outelizado na nabegaçon, l Reno anterlhiga-se l'outros rius atrabeç de canhales.
* de l '''[[riu Danúbio]]''', que nace ne l maciço de la [[Floresta Negra]], na [[Almanha]], drena amportantes rius de l centro-sul ouropeu i çágua ne l [[Mar Negro]]. Para alhá de la [[Almanha]], banha ls seguintes países: [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungrie|Hungria]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], [[Roménia]] i [[Oucránia]].
* de l '''[[riu Bolga]]''', l maior riu ouropeu, an que la nacente queda ne la [[praino de Baldai]], na [[Rússia]], drenando muitos afluentes até zauguar ne l [[Mar Cáspio]].
Merécen mençon inda, por passáren an capitales ó cidades amportantes de la Ouropa, ls rius [[Riu Tamisa|Támisa]], [[riu Eilba|Eilba]], [[riu Mosela|Mosela]], [[riu Bístula|Bístula]], [[riu Sena|Sena]], [[riu Lhoire|Lhoire]], [[riu Ródano|Ródano]], [[riu Pó|Pó]], [[riu Tibre|Tibre]], [[riu Douro|Douro]], [[riu Teijo|Teijo]], [[riu Ebro|Ebro]], [[riu Dnieper|Dnieper]], [[Riu Ural|Oural]], antre outros.
Para alhá de la grande cantidade de rius i de mares, la [[hidrografie]] ouropeia apersenta inda muitos lhagos, cumo ls de [[lhago de Custança|Custança]], de [[lhago de Genebra|Genebra]], de Zurique, na [[Suíça]], i ls lhagos glaciários qu'inda aparécen ne ls prainos de l noroeste de la [[Rússia]], na [[Scandinábia]] i subretodo na [[Finlándia]], cunsidrada "l paíç de ls lhagos", por cuncentrá-los an maior númaro.
=== Begetaçon ===
Atualmente, la maior parte de las [[begetaçon|formaçones begetales]] de la Ouropa yá fui çtruída, abrindo spácio para l'acupaçon [[agricultura|agrícola]] ó para la spanson ourbana.
Cumo an todo l mundo, las [[begetaçon|formaçones begetales]] oureginales de la Ouropa depénden de ls tipos de [[clima]] i, assi, de ls tipos de [[suolo]]. Assi, na [[Península Scandinaba]] i na [[Rússia]], junto al [[Ouceano Glacial Ártico]], aparece la '''[[tundra]]'''. Al sul dessa formaçon begetal, l'eilebaçon de la [[temperatura]] bai faborecendo, purmeiramente, l zambolbimento de la '''[[taiga]]''' i, depuis, de la '''[[floresta]] de [[cunífera]]s''', qu'acupan grande parte de la [[Suécia]], [[Noruega]] i [[Finlándia]].
Nas árias de [[clima ameroso|clima ameroso ouceánico]], adonde por anfluéncia de l [[ouceano]] la [[oumidade]] ye maior, ye muito quemun la '''[[floresta temperada]]''', formada por [[cunífera]]s i [[arble]]s de [[fuolha]]s caducas; essa fui la [[begetaçon|formaçon begetal]] oureginalmente dominante, mas hoije ye cunserbada solo ne ls [[maciço]]s muntanhosos.
Nas árias mais [[seca]]s, dominadas pul [[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]], próssimo als [[mar]]s [[mar Negro|Negro]] i [[mar Cáspio|Cáspio]] aparece gran stenson de [[stepe]]s, nas árias mais [[sieca]]s, i [[pradarie]]s, nas árias mais [[oumidade|úmidas]], cun ua [[begetaçon]] rastreira qu'an alguns cachos lhiembra ls [[pampa]]s de l [[Riu Grande de l Sul]].
Ne l sul de la Ouropa, l [[clima mediterránico|clima mediterráneo]], cun sues caratelísticas subtropicales bastante amenizadas pul [[Ouceano Atlántico]], faborece l zambolbimento de [[floresta]]s, qu'hoije, degradadas, apersentan-se cumo capones de [[begetaçon]] çcontina, coincidas cumo [[maquis]], an árias de [[suolo]]s [[arena|arenosos]], ó cumo garrigue, an árias de [[terreno]]s [[calcário]]s. Essa [[begetaçon]] ye chamada de '''[[mar Mediterráneo|mediterránea]]'''.
Todo l [[leste]] de la Ouropa, acupado pula [[Rússia]] ouropeia, apersenta la mesma çtribuiçon begetal de l restante de l [[cuntinente]]: la [[tundra]] - ne l stremo norte -, la [[taiga]], las [[pradarie]]s i las [[stepe]] custituen las [[begetaçon|formaçones begetales]] dominantes.
[[Fexeiro:Scandinavian grey wolf Canis lupus .jpg|right|thumb|350x|Lhobo cinza scandinabo]]
=== Fauna ===
La Ouropa anclui-se na region zogeográfica paleártica. La açon de l'home reduziu l númaro i la stenson geográfica de las speces selbaiges ouropeias. Na zona mais sietentrional bíben animales de pieles finas, cumo la [[rena]] i la [[foca]]. Ne ls bosques temperados habítan l [[urso pardo]], la [[raposa]], l [[lince]], la [[lontra]], l [[lobo]], l [[beado]], l [[gamo]], [[corço]], l [[squilo]], etc. Anquanto na ária mediterránea abundan [[lebre]]s, [[jabali]]s, [[perdiç|perdize]]s i [[faison]]es. La muntanha apersenta ua fauna peculiar (l [[alce]] i l [[chibo montés]]). Son abundantes las [[abe]]s i ls [[páixaro]]s, muitos de ls quales mígran antre las dibersas regiones ouropeias ó antre la Ouropa i la [[África]].
=== Porblemas eicológicos ===
[[Fexeiro:Pollution paris.jpg|thumb|lheft|200px|[[Poluiçon atmosférica]] an [[Paris]].]]
Un [[porblema]] que la Ouropa bibe cun antensidade crecente ye la [[poluiçon]]. La antensa [[andustrializaçon|atibidade andustrial]] associada a l'alta acupaçon de l spácio resultan an agressones ambientales grabes, mesmo cula amplantaçon de medidas de prebençon. La [[poluiçon atmosférica]] alcança nibles anquietantes nas percipales [[cidade]]s de la Ouropa, adonde l númaro de [[Outomoble|outomobles]] an circulaçon ye cada beç maior. Paralelamente, la [[agricultura]] ouropeia tamien nun stá lhibre de ls eifeitos danosos de la [[chuba ácida]], [[anseticida]]s, [[fungicida]]s i [[herbicida]]s.
== Regiones ==
D'acordo culs puntos de bista spacial i eiconómico, podemos dibedir l cuntinente an: [[Ouropa Oucidental]], [[Ouropa sietentrional]], [[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]] i [[Ouropa Meridional]]. Sendo:
* '''[[Ouropa Oucidental]]''': region qu'abrange alguns de ls chamados países atlánticos, ó seia, banhados pul [[ouceano Atlántico]] ([[Reino Ounido]], [[Irlanda]] i [[Fráncia]]); ls que manténen relaçon direta cul Atlántico atrabeç de l [[mar de l Norte]]: [[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Almanha]]; i ls países sin salida para l mar, mas que stan direta ó andiretamente lhigados al Oucidente ([[Áustria]], [[Suíça]], [[Luxemburgo]] i [[Liechtenstein]]).
* '''[[Ouropa sietentrional]]''': region qu'angloba la [[Noruega]] i la [[Suécia]], lhocalizadas na [[península Scandinaba]], para alhá de la [[Finlándia]], [[Eislándia]] i [[Dinamarca]]; abrange tamien la [[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]], que a partir de 1990 se tornórun andependientes de l'anton [[Ounion Sobiética]]. La ancluson desses países na region justifica-se por motibos eiquenómicos i pula sue prossimidade étnica i cultural culs finlandeses.
* '''[[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]]''': Ye formada pul cunjunto de ls antigos países socialistas de l Lheste - [[Polónia]], [[República Checa]], [[Slobáquia]], [[Hungrie|Hungria]], [[Roménia]], [[Bulgária]], [[Albánia]], [[Sérbia]], [[Montenegro]], [[Kosobo]], [[Slobénia]], [[Croácia]], [[Bósnia i Herzegobina]] i [[Macedónia de l Norte]] - i pulas repúblicas que custituían l'antiga [[Ounion Sobiética]], an sue parte ouropeia: [[Bielorrússia]], [[Oucránia]], [[Moldábia]], [[Geórgie]], [[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Rússia]] Ouropeia.
* '''[[Ouropa Meridional]]''': region que, tamien chamada de mediterránea, cumprende ls países ne l sul de l cuntinente, quaije todos banhados pul mar Mediterráneo: [[Pertual]], [[Spanha]], [[Eitália]], [[Grécia]] i [[Turquie|Turquia]] ouropeia, para alhá de bários micro-stados - [[Baticano]], [[San Marino]], [[Mónaco]], [[Malta]] i [[Andorra]].
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Europe gdp map.png|250px|thumb|Las naciones ouropeias segundo la sue renda per capita an 2002.]]
La eiquenomie de la Ouropa ye la maior de l mundo. Muitos de sous stados perténcen al [[purmeiro mundo]].
Ne l [[seclo XIX]] rializa-se la purmeira antegraçon moderna de l'eiquenomie de bários stados ouropeus atrabeç de la [[Ounion Aduaneira de la Almanha]].
La [[Almanha]] ye eiquenomicamente la nacion mais poderosa de Ouropa, seguida por [[Fráncia]], l [[Reino Ounido]], [[Eitália]] i [[Spanha]], inda que l paíç mais rico, an renda per capita, ye la [[Eirlanda|República de la Eirlanda]], l paíç que quando antrou na [[Ounion Ouropeia]], era l mais pobre de l grupo. Eisiste ua grande çparidade na riqueza eiquenómica de ls defrentes países ouropeus, assi, anquanto nas cinco percipales eiconomies l [[PIB]] passa ls 20 mil [[ouro]]s por pessona, [[Moldábia]] mal ultrapassa ls dous mil.
Buona parte de la dinámica eiquenómica de l cuntinente eimoldura-se drento de l funcionamento de la [[Ounion Ouropeia]]. Zde [[2007]], treze stados ouropeus (an 2007 ouniu-se la Slobénia) cumpárten ua mesma moneda, l [[ouro]] (€).
La nuoba rialidade de l'eiquenomie mundial, que se cunsulidou an decorréncia de la redadeira década, esta marcada percipalmente pula zantegraçon de la [[Ounion Sobiética]], l bertiginoso crecimento de la [[República Popular de la China]] i la materializaçon de l'ounidade eiquenómica de buona parte de Ouropa.
Ne l meio destas mudanças surgiran nuobos pólos para l'eiquenomie mundial qu'ampulsionórun l chamado porcesso de "[[Globalizaçon]]".
Ua de las particularidades de l'eiquenomie ouropeia ye que bários stados de pouca stenson territorial, sien maiores recursos naturales i sin tenr costas, cóntan cun eiconomies prósperas i un eilebado nible de bida. Tal ye l causo de l [[Luxemburgo]], de la [[Suíça]] ó de l [[Liechtenstein]], bien cumo de l [[Mónaco]], inda qu'este redadeiro ten costas subre l Mediterráneo.
== Demografie ==
[[Fexeiro:Europe population growth 2006.png|thumb|275px|L crecimento de la populaçon ne ls países ouropeus]]
Zde la [[Renacimento|Renacença]] i la [[Era de ls Çcubrimientos]], la Ouropa tubo grande anfluéncia na cultura, eiquenomie i mobimentos sociales mundiales. La [[demografie]] de la Ouropa ye amportante nun solo storicamente, mas tamien na cumprenson de las relaçones anternacionales i de la dinámica populacional cuntemporáneas.
Las questones demográficas de Ouropa, atuales i passadas, ancluíran [[Emigraçon|emigraçon por motibos religiosos]], [[relaçones raciales]], [[Eimigraçon|eimigraçon eiconómica]], declínio de la [[taxa de natalidade]] i [[ambelhecimento populacional]]. An alguns países, tal cumo la [[eirlanda]] i la [[Polónia]], l'acesso al [[amóbito]] ye atualmente lhemitado; ne l passado, essas restriçones era quemuns an toda Ouropa, assi cumo la maiorie de ls [[métodos cuntracetibos]]. Para alhá desso, trés países ouropeus ([[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Suíça]]) ténen premitido ua forma lhemitada de [[outanásia]] boluntária para [[Malina treminal|anfermos treminales]].
An 2005 la populaçon de la Ouropa era stimada an 728 milhones de pessonas d'acordo cula [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU), l que perfaç pouco mais de 11% de la populaçon mundial. Un seclo antes, la Ouropa tenie quaije 25% de la populaçon de toda la Tierra . La populaçon ouropeia creciu nesses cien anhos, mas an outras parte de l mundo, particularmente na [[África]] i na [[Ásia]], l crecimento fui muitas bezes mais acentuado<ref name="UNPP 2004">[http://sa.un.ourg/unpp UNPP, 2004 Revision World Population Prospets: The 2004 Revision Population Database]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|United Nations]] Population Dibision, 2005. Bisitado an 25 d'outubre de 2006.</ref>. De acordo cula Ourganizaçon de las Naciones Ounidas, la proporçon de la populaçon mundial a morar na Ouropa cairá para cerca de 7% an [[2050]], totalizando 653 milhones d'habitantes<ref>http://sa.un.org/unpp/p2k0data.asp{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
== Lhénguas ==
{{Percipal|Lhénguas de la Ouropa}}
[[Fexeiro:Europas språk.png|right|thumb|250px|Çtrebuiçon aprossimada de las lhénguas atualmente faladas an Ouropa.]]
Las lhénguas ouropeias stan drento de trés grupos lhenguísticos: las [[lénguas románicas]], deribadas de la [[lhatin|lhéngua lhatina]] de l [[Ampério Romano]]; las [[lénguas germánicas]], an que ancestrales benírun de lhéngua de l sul de la [[Scandinábia]]; i las [[lénguas slabas]].
Las lhénguas románicas son faladas percipalmente ne l sudoeste de la Ouropa, assi cumo na [[Roménia]] i na [[Moldábia]], que quédan na [[Ouropa Ouriental]]. Las lhénguas germánicas son faladas ne l noroeste de la Ouropa i alguas partes de la [[Ouropa Central]]. Las lhénguas slabas son faladas na Ouropa Central, Ouriental i Sudeste de la Ouropa.
Muitas outras lhénguas fura de ls trés percipales grupos son faladas na Ouropa. L eidioma [[Léngua Anglesa|Anglés]] ye única antre las lhénguas germánicas, tenendo grande parte de l sou bocabulário çcendente de lhénguas románicas. L grupo de [[lénguas célticas]] tamien ye un grupo çtinto, cumo ls restantes yá referidos, i ambora tenga zaparecido grande parte de l sou uso diário, inda eisisten defrentes númaros de falantes de cada ua de las seis lhénguas célticas: [[léngua eirlandesa|eirlandés]], [[gaélico scocés]] i [[manx]], [[galés]], [[léngua córnica|córnico]] i [[breton]].
Multilhénguismo i la proteçon de las lhénguas regionales i minoritárias son oubjetibos políticos reconhecidos na Ouropa d'hoije. L Cunselho de la Ouropa atrabeç de la [[Cumbençon-Quadro para la Proteçon de las Minorias Nacionales de l Cunselho de la Ouropa]] i de la [[Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritárias]] lhebou á criaçon dun quadro jurídico a fabor de ls dreitos lhenguísticos na Ouropa.
== Religion ==
{{Percípal|Religion na Ouropa}}
La prebaléncia de las religiones de la Ouropa ye la seguinte:
* '''[[Crestianismo]]'''
** '''[[Catolicismo romano]]''', países ó árias cun populaçones significatibamente Católicas: [[Andorra]], [[Áustria]], oeste de la [[Bielorrússia]], [[Bélgica]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Croácia]], [[República Checa]], [[Fráncia]], sul i oeste de la [[Almanha]], [[Hungrie|Hungria]], [[Irlanda]], [[Eitália]], [[Latgale (region)|Lhatgale]] (region de la [[Letónia]]), [[Liechtenstein]], [[Lituánia]], [[Luxemburgo]], [[Malta]], [[Mónaco|Monaco]], Sul de la [[Países Baixos|Holanda]], [[Polónia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[San Marino]], [[Slobáquia]], [[Slobénia]], [[Spanha]], centro i sul de la [[Suíça]], oeste de la [[Oucránia]], i [[Baticano]]. Eisisten tamien grandes minories católicas ne l [[Reino Ounido]] (specialmente na [[Eirlanda de l Norte]]), i an outros países ouropeus. Na [[Sérbia]], ls católicos son ua pequeinha minorie.
** ''' [[Eigreijas ourientales|Catolicismo Ouriental]]''' - ye ancuntrado ne l'oeste de la [[Oucránia]], [[Bulgária]], [[Xipre|Chipre]], [[Grécia]], [[Arménia]] (ten [[Eigreija Apostólica Arménia|Eigreija nacional]] i outocéfala), [[Hungrie|Hungria]], [[Macedónia de l Norte]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Slobáquia]], sul de la [[Eitália]] ([[Sardenga]] i [[Sicília]]) i [[Córsega]], na [[Fráncia]].
** ''' [[Eigreija Ortodoixa|Crestianismo ourtodoxo]] ''', ls países cun populaçones segneficatibamente Ourtodoxa son: [[Arménia]], [[Bielorrússia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Xipre|Chipre]], [[Geórgie]], [[Grécia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Moldábia]], [[Montenegro]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Oucránia]], parte ouriental de la [[Hungrie|Hungria]], i minories ne l Sul de la [[Eitália]], [[Cazaquiston]], [[Albánia]], [[Letónia]],[[Lituánia]], [[Polónia]] i [[Finlándia]] ([[Carélia]]).
** '''[[Protestantismo]]''': países cun populaçones segneficatibamente protestantes ancluen [[Dinamarca]], [[Stónia]], [[Finlándia]], norte i lheste de la [[Almanha]], [[Eislándia]], [[Letónia]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]]; lheste, norte i oeste de la [[Suíça]] i [[Reino Ounido]]. Eisisten significatibas minorias na [[Fráncia]], la noroeste [[Piemonte]] na region de [[Eitália]], [[Slobáquia]], [[República Checa]], [[Hungrie|Hungria]], i ua pequeinha minorie na [[Polónia]].
* '''[[Eislan|Eislon]]''', países cun segneficatiba populaçon muçulmana son: [[Albánia]], [[Azerbaijon]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Grécia]], [[Geórgie]], [[Cazaquiston]], [[Montenegro]], bárias repúblicas de [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Turquie|Turquia]], [[Crimeia]] na [[Oucránia]], i [[Fráncia]].<ref>{{Citar web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/Europe/4385768.stm | titalo = muçulmanos na Ouropa: BBC Country guia}}</ref>
Outras religiones son praticadas por grupos menores na Ouropa, ancluindo: <br />
* '''[[Judaísmo]]''' percipalmente an [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Reino Ounido]], [[Rússia]] i [[Eitália]]. Al mesmo tiempo, l judaísmo fui mui praticado an todo l cuntinente ouropeu, anque tenga deminuído an númaros zde la spulson i de l stermínio, i l éxodo de l [[judius]] durante parte de l segundo milénio.
* '''[[Hinduísmo]]''' percipalmente antre eimigrantes de la [[índia]] ne l [[Reino Ounido]]. An [[1998]], habie ua stimatiba de 1.382.000 hindus na Ouropa.<ref>{{Citar web | url = http://www.adherents.cun/Na/Na_306.html | titulo = www.adherents.cun/Na/Na_306 . Html <! - INSERIR TÍTULL - >}}</ref>
* '''[[Budismo]]''', fracamente spalhado por toda la Ouropa i an rápido crecimento ne ls redadeiros anhos, cerca de 3 milhones d'adetos.<ref>{{Citar web | url = http://www.bipassanafoundation.cun/Buddhists.html | titulo = Bipassana Foundation - budistas de to l mundo}}</ref><ref>{{Citar web | url = http://www.buddhanet.net/i-lhearning/buddhistworld/to-west.htn | titulo = BuddhaNet - budismo ne l Oucidente}}</ref>
* '''Andígenas Ouropeus''', seguidores de las tradiçones i crenças paganas stan an muitos países (i an rápido crecimento ne l mobimento neopagon na [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Eirlanda]] i [[Reino Ounido]]), i fé [[Asatru]] reconhecida cumo ua minorie religiosa na [[Eislándia]] (zde [[1973]]), [[Noruega]] i [[Suécia]].
* ''' [[Mobimiento Rastafari|Rastafari]] ''', quemunidades ne l [[Reino Ounido]], [[Fráncia]], [[Spanha]], [[Pertual]], [[Eitália]] i noutros países.
* '''[[Sikhismo]]''', quaije 1 milhon d'adetos de l Sikhismo na Ouropa. La maiorie de la quemunidade bibe ne l [[Reino Ounido]] (750.000) i [[Eitália]] (70.000). Cerca de 10.000 na [[Bélgica]] i [[Fráncia]]. [[Países Baixos|Holanda]] i [[Almanha]] ténen ua populaçon de 12.000 adetos. Todos ls outros países ténen menos ó 5000 Sikhs.
* '''[[Jainismo]]''', pequeinha adeson, percipalmente antre ls eimigrantes andianos ne l [[Reino Ounido]].
* '''[[Bodo]]''', percipalmente antre pessonas de raça negra, eimigrantes de [[Caribe]] i de la [[África Oucidental]] fixados ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Religiones tradecionales africanas''' (ancluindo [[Muti]]), percipalmente ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Outras religiones''' cun poucos (ó al abrigo dun milhon) adetos na Ouropa: [[Animismo]], [[Eigreija de Cristo]], [[Eco-religion]], [[Gnose]], [[Paganismo]], [[Teçtemunhas de Jeobá|Testemunhas de Jeobá]], [[Menonitas]], [[Eigreija Morabiana]], [[Mormonismo]] ó [[Ls Santos de ls Redadeiros Dies]], [[Panteísmo]], [[Politeísmo]], [[Relatibismo]] Teológico, [[Cientologie]], [[Adbentistas de l Sétimo Die]], [[Eigreija Ounibersal]], [[Unitarismo]], [[Wican]], i [[Zoroastrismo|Zoroastrianismo]].
Milhones d'ouropeus nun proféssan nanhue religion ó son [[ateísmo|ateus]], [[agnosticismo|agnósticos]] ó [[houmanismo|houmanistas]]. Las maiores populaçones nun cunfessionales (an percentaige) son ancuntradas na [[República Checa]], [[Dinamarca]], [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]] i nas antigas repúblicas sobiéticas cumo [[Bielorrússia]], [[Stónia]], [[Rússia]] i [[Oucránia]], anque la maiorie de ls antigos países quemunistas téngan populaçones segneficatibamente nó cunfessionales.
=== Religiones cun statuto ouficial ===
Un cierto númaro de países de la Ouropa ténen [[Stado cunfessional|religiones ouficiales]], ancluindo [[Liechtenstein]], [[Malta]], [[Mónaco]], [[Baticano]] (católica), [[Grécia]] (Ortodoixa Ouriental), [[Dinamarca]], [[Eislándia|Islándia]], i [[Noruega]] (Lhuterana). Na [[Suíça]], alguns cantones reconhecen oufecialmente catolicismo, protestantismo i outras religiones reformistas. Alguas aldés suiças inda ténen la sue própia religion.
La [[Geórgie]] nun ten Eigreija stabelecida, mas la [[Eigreija Ourtodoxa Georgiana]] ''goza de fato'' de statuto pribeligiado zde l'assinatura dua cuncordata an [[2002]] cul stado georgiano. Na [[Finlándia]], tanto la [[Eigreija Ortodoixa Finlandesa]] i la [[Eigreija Eibangélica Lhuterana de la Finlándia|Eigreija Lhuterana]] son oufeciales. Na [[Anglaterra]], ua parte de l [[Reino Ounido]], ten l [[Anglicanismo]] cumo la sue religion oufecial. Na [[Scócia]], ua outra parte de l Reino Ounido, ten l [[Presbiterianismo]] cumo la sue eigreija/religion nacional, mas yá nun ye "oufecial". Na [[Suécia]], l'uorgano de la Eigreija ye l [[Luteranismo]], mas tamien deixou de ser "oufecial". Ne l [[Azerbaijon]], [[Fráncia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Spanha]] i [[Turquie|Turquia]] son oufecialmente "seculares".
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Ouropa| ]]
kkpjht304pw1639e91o54znhzwsd6am
Sistema Solar
0
1065
107426
104462
2026-07-24T21:24:23Z
~2026-30875-10
15270
/* Percipales cuorpos de l Sistema Solar */
107426
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}{{Anfo|eimaige=[[Ficheiro:Planets2013-unlabeled.jpg|upright=1.75|frameless]]|lhegenda=Eimaige que apersenta l [[Sol]] i ls uito planetas: [[Marcúrio_(planeta)|Marcúrio]], [[Bénus]], [[Tierra]], [[Marte_(planeta)|Marte]], [[Júpiter_(planeta)|Júpiter]], [[Saturno]], [[Ourano]] i [[Netuno (planeta)|Netuno]]}}
L '''Sistema Solar''' ye custituído pul [[Sol]] i pul cunjunto de l [[Cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]] que se ancontran ne l sou campo grabítico, i que cumprende ls [[planeta]]s, i ua miríade de outros oubjetos de menor dimenson antre ls quales se cuntan ls [[planeta nano|planetas nanos]] i ls [[cuorpos menores de l Sistema Solar]] ([[asteróide]]s, [[trasnetunianos]] i [[cometa]]s)
Inda nun se sabe, al cierto , cumo l sistema solar fui formado. Eisisten bárias teories, mas solo ua ye atualmente aceite. Trata-se de la Teorie Nebular ó Heipótese Nebular.
L Sol ampeçou a brilhar quando l núcleo atingiu 10 milhones de graus [[Celsius]], temperatura suficiente para ampeçar reaçones de [[fuson nuclear]]. La [[radiaçon]] acabou por gerar un [[bento solar]] mui fuorte, coincido cumo "óndia de choque", que spalhou l gáç i poeira restantes de las redondezas de la streilha recén-nacida pa ls planetas que se acabórun de formar a partir de einormes colisones antre ls [[protoplaneta]]s.
== Ls planetas ==
{| cellspacing=2 cellpadding=0 width=200 align=right style="font-size:smaller; clear:right;"
|+ style="font-size:larger;"| '''Scala de las [[órbita]]s de l [[planeta]]s.'''<br />(milhones [[Kn|quilómetros]]) <br /> L fondo i l topo de la barra quelorida repersentan l punto mais próssimo i l mais loinge de l planeta al sol.</p>
|-
|colspan=2|
<timeline>
ImageSize = width:300 height:640
PlotArea = width:140 height:600 left:50 bottom:20
AlignBars = justify
Period = from:0 till:5000
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0
LineData=
at:start color:yelloworange
PlotData=
width:15 color:blue align:left shift:(15,-5)
from:46 till:70 text:"Marcúrio"
from:107 till:109 align:right shift:(-15,-5) text:"Bénus"
from:147 till:152 shift:(15,0) text:"Tierra"
from:207 till:249 align:right shift:(-15,0) text:"Marte"
from:314 till:494 shift:(15,5) color:yellow text:"Cintura de asteróides"
from:741 till:816 text:"Júpiter"
from:1347 till:1507 text:"Saturno"
from:2735 till:3004 text:"Urano"
from:4456 till:4537 text:"Neturno"
</timeline>
|}
Ls percipales eilemientos celhestres que orbitan an torno de l [[Sol]] son ls uito planetas percipales coincidos atualmente cujas dimensones ban de l gigante de [[gáç]] [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] até al pequeinho i [[Peinha|rochoso]] [[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]], que ten menos de la metade de l tamanho de la [[Tierra]].
Até Agosto de 2006, quando la [[Ounion Astronómica Anternacional]] alterou la definiçon oufecial de la palabra ''[[planeta]]'', [[Pluton (planeta nano)|Pluton]] era cunsidrado l nono planeta de l Sistema Solar. Hoije ye cunsidrado un [[planeta nano]], ó un [[planetóide]], por ser mui pequeinho.
Próssimos de l Sol ancontran-se ls quatro [[planeta telúrico|planetas telúricos]], que son cumpuostos de peinhas i silicatos, son eilhes Mercúrio, [[Bénus (planeta)|Bénus]], [[Tierra]] i [[Marte (planeta)|Marte]]. Depuis de la órbita de Marte ancontran-se quatro [[planeta gasoso|planetas gasosos]] ([[Júpiter (planeta)|Júpiter]], [[Saturno (planeta)|Saturno]], [[Ourano (planeta)|Ourano]] i [[Netuno (planeta)|Netuno]]) , que son ua spece de planetas colossales que se puoden debedir an dous subgrupos: Júpiter-Saturno i Ourano-Netuno.
Mercúrio ye l mais próssimo de l Sol, a ua çtáncia de solo 57,9 milhones de quilómetros, anquanto Netuno stá a cerca de 4500 milhones de quilómetros.
Ls planetas de l sistema solar son ls uito astros que tradecionalmente son coincidos cumo tal: Marcúrio (☿), Bénus (♀), Tierra (♁), Marte (♂), Júpiter (♃), Saturno (♄), Ourano (♅) i Netuno (♆). Todos ls planetas recebírun nomes de diuses i diusas de la [[mitologie greco-romana]].
=== La dimenson astronómica de las çtáncias ne l spácio ===
Para ua noçon de la dimenson astronómica de las çtáncias ne l [[Spácio sideral|spácio]] debe-se fazer cálclos i usar un modelo que permita ua percepçon mais clara de l que stá an jogo. Por eisemplo, un modelo reduzido an que l Sol starie repersentado por ua [[bola|bola de futebol]] (de 22 cm de diámetro). A essa scala, la Tierra quedarie a 23,6 metros de çtáncia i serie ua [[Sfera (geometrie)|sfera]] cun solo 2 mm de [[diámetro]] (la [[Luna]] quedarie a uns 5 cm de la Tierra, i tenerie un diámetro duns 0,5 mm). Júpiter i Saturno serien berlindes cun cerca de 2 cm de diámetro, respetibamente a 123 i a 226 metros de l Sol. Pluton quedarie a 931 metros de l Sol, cun cerca de 0.36 mn de diámetro. Quanto a la streilha mais próssima, la [[Prossima Centauri]], essa starie a 6332 km de l Sol, anquanto la streilha [[Sírio]] a 13 150 km.
Se l tiempo dua biaige de la Tierra a la Luna, a cerca de 257 000 km/hora, fusse dua hora i un quarto, lebarie-se cerca de trés sumanas terrestres para se ir de la Tierra al Sol, 3 meses se ir la Júpiter, siete meses para Saturno i cerca de dous anhos i meio a chegar la Pluton i deixar l nuosso sistema solar. A partir dende, a essa belocidade, lebar-se-iba 17 600 anhos até chegar a la streilha mais próssima, i 35 000 anhos até Sírio.
== Ls planetas nanos ==
[[Planeta nano]] ye un [[cuorpo celhestre]] mui semelhante a un [[planeta]], dado que orbita an buolta de l [[Sol]] i ten [[grabidade]] suficiente para assumir ua forma cun eiquilíbrio hidrostático (aprossimadamente sférica), mas nun ten ua [[órbita]] zampedida, orbitando cun miles de outros pequeinhos cuorpos celhestres.
[[Ceres (planeta nano)|Ceres]], que até meados de l [[seclo XIX]] era cunsidrado un planeta percipal, orbita nua region de l sistema solar coincida cumo [[cintura de asteróides]]. Por fin, ne ls cunfines de l sistema solar, para para alhá de la órbita de Netuno, nua eimensa region de cuorpos celhestres gilados, ancontran-se [[Pluton]] i l recentemente çcubierto [[Éris (planeta nano)|Éris]]. Até 2006, cunsidraba-se, tamien, Pluton cumo un de ls planetas percipales. Hoije, Pluton, Ceres, Éris, [[Makemake (planeta nano)|Makemake]] i [[Haumea (planeta nano)|Haumea]] son cunsidrados cumo "planetas nanos".
== Las lunas i ls anéis ==
[[satélite natural|Satélites naturales]] ó lunas son oubjetos de dimensones cunsidrables que orbitan ls [[planeta]]s. Cumprenden pequeinhos astros caturados de la [[cintura de asteróides]], cumo las lunas de Marte i de ls planetas gasosos, até astros caturados de la [[cintura de Kuiper]] cumo l causo de [[Triton (satélite)|Triton]] ne l causo de Netuno ó até mesmo astros formados a partir de l própio planeta atrabeç de l ampato dun protoplaneta, cumo l causo de la Luna de la Tierra.
Ls planetas gasosos ténen pequeinhas partículas de pó i [[carambelo]] que ls orbitan an einormes quantidades, son ls chamados anéis planetários, ls mais famosos son ls anéis de [[Saturno (planeta)|Saturno]].
[[Fexeiro:Solar System size to scale mul.svg|thumb|upright=1.5|Repersentaçon de l sistema solar.]]
== Cuorpos menores ==
La classe de astros chamados "[[cuorpos menores de l sistema solar]]" anclui bários oubjetos defrenciados cumo son ls [[asteróide]]s, ls [[trasnetuniano]]s, ls [[cometa]]s i outros pequeinhos cuorpos.
=== Asteróides ===
Ls asteróides son astros menores de l que ls planetas, normalmente an forma de patata, ancontrando-se na maiorie na órbita antre Marte i Júpiter i son cumpuostos por partes seneficatibas de minerales nó-boláteis. Estes son subdibididos an grupos i famílias de asteróides baseados an caratelísticas orbitales specíficas. Nota-se que eisisten lunas de asteróides, que son asteróides que orbitan asteróides maiores, que, por bezes, son quaije de l mesmo tamanho de l asteróide que orbitan.
Ls [[asteróide troiano|asteróides troianos]] stan localizados ne ls [[Punto de Lagrange|puntos de Lagrange]] de l planetas, i orbitan l Sol na mesma órbita que un planeta, delantre i atrás deste.
Las sementes de las quales ls planetas se oureginórun son chamadas de planetésimos: son cuorpos subplanetários que eisistiran durante ls purmeiros anhos de l sistema solar i que nun eisisten ne l sistema solar recente. L nome ye tamien ousado por bezes para referir ls asteróides i ls cometas an giral ó para asteróides cun menos de 10 km de diámetro.
=== Centauros ===
Ls [[centauro (astronomie)|centauros]] son astros gilados semelhantes la cometas que ténen órbitas menos scéntricas i que permanecen na region antre Júpiter i Netuno, mas son mui maiores que ls cometas. L purmeiro a ser çcubierto fui [[Quíron]], que ten propiadades parecidas cun las dun cometa i dun asteróide.
=== Trasnetunianos ===
Ls [[trasnetuniano]]s son cuorpos celhestres gilados cuja çtáncia média al Sol ancontra-se para para alhá de la órbita de Netuno, cun órbitas superiores a 200 anhos i son semelhantes als centauros.
Pensa-se que ls cometas de cúrtio período séian oureginários desta region. Ls planetas nanos [[Pluton (planeta nano)|Pluton]] i [[Éris (planeta nano)|Éris]] ancontran-se, tamien, nesta region.
L purmeiro trasnetuniano fui çcubierto an 1992. Inda assi, Pluton, que yá era coincido hai quaije un seclo, orbita nesta region de l sistema solar.
=== Cometas ===
La maiorie de ls cometas ten trés partes: 1. un ''núcleo'' sólido ó centro; 2. ua ''cableira'', ó cabeça redonda que ambolbe l núcleo i cunsiste an partículas de poeira misturadas cun auga, metano i amoníaco cungelados; i 3. ua longa ''cauda'' de poeira i gases que scapan de la cableira.
Ls cometas son cumpuostos largamente por carambelos boláteis i cun órbitas bastante scéntricas, giralmente cun un periélio drento de las órbitas de ls planetas anterior i cun afélio para para alhá de Pluton. Cometas cun pequeinhos períodos tamien eisisten; assi i todo, ls cometas mais bielhos que perdírun to l sou material bolátil son categorizados cumo asteróides. Alguns cometas cun órbitas heiperbólicas puoden tener sido oureginados de fura de l sistema solar.
De momiento, ls astros de la [[nubre de Oort]] son heipotéticos i ancontran-se an órbitas antre ls 50 000 i ls 100 000 UA, i pensa-se que esta region ye la ourige de ls cometas de longo período.
L nuobo planetóide [[Sedna (planetóide)|Sedna]] cun ua órbita bastante elítica que se stende por cerca de 76 a 928 UA, nun entra cumo ye óbbio nesta catadorie, mas ls sous çcubridores argumentan que deberie ser cunsidrado parte de la nubre de Oort.
=== Meteoróides ===
Ls meteoróides son astros cun dimenson antre 50 metros até partículas tan pequeinhas cumo pó. Astros maiores que 50 metros son coincidos cumo asteróides. Cuntrobersa cuntina la dimenson mássima dun asteróide i mínima dun planeta. Un meteoróide que atrabisse la atmosfera de la Tierra passa la se chamar [[meteoro]]; causo chegue al tierra, chama-se [[meteorito]].
== Percipales cuorpos de l Sistema Solar ==
{| class="wikitable sortable"
|-
! style="background: #E9E9E9;" | Pos.
! style="background: #E9E9E9;" | Cuorpo celhestre
! style="background: #E9E9E9;" | Eimaige
! style="background: #E9E9E9;" | Diámetro (km)
! style="background: #E9E9E9;" | Diámetro (bs. Tierra)
! style="background: #E9E9E9;" | Velume ( mil milhones km³)
! style="background: #E9E9E9;" | Tipo
|-
|1
|[[Sol]] ||bgcolor=black|[[Fexeiro:Sun920607.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 392 000,0 || 109,25 || 1412 milhones || [[streilha]]
|-
|2
|[[Júpiter (planeta)|Júpiter]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Jupiter.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 139 822,0 || 10,97 || 1 431 280 || [[planeta]]
|-
|3
|[[Saturno (planeta)|Saturno]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Saturn-cassini-March-27-2004.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 116 464,0 || 9,14 || 827 130 || [[planeta]]
|-
|4
|[[Ourano]]|| bgcolor="black" | [[Fexeiro:Uranus.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 50 724,0 || 3,98 || 68 340 || [[planeta]]
|-
|5
|[[Netuno (planeta)|Netuno]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Neptune Voyager2 color calibrated.png|frameless|center|upright=0.4|none]] || 49 244,0 || 3,87 || 62 540 || [[planeta]]
|-
|6
|[[Tierra]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:The Earth seen from Apollo 17.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 12 742,0 || 1 || 1083,21 || [[planeta]]
|-
|7
|[[Bénus (planeta)|Bénus]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Venus-real.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 12 103,6 || 95,0% || 928,43 || [[planeta]]
|-
|8
|[[Marte (planeta)|Marte]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Mars Valles Marineris.jpeg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 6780,0 || 53,2% || 163,18 || [[planeta]]
|-
|9
|[[Ganímedes (satélite)|Ganímedes]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Ganymede g1 true.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 5 262,4 || 41,3% || 76,30 || [[satélite natural]]
|-
|10
|[[Titana (satélite)|Titana]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Titan_in_natural_color_Cassini.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 5150,0 || 40,4% || 71,52 || [[satélite natural]]
|-
|11
|[[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Mercury-real color.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 4 879,4 || 38,3% || 60,83 || [[planeta]]
|-
|12
|[[Calisto (satélite)|Calisto]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Callisto.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 4 820,6 || 37,8% || 58,65 || [[satélite natural]]
|-
|13
|[[Io (satélite)|Io]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Io highest resolution true color.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 3 643,0 || 28,6% || 25,32 || [[satélite natural]]
|-
|14
|[[Lhuna]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Moon merged small.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 3 474,2 || 27,3% || 21,958 || [[satélite natural]]
|-
|15
|[[Ouropa (satélite)|Ouropa]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Europa-moon.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 3122,0 || 24,5% || 15,93 || [[satélite natural]]
|-
|16
|[[Éris (planeta nano)|Éris]]* ** ||bgcolor=black| ||| 3000 ± 400|| || || [[Planeta nano]]
|-
|17
|[[Triton (satélite)|Triton]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Triton moon mosaic Voyager 2 (large).jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 2 706,8 || 21,2% || 10,38 || [[satélite natural]]
|-
|18
|[[Pluton (planeta nano)|Pluton]]**** ||bgcolor=black|
[[Fexeiro:Ang planeta Pluto mula sa New Horizons.png|frameless|center|upright=0.4|none]]
|| 2 306 || 18,1% || 6,39 || [[Planeta nano]]
|-
|19
|[[2005 FY9]]*** ||bgcolor=black|[[Fexeiro:2005FY9art.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1600-2000 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|20
|[[Titania (satélite)|Titania]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Titania_(moon)_color_cropped.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 577,8 || 12,4% || 2,06 || [[satélite natural]]
|-
|21
|[[Reia (satélite)|Reia]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Rhea (moon) thumb.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1528,0 || 12,0% || 1,87 || [[satélite natural]]
|-
|22
|[[Ouberon (satélite)|Ouberon]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Voyager 2 picture of Oberon.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 522,8 || 12,0% || 1,85 || [[satélite natural]]
|-
|23
|[[2003 EL61]]*** ||bgcolor=black|
|| ~1490 (1960 x 1518 x 996) || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|24
|[[Sedna (transnetuniano)|Sedna]]*** ||bgcolor=black| || 1180-1800 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|25
|[[Jápeto (satélite)|Jápeto]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Iapetus by Voyager 2 - enhanced.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 436,0 || 11,3% || 1,55 || [[satélite natural]]
|-
|26
|[[Orco (transnetuniano)|Orco]]*** ||bgcolor=black| || 840-1880 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|27
|[[Caronte (satélite)|Caronte]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Charon.png|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 186 || 9,3% || 0,87 || [[satélite natural]]
|-
|28
|[[Umbriel (satélite)|Umbriel]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Umbriel (moon).jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1169,4 || 9,2% || 0,84 || [[satélite natural]]
|-
|29
|[[Quaoar (transnetuniano)|Quaoar]]* ||bgcolor=black| || 990-1346 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|30
|[[Ariel (satélite)|Ariel]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Ariel in monochrome.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 157,8 || 9,1% || 0,81 || [[satélite natural]]
|-
|31
|[[Dione (satélite)|Dione]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Dione.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 120,0 || 8,8% || 0,73 || [[satélite natural]]
|-
|32
|[[Tétis (satélite)|Tétis]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Tethys cassini.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 060 || 8,3% || 0,624 || [[satélite natural]]
|-
|33
|[[Ceres (planeta nano)|Ceres]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691) (cropped).jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 950 || 7,6% || 0,437 || [[Planeta nano]]
|-
|34
|[[Ixion (transnetuniano)|Ixion]]* ||bgcolor=black| || 930 || 7,3% || 0,421 || [[Trasnetuniano]]
|-
|35
|[[2002 UX25]]*** ||bgcolor=black| || ~900 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|36
|[[Baruna (transnetuniano)|Baruna]]* ||bgcolor=black| || 760-1020 || 8,3% || 0,624 || [[Trasnetuniano]]
|-
|37
|[[2002 AW197]]*** ||bgcolor=black| || 700±50 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|38
|[[2004 XR190]]*** ||bgcolor=black| || 500-1000 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|39
|[[1996 TL66]]*** ||bgcolor=black| || ~632 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|40
|[[19521 Caos|Caos]]* ** ||bgcolor=black| || ~560 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|41
|[[4 Besta (asteróide)|Besta]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Vesta full mosaic.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 530 || 4,2% || 0,078 || [[asteróide]]
|-
|42
|[[2 Palas (asteróide)|Palas]]* * ||bgcolor=black| || 530 || 4,2% || 0,078 || [[asteróide]]
|-
|43
|[[Ancélado (satélite)|Ancélado]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Enceladus from Voyager.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 504.2 || 3,9% || 0,067 || [[satélite natural]]
|-
|44
|[[38628 Huya (transnetuniano)|Huya]]* ** ||bgcolor=black| || 300-700 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|45
|[[Miranda (satélite)|Miranda]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Miranda.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 471.6 || 3,7% || 0,055 || [[satélite natural]]
|-
|46
|[[Protiu (satélite)|Protiu]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Proteus (Voyager 2).jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 418 || 3,3% || 0,038 || [[satélite natural]]
|-
|47
|[[10 Hígia (asteróide)|Hígia]]* * ||bgcolor=black| || 410 || 3,2% || 0,036 || [[asteróide]]
|-
|48
|[[Mimas (satélite)|Mimas]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Mimas moon.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 397,2 || 3,1% || 0,033 || [[satélite natural]]
|}
: * Usando diámetro eiquatorial i assumindo que l cuorpo ye sférico
: ** Assumindo que l cuorpo ye sferóide
: *** Diámetro ye coincido de forma solo mui aprossimada
: **** Nun ye cunsidrado un planeta clássico
[[Catadorie:Sistema solar]]
jwlul9s51tagzgq9v076jh38fjaq3j0
107427
107426
2026-07-24T21:29:43Z
~2026-30875-10
15270
/* Ls planetas */
107427
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}{{Anfo|eimaige=[[Ficheiro:Planets2013-unlabeled.jpg|upright=1.75|frameless]]|lhegenda=Eimaige que apersenta l [[Sol]] i ls uito planetas: [[Marcúrio_(planeta)|Marcúrio]], [[Bénus]], [[Tierra]], [[Marte_(planeta)|Marte]], [[Júpiter_(planeta)|Júpiter]], [[Saturno]], [[Ourano]] i [[Netuno (planeta)|Netuno]]}}
L '''Sistema Solar''' ye custituído pul [[Sol]] i pul cunjunto de l [[Cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]] que se ancontran ne l sou campo grabítico, i que cumprende ls [[planeta]]s, i ua miríade de outros oubjetos de menor dimenson antre ls quales se cuntan ls [[planeta nano|planetas nanos]] i ls [[cuorpos menores de l Sistema Solar]] ([[asteróide]]s, [[trasnetunianos]] i [[cometa]]s)
Inda nun se sabe, al cierto , cumo l sistema solar fui formado. Eisisten bárias teories, mas solo ua ye atualmente aceite. Trata-se de la Teorie Nebular ó Heipótese Nebular.
L Sol ampeçou a brilhar quando l núcleo atingiu 10 milhones de graus [[Celsius]], temperatura suficiente para ampeçar reaçones de [[fuson nuclear]]. La [[radiaçon]] acabou por gerar un [[bento solar]] mui fuorte, coincido cumo "óndia de choque", que spalhou l gáç i poeira restantes de las redondezas de la streilha recén-nacida pa ls planetas que se acabórun de formar a partir de einormes colisones antre ls [[protoplaneta]]s.
== Ls planetas ==
{| cellspacing=2 cellpadding=0 width=200 align=right style="font-size:smaller; clear:right;"
|+ style="font-size:larger;"| '''Scala de las [[órbita]]s de l [[planeta]]s.'''<br />(milhones [[Kn|quilómetros]]) <br /> L fondo i l topo de la barra quelorida repersentan l punto mais próssimo i l mais loinge de l planeta al sol.</p>
|-
|colspan=2|
<timeline>
ImageSize = width:300 height:640
PlotArea = width:140 height:600 left:50 bottom:20
AlignBars = justify
Period = from:0 till:5000
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0
LineData=
at:start color:yelloworange
PlotData=
width:15 color:blue align:left shift:(15,-5)
from:46 till:70 text:"Marcúrio"
from:107 till:109 align:right shift:(-15,-5) text:"Bénus"
from:147 till:152 shift:(15,0) text:"Tierra"
from:207 till:249 align:right shift:(-15,0) text:"Marte"
from:314 till:494 shift:(15,5) color:yellow text:"Cintura de asteróides"
from:741 till:816 text:"Júpiter"
from:1347 till:1507 text:"Saturno"
from:2735 till:3004 text:"Urano"
from:4456 till:4537 text:"Neturno"
</timeline>
|}
Ls percipales eilemientos celhestres que orbitan an torno de l [[Sol]] son ls uito planetas percipales coincidos atualmente cujas dimensones ban de l gigante de [[gáç]] [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] até al pequeinho i [[Peinha|rochoso]] [[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]], que ten menos de la metade de l tamanho de la [[Tierra]].
Até Agosto de 2006, quando la [[Ounion Astronómica Anternacional]] alterou la definiçon oufecial de la palabra ''[[planeta]]'', [[Pluton (planeta nano)|Pluton]] era cunsidrado l nono planeta de l Sistema Solar. Hoije ye cunsidrado un [[planeta nano]], ó un [[planetóide]], por ser mui pequeinho.
Próssimos de l Sol ancontran-se ls quatro [[planeta telúrico|planetas telúricos]], que son cumpuostos de peinhas i silicatos, son eilhes Mercúrio, [[Bénus (planeta)|Bénus]], [[Tierra]] i [[Marte (planeta)|Marte]]. Depuis de la órbita de Marte ancontran-se quatro [[planeta gasoso|planetas gasosos]] ([[Júpiter (planeta)|Júpiter]], [[Saturno (planeta)|Saturno]], [[Ourano (planeta)|Ourano]] i [[Netuno (planeta)|Netuno]]) , que son ua spece de planetas colossales que se puoden debedir an dous subgrupos: Júpiter-Saturno i Ourano-Netuno.
Mercúrio ye l mais próssimo de l Sol, a ua çtáncia de solo 57,9 milhones de quilómetros, anquanto Netuno stá a cerca de 4500 milhones de quilómetros.
Ls planetas de l sistema solar son ls uito astros que tradecionalmente son coincidos cumo tal: Marcúrio (☿), Bénus (♀), Tierra (♁), Marte (♂), Júpiter (♃), Saturno (♄), Ourano (♅) i Netuno (♆). Todos ls planetas recebírun nomes de diuses i diusas de la [[mitologie greco-romana]].
=== La dimenson astronómica de las çtáncias ne l spácio ===
Para ua noçon de la dimenson astronómica de las çtáncias ne l [[Spácio sideral|spácio]] debe-se fazer cálclos i usar un modelo que permita ua percepçon mais clara de l que stá an jogo. Por eisemplo, un modelo reduzido an que l Sol starie repersentado por ua [[bola|bola de futebol]] (de 22 cm de diámetro). A essa scala, la Tierra quedarie a 23,6 metros de çtáncia i serie ua [[Sfera (geometrie)|sfera]] cun solo 2 mm de [[diámetro]] (la [[Lhuna]] quedarie a uns 5 cm de la Tierra, i tenerie un diámetro duns 0,5 mm). Júpiter i Saturno serien berlindes cun cerca de 2 cm de diámetro, respetibamente a 123 i a 226 metros de l Sol. Pluton quedarie a 931 metros de l Sol, cun cerca de 0.36 mn de diámetro. Quanto a la streilha mais próssima, la [[Prossima Centauri]], essa starie a 6332 km de l Sol, anquanto la streilha [[Sírio]] a 13 150 km.
Se l tiempo dua biaige de la Tierra a la Lhuna, a cerca de 257 000 km/hora, fusse dua hora i un quarto, lebarie-se cerca de trés sumanas terrestres para se ir de la Tierra al Sol, 3 meses se ir la Júpiter, siete meses para Saturno i cerca de dous anhos i meio a chegar la Pluton i deixar l nuosso sistema solar. A partir dende, a essa belocidade, lebar-se-iba 17 600 anhos até chegar a la streilha mais próssima, i 35 000 anhos até Sírio.
== Ls planetas nanos ==
[[Planeta nano]] ye un [[cuorpo celhestre]] mui semelhante a un [[planeta]], dado que orbita an buolta de l [[Sol]] i ten [[grabidade]] suficiente para assumir ua forma cun eiquilíbrio hidrostático (aprossimadamente sférica), mas nun ten ua [[órbita]] zampedida, orbitando cun miles de outros pequeinhos cuorpos celhestres.
[[Ceres (planeta nano)|Ceres]], que até meados de l [[seclo XIX]] era cunsidrado un planeta percipal, orbita nua region de l sistema solar coincida cumo [[cintura de asteróides]]. Por fin, ne ls cunfines de l sistema solar, para para alhá de la órbita de Netuno, nua eimensa region de cuorpos celhestres gilados, ancontran-se [[Pluton]] i l recentemente çcubierto [[Éris (planeta nano)|Éris]]. Até 2006, cunsidraba-se, tamien, Pluton cumo un de ls planetas percipales. Hoije, Pluton, Ceres, Éris, [[Makemake (planeta nano)|Makemake]] i [[Haumea (planeta nano)|Haumea]] son cunsidrados cumo "planetas nanos".
== Las lunas i ls anéis ==
[[satélite natural|Satélites naturales]] ó lunas son oubjetos de dimensones cunsidrables que orbitan ls [[planeta]]s. Cumprenden pequeinhos astros caturados de la [[cintura de asteróides]], cumo las lunas de Marte i de ls planetas gasosos, até astros caturados de la [[cintura de Kuiper]] cumo l causo de [[Triton (satélite)|Triton]] ne l causo de Netuno ó até mesmo astros formados a partir de l própio planeta atrabeç de l ampato dun protoplaneta, cumo l causo de la Luna de la Tierra.
Ls planetas gasosos ténen pequeinhas partículas de pó i [[carambelo]] que ls orbitan an einormes quantidades, son ls chamados anéis planetários, ls mais famosos son ls anéis de [[Saturno (planeta)|Saturno]].
[[Fexeiro:Solar System size to scale mul.svg|thumb|upright=1.5|Repersentaçon de l sistema solar.]]
== Cuorpos menores ==
La classe de astros chamados "[[cuorpos menores de l sistema solar]]" anclui bários oubjetos defrenciados cumo son ls [[asteróide]]s, ls [[trasnetuniano]]s, ls [[cometa]]s i outros pequeinhos cuorpos.
=== Asteróides ===
Ls asteróides son astros menores de l que ls planetas, normalmente an forma de patata, ancontrando-se na maiorie na órbita antre Marte i Júpiter i son cumpuostos por partes seneficatibas de minerales nó-boláteis. Estes son subdibididos an grupos i famílias de asteróides baseados an caratelísticas orbitales specíficas. Nota-se que eisisten lunas de asteróides, que son asteróides que orbitan asteróides maiores, que, por bezes, son quaije de l mesmo tamanho de l asteróide que orbitan.
Ls [[asteróide troiano|asteróides troianos]] stan localizados ne ls [[Punto de Lagrange|puntos de Lagrange]] de l planetas, i orbitan l Sol na mesma órbita que un planeta, delantre i atrás deste.
Las sementes de las quales ls planetas se oureginórun son chamadas de planetésimos: son cuorpos subplanetários que eisistiran durante ls purmeiros anhos de l sistema solar i que nun eisisten ne l sistema solar recente. L nome ye tamien ousado por bezes para referir ls asteróides i ls cometas an giral ó para asteróides cun menos de 10 km de diámetro.
=== Centauros ===
Ls [[centauro (astronomie)|centauros]] son astros gilados semelhantes la cometas que ténen órbitas menos scéntricas i que permanecen na region antre Júpiter i Netuno, mas son mui maiores que ls cometas. L purmeiro a ser çcubierto fui [[Quíron]], que ten propiadades parecidas cun las dun cometa i dun asteróide.
=== Trasnetunianos ===
Ls [[trasnetuniano]]s son cuorpos celhestres gilados cuja çtáncia média al Sol ancontra-se para para alhá de la órbita de Netuno, cun órbitas superiores a 200 anhos i son semelhantes als centauros.
Pensa-se que ls cometas de cúrtio período séian oureginários desta region. Ls planetas nanos [[Pluton (planeta nano)|Pluton]] i [[Éris (planeta nano)|Éris]] ancontran-se, tamien, nesta region.
L purmeiro trasnetuniano fui çcubierto an 1992. Inda assi, Pluton, que yá era coincido hai quaije un seclo, orbita nesta region de l sistema solar.
=== Cometas ===
La maiorie de ls cometas ten trés partes: 1. un ''núcleo'' sólido ó centro; 2. ua ''cableira'', ó cabeça redonda que ambolbe l núcleo i cunsiste an partículas de poeira misturadas cun auga, metano i amoníaco cungelados; i 3. ua longa ''cauda'' de poeira i gases que scapan de la cableira.
Ls cometas son cumpuostos largamente por carambelos boláteis i cun órbitas bastante scéntricas, giralmente cun un periélio drento de las órbitas de ls planetas anterior i cun afélio para para alhá de Pluton. Cometas cun pequeinhos períodos tamien eisisten; assi i todo, ls cometas mais bielhos que perdírun to l sou material bolátil son categorizados cumo asteróides. Alguns cometas cun órbitas heiperbólicas puoden tener sido oureginados de fura de l sistema solar.
De momiento, ls astros de la [[nubre de Oort]] son heipotéticos i ancontran-se an órbitas antre ls 50 000 i ls 100 000 UA, i pensa-se que esta region ye la ourige de ls cometas de longo período.
L nuobo planetóide [[Sedna (planetóide)|Sedna]] cun ua órbita bastante elítica que se stende por cerca de 76 a 928 UA, nun entra cumo ye óbbio nesta catadorie, mas ls sous çcubridores argumentan que deberie ser cunsidrado parte de la nubre de Oort.
=== Meteoróides ===
Ls meteoróides son astros cun dimenson antre 50 metros até partículas tan pequeinhas cumo pó. Astros maiores que 50 metros son coincidos cumo asteróides. Cuntrobersa cuntina la dimenson mássima dun asteróide i mínima dun planeta. Un meteoróide que atrabisse la atmosfera de la Tierra passa la se chamar [[meteoro]]; causo chegue al tierra, chama-se [[meteorito]].
== Percipales cuorpos de l Sistema Solar ==
{| class="wikitable sortable"
|-
! style="background: #E9E9E9;" | Pos.
! style="background: #E9E9E9;" | Cuorpo celhestre
! style="background: #E9E9E9;" | Eimaige
! style="background: #E9E9E9;" | Diámetro (km)
! style="background: #E9E9E9;" | Diámetro (bs. Tierra)
! style="background: #E9E9E9;" | Velume ( mil milhones km³)
! style="background: #E9E9E9;" | Tipo
|-
|1
|[[Sol]] ||bgcolor=black|[[Fexeiro:Sun920607.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 392 000,0 || 109,25 || 1412 milhones || [[streilha]]
|-
|2
|[[Júpiter (planeta)|Júpiter]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Jupiter.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 139 822,0 || 10,97 || 1 431 280 || [[planeta]]
|-
|3
|[[Saturno (planeta)|Saturno]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Saturn-cassini-March-27-2004.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 116 464,0 || 9,14 || 827 130 || [[planeta]]
|-
|4
|[[Ourano]]|| bgcolor="black" | [[Fexeiro:Uranus.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 50 724,0 || 3,98 || 68 340 || [[planeta]]
|-
|5
|[[Netuno (planeta)|Netuno]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Neptune Voyager2 color calibrated.png|frameless|center|upright=0.4|none]] || 49 244,0 || 3,87 || 62 540 || [[planeta]]
|-
|6
|[[Tierra]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:The Earth seen from Apollo 17.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 12 742,0 || 1 || 1083,21 || [[planeta]]
|-
|7
|[[Bénus (planeta)|Bénus]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Venus-real.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 12 103,6 || 95,0% || 928,43 || [[planeta]]
|-
|8
|[[Marte (planeta)|Marte]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Mars Valles Marineris.jpeg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 6780,0 || 53,2% || 163,18 || [[planeta]]
|-
|9
|[[Ganímedes (satélite)|Ganímedes]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Ganymede g1 true.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 5 262,4 || 41,3% || 76,30 || [[satélite natural]]
|-
|10
|[[Titana (satélite)|Titana]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Titan_in_natural_color_Cassini.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 5150,0 || 40,4% || 71,52 || [[satélite natural]]
|-
|11
|[[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Mercury-real color.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 4 879,4 || 38,3% || 60,83 || [[planeta]]
|-
|12
|[[Calisto (satélite)|Calisto]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Callisto.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 4 820,6 || 37,8% || 58,65 || [[satélite natural]]
|-
|13
|[[Io (satélite)|Io]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Io highest resolution true color.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 3 643,0 || 28,6% || 25,32 || [[satélite natural]]
|-
|14
|[[Lhuna]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Moon merged small.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 3 474,2 || 27,3% || 21,958 || [[satélite natural]]
|-
|15
|[[Ouropa (satélite)|Ouropa]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Europa-moon.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 3122,0 || 24,5% || 15,93 || [[satélite natural]]
|-
|16
|[[Éris (planeta nano)|Éris]]* ** ||bgcolor=black| ||| 3000 ± 400|| || || [[Planeta nano]]
|-
|17
|[[Triton (satélite)|Triton]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Triton moon mosaic Voyager 2 (large).jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 2 706,8 || 21,2% || 10,38 || [[satélite natural]]
|-
|18
|[[Pluton (planeta nano)|Pluton]]**** ||bgcolor=black|
[[Fexeiro:Ang planeta Pluto mula sa New Horizons.png|frameless|center|upright=0.4|none]]
|| 2 306 || 18,1% || 6,39 || [[Planeta nano]]
|-
|19
|[[2005 FY9]]*** ||bgcolor=black|[[Fexeiro:2005FY9art.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1600-2000 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|20
|[[Titania (satélite)|Titania]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Titania_(moon)_color_cropped.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 577,8 || 12,4% || 2,06 || [[satélite natural]]
|-
|21
|[[Reia (satélite)|Reia]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Rhea (moon) thumb.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1528,0 || 12,0% || 1,87 || [[satélite natural]]
|-
|22
|[[Ouberon (satélite)|Ouberon]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Voyager 2 picture of Oberon.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 522,8 || 12,0% || 1,85 || [[satélite natural]]
|-
|23
|[[2003 EL61]]*** ||bgcolor=black|
|| ~1490 (1960 x 1518 x 996) || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|24
|[[Sedna (transnetuniano)|Sedna]]*** ||bgcolor=black| || 1180-1800 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|25
|[[Jápeto (satélite)|Jápeto]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Iapetus by Voyager 2 - enhanced.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 436,0 || 11,3% || 1,55 || [[satélite natural]]
|-
|26
|[[Orco (transnetuniano)|Orco]]*** ||bgcolor=black| || 840-1880 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|27
|[[Caronte (satélite)|Caronte]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Charon.png|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 186 || 9,3% || 0,87 || [[satélite natural]]
|-
|28
|[[Umbriel (satélite)|Umbriel]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Umbriel (moon).jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1169,4 || 9,2% || 0,84 || [[satélite natural]]
|-
|29
|[[Quaoar (transnetuniano)|Quaoar]]* ||bgcolor=black| || 990-1346 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|30
|[[Ariel (satélite)|Ariel]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Ariel in monochrome.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 157,8 || 9,1% || 0,81 || [[satélite natural]]
|-
|31
|[[Dione (satélite)|Dione]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Dione.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 120,0 || 8,8% || 0,73 || [[satélite natural]]
|-
|32
|[[Tétis (satélite)|Tétis]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Tethys cassini.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 060 || 8,3% || 0,624 || [[satélite natural]]
|-
|33
|[[Ceres (planeta nano)|Ceres]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691) (cropped).jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 950 || 7,6% || 0,437 || [[Planeta nano]]
|-
|34
|[[Ixion (transnetuniano)|Ixion]]* ||bgcolor=black| || 930 || 7,3% || 0,421 || [[Trasnetuniano]]
|-
|35
|[[2002 UX25]]*** ||bgcolor=black| || ~900 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|36
|[[Baruna (transnetuniano)|Baruna]]* ||bgcolor=black| || 760-1020 || 8,3% || 0,624 || [[Trasnetuniano]]
|-
|37
|[[2002 AW197]]*** ||bgcolor=black| || 700±50 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|38
|[[2004 XR190]]*** ||bgcolor=black| || 500-1000 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|39
|[[1996 TL66]]*** ||bgcolor=black| || ~632 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|40
|[[19521 Caos|Caos]]* ** ||bgcolor=black| || ~560 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|41
|[[4 Besta (asteróide)|Besta]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Vesta full mosaic.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 530 || 4,2% || 0,078 || [[asteróide]]
|-
|42
|[[2 Palas (asteróide)|Palas]]* * ||bgcolor=black| || 530 || 4,2% || 0,078 || [[asteróide]]
|-
|43
|[[Ancélado (satélite)|Ancélado]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Enceladus from Voyager.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 504.2 || 3,9% || 0,067 || [[satélite natural]]
|-
|44
|[[38628 Huya (transnetuniano)|Huya]]* ** ||bgcolor=black| || 300-700 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|45
|[[Miranda (satélite)|Miranda]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Miranda.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 471.6 || 3,7% || 0,055 || [[satélite natural]]
|-
|46
|[[Protiu (satélite)|Protiu]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Proteus (Voyager 2).jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 418 || 3,3% || 0,038 || [[satélite natural]]
|-
|47
|[[10 Hígia (asteróide)|Hígia]]* * ||bgcolor=black| || 410 || 3,2% || 0,036 || [[asteróide]]
|-
|48
|[[Mimas (satélite)|Mimas]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Mimas moon.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 397,2 || 3,1% || 0,033 || [[satélite natural]]
|}
: * Usando diámetro eiquatorial i assumindo que l cuorpo ye sférico
: ** Assumindo que l cuorpo ye sferóide
: *** Diámetro ye coincido de forma solo mui aprossimada
: **** Nun ye cunsidrado un planeta clássico
[[Catadorie:Sistema solar]]
f6e58as2xm04rotce9yjuktraajto9m
107428
107427
2026-07-24T21:30:53Z
~2026-30875-10
15270
/* Las lunas i ls anéis */
107428
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}{{Anfo|eimaige=[[Ficheiro:Planets2013-unlabeled.jpg|upright=1.75|frameless]]|lhegenda=Eimaige que apersenta l [[Sol]] i ls uito planetas: [[Marcúrio_(planeta)|Marcúrio]], [[Bénus]], [[Tierra]], [[Marte_(planeta)|Marte]], [[Júpiter_(planeta)|Júpiter]], [[Saturno]], [[Ourano]] i [[Netuno (planeta)|Netuno]]}}
L '''Sistema Solar''' ye custituído pul [[Sol]] i pul cunjunto de l [[Cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]] que se ancontran ne l sou campo grabítico, i que cumprende ls [[planeta]]s, i ua miríade de outros oubjetos de menor dimenson antre ls quales se cuntan ls [[planeta nano|planetas nanos]] i ls [[cuorpos menores de l Sistema Solar]] ([[asteróide]]s, [[trasnetunianos]] i [[cometa]]s)
Inda nun se sabe, al cierto , cumo l sistema solar fui formado. Eisisten bárias teories, mas solo ua ye atualmente aceite. Trata-se de la Teorie Nebular ó Heipótese Nebular.
L Sol ampeçou a brilhar quando l núcleo atingiu 10 milhones de graus [[Celsius]], temperatura suficiente para ampeçar reaçones de [[fuson nuclear]]. La [[radiaçon]] acabou por gerar un [[bento solar]] mui fuorte, coincido cumo "óndia de choque", que spalhou l gáç i poeira restantes de las redondezas de la streilha recén-nacida pa ls planetas que se acabórun de formar a partir de einormes colisones antre ls [[protoplaneta]]s.
== Ls planetas ==
{| cellspacing=2 cellpadding=0 width=200 align=right style="font-size:smaller; clear:right;"
|+ style="font-size:larger;"| '''Scala de las [[órbita]]s de l [[planeta]]s.'''<br />(milhones [[Kn|quilómetros]]) <br /> L fondo i l topo de la barra quelorida repersentan l punto mais próssimo i l mais loinge de l planeta al sol.</p>
|-
|colspan=2|
<timeline>
ImageSize = width:300 height:640
PlotArea = width:140 height:600 left:50 bottom:20
AlignBars = justify
Period = from:0 till:5000
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0
LineData=
at:start color:yelloworange
PlotData=
width:15 color:blue align:left shift:(15,-5)
from:46 till:70 text:"Marcúrio"
from:107 till:109 align:right shift:(-15,-5) text:"Bénus"
from:147 till:152 shift:(15,0) text:"Tierra"
from:207 till:249 align:right shift:(-15,0) text:"Marte"
from:314 till:494 shift:(15,5) color:yellow text:"Cintura de asteróides"
from:741 till:816 text:"Júpiter"
from:1347 till:1507 text:"Saturno"
from:2735 till:3004 text:"Urano"
from:4456 till:4537 text:"Neturno"
</timeline>
|}
Ls percipales eilemientos celhestres que orbitan an torno de l [[Sol]] son ls uito planetas percipales coincidos atualmente cujas dimensones ban de l gigante de [[gáç]] [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] até al pequeinho i [[Peinha|rochoso]] [[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]], que ten menos de la metade de l tamanho de la [[Tierra]].
Até Agosto de 2006, quando la [[Ounion Astronómica Anternacional]] alterou la definiçon oufecial de la palabra ''[[planeta]]'', [[Pluton (planeta nano)|Pluton]] era cunsidrado l nono planeta de l Sistema Solar. Hoije ye cunsidrado un [[planeta nano]], ó un [[planetóide]], por ser mui pequeinho.
Próssimos de l Sol ancontran-se ls quatro [[planeta telúrico|planetas telúricos]], que son cumpuostos de peinhas i silicatos, son eilhes Mercúrio, [[Bénus (planeta)|Bénus]], [[Tierra]] i [[Marte (planeta)|Marte]]. Depuis de la órbita de Marte ancontran-se quatro [[planeta gasoso|planetas gasosos]] ([[Júpiter (planeta)|Júpiter]], [[Saturno (planeta)|Saturno]], [[Ourano (planeta)|Ourano]] i [[Netuno (planeta)|Netuno]]) , que son ua spece de planetas colossales que se puoden debedir an dous subgrupos: Júpiter-Saturno i Ourano-Netuno.
Mercúrio ye l mais próssimo de l Sol, a ua çtáncia de solo 57,9 milhones de quilómetros, anquanto Netuno stá a cerca de 4500 milhones de quilómetros.
Ls planetas de l sistema solar son ls uito astros que tradecionalmente son coincidos cumo tal: Marcúrio (☿), Bénus (♀), Tierra (♁), Marte (♂), Júpiter (♃), Saturno (♄), Ourano (♅) i Netuno (♆). Todos ls planetas recebírun nomes de diuses i diusas de la [[mitologie greco-romana]].
=== La dimenson astronómica de las çtáncias ne l spácio ===
Para ua noçon de la dimenson astronómica de las çtáncias ne l [[Spácio sideral|spácio]] debe-se fazer cálclos i usar un modelo que permita ua percepçon mais clara de l que stá an jogo. Por eisemplo, un modelo reduzido an que l Sol starie repersentado por ua [[bola|bola de futebol]] (de 22 cm de diámetro). A essa scala, la Tierra quedarie a 23,6 metros de çtáncia i serie ua [[Sfera (geometrie)|sfera]] cun solo 2 mm de [[diámetro]] (la [[Lhuna]] quedarie a uns 5 cm de la Tierra, i tenerie un diámetro duns 0,5 mm). Júpiter i Saturno serien berlindes cun cerca de 2 cm de diámetro, respetibamente a 123 i a 226 metros de l Sol. Pluton quedarie a 931 metros de l Sol, cun cerca de 0.36 mn de diámetro. Quanto a la streilha mais próssima, la [[Prossima Centauri]], essa starie a 6332 km de l Sol, anquanto la streilha [[Sírio]] a 13 150 km.
Se l tiempo dua biaige de la Tierra a la Lhuna, a cerca de 257 000 km/hora, fusse dua hora i un quarto, lebarie-se cerca de trés sumanas terrestres para se ir de la Tierra al Sol, 3 meses se ir la Júpiter, siete meses para Saturno i cerca de dous anhos i meio a chegar la Pluton i deixar l nuosso sistema solar. A partir dende, a essa belocidade, lebar-se-iba 17 600 anhos até chegar a la streilha mais próssima, i 35 000 anhos até Sírio.
== Ls planetas nanos ==
[[Planeta nano]] ye un [[cuorpo celhestre]] mui semelhante a un [[planeta]], dado que orbita an buolta de l [[Sol]] i ten [[grabidade]] suficiente para assumir ua forma cun eiquilíbrio hidrostático (aprossimadamente sférica), mas nun ten ua [[órbita]] zampedida, orbitando cun miles de outros pequeinhos cuorpos celhestres.
[[Ceres (planeta nano)|Ceres]], que até meados de l [[seclo XIX]] era cunsidrado un planeta percipal, orbita nua region de l sistema solar coincida cumo [[cintura de asteróides]]. Por fin, ne ls cunfines de l sistema solar, para para alhá de la órbita de Netuno, nua eimensa region de cuorpos celhestres gilados, ancontran-se [[Pluton]] i l recentemente çcubierto [[Éris (planeta nano)|Éris]]. Até 2006, cunsidraba-se, tamien, Pluton cumo un de ls planetas percipales. Hoije, Pluton, Ceres, Éris, [[Makemake (planeta nano)|Makemake]] i [[Haumea (planeta nano)|Haumea]] son cunsidrados cumo "planetas nanos".
== Las lhunas i ls anéis ==
[[satélite natural|Satélites naturales]] ó lhunas son oubjetos de dimensones cunsidrables que orbitan ls [[planeta]]s. Cumprenden pequeinhos astros caturados de la [[cintura de asteróides]], cumo las lhunas de Marte i de ls planetas gasosos, até astros caturados de la [[cintura de Kuiper]] cumo l causo de [[Triton (satélite)|Triton]] ne l causo de Netuno ó até mesmo astros formados a partir de l própio planeta atrabeç de l ampato dun protoplaneta, cumo l causo de la Lhuna de la Tierra.
Ls planetas gasosos ténen pequeinhas partículas de pó i [[carambelo]] que ls orbitan an einormes quantidades, son ls chamados anéis planetários, ls mais famosos son ls anéis de [[Saturno (planeta)|Saturno]].
[[Fexeiro:Solar System size to scale mul.svg|thumb|upright=1.5|Repersentaçon de l sistema solar.]]
== Cuorpos menores ==
La classe de astros chamados "[[cuorpos menores de l sistema solar]]" anclui bários oubjetos defrenciados cumo son ls [[asteróide]]s, ls [[trasnetuniano]]s, ls [[cometa]]s i outros pequeinhos cuorpos.
=== Asteróides ===
Ls asteróides son astros menores de l que ls planetas, normalmente an forma de patata, ancontrando-se na maiorie na órbita antre Marte i Júpiter i son cumpuostos por partes seneficatibas de minerales nó-boláteis. Estes son subdibididos an grupos i famílias de asteróides baseados an caratelísticas orbitales specíficas. Nota-se que eisisten lunas de asteróides, que son asteróides que orbitan asteróides maiores, que, por bezes, son quaije de l mesmo tamanho de l asteróide que orbitan.
Ls [[asteróide troiano|asteróides troianos]] stan localizados ne ls [[Punto de Lagrange|puntos de Lagrange]] de l planetas, i orbitan l Sol na mesma órbita que un planeta, delantre i atrás deste.
Las sementes de las quales ls planetas se oureginórun son chamadas de planetésimos: son cuorpos subplanetários que eisistiran durante ls purmeiros anhos de l sistema solar i que nun eisisten ne l sistema solar recente. L nome ye tamien ousado por bezes para referir ls asteróides i ls cometas an giral ó para asteróides cun menos de 10 km de diámetro.
=== Centauros ===
Ls [[centauro (astronomie)|centauros]] son astros gilados semelhantes la cometas que ténen órbitas menos scéntricas i que permanecen na region antre Júpiter i Netuno, mas son mui maiores que ls cometas. L purmeiro a ser çcubierto fui [[Quíron]], que ten propiadades parecidas cun las dun cometa i dun asteróide.
=== Trasnetunianos ===
Ls [[trasnetuniano]]s son cuorpos celhestres gilados cuja çtáncia média al Sol ancontra-se para para alhá de la órbita de Netuno, cun órbitas superiores a 200 anhos i son semelhantes als centauros.
Pensa-se que ls cometas de cúrtio período séian oureginários desta region. Ls planetas nanos [[Pluton (planeta nano)|Pluton]] i [[Éris (planeta nano)|Éris]] ancontran-se, tamien, nesta region.
L purmeiro trasnetuniano fui çcubierto an 1992. Inda assi, Pluton, que yá era coincido hai quaije un seclo, orbita nesta region de l sistema solar.
=== Cometas ===
La maiorie de ls cometas ten trés partes: 1. un ''núcleo'' sólido ó centro; 2. ua ''cableira'', ó cabeça redonda que ambolbe l núcleo i cunsiste an partículas de poeira misturadas cun auga, metano i amoníaco cungelados; i 3. ua longa ''cauda'' de poeira i gases que scapan de la cableira.
Ls cometas son cumpuostos largamente por carambelos boláteis i cun órbitas bastante scéntricas, giralmente cun un periélio drento de las órbitas de ls planetas anterior i cun afélio para para alhá de Pluton. Cometas cun pequeinhos períodos tamien eisisten; assi i todo, ls cometas mais bielhos que perdírun to l sou material bolátil son categorizados cumo asteróides. Alguns cometas cun órbitas heiperbólicas puoden tener sido oureginados de fura de l sistema solar.
De momiento, ls astros de la [[nubre de Oort]] son heipotéticos i ancontran-se an órbitas antre ls 50 000 i ls 100 000 UA, i pensa-se que esta region ye la ourige de ls cometas de longo período.
L nuobo planetóide [[Sedna (planetóide)|Sedna]] cun ua órbita bastante elítica que se stende por cerca de 76 a 928 UA, nun entra cumo ye óbbio nesta catadorie, mas ls sous çcubridores argumentan que deberie ser cunsidrado parte de la nubre de Oort.
=== Meteoróides ===
Ls meteoróides son astros cun dimenson antre 50 metros até partículas tan pequeinhas cumo pó. Astros maiores que 50 metros son coincidos cumo asteróides. Cuntrobersa cuntina la dimenson mássima dun asteróide i mínima dun planeta. Un meteoróide que atrabisse la atmosfera de la Tierra passa la se chamar [[meteoro]]; causo chegue al tierra, chama-se [[meteorito]].
== Percipales cuorpos de l Sistema Solar ==
{| class="wikitable sortable"
|-
! style="background: #E9E9E9;" | Pos.
! style="background: #E9E9E9;" | Cuorpo celhestre
! style="background: #E9E9E9;" | Eimaige
! style="background: #E9E9E9;" | Diámetro (km)
! style="background: #E9E9E9;" | Diámetro (bs. Tierra)
! style="background: #E9E9E9;" | Velume ( mil milhones km³)
! style="background: #E9E9E9;" | Tipo
|-
|1
|[[Sol]] ||bgcolor=black|[[Fexeiro:Sun920607.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 392 000,0 || 109,25 || 1412 milhones || [[streilha]]
|-
|2
|[[Júpiter (planeta)|Júpiter]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Jupiter.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 139 822,0 || 10,97 || 1 431 280 || [[planeta]]
|-
|3
|[[Saturno (planeta)|Saturno]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Saturn-cassini-March-27-2004.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 116 464,0 || 9,14 || 827 130 || [[planeta]]
|-
|4
|[[Ourano]]|| bgcolor="black" | [[Fexeiro:Uranus.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 50 724,0 || 3,98 || 68 340 || [[planeta]]
|-
|5
|[[Netuno (planeta)|Netuno]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Neptune Voyager2 color calibrated.png|frameless|center|upright=0.4|none]] || 49 244,0 || 3,87 || 62 540 || [[planeta]]
|-
|6
|[[Tierra]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:The Earth seen from Apollo 17.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 12 742,0 || 1 || 1083,21 || [[planeta]]
|-
|7
|[[Bénus (planeta)|Bénus]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Venus-real.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 12 103,6 || 95,0% || 928,43 || [[planeta]]
|-
|8
|[[Marte (planeta)|Marte]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Mars Valles Marineris.jpeg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 6780,0 || 53,2% || 163,18 || [[planeta]]
|-
|9
|[[Ganímedes (satélite)|Ganímedes]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Ganymede g1 true.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 5 262,4 || 41,3% || 76,30 || [[satélite natural]]
|-
|10
|[[Titana (satélite)|Titana]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Titan_in_natural_color_Cassini.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 5150,0 || 40,4% || 71,52 || [[satélite natural]]
|-
|11
|[[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Mercury-real color.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 4 879,4 || 38,3% || 60,83 || [[planeta]]
|-
|12
|[[Calisto (satélite)|Calisto]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Callisto.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 4 820,6 || 37,8% || 58,65 || [[satélite natural]]
|-
|13
|[[Io (satélite)|Io]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Io highest resolution true color.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 3 643,0 || 28,6% || 25,32 || [[satélite natural]]
|-
|14
|[[Lhuna]] ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Moon merged small.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 3 474,2 || 27,3% || 21,958 || [[satélite natural]]
|-
|15
|[[Ouropa (satélite)|Ouropa]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Europa-moon.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 3122,0 || 24,5% || 15,93 || [[satélite natural]]
|-
|16
|[[Éris (planeta nano)|Éris]]* ** ||bgcolor=black| ||| 3000 ± 400|| || || [[Planeta nano]]
|-
|17
|[[Triton (satélite)|Triton]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Triton moon mosaic Voyager 2 (large).jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 2 706,8 || 21,2% || 10,38 || [[satélite natural]]
|-
|18
|[[Pluton (planeta nano)|Pluton]]**** ||bgcolor=black|
[[Fexeiro:Ang planeta Pluto mula sa New Horizons.png|frameless|center|upright=0.4|none]]
|| 2 306 || 18,1% || 6,39 || [[Planeta nano]]
|-
|19
|[[2005 FY9]]*** ||bgcolor=black|[[Fexeiro:2005FY9art.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1600-2000 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|20
|[[Titania (satélite)|Titania]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Titania_(moon)_color_cropped.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 577,8 || 12,4% || 2,06 || [[satélite natural]]
|-
|21
|[[Reia (satélite)|Reia]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Rhea (moon) thumb.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1528,0 || 12,0% || 1,87 || [[satélite natural]]
|-
|22
|[[Ouberon (satélite)|Ouberon]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Voyager 2 picture of Oberon.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 522,8 || 12,0% || 1,85 || [[satélite natural]]
|-
|23
|[[2003 EL61]]*** ||bgcolor=black|
|| ~1490 (1960 x 1518 x 996) || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|24
|[[Sedna (transnetuniano)|Sedna]]*** ||bgcolor=black| || 1180-1800 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|25
|[[Jápeto (satélite)|Jápeto]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Iapetus by Voyager 2 - enhanced.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 436,0 || 11,3% || 1,55 || [[satélite natural]]
|-
|26
|[[Orco (transnetuniano)|Orco]]*** ||bgcolor=black| || 840-1880 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|27
|[[Caronte (satélite)|Caronte]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Charon.png|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 186 || 9,3% || 0,87 || [[satélite natural]]
|-
|28
|[[Umbriel (satélite)|Umbriel]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Umbriel (moon).jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1169,4 || 9,2% || 0,84 || [[satélite natural]]
|-
|29
|[[Quaoar (transnetuniano)|Quaoar]]* ||bgcolor=black| || 990-1346 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|30
|[[Ariel (satélite)|Ariel]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Ariel in monochrome.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 157,8 || 9,1% || 0,81 || [[satélite natural]]
|-
|31
|[[Dione (satélite)|Dione]]* ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Dione.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 120,0 || 8,8% || 0,73 || [[satélite natural]]
|-
|32
|[[Tétis (satélite)|Tétis]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Tethys cassini.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 1 060 || 8,3% || 0,624 || [[satélite natural]]
|-
|33
|[[Ceres (planeta nano)|Ceres]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691) (cropped).jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 950 || 7,6% || 0,437 || [[Planeta nano]]
|-
|34
|[[Ixion (transnetuniano)|Ixion]]* ||bgcolor=black| || 930 || 7,3% || 0,421 || [[Trasnetuniano]]
|-
|35
|[[2002 UX25]]*** ||bgcolor=black| || ~900 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|36
|[[Baruna (transnetuniano)|Baruna]]* ||bgcolor=black| || 760-1020 || 8,3% || 0,624 || [[Trasnetuniano]]
|-
|37
|[[2002 AW197]]*** ||bgcolor=black| || 700±50 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|38
|[[2004 XR190]]*** ||bgcolor=black| || 500-1000 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|39
|[[1996 TL66]]*** ||bgcolor=black| || ~632 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|40
|[[19521 Caos|Caos]]* ** ||bgcolor=black| || ~560 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|41
|[[4 Besta (asteróide)|Besta]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Vesta full mosaic.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 530 || 4,2% || 0,078 || [[asteróide]]
|-
|42
|[[2 Palas (asteróide)|Palas]]* * ||bgcolor=black| || 530 || 4,2% || 0,078 || [[asteróide]]
|-
|43
|[[Ancélado (satélite)|Ancélado]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Enceladus from Voyager.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 504.2 || 3,9% || 0,067 || [[satélite natural]]
|-
|44
|[[38628 Huya (transnetuniano)|Huya]]* ** ||bgcolor=black| || 300-700 || || || [[Trasnetuniano]]
|-
|45
|[[Miranda (satélite)|Miranda]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Miranda.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 471.6 || 3,7% || 0,055 || [[satélite natural]]
|-
|46
|[[Protiu (satélite)|Protiu]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Proteus (Voyager 2).jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 418 || 3,3% || 0,038 || [[satélite natural]]
|-
|47
|[[10 Hígia (asteróide)|Hígia]]* * ||bgcolor=black| || 410 || 3,2% || 0,036 || [[asteróide]]
|-
|48
|[[Mimas (satélite)|Mimas]]* * ||bgcolor=black| [[Fexeiro:Mimas moon.jpg|frameless|center|upright=0.4|none]] || 397,2 || 3,1% || 0,033 || [[satélite natural]]
|}
: * Usando diámetro eiquatorial i assumindo que l cuorpo ye sférico
: ** Assumindo que l cuorpo ye sferóide
: *** Diámetro ye coincido de forma solo mui aprossimada
: **** Nun ye cunsidrado un planeta clássico
[[Catadorie:Sistema solar]]
4tq5w4el5pe8r8ivbh7rdrz9me9ltwa
Biquipédia:Taberna
4
1315
107410
106942
2026-07-24T12:24:50Z
MediaWiki message delivery
5140
/* Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) */ nuobo cacho
107410
wikitext
text/x-wiki
{{BP nabegaçon percipal}}
{{Atalho|BP:T|WP:T}}
''Ls arquibos desta páigina stan [[Biquipédia:Taberna/Arquibo|eiqui]].''
<!-- Fabor, poner l buosso pedido ambaixo desta lhinha -->
<span class="plainlinks">[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit§ion=new}} <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive mw-ui-block">Batei eiqui pa poner un nuobo cacho</span>]</span>
__TOC__
== Global ban for PlanespotterA320/RespectCE ==
Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Zabe@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 -->
== Editing news 2023 #1 ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</i>
This newsletter includes two key updates about the [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Editing]] team's work:
# The Editing team will finish adding new features to the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]] and deploy it.
# They are beginning a new project, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]].
<strong>Talk pages project</strong>
[[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Screenshot showing the talk page design changes that are currently available as beta features at all Wikimedia wikis. These features include information about the number of people and comments within each discussion.|thumb|300px|Some of the upcoming changes]]
The Editing team is nearly finished with this first phase of the [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Talk pages project]]. Nearly all [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|new features]] are available now in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature for {{int:discussiontools-preference-label}}]].
It will show information about how active a discussion is, such as the date of the most recent comment. There will soon be a new "{{int:skin-action-addsection}}" button. You will be able to turn them off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|tell them what you think]].
[[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Daily edit completion rate by test group: DiscussionTools (test group) and MobileFrontend overlay (control group)]]
An A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} on the mobile site]] has finished. Editors were [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|more successful with {{int:discussiontools-preference-label}}]]. The Editing team is enabling these features for all editors on the mobile site.
<strong>New Project: Edit Check</strong>
The Editing team is beginning [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|a project to help new editors of Wikipedia]]. It will help people identify some problems before they click "{{int:publishchanges}}". The first tool will encourage people to add references when they add new content. Please [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|watch]] that page for more information. You can [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|join a conference call on 3 March 2023]] to learn more.<section end="message"/>
</div>
–[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23h24min de 22 de febreiro de 2023 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Quiddity (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 -->
== <span lang="pt" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> ==
<div lang="pt" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="server-switch"/><div class="plainlinks">
[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Leia esta mensagem noutro idioma]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]
A [[foundation:|Fundação Wikimedia]] testa a alternância entre o seu primeiro centro de dados e o secundário. Isso garantirá que a Wikipédia e as outras wikis da Wikimedia possam permanecer online mesmo após um desastre. Para ter certeza que tudo está a funcionar, o departamento Wikimedia Technology precisa de fazer um teste planeado. Esse teste mostrará se eles podem mudar, sem problemas, de um data center para outro. Isso necessita que muitas equipas se preparem para o teste e que estejam disponíveis para resolver quaisquer problemas inesperados.
Eles mudarão todo o tráfego na '''{{#time:j xg|2023-03-01|pt}}'''. O teste começará em '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]''' (11:00 Brasília, 14:00 Lisboa).
Infelizmente, por causa de algumas limitações na [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], todas as edições devem parar enquanto trocamos. Pedimos desculpa por esta ruptura, e estamos a trabalhar para a minimizar no futuro.
'''Você poderá ler, mas não editar, todas as wikis por um curto período de tempo.'''
*Você não poderá editar por até uma hora na {{#time:l j xg Y|2023-03-01|pt}}.
*Se tentar editar ou guardar durante estes períodos, verá uma mensagem de erro. Esperamos que nenhuma edição se perca durante estes minutos, mas não o podemos garantir. Se vir uma mensagem de erro, por favor aguarde até que tudo volte ao normal. Então deverá poder guardar a sua edição. Mas recomendamos que primeiro faça uma cópia das suas alterações, por precaução.
''Outros efeitos''.
*Os trabalhos em segundo plano terão a performance reduzida e alguns podem parar. As ligações em vermelho poderão não ser actualizadas tão rápido como o normal. Se criar um artigo que já estiver ligado em outro lugar, o link permanecerá vermelho mais tempo do que o habitual. Alguns scripts de longa-execução terão de ser parados.
* Esperamos que as implantações de código ocorram como em qualquer outra semana. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.</span>
* <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.</span>
Este projeto pode ser adiado, se necessário. Pode [[wikitech:Switch_Datacenter|ler a agenda no wikitech.wikimedia.org]] Quaisquer mudanças serão anunciadas na agenda. Haverá mais notificações acerca disto. Um banner será exibido em todas as wikis 30 minutos antes desta operação acontecer. '''Por favor partilhe esta informação com a sua comunidade.'''</div><section end="server-switch"/>
</div>
<span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 21h21min de 27 de febreiro de 2023 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Trizek (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 -->
== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
[[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}
Hello, dear Wikipedians!<br/>
[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/>
We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge!
</div>
[[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC)
</div>
<!-- Mensagem enviada por User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimania Singapore Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/>
</div>
<!-- Mensagem enviada por User:CKoerner (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>''
Hello,
As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are:
* Community members in good standing
* Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects
* Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type
* Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023
* Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations
* Confidently able to communicate in English
The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff.
The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''.
Best regards,<br /><section end="announcement-content" />
</div>
[[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19h00min de 26 de abril de 2023 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Xeno (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Selection of the U4C Building Committee</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
The next stage in the Universal Code of Conduct process is establishing a Building Committee to create the charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). The Building Committee has been selected. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read about the members and the work ahead on Meta-wiki]].<section end="announcement-content" />
</div>
-- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04h20min de 27 de maio de 2023 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Announcing the new Elections Committee members</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>''
Hello there,
We are glad to announce [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|the new members and advisors of the Elections Committee]]. The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Elections Committee]] assists with the design and implementation of the process to select Community- and Affiliate-Selected trustees for the Wikimedia Foundation Board of Trustees. After an open nomination process, the strongest candidates spoke with the Board and four candidates were asked to join the Elections Committee. Four other candidates were asked to participate as advisors.
Thank you to all the community members who submitted their names for consideration. We look forward to working with the Elections Committee in the near future.
On behalf of the Wikimedia Foundation Board of Trustees,<br /><section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18h00min de 28 de júnio de 2023 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Review the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>''
Hello all,
I am pleased to share the next step in the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] work. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) draft charter]] is now ready for your review.
The [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Enforcement Guidelines]] require a [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4.5_U4C_Building_Committee|Building Committee]] form to draft a charter that outlines procedures and details for a global committee to be called the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Over the past few months, the U4C Building Committee worked together as a group to discuss and draft the U4C charter. The U4C Building Committee welcomes feedback about the draft charter now through 22 September 2023. After that date, the U4C Building Committee will revise the charter as needed and a community vote will open shortly afterward.
Join the conversation during the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|conversation hours]] or on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Meta-wiki]].
Best,<br /><section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15h35min de 28 de agosto de 2023 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 -->
== Opportunities open for the Affiliations Committee, Ombuds commission, and the Case Review Committee ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
<div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;">
[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.'']]
''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div>
Hi everyone! The [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee]] (AffCom), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission]] (OC), and the [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Case Review Committee]] (CRC) are looking for new members. These volunteer groups provide important structural and oversight support for the community and movement. People are encouraged to nominate themselves or encourage others they feel would contribute to these groups to apply. There is more information about the roles of the groups, the skills needed, and the opportunity to apply on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|'''Meta-wiki page''']].
On behalf of the Committee Support team,<br /><section end="announcement-content" />
</div>
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16h41min de 9 de outubre de 2023 (UTC) </div>
<!-- Mensagem enviada por User:Keegan (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Review and comment on the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
:''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>''
Dear all,
Please review and comment on the Wikimedia Foundation Board of Trustees selection rules package from now until 29 October 2023. The selection rules package was based on older versions by the Elections Committee and will be used in the 2024 Board of Trustees selection. Providing your comments now will help them provide a smoother, better Board selection process. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|More on the Meta-wiki page]].
Best,
Katie Chan <br>
Chair of the Elections Committee<br /><section end="announcement-content" />
</div>
01h13min de 17 de outubre de 2023 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 -->
== Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.''
Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br>
''Currently, we are only able to conduct interviews in English.''
The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time.
For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC)
</div>
<!-- Mensagem enviada por User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite2&oldid=26055343 -->
== Feminism and Folklore 2024 ==
<div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;>
[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<center>''{{int:please-translate}}''</center>
Dear Wiki Community,
You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]].
This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']
Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
We look forward to your immense coordination.
Thank you and Best wishes,
'''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]'''
::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]] [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
</div></div>
--[[Outelizador(a):MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Cumbersa outelizador(a):MediaWiki message delivery|cumbersa]]) 07h26min de 18 de janeiro de 2024 (UTC)
== Wiki Loves Folklore is back! ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
{{int:please-translate}}
[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.
You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest.
You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.
Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance.
'''Kind regards,'''
'''Wiki loves Folklore International Team'''
-- [[Outelizador(a):MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Cumbersa outelizador(a):MediaWiki message delivery|cumbersa]]) 07h26min de 18 de janeiro de 2024 (UTC)
</div></div>
<!-- Mensagem enviada por User:Tiven2240@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Hello all,
I am reaching out to you today to announce that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) Charter is now open. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]] now through '''2 February 2024'''. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar.
The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C Charter]] is on Meta-wiki with translations available.
Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation.
On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18h08min de 19 de janeiro de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Last days to vote on the Charter for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Hello all,
I am reaching out to you today to remind you that the voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) charter will close on '''2 February 2024'''. Community members may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|cast their vote and provide comments about the charter via SecurePoll]]. Those of you who voiced your opinions during the development of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|UCoC Enforcement Guidelines]] will find this process familiar.
The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|current version of the U4C charter]] is on Meta-wiki with translations available.
Read the charter, go vote and share this note with others in your community. I can confidently say the U4C Building Committee looks forward to your participation.
On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17h00min de 31 de janeiro de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the results of the UCoC Coordinating Committee Charter ratification vote</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Dear all,
Thank you everyone for following the progress of the Universal Code of Conduct. I am writing to you today to announce the outcome of the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ratification vote]] on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee Charter]]. 1746 contributors voted in this ratification vote with 1249 voters supporting the Charter and 420 voters not. The ratification vote process allowed for voters to provide comments about the Charter.
A report of voting statistics and a summary of voter comments will be published on Meta-wiki in the coming weeks.
Please look forward to hearing about the next steps soon.
On behalf of the UCoC Project team,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18h23min de 12 de febreiro de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 -->
== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
[[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]]
{{int:please-translate}}
Hello, dear Wikipedians!<br/>
[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/>
We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]])
</div>
<!-- Mensagem enviada por User:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Report of the U4C Charter ratification and U4C Call for Candidates now available</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Hello all,
I am writing to you today with two important pieces of information. First, the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|report of the comments from the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter ratification]] is now available. Secondly, the call for candidates for the U4C is open now through April 1, 2024.
The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members are invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].
Per the charter, there are 16 seats on the U4C: eight community-at-large seats and eight regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement.
Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Meta-wiki]].
On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16h25min de 5 de márcio de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Wikimedia Foundation Board of Trustees 2024 Selection</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
: ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]''
: ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>''
Dear all,
This year, the term of 4 (four) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.
The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Elections Committee]] will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Board Governance Committee created a Board Selection Working Group from Trustees who cannot be candidates in the 2024 community- and affiliate-selected trustee selection process composed of Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins, and Shani Evenstein Sigalov [3]. The group is tasked with providing Board oversight for the 2024 trustee selection process, and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4].
Here are the key planned dates:
* May 2024: Call for candidates and call for questions
* June 2024: Affiliates vote to shortlist 12 candidates (no shortlisting if 15 or less candidates apply) [5]
* June-August 2024: Campaign period
* End of August / beginning of September 2024: Two-week community voting period
* October–November 2024: Background check of selected candidates
* Board's Meeting in December 2024: New trustees seated
Learn more about the 2024 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|this Meta-wiki page]], and make your plan.
'''Election Volunteers'''
Another way to be involved with the 2024 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|Meta-wiki page]].
Best regards,
[[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Governance Committee Chair, Board Selection Working Group)
[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected
[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter
[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee
[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles
[5] Even though the ideal number is 12 candidates for 4 open seats, the shortlisting process will be triggered if there are more than 15 candidates because the 1-3 candidates that are removed might feel ostracized and it would be a lot of work for affiliates to carry out the shortlisting process to only eliminate 1-3 candidates from the candidate list.<section end="announcement-content" />
</div>
[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19h57min de 12 de márcio de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:MPossoupe (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 -->
== Enabling machine translation support, Section and Content translation tools in your Wikipedia ==
{{int:Hello}} Mirandese Wikipedians!
Apologies as this message is not in your language, {{int:Please-translate}}.
The WMF Language team plans to enable the Section and Content translation tools to Mirandese Wikipedia by default. Also, the team is considering adding [[mw:Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation]] (MT) support with [[mw:MinT|MinT]] to the tools. MinT may be providing limited support for your language, so we want to make sure it is useful for your translation work. For this, my team would like members of your community to:
* Test the machine translation support [https://translate.wmcloud.org/ in a test instance]. You can paste multiple pieces of content from different Wikipedia articles and check whether the provided result is a useful starting point for a translation.
* Give us feedback if the machine translation quality is okay to be on your Wikipedia by default, as an optional service or if it is not useful at all.
* Let us know if you have any objections to having the Section and Content translation enabled by default in this Wikipedia.
Below is background information about the tools and how you can test them.
'''Background information'''
[[mw:Content_translation|Content Translation]] has been a successful tool for editors to create content in their language. Since its release in 2015, the tool has aided the translation of more than one million articles across all languages. However, the tool is in beta in Mirandese Wikipedia, limiting its discoverability and use. Being in beta also blocks enabling the Section translation in your Wikipedia.
[[mw:Content_translation/Section_translation|Section Translation]] extends the capabilities of Content Translation to support mobile devices. On mobile, the tool will:
* Guide you to translate one section at a time to expand existing articles or create new ones
* Make it easy to transfer knowledge across languages anytime from your mobile device
MinT (Machine in Translation) is a machine translation service hosted in the Wikimedia Infrastructure. It is designed to provide translations from many MT models. The model available for your Wikipedia is the [https://github.com/google-research/google-research/tree/master/madlad_400 MADLAD-400 open-source translation model].
'''Our request'''
The MADLAD-400 MT is available for your Wiki in our test instance. We want you to test it (translate sentences and paragraphs from articles) in our test instance:[https://translate.wmcloud.org/ https://translate.wmcloud.org]. Let us know in this thread if the quality of the automatic translation generated is okay to enable it in Mirandese Wikipedia along with the Section and Content translation tool.
'''Our plans to enable the tools and the machine translation support'''
We plan to deploy the tools with the MT support by the 16th of April. If there are no objections from your community, we will deploy them. We want to provide the tools in the way they best serve the community, so we are open to make further adjustments after the deployment based on your experience.
We look forward to getting your feedback in this thread. Thank you!
[[Outelizador(a):UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Cumbersa outelizador(a):UOzurumba (WMF)|cumbersa]]) 18h53min de 28 de márcio de 2024 (UTC) On behalf of the WMF Language team.
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to select members of the first U4C</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Dear all,
I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through May 9, 2024. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.
The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].
Please share this message with members of your community so they can participate as well.
On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20h21min de 25 de abril de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="message"/>Hello all,
The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page].
This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource.
Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]].
We look forward to your participation!
<section end="message"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21h22min de 14 de maio de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:SSethi (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
[[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]]
Dear community members,
The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]].
You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth.
You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language.
On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02h25min de 22 de maio de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Announcing the first Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Hello,
The scrutineers have finished reviewing the vote results. We are following up with the results of the first [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) election]].
We are pleased to announce the following individuals as regional members of the U4C, who will fulfill a two-year term:
* North America (USA and Canada)
** –
* Northern and Western Europe
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]]
* Latin America and Caribbean
** –
* Central and East Europe (CEE)
** —
* Sub-Saharan Africa
** –
* Middle East and North Africa
** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]]
* East, South East Asia and Pacific (ESEAP)
** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]]
* South Asia
** –
The following individuals are elected to be community-at-large members of the U4C, fulfilling a one-year term:
* [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]]
* [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]]
* –
* –
* –
* –
Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community.
Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. Follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]].
On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08h15min de 3 de júnio de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The final text of the Wikimedia Movement Charter is now on Meta</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Hi everyone,
The final text of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] is now up on Meta in more than 20 languages for your reading.
'''What is the Wikimedia Movement Charter?'''
The Wikimedia Movement Charter is a proposed document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance.
'''Join the Wikimedia Movement Charter “Launch Party”'''
Join the [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|“Launch Party”]] on '''June 20, 2024''' at '''14.00-15.00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 your local time]). During this call, we will celebrate the release of the final Charter and present the content of the Charter. Join and learn about the Charter before casting your vote.
'''Movement Charter ratification vote'''
Voting will commence on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC.''' You can read more about the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voting process, eligibility criteria, and other details]] on Meta.
If you have any questions, please leave a comment on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|Meta talk page]] or email the MCDC at [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org].
On behalf of the MCDC,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08h44min de 11 de júnio de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is now open – cast your vote</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,
The voting to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Wikimedia Movement Charter''']] is now open. The Wikimedia Movement Charter is a document to define roles and responsibilities for all the members and entities of the Wikimedia movement, including the creation of a new body – the Global Council – for movement governance.
The final version of the Wikimedia Movement Charter is [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|available on Meta in different languages]] and attached [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wikimedia_Movement_Charter_(June_2024).pdf here in PDF format] for your reading.
Voting commenced on SecurePoll on '''June 25, 2024''' at '''00:01 UTC''' and will conclude on '''July 9, 2024''' at '''23:59 UTC'''. Please read more on the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|voter information and eligibility details]].
After reading the Charter, please [[Special:SecurePoll/vote/398|'''vote here''']] and share this note further.
If you have any questions about the ratification vote, please contact the Charter Electoral Commission at [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org'''].
On behalf of the CEC,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10h51min de 25 de júnio de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Voting to ratify the Wikimedia Movement Charter is ending soon</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,
This is a kind reminder that the voting period to ratify the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] will be closed on '''July 9, 2024''', at '''23:59 UTC'''.
If you have not voted yet, please vote [[m:Special:SecurePoll/vote/398|on SecurePoll]].
On behalf of the [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Charter Electoral Commission]],<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03h45min de 8 de júlio de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Hello all,
A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024.
The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]].
In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki.
Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]].
In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" />
</div>
-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00h03min de 10 de júlio de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Keegan (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Hello everyone,
After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.
As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy.
The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows:
'''Individual vote:'''
Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333).
'''Affiliates vote:'''
Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111).
'''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:'''
The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].
With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''.
We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance.
The Charter Electoral Commission,
[[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" />
</div>
[[Outelizador(a):MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Cumbersa outelizador(a):MediaWiki message delivery|cumbersa]]) 17h52min de 18 de júlio de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Dear all,
I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.
The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].
Please share this message with members of your community so they can participate as well.
In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02h47min de 27 de júlio de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 -->
== <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Dear all,
The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now.
'''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC.
Please share this message with members of your community so they can participate as well.
In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" />
</div>
-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15h30min de 6 de agosto de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Keegan (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Coming soon: A new sub-referencing feature – try it!</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="Sub-referencing"/>
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]]
Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].
'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].
* [[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.
[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.
Please help us spread the message. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC)
<section end="Sub-referencing"/>
</div>
<!-- Mensagem enviada por User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 -->
== Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC ==
Hi all,
The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page].
This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites.
Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation!
[[Outelizador(a):MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Cumbersa outelizador(a):MediaWiki message delivery|cumbersa]]) 23h19min de 22 de agosto de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:SSethi (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Hello all,
The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]].
I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026:
* North America (USA and Canada)
** Ajraddatz
The following seats were not filled during this special election:
* Latin America and Caribbean
* Central and East Europe (CEE)
* Sub-Saharan Africa
* South Asia
* The four remaining Community-At-Large seats
Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community.
Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]].
On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14h06min de 2 de setembre de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Have your say: Vote for the 2024 Board of Trustees!</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
Hello all,
The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Board of Trustees election]] is now open. There are twelve (12) candidates running for four (4) seats on the Board.
Learn more about the candidates by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|reading their statements]] and their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|answers to community questions]].
When you are ready, go to the [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]] voting page to vote. '''The vote is open from September 3rd at 00:00 UTC to September 17th at 23:59 UTC'''.
To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|voter eligibility page]].
Best regards,
The Elections Committee and Board Selection Working Group<section end="announcement-content" />
</div>
[[Outelizador(a):MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Cumbersa outelizador(a):MediaWiki message delivery|cumbersa]]) 12h14min de 3 de setembre de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 -->
== 'Wikidata item' link is moving. Find out where... ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}}
Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project.
The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section.
We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2.
More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Outelizador(a):MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Cumbersa outelizador(a):MediaWiki message delivery|cumbersa]]) 18h58min de 27 de setembre de 2024 (UTC)
</div>
<!-- Mensagem enviada por User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 -->
== Proposal to enable the "Contribute" entry point in Mirandese Wikipedia ==
{{Int:Hello}} Mirandese Wikipedians,
Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}.
The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia.
The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia.
Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Mirandese Wikipedia.
'''Who can access it'''
Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions.
[[Fexeiro:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[Fexeiro:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]]
For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually.
This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.
We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 24th October 2024.
We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia.
We look forward to your response soon.
Thank you!
On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Outelizador(a):UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Cumbersa outelizador(a):UOzurumba (WMF)|cumbersa]]) 23h43min de 10 de outubre de 2024 (UTC)
== <span lang="en" dir="ltr">Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
Hello all,
Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted.
The following four candidates were the most voted:
# [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]]
# [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]]
# [[User:Victoria|Victoria Doronina]]
# [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]]
While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024.
[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]]
Best regards,
The Elections Committee and Board Selection Working Group
<section end="announcement-content" />
</div>
[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08h25min de 14 de outubre de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:MPossoupe (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers.
Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]
Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have.
For the Committee Support team,
<section end="announcement-content" />
</div>
-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23h08min de 16 de outubre de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Keegan (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 -->
== 'Wikidata item' link is moving, finally. ==
Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11h30min de 22 de outubre de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 -->
== Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC ==
Hello everyone,
The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>.
This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation.
Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19h54min de 21 de nobembre de 2024 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:SSethi (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 -->
== Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].
Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.
-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01h11min de 24 de janeiro de 2025 (UTC)
</div>
<!-- Mensagem enviada por User:Keegan (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 -->
== Feminism and Folklore 2025 starts soon ==
<div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;>
[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<center>''{{int:please-translate}}''</center>
Dear Wiki Community,
You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]].
This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']
Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
We look forward to your immense coordination.
Thank you and Best wishes,
'''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]'''
::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]] [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
</div></div>
--[[Outelizador(a):MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Cumbersa outelizador(a):MediaWiki message delivery|cumbersa]]) 02h36min de 29 de janeiro de 2025 (UTC)
== Wiki Loves Folklore is back! ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
{{int:please-translate}}
[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.
You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest.
You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.
Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance.
'''Kind regards,'''
'''Wiki loves Folklore International Team'''
--[[Outelizador(a):MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Cumbersa outelizador(a):MediaWiki message delivery|cumbersa]]) 02h36min de 29 de janeiro de 2025 (UTC)
</div>
<!-- Mensagem enviada por User:Tiven2240@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 -->
== Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.
This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review.
Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.
-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00h48min de 3 de febreiro de 2025 (UTC)
</div>
<!-- Mensagem enviada por User:Keegan (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 -->
== <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="message"/>
Hello everyone!
[[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]]
We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''.
This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba.
'''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''.
Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]].
We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there!
<section end="message"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08h29min de 22 de febreiro de 2025 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:SSethi (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 -->
== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.
I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].
Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.
-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18h51min de 7 de márcio de 2025 (UTC)
</div>
<!-- Mensagem enviada por User:Keegan (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 -->
== An improved dashboard for the Content Translation tool ==
<div lang="en" dir="ltr">
{{Int:hello}} Wikipedians,
Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}.
The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device.
With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below.
[[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic). Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]]
[[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]]
We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''.
Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread.
Thank you!
On behalf of the Language and Product Localization team.
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02h56min de 13 de márcio de 2025 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:UOzurumba (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 -->
== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.
Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months.
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].
Please share this message with members of your community so they can participate as well.
-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02h04min de 4 de abril de 2025 (UTC)
</div>
<!-- Mensagem enviada por User:Keegan (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 -->
== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation ==
<div lang="en" dir="ltr">
[[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}
Hello, dear Wikipedians!<br/>
[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language!
The most active contesters will receive prizes.
If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.
<br/>
We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]])
</div>
16h11min de 16 de abril de 2025 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Hide on Rosé@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 -->
== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].
Please share this message with members of your community so they can participate as well.
In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00h34min de 17 de abril de 2025 (UTC)
</div>
<!-- Mensagem enviada por User:Keegan (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 -->
== Sub-referencing: User testing ==
<div lang="en" dir="ltr">
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
<small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small>
Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:
#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher.
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.
We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.
Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15h04min de 28 de abril de 2025 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 -->
== <span lang="pt" dir="ltr">Vote nas modificações propostas às Diretrizes de Aplicação do Código de Conduta Universal e à Carta de seu respectivo comitê</span> ==
<div lang="pt" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
O período de votação para as revisões às Diretrizes de Aplicação do Código de Conduta Universal e à Carta de seu respectivo comitê encerra-se em 1º de maio de 2025 às 23h59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 consulte seu fuso horário]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Saiba mais sobre como participar e quais propostas estão sendo votadas]] na página do Código de Conduta Universal no Meta.
O [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Comitê Coordenador do Código de Conduta Universal]] (U4C) é um grupo global empenhando em fornecer uma implementação consistente e com equidade do Código de Conduta Universal. Essa revisão anual foi planejada e implementada pelo comitê. Para mais informações e responsabilidades do U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|consulte sua Carta]].
Compartilhe essa mensagem com outros membros de sua comunidade local, para que eles também possam participar da votação.
Em cooperação com o U4C — <section end="announcement-content" />
</div>
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03h41min de 29 de abril de 2025 (UTC)</div>
<!-- Mensagem enviada por User:Keegan (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 -->
== <span lang="pt" dir="ltr">Convite à apresentação de candidaturas à Comissão Coordenadora do Código Universal de Conduta (U4C)</span> ==
<div lang="pt" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
Os resultados da votação sobre as Diretrizes de aplicação do Código Universal de Conduta e a Carta da Comissão de Coordenação do Código Universal de Conduta (U4C) estão [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|disponíveis a Meta-wiki]].
Pode [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|apresentar a sua candidatura para integrar a U4C]] até 29 de Maio de 2025 às 12:00 UTC. A informação sobre [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|elegibilidade, processo e calendário encontra-se na Meta-wiki]]. A votação dos candidatos abre no dia 1 de Junho de 2025 e dura duas semanas, encerrando no dia 15 de Junho de 2025 às 12:00 UTC.
Se tiver alguma dúvida, pode perguntar na [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|página de discussão sobre a eleição]]. -- em cooperação com a U4C, </div><section end="announcement-content" />
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|cumbersa]])</bdi> 22h07min de 15 de maio de 2025 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Keegan (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 -->
== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''
Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too.
We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.
You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15h27min de 22 de maio de 2025 (UTC)
</div>
<!-- Mensagem enviada por User:Sannita (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]''
Dear all,
This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.
The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4].
Here are the key planned dates:
* May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6]
* June 17 – July 1, 2025: Call for candidates
* July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5]
* August 2025: Campaign period
* August – September 2025: Two-week community voting period
* October – November 2025: Background check of selected candidates
* Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated
Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]].
'''Call for Questions'''
In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]]
'''Election Volunteers'''
Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]]
Thank you!
[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results
[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter
[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024
[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles
[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ
[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates
Best regards,
Victoria Doronina
Board Liaison to the Elections Committee
Governance Committee<section end="announcement-content" />
</div>
[[Outelizador(a):MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Cumbersa outelizador(a):MediaWiki message delivery|cumbersa]]) 03h07min de 28 de maio de 2025 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 -->
== <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="message"/>
Hello everyone,
''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''
The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''.
This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.
The three main features of this extension are:
* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
* '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
* '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.
'''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.
The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])
If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.
Thank you! <section end="message"/>
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|cumbersa]]) 16h47min de 29 de maio de 2025 (UTC)</bdi>
<!-- Mensagem enviada por User:Udehb-WMF@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 -->
== Vote now in the 2025 U4C Election ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}
Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].
Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23h01min de 13 de júnio de 2025 (UTC) </div>
<!-- Mensagem enviada por User:Keegan (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
:''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>
Hello all,
The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.
This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]
Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.
Best regards,
Abhishek Suryawanshi<br />
Chair of the Elections Committee
On behalf of the Elections Committee and Governance Committee
[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates
[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.
[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" />
</div>
[[Outelizador(a):MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Cumbersa outelizador(a):MediaWiki message delivery|cumbersa]]) 17h44min de 17 de júnio de 2025 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 -->
== <span lang="pt" dir="ltr">Feedback sobre projetos Wikimedia</span> ==
<div lang="pt" dir="ltr">
<section begin="message"/>
Cara Comunidade Wikimedia,
O [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Comitê de Assuntos Comunitários (CAC)]] do Conselho de Administração da Fundação Wikimedia designou a [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Força Tarefa de Projetos Irmãos]] (SPTF, na sigla em inglês) para atualizar e implementar um procedimento para avaliar o ciclo de vida de Projetos Irmãos — [[m:Wikimedia projects|projetos wiki sustentados pela Fundação Wikimedia (WMF)]].
Uma visão de conhecimento livre relevante, acessível e impactante sempre guiou o Movimento Wikimedia. Conforme o ecossistema de projetos Wikimedia continua a evoluir, é crucial que revisemos periodicamente projetos existentes para garantir que eles ainda estejam alinhados com nossos objetivos e capacidade comunitária.
Apesar de sua nobre intenção, alguns projetos podem não mais servir efetivamente seu propósito original. '''Revisar tais projetos não é sobre desistir—é sobre a gestão responsável de recursos compartilhados'''. Tempo do voluntariado, apoio das equipes, infraestrutura e atenção comunitária são finitos, e os custos não técnicos tendem a crescer significativamente conforme nosso ecossistema entrou numa era diferente da internet do que aquela em que fomos fundados. Sustentar projetos inativos ou projetos que não atenderam às nossas ambições pode não intencionalmente desviar esses recursos de áreas com maior impacto em potencial.
Além disso, manter projetos que não mais refletem a qualidade e confiabilidade do nome da Wikimedia envolve um risco reputacional. Um projeto abandonado ou menos confiável afeta a confiança no movimento Wikimedia.
Por fim, '''deixar de encerrar ou reimaginar projetos que não estão mais funcionando pode dificultar o início de outros'''. Quando a comunidade se sente presa a cada decisão antiga—não importa o quão desatualizada ela seja—corremos o risco de estagnar. Um ecossistema sadio precisa permitir a evolução, a adaptação e, quando necessário, o desapego. Se criamos a expectativa de que cada projeto precisa existir por tempo indeterminado, nós limitamos nossa capacidade de experimentar e inovar.
Por causa disso, o SPTF revisou dois pedidos relacionados ao ciclo de vida dos Projetos Irmãos para trabalhar e demonstrar o processo de revisão. Escolhemos o Wikispore como um estudo de caso para uma possível abertura de um novo Projeto Irmão e o Wikinews como um estudo de caso de uma revisão de um projeto existente. Descobertas preliminares foram discutidas na reunião de 11 de setembro de 2024 do CAC, e o CAC recomendou uma consulta à comunidade em ambas as propostas.
=== Wikispore ===
A [[m:Wikispore|candidatura para considerar o Wikispore]] como um novo Projeto Irmão foi enviada em 2019 [4]. A SPTF decidiu revisar este pedido com mais profundidade porque em vez de se concentrar em um tópico em específico, como fazem a maior parte das propostas de novos Projetos Irmãos, o Wikispore tem o potencial de alimentar vários Projetos Irmãos iniciais.
Após cuidadosa análise, a SPTF decidiu '''não recomendar''' o Wikispore como um Projeto Irmão da Wikimedia. Considerando o nível atual de atividade, o estado atual permite '''melhor flexibilidade''' e experimentação enquanto a WMF fornece apoio de infraestrutura.
Reconhecemos o potencial da iniciativa e buscamos comentários da comunidade sobre o que constituiria um nível suficiente de atividade e engajamento para reconsiderar seu status no futuro.
Como parte do processo, compartilhamos a decisão com a comunidade Wikispore e convidamos suas lideranças, Pharos, para uma reunião com a SPTF.
Atualmente, convidamos especialmente comentários sobre critérios mensuráveis indicando se o projeto está pronto, como números de pessoas contribuidoras, volume de conteúdo e apoio prolongado da comunidade. Isto esclareceria os critérios suficientes para a abertura de um novo Projeto Irmão, inclusive para uma futura recandidatura do Wikispore. Contudo, os números sempre serão um guia porque qualquer número pode ser manipulado.
<span id="Wikinews"></span>
=== Wikinotícias ===
Escolhemos revisar o Wikinotícias dentre outros Projetos Irmãos existentes porque é aquele com o qual vimos o maior nível de preocupação de várias maneiras.
Desde que a SPTF se encontrou em 2023, seus membros pediram por opiniões da comunidade durante conferências e chamadas da comunidade sobre Projetos Irmãos que não cumpriram sua promessa no movimento Wikimedia.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] O Wikinotícias foi o principal candidato para uma avaliação porque pessoas de muitas comunidades linguísticas propuseram isso. Além disso, sob a maioria das medidas, é o Projeto Irmão menos ativo, com a maior queda de atividade ao longo dos anos.
Conquanto a Comunidade Linguística costume abrir e fechar versões linguísticas de Projetos Irmãos em pequenas línguas, nunca houve uma proposta válida para fechar a Wikipédia em grande línguas ou qualquer projeto em inglês. Isto não é verdadeiro para o Wikinotícias, onde houve uma proposta para fechar o Wikinotícias em Inglês, que ganhou força mas não resultou em nenhuma ação[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F também a Seção 5 do <nowiki>[5]</nowiki>], bem como uma proposta esboçada para fechar todas as línguas do Wikinotícias[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>].
[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Métricas iniciais]] compiladas pela equipe da WMF também corroboram as preocupações da comunidade do Movimento com o Wikinotícias.
Com base nesse relatório a SPTF recomenda uma reavaliação da comunidade sobre o Wikinotícias. Concluímos que sua estrutura e nível de atividade atuais são os mais baixos entre os projetos irmãos existentes. A SPTF também recomenda pausar a abertura de novas edições linguísticas enquanto a consulta estiver em andamento.
A SPTF traz esta análise para discussão e convida discussões de resultados alternativos, incluindo potenciais esforços de reestruturação ou integração com outras iniciativas Wikimedia.
Opções mencionadas até agora (que podem ser aplicadas apenas em línguas de baixa atividade ou em todas as línguas) incluem, mas não se restringem a:
*Reestruturar como o Wikinotícias funciona e se liga a outros esforços de eventos atuais nos projetos,
*Fundir o conteúdo do Wikinotícias com as versões linguísticas relevantes das Wikipédias, possivelmente em um novo domínio,
*Fundir conteúdo com projetos externos de licenças compatíveis,
*Arquivar os projetos Wikinotícias.
Suas percepções e perspectivas têm valor imensurável na moldagem do futuro desses projetos. Encorajamos todos os membros interessados da comunidade a compartilhar suas opiniões nas páginas de discussão relevantes ou por meio de outros canais designados de feedback.
<span id="Feedback_and_next_steps"></span>
=== Feedback e próximos passos ===
Agradeceríamos se você quiser participar de uma conversa sobre o futuro desses projetos e o processo de revisão. Estamos montando duas páginas de projetos diferentes: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] e [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Por favor, participe entre 27 de junho e 27 de julho, quando resumiremos a discussão para seguirmos em frente. Você pode escrever em sua própria língua.
Também vou organizar uma conversa comunitária no dia 16 de julho, quarta-feira, às 11h UTC, e no dia 17 de julho, quinta-feira, às 17h UTC (os links serão enviados em breve). Estarei disponível durante a Wikimania para mais conversas.
<section end="message"/>
</div>
-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20h57min de 27 de júnio de 2025 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Johan (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 -->
== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==
''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''
Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.
The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]
These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.
Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.
Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].
Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Outelizador(a):MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Cumbersa outelizador(a):MediaWiki message delivery|cumbersa]]) 12h45min de 14 de júlio de 2025 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="body"/>
Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''.
Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate.
'''Why we are building temporary accounts'''
Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect.
Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users.
'''How temporary accounts work'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it.
'''What does this mean for different groups of users?'''
'''For logged-out editors'''
* This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki.
* If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice.
'''For community members interacting with logged-out editors'''
* A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address).
* Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community.
'''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki'''
* '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.)
* '''For admins blocking logged-out editors''':
** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option.
** It will still be possible to block an IP address or IP range.
* Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this.
'''Our requests for you, and next steps'''
* If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]].
* If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in.
* Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options.
* Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses.
To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" />
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21h36min de 26 de agosto de 2025 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Quiddity (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
Hello all,
The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board.
To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]].
Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]].
When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]].
'''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.'''
Best regards,
Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" />
</div>
[[Outelizador(a):MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Cumbersa outelizador(a):MediaWiki message delivery|cumbersa]]) 04h48min de 9 de outubre de 2025 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:RamzyM (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="function1"/>
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).
There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
<section end="function1"/>
</div>
-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11h43min de 20 de outubre de 2025 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Sannita (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers.
Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]
Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have.
For the Committee Support team,
<section end="announcement-content" />
</div>
-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14h12min de 30 de outubre de 2025 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:MKaur (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
<em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em>
Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.
If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.
There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.
To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
<section end="announcement-content" />
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 00h43min de 20 de nobembre de 2025 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:ABreault (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-11-24_Wikipedias&oldid=29679507 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="function2"/>
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
<section end="function2"/>
</div>
-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14h22min de 20 de nobembre de 2025 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Sannita (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 -->
== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==
<div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026
Dear Wiki Community,
We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.
The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.
;About the Campaign
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.
;What Can Participants Write About?
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:
* Folk festivals, rituals, and celebrations
* Folk dances, music, and traditional performances
* Women and queer figures in folklore
* Women in mythology and oral traditions
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives
* Fairy tales, folk stories, and legends
* Folk games, sports, and cultural practices
Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.
;How to Sign Up as an Organizer
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:
# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]]
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline
#* Local and international prizes
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''
;Campaign Tools
The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:
* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.
Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''
;Learn More & Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.
If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.
;Join Us
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.
Thank you and best wishes,
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''
----
''Stay connected:''
[[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]
[[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
</div></div>
== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,
We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.
;About Wiki Loves Folklore
'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals
* Cultural festivals and celebrations
* Traditional attire and crafts
* Performing arts, music, and dance
* Everyday practices rooted in folk heritage
Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.
[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]]
; Host a Local Edition
As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture
* Engage new contributors in your community
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content
'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''
If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.
If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.
;Get in Touch
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:
* The project Talk pages
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''
We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.
Warm regards,
'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
</div>
[[Outelizador(a):MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Cumbersa outelizador(a):MediaWiki message delivery|cumbersa]]) 13h21min de 18 de janeiro de 2026 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Tiven2240@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 -->
== <span lang="pt" dir="ltr">Revisão anual do Código de Conduta Universal e das Diretrizes de Aplicação</span> ==
<div lang="pt" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
Esta mensagem é para lhe informar que o período de revisão anual do Código de Conduta Universal (UCoC) e das Diretrizes de Aplicação acabou de abrir. Será possível fazer suas sugestões sobre o que deve mudar até 9 de fevereiro de 2026. Esta é a primeira de várias etapas que comporão a revisão anual. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Saiba mais e junte-se à conversa na página do UCoC no Meta]].
O [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Comitê de Coordenação do Código de Conduta Universal]] (U4C) é um grupo global dedicado a entregar uma implementação equitativa e consistente do UCoC. Essa revisão anual foi planejada e implementada pelo U4C. Para mais informações sobre as responsabilidades do U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|confira a Carta do U4C]].
Por favor, ajude-nos compartilhando essas informações com outros membros da sua comunidade nos lugares apropriados.
-- Em cooperação com o U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|discussão]])<section end="announcement-content" />
</div>
21h01min de 19 de janeiro de 2026 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Keegan (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 -->
== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==
<div lang="en" dir="ltr">
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}
Dear Wikipedians!
[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.
The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.
🧩'''How to participate?'''
Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.
🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.
'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''
If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language.
Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge!
[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
</div>
<!-- Mensagem enviada por User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 -->
== Request for comment (global AI policy) ==
<bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Outelizador(a):MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Cumbersa outelizador(a):MediaWiki message delivery|cumbersa]]) 00h58min de 26 de abril de 2026 (UTC)
</bdi>
<!-- Mensagem enviada por User:Codename Noreste@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 -->
== <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].
Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17h14min de 27 de maio de 2026 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Keegan (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 -->
== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==
<bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|cumbersa]])</bdi> 17h11min de 23 de júnio de 2026 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Codename Noreste@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 -->
== <span lang="pt" dir="ltr">Implementação do link para contactos jurídicos e de segurança no rodapé do seu Wiki</span> ==
<div lang="pt" dir="ltr">
<section begin="Message"/>
'''Contactos jurídicos e de segurança'''
Olá, comunidade. A Fundação Wikimedia disponibilizou uma [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|página única de contacto jurídico e de segurança]], que deve ser incluída no rodapé da vossa wiki, para garantir o acesso a informações jurídicas precisas. Trata-se de um requisito regulamentar. Já implementámos ligações para as wikis em inglês, alemão, italiano, espanhol e outras Wikipedias, e iremos implementá-las na vossa wiki em breve. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Por favor, leiam mais na página do projeto]] e deixem os vossos comentários neste tópico ou na [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|página de discussão]].
<section end="Message"/>
</div>
-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13h29min de 25 de júnio de 2026 (UTC)
<!-- Mensagem enviada por User:Sannita (WMF)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 -->
== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==
<bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12h24min de 24 de júlio de 2026 (UTC)
</bdi>
<!-- Mensagem enviada por User:DreamRimmer@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 -->
7rbfdjztplcmy99pgir0qimvclb884u
Region de l Norte (Pertual)
0
3550
107430
97669
2026-07-25T10:21:34Z
-wuppertaler
15202
Photo + Commons added
107430
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:LocalRegiaoNorte.svg|frame|Lhocalizaçon de la Region de l Norte]]
L '''Norte''' ó '''Region de l Norte''' ye ua region ó [[Nomenclaturas d'ounidades territoriales para fines statísticos|ounidade territorial para fines statísticos de nible II (NUTS II)]], de [[Pertual]], que cumprende ls çtritos de [[Çtrito de Biana de l Castielho|Biana de l Castielho]], [[Çtrito de Braga|Braga]], [[Çtrito de l Porto|Porto]], [[Çtrito de Bila Rial|Bila Rial]] i [[Çtrito de Bergáncia|Bergáncia]], i parte de ls çtritos de [[Çtrito de Abeiro|Abeiro]], [[Çtrito de Biseu|Biseu]] i [[Çtrito de la Guarda|Guarda]].
Lhemita la norte i la lheste cun [[Spanha]] ([[Galiza]] i [[Castielha i Lhion]], respetibamente), la sul cula [[Region Centro]] i l'oeste cul [[Ouceano Atlántico]]. Acupa ua ária de 21 278 Km² (24% de l território de Pertual cuntinental), ye habitado por 3 745 246 (dados de [[2007]], 37% de la populaçon pertuesa) i antegra uito subregiones ó [[Nomenclaturas d'ounidades territoriales para fines statísticos|ounidades de nible III (NUTS III)]]:
:* [[Alto Trás ls Montes]]
:* [[Abe (subregion)|Abe]]
:* [[Cábado (subregion)|Cábado]]
:* [[Douro (subregion)|Douro]]
:* [[Antre Douro i Bouga]]
:* [[Grande Porto]]
:* [[Minho-Lhima]]
:* [[Támega (subregion)|Támega]]
La Region de l Norte cumprende 86 cunceilhos (27,8% de l total nacional).
== Percipales cidades i cidades stóricas ==
Las cidades mais amportantes i stóricas de la Region de l Norte son l [[Porto]], [[Braga]], [[Guimarães|Guimaráes]], [[Biana de l Castielho]], [[Bila Real]], [[Bergáncia]], [[Lhamego]], [[Chabes]], [[Miranda de l Douro]], [[Penafiel]], [[Amarante]] i [[Barcelos]].
== Stória ==
Cumo ounidade admenistratiba, la Region de l Norte fui criada, an [[1969]], cumo region de planeamiento, subdebidida nas subregiones de l [[Lhitoral Norte]] (agrupando ls çtritos de [[çtrito de Biana de l Castielho|Biana de l Castielho]], [[çtrito de Braga|Braga]] i [[çtrito de l Porto|Porto]]) i de l Anterior Norte (agrupando ls çtritos de [[çtrito de Bila Rial|Bila Rial]] i [[çtrito de Bergáncia|Bergáncia]]). Mais tarde, ls sous lhemites fúrun sendo altarados, de modo que, hoije, nun coinciden culs lhemites çtritales. An [[1986]], ne l ámbito de la debison de l paíç an ounidades territoriales para fines statísticos, seguindo las diretibas ouropeias, passou a ser cunsidrada ua [[NUTS II]], sendo subdebidida an [[NUTS III]].
An tenermos geográficos, la Region de l Norte, corresponde, aprossimadamente, a las antigas [[porbíncia]]s de [[Antre-Douro-i-Minho]] i de [[Trás ls Montes]].
<br><gallery class=center caption="Region de l Norte (Pertual)">
Braga-Bom Jesus do Monte-74-2011-gje.jpg|[[Braga]]
Guimaraes-Castelo-50-Turm-vier Maedels-2011-gje.jpg|[[Guimarães]]
Porto-Kathedrale-20-Kreuzgang-2011-gje.jpg|[[Porto]]
Douro-Tal-08-2011-gje.jpg
Douro-Tal-38-Weinberge-2011-gje.jpg
Douro-Tal-64-Bahnhof Gouvinhas-2011-gje.jpg
Portugal-Norte-104-Bohnenstangen-2011-gje.jpg
Portugal-Norte-138-Friedhof-2011-gje.jpg
Portugal-Norte-192-See-2011-gje.jpg
Portugal-Norte-186-Moimenta da Beira-Metzgerei-2011-gje.jpg
Tavora-Tal-60-Oelbaumterrassen-2011-gje.jpg
POR Porto Aerial 02.jpg
</gallery><br>
{{Commonscat|Norte (Portugal)}}
{{Pertual/NUTS}}
[[Catadorie:Regiones de Pertual|Norte]]
ekm8p5h3byso4iwfrwvs4i9ua8gvvfj
Númaro natural
0
5341
107425
101657
2026-07-24T21:18:27Z
~2026-30875-10
15270
/* Ver tamien */
107425
wikitext
text/x-wiki
Un '''númaro natural''' ye un númaro [[Númaro anteiro|anteiro]] nó-negatibo (0, 1, 2, 3,...). An alguns cuntestos, '''númaro natural''' ye defenido cumo un númaro anteiro positibo, nun sendo l zero cunsidrado cumo un númaro natural. Nesse causo, andica-se l cunjunto pul simblo de ls númaros naturales (<math>\mathbb{N}</math>) seguido dun asterisco (*).
L'uso mais quemun deilhes ye la cuntaige, "Hai 4 quadros na parede", ó l'ourdenaçon, "Esta ye a 2ª maior cidade de l paíç". Propiadades de ls númaros naturales cumo, por eisemplo, debesibelidade i la çtribuiçon de ls [[Númaro primo|númaros primos]], son studadas na [[teorie de ls númaros]]. Propiadades que dízen respeito la cuntaiges i cumbinaçones son studadas pula [[cumbinatória]].
Ua custruçon de l cunjunto de ls númaros naturales que nun depende de l cunjunto de ls númaros anteiros fui zambolbida por [[Giuseppe Peano]] ne l seclo XIX i questuma ser chamada de [[Axiomas de Peano|Axiomática de Peano]].
==Notaçon==
Ls matemáticos úsan <math>\mathbb{N}</math> para se referir al cunjunto de todos ls númaros naturales. Este cunjunto ye anfenito i [[cuntable]] por defeniçon. Para declarar splicitamente que l zero fui scluído de l cunjunto, outeliza-se algua notaçon mais specífica. Eisemplos:
:<math>\mathbb{N}^{*} = \mathbb{N}-\{0\} = \{x \in \mathbb{N} | x \ne 0\} = \{0\}^c_\mathbb{N}</math>
'''''Nota''': debe-se tomar l cuidado para nun cunfundir ''0'' i ''<math>\{0\}</math>'', pus ''0'' ye l [[zero|númaro zero]], al passo que ''<math>\{0\}</math>'' ye l [[cunjunto unitairo]] cujo único eilemiento ye l [[zero|númaro zero]].''
== La stória de ls númaros naturales i l stado de l zero ==
Ls númaros naturales tubírun sues ouriges nas palabras outelizadas pa la cuntaige d'oubjetos, ampeçando cul númaro [[ dous]], i dende por delantre. Ua abstraçon seguinte fui eidantificar l númaro [[un]].<ref>{{Citation | first = Vertrand | lhast = Russell | title = Antroduçon a la filosofie matemática | chater = 1. La série de ls númaros naturales}}.</ref>
L'abanço seguinte na abstraçon fui l'uso de [[sistema numérico|numerales]] para repersentar ls númaros. Esto permitiu l zambolbimiento de sistemas pa l'armazenamiento de grandes númaros. Por eisemplo, ls [[Babilónia|babilonhos]] zambolbírun un sistema d'atribuiçon de balor baseado eissencialmente ne ls numerales de 1 a 10. Ls antigos [[Antigo Eigito|eigípcios]] possuían un sistema de numerales cun [[hieróglifo]]s çtintos para 1, 10, i todas las [[potenciaçon|poténcias]] de 10 até un [[milhon]]. Ua grabaçon an [[piedra]] ancontrada an [[Templo de Karnak|Karnak]], datando de cerca de [[1500 a.C.]] i atualmente ne l [[Lhoubre]], an [[Paris]], repersenta 276 cumo 2 cientos, 7 dezenas i 6 ounidades; i ua repersentaçon similar pa l númaro 4 622.
Un abanço mui posterior na abstraçon fui l zambolbimiento de l'eideia de l [[zero]] cumo un númaro cun sou própio numeral. Un [[Algarismo|dígito]] zero ten sido outelizado cumo notaçon de posiçon zde cerca de [[700 a.C.]] puls babilónicos, mas el nunca fui outelizado cumo eilemiento final.<ref>{{Citation | place = UK | publisher = ST-And | quote = ...ua tábua ancontrada an [[Kish (Eiraque)|Kish]]... cun ua data stimada an cerca de [[700 a.C.]], outeliza trés ganchos para repersentar un spácio bazio na notaçon posicional. Outras tábuas datadas de la mesma época outelizan un único gancho para repersentar un spácio bazio. | title = MCS | cuntribution = Zero | url = http://www-story.mcs.st-and.ac.uk/story/StTopics/Zero.html }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Ls [[olmeca]]s i la [[ceblizaçon maia]] outelizórun l zero cumo un númaro apartado zde l seclo I la. C., aparentemente zambolbido andependientemente, mas sou uso nun se difundiu na [[Mesoamérica]]. L cunceito de la forma cumo el ye outelizado atualmente se ouriginou cul [[matemático]] [[andiano]] [[Vrahmaguta]] an [[628]]. Assi i to, l zero fui outelizado cumo un númaro por todos ls [[cumputus]] (calculadoras de la [[Eidade Média|eidade média]]) ampeçando cun [[Dionysius Eesiguus]] an [[525]], mas ne l giral nanhun [[numeral romano]] fui outelizado para screbé-lo. Al ambés çto, la palabra [[lhatin]]a para "nanhun", "nullae", fui ampregada.
L purmeiro studo esquemático de ls númaros cumo [[abstraçon]] (ó seia, cumo [[ente|antidades]] abstratas) ye quemumente atribuído als [[Filosofie|filósofos]] [[Grécia Antiga|griegos]] [[Pitágoras]] i [[Arquimedes]]. Antretanto, studos andependientes tamien ocorrírun por buolta de l mesmo período na [[Índia]], [[República Popular de la China|China]], i [[Mesoamérica]].
Ne l [[seclo XIX]], ua [[defeniçon]] de l [[teorie de ls cunjuntos|cunjunto teórico]] de ls númaros naturales fui zambolbida. Cun esta defeniçon, era mais cumbeniente ancluir l zero (correspondente al [[cunjunto bazio]]) cumo un númaro natural. Esta cumbençon ye seguida puls [[teorie de ls cunjuntos|teorizadores de cunjuntos]], [[lhógica|lhogicistas]], i [[ciéncia de la cumputaçon|cientistas de la cumputaçon]]. Outros matemáticos, percipalmente ls [[teorie de ls númaros | teorizadores de ls númaros]], quemumente prefíren seguir la tradiçon antiga i scluir l zero de ls númaros naturales.
Ua custruçon cunsistente de l [[Cunjunto de ls Númaros Naturales]] fui zambolbida ne l seclo XIX por Giuseppe Peano. Essa custruçon, quemumente chamada de Axiomas de Peano, ye ua strutura simples i eilegante, serbindo cumo un bun eisemplo, de custruçon de cunjuntos numéricos.
==Propiadades algébricas==
{|class="wikitable"
||| '''<center>adiçon</center>''' || '''<center>multiplicaçon</center>'''
|-
|[[Fecho]]: || ''a'' + ''b'' ye un númaro natural|| ''a'' × ''b'' ye un númaro natural
|-
|[[Associatebidade]]: || ''a'' + (''b'' + ''c'') = (''a'' + ''b'') + ''c'' || ''a'' × (''b'' × ''c'') = (''a'' × ''b'') × ''c''
|-
|[[Quemutatebidade]]: || ''a'' + ''b'' = ''b'' + ''a'' || ''a'' × ''b'' = ''b'' × ''a''
|-
|Eesisténcia dun [[Eilemiento neutro]]: || ''a'' + 0 = ''a'' || ''a'' × 1 = ''a''
|-
|[[Çtributebidade]]: || colspan=2 align=center| ''a'' × (''b'' + ''c'') = (''a'' × ''b'') + (''a'' × ''c'')
|-
|Nanhun [[debisor de zero]]: || colspan=2 align=center| Se ''ab'' = 0, anton ó ''a'' = 0 ó ''b'' = 0 (ó ls dous)
|}
{{Refréncias}}
==Ber tamien==
*[[Matemática]]
*[[Númaro anteiro]]
*[[Númaro primo]]
*[[Primo relatibo]]
*[[Proba rial]]
==Lhigaçones sternas==
*{{Link|t|2=http://legauss.blogspot.com/2009/01/construindo-os-nmeros-naturais-um-mtodo.html|3=Custruindo ls númaros naturales - un método altarnatibo}}
21rmp9n5sq3chuqoyy8gxhxox4ghc54
Finlándia
0
8247
107429
104406
2026-07-25T02:25:27Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
107429
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Finlándia'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[File:Flag of Finland.svg|left|130px]]
| align="center" width="140px" |[[File:Coat of arms of Finland.svg|130px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[File:EU-Finland.svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua finándia]]
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />|| [[Ḥelsinque]]<br />630.752<small>(2016)</small>
|-
| '''Área'''<br />
| 338 440,83 km² <br /> <ref>http://www.maanmittauslaitos.fi/sites/default/files/alat15_su_nimet.pdf{{Lhigaçon einatiba|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|-
| '''Populaçon'''<br /> - Total:<br /> - Densidade:
| <br />5.495.830<small>(2016)<ref>http://www.stat.fi/til/vamuu/2016/07/vamuu_2016_07_2016-08-18_tie_001_fi.html</ref></small><br />18,1 ab./km²
|-
|}
[[File:Koli National Park in Northern Karelia.jpg|thumb|Pielinen]]
'''Finlándia''' ye un paíç de Ouropa de l Norte. A sua capital ye [[Ḥelsinque]].
== Refréncias ==
{{reflist}}
{{Commonscat|Finland}}
[[Catadorie:Finlándia| ]]
r15vaz1ndzusgp2romqzierandnuyw9
Plástico
0
9282
107424
89247
2026-07-24T19:09:56Z
~2026-30875-10
15270
/* Poluiçon */
107424
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Plastic_household_items.jpg|dreita|miniaturadaimagem|300x300px|L plástico sirbe de matéria prima pa la fabricaçon de dibersos perdutos.]]
An química i tecnologie, ls plásticos son materiales ourgánicos poliméricos sintéticos, de cunstituiçon macromolecular, dotada de grande maleabelidade (qu'apersentan la propiadade d'adatar-se an çtintas formas), facilmente trasformable mediante l'amprego de calor i presson, i que sirbe de matéria-prima pa la fabricaçon de ls mais bariados oubjetos: basos, sacos plásticos, toalhas, ambalaiges, cortinas, bijuteries, carroceries, roupas, çapatos.
La matéria-prima de ls plásticos giralmente ye l petrólio. Este ye formado por ua cumplexa mistura de cumpuostos. Pul fato d'estes cumpuostos possuíren defrentes temperaturas d'eibuliçon, ye possible separá-los atrabeç dun porcesso coincido cumo çtilaçon ó craqueamiento.
La nafta ye fornecida a las centrales químicas i petroquímicas, adonde passa por ua série de porcessos, dando ourige als percipales monómeros, cumo, por eisemplo, la creolina.
Debide se ls plásticos an dous grupos, d'acuordo culas sues caratelísticas de fuson ó derretimiento: termoplásticos i termorrígidos.
== Stória ==
La zeignaçon "plástico" ben de l griego plassein i Eixprime la caratelística de ls materiales quanto a moldeabelidade (cámbio de forma física). Adota-se este termo para eidentificar materiales que puoden ser moldados por antremédio d'altaraçones ne las cundiçones de presson i calor, ou por reaçones químicas.
L purmeiro acuntecimiento que lhebou a la çcubierta de ls plásticos fui l zambolbimiento de l sistema de bulcanizaçon, por Charles Godyear, an 1839, adicionando alxofre a la borraixa bruta. La borraixa tornaba-se mais resistente al calor.
L segundo passo fui la criaçon de l trenitrocelulose, an 1846 por Christian Schönbein, cula adiçon de ácido sulfúrico i ácido nítrico al algodon. La nitroceluloide era altamente splosiba i passou a ser ousada cumo altarnatiba a la pólbara. Mais tarde, fui zambolbido la celuloide cula adiçon de cánfora. Esse nuobo perduto tornou-se matéria-prima na fabricaçon de filmes fotográficos, bolas de bilhar, placas dentárias i bolas de pingue-pongue.
An 1909, Lheo Baekeland criou la baquelite, purmeiro polímero rialmente sintético, podendo ser cunsidrado, antoce, l purmeiro plástico. Era resultado de la reouçon antre fenol i formaldeído. Tornou-se útele pula sue dureza, resisténcia al calor i a l'eiletricidade.
Ne la década de 30 fui criado un nuobo tipo de plástico: la poliamida, quemercialmente chamada de Nylon. Passada la Segunda Guerra Mundial fúrun criados outros, cumo l dácron, l'isopor, l poliestireno, l polietileno i l vinil. Nesse priudo, ls plásticos defundírun ne l coutidiano de las pessonas de tal forma a nun ser possible ya eimaginar l mundo d'hoije sin eilhes.
== Classeficaçon ==
Puoden ser subdebididos an termoplásticos i termofixos.
* Termofixos son polímeros de cadena rameficada, pa ls quales, l "andurecimiento" (polimerizaçon ou cura) ye cunsequença dua reouçon química eirrebersible.
* Termoplásticos, bantajosos pula sue bersatelidade i facelidade d'ouso giralmente sin necidade de máquenas i eiquipamientos mui ilaborados (i financeiramente çpendiosos).
Dantre ls termofixos coincidos, çtaca-se l poliéster. Las resinas poliésteres son la familha de polímeros resultantes de la cundensaçon de ácidos carboxílicos cun glicoles, siendo classeficados cumo resinas saturadas ó ansaturadas, cunforme la cadena molecular resultante.
== Eijempros ==
* Tereftalato de polietileno (PET): John Rex Whinfield ambentou un nuobo polímero an 1941 al cundensar etilenoglicol cun ácido tereftálico. La garrafa PET fui patenteada an 1973 por Nathaniel Wyeth. La soustança cundensada fui l tereftalato de polietileno (PET). PET ye un termoplástico que puode ser reduzido a febras (cumo l dácron) y fitas (cumo Mylar). Ye l plástico percipal de las ambalaiges para alimientos cun cierro.
* Poliestireno (Isopor): l poliestireno ye formado por moléculas de estireno. El ye capaç de formar un plástico rígido i rejistente a batidas para trastes, gabinetes (para monitores de cumputador eTVs), copos i ferramientas. Quando l poliestireno ye calecido cun aire ne la mistura, forma l'isopor. L'isopor ye lhebe, moldable i un eicelente eisolante.
* Cloreto de polivinila (PVC): l PVC ye un termoplástico formado quando l cloreto de vinil (CH<sub>2</sub>=CH-Cl) sufre polimerizaçon. Passada la porduçon, el queda andeble, anton ls fabricantes colocan un lhíquido plastificante para tornar-lo macio i maleable. L PBC ye mui ousado para tubulaçones i ancanamientos, por ser durable, ampossible de corrober i mais barato que tubulaçones metálicas. Inda assi, passado mui tiempo, l plastificante puode ser eiliminado naturalmente, tornando la tubulaçon andeble i quebradiça.
* Politetrafluoroetileno (Teflon): l teflon fui feito an 1938 pula DuPont, l perduto fui patenteado an 1941. Ye criado pula polimerizaçon de las moléculas de tetrafluoroetileno (CF<sub>2</sub>=CF<sub>2</sub>). L polímero ye stable, resistente a altas tempraturas i a bárias sustanças químicas cun ua faç quaije sin atreito. L teflon ye ousado ne la fita de bedaçon d'ancanamiento, ferramientas pa la cozina, canhos, rebestimientos ampermeables.
* Cloreto polivinílico (Saran): Dow fabrica rejinas Saran, que son sintetizadas pula polimerizaçon de moléculas de cloreto de vinil (CH<sub>2</sub>=CCl<sub>2</sub>). L polímero puode ser ousado para fazer fitas i ambalaiges ampermeables als aromas de ls alimientos. L'ambalaige de Saran ye un plástico famoso para ambalar alimientos.
* Polietileno, LDPE e HDPE: l polímero mais quemun antre ls plásticos ye l polietileno, feito de monómeros de etileno (CH<sub>2</sub>=CH<sub>2</sub>). L purmeiro polietileno fui porduzido an 1934. Agora chamamos esse plástico polietileno de baixa densidade (LDPE) porque flutua nua mistura de álcol i auga. Ne l LDPE las fibras de polímero son antrelaçadas i ourganizadas amprecisamente, por isso el ye macio i flexible. Fui ousado pula purmeira beç para eisolar filos eilétricos, mas agora ye ousado para fitas, ambalaiges, garrafas, guantes çcartables i sacos de lhixo.
Ne la década de 50, Karl Ziegler polimerizou l'etileno ne la persença de bários metales. L polímero polietileno resultante era cumpuosto percipalmente de polímeros lhineares. Essa forma lhinear porduzia struturas mais firmes, densas i ourganizadas, i ye chamada hoije polietileno d'alta densidade (HDPE). L HDPE ye un plástico mais rígido cun punto de fuson mais alto que l LDPE, i qu'ancolhe nua mistura de álcol i auga. L HDPE ye ousado hoije percipalmente an recipientes i cundutas para auga potable.
* Polipropileno (PP): an 1954, Karl Ziegler i Giulio Natta, trabalhando andependientemente, preparórun l polipropileno zde monómeros de propileno (CH<sub>2</sub>=CHCH<sub>3</sub>) i recebírun l Prémio Nobel de Química an 1963. L polipropileno ye ousado an acabamientos de carros, ambalaiges de baterie, garrafas, tubos, filamientos i sacos de lixo.
== Propiadades de ls plásticos ==
Las propiadades de ls plásticos son defenidas percipalmente pula química ourgánica de l polímero. Tales cumo dureza, densidade i resisténça al calor, solbentes ourgánicos, oxidaçon i radiaçon ionizante. Particularmente, la maiorie de ls plásticos derreten-se cul calecimiento a alguns cientos de [[Grau Celsius|grados Celsius]].
== Poluiçon ==
An 1997, pesquisadores de l Researchers from the Sea Education Society stimórun que l [[Ouceano Atlántico|Ouceano Atlántico]] stá cuntaminado cun 580 000 nicos flutuantes de plástico por quilómetro quadrado. De acuordo cun Greenpeace, l porblema nun ye solo l plástico que flutua: 70% de l plástico afunda, cuntaminando l fondo de ls ouceanos, cun cerca de 110 pedaços de lhixo por quilómetro quadrado.
Ne l ouceano Pacífico, eijiste ua einorme ilha de plástico chamada La Grande Mancha de Lhixo de l Pacífico. Calcula-se que sue ária seia maior que la de ls stados brasileiros de [[San Poulo (stado)|São Paulo]], Rio de Janeiro, Minas Gerais i Goiás sumados. La degradaçon de l plástico ye d'anté 450 anhos. Botar ne la naturaleza material plástico cun base an poliuretano causa porblemas ambientales. Ua hipótese, inda an studo, para resolber tal problema serie l'ouso de l fungo ''Pestalotiopsis microspora'', segundo dízen capaç de alimentar-se de poliuretano.
== Prejuízos pa la salude ==
Debido a la sue ansolubelidade an auga i inércia química relatiba, plásticos puros giralmente ténen baixa toxicidade. Alguns perdutos de plástico cunténen ua bariadade d'aditibos, alguns de ls quales puoden ser tóxicos. Por eisemplo, plastificantes cumo ftalatos i adipatos son muitas bezes adicionados als plásticos andebles, cumo cloreto de polivinila, para tornar-los frexibles lo tanto cumo para uso an ambalaiges d'alimientos, brinquedos i muito mais. Traços destes cumpuostos puoden lhixebiar para fuora de l perduto. Ende la Ounion Ouropeia ten restringido l'ouso de l DEHP (di-2-etil-heixil ftalato) i outros ftalatos an alguas aplicaçones. Alguns cumpuostos de lhixebiaçon de recipientes para alimientos de poliestireno ténen sido propostos cumo anterferindo ne las funçones hormonales i son suspeitos de causar cáncaro.
j1b4rv6n995yjac23r5v53zrzedpa67
Antígua i Barbuda
0
11632
107421
99249
2026-07-24T18:08:02Z
~2026-30875-10
15270
107421
wikitext
text/x-wiki
'''Antigua i Barbuda''', ye un [[Lhista de paízes|paíç]] de la [[América de l Norte|América]] localizado nas Antilhas menores.
[[Fexeiro:Flag_of_Antigua_and_Barbuda.svg|Flag_of_Antigua_and_Barbuda]]
{{commons|Antigua and Barbuda}}
3qb6587rwyy93oldt34wuwt78uvkdos
Cumbersa:Ouropa
1
12531
107409
2026-07-24T12:10:43Z
~2026-30875-10
15270
/* Porquê vc finge que a página não existe seu filha duma égua */ nuobo cacho
107409
wikitext
text/x-wiki
== Porquê vc finge que a página não existe seu filha duma égua ==
Porquê vc finge que a página não existe seu filha duma égua [[Special:Contribuições/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[Cumbersa outelizador(a):~2026-30875-10|discussão]]) 12h10min de 24 de júlio de 2026 (UTC)
oi6qj8f81hds9rqpyrwau6ygjfrkc30