Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.13
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Eislan
0
442
107469
106774
2026-07-29T16:00:38Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107469
wikitext
text/x-wiki
L '''Eislan''' (de l [[lhéngua árabe|árabe]] الإسلام, [[Transliteraçon|transl.]] ''al-Islān'') ye ua [[religion]] [[monoteísmo|monoteísta]] que apareciu na [[Península Arábica]] ne l [[seclo VII]], baseada ne ls ansinamientos religiosos de l porfeta [[Maomé]] (''Muhammad'') i nua scritura sagrada, l [[Alcoron]]. La religion ye coincida inda por '''Eislamismo'''.
Na bison muçulmana, l Eislan apareciu zde la criaçon de l home, ó seia, zde [[Adon i Eba|Adon]], sendo este l purmeiro [[profeta]] dentre muitos outros, pa dibersos pobos, sendo l redadeiro deilhes Maomé.<ref>{{citar web|url = http://www.Eislam101.com/story/people/prophets/adan.htn |titalo = L Porfeta Adon (an [[anglés]])|trabalho = Eislan.com |acessodata = 31 de júlio de 2008}}</ref>
Cerca de duzientos anhos apuis de Maomé, l Eislan yá se tenie difundido an todo l [[Médio Ouriente]], ne l [[Norte de África]] i na [[península Eibérica]], bien cumo na direçon de la antiga [[Pérsia]] i [[Índia]]. Más tarde, l Eislan atingiu la [[Anatólia]], ls [[Balcanas]] i la [[África susaariana]]. Recentes mobimientos migratórios de populaçones muçulmanas ne l sentido de la [[Ouropa]] i de l cuntinente [[América|amaricano]] lhebórun al aparecimiento de quemunidades muçulmanas nestes territórios.<ref>{{citar web|url = http://www.comiban.org/transpar/por/is/is_todos.pt |títalo = Spanson de l Eislan (an pps)| trabalho = comiban.org |acessodata = 31 de júlio de 2008}}</ref>
La mensaige de l Eislan carateliza-se pula sue simplecidade: pa atingir la salbaçon basta acraditar nun único [[Dius]], [[salat|rezar]] cinco bezes por die, submetener-se al ayuno anual ne l més de l [[Ramadon]], pagar [[Zakat|dádibas]] rituales i fazer, se possible, ua [[Hajj|peregrinaçon]] a la cidade de [[Meca]].
L Eislan ye bisto puls sous aderentes cumo un modo de bida que anclui anstruçones que se relacionan cun todos ls aspetos de la atebidade houmana, séian eilhes [[política|políticos]], [[sociadade|sociales]], [[eiquenomie|eiquenomicos]], lhegales, melitares ó anterpessonales. La çtinçon [[Mundo oucidental|oucidental]] antre l spritual i temporal ye, an teorie, alhena al Eislan.
== Eitimologie ==
Eislan proben de l [[lhéngua árabe|árabe]] ''islām'', que por sue beç deriba de la quarta forma berbal de la raiç ''SLM'', ''aslama'', i quier dezir "submisson (la Dius)".<ref>[[Mircea Eiliade]], ''Dicionário de las Religiones'', Lisboua, Publicaçones D. Quixote</ref> Segundo l arabista i [[filologie|filólogo]] [[José Pedro Machado]] la palabra "Eislan" nun tenerie aparecido na [[lhéngua pertuesa]] antes de [[1843]], anho an que aparece ne l capítalo IX de la oubra ''[[Eurico, l Presbítero]]'' de [[Alexandre Heirculano]].<ref>[[José Pedro Machado]], "Eislan" an ''Decionário Onomástico Etimológico de la lhéngua Pertuesa'', segundo belume (I-M), Eiditorial Cunfluéncia, s.d., p. 810</ref>
L Eislan ye çcrito an árabe cumo un ''"diin"'', l que senefica "modo de bida" i/ó "religion" i ten ua relaçon [[Eitimologie|eitimológica]] cun outras palabras árabes cumo ''Salaan'' ó ''Shalan'', que segnefican "paç".<ref>{{citar web| url = http://www.Eislan.com.br/Eislan/cumprendo/cumprendo2.htn| títalo= L Que l Eislan Segnefica?|trabalho = Eislan.com.br |acessodata= 31 de júlio de 2008}}</ref>
''Muçulmano'', por sue beç, deriba de la palabra árabe ''muslin'' (plural,'' muslimún''), [[particípio]] atibo de l [[berbo]] ''asmala'', chamando "aquel que se submete". L bocábulo puode tener antrado ne l pertués a partir de l sendo probable que esta lhéngua l tenga tomado de l [[lhéngua eitaliana|eitaliano]] ó de l [[lhéngua francesa|francés]], lhénguas an que l palabra aparece an [[1619]] i [[1657]], respetibamente (ne l purmeiro causo cumo ''mossulmani'' na obra ''Biaggi'' de [[Pietro della Balle]] i ne l segundo cumo ''mousulmanes'' na obra ''Boyages'' de [[Le Gouç de la Boullaye]]).<ref>José Pedro Machado, "muçulmano" an ''Decionário Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa'', quarto belume (M-P), Lisboua, Lhibros Hourizonte, 1977, p.176)</ref>
An testos más antigos, ls muçulmanos éran coincidos cumo "maometanos", esta palabra ten benido a caier an zuso porque amplica, ancorretamente, que ls muçulmanos adóran [[Maomé]] (cumo, durante alguns seclos, por cumpleto çconhecimiento, l [[Oucidente]] pensou), l que torna l termo oufensibo pa muitos muçulmanos. Durante la [[Eidade Média]] i, por stenson, nas lendas i narratibas populares crestianas, ls muçulmanos éran tamien chamados cumo [[sarraceno]]s i tamien por [[mouro]]s (anque este redadeira palabra chamasse más cuncretamente ls muçulmanos naturales de l [[Magrebe]] que stában na [[Península Eibérica]]).
''Eislan'' puode se referir tamien al cunjunto de países que síguen esta religion (la [[jurisprudéncia]] Eislámica outeliza neste causo la spresson ''Dar-al-Eislan'', "casa de l Eislan").
== Crenças ==
L Eislan ansina seis crenças percipales:
* La crença an [[Alá]] (''Allah''), único [[Debindade|Dius]] eisistente;
* La crença ne ls [[Anjo]]s, seres criados por Alá;
* La crença ne ls [[Lhibros Sagrados]], antre eilhes stan la [[Torá]], ls [[Salmos]] i l [[Eibangeilho]]. L [[Alcoron]] ye l derradeiro i cumpleto lhibro sagrado, custituindo la coletánea de l ansinamientos rebelados por Alá al porfeta Maomé;
* La crença an bários [[porfetas de l Eislan|porfetas]] ambiados a la houmanidade, an que Maomé ye l redadeiro;
* La crença ne l die de l Julgamiento Final, ne l qual las açones de cada pessona seran abaluadas;
* La crença na preçtinaçon: Alá todo sabe i ten l poder de decidir subre l que acuntece a cada pessona.
==== Dius ====
[[Fexeiro:Allah-green.svg||150px|thumb|right|[[Alá]] (''Allah'') an [[lhéngua árabe|árabe]].]]
La piedra basilar de la fé Eislámica ye la crença strita ne l [[monoteísmo]]. Dius ye cunsidrado único i sin eigual. Cada capítalo de l [[Alcoron]] (cula sceçon dun) ampeça cula frase "An nome de Dius, l beneficente, l misericordioso". Ua de las passaiges de l Alcoron muito ousadas pa eilustrar ls atributos de Dius ye la que stá ne l capítalo ([[Surahs|sura]]) 59:
''"El ye Dius i nun hai outro dius senó El, Que conhece l ambesible i l besible. El ye l Clemente, l Misericordioso!
''El ye Dius i nun hai outro dius senó el. El ye l Soberano, l Santo, la Paç, l Fiel, l Bigilante, l Poderoso, l Fuorte, l Grande! Que Dius seia loubado arriba de l que ls homes Lhe associan!''
''El ye Dius, l Criador, l Einobador, l Formador! pa el ls epítetos más guapos"'' (59, 22-24).
Ber [[Nobenta i nuobe nomes de Alá]] pa ua bison muçulmana subre ls atributos de Dius.
==== Ls Anjos ====
Ls [[anjo]]s son, segundo l Eislan, seres criados por Alá a partir de la luç. Nun ténen [[libre arbítrio]], dedicando-se solo a oubedecer la Dius i a loubar l sou nome. Maomé nada dixe subre l sexo de l anjos, mas rejeitou la crença de ls habitantes de [[Meca]] de acordo cula qual estes serien las filhas de Dius.<ref>Annemarie Schimmel, ''Eislan an Antrodution'', SUNY Press, 1992, p. 83</ref> Zampengan bários papéis, antre ls quales l anúncio de la rebelaçon debina als profetas, portégen ls seres houmanos i regístran todas las sues açones. L anjo más famoso ye [[San Gabriel Arcanjo|Gabriel]], que fui l antermediário antre Dius i l profeta.
Para alhá de l anjos, l Eislamismo reconhece la eisisténcia de l ''[[Génio|jinnis]]' ', spritos que habitan l mundo natural i que puoden anfluenciar ls acuntecimientos. Al cuntrário de l anjos, ls ''[[jinn]]is'' ténen buntade própia; alguns son buonos, mas dua forma giral son malos. Un desses spritos malos ye ''[[Iblis]]'' ([[Satanás]]), tamien el un ''jinn'', segundo la crença Eislámica, que zoubedeciu a Dius i dedica-se a fazer l mal.
==== Ls Lhibros sagrados ====
Ls muçulmanos acradítan que Dius outelizou profetas pa rebelar scrituras als homes. La rebelaçon dada la [[Moisés]] fui la Taura ([[Torá]]), la [[Rei Dabi|Dabi]] fúrun dados ls [[Salmos]] i la [[Jasus]], l [[Eibangeilho]]. Dius fui rebelando la sue mensaige an scrituras cada beç más abrangentes que culminórun cul [[Alcoron]], l derradeiro lhibro rebelado la [[Muhammad]].
==== Ls Profetas ====
L Eislamismo ansina que Dius rebelou la sue bontade a la houmanidade atrabeç de [[profetas de l Eislan|profetas]]. Eisisten dous tipos de profeta: ls que recebírun de Dius a misson de dar a coincer als homes la bontade dibina (''anbiya''; singular ''nabi'') i ls que pa alhá desta funçon les fui antregue ua scritura rebelada (''rusul''; singular ''rasul'', "mensageiro")
Cada porfeta fui ancarregado de relembrar a ua quemunidade la eisisténcia ó a unicidade de Dius, squecida puls homes. pa ls muçulmanos la lista de l profetas anclui [[Adon i Eba|Adon]], [[Abraon]] (''Ibrahin''), [[Moisés]] (''Musa''), [[Jasus]] (''[[Isa (profeta)|Isa]]' ') i Maomé (''Muhammad''), todos eilhes pertencentes a ua sucesson de homes guiados por Dius. Maomé ye bisto cumo l 'Redadeiro Mensageiro', trazendo la mensaige final de Dius a toda la houmanidade debaixo de la forma de l Alcoron, sendo por esso chamado cumo l "Selo de ls Profetas". Quando Maomé ampeçou a rebelar l [[Alcoron]], el nun acraditou que esto tenerie proporçones mundiales, mas si que solo reforçarie la fé ne l Dius.
Estes profetas éran houmanos mortales quemuns; l Eislan eisige que l crente aceite todos ls profetas, nun fazendo çtinçon antre eilhes. Ne l Alcoron ye feita mençon la binte i cinco profetas specíficos.
Ls muçulmanos acradítan que Maomé fui un home leal, cumo todos ls profetas, i que ls profetas son ancapazes de açones erradas (ó mesmo testemunhar açones erradas sin falar contra eilhas), por buntade de Alá.
==== L Die de l Julgamiento Final ====
Segundo las crenças Eislámicas, l die de l [[Julgamiento Final]] (''Yaun al-Qiyamah'') ye l momiento an que cada ser houmano será ressucitado i julgado na presença de Dius pulas açones que praticou. Ls seres houmanos libres de pecado seran ambiados diretamente pa l [[Paraíso]], anquanto que ls pecadores deben permanecer algun tiempo ne l [[Anfierno]] antes de podéren tamien antrar ne l Paraíso. Las únicas pessonas que quedórun pa siempre ne l Anfierno son ls heipócritas religiosos, esto ye, aqueilhes que se dezien muçulmanos mas de fato nunca l fúrun.
Segunda la mesma crença, antes de la chegada de l Julgamiento Final haberá bários senhales, cumo l nacimiento de l sol ne l poente, l sonido dua trompeta i l aparecimiento dua béstia. D'acordo cul Alcoron l mundo nun acabará berdadeiramente, mas sofrerá antes ua altaraçon perfunda.
==== La Preçtinaçon ====
Ls muçulmanos acradítan ne l ''qadar'', ua palabra giralmente traduzida cumo "[[preçtinaçon]]", mas cul sentido más perciso ye "medir" ó "decidir cantidade ó culidade". Ua beç que, pa l Eislamismo, Dius fui l criador de todo, ancluindo de ls seres houmanos, i sendo ua de las sues caratelísticas la omnisciéncia, el yá sabie quando procediu a la criaçon las caratelísticas de cada eilemiento de la sue obra tenerie. Assi sendo, cada cousa que acuntece a ua pessona fui determinada por Dius. Esta crença nun amplica la rejeiçon de l libre arbítrio, pus l ser houmano fui criado por Dius cula faculdade de la rezon, pul que puode scolher antre praticar açones buonas ó malas.
== Ls cinco pilares de l Eislan ==
[[Fexeiro:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|thumb|right|250px|La peregrinaçon (''[[Hajj]]'') a [[Meca]] ye un de l "cinco pilares de l Eislan"]]
Ls cinco pilares de l Eislan son cinco deberes básicos de cada muçulmano:<ref name= Antro>{{citar web| url = http://www.sbmrj.org.br/Eislan-BrebeIntro.htn|títalo = Brebe Antroduçon al Eislan|trabalho =Sociadade Beneficente Muçulmana|acessodata = 31 de júlio de 2008}}</ref>
* La recitaçon i aceitaçon de l credo (''[[Chahada]]'' ó ''Shahada'');
* [[Ouraçon|Rezar]] cinco bezes al lhargo de l die ([[Salá]],''Salat'' ó ''Salah'');
* Pagar [[smola]] (''[[Zakat]]'' ó ''Zakah'');
* Ouserbar l [[ayuno]] ne l [[Ramadon]] (''[[Saun]]'' ó ''Siyan'')
* Fazer la peregrinaçon a [[Meca]] (''Haj'') se tubir denheiro i cundiçones físicas.
Ls muçulmanos [[Xiismo|xiitas]] cunsidéran inda trés práticas cumo eissenciales a la religion Eislámica; pa alhá de la ''[[jihad]]'', que tamien ye amportante pa ls [[Sunismo|sunitas]], hai l ''[[Amr-Bil-Ma'rūf]]'', "Eisortar l Bien", que cumboca todos ls muçulmanos a bibir ua bida birtuosa i ancorajar ls outros a fazer l mesmo, i l ''[[Nahi-Anil-Munkar]]'', "Porbir l Mal", que ourienta ls muçulmanos a se abstener de l [[bício]] i de las malas açones, i tamien ancorajar ls outros a fazer l mesmo.<ref>Momen (1987), p.180</ref>
Alguns grupos [[kharijitas]] eisistentes na [[Eidade Média]] cunsidrában la ''[[jihad]]'' cumo l "sesto pilar de l Eislan". Atualmente alguns grupos de l [[xiismo]] ismaelita antenden la "fidelidade al [[Eimame|Eiman]]" cumo sesto pilar de l Eislan.{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
=== La porfisson de fé (''Chahada'') ===
La [[porfisson de fé]] cunsiste nua frase - que debe ser dita cula mássima sinceridade - atrabeç de la qual cada muçulmano atesta que "nun hai outro dius senó Alá i Maomé ye sou serbo i mensageiro".<ref>{{citar web| url = http://www.sbmrj.org.br/Eislan-Shahada.htn|títalo = La Shahada i sue Amportáncia|trabalho =Sociadade Beneficente Muçulmana|acessodata = 31 de júlio de 2008}}</ref> Inda assi, ls muçulmanos [[xiita]]s ténen por questume acrecentar "i [[Eilhi ibn Abi Talib]] ye amigo de Alá"{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. Esta frase tamien ye dita quando se chama a la ouraçon (''[[adhan]]'').
D'acordo cula maiorie de las scuolas Eislámicas{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, pa se cumbertener al Eislan ye neçairo proclamar trés bezes la ''chahada'' ("teçtemunho") perante dues testemunhas: ''Achadu ala eilaha eila Allah. Achadu ana Mohammad Rassululah'' ("Testemunho que nun hai outra Debindade senó Dius. Teçtemunho que Maomé ye sou porfeta mensageiro").
=== L Salá (la ouraçon) ===
La ouraçon ne l Eislan (coincida cumo ''[[Salá]]'') ye cumpuosta por 5 partes, todas spalhadas durante l die i la nuite ampeçando pula alborada até a la nuite. cunsidrada l punto más próssimo que puode-se chegar de Dius. Ne l Eislan nun hai oubrigatoriamente heierarquie antre ls adetos, mas la quemunidade, coincida cumo [[ummah]] scuolhe ua pessona cun conhecimiento suficiente pa derigir la adoraçon.<ref name= Salat>{{citar web| url = http://www.sbmrj.org.br/Eislan-Salat.htn |títalo = La Amportáncia de la Ouraçon (''Salat'') | trabalho =Sociadade Beneficente Muçulmana|acessodata = 31 de júlio de 2008}}</ref>
Durante estas preces son recitadas [[suratas]] de l [[Alcoron]], normalmente ditas an [[árabe]], cunduzida pul scolhido antre la quemunidade. Nun eisiste restriçon pa que l crente reze fuora de la [[mesquita]], tampouco esso ye ua çbonificaçon de sue ouraçon que puode ser feita an qualquiera lhugar, zde que tenga feito antes sue [[purificaçon]].<ref name= Antro/>
La purificaçon ye rializada atrabeç de la higiene specifica i detalhada, que cunsisten basicamente an labar las manos, ls antebraços, la boca, las narinas, la face, an passar auga pulas oureilhas, pula nuca, pul pelo i puls pies.<ref name= Salat/>
Se un muçulmano stubir nua ária sin auga ó nua ária adonde l uso de la auga nun ye acunselhable (porque poderie causar ua malina), puode sustituir las abluçones pul uso simbólico de arena ó tierra (''[[tayammun]]''). La ouraçon abre-se cula ourientaçon de l crente na direçon de [[Meca]] (''qibla'').<ref name= Salat/>
=== La Cuntribuiçon de Purificaçon (''Zakat'') ===
L Eislan stablece que cada muçulmano debe pagar anualmente ua cierta quantie, calculada a partir de ls sous rendimientos, que será çtribuída puls pobres ó por outros beneficiários definidos pul [[Alcoron]] (prisioneiros, biajantes, andebidados…). Esta cuntribuiçon ye ancarada cumo ua forma de purificaçon i de culto. La quantie corresponde a 2,5% de l balor de ls benes an denheiro, ouro i prata, mas l balor puode bariar se se tratar, por eisemplo, de perdutos agrícolas (neste causo la cuntribuiçon puode chegar a 10% de la colheita agrícola).
Quien tubir possiblidades puode inda cuntribuir, de forma beluntária, cun outras donaçones (''sadaqa''), mas ye amportante que l faga an segredo i sin ser mobido pula baidade. L anúncio destas donaçones solo poderá ser feito se esto cuntribuir pa que outras pessonas séian motibadas a fazer l mesmo (causo de personalidades i pessonas proeminentes de la sociadade), i este ato debe ser sincero, mesmo que an público.
=== L Ayuno ne l Més de l Ramadon (''Saun'') ===
Durante l [[Ramadon]] (l nono [[més]] de l [[calendário Eislámico]]) cada muçulmano adulto debe abstener-se de [[quemido]], de [[Bubida alcólica|bubida]], de [[Tabagismo|fumar]] i de tener [[Ato sexual|relaçones sexuales]] zde l nacer até al [[poner-de l-sol]]. Ls malos, ls bielhos, ls biajantes, las grábidas stan çpensados de l [[ayuno]]. An cumpensaçon estas pessonas deben alimentar un pobre por cada die que faltórun al ayuno ó anton rializá-lo noutra altura de l anho. L ayuno ye anterpretado cumo ua forma de purificaçon, de daprendizaige de l outo-cuntrolo i de zambolbimiento de la ampatie por aqueilhes que pássan fame ó outras necidades.
L més de Ramadon acabar cul die de celebraçon coincido cumo ''[[Eid ul-Fitr]]'', an que ls muçulmanos agradécen la Dius la fuorça que les fui dada pa lhebar la cabo l ayuno. Las casas son decoradas i ye hábito besitar ls familiares. Esta comemoraçon sirbe tamien pa l perdon i la recunciliaçon antre pessonas zabindas.
=== La Peregrinaçon (''Hajj'') ===
Este pilar cunsiste na [[hajj|peregrinaçon]] la [[Meca]], oubrigatória pul menos ua beç na bida pa todos ls que gózen de salude i çpóngan de meios financeiros. Acuntece durante l décimo segundo més de l calendário Eislámico.
Ls muçulmanos bísten-se cun un traje special todo branco, antes de chegar a Meca, pa que todos stéian bestidos d'eigual i nun haba çtinçon de classes. Durante to la peregrinaçon nun se preocúpan cul sou aspeto físico. Depuis de praticáren siete buoltas alredror de la [[Kaaba]], ls peregrinos córren antre las dues colinas de [[Safa]] i [[Marwa]]. Na redadeira parte de l ''Hajj'' ls muçulmanos dében passar ua tarde na planice de [[Arafat]], adonde Maomé dixo l sou "Redadeiro Sermon". Ls rituales chégan a la fin cul sacrefício de canhonas i beches.
== L Alcoron ==
{{Artigo percipal|[[Alcoron]]}}
[[Fexeiro:FirstSurahKoran.jpg|thumb|250px| La purmeira [[sura]] de l [[Alcoron]], chamada ''Al-Fatiha'' ("La Abertura")]]
Ls ansinamientos de [[Alá]] (''Allah'', la palabra [[lhéngua árabe|árabe]] pa [[Dius]]) stan cuntidos ne l [[Alcoron]] (''Qur'an'', "recitaçon"). Ls muçulmanos acradítan que Maomé recebiu estes ansinamientos de Alá por antermédio de l [[anjo]] [[Gabriel (arcanjo)|Gabriel]] (''Jibrel'') atrabeç de rebelaçones que acuntecírun antre [[610]] i [[632|632 d.C.]]. Maomé recitou estas rebelaçones als sous cumpanheiros, muitos de ls quales se diç tenéren memorizado i scrito ne l material que tenien a la çposiçon (omoplatas de camelo, fuolhas de palmeira, piedras…).
Las rebelaçones la Maomé fúrun más tarde reunidas an forma de lhibro. Cunsidra-se que la struturaçon de l Alcoron cumo lhibro acunteciu antre [[650]] i [[656]] durante l califado de [[Otman]].
L Alcoron stá struturado an 114 capítalos chamados [[sura]]s. Cada sura stá por sue beç subdebidida an bersíclos chamados ''ayat''. Ls capítalos ténen tamanho zeigual (l mais pequeinho ten solo 3 bersíclos i ls más grande 286 bersíclos) i la sue çposiçon nun reflite la orde de la rebelaçon. Cunsidra-se que 92 capítalos fúrun rebelados an [[Meca]] i 22 an [[Medina]]. Las suras son eidanteficadas por un nome, que ye an giral ua palabra çtintiba ne l ampeço de l capítalo ("La Baca", "La Abeilha", "L Figo").
Ua beç que ls muçulmanos acradítan que Maomé fui l redadeiro dua longa linha de profetas, eilhes tóman la sue mensaige cumo un depósito sagrado, i tóman muito cuidado assegurando que la mensaige tenga sido recolhida i trasmetida dua maneira a nun trair esse hardança. Esta ye la percipal rezon pula qual las traduçones de l Alcoron pa las lhénguas bernáculas son zancorajadas, perferindo-se ler i recitar l Alcoron an árabe. Muitos muçulmanos memorízan ua porçon de l Alcoron na sue lhéngua oureginal; aqueilhes que memorizórun l Alcoron por anteiro son coincidos cumo ''hafiç'' (traduzido a la lhetra "guardian").
La mensaige percipal de l Alcoron ye la de la eisisténcia dun único Dius, que debe ser adorado. Cuntén tamien eisortaçones éticas i morales, stórias relacionadas culs profetas anteriores a Muhammad (que fúrun rejeitados puls pobos als quales fúrun ambiados), abisos subre la chegada de l die de l [[Juízo Final]], bien cumo regras relacionadas cun aspetos de la bida diária cumo l casamiento i l dibórcio.
pa alhá de l Alcoron, las crenças i práticas de l Eislan baseian-se na literatura ''[[hadith]]'', que pa ls muçulmanos clarefica i splica ls ansinamientos de l profeta.
== Outoridade religiosa ==
Nun hai ua outoridade oufecial que decide se ua pessona ye aceita ó scluída de la quemunidade de crentes. L Eislan ye abierto a todos, andependientemente de raça, eidade, género, ó crenças prébias. Chega acraditar na doutrina central de l Eislamismo, ato formalizado pula recitaçon de la [[chahada]], l einunciado de crença de l Eislan, sin l qual ua pessona nun puode ser cunsidrada un muçulmano.
Anque nun eisista ne l Eislamismo ua strutura [[clero|clerical]] parecida a la eisistente nas [[chamamientos crestianas]], eisiste inda assi un grupo de pessonas recoincidas pul sou coincimiento de la religion i de la lhei Eislámica, chamadas [[ulemás]]. Ls homes que se çtácan pul sou grande coincimiento de la lhei Eislámica puoden recebir l títalo de [[mufti]], sendo respunsables pula eimisson de pareceres subre determinada queston de la lhei Eislámica; an teorie estes pareceres ([[fatwa]]s) solo deben ser seguidos pula pessona que ls pediu.
== Ramos de l Eislan ==
{{Ber artigos percipales|[[Sunismo]], [[Xiismo]] i [[Kharijitas]]}}
Hai bárias chamamientos ne l Eislan, cada ua cun defrenças al nible legal i teológico. Ls maiores ramos son l [[Sunismo|Eislan sunita]] i l [[Xiismo|Eislan xiita]].
L porfeta Maomé morriu an [[632]] sin deixar claro quien deberie ser l sou sucessor na lhiderança de la quemunidade muçulmana (la ''Umma''). [[Abu Bakr]], un de l purmeiros cumbertidos al Eislamismo i cumpanheiro de l profeta, fui eileito cumo [[califa]] ("repersentante"), funçon que zampenhou durante dous anhos. Depuis de la sue muorte la lhiderança coube durante dieç anhos a [[Omar]] i lougo a seguir a [[Otman]] durante duoze anhos.
Quando Otman morriu nua çputa alredror de quien deberie ser l nuobo califa. pa alguns essa honra deberie recaier subre [[Eilhi ibn Abi Talib|Eilhi]], primo de Maomé que era tamien casado cula sue filha [[Fatima bint Muhammad|Fátima]]. pa outros, l califa deberie ser l primo de Otman, [[Muawiyah I|Muawiyah]]. Quando Eilhi ye eileito califa an [[656]] Muawiyah cuntesta la sue eileiçon, l que ouregina ua guerra cebil antre ls partidários de las dues façones. Eilhi acabarie por ser assassinado an [[661]] i Muawiyah cunquista l poder pa si i pa la sue família, fundando la dinastie de l [[Omíadas]]. Inda assi, l cunflito antre ls dous campos cuntina i an [[680]] [[Hussein]], filho de Eilhi, ye massacrado pulas tropas de [[Yazid]], filho de Muawiyah.
Estas luitas stan na ourige de l dous percipales ramos an que atualmente se debide l Eislan. Ls partidários de Eilhi (''shiat eilhi'', ó seia, xiitas) acradítan que ls trés purmeiros califas fúrun lhadrones que retirórun a Eilhi l sou dreito lhegítimo a la lhiderança. Esta crença ye justeficada an "hadiths" anterpretados cumo rebeladores de que quando Maomé staba ausente el nomeaba Eilhi cumo lhíder momentáneo de la quemunidade.
L Eislamismo sunita cumprende atualmente cerca de 90% de todos ls muçulmanos. Debide-se an quatro scuolas de jurisprudéncia ([[madhab]]s), que anterprétan la [[charie|lei Eislámica]] de forma defrente. Essas scuolas tóman l nome de ls sous fundadores: [[Scuola maliquita|maliquita]] (fuorte persença ne l [[Norte de África]]), [[Scuola shafiita|shafiita]] (persente ne l Médio Ouriente, [[Andonésia]], [[Malásia]], [[Filipinas]]), [[Scuola hanefita|hanefita]] (persente na [[Ásia Central]] i de l Sul, [[Turquia]]) i [[Scuola hanbalita|hanbalita]] (dominante na [[Arábia Saudita]] i [[Qatar]]).
L muçulmanos xiitas acradítan que l lhídere de la quemunidade muçulmana - l [[eiman]]a - debe ser un decendente de Eilhi i de sue mulhier Fátima.
L Eislan xiita puode por sue beç ser subdibedido an trés ramos percipales, d'acordo cul númaro de eimanas que reconhécen: xiitas duodecimanos, eismailitas i [[zaiditas]]. Todos estes grupos stan d'acordo an relaçon a la lhegitimidade de ls quatro purmeiros eimanas. Mas, çcórdan an relaçon al quinto: la maiorie de l xiitas acradita que l nieto de Hussein, [[Muhammad al-Baquir]], era l eimana legítimo, anquanto que outros síguen l armano de al-Baquir, [[Zayd bin Eilhi]] (zaiditas).
Ls xiitas que nun reconhecírun Zayd cumo eimana permanecírun ounidos durante algun tiempo. L sesto eimana, [[Jafar al-Sadiq]] ([[702]]-[[765]]), fui un grande eirudito que ye tenido an cunsidraçon puls teólogos sunitas. La percipal scuola xiita de lhei religiosa recibe l nome de [[Scuola jafarita|jafarita]] por causa del.
Apuis de la muorte de Jafar al-Sadiq acunteciu ua debison ne l grupo: uns reconhecian cumo eimana l filho más bielho de al-Sadiq, Ismail bin Jafar (n. [[765]]), anquanto que pa outros l eimana era l filho más nuobo, [[Musa al-Kazin]] (n. [[799]]). Este redadeiro grupo cuntinou a seguir ua cadeia de eimanas até al décimo segundo, [[Muhammad al-Mahdi]] (falecido, ó de acordo cula bison religiosa, zaparecido an [[874]] pa retornar na fin de l mundo). Ls purmeiros quedórun coincidos cumo ismailitas, anquanto que ls que seguírun ua cadena de duoze eimanas quedórun coincidos cumo ls xiitas duodecimanos; l termo "xiita" ye giralmente ousado hoije an die cumo un sinónimo de l xiitas duodecimanos, que son maioritários ne l [[Eiran]].
Pa ls eismailitas, Ismail nomeou l sou filho [[Muhammad ibn Ismael]] cumo sou sucessor, tenendo la linha sucessória de ls eimanas cuntinado cun el i ls sous decendentes. L [[eismalismo]] dibediu-se por sue beç an bários grupos.
Outra chamamiento que ten ourige ne ls tiempos stóricos de l Eislan ye la de l [[kharijitas]]. Storicamente, cunsidrában que qualquiera home, andependientemente de la sue ourige familiar, poderie ser lhídere de la quemunidade Eislámica, ouponendo-se a las polémicas de sucesson antre sunitas i xiitas. Ls nembros deste grupo hoije son más coincidos cumo muçulmanos [[ibaditas]]. Un grande númaro de muçulmanos eibaditas bibe hoije ne l [[Ouman]].
=== Mobimientos Atuales ===
Un mobimiento atual ne l Eislan sunita ye l de l [[wahhabitas]], assi chamados por oucidentales i por pessonas de fuora desta corriente eideológica. L wahhabismo ye un mobimiento fundado por [[Muhammad ibn Abd al Wahhab]] ne l [[seclo XVIII]], naqueilho que hoije ye la [[Arábia Saudita]]. Ls wahhabitas cunsidírun-se sunitas i alguns afirman seguir la scuola hanbalita. L wahhabismo ten ua grande anfluéncia ne l mundo Eislámico pul fato de l goberno [[Arábia Saudita|saudita]] financiar muitas mesquitas i scuolas muçulmanas eisistentes an outros países.
== Mesticismo ==
{{Ber artigo percipal|[[Sufismo]]}}
[[Fexeiro:Whirlingdervishes.JPG|thumb|250px|[[Sufismo|Sufis]] de la orde Melebi, más coincidos ne l [[Oucidente]] cumo [[derbixe]]s rodopiantes.]]
Muitas bezes bisto puls própios muçulmanos cumo un ramo separado de l Eislan,<ref>{{Citation |title=Sufistas ne l Mundo Eislámico |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html#Eislan |accessdate=2009-09-02 |archivedate=2015-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Eislan }}</ref> l [[sufismo]] ye antes ua forma de [[Mesticismo]] que quier tener un cuntato direto cun Dius atrabeç dua série de práticas que giralmente ancluen l [[ascetismo]] i la [[meditaçon]].
Çconhece-se d'adonde deriba la palabra sufismo (an [[lhéngua árabe|árabe]]: ''tasawwuf''). La palabra poderá probenir de ''sūf'', "[[lana]]", l que stá relacionado cul fato de l purmeiros sufis bestiren roupas feitas cul material, eimitando ls [[asceta]]s [[crestianismo|crestianos]] de la [[Síria]] i de la [[Palestina]]. Outra teorie percura relacionar sufismo cula palabra árabe ''safa'', que senefica "pureza".<ref>Jamal J. Eilias, ''Eislamismo'', Lisboua, Eidiçones 70, 2003, p. 53</ref>
L sufismo yá eisistie cumo mobimiento ne l purmeiro seclo de l Eislan. Pa ls sufis l própio porfeta [[Maomé]] serie un deilhes, yá que lhebarie ua bida stremamente simples, tenendo por hábito retirar-se de [[Meca]] pa meditar nua [[caberna]], tenendo stablecido ua relaçon próssima cun Dius. Un de ls purmeiros repersentantes de l sufismo fui [[al-Hasan al-Basri]] (642-728), que rejeitou l materialismo de l mundo i craticou ls soberanos [[omíadas]]. Saliente-se inda deste período einicial ua mulhier, Rabi'ah al-Adawiyah (? - 801), an que l amor por Dius lhieba-la a scluir l apego al mundo.
Zde l [[seclo XIII]], ls sufis ourganízan-se an ordes ó armandades (''tariqas'') que síguen ls métodos ansinados por un determinado mestre (ls [[xeque]]s ó ''pirs''). Las ordes sufis puoden ser ancontradas quier ne l sunismo, quier ne l xiismo. L sufismo fui por bezes antendido pulas outoridades ortodoixas muçulmanas cumo ua amenaça, tenendo ls sous líderes i adetos sido albo de perseguiçones. L sufismo ten sido eigualmente craticado por bies de alguns de ls sous mestres tenéren alcançado un statuto de santo, tenendo sido arguidos santuários ne ls locales adonde nacírun ó morrírun que se tornórun lhocales de peregrinaçones.
== Comemoraçones ==
L [[calendário Eislámico]] (tamien chamado calendário heigírico an funçon de la sue ourige remontar a la [[Hégira]] ó migraçon de l purmeiros muçulmanos de Meca pa Medina an [[622]] d.C.) sigue l anho lunar, que ye cerca de onze dies más cúrtio que l solar. Cunsequentemente, las comemoraçones muçulmanas acában por circular por todas las staçones de anho.
Las dues comemoraçones de l Eislan son l [[Eid ul-Fitr]], que celebra l fin de l ayuno de l [[Ramadon]], i l [[Eid ul-Adha]] que marca l fin de la peregrinaçon la Meca ([[Hajj]]).
L die 10 de l més de [[Muharran]] (l purmeiro més de l calendário Eislámico) ye un die de particular amportáncia pa ls muçulmanos xiitas. Neste die comemora-se l martírio de l terceiro eimana xiita, Hussein, morto an [[Karbala]] an [[680]] por aqueilhes que ls xiitas cunsidírun usurpadores de la liderança de la quemunidade muçulmana. Ne l ampeço deste més las pessonas ambolben-se an atibidades cumo oubir cuntadores de stórias relatar l martírio de Hussein ó assistir la peças de triato que pretenden recustituir ls acuntecimientos. L die ye marcado cun procissones, que ancluen atos de outo-flagelaçon cumo bater ne l peito ó cortar-se cun ua lámina (ls nembros de l clero xiita zamcorájan estas práticas).
Outras comemoraçones populares ancluen l [[Mawlid]], que celebra l anibersário de Maomé (12 de l més de Rabi al-Awwal), la Nuite de la Ascenson (''Laylat al-Micraj'', ne l die 27 de Rajab), quando se lhembra l die an que Maomé chubiu al cielo pa falar cun Dius i la Nuite de l Poder (''Laylat al-Qadr'', na nuite de l 26 pa 27 de l més de l Ramadon), que marca l anibersário de la purmeira rebelaçon de l Alcoron i durante la qual muitos muçulmanos acradítan que Dius decide l que acuntecerá durante l anho.
== Lhugares Sagrados ==
[[Fexeiro:Jerusalem Dome of the rock BW 3.JPG|thumb|right|300px|La [[Cúpula de la Peinha]], an [[Jarusalen]], cidade sagrada pa la religion muçulmana]]
La [[Caaba]] ("L Cubo"), un eidifício que queda drento de la mesquita percipal de [[Meca]] (''[[Al Masjid Al-Hórun]]'') na [[Arábia Saudita]], ye l local más sagrado de l Eislan. De acordo cul Alcoron, eilha fui custruída por [[Abraon]] (''Ibrahin'') pa que todas las pessonas fússen eilhi celebrar ls ritos de la ''[[Hajj]]''. Ne l tiempo de l porfeta Maomé l monoteísmo anstituído por Abraon tenie sido corrumpido pul [[politeísmo]] i pula [[idolatria]]. Segundo l Eislamismo, Maomé nun percurou fundar ua nuoba religion, mas antes restablecer l culto monoteísta que eisistie ne l passado. Ua beç que l Eislan se eidantifica cula tradiçon religiosa de l patriarca Abraon ye por esso classeficado cumo ua [[religion abraámica]]. L Eislamismo nun nega diretamente l [[judaísmo]] i l [[crestianismo]], pul cuntrário cunsidra ua berson antiga i perdida dessas religiones monoteístas cumo parte de la sue hardáncia; las sues bersones atuales tenerien sido altaradas, l própio Eislan cunsidrando-se ua restouraçon de la berdade debina.
L segundo local sagrado de l Eislamismo ye [[Medina]], cidade pa la qual Maomé i ls purmeiros muçulmanos fugírun (nun mobimiento coincido cumo [[Hégira]]), i adonde stá l sou túmulo.
La cidade de [[Jarusalen]] ye l terceiro local sagrado de l Eislan. Este statuto adbén de la sue associaçon als [[Profetas de l Eislan|profetas]] anteriores la Maomé i subretodo pul fato de l muçulmanos acraditáren que l porfeta tenerie biajado pa este local durante la nuite, cabalhgando un ser chamado [[Buraq]], nua biaige coincida cumo ''Isra''. Ua beç an Jarusalen el tenerie ascendido al cielo (''Mi’raj''), adonde dialogou cun Dius i outros profetas, antre ls quales [[Moisés]]. Ne l local de Jarusalen adonde se acradita que Maomé chubiu al cielo fui custruída la [[Cúpula de la Peinha]] an cerca de [[690]], subre las ruínas de l antigo [[Templo de Salomon]] de l [[judius]].
Ls muçulmanos xiitas cunsídrun inda cumo sagradas las cidades de [[Karbala]] i [[Najaf]], ambas ne l [[Eiraque]]. Na purmeira acunteciu l martírio de Hussein (filho de [[Eilhi]] i nieto de Maomé) i de ls sous cumpanheiros quando este cuntestaba l califado [[omíada]]. Ne l [[Eiran]], dében tamien ser salientadas dues cidades sagradas pa ls xiitas, [[Mashhad]] i [[Qon]].
== Lhei Eislámica (Xariá) ==
{{Ber artigo percipal|[[Xariá]]}}
[[Fexeiro:Muslim woman in Yemen.jpg|left|thumb|140px|Mulhier [[Iémen|eiemenita]] cun un ''[[niqab]]'' bestido.]]
La [[lei]] Eislámica chama-se [[Xariá]]. L [[Alcoron]] ye la más amportante fuonte de la [[jurisprudéncia]] Eislámica, sendo la segunda la [[Suna]] ó eisemplos de l profeta. La Suna ye coincida grácias als ''[[hadith|ahadith]]' ', que son narraçones acerca de la bida de l porfeta ó l que el aprobaba, que chegórun até nuolos grácias a ua cadeia de trasmisson oural a partir de l ''[[Sahaba|Cumpanheiros de Maomé]]' '. La terceira fuonte de jurisprudéncia ye l ''itjihad'' ("raciocínio andibidual"), a la qual se recorre quando nun hai respuosta clara ne l [[Alcoron]] ó na Suna subre un dado tema. Neste causo l jurista puode raciocionar por analogie (''qiyas'') pa ancuntrar la seluçon.
La quarta i redadeira fuonte de jurisprudéncia ye cunsenso de la quemunidade (''ijma''). Alguas práticas tamien chamadas de "charie" ténen tamien alguas raízes ne ls questumes lhocales (''[[Al-urf]]'').
La jurisprudéncia Eislámica chama-se [[fiqh]] i stá dibedida an dues partes: l studo de las fuontes i metodologie (''usul al-fiqh'', raízes de la lhei) i las regras práticas (''furu' al-fiqh'', ramos de la lhei).
== L Eislan ne l Mundo Atual ==
{{aneixo|[[Aneixo:Lista de muçulmanos por paíç]]}}
[[Fexeiro:Islam-by-country-smooth.png|300px|thumb|L Eislan ne l mundo cuntemporáneo: an berde países adonde eisiste ua maioria [[Sunismo|sunita]], i l azul adonde hai maioria [[Xiismo|xiita]].]]
L Eislan ye la segunda [[religion]] cun maior númaro de fiéles, atrás solo de l [[crestianismo]], segundo l ''CIA World Fatbok'' de [[2005]].<ref>[http://www.cia.gob/cia/publicationes/fatbok/geos/xx.html CIA]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> De acordo cul ''World Network of Religious Feturists'',<ref>[http://www.wnrf.org/news/trends.html WRNF.ORG]</ref> i l ''U.S. Centener fur World Mission''<ref>[http://www.religioustolerance.org/growth_Eisl_chr.htn ReligiousTolerance.org]</ref> l Eislamismo starie crecendo más debrebe an númaro de crentes de qualquiera outra religion.
L Eislan reúne hoije antre 1 a 1,3 bilhon de crentes.<ref>[http://www.adherents.com/Religiones_By_Adherents.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Solo 18% de l muçulmanos bibe ne l mundo [[Árabes|árabe]], un quinto stá spalhado pula [[África susariana]], cerca de 30% bibe ne l [[Paquiston]], [[Índia]] i [[Bangladesh]], i a maior quemunidade nacional stá na [[Andonésia]]. Hai segnificantes populaçones Eislámicas na [[China]], Ásia Central, i [[Rússia]].
La [[Áustria]] fui l purmeiro paíç [[Ouropa|ouropeu]] a reconhecer l Eislan cumo ua religion oufecial ([[1912]]<ref>"[http://www.dw-world.de/popups/popup_printcontent/0,,2552628,00.html Muçulmanos pregúntan representatibidade de uorganos Eislámicos ouropeus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203101127/http://www.dw-world.de/popups/popup_printcontent/0,,2552628,00.html |date=2009-02-03 }}", [[Deutsche Welle]], [[22 de maio]] de [[2007]] (acessado an [[5 de júlio|5/7]]/[[2008]])</ref>), anquanto que la [[Fráncia]] ten atualmente la populaçon más eilebada de muçulmanos de la Ouropa Oucidental (antre 5 a 10%).<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.fides.org/por/news/2004/0406/19_2331.html |accessdate=2009-02-11 |archivedate=2009-02-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090211134505/http://www.fides.org/por/news/2004/0406/19_2331.html }}</ref><ref>[http://hrw.org/pertuese/docs/2007/06/05/france16148.htm Agenzia Fides]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
An [[Pertual]] eisiste eigualmente ua quemunidade muçulmana, que nada ten a ber culs muçulmanos que bibírun ne l paíç durante la [[Eidade Média]]; son na sue maiorie naturales de las antigas quelónias pertuesas de [[Moçambique]] i [[Guiné-Bissau]], que se fixórun an Pertual apuis de la andependéncia desses territórios. L Eislan xiita eismailita tamien stá persente an Pertual, tenendo la sue sede ne l Centro Eismaili de [[Lisboua]], custruído pula [[Fundaçon Aga Khan]]. Stima-se que l númaro de muçulmanos an Pertual ronde ls 30 mil.<ref>{{Citation |title=Ouserbatório de la Eimigraçon |url=http://www.oi.acime.gov.pt/modules.php?name=News&file=print&sid=315%20 |accessdate=2009-09-02 |archivedate=2008-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206200537/http://www.oi.acime.gov.pt/modules.php?name=News&file=print&sid=315%20 }}</ref>
Segundo l censo de [[2000]], l [[Brasil]] registra 27239 muçulmanos.<ref>[http://www.ibge.gob.br/home/statistica/populacao/censo2000/purmeiros_resultados_amostra/brasil/pdf/tabela_1_1_2.pdf IBGE]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Porén, pa la Federaçon Eislámica Brasileira l númaro de muçulmanos ne l Brasil ronda ls 1,5 milhones.{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} La maioria de l muçulmanos brasileiros bibe ne ls stados de l [[Paraná]] i [[Riu Grande de l Sul]], mas tamien eisisten quemunidades segnificatibas ne l [[Mato Grosso de l Sul]] i [[San Paulo]]. Grande parte destes muçulmanos son çcendentes de emigrantes [[Síria|sírios]] i [[Líbia|libaneses]] que se fixórun ne l Brasil durante la [[Purmeira Guerra Mundial]].<ref>"[http://galileu.globo.com/eidic/124/rep_dossie1.htn L Eislan nun ye solo árabe]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" - [[Rebista Galileu]] (acessado an [[5 de júlio|5/5]]/[[2008]])</ref>
Na [[Guiné-Bissau]] l Eislan antrou na [[Eidade Média]], tenendo las ordes sufistas zampenhado un amportante papel na sue difuson. Reúne hoije cerca de 45% de la populaçon. Outro [[Países Africanos de lhéngua oufecial Pertuesa|paíç africano de lhéngua oufecial pertuesa]] cun un númaro seneficatibo de muçulmanos ye [[Moçambique]] (17,8%).
L Eislamismo cuntemporáneo ye dominado pul tradecionalismo, preacupado cula manutençon de rituales i práticas antigas, cumo l uso de l béu pulas mulhieres. Eisisten inda corrientes que quieren cunciliar l Eislan cun aspetos de la modernidade, que son percipalmente atibas ne ls [[Stados Ounidos de la América]]. A la semelhança de l que acuntece ne l [[judaísmo]] i ne l crestianismo, l Eislamismo ye tamien marcado pula eisisténcia de mobimientos ditos antegristas ó [[fundamentalismo Eislámico|fundamentalistas]].
Las tradiçones Eislámicas baseian-se ne l Alcoron, ne ls ditos de l porfeta (''hadith'') i nas anterpretaçones destas fuontes puls teólogos. Al longo de l redadeiros seclos, ten-se berificado ua tendéncia pa l cunserbadorismo, cun anterpretaçones nuobas bistas cumo andeseables.
La [[xariá]] antiga tenie un caráter mui más flexible de l que aquel hoije associado cula [[jurisprudéncia]] Eislámica (''fiqh''), i muitos académicos muçulmanos Eislámicos acradítan que eilha deba ser renobada, i que ls [[jurista]]s clássicos deberian perder l sou statuto special. Esto amplica la necidade de formular ua nuoba ''[[fiqh]]'' que seia praticable ne l mundo moderno, cumo perpuosto puls defensores de la Eislamizaçon de l coincimiento, i eirie lidar cul cuntesto moderno. Este mobimiento nun pretende altarar ls puntos fundamentales de l Eislamismo, mas si eibitar malas anterpretaçones i lhibertar l camino pa la renobaçon de l prébio statuto de l mundo Eislámico cumo un centro de pensamiento moderno i de [[libardade]].<ref>"[http://diplo.uol.com.br/2006-02,a1263 Caleidoscópio saudita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624204818/http://diplo.uol.com.br/2006-02,a1263 |date=2008-06-24 }}" - ''[[Le Monde diplomatique]]'', [[2006]]</ref>
== Perspetiba Eislámica D'outras Religiones ==
{{Ber artigo percipal|[[Eislan i outras religiones]]}}
L Eislamismo reconhece eilemientos de berdade ne l [[judaísmo]] i ne l [[crestianismo]]. Todos ls profetas de l judaísmo son reconhecidos tamien cumo profetas ne l Eislan, assi cumo [[Jasus Cristo]], que d'acordo cula perspetiba muçulmana tenerie anunciado la benida de Maomé. Pa ls seguidores destas dues crenças l Alcoron reserbou la noçon de "Pobos de l Lhibro" (''Ahl al-Kitab''), stablecendo que deben ser tolerados por bies de tenéren scrituras sagradas. A la medida que ls muçulmanos tomórun cuntato cun outras religiones detentoras de rebelaçones scritas, acabórun an alguns causos por dar-les tamien esse statuto (causo de l [[zoroastrismo]]).
Mas, se l Eislan reconhece l papel preparatório de l judaísmo i de l crestianismo, cunsidra eigualmente que ls seguidores destas religiones acabórun por seguir caminos eirrados. Ls judius atuórun mal al adoráren l bezerro de ouro, tenendo-se tornado eidólatras, anquanto que ls crestianos anganhórun-se al cunsidrar Jasus filho de Dius i a defender doutrinas cumo la de la [[Santíssema Trindade]].
== Notas ==
{{reflist}}
== Bibliografie ==
* CARMO, António - ''Antropologie de las Religiones''. Lisboua: Ounibersidade Abierta, 2001. ISBN 972-674-359-1.
* ELIAS, Jamal J. - ''Eislamismo''. Lisboua: Eidiçones 70, 2000. ISBN 972-44-1054-4
* GUELLOUZ, Azzedine - "L Eislan" in ''Las Grandes Religiones de l Mundo'', direçon de Jean Delumeau. Lisboua: Eiditorial Persença, 1997. ISBN 972-23-2241-9.
* MOMEN, Mojan (1987). ''An Antrodution to Shi`i Eislan: The Story and Dotrines of Twelber Shi`isn''. Yale University Press. ISBN 978-0-300-03531-5.
* SCHUON, Frithjof - ''pa antender l eislan''. Riu de Janeiro, 2006. ISBN 85-7701-046-5.
* SOARES DE AZEBEDO, Mateus - ''Ampeçaçon al Eislan i Sufismo''. Riu de Janeiro, 2001. ISBN 85-01-04181-5
* STODDART, Willian - ''L Sufismo: doutrina metafísica i bie spritual ne l Eislan''. Lisboua, Eidiçones 70, 1980.
* [http://www.ancislam.demo.brill.nl/ The Encyclopaedie of Islam]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Brill.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Spanson Eislámica]]
* [[Eislan ne l Brasil]]
* [[Mesquita Central de Lisboua]]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{Correlatos|
|commons = Category:Eislan
|wikiquote = Eislamismo
|wikcionario = Eislan
}}
=== An pertués ===
* [http://www.arresala.org.br/ Centro Eislámico ne l Brasil]
* [http://www.alfurqan.pt/ Al Furqan] - Dibulgaçon i Eidiçon de Studos Eislámicos an Pertual
* [http://www.Islamboy.com.br/ Islamboy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920052723/http://islamboy.com.br/ |date=2017-09-20 }} - Dibulgaçon i Eidiçon de Studos Eislámicos ne l sul de l Brasil
=== An anglés ===
* {{dmoz|Society/Religion_and_Spirituality/Islam/}}
* [http://www.arches.uga.edu/~godlas/home.html Recursos pa l studo de l Islam ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060708052004/http://www.arches.uga.edu/~godlas/home.html |date=2006-07-08 }} - Departamiento de Studos Eislámicos de la Ounibersidade de la Geórgia
* [https://web.archive.org/web/20010822002651/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/Islam/ BBC Religion & Ethics - Islam]
* [http://www.beliefnet.com/index/index_10004.html Beliefnet - cacho Islam ]
* [http://www.ahmedbaki.com/english/Islam & Science]
[[Catadorie:Eislan| ]]
sdox1c0ua1awfvui5s53z3l1tjkxffp
Fráncia
0
470
107475
107337
2026-07-29T21:57:03Z
~2026-30875-10
15270
/* Ciudades percipales */
107475
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç|nome_natibo=|nome_lhargo_cumbencional=República Francesa<br>République Française|eimaige_bandeira=Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|eimaige_brason=Armoiries république française.svg|çcriçon_bandeira=Bandeira de la Fráncia|nome_mwl=Fráncia|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema=Motto: "Liberté, égalité, fraternité"
("Libardade, Eigualdade, Fraternidade ")|hino=''La Marseillaise''<center>[[Fexeiro:La Marseillaise.ogg]]</center>|lhocalizaçon=EU-France (orthographic projection).svg|gentílico=Francés, -cesa|capital=Paris|lhéngua_oufecial=[[Lhéngua Francesa]]|ária_total=675 417 km²|demog_densidade=95,9 ab./km²|populaçon_stimada=64.473.140(2008)}}
La '''Fráncia''' ye un paíç que queda na [[Ouropa|cuntinente ouropeu]], mais cuncretamiente na [[Ouropa|Ouropa Oucidental]]. Ten territórios an muito lhugar alredror de l mundo i fui ua de las grandes ancentibadoras i nembro-criador de la [[Ounion Ouropeia]]. Faç frunteira a lheste cula [[Almanha]] i [[Suíça]]; a sudeste cula [[Eitália]] i a sudoeste cula [[Spanha]] i [[Andorra]]; al norte ye lhemitada pula [[Bélgica]] i l [[Luxemburgo]], i a oeste cun l [[Ouceano Atlántico]] i a sul cul [[Mar Mediterráneo]] i a cidade-stado de [[Mónaco]].
De todos ls grandes stados ouropeus, fui la purmeira a tener la sua formaçon cumo stado, sendo sue capital an Paris. Ancluindo ls territórios ultramarinos, la Fráncia ten ua superfíce de 675 417 km² i alredror de 64,5 milhones de habitantes. L francés ye la lhéngua oufecial, segundo la custituiçon, mas eisisten outras 77 lhénguas regionales ne l paíç.
La Fráncia ye, segundo dados de l FMI, la 7ª eiconomie mundial, cun un PIB de 2,04 bilhiones de dólares. La sue eiconomie ye un capitalismo cun antrebençon statal, zde la fin de la Segunda Guerra Mundial.
Zde la sue formaçon, la Fráncia fui amportante política i melitarmente a nible anternacional. Ye un paíç-nembro de l Cunseilho de la Ouropa, [[Ounion Ouropeia]], Zona Ouro i de l Spácio Schengen. Ye un de ls 5 nembros premanientes de l Cunseilho de Sigurança de la ONU, i ten tecnologie nuclear, fato que refuorça inda mais la sue anfluénça melitar ne l mundo.
Durante l séclo XVII, l grande séclo pa la '''Fráncia''', eilha fui modeficada pulas artes i pula filosofie. Berço de l Eiluminismo, eilha anfluenciou las reboluçones na América, apuis la [[Reboluçon Francesa]] fui l eisemplo de democracie pa l mundo anteiro, zambolbendo balores de libardade, eigualdade i, zde 1905, laicidade. Por bias de l Renacimiento i a las sploraçones, de ls séclos XVIII i XIX, la Fráncia spalhou la sue cultura i lhéngua por muitos pobos, ne l Canadá, África i an alguas regions de l Médio Ouriente, Ásia i Pacífico.
==Curjidades percipales==
Las ciudades percipales son [[Paris]], [[Lyon]], [[Marseille]], [[Lille]] e [[Toulouse]]. Otras ciudades importantes son: [[Bordeus]], [[Nice]], [[Nantes]], [[Estarburgo]] e [[Rennes]].
[[Catadorie:Paízes de la Ouropa]]
[[Catadorie:Fráncia]]
8sorsnt3yugn9jodnhr1utrshn8svqs
Riu Mississippi
0
1031
107478
107362
2026-07-30T09:15:35Z
~2026-42309-25
15429
/* Bacia hidrográfica */
107478
wikitext
text/x-wiki
L '''Riu Mississippi''' ye l segundo más lhongo [[riu]] de ls [[Stados Ounidos de la América]]. L más lhongo ye l [[Riu Missouri]], afluente de l Mississippi. Cunsiderados juntos, forman a maior [[bacie hidrográfica]] de la [[América de l Norte]]. Quando medido de la nacente de l Missouri, l cumprimento total de l cunjunto Missouri-Mississippi ye de aprossimadamente 6 270 quilómetros. La ourige de l Riu Mississippi ben de la palabra de la [[léngua ojibwe]] ''misi-ziibi'' que quier dezir 'grande riu'.
== Geografie ==
[[Fexeiro:Lake Itasca Mississippi Source.jpg|lheft|thumb|250px|La nacente de l riu Mississippi na borda de l Lhago Itasca]]
Cun sue nacente ne l [[Lago Itasca]] a 450 metros arriba de l nible de l mar ne l [[Parque Stadual Itasca]] lhocalizado an [[Cundado de Clearwatener]], [[Minnesota]], l riu atinge 220 metros lhougo após ls [[Cachones de Saint Anthony]] an [[Minneapolis]]. L Mississippi se junta cun [[Riu Illinois]] i l [[Riu Missouri]] próssimo [[St. Louis (Missouri)|Saint Louis]], i cul [[Riu Ohio]] an [[Cairo (Illinois)|Cairo]]. L [[Riu Arkansas]] se junta al Mississippi ne l Stado de [[Arkansas]]. L [[Riu Atchafalaya]] an [[Louisiana]] ye l maior [[afluente]] de l Mississippi.
L Mississippi drena a maior parte la ária antre [[Muntanhas Rochosas]] i ls [[Apalaches]], sceto por ua ária drenada puls [[Grandes Lhagos]]. El corta, ó margeia, dieç [[Stados de l Stados Ounidos de la América|stados]] amaricanos — [[Minnesota]], [[Wisconsin]], [[Iowa]], [[Illinois]], [[Missouri]], [[Kentucky]], [[Arkansas]], [[Tennessee]], [[Mississippi]] i [[Louisiana]] – antes de zaguar ne l [[Golfo de l México]] cerca de 160 quilómetros riu ambaixo de [[New Orleanes]]. Mediçones de l cumprimento de l Mississippi de l Lhago Itasca até l Golfo de l México barian, mas l númaro de l EPA ye de 3 733 quilómetros. Ua pinga de chuba caída ne l Lhago Itasca puode chegar al Golfo de l México an cerca de 90 dies. [http://www.nps.gob/miss/features/fatoids/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
<!--[[Image:MississippiRiberBluffs.jpg|right|thumb|256px|Bista de la [[../Great Riber Road/]] an Wisconsin, cun Minnesota al fondo cruzando l Riu Mississippi/]]-->
L riu ye debedido an alto Mississippi, de la sue nacente sul até ne l [[Riu Ohio]], i baixo Mississippi, de l Ohio até sue foç próssimo la [[New Orleanes]]. L alto Mississippi ye alen çto debedido an trés seçones: la nacente, de la fuonte até la [[Chimpas Saint Anthony]]; ua série de lhagos artificiales antre Minneapolis i [[St. Louis (Missouri)|St. Louis]]; i l médio Mississippi, un riu de curso lhibre de la cunfluéncia de l [[Riu Missouri]] até St. Louis.
Ua série de 27 cumportas i represas ne l alto Mississippi, la maiorie de las quales custruídas an [[1930]], son porjetadas para mantener un canhal de 2,7 metros para l tráfico de barcos comerciales. Ls lhagos formados son tamien ousados para nabegaçon de recreaçon i pesca. Las represas tornan l riu más perfundo i ancho, mas nanhun cuntrole de fluxo ye pretendido. Durante ls períodos de alto fluxo, las cumportas, alguas de las quales quedan submersas, son cumpletamente abiertas i las represas simplesmente perden sue funçon. Ambaixo de St. Louis l Mississippi ye relatibamente lhibre para nabegaçon, ambora esto seia garantido por numerosas barraiges i dirigidos por braços de represas.
Atrabeç dun porcesso natural coincido cumo [[alteraçon de delta]] l baixo Mississippi tubo sou curso final alterado pul ouceano por milhones de anhos. Esto ocorre debido al depósito de lhama i sedimento oumentando l nible de l riu, lhebando eibentualmente a ancontrar ua rota alternatibe para l [[Golfo de l México]]. La çtribuiçon aleatória deminui an belume i forma l que ye coincido cumo [[bayou]]s. Este porcesso stá, durante un período cinco mil anhos, lhebando la lhinha costeira de la Lhouisiana de l sul la abançar an direçon de l golfo de 15 a 50 milhas.
Outras mudanças ne l curso de l riu ténen ocorrido por causa de [[terremoto]]s al lhongo de la [[Falha de Nouba Madrid]], la qual passa próssimo a las cidades de [[Memphis]] ed [[St. Louis (Missouri)|St. Louis]]. Trés [[terremoto]]s an [[1811]] i [[1812]], stimados an aprossimadamente 8 na [[Scala de Richtener|Escala Richtener]], ls quales dízen rebertírun temporariamente l curso de l Mississippi. Estes terremotos tamien criórun l [[Lago Reelfoot]] ne l Tennesse debido a la alteraçon de la paisaige próssima al riu. Esta falha esta registrada nun [[aulacogen]] (termo geológico para ua fenda de falha) que se formou al mesmo tiempo que l Golfo de l México.
[[Davenport (Iowa)|Davenport]] ye la sola cidade cun más de 20 mil pessonas la borda de l alto Mississippi que nun ten [[barraige]] ó [[cumporta]]s permanentes.
=== Bacia hidrográfica ===
[[Fexeiro:Mississippi-map.png|thumb|300px|right| Bacia hidrográfica de l Mississippi]]
L Riu Mississippi ten la terceira maior [[bacie hidrográfica]] de l mundo, scedida an tamanho solo pulas bacies de l [[Riu Amazonas]] i [[Riu Cungo|Cungo]]. Eilha drena 41% de l 48 stados cuntíguos de l Stados Ounidos. Sue bacie cobre más de 3 225 000 kn², ancluído todos ó parte de 31 stados i dues probíncias canadianos.
== Stória ==
La palabra ''Mississippi'' ben de l nome na [[léngua Ojibwe]] para l riu, "Messipi" (ó ''Misi-ziibi''), l que quier dezir ''grande riu'', ó de l [[Lénguas algonquinas|Algonquin]] ''Missi Sepe'', "grande riu," lhiteralmente, "pai de las augas". Ls Ojibwe chamában l [[Lago Itasca]], l lhago fuonte de l Riu Mississippi, ''Omashkozo-zaaga'eigan'' i l riu que fuia del cumo ''Omashkozo-ziibi''. Após fluir para drento [[Lago Bemidji]], ls Ojibwe l chamaba de riu ''Bemijigamaa-ziibi''. Depuis de fluir para drento de l [[Lago Cass]], l riu mudaba outra beç de nome para ''Miskwaawaakokaa-ziibi'', solamente mudaba este nome outra beç quando zaguaba ne l [[Lago Winnibigoshish]] i recebie l nome de ''Gichi-ziibi''. L nome Ojibwe ''Misi-ziibi'' se aplicaba solamente a la porçon de l riu ambaixo de l [[Riu Crow Wing]], mas las mudanças de nome de l riu parecian eilógicas para las pessonas de lhéngua anglesa, anton após la spediçon de [[Henry Schoolcraft]], l lhongo riu arriba de la junçon de l Riu Crow Wing i de l ''Gichi-ziibi'' passou la se chamar "Riu Mississippi ".
An [[8 de Maio]], [[1541]] [[Hernando de Soto]] tornou-se l purmeiro splorador ouropeu a atingir l Riu Mississippi, l qual el chamou de "Riu de l Sprito Santo". Ls sploradores franceses [[Louis Joliet]] i [[Jacques Marquette]] ampeçórun a splorar l Mississippi, que era coincido pul nome [[Sioux]] "Ne Tongo" (grande riu), an [[17 de Maio]] de [[1673]]. An 1682, [[René Robert Cavelier]] i [[Henri de Tonty]] reclamórun to l bal de l riu Mississippi para Fráncia, batizando de ''Louisiana'', para Lhouis XIV. An [[1718]], ''Nouvelle-Orléans'' (Nuoba Orleanes) fui criada por [[Jean-Batiste Le Moyne de Bienville]].
Ls franceses perdírun todos ls sous territórios na América de l Norte cuntinental cumo resultado de la [[Guerra Franco-Índia]]. An [[1762]], ls franceses cedírun todas las sues colónias a la oeste de l Riu Mississippi para ls spanholes, anquanto que an [[1763]], ne l [[Tratado de Paris (1763)|Tratado de Paris]], la Fráncia cediu al [[Reino Ounido]] todas las sues colónias la lheste de l Mississippi. La Spanha tamien cediu la [[Flórida]] para [[Anglaterra]] para re-oubtener [[Cuba]], que la Anglaterra acupou durante la guerra. L Reino Ounido anton debediu l território an Flórida de l Lheste i Oeste.
Ne l Segundo [[Tratado de Paris (1783)|Tratado de Paris]], l qual marcou l fin de la [[Reboluçon Amaricana de 1776]], ls británicos cedírun la Flórida Oeste de bolta la Spanha para recebíren las [[Bahamas]], que la Spanha tenie acupado durante la guerra. La Espanha anton tenie l cuntrole subre l riu al sul de la lhatitude 32°30' norte, i, ne l que quedou coincido cumo la [[Cunspiraçon Spanhola]], pretendia ganhar maior cuntrole de la Lhouisiana i de todo la oeste. Estas pretensones terminórun quando la Spanha fui pressionada a assinar l [[Tratado de Pinckney]] an 1795. La Fráncia readquiriu la Lhouisiana de la Spanha an segredo ne l [[Tratado de San Ildefonso]] an [[1800]]. Ls Stados Ounidos cumprórun l território de la Fráncia na [[Cumpra de la Louisiana]] an [[1803]].
L Mississippi era coincidos puls sous bandidos, coincidos puls ansulares cumo moradores de las bordas, ancluindo [[John Murrell]], que era un bien coincido assassino, lhadron de cabalhos i "rebendedor" de scrabo. Sue notoriedade era tal que [[Mark Twain]] dedicou-le un capítulo anteiro an sou lhibro ''[[Life on the Mississippi]]'', i eisistia un rumor que Murrell tenie un quartel general na ilhas de l riu na [[Ilha 37]].
L lhibro de Twain tamien cobriu stensibamente arrojadas corridas de [[barco a oupor]] que tubírun lhugar antre 1830 a 1870 ne l riu antes que meios más modernos de nabegaçon sustituíssen ls oupores. Esto fui publicado purmeiro na forma de periódico por [[Harper's Weekly]] an siete partes an [[1875]] i tenie la antençon de registrar la rápida çperson de la cultura de l barco a oupor. La berson cumpleta, ancluída ua passaige ancumpleta de [[Huckleberry Finn]] i trabalhos de outros outores, fui publicada por [[James R. Osgood & Co.]] an [[1885]]. L purmeiro barco a oupor a biajar l trecho cumpleto de l [[Riu Ohio]] até la cidade de [[Nuoba Orleans|Nuoba Orleanes]] fui l ''New Orleans'' an Dezembre de [[1811]]. Esta lhouca biaige ocorreu durante ua série de [[Terremotos Nuoba Madrid]] de 1811 a 1812.
An 1815, ls Stados Ounidos oubtibírun l cuntrole subre l Mississippi após ua decisiba bitória subre ls británicos na [[Batailha de Nuoba Orleanes]], parte de la [[Guerra de 1812]].
L riu fui tamien ua parte decisiba de la [[Guerra Cebil Amaricana]]. La [[Campanha de Vicksburg]] de la Ounion buscaba l cuntrole de l baixo Mississippi. La bitória de la Ounion na [[Batailha de Vicksburg]] an 1863 fui l pibó de la bitória final de la Ounion na Guerra Cebil.
An 1900, [[Chicago]] custruiu l [[Canhal Sanitáiro i de Nabegaçon de Chicago]] para lhigar ls [[Grandes Lhagos]] al Mississippi. L canhal permitiu la Chicago çpeijar sous sgotos Mississippi ambaixo, an beç de poluir sue própia fuonte de auga l [[Lago Michigan]]. L canhal tamien ouriginou ua rota de nabegaçon antre ls grandes lhagos i l Mississippi.
L sporte de l [[esqui aquático]] fui ambentado ne l riu na basta region antre [[Minnesota]] i [[Wisconsin]] coincida cumo [[Lago Pepin]]. [[Ralph Samuelson]] de [[Lake City (Minnesota)|Lake City]] criou i refinou sue técnica de squiaige antre Júnio i Júlio de [[1922]]. El más tarde rializou l purmeiro salto de squi na auga an [[1925]] i esquiou a 128 kn/h puxado por barco boador Curtiss ne l final daquele anho.
Na primabera de [[1927]] l riu arrombou ls diques an 145 lhugares durante la [[Grande Chena de l Mississippi de 1927]] i inundou 70 mil kn² cun ua perfundidade de até 10 n.
La [[Grande Chena de l Mississippi de 1993]] ye cunsiderada a maior debastaçon por inundaçon que ocorreu na stória moderna de l Stados Ounidos.
An [[2002]] [[Martin Strel]] nadou l curso anteiro de l riu.
=== Manutençones ne l canhal de nabegaçon ===
La tarefa de manutençon dun canhal de nabegaçon ne l Mississippi ye de respunsabilidade de l [[Cuorpo de Angenheiro]]s de l Eisército de ls Stados Ounidos, l qual ampeçou an 1829 a remober bancos de arena, fechando canhales secundários i scabando peinhas. An 1829 ls angenheiros abaluórun ls dous maiores oustaclo de l alto Mississippi, las Correntezas de Ç Moines i las Correntezas de Rock Island Rapids, adonde l riu era raso i l lheito era rochoso. Las correntezas de Ç Moines tenien cerca de 18 kn de cumprimento i ampeçában lhougo após la zambocadura de l [[Riu Ç Moines]] até [[Keokuk]]. La Correntezas de Rock Island lhocalizában-se antre [[Rock Island (Illinois)|Rock Island]] i [[Moline (Illinois)|Moline]]. Ambas las correntezas éran cunsideradas birtualmente antransponibles.
L Cuorpo de Angenharie recomendou la scabaçon dun canhal de 1,5 metros nas Correntezas de Ç Moines Rapids, mas l trabalho nun ampeçou até l tenente [[Robert E. Lee]] andossar l porjeto an 1837. Ls angenheiros más tarde ampeçórun la scabaçon de las correntezas de Rock Island. Por bolta de 1866 tenie se tornado eibidente que la scabaçon era ampraticable, i anton fui decidida la custruçon dun canhal an bolta de la Correnteza Moines Rapids. L canhal fui abierto an 1877, mas la correntezas de Rock Island Rapids permaneciu un oustaclo.
An 1878, l Cungresso outorizou al cuorpo de angenheiros custruir un canhal de 1,4 metros; para esto l riu serie zbiado para un canhal secundário, cortar-se-iba l canhal i boltarie l fluxo normal. L porjeto de l canhal de 1,4 metros fui cumpletado por Moline Lock, l qual cuntornaba las correntezas de Rock Island Rapids, abierto an 1907.
Para ampulsionar la nabegaçon antre [[St. Paul]] i [[Prairie du Chien]], l cuorpo de angenheiros custruiu bárias barraiges na region de l lhagos i nacentes, ancluindo ls lhagos de Winnibigoshish i Pokegama. Las barraiges, cuja custruçon ampeçou na [[década de 1880]], guardában las augas de las chubas caídas na primabera, i éran lhiberadas quando l nible caía para ajudar a mantener la perfundidade de l canhal.
L [[Canhal Sanitairo i de nabegaçon de Chicago]] lhigou l [[Riu Illinois]] cul [[Lago Michigan]], el fui cumpletado an 1900. El probiu ua lhigaçon antre l Riu Mississippi i ls [[Grandes Lhagos]] i sustituiu l pequeinho [[Canhal de Illinois i Michigan]] (1848).
An 1907, l [[Cungresso de l Stados Ounidos de la América]] outorizou l porjeto dun canhal de 1,8 metros ne l Mississippi, l qual nun tenie sido cumpletado quando fui abandonado an 1920 an fabor dun porjeto dun canhal de 2,7 metros.
An 1913, fui cumpletada la custruçon dua barraige an [[Keokuk]], la purmeira barraige ambaixo de las Chimpas de St. Anthony. Custruída por ua ampresa pribada de einergie para gerar eiletricidade, la barraige de Keokuk era ua de las maiores plantas hidroelétricas de l mundo naquel tiempo. La barraige eiliminou las correntezas de Ç Moines.
<!--[[Image:Lhock and dan 1 USACE small.jpg|thumb|200px|Represa i Barraige Nº 1, Minneapolis/]]-->
Represa i Barraige Nº 1 fui cumpletada an Minneapolis an 1917 i Represa i Barraige Ne l. 2 an Hastings, Minnesota, fui cumpletada an 1930.
Antes de la anchente de 1927, la stratégia purmária de l Cuorpo de angenheiros era ancerrar todos ls canhales possibles para oumentar l fluxo de l riu percipal. La eideia era que la belocidade de l riu poderie lhimpar ls sedimentos depositados ne l riu, i cun esto deminuir la possibilidade de inundaçones. La inundaçon de 1927 probou que esto era tan errado que las quemunidades non amehaçadas pulas anchentes ampeçórun a quebrar ls aterros para lhiberar las tensones que se oupunhan a la passaige de l riu.
La Dibison de Angenharie ampeçou a criar canhales para direcionar augas temporárias que surge an tempestades para drento de canhales alternatibos i lhagos. Ls percipales canhales son Birds Point-New Madrid Flodway; l Morganza Flodway, ls quales direcionan la auga para ambaixo de l [[Riu Atchafalaya]]; i l [[Bonnet Carré Spillway]] l qual direciona la auga para l [[Lago Pontchartrain]]. La strutura de cuntrole de l Old River tamien serbia cun ua cumporta percipal que podie ser abierta para prebenir las inundaçones. Alguas de las stratégias pre-1927 son inda ousadas até hoije; la dibison de angenharie atua abiertura de rebuoltas de ferradura, permitindo que la auga se moba más debrebe, i portanto deminuindo la altura de la inundaçon.
Ls Atos Rivers and Harbors de 1930 outorizórun l porjeto dun canhal de 2,7 metros, l qual fui criado para un canhal de nabegaçon de 2,7 metros de perfundidade i 120 metros de cumprimento para acomodar rebocadores de múltiplas barcaças. El fui eisecutado cun ua série de barraiges i represas, i pula dragaige. Binte i trés nuobas represas i barraiges fúrun cuntruídas ne l alto Mississippi an 1930 an adiçon a las que yá eisistian. dues nuobas barraiges fúrun custruídas al norte de Lock i Dam No. 1 de ls Cachones de Saint Anthony an [[1960]], stendendo l [[curso de nabios]] para tráfico comercial por bárias milhas, mas poucas barcas ban para alhá de la cidade de Saint Paul atualmente.
[[Fexeiro:Miss R dam 27.jpg|thumb|280px|L Riu Mississippi al norte de St. Louis]]
La Dam 26 an Alton, que tenie porblemas struturales, fui sustituída pula Mel Price Lock and Dam an 1990. La Lock and Dam 26 fui demolida.
== Maiores cidades al lhongo de l riu ==
* [[Minneapolis]]
* [[St. Paul]]
* [[Davenport (Iowa)|Dabenport]]
* [[St. Lhouis (Missouri)|St. Lhouis]]
* [[Memphis]]
* [[Baton Rouge]]
* [[Nuoba Orleans|Nuoba Orleanes]]
== Lhiteratura i música ==
Muitos de l trabalhos de [[Mark Twain]] tratan ó ocorren próssimo al Riu Mississippi. Un de l sous maiores trabalhos, ''[[Life on the Mississippi]],'' ye na sue maior parte la stória de l riu, i de resto cunta las speriéncias del ne l riu, i ua coleçon de stórias que ó toman lhugar ne l riu ó dízen respeito a el. L más famoso trabalho de Twain, ''[[Huckleberry Finn]],'' cunta ua grande jornada riu ambaixo. L remanse trabalha cun ua reflexon subre la cultura amaricana, sendo l riu la metáfora percipal. L mesmo outor yá tenie scrito subre l riu an obra anterior, cul títalo ''Life On the Mississippi''.
L remanse de [[Herman Melville]] ''[[The Confidence-Man]]'' registra l stilo dun grupo de passageiros dun nabio a oupor cujas stórias anterligadas son cuntadas anquanto eilhes biajan subindo l Riu Mississippi. L remanse ye scrito tanto cumo ua sátira cultural cumo ua ambestigaçon metafísica. Cumo an ''[[Huckleberry Finn]],'' usa-se l Riu Mississippi cumo ua metáfora para un grande cunjunto de aspetos de ls Stados Ounidos i eidantidade houmana que unifica caratelísticas que de outras formas serien dissonantes.
== Outros fatos subre l Mississippi ==
* Antes de ser chamado Mississippi puls ouropeus, tenie l nome de "Riu de Spiritu Santo" dado por [[Hernando de Soto]] (l purmeiro splorador ouropeu de l riu, an [[1541]]) i "Rivière Colbert" (dado puls sploradores de la Salle i de Tonty, an [[1682]].
* L Mississippi ten bários nomes lhocales, ancluindo: "Father of Waters", "Gathering of Waters", "Big River", "Old Man River", "Great River", "Body of a Nation", "Mighty Mississippi", "el Grande" (de Soto), "Muddy Mississippi", "Old Blue" i "Mon River".
* L riu ye figura quaije omnipresente na stória musical de ls Stados Ounidos, cun cançones cumo ''Big River'' de [[Johnny Cash]], ''Louisiana 1927'' de [[Randy Newman]], ''When the Levee Breaks'' de l [[Led Zeppelin]] i ''Moon River'' de l filme de [[1961]] [[Breakfast at Tiffany's]]. An 1997, l cantor i cumpositor [[Jeff Buckley]] afogou-se ne l riu, arrastrado pula corrente gerada por un nabio de passaige.
* L [[squi aquático]] fui ambentado an [[1922]] ne l [[Lhago Pepin]], parte de l riu Mississippi antre Minnesota i Wisconsin. Ralph Samuelson, l sou ambentor, fizo ne l riu l purmeiro salto de squi aquático an [[1925]].
== {{Ber tamien}} ==
* [[Riu Missouri]]
{{Commonscat|Mississippi River}}
[[Catadorie:Riu Mississippi| ]]
3bpwglww03mkffbxj7dqe97qhrnab1r
Riu Nilo
0
1033
107477
107329
2026-07-30T09:09:40Z
~2026-42309-25
15429
/* Etimologie */
107477
wikitext
text/x-wiki
L '''riu Nilo''' ye un grande [[riu]] de l nordeste de l [[cuntinente]] [[África|africano]] que nace la sul de la [[linha de l Eiquador]] i auga ne l [[Mar Mediterráneo]].
La sue [[bacie hidrográfica]] acupa ua ária de {{formatnun:3349000}} kn² abrangendo l [[Uganda]], [[Tanzánia]], [[Ruanda]], [[Quénia]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Burundi]], [[Sudan]], [[Etiópia]] i [[Eigito]]. A partir de la sue fuonte más remota, ne l Burundi, l Nilo apersenta un cumprimento de {{formatnun:6627.15}} kn.
Ye formado pula cunfluéncia de trés outros rius, l [[Nilo Branco]] (''Bahr-el-Abiad''), l [[Nilo Azul]] (''Bahr-el-Azrak'') i l [[riu Atbara]]. L Nilo Azul (''Bahr-el-Azrak'') nace ne l [[Lago Tana]] ([[Etiópia]]), cunfluindo cul Nilo Branco an [[Cartun]], capital de l [[Sudan]].
Muitos geógrafos deixórun de l cunsiderar cumo l maior riu de l mundo, perdendo l puosto para l [[riu Amazonas]], cun cerca de 6.992,06 kn de stenson.
== Etimologie ==
Para alguns outores la palabra Nilo puode star relacionada cula raiç semítica "nahal", que quier dezir bal. An [[léngua árabe]] i [[heibraico]], dues lhénguas semíticas, riu diç-se ''nahrun'' i ''nehar'' respetibamente. Assi i todo, dues outras lhénguas semíticas, l [[léngua amárica|amárico]] i l [[léngua ge'eç]] usan palabras pouco semelhantes la "nahal" para se referiren a un riu (''felege'' i ''wonç'').
Andependiente de las ancertezas, la palabra ''Nilo'' deriba de l [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Nilus'' que por sue beç deriba de l griego ''Neilos''.
Ls antigos Eigípcios chamában al Nilo ''Aur'' ó ''Aire'' l que quier dezir "negro", nua aluson a a tierra negra trazida pul riu por altura de las chenas.
Tradicionalmente cunsidra-se que l riu Nilo nace ne l Lhago Bitória.
== Bacia ==
Tradicionalmente cunsidra-se que l riu Nilo nace ne l [[Lago Bitória]]. Assi i todo, l própio Lhago Bitória ten cumo percipal tributário l riu Kagera, que ye por causa desso cunsiderado cumo fuonte más remota de l Nilo.
L [[riu Kagera]] nace ne l [[Burundi]], la norte de l [[Lago Tanganica]], na cunfluéncia de l riu Niabarongo i Rububu.
=== L Nilo Bitória ===
L Nilo propiamente dezido ampeça an [[Jinja]] (Uganda), na borda norte de l Lhago Bitória, correndo para norte atrabeç de las chimpas Ripon (que deixórun de eisistir zde la custruçon de la barraige de Owen Falls an 1954), passando pul Lhago Kioga i pul Lhago Alberto. L galho antre estes dous rius ye coincido cumo l Nilo Bitória.
=== L Nilo Alberto ===
A partir de l Lhago Alberto i até [[Númula]], ne l [[Sudan]], l Nilo recibe la zeignaçon de l '''Nilo Alberto'''.
=== L Al-Jabal ===
An Númula i até se ancontrar cul riu Sobat (un pouco arriba de Malakal) l Nilo ye coincido cumo l Bahr al-Jabal, l Riu Montanhoso. Torna-se anton más sinuoso, recebindo junto al Lhago Ne l l riu Al-Ghazal (Gazela) cumo afluente. Mas, antes desso, l Nilo passou por antre un pántano, l Sudd.
=== L Nilo Branco i l Nilo Azul ===
Antre Malakal i Cartun, l Nilo ye coincido cumo l Nilo Branco. An [[Cartun]] l Nilo Branco recibe las augas de l [[Nilo Azul]], ouriundo de l altos prainos de la Etiópia.
A 322 quilómetros la norte de Cartun, l Nilo recibe l sou redadeiro grande afluente, l [[riu Atbara]], ouriundo eigualmente de l praino abissínio. L riu abança anton puls penhascos de la region de la Núbia até chegar la Assuon ne l Eigito. A partir de Assuon l bal alarga até se atingir l Delta, que se ampeça un pouco la norte de la cidade de l Cairo.
=== Delta de l Nilo ===
L [[Delta de l Nilo]] ye ua region plana cun un forma triangular, apersentando 160 kn de cumprimento i 250 kn de anchura. Ne l Delta l Nilo bifurca-se an dous canhales que lheban las sues augas para l Mediterráneo: la oeste, l canhal de Roseta, i, la lheste, l de Damieta.
== Cachones de l Nilo ==
L Nilo ten bárias cachones, mas na Antiguidade çtinguian-se seis cachones clássicas de l Nilo que stában situadas antre Assuon i Cartun.
La purmeira cachon chimpa an Assuon, custituindo hoije an die la sola cachon de l Nilo an território eigípcio. Esta cachon era na Antiguidade la frunteira sul de l [[Antigo Eigito]], pus a partir deilhi ampeçaba la [[Núbia]].
La segunda cachon, acerca de Uadi Halfa, ancontra-se hoije submersa. L faraó [[Senuseret III]] ourdenou la custruçon nas sues redondezas de las fortalezas de Semna i Kumma.
== Barraiges de l Nilo ==
Al lhongo de l curso de l Nilo eisisten alguas barraiges, sendo ua de las más amportantes la Grande Barraige de Assuon.
Antre 1899 i 1902 custruiu-se, cun recurso la capitales angleses, la purmeira barraige de Assuon, que fui alargada an 1911 i 1934.
Antre 1959 i 1970 custruiu-se la [[Barraige de Assuana]], a cerca de uito quilómetros de la purmeira barraige, grácias al apoio fornecido pula [[Ounion Sobiética]].
== Studo i sploraçon de l Nilo ==
[[Fexeiro:Margem esquerda do Nilo.jpg|thumb|right|350px|Borda squierda (oucidental) de l riu Nilo, antre Edfu i Kon Ombo]]
Julga-se que ls Antigos [[Eigípcios]] conhecian l Nilo até al punto de cunfluéncia de l Nilo Branco cul Nilo Azul, an [[Cartun]]. Ambora nun téngan splorado l Nilo Branco, acradita-se que conhecerian l Nilo Azul até a la sue [[nacente]] ne l [[Lago Tana]].
An meados de l [[seclo V a.C.]], l storiador [[Grécia antiga|griego]] [[Heiródoto]] rializou ua biaige al [[Eigito]], tenendo percorrido l riu até Assuon, la frunteira tradecional de l [[Antigo Eigito]].
Ne l seclo II a.C. [[Eratóstenes]] zenhou un mapa que mostraba de forma bastante percisa l percurso de l Nilo até [[Cartun]], ne l qual tamien se mostrában dous afluentes, l [[Atbara]] i l Nilo Azul. Eratóstenes fui l purmeiro a postular que la nacente de l Nilo starie an lhagos eiquatoriales.
An 25 a.C. l [[geografie|geógrafo]] [[Strabon]] i [[Aelius Gallus]] (gobernador de l [[Eigito]] romano) splorórun l [[Eigito]] até [[Assuon]]. Strabon çcrebiu tamien l riu ne l Lhibro 17 de la sue ''Geografie'', aludindo a las teories de Eratóstenes.
An [[66]] d.C., na época de l amperador [[Nero]], l eisército romano tentou ancontrar la nacente de l riu. Mas, i segundo [[Séneca]], l [[pántano Sudd]], ampediu l eisército de abançar. Inda ne l seclo I un mercador griego chamado Diógenes relatou al geógrafo [[Marino de Tiro]] que durante ua biaige pula cuosta ouriental africana decidiu penetrar pul cuntinente, tenendo al fin de binte i cinco dies chegado junto la dous grandes lhagos i a ua cadeia de montanhas cubiertas de niebe de adonde l [[Nilo]] nacerie. Ne l seclo II [[Ptolomiu]] outilizou esta anformaçon para fazer un mapa adonde se mostraba l Nilo Vranco a nacer disses [[lago]]s, que recebien las sues [[auga]]s de las [[Montanhas de la Lhuna]] (''Lhunae Montes''). Ye probable que estas montanhas séian ls montes Rubenzori, situados antre l [[Uganda]] i l [[Zaire]].
Ne l [[seclo XII]], [[Muhammad Al-Idrisi]] atribui cumo nacente de l riu Nilo i de l [[riu Níger]] un lhago. Ne l seclo XVI conhece-se ua spediçon árabe que percurou atingir las nacentes de l Nilo pul Sahara i Sudan.
An [[1618]] l jesuíta Cermeinho Pais (ó Pedro Páeç) fui l purmeiro ouropeu a lhocalizar las nacentes de l Nilo Azul ne l [[Lago Tana]], tenendo falecido na Etiópia bítima de malária. An [[1770]] l scocés James Bruce rializou ua biaige de sploraçon de l Nilo Azul ne l Lhago Tana, quedando cula fama de çcubridor de la sue nacente, ambora cumo sposto l jesuíta eilhi chegou purmeiro.
[[Fexeiro:Kom Ombo Nilo.jpg|thumb|right|350px|Cales de la cidade de [[Kon Ombo]], na borda dreita de l riu Nilo]]
A partir de l anho de [[1821]] l bice-rei de l Eigito [[Mehmet Eilhi]] i ls sous filhos serien respunsables por bárias biaiges de sploraçon de l Nilo.
An Dezembre de [[1856]], [[Richard Francis Burton]] cumbidou [[John Hanning Speke]] para partecipar nua spediçon als grandes lhagos de la África Ouriental. An resultado de la spediçon Burton i Speke tornórun-se ls purmeiros ouropeus a chegar al [[Lago Tanganica]] an Febreiro de [[1858]]. Na biaige de regresso Speke biajou an sentido norte i çcubriu l [[Lago Bitória]] (que recebiu este nome an honra de la rainha Bitória) i que cunsiderou cumo nacente de l Nilo.
An [[1860]], sob ls auspícios de la [[Royal Geographical Society]], Speke rializa ua nuoba spediçon a la region acumpanhado por James Grant, de la qual resultarie la çcubierta de l [[riu Kagera]] i de l lhocal de salida de l Nilo a partir de l Lhago Bitória (las Chimpas de Ripon, 1862).
== Refréncia ==
* "''Amazonas ye maior que l Nilo, afirma [[INPE]]''", jornal [[Fuolha de San Paulo]], Caderno Ciéncias, die [[3 de júlio]] de [[2008]]. Studo de l INPE ampeçado an meados de 1990 tomando por base eimaiges de l satélite Lhandsat ([[EUA]]). <small> [http://www.anpe.br/noticias/noticia.php?Cod_Noticia=1501 Fuonte]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</small>
{{DEFAULTSORT:Nilo}}
[[Catadorie:Rius de l Ruanda]]
[[Catadorie:Rius de l Burundi]]
[[Catadorie:Rius de Uganda]]
[[Catadorie:Rius de la Tanzánia]]
[[Catadorie:Rius de l Quénia]]
[[Catadorie:Rius de la República Democrática de l Cungo]]
[[Catadorie:Rius de la Etiópia]]
[[Catadorie:Rius de l Sudan]]
[[Catadorie:Rius de l Eigito]]
go55r3hu0yup8hc8k6hmvmfz1duf7sg
Roma Antiga
0
1037
107466
86305
2026-07-29T12:53:38Z
Oquitoriniano
15426
/* */
107466
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Rome antique (larousse modf).jpg|thumb|400px|Planta de la cidade de Roma, na Antiguidade.]]
'''Roma Antiga''' ye l nome dado a la [[ceblizaçon]] que se zambolbiu a partir de la cidade de [[Roma]], fundada na [[península Itálica]] durante l [[seclo VIII a.C.]]. Durante ls sous duoze seclos de eisisténcia, la ceblizaçon romana transitou [[Reino de Roma|de la monarquia]] para ua [[República Romana|república]] [[ouligarquia|ouligárquica]] até se tornar nun basto [[Ampério Romano|ampério]] que dominou la [[Ouropa Oucidental]] i al redror de to l [[mar Mediterráneo]] atrabeç de la [[Romanizaçon|cunquista]] i [[Romanizaçon|assimilaçon cultural]]. Inda assi, un rol de fatores sócio-políticos causou l sou [[Chimpa de l Ampério Romano|declínio]], i l ampério fui debedido an dous. La [[Ampério Romano de l Oucidente|metade oucidental]], adonde stában ancluídas la [[Spánia]], la [[Gália]] i la [[Eitália (porbíncia romana)|Eitália]], antrou an colapso definitibo ne l [[seclo V]] i dou ourige la bários reinos andependientes; la metade ouriental, gobernada a partir de [[Custantinopla]] passou a ser referida, puls storiadores modernos, cumo [[Ampério Bizantino]] a partir de [[476|476 d.C.]], data tradecional de la chimpa de Roma i aprobeitada pula [[storiografie]] para demarcar l ampeço de la [[Eidade Média]].
La ceblizaçon romana ye tipicamente anserida na chamada [[Antiguidade Clássica]], juntamente cula [[Grécia Antiga]], que mui anspirou la [[Cultura de la Roma Antiga|cultura deste pobo]]. Roma cuntribuiu mui para l zambolbimiento ne l [[mundo oucidental]] de bárias árias de studo, cumo l [[dreito]], teorie militar, [[arte]], [[literatura]], [[arquitetura]], [[lenguística]], i la [[Stória de Roma|sue stória]] persiste cumo ua grande anfluéncia mundial, mesmo ne ls dies de hoije.
==Stória==
{{Artigos percipales|[[Stória de Roma]], [[Cronologie de la Roma Antiga]]}}
[[Fexeiro:Roman Republic Empire map.gif|thumb|right|Spanson de l Ampério Romano al lhongo de l tiempo.|thumb|250px|left]]
===Monarquia===
{{Artigo percipal|[[Reino de Roma]]}}
La documentaçon de l período monárquico de Roma ancontrada até hoije ye mui precária, l que torna este período menos coincido que ls períodos posteriores. Bárias dessas anotaçones registran la sucesson de siete reis, ampeçando cun [[Rómulo]] an [[753 a.C.]], cumo repersentado nas oubras de [[Bergílio|Birgílio]] ([[Eneida]]) i [[Tito Lhíbio]] (Stória de Roma).
La region de l [[Lácio]] fui habitada por bários pobos. Para alhá de l [[latinos]], ls [[etruscos]] tubírun un papel amportante na stória de la Monarquia de Roma, yá que bários de l reis tenien ourige etrusca.
L redadeiro rei de Roma tenerie sido [[Tarquínio, l Soberbo]] ([[534 a.C.]]-[[509 a.C.]]) que, an rezon de sou deseio de reduzir la amportança de l [[Senado Romano|Senado]] na bida política romana, acabou sendo spulso de la cidade. Este fui l fin de la Monarquia.
Durante esse período, l monarca (rei) acumulaba ls poderes eisecutibo, judicial i relegioso, i era auxiliado pul Senado, ó Cunseilho de Anciones, que detenie l poder lhegislatibo i de beto, decidindo aprobar, ó nó, las lheis criadas pul rei.
===República===
República Romana ye la spresson ousada por cumbençon para definir l [[Stado]] romano i sues [[porbíncia]]s zde l fin de l Reino de Roma an [[509 a.C.]] al stablecimiento de l Ampério Romano an [[27 a.C.]].
Durante l período republicano, Roma transformou-se de simples cidade-stado nun grande ampério, boltando-se ampeçalmente para la cunquista de la [[península Itálica]] i más tarde para la [[Gália]] i to l mundo de la borda de l [[Mar Mediterráneo]].
===Ampério romano===
Ampério Romano ye la designaçon outilizada por cumbençon para referir l [[Stado]] romano ne ls seclos que se seguiran a la reorganizaçon política efetuada pul purmeiro amperador, [[César Augusto]]. Ambora Roma possuísse colónias i porbíncias antes desta data, l stado pré-Augusto ye coincido cumo República Romana.
Ls storiadores fázen la çtinçon antre l [[Prencipado romano|Prencipado]], período de Augusto a la [[crise de l terceiro seclo]], i l Domínio ó [[Dominato]] que se stende de [[Diocleciano]] al fin de l [[Ampério Romano de l Oucidente]]. Durante l Prencipado (de la palabra [[Lhéngua lhatina|latina]] ''princeps'', que quier dezir purmeiro), la naturaleza outocrática de l regime era belada por designaçones i cunceitos de la sfera republicana, manifestando ls amperadores relutáncia an se assumir cumo poder amperial. Ne l Domínio (palabra culrigen an ''dominus'', senhor), pul cuntrário, estes redadeiros eisibian claramente ls senhales de l sou poder, usando corona, púrpuras i outros ornamientos simbólicos de l sou statuto.
==Sociadade==
[[Image:Forum Romanum panorama 2.jpg|thumb|right|400px|[[Fórun Romano]] - epicentro de l zambolbimiento de [[Roma]].]]
Ls percipales grupos sociales que se custruíran an Roma éran ls [[patrício]]s, ls [[clientela|cliente]]s, ls [[plebiu]]s i ls [[scrabo]]s.
*''Patrícios'': éran grandes propietários de tierras, ganados i scrabos. Çfrutában de [[cidadano|dreitos políticos]] i podien zampenhar altas funçones públicas ne l eisército, na religion, na justícia ó na admenistraçon. Éran ls cidadanos romanos.
*''Clientes'': éran homes lhibres que se associában als patrícios, prestando-les dibersos serbícios pessonales an troca de auxílio eiquenómico i proteçon social. Custituían punto de apoio de la chamaçon política i melitar de l patrícios.
*''Plebeus'': éran homes i mulhieres lhibres que se dedicában al comércio, al artesanato i als trabalhos agrícolas.
*''Scrabos'': Repersentában ua proiadade, i, assi, l senhor tenie l dreito de castigá-los, de bendé-los ó de alugar sous serbícios.Muitos scrabos tamien éran ebentualmente lhibertados.
== Tierra i proiadade na Roma antiga ==
[[Image:Roman harvester, Trier.jpg|thumb|199px|Grabura que mostra dous romanos fazendo la colheita na Roma Antiga: la [[agricultura]] era la atebidade eiquenómica fundamental de la época.]]
Na Roma antiga, la agricultura era la atebidade eiquenómica fundamental, defrente de outros pobos de la época, que preferian dar maior amportança al comércio i al artesanato. {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. Mas esso se debe, an parte, a la geografie faborable de la [[península Itálica]], que, al cuntrário de las tierras de la [[Grécia]], por eisemplo, permitie l trabalho agrícola an grande scala.
Alguns specialistas recentes acraditan que Roma se tenga formado a partir dua aldé de agricultores i pastores. Ampeçalmente, a tierra era outilizada de forma quemunitária, cun base an grupos de famílias chamados [[clana]]s ó [[ges]]. Mas essa situaçon ampeçara a mudar cula spanson de territórios i l crecimiento eiquenómico i populacional. Las famílias más antigas i poderosas, que possuían tierras más férteis, passórun a apropiar-se de tierras que até anton éran públicas.
Nun porcesso de acupaçon de tierras, ls romanos chegórun nua situaçon an que, dun lhado, habie ls grandes lhatifundiários que cuncentrában todos ls poderes políticos de las regiones i, de outro, ls pequeinhos propietários que, sin dreitos de manifestaçon i de repersentaçon, bian-se arruinados pula cuntina perda de sues própias tierras. Esso causou desequilíbrios sociales i, durante bários seclos, cunflitos.
==Cultura==
La [[cultura]] romana fui mui anfluenciada pula [[cultura griega]]. Ls romanos adotórun muitos aspetos de la arte, pintura i arquitetura griega.
Ls balneários romanos spalhórun-se pulas grandes cidades. Éran lhocales adonde ls senadores i nembros de la aristocracie romana iban para çcutiren política i ampliar sous relacionamientos pessonales.
La lhéngua romana era l [[Lhéngua lhatina|latin]], que depuis dun tiempo spalhou-se puls quatro cantos de l ampério, dando ourige, na [[Eidade Média]], al [[léngua pertuesa|pertués]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], [[léngua romena|romeno]] i ([[lénguas neolatinas]]).
La [[mitologie romana]] repersentaba formas de splicaçon de la rialidade que ls romanos nun cunseguian splicar de forma científica. Trata tamien de la ourige de sou pobo i de la cidade que dou ourige al ampério. Antre ls percipales mitos romanos, podemos çtacar l mito de la [[Fundaçon de Roma]], cun [[Rómulo|Rómulo i Remo]] i l [[Rómulo#L rato de las sabinas|Rato de las Sabinas]].
===Lhéngua===
===Religion===
Zde ls tiempos de la fundaçon de [[Roma]], habie la fé an muitos diuses. Al lhongo de l seclos, ls romanos assimilórun numerosas anfluéncias relegiosas. Ne l percípio, las dibindades éran cultuadas ne ls lhares i, cula cunsulidaçon de l Stado, ls diuses passórun a ser cultuados publicamente, cun sacerdotes presidindo las cerimónias. Cunquistada la [[Magna Grécia]], ls diuses romanos se cunfundiran culs griegos, als quales fúrun atribuídos nomes lhatinos.
La spanson territorial i l adbento de l Ampério lhebou a la ancorporaçon de cultos ourientales, para alhá daqueles de ourige heilenística. Ls romanos cultuában, por eisemplo, l dius persa [[Mitra (mitologie)|Mitra]], l que ancluía la fé nun redentor que praticaba l batismo i la quemunhon pul pan i pul bino.
====L cristandade ne l Ampério Romano====
Na [[Judeia (porbíncia romana)|Judeia]], ua de las porbíncias romanas ne l [[Ouriente]], façones políticas lhocales se degladiában an fines de l [[seclo I a.C.]] Dun lhado, la aristocracie i ls sacerdotes judius aceitában la dominaçon romana, pus ls purmeiros oubtinhan bantaiges comerciales i ls segundos mantinhan l monopólio de la religion. Antre las bárias seitas judaicas que coeisistian na region, stában la de l [[fariseus]], nacionalistas que articulában la rebolta contra ls romanos, i la de l [[essénios]], que pregában la benida de l Messias, un rei poderoso que lhiderarie ls judius rumo a la andependéncia. Nesse clima de agitaçon, durante l gobierno de [[Otábio]], naciu, an [[Velén]], un judiu chamado [[Jasus]].
Poucas fuontes stóricas nó-cristianas mencionan Jasus ó ls purmeiros anhos de l [[Cristandade]]. La percipal fuonte la respeito de sue bida son ls [[Ebangelhos]], que relatan l nacimiento i ls purmeiros anhos ne l modesto lhar dun arteson de [[Nazaré (Israel)|Nazaré]]. Hai un período subre l qual praticamente nun hai anformaçones, até que, als trinta anhos, recibe l batismo pulas manos de [[Juan Batista]], nas augas de l [[Riu Jordan]] i ampeça la pregaçon de sou eideário. Jasus se apersenta cumo l messias sperado puls judius. Ne l [[Sermon de la Muntanha]], çcrito ne ls ebangelhos atribuídos la [[San Mateus|Mateus]] i [[San Lhucas|Lucas]], delineou ls percípios básicos de sou pensamiento: para Jasus, la moral, cumo la religion, era eissencialmente andibidual i la birtude nun era social, mas de cuncéncia. Pregaba la eigualdade antre ls homes, l perdon i l amor al próssimo.
Segundo ls Ebangelhos, las outoridades relegiosas judaicas nun aceitórun que aquel home simples, que pregaba als houmildes, podisse ser l rei, l Messias que benerie salbá-los. Cunsiderórun nel un dissidente i l enquadrórun na lhei relegiosa, cundenando-lo a la muorte por crucificaçon, a ser aplicada puls romanos (de l punto de bista de las outoridades romanas, Jasus era un rebelde político). Lhebadas puls sous çcípulos, ls apóstolos, la dibersas partes de l ampério romano, las eideias de Jasus fruitificórun. L apóstolo [[Paulo de Tarso|Paulo]], judiu cun cidadanie romana, dou carátener ounibersal a la nuoba religion: segundo el, la mensaige de Jasus, chamado de Cristo (l ungido) por sous seguidores, era dirigida nun solamente als judius, mas a todos ls pobos. Cun Paulo, l Cristandade deixou de ser ua seita de l [[judaísmo]] para se tornar ua religion outónoma. Por nun aceitáren la dibindade amperial i por acraditáren que habie ua sola berdade - la de Jasus -, ls crestiano fúrun perseguidos puls romanos.
Por buolta de l anho [[70]], fúrun scritos ls ebangelhos atribuídos la [[Mateus (ebangelista)|Mateus]] i [[San Marcos|Marcos]], an [[Lhéngua griega|léngua griega]]. Trinta anhos depuis, publicaba-se l ebangelho atribuído la [[San Juan Ebangelista|Juan]], i la doutrina de la [[Santíssima Trindade]] (Pai, Filho i Sprito Santo) ampeçaba a tomar forma. L cristandade puode, anton, ser anterpretado cumo ua síntese de fés judaicas i persas.
Apegados al [[monoteísmo]], ls crestianos nun jurában l culto debino al amperador, probocando reaçones biolentas. Las perseguiçones ocorrírun an cúrtios períodos, ambora biolentos, a la medida an que l culto debino al amperador, stablecido por [[Augusto]] mas formalizado por [[Domiciano]] era aplicado nas porbíncias
. Muitos fúrun perseguidos, outros morrírun nas arenas, deborados por feras. Al mesmo tiempo, cada beç más pessonas se cumbertian al cristandade, specialmente pobres i scrabos, que se boltában para la Eigreija por acraditáren na promessa de bida eiterna ne l [[Paraíso (religion)|Paraíso]].
L poder de l cristandade nun podie más ser eignorado. A partir de l momiento an que cidadanos ricos de l [[Ampério Romano]] se cumbertírun a la nuoba religion, la doutrina, que pregaba la eigualdade i la lhiberdade, deixaba de repersentar un peligro social. Als poucos, la [[Eigreija Católica]] se anstitucionalizaba i l clero se Ourganizaba, cul aparecimiento de l bispos i presbíteros. L território sob l domínio romano fui debedido an porbíncias eclesiásticas. Ls Patriarcas, bispos de l grandes centros ourbanos - cumo [[Roma]], [[Custantinopla]] i [[Alexandria]] -, ampliórun sou poder, cuntrolando las porbíncias. L bispado de Roma percurou se subrepor als demales, alegando que l bispo de Roma era l heirdeiro de l apóstolo Pedro, que tenerie recebido de Jasus la ancumbéncia de propagar la fé cristiana antre ls pobos.
An [[313]], l amperador [[Custantino]] fizo publicar l [[Édito de Milon]], que anstituía a toleráncia relegiosa ne l ampério, beneficiando principalmente ls crestianos. Cun esso, recebiu apoio an sue lhuita para se tornar l solo amperador i stinguir la [[tetrarquia]]. An [[361]], assumiu l trono [[Juliano]], l [[Apóstata]], que tentou rerguer l paganismo, dando-le cunsisténcia ético-filosófica i reabrindo ls templos. Trés anhos depuis l amperador morriu i, cul, las tentatibas de retomar la antiga religion romana.
An [[391]], [[Teodósio I]] ([[379]]-[[395]]) ouficializou l cristandade ne ls territórios romanos i perseguiu ls dissidentes. Apuis de sou reinado, l ampério fui debedido an dues partes. Ls filhos de Teodósio assumiran l poder: [[Arcádio]] heirdou l [[Ampério Romano de l Ouriente]], cujo centro político era Custantinopla (antiga Bizáncio, rebatizada an houmenaige al amperador Custantino, lhocalizaba-se adonde hoije ye la cidade turca de [[Istambul]]); la [[Honório]] coube l [[Ampério Romano de l Oucidente]], cun capital an Roma.
===Arte===
Al lhongo de sue stória, la [[arte]] romana sofriu trés grandes anfluéncias: la [[etruscos|etrusca]] (na técnica), la [[griegos|griega]] (na decoraçon) i la ouriental (na monumentalidade). Ye quemun se dezir que [[Roma]] cunquistara la [[Grécia]] militarmente, fura por eilha cunquistada culturalmente. Ne l ampeço de l período amperial, çtacában-se ls romanos que dominában la [[Lhéngua griega|léngua griega]], bestian-se cumo ls griegos i conhecian las amboras subre [[Atenas]] i [[Corinto]]. An Roma, las casas de la eilite éran decoradas cun státuas i basos griegos, ouriginales ó réplicas. Roma tornara-se "a maior cidade griega de l mundo".
La arte romana zambolbiu-se principalmente a partir de l [[seclo II a.C.]] Para ls romanos, la arquitetura era ua arte prática por eiceléncia. Custruíran oubras amportantes, cumo puontes, biadutos, alcadutes, arcos i colunas triunfales, stradas, termas, triatos, anfitriatos i circos. Çtacában-se las técnicas de l arco pleno ó de meia circunferéncia, que permitian la custruçon de bóbedas i cúpulas, i de la coluneta ó cunjunto de colunas. Ambora se balessen de stilos griegos - [[orde jónica|jónico]] i [[orde coríntie|coríntio]] -, ls romanos zambolbírun dous tipos de colunas: la [[Orde toscana|toscano]] i l [[Orde cumpósita|cumpósito]] (ua subreposiçon de l dous stilos griegos mencionados). Zambolbendo nuobas cuncepçones de spácio, ls arquitetos romanos soubiran solucionar porblemas de bentilaçon, eiluminaçon i circulaçon. Outilizórun lhargamente piedras i tijolos bien cozidos para eidificar i argamassas i mármore ne ls rebestimientos.
La arte cristiana primitiba naciu na fase de la perseguiçon, l que probablemiente splica ls poucos eisemplares restantes. Perseguidos i ampedidos de demunstrar sue fé antre ls [[seclo I|seclos I]] i [[seclo IV|IB]], ls crestianos zenhában i pintában simblos nas paredes de las catacumbas.
===Angenharie i Arquitetura===
La angenharie cebil romana merece un parágrafo a la parte. Para alhá de custruir stradas que lhigában to l ampério, ls romanos eidificórun [[alcadute]]s que lhebában auga lhimpa até las cidades i tamien zambolbírun cumplexos sistemas de sgoto para dar bazon a la auga serbida i als dejetos de las casas.
La arquitetura romana sofriu ua einorme anfluéncia de la [[arquitetura griega]], porén, adquiriu alguas caratelísticas própias. Ls romanos, por eisemplo, modificórun la lhenguaige arquitetónica que recebírun de l griegos, ua beç que acrescentórun als stilos heirdados ([[orde dórica|dórico]], [[orde jónica|jónico]] i [[orde coríntie|coríntio]]) dues nuobas formas de custruçon: ls stilos [[orde toscana|toscano]] i [[orde cumpósita|cumpósito]]. Las caratelísticas que abrangian ls traços arquitetónicos griegos i romanos fúrun chamadas de Arquitetura Clássica por muitos scritores. Alguns eisemplos caratelísticos deste stilo spandiran-se por to la Ouropa, debido al spansionismo de l Ampério Romano, nomeadamente l alcadute, la [[basílica]], la [[strada romana]], l [[Domus]], l [[Panteon]], l [[arco de l triunfo]], l [[anfitriato]], termas i eidifícios comemoratibos.
La eiboluçon de la [[arquitetura romana]] reflete-se fundamentalmente an dous ámbitos percipales: l de las scuolas públicas i l de las particulares. Ne l ámbito de las scuolas públicas, las oubras (templos, basílicas, anfitriatos, etc) apersentában dimensones monumentales i quaije siempre formában un cunglomerado desordenado an torno de l fórun - ó praça pública - de las cidades.
Las oubras particulares, cumo ls palácios ourbanos i las bilas de beraneio de la classe patrícia, se zambolbírun an regiones pribilegiadas de las cidades i an sous alredores, cun ua decoraçon çlumbrante i çtribuídas an torno dun jardin.
La plebe bibia an custruçones de ''ansulae'', mui parecidos cun nuossos atuales eidifícios, cun puortas que dában acesso la sacadas i terraços, mas sin dibisones de ambientes nesses recintos. Sous caratelísticos tetos de teilha de barro cozido inda susisten an pleno [[seclo XXI]].
==Stória Militar==
Roma fui un [[stado]] totalmente militarista cuja stória i l zambolbimiento siempre fúrun mui relacionados a las grandes cunquistas militares, durante ls sous 12 seclos de eisisténcia. Anton, l tema central a ser falado quando se çcute la Stória Melitar de la Roma Antiga ye l sucesso cunseguido puls eisércitos romanos an batailhas campales que garantian sue heigemonia, zde la cunquista de la [[península Itálica]] a las batailhas finales contra ls [[bárbaros]].
A maior proba de l sucesso melitar de l [[Ampério Romano]] fui sue surprendente spanson territorial, pula qual Roma passou dua simples [[cidade-stado]] para un berdadeiro [[ampério]], que abrangie buona parte de la atual [[Ouropa Oucidental]], buona parte de l norte de la [[África]] i ua parte de la [[Ásia]]. Essas grandes cunquistas militares de l [[Ampério Romano]] se dórun pul abanço de la ciéncia melitar que eilha zambolbiu, inobando cada beç más na andústria bélica. Eilhes criórun armas que ambolbian tática i fuorça, cumo l [[Corbus (arma)|corbo]], l [[gládio]], l [[pilo]] i la [[catapulta]]; mas tamien debe-se ressaltar que las cunquistas romanas se dórun pula grande Ourganizaçon i ampenho de l eisércitos.
Podemos citar alguas guerras adonde ls Romanos tubírun grande éxito, cumo: Las [[Guerras Samnitas]], las [[Guerras Púnicas]], la [[Guerra Lhusitánica]], las Guerras de la Macedónia, la Guerra Jugurtina, las [[Guerras Mitridáticas]], las [[Guerras de la Gália]], las [[Guerras Cantábricas]], las Guerras Germánicas de [[Augusto]], las ambasones romanas de las ilhas británicas, las Campanhas de [[Trajano]] na [[Dácia]] i las Campanhas de Trajano na [[Pártie]]. Mas ls romanos nun tubírun solo guerras spansionistas, esto ye, fura de sou território, tamien tubírun, assi cumo todos ls ampérios, reboltas i rebeliones anternas. Dentre las quales, podemos citar: las reboltas de l [[Anho de l quatro amperadores]], las Guerras cebiles Romanas (bárias), La Guerra Social, ls [[Motines de Nika]], la Rebolta Vatábica, las reboltas de l judius (bárias) i la Rebolta de l Scrabos. I ne l cuntesto de guerras spansionistas, reboltas i rebeliones romanas, nun poderiemos deixar de çtacar alguns de l grandes lhíderes militares de Roma, ls grandes generales: [[Júlio César]]; [[Pompeu, l Grande]]; [[Lúcio Cornélio Sula]]; [[Caio Mário]]; [[Cipion Africano]] i [[Quintus Fabius Maximus Berrucosus]].
[[Catadorie:Roma Antiga]]
[[Catadorie:Ceblizaçones]]
[[Catadorie:Eitália]]
qw9j5kkekuq992hzt7gos5hr5os3ryz
Angola
0
3461
107470
101075
2026-07-29T18:14:05Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107470
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Flag of Angola.svg|squierda|120px|Bandeira de Angola]] [[Fexeiro:LocationAngola.svg|180px|dreita|Localizaçon]]
'''Angola''' ye ua [[república]] na cuosta oucidental [[África|africana]], delimitada la [[norte]] i la [[leste]] pula [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], la leste pula [[Zámbia]], la [[sul]] pula [[Namíbia]] i la [[oeste]] pul [[Ouceano Atlántico]]. Angola anclui tamien l [[anclabe]] de [[Cabinda]], atrabeç de l qual faç tamien frunteira cula [[República de l Congo|República de l Cungo]], la [[norte]].
Ua antiga [[porbíncia ultramarina]] [[Pertual|pertuesa]], Angola fui quelonizada a partir de ls finales de l [[seclo XV]], na sequéncia de las biaiges de l nabegador pertués [[Diogo Cão]], tenendo alcançado l'andependéncia a [[11 de nobembre]] de [[1975]]. Antre 1975 i [[2002]], Angola fui fustigada por ua [[Guerra Cebil Angolana|guerra cebil]], l mais longo cunflito an África, que causou meio milhon de muortos. Anque de la maior parte de la [[populaçon]] bibir na [[probeza]], Angola detén [[recursos naturales]] cunsidrables, sendo l segundo maior pordutor de [[petrólio]]<ref>[http://tonto.eia.doe.gob/country/country_einergy_data.cfn?fips=AO Angola Energy Profile]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i sportador de [[diamante]]s de la [[África susariana]]. Segundo l [[Fondo Monetário Anternacional]], mais de 4 mil milhones de dólares amaricanos tenerien zaparecido de la tesourarie de Angola na [[década de 2000]]. An [[2000]] fui assinado un acordo de paç cula [[Frente de Libertaçon de l Anclabe de Cabinda|FLEC]], ua [[guerrilha]] que luita pula libertaçon de [[Cabinda (porbíncia)|Cabinda]] i qu'inda stá atiba.<ref>[http://noticias.uol.com.br/ultnot/lusa/2008/06/04/ult611u78130.jhtm Angola mantén persença melitar reforçada an Cabinda]</ref> Daqueilha region sal cerca de 65% de l [[petrólio]] de Angola.
Angola ye ua [[república persidencialista]] [[Pluripartidarismo|multipartidária]] zde [[1992]]. La [[capital]] i maior [[cidade]] de Angola ye [[Luanda]].
Angola cunta cun cerca de dues dezenas de [[lhéngua nacional|lhénguas nacionales]], antre las quales l [[quicongo]], l [[quimbundo]], l [[chocué]] i l [[umbundo]]. L [[lhéngua pertuesa|pertués]], única [[lhéngua oufecial|léngua oufecial]], ye ousado por 60% de ls angolanos, metade de ls quales l ten cumo [[lhéngua materna]].
{{ref-section}}
[[Catadorie:Angola]]
8shktaajdx1rl4adw2875y819294422
Átila
0
3781
107467
102726
2026-07-29T14:53:46Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107467
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
'''Átila''' ó '''Átila l Huno''' ([[406]] - [[453]]), tamien coincido cumo '''''Praga de Dius''''' ó '''''Flagelo de Dius'''''<ref>''Os Bárbaros''. [[Terry Jones]]. Apresentado pela [[TV Escola]]. [[2009]].</ref><ref>L nome "Praga de Dius" le fui atribuído pula [[cristandade]], nun seneficando ua praga cuntrolada por [[Dius]], mais si ua praga que cunsumi i çtrói Dius, ua beç que Átila era [[pagon]] i bisto cumo ua amenaça melitar i relegiosa al cristandade.</ref> fui l redadeiro i mais poderoso rei de ls [[hunos]]. Gobernou l maior [[ampério]] ouropeu de sou tiempo zde [[434]] até sue muorte. Sues possessones se stendian de la [[Ouropa Central]] até l [[Mar Negro]], i zde l [[Riu Danúbio|Danúbio]] até l [[Mar Báltico|Báltico]]. Durante sou reinado fui un de ls maiores enimigos de ls Ampérios romanos Ouriental i Oucidental: ambadiu dues bezes ls [[Bálcanas]], stubo a punto de tomar la cidade de [[Roma]] i chegou a sitiar [[Custantinopla]] na segunda ocasion. Marchou atrabeç de la [[Fráncia]] até chegar la [[Orleanes]], antes que le oubrigassen a retroceder na [[batailha de ls Campos Cataláunicos]] (Chálones-sur-Marne) i, an [[452]], cunseguiu fazer l amperador [[Balenteniano III]] fugir de sue capital, [[Rabenna]].
Inda que sou ampério tenga morrido cul i nun tenga deixado nanhue hardança notable, tornou-se ua figura lendária de la [[stória de la Ouropa]]. An grande parte de la [[Ouropa Oucidental]] ye lembrado cumo l paradigma de la crueldade i de la rapina. Alguns storiadores, por outro lado, retratórun nel cumo un rei grande i nobre, i trés sagas [[Península Scandinaba|scandinabas]] l'ancluen antre sous personaiges percipales.
== Ouriges ==
Ls [[hunos]] ouropeus parécen tener sido un galho oucidental de ls ''hsiung-znudo'', grupo proto-mongol ó proto-túrquico de tribos nómades de l nordeste de la [[China]] i de la [[Ásia Central]]. Estes pobos cunseguiran superar melitarmente sous ribales (muitos deilhes de refinada cultura i ceblizaçon) por sue predisposiçon pa la guerra, sue assombrosa moblidade i sues armas specíficas, tales cumo l'arco huno.
Átila naciu an torno d'anho [[406]]. Quanto la sue anfáncia, se çconhece qualquiera dado. La suposiçon de que la zde pouca eidade yá era un xefe capaç i un guerreiro ye razoable, mas nun eisiste forma de custatá-la.
== L trono cumpartilhado ==
Até [[432]], ls hunos unificórun-se sob l rei Rue, Angúrria ó Rugila. An [[434]] morriu Rue, deixando la sous sobrinos Átila i [[Bleda]], filhos de sou armano Mundzuk, l comando de todas las tribos hunas. Naquel momiento, ls hunos ancontrában-se an plena negociaçon culs ambaixadores de [[Teodósio II]] a respeito de l'antrega de bárias tribos renegadas que se habien refugiado ne l teta de l [[Ampério Romano de l Ouriente]]. Ne l'anho seguinte, Átila i Bleda tubírun un ancuontro cula legaçon amperial an ''Margus'' (atualmente [[Požarebac]], na [[Sérbia]]) i, sentados todos na garupa de ls cabalhos a la maneira huna, negociórun un tratado. Ls romanos cuncordórun nun solamente an debolber las tribos fugitibas (qu'habien sido un ajuda mais que bienbenido contra ls [[bándalos]]), mas tamien an duplicar l tributo antes pago pul [[Ampério Romano|Ampério]], de 350 libras romanas d'ouro (quaije 115 kg), abrir ls mercados als comerciantes hunos i pagar un resgate d'uito [[Sólido|sólidos]] por cada romano presioneiro de ls hunos. Estes, sastifeitos cul tratado, liebantórun sous acampamientos i partiran até l'anterior de l cuntinente, talbeç cul propósito de cunsulidar i fortalecer sou ampério. Teodósio outelizou esta ouportunidade para reforçar ls muros de [[Custantinopla]], custruindo las purmeiras muralhas marítimas de la cidade, i para liebantar linhas defensibas na frunteira al longo de l [[Danúbio]].
[[Ficheiro:Huns empire.png|thumb|350px|left|L ampério huno se stendia desde las stepes de las Ásia Central até la atual Almanha, i desde l Danúbio até l Báltico]]
Ls hunos permanecírun fura de la bista de ls romanos durante ls cinco anhos seguintes. Durante este tiempo liebórun a cabo ua ambason de la [[Pérsia]]. Mas, ua contra-oufensiba [[persas|persa]] na [[Arménia]] treminou cula derrota de Átila i Bleda, que renunciórun la sous prainos de cunquista. An [[440]], reaparecírun nas frunteiras de l [[Ampério Romano de l Ouriente]], atacando ls mercadores de la borda norte de l [[Danúbio]], als quales protegie l tratado bigente. Átila i Bleda amenaçórun cula guerra abierta, sustentando que ls romanos habien faltado als sous cumpromissos i que l [[bispo]] de ''Margus'' (próssima a l'atual [[Belgrado]]) habie cruzado l Danúbio para saquear i profanar las tumbas reales hunas de la borda norte de l Danúbio. Cruzórun anton este riu i arrasórun las cidades i fuortes [[Eilíria|eilírios]] al longo de la borda, antre eilhes – segundo [[Prisco de Pánio|Prisco]] – ''Biminaciun'' (atual [[Kostolac]], na [[Sérbia]]), qu'era ua cidade de ls [[Mésia|mésios]] na Ilíria. Sou abanço ampeçou an ''Margus'', yá que quando ls romanos debatírun la possiblidade d'antregar l bispo acusado de profanaçon, este fugiu an segredo pa ls bárbaros i les antregou la cidade.
Teodósio habie çguarnecido las defesas ribeirinhas cumo cunsequéncia de la catura de [[Cartago]] pul [[bándalos|bándalo]] [[Genserico]] an [[440]] i l'ambason de la [[Arménia]] pul [[Sassánidas|sassánida]] [[Yazdegerd II]] an [[441]]. Esto deixou la Átila i Bleda l camino abierto atrabeç de la Eilíria i de ls Bálcanas, que se apressórun a ambadir ne l mesmo anho de [[441]]. L'eisército huno, tenendo saqueado ''Margus'' i ''Biminaciun'', tomou ''Sigindunun'' (la moderna [[Belgrado]]) i ''Sirmiun'' (atual [[Sremska Mitrobica]], na porbíncia [[sérbia]] de la [[Boibodina]]), antes de parar las ouparaçones. Cuntinou anton ua trégua al longo de [[442]], momiento que Teodósio aprobeitou para trazer sues tropas de la [[África]] i çpor dua grande eimisson de moneda para financiar la guerra contra ls hunos. Feitos estes preparatibos, cunsidrou que podie permitir-se rechaçar las eisigéncias de ls reis bárbaros.
La repuosta de Átila i Bleda fui retomar la campanha ([[443]]). Golpeando al longo de l Danúbio, tomórun ls centros melitares de Ratiara i sitiórun cun éxito ''Naissus'' (atual [[Nis]]) mediante l'amprego d'aríetes i torres d'assalto rodantes (sofisticaçones melitares que éran nuobas antre ls hunos). Mais tarde, pressionando al longo de l [[riu Nišaba]], tomórun ''Serdica'' ([[Sofia]]), ''Filípolis'' ([[Plobdib]]) i [[Arcadiópolis]]. Anfrentórun i çtruíran tropas romanas próssimo la [[Custantinopla]] i solamente se detibírun pula falta de l material adequado d'assédio capaç d'abrir brecha nas ciclópicas muralhas de la cidade. Teodósio admitiu la derrota i ambiou l cortesano Anatólio para negociar ls tenermos de la paç, que fúrun mais rigorosos pa ls romanos que ne l tratado anterior: l'amperador cuncordou an antregar mais de 6.000 libras romanas (cerca de 1.963 kg) d'ouro cumo andenizaçon por tener faltado als tenermos de l pato; l tributo anual triplicou-se, alcançando la cantidade de 2.100 libras romanas (cerca de 687 kg) d'ouro; i l resgate por cada romano presioneiro passaba a ser de 12 sólidos.
Sastifeitos, durante un tiempo, ls sous zeios, ls reis hunos retirórun-se pa l'anterior de l sou ampério. D'acuordo cun [[Jordanes]], que segue [[Prisco de Pánio|Prisco]], an algun momiento de l período de calma que se seguiu a la retirada de ls hunos de Bizáncio (probabelmente an torno de [[445]]), Bleda morriu i Átila quedou cumo único rei. Eesiste abundante speculaçon stórica subre se Átila assassinou sou armano ó se Bleda morriu por outras causas. An to causo, Átila era agora l senhor andiscutible de ls hunos i boltou-se outra beç pa l [[Ampério Romano de l Ouriente]].
== Rei único ==
Depuis de la partida de ls hunos, [[Custantinopla]] sofriu grabes zastres, tanto naturales cumo causados pul home: sangrentos çtúrbios antre aficionados de las corridas de carros de l Heipódromo; [[eipidemia]]s an [[445]] i [[446]], la segunda an cuntinaçon dua fame; i to ua série de terremotos que durou quatro meses, derrubou buona parte de las muralhas i matou miles de pessonas, ocasionando ua nuoba eipidemia. Este redadeiro golpe tubo lugar an [[447]], justo quando Átila, tenendo cunsulidado sou poder, partiu de nuobo al sul, entrando ne l'ampério atrabeç de la [[Mésia]].
L [[eisército romano]], sob l comando de l ''[[magister melitun]]'' [[godo]] Arnegisclo, l'anfrentou ne l riu [[Bid]] i fui bencido, ambora nun sin antes ocasionar grabes perdas al enimigo. Ls hunos quedórun sin ouposiçon i se dedicórun a la pilhaige al longo de ls [[Bálcanas]], chegando anclusibe até las [[Termópilas]]. Custantinopla mesma se salbou grácias a l'anterbençon de l prefeito Flábio Custantino, qu'ourganizou brigadas cidadanas pa la reconstruçon de las muralhas danificadas puls sismos (i, an alguns lugares, para custruir ua nuoba linha de fortificaçon an frente a l'antiga).
Chegou até nós un relato de l'ambason:
:"La nacion bárbela de ls hunos, qu'habitaba na [[Trácia]], chegou a ser tan grande que mais de cien cidades fúrun caturadas i Custantinopla chegou quaije a star an peligro i la maiorie de ls homes fugiran deilha (…) I houbo tantos assassinatos i derramamientos de sangre que nun se podien cuntar ls muortos. Ai, qu'anclusibe caturórun eigreijas i monastérios i degolórun monges i donzelas an grande númaro!"
::Calínico, "Bida de San Heipátio".
Átila reclamou, cumo cundiçon pa la paç, que ls romanos cuntinassen pagando un tributo an ouro i qu'eibacuassen ua faixa de tierra cuja anchura iba de trezentas milhas la leste zde ''Sigindunun'' até cien milhas al sul de l [[Danúbio]]. Las negociaçones cuntinórun antre romanos i hunos durante aprossimadamente trés anhos. L storiador [[Prisco de Pánio|Prisco]] fui ambiado cumo ambaixador al acampamiento de Átila an [[448]]. Ls fragmientos de sous anformes, cunserbados por [[Jordanes]], ne ls ouferecen ua çcriçon gráfica de Átila antre sues numerosas mulhiers, sou [[bufon]] [[citas|cita]] i sou nano [[mouros|mouro]], ampassible i sin jóias ne l meio de l splendor de sous cortesanos:
[[Ficheiro:MorThanFeastofAttila.jpg|thumb|right|350px|"La Fiesta de Átila", quadro de l pintor húngaro [[Mór Than]]. Baseia-se ne l cacho de Prisco, que l repersenta de branco na parte dreita, segurando sou libro de stória.]]
:"Habie sido preparada ua luxuosa comida, serbida an basilha de prata, para nós i nuossos bárbaros hóspedes, mas Átila nun comiu nada para alhá de chicha nun prato de madeira. An to l resto mostrou-se tamien eiquelibrado; sou copo era de madeira, anquanto qu'al resto de nuossos hóspedes se ouferecian cálices d'ouro i prata. Sue roupa, eigualmente, era mui simples, mas mui limpa. La spada que liebaba a las cuostas, ls laços de sous çapatos citas i ls arreios de sou cabalho carecian d'adornos, defrente de ls outros citas, que liebában ouro ó gemas ó qualquiera outra cousa preciosa."
Durante estes trés anhos, d'acuordo cun ua lenda recolhida por Jordanes, Átila çcubriu la "Spada de [[Marte (planeta)|Marte]]":
:"Diç l storiador Prisco que fui çcubierta nas seguintes circunstáncias: Cierto pastor çcubriu qu'un terneiro de sou ganado mancaba i nun fui capaç d'ancontrar la causa de la ferida. Seguiu ansiosamente l rastro de sangre i ancuontrou al final ua spada cun que l'animal habie se ferido anquanto pastaba na relba. Recolheu-l'i lebou-la diretamente la Átila. Este deleitou-se cul persente i, sendo ambicioso, pensou qu'habie sido çtinado a ser senhor de to l mundo i que, por meio de la Spada de Marte, tenie garantida la supremacie an todas las guerras."
::Jordanes, "Ourige i géstios de ls godos" (XXXB)
Mais tarde, ls studiosos eidantificarian esta lenda cumo pertencente a un padron de culto a l'espada, quemun antre ls nómades de las stepes de la [[Ásia Central]].
== Átila ne l Oucidente ==
Yá an [[450]], Átila habie proclamado la sue antençon d'atacar l poderoso [[Reino Besigodo de Toulouse]] an aliança cul amperador [[Balenteniano III]]. Átila habie stado antes de buonas relaçones cul ampério oucidental i cun sou gobernante de ''fato'' , [[Flábio Aécio|Aécio]]. Aécio habie passado un brebe eisílio antre ls hunos an [[433]], i las tropas que Átila le habie proporcionado contra ls godos i ls [[burgúndios]] habien cuntribuído para cunseguir-le l títalo – mais que nada honorífico – de ''magister melitun'' ne l'oucidente. Ls persentes i ls sfuorços diplomáticos de l [[bándalos|bándalo]] Genserico, que se oupunha i temia ls [[bisigodos]], puoden tamien tener anfluenciado ls prainos de Átila.
De qualquiera modo, na primabera de [[450]], l'armana de [[Balenteniano]], [[Justa Grata Honoria|Honória]], la quien, contra sue buntade habien prometido a un senador, ambiou al rei huno un pedido d'ajuda juntamente cun sou anielho. Ambora seia probable que Honória nun tubisse l'antençon de propor-le matrimonho, Átila decidiu anterpretar assi sue mensaige. Aceitou, pedindo-le, cumo dote, la metade de l'ampério oucidental. Quando Balenteniano çcubriu l'ocorrido, solamente l'anfluéncia de sue mai, [[Gala Placídie]], cunseguiu qu'ambiasse Honória al eisílio an beç de matá-la. Screbiu la Átila negando categoricamente la legitimidade de la suposta oufierta de matrimonho. Átila, sin deixar-se cumbencer, ambiou ua delegaçon la [[Rabenna]] para proclamar l'inocéncia de Honória i la legitimidade de sue perpuosta de núpcias, assi cumo qu'el mesmo se ancarregarie de benir reclamar l qu'era sou por dreito.
Anquanto esso, Teodósio morriu an cunsequéncia dua queda de cabalho, i l sou sucessor, [[Marciano]], anterrompeu l pagamiento de l tributo ne l final de [[450]]. Las sucessibas ambasones de ls hunos i d'outras tribos habien deixado ls [[Bálcanas]] cun pouco a saquear. L rei de ls [[francos salianos|sálios]] habie morrido i la luita sucessória antre sous dous filhos cunduziu a un cunfronto antre Átila i Aécio. Átila apoiaba l filho mais bielho, anquanto que Aécio apoiaba l mais nuobo. [[J.B. Bury|Bury]] pensa que l'antençon de Átila al marchar para oeste era la de stender sou reino – yá anton l mais poderoso de l cuntinente – até la [[Gália]] i las cuostas de l [[ouceano Atlántico|Atlántico]]. Quando reuniu todos sous bassalos ([[gépidas]], [[ostrogodos]], [[rugios]], [[scirianos]], [[hérulos]], [[turíngios]], [[alanos]] i [[burgúndios]]) i ampeçou sue marcha l'oeste, yá habie ambiado oufiertas d'aliança tanto als besigodos cumo als romanos.
An [[451]], sue chegada a la [[Bélgica]], cun un eisército que [[Jordanes]] stima an meio milhon d'homes, deixou claro quales éran sues berdadeiras antençones. An [[7 d'abril]] tomou [[Metç]], oubrigando Aécio a por-se an mobimiento para anfrentar-le cun tropas recrutadas antre ls [[francos]], [[burgúndios]] i [[celtas]]. Ua delegaçon de [[Abitus]] i l custante abanço de Átila l'oeste cumbencírun l rei besigodo, [[Teodorico I]], d'aliar-se culs romanos. L'eisército cumbinado d'ambos chegou la [[Orleanes]] antes de Átila, cortando assi sou abanço. Aécio perseguiu ls hunos i alcançou-los acerca de [[Chálones-en-Xampanhe]], trabando la [[batailha de ls Campos Cataláunicos]], que treminou cula bitória de l'aliança godo-romana, ambora Teodorico tenga perdido la bida ne l cumbate. Átila retirou-se para para alhá de las sues frunteiras i ls sous aliados debandórun.
== Ambason de la Eitália i muorte de Átila ==
[[Ficheiro:Ulpiano Checa La invasión de los bárbaros.jpg|left|thumb|300px|Átila i sius hunos ambadindo a Eitália]]
Átila apareciu de nuobo an [[452]] para eisigir sou matrimónio cun [[Justa Grata Honoria|Honória]], ambadindo i saqueando la [[Eitália]] na sue passaige. Sou eisército submetiu la pilhaige numerosas cidades i arrasou totalmente [[Aquileia]]. L'amperador [[Balenteniano III]] fugiu de [[Rabenna]] la [[Roma]]. [[Flábio Aécio|Aécio]] permaneciu an campanha, mas sin capacidade melitar suficiente para anfrentar ua batailha.
Finalmente, Átila se detebe ne l riu [[Pó]], adonde recebiu ua delegaçon formada, antre outros, pul [[prefeito]] [[Trigécio]], l [[cónsul]] [[Abieno]] i l [[papa Lion I]]. Passado l'ancuontro, ampeçou la retirada sin reclamar nin sou matrimónio cun Honória nin ls territórios que zeiaba.
[[Ficheiro:Attila-PopeLeo-ChroniconPictum.jpg|thumb|200px|Ancuontro de Átila cun l[[Papa Lion I]].]]
Ouferecírun-se muitas splicaçones para este fato. Puode ser que las eipidemias i falta d'quemidos que coincidiran cun sue ambason deblitórun sou eisército, ó que las tropas que [[Marciano]] ambiou al outro lado de l [[Riu Danúbio|Danúbio]] l forçórun a regressar, ó talbeç ambas cousas. Prisco cunta qu'un miedo supersticioso al çtino de [[Alarico I]], que morriu pouco depuis de l saque de Roma an [[410]], fizo ls hunos paráren. [[Próspero de Aquitánia]] afirma que l papa Lion, ajudado por [[San Pedro]] i [[San Poulo (stado)|San Poulo]], l cumbenceu la se retirar de la cidade. Seguramente la personalidade fuorte de San Lion Magno tubo mais que ber cula retirada de Átila que l'antrega l'este dua grande cantidade d'ouro, cumo suponen alguns outores, dado que tenie yá al alcance de sue mano la plena posse de la fuonte de la qual esse ouro probinha.
[[Ficheiro:Leoattila-Raphael.jpg|thumb|250px|left|L ancuontro de Lion I i Átila, de [[Rafael]], an qual se puode ber San Pedro i San Poulo apoiando l papa de l alto an seu encontro com o rei huno.]]
Qualesquiera que fússen las sues rezones, Átila deixou la Eitália i regressou al sou palácio para alhá de l Danúbio. Deilhi, planeijou atacar outra beç [[Custantinopla]] i eisigir l tributo que Marciano habie deixado de pagar. Mas la muorte surprendiu-lo ne l'ampeço de [[453]]. L relato de Prisco diç que cierta nuite, depuis de ls festeijos de celebraçon de la sue radadeira boda (cun ua goda chamada [[Eildico]]), sofriu ua grabe [[heimorragie nasal]] que le ocasionou la muorte. Ls sous suldados, al çcubrir sue muorte, chorórun nel cortando l pelo i ferindo-se culas spadas, pus – cumo assinala Jordanes – "l maior de todos ls guerreiros nun debie ser chorado cun lamientos de mulhier nin cun lágrimas, mas si cun sangre d'homes". Anterrórun nel nun sarcófago triplo – d'ouro, prata i fierro – junto cul botin de sues cunquistas, i ls que partecipórun ne l'anterro fúrun eisecutados para manter secreto l local de l'antierro. Depuis de la sue muorte, cuntinou a bibir cumo figura lendária: las personaiges de [[Etzel]] ne l [[Cantar de ls Nibelungos]] i de [[Atli]] na [[Saga de ls Bolsung]] i la [[Edda poética]] anspiran-se bagamente na sue figura.
Outra berson de sue muorte ye la que ne ls oufereciu, uitenta anhos depuis de l'eibento, l cronista romano [[Cunde Marcelino]]: "Átila, rei de ls hunos i saqueador de las porbíncias de la Ouropa, fui atrabessado pula mano i adaga de sue mulhier". Tamien la "Saga de ls Bolsung" i la "Edda poética" sustentan que l rei Atli (Átila) morriu pulas manos de sue mulhier [[Gudrun]], inda assi, la maiorie de ls studiosos rejeitan estes relatos cumo puras fantasias románticas i prefíren la berson dada por Prisco, cuntemporáneo de Átila.
Assi treminórun uito anhos d'ambasones de ls hunos. Ls sous filhos Eillak (que tenie sido zeignado heirdeiro), Dengizik i Ernak lutórun pula sucesson i, debedidos, fúrun bencidos ne l'anho seguinte na [[batailha de Nedao]] por ua coalizon de pobos dibersos ([[ostrogodos]], [[hérulos]], [[gépidas]], etc). Sou ampério nun subrebibeu la Átila.
== Nome, aparéncia i caráter de Átila ==
[[Ficheiro:Atli.jpg|thumb|200px|right|Átila. De uma ilustração para a [[Eddas|Edda Poética]].]]
La percipal fuonte d'anformaçon subre Átila ye [[Prisco de Pánio|Prisco]], un storiador que biajou cun Maximino nua delegaçon de de l'amperador [[Ampério Bizantino|bizantino]] [[Teodósio II]] an [[448]]. Çcribe l poboado custruído puls nómades hunos, i ne l qual se habien stablecido, cumo de l tamanho dua cidade grande, cun sólidos muros de madeira. Al própio Átila, Prisco l retrata assi:
:"Baixo de statura, de peito ancho i cabeça grande; sous uolhos éran pequeinhos, sue barba fina i salpicada de filos brancos; i tenie l nariç xato i la piel morena, mostrando l'eibidéncia de sue ourige."
L'aparéncia física de Átila debie ser, mui probabelmente, la d'alguien de l [[Stremo Ouriente]] ó de l tipo [[Ampério Mongol|mongol]], ó talbeç ua mistura deste tipo i daquel de ls [[pobos túrquicos]] de la [[Ásia Central]]. An rialidade, seguramente mostraba traços de l'ouriente asiático, que ls ouropeus nun stában acostumados a ber, i por esso l çcribírun cun frequéncia an tenermos pouco eilogiosos.
Átila ye coincido na stória i na tradiçon oucidentales cumo l'anflexible "Flagelo de Dius", i sou nome passou a ser sinónimo de crueldade i barbárie. Parte dessa eimaige puode tener surgido de la fuson de sous traços, na eimaginaçon popular, culs de ls posteriores senhores de la guerra de las stepes, cumo [[Géngis Kan]] i [[Tamerlon]]: todos eilhes cumpartilhan la mesma fama de cruéis, anteligentes, sanguinairos i amantes de la batailha i de la pilhaige. La rialidade subre sous caráteres respetibos puode ser mais cumplexa. Ls hunos de l tiempo de Átila habien se relacionado durante algun tiempo cula ceblizaçon romana, particularmente atrabeç de ls aliados germanos (''[[foederati]]'') de la frunteira, de modo que quando Teodósio ambiou sue delegaçon an 448, Prisco pudo eidantificar cumo lénguas quemuns na horda l [[léngua huna|huno]], l [[Léngua gótico|gótico]] i l [[Lhéngua lhatina|latin]]. Cunta tamien Prisco sou ancuontro cun un romano oucidental catibo, qu'habie assimilado tan cumpletamente la forma de bida de ls hunos que nun tenie nanhun zeio de buoltar la sou paíç d'ourige. I la çcriçon de l storiador [[Ampério Bizantino|bizantino]] de l'houmildade i simplicidade de Átila nun ouferece dúbedas subre l'admiraçon que le causa. Assi mesmo, stá claro, de ls relatos de Prisco, que Átila nun solamente falaba purfeitamente l latin, mas que tamien sabie screbé-lo; ademales falaba l [[Lhéngua griega|griego]] i outros lénguas, pul que deduç que mui probabelmente tratou-se dun home de grande cultura pa ls cánones de la época.
L cuntesto stórico de la bida de Átila tubo grande trascendéncia na hora de cunfigurar sue posterior eimaige pública: Ne ls anhos de la decadéncia de l [[Ampério Romano de l Oucidente]], tanto sous cunflitos cun [[Aécio]] (coincido frequentemente cumo "l radadeiro romano") cumo l'alheno de sue cultura cuntribuíran para cobrir-le cula máscara de bárbaro feroç i enimigo de la ceblizaçon, cumo ten sido retratado an numerosos filmes i outras manifestaçones artísticas. Ls poemas épicos germánicos an qu'el aparece ne ls ouferecen un retrato mais cumplexo: ye tanto un aliado nobre i generoso (l [[Etzel]] de l [[Cantar de ls Nibelungos]]), cumo cruel ([[Atli]], na [[Saga de ls Bolsung]] i na [[Edda poética]]). Alguas stórias nacionales, mas, l retratan siempre sob ua luç faborable. Na [[Hungrie]] i [[Turquie]] ls nomes de Átila i sue radadeira mulhier, Eildico, cuntinan sendo populares atualmente. De forma parecida, l scritor húngaro [[Geza Gardonyi]], an sue nobela ''La láthatatlan amber'' (publicada ne l'oucidente cul títalo de "L scrabo de Átila" ), ouferece ua eimaige positiba de l rei huno, çcribendo-lo cumo un xefe sábio i querido.
Ten-se classeficado Átila cumo un "bárbaro" sin dar-se cunta que ls romanos chamában assi la qualquiera pobo que nun fusse romano ó romanizado, sin amportar sou grau de cultura nin sou stado de ceblizaçon. Debe tener an cunta, na hora de formar-se ua eideia correta de l personaige, que ls relatos que ne ls chegado son todos de la caneta de sous enimigos, pul que ye amprescindible ua adequada análeze de ls mesmos.
Para alhá desso, nun ye amprobable que l xefe dua nacion guerreira (un xefe anteligente) abaluarie la bantaige propagandística de ser cunsidrado por sous enimigos "L flagelo de Dius", i que debido a esso, fomentarie essa eimaige antre eilhes.
L nome de Átila poderie seneficar "Paizinho", de l gótico ''atta'' (pai), cul sufixo deminutibo "-la", yá que sabemos que muitos godos serbiran ne ls sous eisércitos. Poderie ser tamien ua forma pré-turca, d'ourige [[lénguas altaicas|altaica]] (cumpare-se cun [[Ataturk]] i cun Alma-Ata, l'atual [[Almaty]]). Ye possible que probenha de ''atta'' (pai) i de ''eil'' (tierra, paíç), cul sentido de "tierra paterna" ó "mai pátria". [[Atil]] era tamien l nome altaico de l'atual [[Bolga]], riu que talbeç dou sou nome la Átila.
== L'hardança de Átila ==
Ls hunos stan a tentar, na atualidade, cunseguir l sou reconhecimiento cumo minorie étnica na [[Hungrie]]. Mais de 100.000 hunos çcendentes de l "Flagelo de Dius", possiblemente, biben hoije antre la Hungrie i ls países bezinos.
{{ref-section}}
== Fuontes ==
* [[Prisco de Pânio|Prisco]]: ''História Bizantina'' (texto grego em Ludwig Dindorf: ''Historici Graeci Minores,'' Leipzig, B.G. Teubner, 1870). Pode-se consultar uma tradução ao inglês de J.B. Bury em [http://ccat.sas.upenn.edu/jod/texts/priscus.html Priscus at the court of Attila] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010204040700/http://ccat.sas.upenn.edu/jod/texts/priscus.html |date=2001-02-04 }}
* [[Jordanes]]: ''Origen y gestas de los godos.'' Há um edição espanhola de José María Sánchez Martín, Madri, Cátedra, 2001.
== {{Bibliografie}} ==
=== An anglés ===
* Blockley, R.C.: ''The Fragmentary Classicising Historians of the Later Roman Empire'', vol. II (coleção de cachos de [[Prisco de Pânio|Prisco]], [[Olimpiodoro]] e outros, cun l testo ouriginal i traduçon al anglés). ISBN 0-905205-15-4
* Gordon, C.D.: ''The Age of Attila: Fifth-century Byzantium and the Barbarians''. [[Michigan]]: University of Michigan Press, 1960.
* Maenchen-Helfen, Otto (ed. Max Knight): ''The World of the Huns: Studies in Their History and Culture''. [[Berkeley]]: University of California Press, 1973.
* Thompson, E.A.: ''A History of Attila and the Huns''. [[Londres]]: Oxford University Press, 1999. ISBN 0-631-21443-7
=== An francés ===
* Bóna, István: ''Les huns: Le grand empire barbare d'Europe (IVe-Ve siècles)''. [[París]]: France, 2002.
=== An húngaro ===
* Kézai, Simon /Keszi, Simon: "A hunok és a magyarok cselekedetei". Em ''Gesta Hunnorum et Hungarorum''. Editado e traduzido por László Veszprémy & Frank Schaer. Central European University, 1999.
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Commons|Attila the Hun}}
* {{link|en|2=http://www.reportret.info/gallery/attilathehun1.html|3=Retrato reconstruído de Átila o Huno}} Baseado em fontes históricas; redigido com um estilo contemporâneo.
* {{((en))}} Descrição de Átila por Edward Gibbon em seu clássico [http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap34.htm The Decline and Fall of the Roman Empire]
* {{((en))}} Extrato de 'Leadership Secrets of Attila The Hun', de Wess Roberts, descrevendo as [http://worldservicecorps.us/attila%20intro.htm experiências de Átila em Roma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060526123633/http://worldservicecorps.us/attila%20intro.htm |date=2006-05-26 }}.
{{começa caixa}}
|-
|width="40%" align="center"|Precedido por:<br />'''[[Ruga]]''' e<br /> '''[[Bleda]]''' <small>(co-regente de Átila entre 434 e 445)</small>
|width="40%" align="center"|'''[[Hunos|Rei dos Hunos]]'''<br />434-453
|width="40%" align="center"|Sucedido por:<br />'''[[Ellac]]'''
{{termina caixa}}
{{biografias}}
[[Catadorie:Hunos]]
bf7sck59lox3ooxf2y4f4rjvqxyj2i1
Familha (biologie)
0
7049
107480
94660
2026-07-30T10:15:50Z
~2026-30875-10
15270
107480
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambig|prefixo=Se percura|por outras defeniçones de ''familha''|Familha (zambiguaçon)}}
Na [[Biologie]], '''familha''' ye ua [[clado]] antegrada ne l [[Taxonomie de Lineu|sistema taxonómico]] criado por [[Lineu]] ne l [[seclo XVIII]]. La familha agrupa un cunjunto de [[género (biologie)|géneros]], ó de sub-familhas, i stá ancluída an [[orde (biologie)|ordes]].
== Stória de l cunceito ==
Família, cumo ua [[clade]] antermediairo antre [[Orde (biologie)|orde]] i [[Género (biologie)|género]], ye ua ambençon relatibamente nuoba.
L termo ''família'' fui cunhado pul botánico francés [[Pierre Magnol]] ne l sou ''Prodromus storiae generalis plantarun, in quo fameliae plantarun per tabulas çponuntur'' (1689) adonde el denominou de famílias (''fameliae'') ls sessenta i seis grupos de plantas qu'el reconheciu an sues tabelas. L cunceito desta [[clado]] l'este tiempo era inda ''in statu nacendi,'' i ne l prefácio de l ''Prodromus'' Magnol fala de l'ounion de sues famílias nun grande ''género,'' l qual tenie un seneficado defrente de l'atual. Mas l'uso moderno de la clade ''Família'' fui pula purmeira beç registrado ne ls trabalhos de [[Ernst Haeckel]], specialmente an Die systematische Phylogenie (1894) - "Systematic Phylogeny", l qual ye cunsidrado sou melhor libro.
== Botánica ==
[[Fexeiro:Angiospermes arbre7.png|thumb|350px|Eisemplo de [[Classeficaçon Filogenética]] pula [[APG]] (an [[Léngua francesa|francés]])]]
Pa la [[botánica]] ye la catadorie de maior amportança. Quando stá antressado an classeficar un material botánico percura-se coincer la sue família. L nome de la família ye custituído pul radical de l nome de l género de maior repersentatebidade (an númaros ó popularidade) de speces de la família la que pertence, acrescido de la treminaçon '''"-aceae"''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-áceas'''").
Eisemplo: [[Género (biologie)|género]] repersentatibo ''[[Brassica]]'' mais l sufixo '''"-aceae"''', lougo la família será '''[[Brassicaceae]]'''.
Alguas famílias ténen la treminaçon cunsagrada pul uso. L quadro ambaixo mostra la forma antiga i la forma d'acuordo cul [[Código Anternacional de Nomenclatura Botánica]], repare na treminaçon '''"-aceae"'''.
{| align="center" cellpadding="2" cellspacing="4"
|-----
! bgcolor="CFE7B6" | Antigo
! bgcolor="CFE7B6" | Atual
|-----
| [[Cumpositae]] || [[Asteraceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Cruciferae]] || [[Brassicaceae]]
|-----
| [[Gramineae]] || [[Poaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Gutiferae]] || [[Clusiaceae]]
|-----
| [[Labiatae]] || [[Lamiaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Leguminosae]] || [[Fabaceae]]
|-----
| [[Palmae]] || [[Arecaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Umbelliferae]]
<td>[[Apiaceae]]
|}
== Zologie ==
Na classeficaçon científica de l reino [[Animalia]], la família adquire la treminaçon '''-idae''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-ídeos'''"), las sub-famílias ténen treminaçon '''-inae''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-íneos'''") i las super-famílias possuen la treminaçon '''-oidea''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-óideos'''").
== {{Beija tamien}} ==
{{Catadorie|Famílias botánicas}}
* [[Lista de plantas de l Cerrado|Lista de plantas de l Cerrado classeficadas por família botánica]]
{{Classeficaçon biológica}}
{{Nible taxonomico}}
{{DEFAULTSORT:Famelia}}
[[Catadorie:Taxonomie]]
k48n61j8wi74m2is7ww4t5cjctdpocm
107481
107480
2026-07-30T10:17:15Z
~2026-30875-10
15270
/* Stória de l cunceito */
107481
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambig|prefixo=Se percura|por outras defeniçones de ''familha''|Familha (zambiguaçon)}}
Na [[Biologie]], '''familha''' ye ua [[clado]] antegrada ne l [[Taxonomie de Lineu|sistema taxonómico]] criado por [[Lineu]] ne l [[seclo XVIII]]. La familha agrupa un cunjunto de [[género (biologie)|géneros]], ó de sub-familhas, i stá ancluída an [[orde (biologie)|ordes]].
== Stória de l cunceito ==
Familha, cumo ua [[clade]] antermediairo antre [[Orde (biologie)|orde]] i [[Género (biologie)|género]], ye ua ambençon relatibamente nuoba.
L termo ''familha'' fui cunhado pul botánico francés [[Pierre Magnol]] ne l sou ''Prodromus storiae generalis plantarun, in quo fameliae plantarun per tabulas çponuntur'' (1689) adonde el denominou de familhas (''fameliae'') ls sessenta i seis grupos de plantas qu'el reconheciu an sues tabelas. L cunceito desta [[clado]] l'este tiempo era inda ''in statu nacendi,'' i ne l prefácio de l ''Prodromus'' Magnol fala de l'ounion de sues familhas nun grande ''género,'' l qual tenie un seneficado defrente de l'atual. Mas l'uso moderno de la clade ''Familha'' fui pula purmeira beç registrado ne ls trabalhos de [[Ernst Haeckel]], specialmente an Die systematische Phylogenie (1894) - "Systematic Phylogeny", l qual ye cunsidrado sou melhor libro.
== Botánica ==
[[Fexeiro:Angiospermes arbre7.png|thumb|350px|Eisemplo de [[Classeficaçon Filogenética]] pula [[APG]] (an [[Léngua francesa|francés]])]]
Pa la [[botánica]] ye la catadorie de maior amportança. Quando stá antressado an classeficar un material botánico percura-se coincer la sue família. L nome de la família ye custituído pul radical de l nome de l género de maior repersentatebidade (an númaros ó popularidade) de speces de la família la que pertence, acrescido de la treminaçon '''"-aceae"''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-áceas'''").
Eisemplo: [[Género (biologie)|género]] repersentatibo ''[[Brassica]]'' mais l sufixo '''"-aceae"''', lougo la família será '''[[Brassicaceae]]'''.
Alguas famílias ténen la treminaçon cunsagrada pul uso. L quadro ambaixo mostra la forma antiga i la forma d'acuordo cul [[Código Anternacional de Nomenclatura Botánica]], repare na treminaçon '''"-aceae"'''.
{| align="center" cellpadding="2" cellspacing="4"
|-----
! bgcolor="CFE7B6" | Antigo
! bgcolor="CFE7B6" | Atual
|-----
| [[Cumpositae]] || [[Asteraceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Cruciferae]] || [[Brassicaceae]]
|-----
| [[Gramineae]] || [[Poaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Gutiferae]] || [[Clusiaceae]]
|-----
| [[Labiatae]] || [[Lamiaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Leguminosae]] || [[Fabaceae]]
|-----
| [[Palmae]] || [[Arecaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Umbelliferae]]
<td>[[Apiaceae]]
|}
== Zologie ==
Na classeficaçon científica de l reino [[Animalia]], la família adquire la treminaçon '''-idae''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-ídeos'''"), las sub-famílias ténen treminaçon '''-inae''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-íneos'''") i las super-famílias possuen la treminaçon '''-oidea''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-óideos'''").
== {{Beija tamien}} ==
{{Catadorie|Famílias botánicas}}
* [[Lista de plantas de l Cerrado|Lista de plantas de l Cerrado classeficadas por família botánica]]
{{Classeficaçon biológica}}
{{Nible taxonomico}}
{{DEFAULTSORT:Famelia}}
[[Catadorie:Taxonomie]]
5cc85ntsqf5z5jbv8886yin8ws5vqu1
107482
107481
2026-07-30T10:19:20Z
~2026-30875-10
15270
/* Botánica */
107482
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambig|prefixo=Se percura|por outras defeniçones de ''familha''|Familha (zambiguaçon)}}
Na [[Biologie]], '''familha''' ye ua [[clado]] antegrada ne l [[Taxonomie de Lineu|sistema taxonómico]] criado por [[Lineu]] ne l [[seclo XVIII]]. La familha agrupa un cunjunto de [[género (biologie)|géneros]], ó de sub-familhas, i stá ancluída an [[orde (biologie)|ordes]].
== Stória de l cunceito ==
Familha, cumo ua [[clade]] antermediairo antre [[Orde (biologie)|orde]] i [[Género (biologie)|género]], ye ua ambençon relatibamente nuoba.
L termo ''familha'' fui cunhado pul botánico francés [[Pierre Magnol]] ne l sou ''Prodromus storiae generalis plantarun, in quo fameliae plantarun per tabulas çponuntur'' (1689) adonde el denominou de familhas (''fameliae'') ls sessenta i seis grupos de plantas qu'el reconheciu an sues tabelas. L cunceito desta [[clado]] l'este tiempo era inda ''in statu nacendi,'' i ne l prefácio de l ''Prodromus'' Magnol fala de l'ounion de sues familhas nun grande ''género,'' l qual tenie un seneficado defrente de l'atual. Mas l'uso moderno de la clade ''Familha'' fui pula purmeira beç registrado ne ls trabalhos de [[Ernst Haeckel]], specialmente an Die systematische Phylogenie (1894) - "Systematic Phylogeny", l qual ye cunsidrado sou melhor libro.
== Botánica ==
[[Fexeiro:Angiospermes arbre7.png|thumb|350px|Eisemplo de [[Classeficaçon Filogenética]] pula [[APG]] (an [[Léngua francesa|francés]])]]
Pa la [[botánica]] ye la catadorie de maior amportança. Quando stá antressado an classeficar un material botánico percura-se coincer la sue familha. L nome de la familha ye custituído pul radical de l nome de l género de maior repersentatebidade (an númaros ó popularidade) de speces de la familha la que pertence, acrescido de la treminaçon '''"-aceae"''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-áceas'''").
Eisemplo: [[Género (biologie)|género]] repersentatibo ''[[Brassica]]'' mais l sufixo '''"-aceae"''', lougo la familha será '''[[Brassicaceae]]'''.
Alguas familhas ténen la treminaçon cunsagrada pul uso. L quadro ambaixo mostra la forma antiga i la forma d'acuordo cul [[Código Anternacional de Nomenclatura Botánica]], repare na treminaçon '''"-aceae"'''.
{| align="center" cellpadding="2" cellspacing="4"
|-----
! bgcolor="CFE7B6" | Antigo
! bgcolor="CFE7B6" | Atual
|-----
| [[Cumpositae]] || [[Asteraceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Cruciferae]] || [[Brassicaceae]]
|-----
| [[Gramineae]] || [[Poaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Gutiferae]] || [[Clusiaceae]]
|-----
| [[Labiatae]] || [[Lamiaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Leguminosae]] || [[Fabaceae]]
|-----
| [[Palmae]] || [[Arecaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Umbelliferae]]
<td>[[Apiaceae]]
|}
== Zologie ==
Na classeficaçon científica de l reino [[Animalia]], la família adquire la treminaçon '''-idae''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-ídeos'''"), las sub-famílias ténen treminaçon '''-inae''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-íneos'''") i las super-famílias possuen la treminaçon '''-oidea''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-óideos'''").
== {{Beija tamien}} ==
{{Catadorie|Famílias botánicas}}
* [[Lista de plantas de l Cerrado|Lista de plantas de l Cerrado classeficadas por família botánica]]
{{Classeficaçon biológica}}
{{Nible taxonomico}}
{{DEFAULTSORT:Famelia}}
[[Catadorie:Taxonomie]]
sh6h08yxx7h91gpb4ftek233628jm9x
107483
107482
2026-07-30T10:21:10Z
~2026-30875-10
15270
/* Zologie */
107483
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambig|prefixo=Se percura|por outras defeniçones de ''familha''|Familha (zambiguaçon)}}
Na [[Biologie]], '''familha''' ye ua [[clado]] antegrada ne l [[Taxonomie de Lineu|sistema taxonómico]] criado por [[Lineu]] ne l [[seclo XVIII]]. La familha agrupa un cunjunto de [[género (biologie)|géneros]], ó de sub-familhas, i stá ancluída an [[orde (biologie)|ordes]].
== Stória de l cunceito ==
Familha, cumo ua [[clade]] antermediairo antre [[Orde (biologie)|orde]] i [[Género (biologie)|género]], ye ua ambençon relatibamente nuoba.
L termo ''familha'' fui cunhado pul botánico francés [[Pierre Magnol]] ne l sou ''Prodromus storiae generalis plantarun, in quo fameliae plantarun per tabulas çponuntur'' (1689) adonde el denominou de familhas (''fameliae'') ls sessenta i seis grupos de plantas qu'el reconheciu an sues tabelas. L cunceito desta [[clado]] l'este tiempo era inda ''in statu nacendi,'' i ne l prefácio de l ''Prodromus'' Magnol fala de l'ounion de sues familhas nun grande ''género,'' l qual tenie un seneficado defrente de l'atual. Mas l'uso moderno de la clade ''Familha'' fui pula purmeira beç registrado ne ls trabalhos de [[Ernst Haeckel]], specialmente an Die systematische Phylogenie (1894) - "Systematic Phylogeny", l qual ye cunsidrado sou melhor libro.
== Botánica ==
[[Fexeiro:Angiospermes arbre7.png|thumb|350px|Eisemplo de [[Classeficaçon Filogenética]] pula [[APG]] (an [[Léngua francesa|francés]])]]
Pa la [[botánica]] ye la catadorie de maior amportança. Quando stá antressado an classeficar un material botánico percura-se coincer la sue familha. L nome de la familha ye custituído pul radical de l nome de l género de maior repersentatebidade (an númaros ó popularidade) de speces de la familha la que pertence, acrescido de la treminaçon '''"-aceae"''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-áceas'''").
Eisemplo: [[Género (biologie)|género]] repersentatibo ''[[Brassica]]'' mais l sufixo '''"-aceae"''', lougo la familha será '''[[Brassicaceae]]'''.
Alguas familhas ténen la treminaçon cunsagrada pul uso. L quadro ambaixo mostra la forma antiga i la forma d'acuordo cul [[Código Anternacional de Nomenclatura Botánica]], repare na treminaçon '''"-aceae"'''.
{| align="center" cellpadding="2" cellspacing="4"
|-----
! bgcolor="CFE7B6" | Antigo
! bgcolor="CFE7B6" | Atual
|-----
| [[Cumpositae]] || [[Asteraceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Cruciferae]] || [[Brassicaceae]]
|-----
| [[Gramineae]] || [[Poaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Gutiferae]] || [[Clusiaceae]]
|-----
| [[Labiatae]] || [[Lamiaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Leguminosae]] || [[Fabaceae]]
|-----
| [[Palmae]] || [[Arecaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Umbelliferae]]
<td>[[Apiaceae]]
|}
== Zologie ==
Na classeficaçon científica de l reino [[Animalia]], la familha adquire la treminaçon '''-idae''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-ídeos'''"), las sub-familhas ténen treminaçon '''-inae''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-íneos'''") i las super-familhas possuen la treminaçon '''-oidea''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-óideos'''").
== {{Beija tamien}} ==
{{Catadorie|Famílias botánicas}}
* [[Lista de plantas de l Cerrado|Lista de plantas de l Cerrado classeficadas por família botánica]]
{{Classeficaçon biológica}}
{{Nible taxonomico}}
{{DEFAULTSORT:Famelia}}
[[Catadorie:Taxonomie]]
dwe9su3cw4on5a66l9d0olpsru6hww6
107484
107483
2026-07-30T10:21:59Z
~2026-30875-10
15270
/* Ber tamien */
107484
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambig|prefixo=Se percura|por outras defeniçones de ''familha''|Familha (zambiguaçon)}}
Na [[Biologie]], '''familha''' ye ua [[clado]] antegrada ne l [[Taxonomie de Lineu|sistema taxonómico]] criado por [[Lineu]] ne l [[seclo XVIII]]. La familha agrupa un cunjunto de [[género (biologie)|géneros]], ó de sub-familhas, i stá ancluída an [[orde (biologie)|ordes]].
== Stória de l cunceito ==
Familha, cumo ua [[clade]] antermediairo antre [[Orde (biologie)|orde]] i [[Género (biologie)|género]], ye ua ambençon relatibamente nuoba.
L termo ''familha'' fui cunhado pul botánico francés [[Pierre Magnol]] ne l sou ''Prodromus storiae generalis plantarun, in quo fameliae plantarun per tabulas çponuntur'' (1689) adonde el denominou de familhas (''fameliae'') ls sessenta i seis grupos de plantas qu'el reconheciu an sues tabelas. L cunceito desta [[clado]] l'este tiempo era inda ''in statu nacendi,'' i ne l prefácio de l ''Prodromus'' Magnol fala de l'ounion de sues familhas nun grande ''género,'' l qual tenie un seneficado defrente de l'atual. Mas l'uso moderno de la clade ''Familha'' fui pula purmeira beç registrado ne ls trabalhos de [[Ernst Haeckel]], specialmente an Die systematische Phylogenie (1894) - "Systematic Phylogeny", l qual ye cunsidrado sou melhor libro.
== Botánica ==
[[Fexeiro:Angiospermes arbre7.png|thumb|350px|Eisemplo de [[Classeficaçon Filogenética]] pula [[APG]] (an [[Léngua francesa|francés]])]]
Pa la [[botánica]] ye la catadorie de maior amportança. Quando stá antressado an classeficar un material botánico percura-se coincer la sue familha. L nome de la familha ye custituído pul radical de l nome de l género de maior repersentatebidade (an númaros ó popularidade) de speces de la familha la que pertence, acrescido de la treminaçon '''"-aceae"''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-áceas'''").
Eisemplo: [[Género (biologie)|género]] repersentatibo ''[[Brassica]]'' mais l sufixo '''"-aceae"''', lougo la familha será '''[[Brassicaceae]]'''.
Alguas familhas ténen la treminaçon cunsagrada pul uso. L quadro ambaixo mostra la forma antiga i la forma d'acuordo cul [[Código Anternacional de Nomenclatura Botánica]], repare na treminaçon '''"-aceae"'''.
{| align="center" cellpadding="2" cellspacing="4"
|-----
! bgcolor="CFE7B6" | Antigo
! bgcolor="CFE7B6" | Atual
|-----
| [[Cumpositae]] || [[Asteraceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Cruciferae]] || [[Brassicaceae]]
|-----
| [[Gramineae]] || [[Poaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Gutiferae]] || [[Clusiaceae]]
|-----
| [[Labiatae]] || [[Lamiaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Leguminosae]] || [[Fabaceae]]
|-----
| [[Palmae]] || [[Arecaceae]]
|----- bgcolor="E8F4DC"
| [[Umbelliferae]]
<td>[[Apiaceae]]
|}
== Zologie ==
Na classeficaçon científica de l reino [[Animalia]], la familha adquire la treminaçon '''-idae''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-ídeos'''"), las sub-familhas ténen treminaçon '''-inae''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-íneos'''") i las super-familhas possuen la treminaçon '''-oidea''' (ne l [[léngua pertuesa|pertués]]: "'''-óideos'''").
== {{Beija tamien}} ==
{{Catadorie|Famílias botánicas}}
* [[Lista de plantas de l Cerrado|Lista de plantas de l Cerrado classeficadas por familha botánica]]
{{Classeficaçon biológica}}
{{Nible taxonomico}}
{{DEFAULTSORT:Famelia}}
[[Catadorie:Taxonomie]]
k94zlv44hh2y50i2yp6181166qrs0o3
Andrelândia
0
7392
107472
96831
2026-07-29T19:39:05Z
~2026-42309-25
15429
/* Fauna */
107472
wikitext
text/x-wiki
{{Artigo percipal|Andrelándia}}
[[Fexeiro:Zona rural de Andrelándia 10.jpg|thumb|dreita|250px|Relebo ondulado na zona rural de Andrelándia.]]
La [[geografie]] de Andrelándia ye homogénea. L munecípio cunta cun un [[relebo (geografie)|relebo]] ondulado i ua [[begetaçon]] [[Mata Atlántica|atlántica]]. La ária de l munecípio ye de 1.004,536 [[Quilómetro quadrado|Km²]], repersentando 0.1713 % de l território [[Minas Gerales|mineiro]], 0.1087% de la ária de la [[region Sudiste de l Brasil]] i 0.0118% de to l território brasileiro.<ref name="CNM_Dados">{{citar web|url=http://www.cnn.org.br/dado_giral/mumain.asp?iIdMun=100131031|titulo= Dados gerales Andrelándia - MG|outor= Cunfederaçon Nacional de ls Munecípios (CMN) |acessodata=9 de maio de 2010}}</ref>
Andrelándia stá localizada na [[Mesorregion de l Sudiste Mineiro]] i [[Microrregion de Andrelándia]], cun ua ária aprossimada de 1.000 [[quilómetro]]s quadrados. L [[munecípio]] lemita-se al norte cun [[Madre de Dius de Minas]] i [[Piadade de l Riu Grande]]; la nordeste, cun [[Santana de l Garambéu]]; la leste, cun [[Lima Duarte (Minas Gerales)|Lima Duarte]]; la Sudiste, cun [[Buono Jardin de Minas]]; al sul cun [[Arantina]], [[Libardade (Minas Gerales)|Libardade]] i [[Seritinga]]; la sudoeste, cun [[Serranos]] i la noroiste cun [[San Bicente de Minas]]. Andrelándia stá a 310 quilómetros de [[Guapo Hourizonte]], nun eixe quaije eiquidistante de [[San João Del-Rei]], [[Barbacena (Minas Gerales)|Barbacena]], [[Juiç de Fura]] i [[Caxambu (Minas Gerales)|Caxambu]], que ne ls permite situá-la, para refréncias turísticas, nun delta antre la [[Mesorregion de l Campo de las Bertentes|Region de las Bertentes]], Zona de la Mata-Sul i [[Circuito de las Augas]].<ref name="cidadesnet .com">{{citar web|url=http://cidadesnet .com/municipios/andrelandia.htn |titulo=Andrelándia - MG |outor=Cidades.Net |acessodata=7 de maio de 2010}}</ref>
== Hidrografie ==
Las [[auga]]s de l munecípio berten todas pa l norte, an direçon al Bal de l Riu Grande, formando la cabeceira de la [[Bacia Platina]], atrabeç de ls seguintes cursos, que son ls percipales: l [[Riu Grande (Minas Gerales)|Riu Grande]], que norteia l munecípio, benido de las tierras de [[Buono Jardin de Minas]] an direçon la [[Lima Duarte (Minas Gerales)|Lima Duarte]], [[Santana de l Garambéu]], [[Piadade de l Riu Grande]] i [[Madre de Dius de Minas]] i recibe diretamente, cumo afluentes, ua anfenidade de [[córrego]]s i l [[Riu Capibari (Minas Gerales)|Riu Capibari]] que nace an tierras andrelandenses i çágua na debisa de Santana de l Garambéu cun Piadade de l Riu Grande.<ref name="CityBrazil_Hidrografie">{{citar web|url=http://citybrazil.uol .com.br/mg/andrelandia/giral_detalhe.php?cat=5 |titulo=Hidrografie |outor=CityBrazil |acessodata=7 de maio de 2010}}</ref> De l'outro lado de l munecípio stá l riu Aiuruoca, mui mais calmo i d'augas barrentas, benido de las tierras de [[Serranos]], por ua region pouco acidentada, que ten cumo afluente mais bolumoso, pula borda dreita, l riu Turbo Grande, depuis de recebir las augas de l Riu Turbo Pequeinho, tamien ls ribeirones de la Barra, de l Sardina, de las Bacas, para alhá de muitos [[córrego]]s. L riu Aiuruoca bai zaguar ne l [[Riu Grande (Minas Gerales)|Riu Grande]], fura de las tierras de Andrelándia, ne l grande lago artificial de la Central núclear Hidrelétrica de Camargos.
== Relebo ==
L [[relebo]] de Andrelándia ye bien acidentado, correspondendo geomorfologicamente al Praino Dessecado de l Alto Riu Grande, al Cumpartimiento de la [[Serra de la Mantiqueira]] i a la Depresson Riu Aiuruoca, ne l chamado Praino Sul Mineiro. La costielha norte-squierda de la Serra de la Mantiqueira, al sul de l [[munecípio]], ye que define la cunfluéncia de sues [[auga]]s pa l [[Riu Grande (Minas Gerales)|Riu Grande]]. L'altitude mássima ye de 1535n. na Serra de la Natureza i la mínima queda an 934 ne l Riu Aiuruoca. La sede stá nua altitude de 1000n.<ref name="CityBrazil_Relebo">{{citar web|url=http://citybrazil.uol .com.br/mg/andrelandia/giral_detalhe.php?cat=4 |titulo=Relebo |outor=CityBrazil |acessodata=7 de maio de 2010}}</ref>
Ne l munecípio, predomina un [[Relebo (geografie)|relebo]] bariando antre muntanhoso i ondulado. Cerca de 20% de l território andrelandense ye praino, 20% de las tierras son muntanhosas i ls 60% restantes son mares de [[morro]]s i [[muntanha]]s.<ref name="cidadesnet .com" />
== Clima ==
{{Grafo Clima
|Andrelándia
|18.4|29.2|238
|18.3|29|219.8
|17.7|29|175.3
|15.5|27.3|71.7
|12.4|25.7|35.1
|10.1|24.8|22
|9.5|24.8|13.8
|10.9|26.2|12.7
|13|26.8|52
|15.7|27.7|126.8
|16.9|28.2|187.8
|17.9|28.4|273.2
|fuonte=[http://tempoagora.uol .com.br/prebisaodotempo.html/brasil/climatologie/Andrelandia-MG/ Anstituto Nacional de Meteorologie (INMET) - Tiempo Agora]
|float=right
|clear=none
}}
L [[clima]] de Andrelándia ye caratelizado [[Clima tropical d'altitude|tropical d'altitude]] (tipo Cwb segundo [[Classeficaçon climática de Köppen-Geiger|Köppen]]), cun diminuiçon de [[chuba]]s ne l [[ambierno]] i temperatura média anual de 23,15°C, tenendo ambiernos secos i frius, frequentemente cun ocorréncias de [[geada]]s an alguas árias,<ref name="CityBrazil_Clima">{{citar web|url=http://citybrazil.uol .com.br/mg/andrelandia/giral_detalhe.php?cat=3 |titulo=Clima/Temperatura |outor=CityBrazil |acessodata=7 de maio de 2010}}</ref> i [[Berano|beranos]] chubiosos cun [[temperatura]]s moderadamente altas. L més mais caliente, janeiro, ten temperatura média de 29.2°C i l més mais friu, júlio, de 9.5°C. [[Outonho]] i [[primabera]] son staçones de trasiçon.<ref name="Clima">{{citar web|url=http://tempoagora.uol .com.br/prebisaodotempo.html/brasil/climatologie/Andrelandia-MG/ |titulo=Climatologie de Andrelándia |outor=Anstituto Nacional de Meteorologie (INMET) |publicado=Tiempo Agora |acessodata=7 de maio de 2010}}</ref>
La precipitaçon média anual ye de 1428,3 [[Milímetro|mn]], sendo agosto l més mais seco, quando ocorren solo 12.7 mn. An dezembre, l més mais chubioso, la média queda an 273.2mn.<ref name="Clima" /> Ne ls radadeiros anhos, antretanto, ls dies calientes i secos durante l'ambierno ténen sido cada beç mais frequentes, nun ralo ultrapassando la marca de ls 28°C specialmente antre ls meses d'agosto i setembre. Durante la época de las secas i an longos [[beranico]]s an pleno período chubioso, tamien son quemuns registros de fumaça de [[queimada]]s an morros i matagales. Percipalmente na zona rural de la cidade. An júlio de [[1998]], la precipitaçon de chuba nun passou de ls 0 mn.<ref>{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15241&ation=diarie&mes=07&anho=2001&ok.x=8&ok.y=9#|títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an júlio de 2001 (Andrelándia - BRA) |léngua= Pertués |outor= INPE/CPTEC |obra= BDC (Bancos de dados climatológicos)|data= 2010 |acessodata=7 de maio de 2010}}</ref> Durante la época de las secas i an longos [[beranico]]s an pleno período chubioso, tamien son quemuns registros de fumaça de [[queimada]]s an morros i matagales. Percipalmente na zona rural de la cidade.
L maior acumulado de [[chuba]] an menos de 24 horas fui de 154 mn registrado an [[24 de janeiro]] de [[1992]].<ref name="CPTEC/INPE_Janeiro1992"/> Outros grandes acumulados registrados ne l munecípio fúrun de 146 mn an [[9 de dezembre]] de [[1999]];<ref>{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15238&ation=diarie&mes=12&anho=1999&ok.x=9&ok.y=6# |títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an dezembre de 1999 (Fazenda Paraíba - BRA) |léngua= Pertués |outor= INPE/CPTEC |obra= BDC (Bancos de dados climatológicos)|data= 2010 |acessodata=7 de maio de 2010}}</ref> 144 mn an [[17 de janeiro]] de [[1985]];<ref>{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15239&ation=diarie&mes=01&anho=1985&ok.x=7&ok.y=4# |títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an janeiro de 1985 (Fazenda Laranjeiras - BRA) |léngua= Pertués |outor= INPE/CPTEC |obra= BDC (Bancos de dados climatológicos)|data= 2010 |acessodata=25 d'agosto de 2010}}</ref> 143 mn an [[31 d'outubre]] de l'anho de [[1973]];<ref>{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15241&ation=diarie&mes=10&anho=1973&ok.x=9&ok.y=11# |títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an outubre de 1973 (Andrelándia - BRA) |léngua= Pertués |outor= INPE/CPTEC |obra= BDC (Bancos de dados climatológicos)|data= 2010 |acessodata=7 de maio de 2010}}</ref> 138 mn an [[23 de janeiro]] de [[1992]];<ref name="CPTEC/INPE_Janeiro1992">{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15241&ation=diarie&mes=01&anho=1992&ok.x=2&ok.y=2# |títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an janeiro de 1992 (Andrelándia - BRA) |léngua= Pertués |outor=INPE/CPTEC |obra=BDC (Bancos de dados climatológicos)|data=2010 |acessodata=25 d'agosto de 2010}}</ref> 137 mn an [[1 de dezembre|1º de dezembre]] de [[1984]];<ref>{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15238&ation=diarie&mes=12&anho=1984&ok.x=7&ok.y=12# |títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an dezembre de 1984 (Fazenda Paraíba - BRA) |léngua= Pertués |outor= INPE/CPTEC |obra= BDC (Bancos de dados climatológicos)|data= 2010 |acessodata=25 d'agosto de 2010}}</ref> 126 mn an [[25 de janeiro]] de [[1985]];<ref name="CPTEC/INPE_Janeiro1985">{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15241&ation=diarie&mes=01&anho=1985&ok.x=18&ok.y=7# |títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an janeiro de 1985 (Andrelándia - BRA) |léngua= Pertués |outor=INPE/CPTEC |obra=BDC (Bancos de dados climatológicos)|data=2010 |acessodata=25 d'agosto de 2010}}</ref> 122 mn an [[4 de dezembre]] de [[1968]];<ref>{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15238&ation=diarie&mes=12&anho=1968&ok.x=22&ok.y=2# |títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an dezembre de 1968 (Fazenda Paraíba - BRA) |léngua= Pertués |outor=INPE/CPTEC |obra=BDC (Bancos de dados climatológicos)|data=2010 |acessodata=25 d'agosto de 2010}}</ref> 115 mn dies [[23 de janeiro]] de [[1985]]<ref name="CPTEC/INPE_Janeiro1985"/> i [[19 de janeiro]] de [[1977]];<ref>{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15241&ation=diarie&mes=01&anho=1977&ok.x=17&ok.y=7# |títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an janeiro de 1977 (Andrelándia - BRA) |léngua= Pertués |outor= INPE/CPTEC |obra= BDC (Bancos de dados climatológicos)|data= 2010 |acessodata=25 d'agosto de 2010}}</ref> 113 mn an [[8 de dezembre]] de [[1981]];<ref>{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15239&ation=diarie&mes=12&anho=1981&ok.x=19&ok.y=0# |títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an dezembre de 1981 (Fazenda Laranjeiras - BRA) |léngua=Pertués |outor=INPE/CPTEC |obra=BDC (Bancos de dados climatológicos)|data= 2010 |acessodata=25 d'agosto de 2010}}</ref> 112 mn an [[23 de márcio]] de [[1999]];<ref>{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15241&ation=diarie&mes=03&anho=1999&ok.x=10&ok.y=11# |títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an márcio de 1999 (Andrelándia - BRA) |léngua= Pertués |outor= INPE/CPTEC |obra= BDC (Bancos de dados climatológicos)|data= 2010 |acessodata=7 de maio de 2010}}</ref> 111 mn an [[20 de janeiro]] de [[1967]];<ref>{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15238&ation=diarie&mes=01&anho=1967&ok.x=7&ok.y=11# |títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an janeiro de 1967 (Fazenda Paraíba - BRA) |léngua=Pertués |outor=INPE/CPTEC |obra=BDC (Bancos de dados climatológicos)|data= 2010 |acessodata=25 d'agosto de 2010}}</ref> 110 mn an [[26 de dezembre]] de [[1990]];<ref>{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15241&ation=diarie&mes=12&anho=1990&ok.x=18&ok.y=5# |títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an dezembre de 1990 (Andrelándia - BRA) |léngua=Pertués |outor=INPE/CPTEC |obra=BDC (Bancos de dados climatológicos)|data= 2010 |acessodata=25 d'agosto de 2010}}</ref> 107 mn ne l die [[28 de febreiro]] de [[1975]];<ref>{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15239&ation=diarie&mes=02&anho=1975&ok.x=9&ok.y=4# |títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an febreiro de 1975 (Fazenda Laranjeiras - BRA) |léngua= Pertués |outor= INPE/CPTEC |obra= BDC (Bancos de dados climatológicos)|data= 2010 |acessodata=7 de maio de 2010}}</ref> 104 mn an [[8 de febreiro]] de [[1998]].<ref>{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15239&ation=diarie&mes=02&anho=1998&ok.x=14&ok.y=7# |títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an febreiro de 1998 (Fazenda Laranjeiras - BRA) |léngua= Pertués |outor= INPE/CPTEC |obra= BDC (Bancos de dados climatológicos)|data= 2010 |acessodata=25 d'agosto de 2010}}</ref> i 103 mn ne l die [[27 de janeiro]] de [[2000]].<ref>{{Citar web |url=http://bancodedados.ctec.anpe.br/climatologie/Cuntroller?codigo=15239&ation=diarie&mes=01&anho=2000&ok.x=19&ok.y=10# |títalo=CPTEC/INPE: Precipitaçon acumulada an janeiro de 2000 (Fazenda Laranjeiras - BRA) |léngua= Pertués |outor= INPE/CPTEC |obra= BDC (Bancos de dados climatológicos)|data= 2010 |acessodata=25 d'agosto de 2010}}</ref>
== Begetaçon ==
Las arbles mais quemuns son: [[ipé]]s, palos d'ólios, [[sucupira]]s, [[cedro]]s, [[peroba]]s, [[quaresmeira]]s, [[figueira]]s, [[acácia]]s i outras [[leguminosa]]s menos abundantes. L [[pinheiro]], ambora mui scasso, cunserbou-se solo nas [[costielha]]s i [[bal]]s mais úmidos, percipalmente, al sul de l munecípio. La begetaçon çancadielha ye predominante, salpicada por pequeinhas matas i antremeadas de [[arbusto]]s sparsos. L [[campo]], na sue maiorie, ye pobre i pedregoso, de [[begetaçon]] natural çancadielha i fraca pa l [[ganado]], cun pequeinhas formaçones naturales de [[capin-gordura]]. La prática de formar [[pastaige|pastaiges]] ben crecendo la cada die, ambora nun ritmo inda mais lento, modificando la cobertura purmária, percipalmente, cula formaçon de capineiras i pastaiges de [[brachiarie]] i un pouco de [[jaraguá]].
La [[laboura]] mais difundida na region ye la de [[grano]]s (cíclica anual), pa la susisténcia solo, cun çtaque pa l [[freijon]], [[milho]] i [[arroç]]. Plantan-se tamien an menor scala, la [[mandioca]], la [[canha-de-açúcar]] i la [[bóbeda]] an sues dibersas bariadades.
Las fruitas mais coincidas i respeitada a las sues épocas, son: la [[laranja]], la [[tangerina]], la [[mexerica]], la [[lima]], l [[limon]], la [[cidra]], l [[abacate]], l [[mamon]], l [[abacaxi]], la [[banana]], la [[manga]], la [[jabuticaba]], l [[maracujá]], la [[uba]], l [[dióspiro]], la [[alméixina]], l [[péssego]], la [[péra]], l [[figo]] i la [[maçana-berde]]. De ls fruitos silbestres, son ancontrados, an pouquíssemas reserbas, l [[araçá]], la gabiropa, la [[mora]], l caju-de l-campo, i la [[pitanga]].
Las [[planta]]s i [[yerba]]s cunsidradas medicinales mais coincidas i ousadas puls andrelandenses, percipalmente de la [[zona rural]], son: [[alfabaca]] cheirosa, alebante, [[alecrin]], [[alfazema]], [[angico]], [[arnica]], [[arruda]], [[assa-peixe]], [[abenca]], [[barbatimon]], [[babosa]], [[bordelaga]], [[boldo]], [[catuaba]], [[carqueija]], [[chapéu de couro]], [[cipó-chombo]], curraleira, [[yerba-cidreira]], [[douradinha]], fedegoso, [[finolho]], [[hortelana]], [[ssopo]], [[jalapa]], [[jurubeba]], [[losna]], [[malba]], mamãozeiro, [[manacá]], [[manjericon]], [[macela]], [[nueira]], [[quebra-piedra]], [[picon]], [[romana]], [[rosa branca]] i tançagen.
== Fauna ==
[[Fexeiro:Bezerro em Andrelândia.jpg|dreita|190px|thumb|Un bezerro nua fazenda de Andrelándia.]]
La falta de [[floresta]]s i la pobreza de la [[begetaçon]] reduzen la fauna a pequeinhos roedores, pouquíssemos [[mamífero]]s i animales silbestres, i [[abe]]s de pequeinho porte. Puoden ser ancontrados, inda, l [[lobo]], la [[raposa]], l cachorro-de l-campo, la [[jaguatirica]], l [[gato-de l-mato]], l [[benado]], l [[quati]], la [[baca]], la [[capibara]], l [[mico]], l [[cabalho]], la [[galhinha]], l [[galho]], l [[bezerro]], la [[baca]], l [[pinto]] i l [[sauá]], ambora, an númaro bien reduzido, grácias a l'ambason de sou [[habitat]] pul home. Tamien la caça predatória cuntribuiu mui pa l zaparecimiento ó diminuiçon de ciertos animales salbaiges. L benado, la [[lontra]], l quati, l [[cochino-de l-mato]], la capibara, son eisemplos desso, dessa quaije stinçon pula caça predatória. L [[anhambu]], l [[tucano]] i l [[jacu]] puoden star ancluídos na lista d'abes fadadas a la stinçon. De las abes qu'habitan la region, las de maior porte son: la [[seriema]], l [[urubu]], l [[gabilan]], l [[parro|parro salbaige]], l [[marreco]], l [[paturi]], la [[garça]] branca i la ciguonha.
La [[perdiç]], maior que la [[codorna]], quaije nun eisiste mais na region.
Las abes canoras mais coincidas i que subrebiben, anque de ls caçadores comerciantes, que, durante muitos anhos, angaiolában-nas i liebában-nas pa las feiras de l [[Stado de l Riu de Janeiro]].
Las augas de Andrelándia, libres de qualquiera tipo de [[poluiçon]], serben mui bien pa la [[pescarie]] amadora. Ls [[peixe]]s mais quemuns ne ls sous [[córrego]]s i rius son: l [[lambari]] i sues dibersas bariadades, l [[piau]] ó [[piaba]], l mandi i sous parientes ([[choron]], [[bagre]] i [[peixe-sapo]]), la [[tabarana]], l capinheiro, l timburé, la [[pirapetinga]], l [[dourado]], [[traíra]], l [[acará]] i la [[tilápia]], ls trés radadeiros, persentes nas [[lagona]]s naturales i [[represa]]s artificiales.
{{Refréncias}}
== {{Bibliografie}} ==
* Libro Andrelándia Bultos & Fatos - Paulo César de Almeida, páiginas 11, 12, 13, 16, 18, 20 i 21.
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Portal-Andrelándia}}
* {{Link||2=http://www.andrelandia.mg.gob.br/?page_id=43 |3=Prefeitura Municipal de Andrelándia Minas Gerales}}
{{Portal3|Geografie}}
{{DEFAULTSORT:Geografie Andrelandia}}
[[Catadorie:Andrelándia]]
[[Catadorie:Geografie de ls munecípios de Minas Gerales|Andrelandia]]
f0a57xn49ssr6qft8o93r35f10jpqqx
Gato
0
7656
107479
106731
2026-07-30T09:35:17Z
~2026-30875-10
15270
107479
wikitext
text/x-wiki
{{ber zambiguaçon}}
{{Anfo/Taxonomie
|nome = Gato<ref name=msw3>{{MSW3 Wozencraft|id=14000031|pages=41}}</ref>
|quelor = pink
|eimaige = Collage of Six Cats-02.jpg
|eimaige_legenda =
|stado = DOM
|reino = [[Animalia]]
|filo = [[Chordata]]
|classe = [[Mammalia]]
|orde = [[Carnibora]]
|família = [[Felidae]]
|género = ''[[Felis]]''
|spece = ''[[Felis catus]]''
|binomial = ''Felis catus''
|binomial_outoridade = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
|sinónimos =
* ''[[Felis silbestris]] catus'' <ref name="Driscoll">{{citar periódico|títalo=Fron wild animals to domestic pets, an eibolutionary biew of domestication|outor=Driscoll, C.La.; MacDonald, D.W.; L'Brien, S.J.|periódico=PNAS|belume=106|númaro=S1|data=2009|páiginas=9971-9978|url=http://www.pnas.org/cuntent/106/suppl.1/9971.full.pdf+html|doi=10.1073/pnas.0901586106 }}</ref>
* ''Felis catus domestica'' <ref name="ITIS F.c.d.">{{citar web
|url = http://www.itis.gob/serblet/SingleRt/SingleRt?search_topic=TSN&search_balue=727487
|títalo = ITIS Standard Report Page: Felis catus domestica
|publicado= ITIS Online Database
|acessodata= 07 de dezembre de 2012}}</ref>
}}
L '''gato''' ''(Felis silvestris catus)'', tamien coincido cumo '''gato caseiro''', '''gato ourbano''' ó '''gato doméstico''', ye un [[Animalia|animal]] de la [[Família (biologie)|Familha]] de ls [[felídeos]], mui popular cumo [[animal de stimaçon]]. Acupando l topo de la [[cadeia alimentar]], ye un [[Predaçon|predador]] natural de dibersos animales, cumo [[roedores]], [[Passeriformes|páixaros]], [[lagartixa]]s i alguns [[ansetos]].
La purmeira associaçon culs [[houmano]]s de la qual se ten ambora acunteciu hai cerca de 9.500 anhos, mas la domesticaçon dessa spece ouriunda de l cuntinente africano<ref name="fuolha-purmeiro-gato">{{citar web |url=http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/ciencia/ult306u11517.shtml |titulo= ''Purmeiro gato doméstico surgiu hai 9.500 anhos'' |trabalho=[[Fuolha de San Paulo]] |acessodata=1 de júnio de 2009 |léngua2=t}}</ref><ref name="nationalgeographic-oldest">{{citar web |url=http://news.nationalgeographic .com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html |titulo=''Oldest Known Pet Cat? 9500-Year-Old Burial Found on Cyprus'' |trabalho=[[National Geographic]] |acessodata=1 de júnio de 2009 |léngua2=en}}</ref> ye mui mais antiga. Sou mais primitibo ancestral coincido ye l ''[[Miacis]]'', mamífero que bibeu hai cerca de 40 milhones d'anhos, ne l final de l período [[Paleoceno]], i que possuía l'hábito de caminar subre ls galhos de las [[arble]]s. L'eiboluçon de l gato dou ourige al ''[[Dinitis]]'', spece que yá apersentaba la maior parte de las caratelísticas persentes ne ls felinos atuales <ref name="britannica-miacis">{{citar web |url=http://www.britannica .com/EBchecked/topic/379658/Miacis |titulo= ''Miacis'' |trabalho= [[Anciclopédia Britannica]] |acessodata=1 de júnio de 2009 |léngua2=en}}</ref> sendo tamien l'antepassado de [[lince]]s, [[jaguatirica]]s, grandes felinos cumo [[tigre]]s, [[puma]]s, [[Lion|lhiones]], [[Onça-pintada|onças]], [[leopardo]]s i l zaparecido [[Smilodon|tigre-diente-de-sabre]]. La sub-família [[Felinae]], qu'agrupa ls gatos domésticos, surgiu hai cerca de 12 milhones d'anhos, spandindo-se a partir de la [[África susaariana]] até alcançar las tierras de l'atual [[Eigito]].<ref name="Stefoff">{{Citar libro |títalo=Cats |outor=STEFOFF, Rebeca |local=New York |eiditora=Benchmark Books |léngua=[[Léngua anglesa|anglés]] |anho=2004|id=ISBN 0-7614-1577-7 |páiginas=112}}</ref>
Eisisten cerca de 250 raças de gato-doméstico, cujo peso bariable classefica la spece cumo animal doméstico de pequeinho la médio porte. Assi cumo [[perro|perros]] cun estas dimensones, bibe antre quinze i binte anhos. De personalidade andependiente, tornou-se un animal de cumpanha an dibersos lares al redror de l mundo, para pessonas de ls mais bariados stilos de bida. Na cultura houmana, figura de la [[mitologie]] a las [[superstiçon|superstiçones]], passando por personaiges de [[animaçon|zeinhos animados]], [[tira de jornal|tiras de jornales]], [[filme]]s i [[cuntos de fadas]]. Antre sues mais coincidas repersentaçones, stan ls gatos: [[Ton & Jerry|Ton]], [[Frajola]], [[Felix the Cat|Gato Félix]], [[L Gato de Botas]] i [[Garfield]].
{{TOC-lemitado|2}}
== Taxonomie ==
L gato doméstico fui chamado ''Felis catus'' por [[Carolus Linnaeus]] na sue obra ''Systema Naturae'', de [[1798]]. [[Johann Christian Daniel bon Schreber]] chamou de ''[[Felis silbestris|Felis silvestris]]'', l [[gato salbaige]] an [[1775]]. Desse modo, ls gatos caseiros son cunsidrados ua de las sub-speces de l gato salbaige. Nun ye ancomun, aliás, l cruzamiento antre gatos domésticos i salbaiges, formando spécimes [[Híbrido (biologie)|híbridos]].<ref name=ECB>{{Citar libro |títalo=Ancyclopedie of Cat Breds |outor=HELGREN, J. Anne |local=EUA |eiditora=Barron's Eiducational Series |léngua=Anglés |anho=1997 |id=ISBN 0-7641-5067-7 |páiginas=224}}</ref>
Pulas regras de prioridade de l ''Código Anternacional de Nomenclatura Zológica'', l nome de las speces domésticas deberie ser ''Felis catus''. Inda assi, na prática, la maiorie de ls [[biólogo]]s outelizan ''Felis silvestris'' pa las speces salbaiges i ''Felis catus'' solamente pa las formas domesticadas. Na oupenion m.º 2027, publicada ne l Belume 60 (Parte I) de l ''Bulletin of Zological Nomenclature'' ([[31 de márcio]] de [[2003]]),<ref name=BZOO>{{Citar libro |títalo=Bulletin of Zological Nomenclature |outor= Anternational Trust fur Zological Nomenclature |local=EUA |eiditora= Anternational Trust fur Zological Nomenclature |léngua=Anglés |anho=2003 |id=ISSN 0007-5167}}</ref> la ''Comisson Anternacional de Nomenclatura Zológica'' cunfirmou l'outelizaçon de ''Felis silbestris'' para chamar l gato salbaige i ''Felis silvestris catus'' pa las sub-speces domesticadas. ''Felis catus'' segue sendo bálido pa la forma domesticada, se esta fur cunsidrada ua spece apartada.<ref name="Linaeus1758">{{cite book |last=Linnaeus |first=Carolus |outhorlink=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae: secundun classes, ourdines, genera, species, cun charateribus, differentiis, synonymis, locis |publisher=Holmiae (Laurentii Salbii) |year=1766 |page=62 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bt6k99004c/f62.chemindefer |belume=1 |eidition = 12th |ourigyear = 1758}}</ref>
Johann Christian Polycarp Erxleben denominou l gato doméstico de ''Felis domesticus'' an sues obras ''Anfangsgrunde dar Naturlehre'' i ''Systema regni animalis'', de [[1777]]. Este nome i las sues bariantes ''Felis catus domesticus'' i ''Felis silvestris domesticus'' nun son nomes científicos bálidos segundo las regras de l ''Código Anternacional de Nomenclatura Zológica''.
== Stória i domesticaçon ==
{{Artigo percipal|[[Stória de l gato doméstico]]}}
[[Fexeiro:Bauernkatze.jpg|thumb|squierda|200px|Zde tiempos eimemoriales ls gatos auxelian ls houmanos na prebençon de roedores, specialmente an árias agrícolas.]]
Ls gatos domésticos atuales son ua adataçon eibolutiba de ls [[gato-brabo|gatos salbaiges]]. Cruzamientos antre defrentes spécimes ls tornórun menores i menos agressibos als [[home|houmanos]].<ref name="scientific-amarican"-eibolucao">{{citar periódico | títalo = L'eiboluçon de ls gatos | purmeiro = Stephen J. | ultimo = L'Brien |data= Agosto de 2007 | belume = 63 | coautores = Warren I. Johnson | jornal = Scientific Amarican Brasil | url = http://www2.uol .com.br/scian/reportaiges/la_eibolucao_de ls_gatos.html | acessadoen = 13 de júnio de 2009 }}</ref> Ls gatos fúrun domesticados purmeiramente ne l [[Ouriente Médio]] nas purmeiras bilas agriculturales de l [[Crecente Fértil]].<ref name="nyt-study">{{citar web |títalo= ''Study Traces Cat's Ancestry to Middle East'' | url = http://www.nytimes .com/2007/06/29/science/29cat.html?an&s=1183348800&en=46920e3fe2f7c649&ei=5087%0A |publicado= ''The New York Eiquipas'' | outor = Nicholas Wade |data= 29 de júnio de 2007 |léngua= [[Léngua anglesa|anglés]] | acessodata=12 de júnio de 2009}}</ref><ref name="science-near-eastern">{{citar periódico | títalo = ''The Near-Eastern Ourigin of Cat Domestication'' | purmeiro = Carlos La. | ultimo = Çcroll | jornal = Science |data= 27 de júlio de 2007 | belume = 317 | páiginas = 519-523| coautores = Marilyn Menotti-Raymond, Alfred L. Ruoca, Karsten Hupe, Warren I. Johnson, Eili Geffen, Eric H. Harley, Miguel Delibes, Domenique Pontier, Andrew C. Kitchener, Nobuyuki Yamaguchi, Stephen J. L’Brien, David W. Macdonald | eiditora = ''Amarican Association fur the Adbancement of Science'' |url = http://home.ncifcrf.gob/cr/lgd/feline%20genomic%20pdfs/MS602_Driscoll_Science.pdf | formato = [[PDF]] | léngua = [[Léngua anglesa|anglés]] | acessadoen = 13 de júnio de 2009}}</ref> Ls senhales mais antigos d'associaçon antre homes i gatos datan de 9 500 anhos atrás i fúrun ancontrados na ilha de [[Xipre]].<ref name="science-near-eastern" />
Quando las populaçones houmanas deixórun de ser [[nómade]]s, la bida de las pessonas passou a depender sustancialmente de la [[agricultura]]. La porduçon i armazenamiento de [[cereales]], mas, acabou por atrair [[roedor]]s. Fui nesse momiento que ls gatos benirun a fazer parte de l cotidiano de l ser houmano.<ref name="Stefoff"/> Por possuíren un fuorte anstinto [[caça]]delor, esses animales spontaneamente passórun a bibir nas cidades i eisercian ua amportante funçon na [[sociadade]]: eliminar ls [[rato]]s i [[camundongo]]s, qu'ambadian ls [[silo]]s de cereales i outros lugares adonde éran armazenados ls alimientos.<ref name="nyt-study" /><ref name="science-near-eastern" />
[[Fexeiro:Egypte louvre 058.jpg|180px|thumb|dreita|Ua statueta dun gato, feita ne l [[Antigo Eigito]], repersentando la diusa [[Bastet]], an sposiçon ne l [[Museu de l Loubre]].]]
Registros ancontrados ne l [[Eigito]], cumo [[grabura]]s, [[pintura]]s i [[státua]]s de gatos, andican que la relaçon desse animal culs [[Antigo Eigito|eigípcios]] data de pul menos 5 000 anhos.<ref name="maneijo">{{citar web | títalo = Maneijo de gatos | url = http://www.eiditora.ufla.br/BolExtensao/pdfBE/bol_43.pdf | purmeiro = Heilaíne Haddad Simones | ultimo = Machado | coautores = Daniela de Melo Resende, Ruthnéa Aparecida Lázaro Muzzi, Leonardo Augusto Lopes Muzzi | publicado = [[Ounibersidade Federal de Labras]] | formato = [[PDF]] | acessodata = 13 de júnio de 2009 }}</ref> Eilemientos ancontradas an scabaçones andican que, nessa época, ls gatos éran benerados i cunsidrados animales sagrados.<ref name="salamandro-eigito">{{citar web | títalo = L Gato ne l Eigito | purmeiro = Camille | ultimo = Paglia | url = http://www.salamalandro.redezero.org/l-gato nel-eigito/ | publicado = [http://www.salamalandro.redezero.org/ Salamandro] |data= 29 d'outubre de 2006 | acessodata = 13 de júnio de 2009 }}. Testo retirado de l libro ''Personas Sexuales'', de [[Camille Paglia]]. [[Cumpanha de las Letras]], 1994</ref> [[Bastet]] (Bast ó Fastet), la diusa de la fertelidade i de la felicidade, cunsidrada benfeitora i protetora de l'home, era repersentada na forma dua mulhier cula cabeça dun gato i frequentemente figuraba acumpanhada de bários outros gatos an sou entorno.<ref name="harmonia-gatos">{{citar web | títalo = Gatos | url = http://www.beterinariaharmonia .com.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=category§ionid=8&id=25&Itemid=112 | publicado = Clínica Beterinária Harmonia | acessodata = 13 de júnio de 2009}}</ref><ref name="FEG">{{Citar libro|títalo=Fotprint Eigyt|outor=Betts,Vanessa i Badawi, Cherine|local=San Paulo|eiditora=Fotprint Trable Guides|léngua=[[Léngua anglesa|anglés]]|anho=2004|id=ISBN 978 1 906098 23 0 |páiginas=64}}</ref>
Na berdade, l'amor de ls eigípcios por esse animal era tan antenso qu'habie leis proibindo que ls gatos fússen "sportados".<ref name="PETFRIENDS">{{Citar web
|url=http://www.petfriends .com.br/anciclopedie/ra%C3%A7as_gatos/gatos_anciclopediadomestico.htn
|títalo=Modelo de l'anciclopédia para gatos
|publicado=www.petfriends .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Qualquiera biajante que fusse ancontrado traficando un gato era punido cula [[pena de muorte]]. Quien matasse un gato era punido de la mesma forma i, an causo de [[muorte natural]] de l'animal, sous duonhos deberian ousar trajes de [[luto]].<ref name="LUTO">{{citar web | títalo = L Gato na Stória| url = http://www.antercat .com.br/andex01.htn | publicado = [http://www.antercat .com.br/andex01.htn] | acessodata = 15 de júnio de 2009 }}</ref>
Nun tardou para qu'alguns animales fússen clandestinamente trasportados para outros territórios,<ref name="DRAPRISCILLA">{{citar web | títalo = Ourige de ls gatos| url = http://www.drapriscilaalbes .com.br/artigos/Ourige%20dos%20gatos.pdf| publicado = [http://www.drapriscilaalbes .com.br/artigos/Ourige%20dos%20gatos.pdf] | acessodata = 15 de júnio de 2009 }}</ref> fazendo cun que la popularidade de ls gatos oumentasse. Al chegáren a la [[Pérsia]] antiga, tamien passórun a ser benerados i habie la fé de que, quando maltratados, corria-se l risco de star maltratando un [[sprito]] amigo, criado specialmente para fazer cumpanha al home durante sue passaige na [[Planeta Tierra|Tierra]]. Desse modo, al prejudicar un gato, l'home starie atingindo la si própio.<ref name="harmonia-gatos" />
Debido al fato de séren símios caçadores i auxeliáren ne l cuntrole de pragas, por muitos [[seclo]]s ls gatos tubírun ua posiçon prebilegiada na [[Ouropa]] [[Cristandade|crestiana]]. Mas, ne l'ampeço de la [[Eidade Média]], la situaçon mudou: gatos fúrun acusados de stáren associados a malos spritos i, por esso, muitas bezes fúrun queimados juntamente culas pessonas acusadas de [[bruxarie]].<ref name="ondaa-eidade-medie">{{citar web | títalo = Ls Gatos na Eidade Média | ultimo = Follain |purmeiro = Martha | url = http://www.ondaa.org/artigos/artigo22.htn | publicado = [http://www.ondaa.org/artigos.htn ONDAA.ORG - Organizaçon pula Dignidade de Animales Abandonados] | acessodata = 13 de júnio de 2009}} Acessíbel tamien an [http://www.floraisecie .com.br/detalhe_artigo.php?id_artigo=297 Florales i Cia.]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Até hoije, inda eisiste l preconceito de que las bruxas ténen un [[gato negro]] de stimaçon, sendo esse animal associado als mais dibersos tipos de sortilégios; dependendo de la region, mas, puoden ser cunsidrados animales que trazen buona suorte. Ye mui quemun oubir stórias de [[suorte]] i [[azar]] associadas als animales dessa quelor.<ref name="about-blackcats">{{citar web | títalo = Vlack Cats Folklore: Witches - Beliefs About Black Cats | ultimo = Syufy | purmeiro = Franny | url = http://cats.about .com/od/catloreurbanlegends/la/blackcatlore.htn | publicado = [http://cats.about .com/ About .com] |léngua= [[Léngua anglesa|anglés]] | acessodata = 13 de júnio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:Blackie and Churchill (cropped).jpg|thumb|200px|squierda|[[Winston Churchill]] afaga l gato qu'era mascote de l nabio melitar HMS Prince of Wales (53), agosto de [[1941]].]]
Al fin de la Eidade Média, l'aceitaçon de ls gatos nas residéncias tubo un nuobo ampulso, fenómeno que tamien se stendiu a las [[nabio|ambarcaçones]], adonde ls nabegadores ls mantenien cumo mascotes. Coincidos cumo [[gatos de nabios]], esses animales assumian tamien la funçon de cuntrolar la populaçon de [[roedor]]s a bordo de l'ambarcaçon.<ref name="ondaa-eidade-medie" /> Cul passar de l tiempo, muitos gatos passórun a ser cunsidrados animales de luxo, ganhando ua buona posiçon de l punto de bista social, sendo até outelizados cumo "acessórios" an eibentos sociales pulas damas. Nessa época, l gato ampeçou a passar por melhoramientos genéticos para sposiçones, ampeçando assi la criaçon de raças puras, cun [[pedigre]]. Ua de las purmeiras raças criadas para essa finalidade fui la [[gato persa|persa]], que quedou coincida passado sue antroduçon ne l cuntinente ouropeu, rializada pul biajante [[italia]]ne l [[Pietro Della Balle]].<ref name="catworld-persian">{{citar web | títalo = Persian Cat Bred Profile: Story of the Persian cat | url = http://www.cat-world .com.au/PersianCatBredProfile.htn | publicado = [http://www.cat-world .com.au/ Cat World] |léngua= [[Léngua anglesa|anglés]] | acessodata = 13 de júnio de 2009 }}</ref>
La purmeira grande [[sposiçon]] de gatos acunteciu an [[1871]], an [[Londres]]. A partir desse momiento, l'antresse an se spor gatos zambolbidos drento de ciertos padrones propagou-se por to la [[Ouropa]].<ref name="ECB">{{Citar libro|títalo=Ancyclopedie of Cat Breds|outor=Heilgren, J. Anne|local=EUA|eiditora=Barron's Eiducational Series|léngua=[[Léngua anglesa|anglés]]|anho=1997|id=ISBN 0-7641-5067-7 |páiginas=224}}</ref>
Atualmente, ls gatos son animales bastante populares, serbindo al home cumo un buono animal de cumpanha, i inda cuntinan sendo outelizados por agricultores i nabegadores de dibersos países cumo un meio barato de se cuntrolar la populaçon de detreminados roedores. Debido al fato de sue [[domesticaçon]] ser relatibamente recente, quando necessairo cumberten-se facilmente a la bida salbaige, passando a bibir an ambientes silbestres, adonde forman pequeinhas colónias i caçan an cunjunto.<ref name="ECB" />
== Caratelísticas ==
[[Fexeiro:Scheme cat anatomy-t.svg|thumb|squierda|340px|Anatomie dun gato.]]
Ls gatos, giralmente, pesan antre 2,5 i 7 kg; antretanto, alguns eisemplares, cumo l [[Maine Con]], puoden sceder ls 12 kg. Yá fúrun registrados eisemplares cun peso superior a 20 kg, debido al scesso d'alimentaçon.<ref>[http://www.seaworld.org/animal-anfo/Animal-Bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/mammalia/carnibora/domestic-cat.htn ''Domestic Cat'' Seaworld]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
An catibeiro, ls gatos biben tipicamente de 15 a 20 anhos, mas l'eisemplar mais bielho yá registado bibeu até ls 36 anhos.<ref>[http://ronronar .com/artigos/gato-storia ''L Gato na Stória'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls gatos domésticos ténen la spetatiba de bida oumentada quando nun saen pulas rues, pus esso reduç l risco de ferimientos ocasionados por brigas i acidentes. La [[castraçon]] tamien oumenta seneficatibamente la [[spetatiba de bida]] desses animales, ua beç que reduç l'antresse de l'animal por fugas noturnas i tamien l risco d'ancidéncia de [[cáncaro (tumor)|cáncaro]] de [[colhon]]s i [[obairo]]s.<ref name=CBDSG>{{Citar libro|títalo=Cuide bien de sou Gato|outor=Palika, Liç|local=San Paulo|eiditora=Publifolha|léngua=Pertués|anho=2000|id=ISBN 85-7402-247-0 |páiginas=64}}</ref>
Gatos salbaiges que biben an ambientes ourbanos ténen spetatiba de bida reduzida. Gatos salbaiges mantidos an colónias tenden a bibir mui mais. L Fondo Británico de Açon para Gatos (''British Cat Ation Trust''<ref>[http://www.catationtrust.co.uk/main.htn ''British Cat Ation Trust'' British Cat Ation Trust Website]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) relatou l'eisisténcia dua gata salbaige cun cerca de 19 anhos d'eidade.<ref>[http://www.messybeast .com/longebity.htn ''Oldest Cats'' The Messybeast]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls gatos possuen trinta i dous [[músclo]]s na [[oureilha]], l que les permite tener un tipo de [[oudiçon]] direcional, mobendo cada oureilha andependientemente de l'outra. Assi, un gato puode mober l cuorpo nua direçon, anquanto mobe las oureilhas para outro lado.<ref name=CATANATOMY>{{Citar libro|títalo=Cat Anatomy)|outor=Flash Anatomy|local=EUA|eiditora=Bryan Edwards Publishing|léngua=Anglés|anho=1998|id=ISBN 1-878576-18-6 |páiginas=52}}</ref> La maiorie de ls gatos ten pabilhones auditibos ourientados para cima. Defrentemente de ls [[perro|perros]], gatos cun oureilhas dobradiças son stremamente ralos. Ls [[Scottish Fold]]s son ua de las sceçones a essa regra, debida a ua série de [[mutaçon|mutaçones genéticas]]. Quando eirritados ó assustados, ls gatos repuxan ls [[músclo]]s de las oureilhas, l que faç cun qu'eilhas se anclinen para trás.
L método de cunserbaçon d'einergie de ls gatos cumprende [[sono|drumir]] arriba de la média de la maiorie de ls animales, subretodo a la medida qu'ambelhecen. La duraçon de l período de sono barie antre 12–16 horas, sendo de 13–14 horas l balor médio. Alguns spécimes, assi i todo, puoden chegar a drumir 20 horas nun período de 24 horas.<ref name="CBDSG"/>
[[Fexeiro:Patricinho.jpg|thumb|dreita|200px|L gato doméstico questuma drumir durante la maior parte de l die para cunserbar sue einergie.]]
La [[temperatura]] normal de l cuorpo desses animales barie antre 38 i 39 °C. L'animal ye cunsidrado [[febre|febril]] quando ten la temperatura superior a 39,5 °C, i [[heipotermia|heipotérmico]] quando stá ambaixo de 37,5 °C. Cumparatibamente, ls seres houmanos ténen temperatura normal an torno de 37 °C. La pulsaçon de l [[coraçon]] desses pequeinhos mamíferos bai de 140 a 220 batidas por minuto i depende mui de l stado de scitaçon de l'animal. An repouso, la média de la [[frequéncia cardíaca]] queda antre 150 i 180 bpn.<ref name="CATANATOMY"/>
Un [[ditado popular|adágio]] popular diç que ls gatos caen siempre de pie. Giralmente, l ditado corresponde a la rialidade, mas nun ye ua regra cerrada. Durante la queda, l gato cunsegue, por [[anstinto]], girar l cuorpo i prepará-lo para aterrar an pie, outelizando la [[cauda]] para dar [[eiquilíbrio postural|eiquilíbrio]] i [[flexibelidade]]. Ls gatos siempre se ajeitan de l mesmo modo, zde qu'haba tiempo durante la queda para fazé-lo; deste modo, son capazes de suportar quedas de muitos metros, bisto que, durante la queda, chegan a ua belocidade-lemite na qual suportan l'ampato cul suolo. Alguas subespeces sin cauda son sceçones l'esta regra, yá que l gato cunta cula cauda para cunserbar l [[momiento angular]], neçaira para andireitar l cuorpo antes de l pouso. Assi cumo la maiorie de las speces de mamíferos, ls gatos son capazes de [[Nataçon|nadar]]. Inda assi, solamente l fázen quando stremamente necessairo, cumo an causo de queda [[acidente|acidental]] na [[auga]].<ref>[http://www.saudeanimal .com.br/gato1.htn ''L Gato doméstico'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Assi cumo ls perros, ls gatos son [[digitígrado]]s: andan diretamente subre ls [[dedo]]s; ls [[uosso]]s de las sues [[pata]]s cumponen la parte mais baixa de la porçon besible de las [[pierna]]s. San capazes de passos percisos, colocando cada pata diretamente subre la pegada deixada pula anterior, menimizando l rugido i ls trilhos besibles.<ref name="CATANATOMY"/>
=== Alimentaçon ===
[[Fexeiro:Moxy the infant kitten being bottle-fed.jpg|thumb|200px|Gato recén-nacido sendo alimentado la [[leite]].]]
Ls gatos, cumo caçadores, alimentan-se de [[anseto]]s, pequeinhas [[abes]] i [[roedor]]s. Ls gatos nó-domesticados, abandonados i sin duonho, ó gatos domesticados que se alimenten libremente, cunsumen antre 8 a 16 refeiçones por die. Anque desso, ls animales adultos puoden adatar-se a solo ua refeiçon por die.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=UTArAAAAYAAJ Nutrient Requirements of Cats]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. National Academies Press. Pg 1. ISBN 978-0-309-03682-5</ref> Biologicamente, ls gatos son classeficados cumo animales [[carníboro]]s, tenendo la sue [[fesiologie]] ourientada pa l'eficiéncia ne l processamiento de [[chicha]], cun cunsequente auséncia de porcessos eficientes pa la digeston de [[begetal|begetales]].
Ls gatos nun porduzen la sue própia [[taurina]] (un [[ácido ourgánico]] eissencial). Cumo essa sustáncia stá persente ne l tecido muscular de ls animales, l gato percisa se alimentar de chicha para subrebibir. Assi, ls gatos apersentan [[diente|dentiçon]] i [[apareilho digestibo]] specializado para processamiento de chicha. L [[antestino]] diminuiu de stenson al longo de l'eiboluçon para quedar solo culs segmientos que melhor processan las [[proteína]]s i [[gordura]]s d'ourige animal.<ref>{{cite journal |outhor=Zoran DL |title=The carnibore cunnetion to nutrition in cats |journal=Journal of the Amarican Beterinary Medical Association |belume=221 |issue=11 |pages=1559–67 |year=2002 |doi=10.2460/jabma.2002.221.1559 |url=http://www.catinfo.org/zoranes_article.pdf |format=PDF }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'apareilho digestibo lemita seriamente la capacidade de ls gatos de [[digeston|digerir]], [[metabolismo|metabolizar]] i [[absorçon (fesiologie)|absorber]] nutrientes d'ourige begetal, bien cumo ciertos [[ácido graxo|ácidos graxos]].
La taurina ye rala an plantas, mas relatibamente abundante ne ls [[tecidos animales|tecidos de ls animales]], sendo un [[aminoácido]] de grande amportança pa la [[salude]] de ls uolhos de ls gatos, de modo que la deficiéncia dessa sustáncia puode causar ua [[degeneraçon macular]], na qual la [[retina]] sofre çtruiçon lenta i gradual, podendo causar ua [[cegueira]] eirrebersible ne l'animal.
[[Fexeiro:Cat and mouse.jpg|thumb|squierda|200px|L'eiboluçon tornou ls gatos eicelentes caçadores.]]
Anque de la fesiologie de l gato ser eissencialmente ourientada pa l cunsumo de chicha, ye quemun que ls gatos cumplementen la sue dieta carníbora cula angeston de pequeinhas cantidades de [[yerba]]s, [[fuolha (botánica)|fuolhas]], [[Plantae|plantas domésticas]] ó outros eilemientos d'ourige begetal. Ua teorie sugere qu'este cumportamiento ajuda ls gatos la [[regurgitaçon|regurgitar]] an causo de defícel digeston; outra teorie apunta qu'angerir pequeinhas doses de begetales fornece fibras i minerales dibersos, nun persentes nua dieta sclusibamente carníbora. Neste cuntesto, ye neçaira prudéncia als duonhos de ls gatos porque alguas plantas puoden ser [[beneno]]sas pa ls animales.<ref name=UFLA>[http://www.eiditora.ufla.br/BolExtensao/pdfBE/bol_43.pdf ''Maneijo de Gatos'' UFLA]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Las fuolhas d'alguas speces de [[lírio]]s puoden causar dano ne ls [[rin|rines]], que puode mesmo ser fatal; tamien las plantas de l género ''[[Philodendron]]'' son benenosas pa ls gatos.<ref>{{Citar web| url = http://www.cfainc.org/articles/plants.html | títalo = Plants and Your Cat | publicado = The Cat Fanciers' Association, Anc. | acessodata = 2007-05-15}}</ref> Outro eisemplo ye l de l [[abacateiro]], de l qual alguas partes son [[antoxicaçon|tóxicas]], mas cujo fruito (sceto l carunha) ye un angrediente an bárias marcas de quemido para gatos.<ref>{{Citar web| url = http://www.breders-choice .com/cat_porduts/abodermcat.htn | títalo = AboDern Natural Premiun Cat Fod | acessodata = 13-jan-2009}}</ref>
Ls gatos son bastante seletibos an sue alimentaçon, l que puode ser decorriente, pul menos an parte, de la mutaçon que causou a la spece la perda de la capacidade de detetar l sabor doce ne ls alimientos. Anque eisigentes, percisan alimentar-se custantemente, pus, de modo giral, nun tolírun mais de 36 horas d'ayuno sin que ls sous rines sofran algun risco de dano.<ref>{{Citar web
|url=http://www.stension.org/pages/Fat_Cats_are_Predisposed_to_Liber_Porblems
|títalo=Fat Cats are Predisposed to Liber Porblems - eXtension
|publicado=www.stension.org
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
L gato eisibe algua preferéncia pula planta zeignada por [[nepeta]], popularmente coincida cumo ''yerba-de ls-gatos'', ó ''catnip''. Muitos gatos gustan de comer esta planta, que ten eifeitos dibersos ne l sou cumportamiento, anquanto outros solo rasteijan subre esse begetal i brincan cun sues fuolhas i flores.<ref>{{cite journal |outhor=Grognet J |title=Catnip: Its uses and effets, past and persent |journal=Can. Bet. J. |belume=31 |issue=6 |pages=455–456 |year=1990 |month=júnio |pmid=17423611 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/picrender.fcgi?artid=1480656&blobtype=pdf }}{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls gatos tamien puoden sofrer de çtúrbios alimentares dibersos. Alguns cuntraen ua malina chamada [[pica (trastorno)|pica]],<ref>[http://www.bmth.ucdabis.edu/home/beh/feline_behabior/pica.html ''Pica: The Un-fenicky Feline'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> que cunsiste nun trastorno que ls ampele a mastigar oubjetos alhenos la sue dieta, tales cumo [[tierra|tierra]], [[plástico]], [[papel]], [[lana]], [[carbon]] i outros materiales, l que puode ser peligroso pa la sue própia subrebibéncia, dependendo de la [[toxicidade]] desses materiales.<ref name="UFLA"/>
L meio d'alimentaçon mais recomendado pa ls gatos domésticos ye l cunsumo libre, ó seia, debe-se percurar deixar l'alimiento a la buntade pa l'animal al longo de l die. Essa prática ten la bantaige de diminuir l [[pH]] de la [[urina]], eibitando, desse modo, la formaçon de [[cálclo renal|cálclos renales]]. Inda assi, alguns [[medecina beterinária|beterinairos]] questuman recomendar que l duonho cuntrole la cantidade d'alimiento angerida, ouferecendo al gato porçones lemitadas, bisando eibitar que l'animal quede cun [[oubesidade|subrepeso]].<ref>[http://www.guabi .com.br/pet/gatos/dicas.asp?codigo=51 ''Cumo alimentar sou gato'']{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Cumportamiento ===
[[Fexeiro:White Cat Nursing Four Kittens.jpg|thumb|squierda|200px|Ua gata amamentando sous filhotes.]]
L [[caráter|temperamiento]] de ls filhotes barie cunforme la niada i la [[socializaçon]]. Ls gatos de pul cúrtio tenden a ser mais magros i fesicamente mais atibos, anquanto ls gatos de pul cumprido tenden a ser mais pesados i letárgicos. Antretanto, la maiorie de ls gatos partilha un mesmo cumportamiento: son stremamente [[curjidade|curjidosos]]. Nun ye por acauso qu'eisiste un dezido popular que diç "''La curjidade matou l gato''". Quando abandonados an árias remotas, loinge de la sociadade houmana, filhotes de gatos puoden cumberter-se al meio de bida salbaige, passando la caçar pequeinhos animales para subrebibir.<ref name="hsus.org">''Feral Cats: Frequently Asked Questiones'' - Houmane Society of the United States [http://www.hsus.org/pets/issues_affeting_our_pets/feral_cats/feral_cats_frequently_asked_questiones.html#1_What_is_la_feral_cat]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La spetatiba de bida dun gato de rue ye de solo trés anhos. Yá un gato que seia cuidado por houmanos puode superar ls 20 anhos d'eidade.<ref name="Curjidades subre ls gatos">[http://gatos-i-gaticos.portales.ws/curjidades.html ''Curjidades subre ls gatos'']</ref> L gato ne l stado [[salbaige]] ye un animal mui social, chegando a stablecer colónias mais ó menos hierarquizadas. Ten un [[anstinto]] natural de caça. Mesmo quando domesticados, ls machos tenden a marcar l sou território cun [[urina]]. Ls gatos possuen un cérebro bastante eiboluído, sendo capazes de sentir emoçones. Puoden sofrer dibersos çtúrbios psicológicos, tales cumo [[strisse]] i [[depresson nerbosa|depresson]]. Assi cumo un ser houmano, quando stressados, tenden a tener un cumportamiento [[neurose|neurótico]].<ref name="CBDSG"/>
Esses animales questuman [[cópula (biologie)|copular]] solamente quando la [[fémea]] entra ne l [[cio]]. Este puode ocorrer bárias bezes al longo dun [[anho]] i dura aprossimadamente ua [[sumana]]. L macho percura cercar la fémea, que tenta rejistir al mássimo a la cópula. Se l macho ye hábil, el cunseguirá mordé-la na parte posterior de l [[cachaço]], eimobelizando-la. Até cunseguir esso, ye quemun que ls dous solten miados altos, defrentes de l miado usual. La [[penetraçon]] ye dolorosa. La cópula stimula l'ampeço de l porcesso de [[obulaçon]] de las fémeas: eilhas ténen sensores nerbosos que, cula delor, atiban l porcesso. Desse modo, poucos [[óbulo]]s son perdidos.<ref name="CATANATOMY"/>
[[Fexeiro:Gatos an cria.JPG|thumb|squierda|200px|La mai amamenta la sue cria.]]
Sue [[belheç]] ocorre de forma abruta, nun sendo gradual cumo l'houmana. Dura aprossimadamente un anho i finda cula [[muorte]]. Ye possible que l gato tenga malinas típicas de l'eidade abançada, cumo [[cachon (malina)|cachon]] i perda [[olfato|olfatiba]]. Nesta fase, l'animal giralmente drume durante to l die, mostrando stremo cansaço i fraqueza muscular.<ref name=GERIATRIA>{{Citar libro|títalo=Geriatria i Gerontologie de l Perro i Gato|outor=Hoskines, Johnny D.|local=San Paulo|eiditora=Ruoca |léngua=Pertués|anho=2008|id=ISBN 978-85-7241-734-1|Páiginas=448}}</ref>
Las fémeas apersentan un temperamiento bariable: puoden simular eignorar sou duonho, dar atençon a el, ronronar ó fugir sin rezon aparente. L cumportamiento de ls gatos depende de cada andibíduo, de l momiento de l die i até mesmo de las [[clima|cundiçones climáticas]]. Anquanto un felino puode ser mui sociable, l'outro puode ser cumpletamente arisco. Alguns gatos quedan agitados i abersos al cuntato cun houmanos a la nuite. Inda ye possible ouserbar qu'alguns desses animales quedan agitados quando ua tempestade stá por benir, outros adotan ua posiçon defensiba, an que quedan deitados culas patas recolhidas, aguardando l'ampeço de la [[chuba]]. Debido la bariaçones custantes an sou humor, ye possible dezir que, na maiorie de las bezes, l temperamiento dun gato ye amprebesible. An alguas ocasiones, un gato filhote puode apersentar bariaçones d'einergie, quedando alguas bezes mais calmos, outras mais agitados. Gatos adultos manténen-se calmos por mais tiempo que gatos pequeinhos, por séren maiores i mais pesados.<ref name="ECB"/>
==== Higiene ====
Ls gatos son animales mui higiénicos, sendo que passan muitas horas por die cuidando de la limpeza de sous puls. Para esso, outelizan la superfice áspara de sues [[léngua]]s para remober partículas de pó i sujeira. Debido al modo que tratan de la sue higiene, lambendo-se i angerindo mui puls, ls gatos eibentualmente regurgitan esse material na forma de pequeinhas bolas cuntendo suco gástrico i material piloso.<ref name="Higiene">[http://bicharada.net/animales/topicos.php?bid=21 ''Gatos: l'higiene'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Outro aspeto caratelístico de l'higiene desses felinos ye l fato del anterrar la sue [[urina]] i [[merda]], eibitando assi que l'oulor denuncie sue persença a ua possible presa ó predador. Cun esso, quando l gato ye criado an locales sin la persença de tierra sposto, hai la necidade de se manter ua caixa cun [[arena sanitária]] a la sue çposiçon, sendo qu'anstintibamente el eirá outelizá-la pa l çcarte de sous resíduos fesiológicos. Alguns fabricantes çponibelizan arenas perfumadas para eliminar l'oulor fuorte que sues merda poderien deixar nun ambiente cerrado (casas i apartamientos).<ref name="Higiene2">[http://casa.hsw.uol .com.br/domesticacao2.htn ''Cumo ansinar sou animal a fazer las necidades ne l lugar cierto '']{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Ciclo biológico ===
==== Reproduçon ====
L gato apersenta bários ciclos reprodutibos al longo de l'anho, que puoden durar de 4 a 7 dies. Durante esse período, las gatas mian mais frequentemente i bários gatos puoden lutar por ua mesma fémea ne l [[cio]]; l bencedor ganha l dreito de copular. Inda que la fémea, la percípio, rechace la [[relaçon sexual]], eilha acaba aceitando l macho. Depuis de la cópula, la fémea se limpa i puode quedar mui biolenta até que tremine to l'ato de l'acasalamiento, ua beç que l ciclo se repita. Las gatas puoden tener cada óbulo fecundado por un macho defrente, tenendo assi, na mesma niada, filhotes de pais defrentes.<ref name="UFLA"/>
Las gatas alcançan la maturidade sexual antre 4 a 10 meses d'eidade, i ls gatos antre 5 a 7 meses passado l nacimiento. La gestaçon dura de 63 a 65 dies, aprossimadamente i puode gerar dun a uito filhotes.<ref name="UFLA"/> Ls recén-nacidos dében manter-se cula mai por 60 dies, yá qu'anton l gatico yá terá recebido ls nutrientes necessairos. Separá-los antes desse período serie un erro, debido a la possibelidade de qu'eilhes morran por falta d'alimentaçon adequada. Puode-se sterelizar ls gatos, procedimiento normalmente rializado an machos antes qu'eilhes comecen a marcar território; esto debe eibitar qu'eilhes perpetuen esse cumportamiento al longo de sues bidas.<ref name="CATANATOMY"/>
==== Caratelísticas genéticas ====
L gato apersenta 38 [[cromossomo]]s i son coincidas cerca de 200 [[patologie]]s associadas, muitas deilhas quemuns als seres houmanos. L porjeto "Genoma de l Gato", de l ''Laboratory of Genomic Dibersity'', pretende çcubrir sou genoma.<ref>[http://home.ncifcrf.gob/cr/lgd/cumparatibe_genome/catgenome/andex_m.asp ''Cat Genome Porjet '' Laboratory of Genomic Dibersity]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Cat Eyes.jpg|thumb|dreita|200px|Gata cun [[heiterocromie]], anomalia genética na qual l'andibíduo ten un uolho de cada quelor.]]
Eesiste ua fé de que ls gatos brancos d'uolhos azules son xordos, la nun ser que téngan un uolho de cada quelor, caratelística coincida por [[heiterocromie]], cujos portadores son chamados [[Gato d'uolho ímpar|gatos d'uolhos ímpar]]. Esto stá cierto an parte, yá qu'hai ua maior porbabelidade de gatos cun essas caratelísticas físicas séren tamien xordos, mas este fato nun ye detreminante.<ref name="ECB"/>
A quelor branca de l gato se debe a l'auséncia de [[melanina]] an sue [[piel]] i [[pul]]s. Hai quatro modos dun gato ser de la coloraçon branca "sólida": ser [[homozigótico]] pa l [[alelo]] ca ([[Albenismo|albino]] d'uolhos azules); ser homozigótico pa l'alelo c (que ye albino d'uolhos burmeilhos); ser homozigótico pa l'alelo S (mancha branca); ó tenr l'alelo w (de l gene branco dominante) ne l sou [[cariótipo]].
L gene de la [[xordeira]] ye própio de ls gatos brancos, chama-se alelo w, i ye l causador de la coloraçon branca i de la xordeira ne ls gatos. Nin todos ls gatos brancos son xordos, solo l son ls qu'apersentan l tal gene. L gene w faç cun que l gato seia branco, inda que sous genes dígan qu'el ye un gato scuro; este gene ten la peculiaridade de "mascarar" l resto de las coloraçones para fazé-los brancos.<ref name="CATANATOMY"/> Para alhá desso, estes gatos solo ten ls uolhos azules ó berdes. Outra caratelística genética ye l fato de, an alguns animales, ls caneiros de la mandíbula anferior séren proeminentes, semelhantemente al ouserbado ne ls [[fóssil|fósseis]] de l [[tigre-dientes-de-sabre]].<ref name="ECB"/>
=== Pelaige ===
[[Fexeiro:GataDoméstica.jpg|thumb|squierda|200px|Ua gata de pelaige tricolor.]]
An respeito a las quelores, ls gatos puoden tener ua única coloraçon, cumo ls cumpletamente brancos ó negros, que solo ten [[pul]]s cuntrastantes soltos an alguas partes de l cuorpo. Tamien puoden tener dues quelores, cumo l branco i negro (típico ''gato-baca''), branco i laranja, pardo i branco, ó cinza i branco. Puoden tenr un padron de quelores tigrado an laranja, pardo i branco; an tones cinza i alaranjados (gatos romanos), cul pul dua solo quelor an to la sue stenson ó de dous tipos de quelores (las stremidades defrentes de l resto de l cuorpo). Tamien puoden tener un padron de quelor siamés cun quelores mais scuras na face, rabo, patas i oureilhas. Outro tipo de coloraçon ye a tricolor, cumo, por eisemplo, branco, laranja i negro. Las gatas questuman tener ls puls mais lustrosos i brilhantes de l que ls machos, an contra partida eilhas questuman soltar mais puls de l que ls gatos, percipalmente ne ls períodos de l'ampeço de l cio. Ls gatos tricolores ó d'até quatro quelores son normalmente fémeas; quando son machos, son stéreis. An cuntrapartida, ls gatos romanos laranjas son an sue maiorie machos, mas ye possible deparar-se cun fémeas. L tipo de pul bai zde l mui cúrtio (cumo l [[Sphynx]], cujo pul ye quaije ambesible), l crespo (ne l causo de l [[Debon rex]]), l pul cúrtio normal cun ua quelor solamente ó cun puntas d'outras quelor, l pul semi-longo, até l pul mais longo procedentes de las cruzas cul Bosque de la Noruega, persa ó qualquiera outra raça de pul longo.<ref name=Manual>{{Citar libro|títalo=Gato: manual de l propiatairo|outor=Brunner, David;Stall, San |local=San Paulo|eiditora=Giente|léngua=Pertués|anho=2006|id=ISBN 85-7312-484-9|páiginas=208}}</ref>
=== Sentidos ===
Muitos [[Zologie|zoólogos]] acraditan que ls gatos son ls mais sensitibos de ls mamíferos.{{Carece de fuontes|data=dezembre de 2012}} Anquanto sou [[olfato]] i [[oudiçon]] puoden nun ser tan aguçados quanto ls de ls perros, la [[bison]] altamente apurada, oudiçon i olfato subre-houmanos, cumbinados cul [[paladar]] i sensores táteis altamente zambolbidos, corroboran cun esta heipótese.<ref name="Manual"/>
==== Bison ====
[[Fexeiro:WhiteCat.jpg|thumb|squierda|200px|Gatos ténen la bison mui nítida.]]
Medir i classeficar ls sentidos de ls animales puode ser defícel, percipalmente por que nun eisisten meios splícitos de quemunicaçon antre l'oubjeto de l teste i l'eisaminador. Antretanto, testes andican que la bison aguçada de ls gatos ye largamente superior ne l [[nuite|período noturno]] an cumparaçon als [[houmano]]s, mas menos eficaç durante l [[die]]. Ls uolhos de ls gatos possuen l [[tapetun lucidun]], ua nembrana posicionada drento de l [[globo ocular]] que restimula la retina al refletir la [[luç]] na cabidade.<ref name="gatoberde .com.br">{{Citar web
|url=http://www.gatoberde .com.br/gatoberde/02_00.asp?menu_cod=139&menu_cod_pai=133
|títalo=Gato Berde - http://www.gatoberde .com.br
|publicado=www.gatoberde .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Anquanto este artifício melhora la bison noturna, parece reduzir l'acuidade bisual na persença de luç abundante. Quando hai muita luminosidade, la [[aluna]] an formato de fenda fecha-se l mássimo possible, para reduzir la cantidade de luç a atingir la [[retina]], l que tamien resguarda la noçon de perfundidade. L ''tapetun'' i outros macanismos dan als gatos un limiar de deteçon de luminosidade siete bezes menor que la de ls houmanos.<ref name="sentidos">
{{Citar web
|url=http://www.osgatos.com.br/sentidos.html
|títalo=Sentidos de ls gatos
|publicado=www.osgatos.com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
Ls gatos ténen, an média, campo bisual cun abiertura stimada an 200°, contra 180° de ls houmanos, cun subreposiçon binocular mais streita que la de ls houmanos. Cumo an muitos predadores, ls uolhos quedan posicionados na parte fruntal de la cabeça de l'animal, ampliando la noçon de perfundidade an detrimiento de l'anchura de l campo de bison.<ref name=OGEANEIDSG>{{Citar libro|títalo=L Gato: antendendo las necidades i anstintos de sou gato|outor=Hofmann, Heilga|local=San Paulo|eiditora=WMF |léngua=Pertués|anho=1997|id=ISBN 85-336-0667-2|Páiginas=175}}</ref>
L campo de bison depende percipalmente de l posicionamiento de ls uolhos, mas tamien puode star relacionada cula custruçon de ls uolhos. Al ambés de la [[fóbea]], que dá als houmanos eicelente bison central, ls gatos ténen ua faixa central marcando l'anterseçon binocular. Aparentemente, ls gatos cunseguen defrenciar [[quelor]]s, especialmente a la cúrtie çtáncia, mas sin sutileza apreciable, an tenermos houmanos. Ls gatos tamien possuen ua terceira nembrana protetora de ls uolhos, la [[nembrana nititante|nembrana de nitaçon]], que ye l'ato d'ancerrar ls uolhos anstintibamente na persença de luç antensa. Essa nembrana fecha an parte quando l'animal stá [[malina|doente]]. Se l gato mostra frequentemente essa terceira [[pálpebra]], ye un andicatibo de malina.<ref name="GERIATRIA"/>
==== Oudiçon ====
[[Fexeiro:Katzenohr seitlich.JPG|thumb|Right|200px|L formato de las oureilhas de ls gatos ajuda-los l'eidantificáren cun percison la fuonte de ls [[sonido|sonidos]].]]
Ls seres houmanos i ls gatos ténen lemites similares d'oudiçon an baixa frequéncia, que dében rondar ls 20 Hç. Yá na scala d'alta frequéncia, ls gatos ténen ampla bantaige, alcançando ls 60 kHç, superando até mesmo ls [[perro|perros]]. Ls gatos puoden oubir até dues [[oitaba]]s arriba de ls houmanos (20 kHç) i meia oitaba para alhá de ls perros. Quando detetan un [[sonido]], las oureilhas de l gato eimediatamente buoltan-se pa l [[rugido]]. Ls gatos puoden percisar cun borda d'erro de 7,5 cn la localizaçon dua fuonte sonora a un metro de çtáncia.<ref name="gatoberde .com.br"/>
Trinta i dous músclos andebiduales na oureilha ls permiten oubir direcionalmente. Ls gatos puoden mober ua oureilha andependientemente de l'outra. Defrentemente de ls houmanos, ls gatos ténen sue oureilha cubierta anterna i sternamente por puls. Quando stá enojado ó atemorizado, l gato anstintibamente abaixa las oureilhas para trás de la cabeça, cobrindo sous canhales auditibos. Juntamente cun esta açon, arrepia sous pélos, coloca las [[garra]]s para fura i eimite un sonido amenaçador cula boca, deixando ls dientes a la mostra.<ref>[http://www.hgtb.com/hgtb/ah_pets_care_health/article/0,1801,HGTB_3152_1380540,00.html ''Understanding Cats'']</ref>
==== Tato ====
Ls gatos giralmente apersentan ua dúzia de [[bibrissa]]s, çpostas an quatro fileiras subre ls [[lábio]]s superiores, las bibrissas dessa region an particular son quemumente chamadas coletibamente de [[bigote]], alguns nas bochechas, tufos subre ls [[uolho]]s i ne l queixo. Ls [[Sphynx]] - gatos quaije sin [[pul]]s - puoden tener bigotes normales, cúrtios ó nin sequiera apersentá-los. Ls bigotes auxelian na nabegaçon i [[tato]]. Puoden detetar pequeinhas bariaçones nas corrientes d'aire, possibelitando al gato çcubrir oustruçones sin bé-las, facelitando l çlocamiento na [[penumbra]]. Las fileiras mais eilebadas de ls bigotes moben-se andependientemente de las anferiores para mediçones inda mais percisas.<ref name="sentidos"/>
Specula-se que ls gatos puoden preferir guiar-se puls bigotes specializados que dilatar las [[aluna]]s na totalidade, l que reduç l'halbelidade de focar oubjetos próssimos. Esses puls tamien alcançan aprossimadamente la mesma anchura de l cuorpo de l bicho, permitindo-lo julgar se cabe an detreminados spácios.<ref name="sentidos"/>
L posicionamiento de ls bigotes ye un buono andicador de l [[humor]] de l felino: apuntados para frente, andican curjidade i tranquelidade; colados al [[Face|rostro]], andican que l gato assumiu ua postura defensiba i agressiba. Recentes studos de retratos anfrabermelhas de gatos caçando demunstran qu'eilhes tamien outelizan sous [[bigote]]s para detreminar se la presa mordida yá stá muorta. Ouserba-se nas fotos que, al aplicar la mordida fatal a la [[predaçon|bítima]] i mais tarde a manter apertada antre las [[mandíbula]]s, sous bigotes "abraçan" ó rodeian cumpletamente l cuorpo de la presa para detetar ua possible mínima bibraçon cumo senhal de que la caça inda puoda star cun bida. Cré-se qu'este fenómeno ye ousado para proteger l própio cuorpo de l [[felino]], porque muitas de sues bítimas, cumo ls [[rato]]s, inda puoden mordé-lo i/ó lesioná-lo, se l predador las lieba a la [[boca]] quando inda stan cun bida.<ref>[http://www.cesaho.com.br/biblioteca_virtual/arquivos/arquivo_298_cesaho.pdf ''Ls sentidos de l gato'']</ref>
==== Paladar ====
[[Fexeiro:Cat tongue macro.jpg|thumb|dreita|200px|Ls gatos ténen olfato i paladar mui aguçados.]]
Ua curjidade subre l paladar de ls gatos ye que, d'acuordo cula eidiçon [[Stados Ounidos|norte-amaricana]] de la [[National Geographic]] (de [[8 de dezembre]] de [[2005]]), eilhes nun son capazes de saborear l [[gusto|doce]], por falta de recetores desse tipo. Alguns cientistas acraditan qu'esso se debe a la dieta de ls gatos ancluir quaije que sclusibamente alimientos ricos an [[proteína]]s, ambora seia ancierto se essa ye la causa ó l resultado dessa falta de células adatadas.<ref name="GERIATRIA"/>
Antretanto, atrabeç de l'ouserbaçon de gatos domésticos, percebe-se que, ua beç que séian ouferecidos [[guloseimas|doces]], eilhes parécen gustar, ambora nun seia saudable deixá-los comer tales guloseimas, pus puoden causar scessiba fermentaçon drento de l'apareilho digestibo, gerando [[flatuléncia|gases]] i [[cólica]]s çcunfortables ne l'animal.<ref name=DOENCAS>{{Citar libro|títalo=Malinas de l Gato i sou Tratamiento|outor= Muller, Ulrike i Muller, Alfred|local=Pertual|eiditora=Persença |léngua=Pertués|anho=1997|id=ISBN 972-23-2185-4|páiginas=166}}</ref> Inda que nun reconheçan l gusto doce, esses animales apersentan grande sensibelidade als sabores [[ácido]]s, [[salgado (paladar)|salgados]] i [[amargo]]s, l que ls torna animales mui eisigentes quanto al paladar de ls alimientos que les son ouferecidos, podendo recusar la refeiçon fornecida, causo noten algo d'errado an sou sabor.<ref name=Royal>{{Citar web
|url=http://publicationes.royalcanin .com/renboie.asp?type=1&cid=107438&id=102377&cun=23&animal=2&lang=6&session=3020805
|títalo=L paladar ne l gato
|publicado=publicationes.royalcanin .com
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
==== Olfato ====
Un gato doméstico ten l'olfato 14 bezes mais potente<ref>[http://cats.about.com/cs/felineanatomy/la/catsnose_scent.htn ''The nose knows'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i dues bezes mais células recetoras que ls houmanos, antoce, podendo sentir [[odor]]s de ls quales un ser houmano nin sequiera registra. Para alhá desso, ls gatos possuen un uorgon sensorial ne l cielo de la boca chamado [[bomeronasal]] ó uorgon de Jacobson, qu'atua cumo un uorgon olfatorial auxeliar. Quando l gato franze la face, baixando la [[mandíbula]] i spondo parte de la [[léngua (anatomie)|léngua]], stá abrindo la passaige d'aire pa l bomeronasal. Esse olfato apurado faç cun que ls gatos téngan un paladar tamien mui apurado, l que ls torna stremamente eisigentes an relaçon a la comida, de modo que raramente aceiten restos de l'alimentaçon de ls houmanos.<ref name="gatoberde .com.br"/>
=== Ambelhecimiento ===
[[Fexeiro:Old Persian Cat MUCA2 2004.jpg|thumb|squierda|200px|Ambora nun apersenten muitos senhales sternos d'ambelhecimiento, ls gatos ténen la salude fragelizada nessa etapa de sues bidas.]]
Inda qu'apersenten poucos senhales sternos decorrientes de l'ambelhecimiento, cul abanço de l'eidade, ls gatos apersentan mudanças fesiológicas seneficatibas qu'afetan sou metabolismo, tornando-los mais suscetibles i bulnerables als ataques de dibersas malinas, cumo porblemas na piel, uolhos, oubidos, olfato i paladar.<ref name="UFLA"/><ref name="DOENCAS"/><ref name="Royal"/> Puoden tamien apersentar fragelidade ne ls [[uosso]]s i zambolber [[tumor]]s i [[Cáncaro (tumor)|cánceres]]. Normalmente, ls andibíduos mais idosos apersentan [[letargie]], diminuiçon de l'apetite i emagrecimiento, culminando na ansuficiéncia d'uorgones bitales cumo [[ansuficiéncia renal|rines]], [[ansuficiéncia heipática|fígado]] i [[ansuficiéncia cardíaca|coraçon]], l que puode liebar l'animal al óbito.<ref name="UFLA"/><ref name="Belhinho">{{Citar web
|url=http://www.nutrikao .com.br/andex.php?menu=home&id_catadorie=120&id_subcategoria=130
|títalo=Nutrikon - Cuidados cul belhinho
|publicado=www.nutrikao .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
Ls gatos que biben sob cuidados d'houmanos puoden bibir mais de 20 anhos. Para qu'atinjan tal eidade, recomenda se que, a partir de ls uito anhos d'eidade, esses animales séian submetidos a un tratamiento defrenciado, ambolbendo alimentaçon defrenciada, cunsultas beterinárias i eisames de salude regulares.<ref>[http://bichanosonline .com.br/artigo/2008/02/28/belheç ''Belheç'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cuidados gerales dében ser antensificados nessa fase, subretodo l [[higiene|asseio]] culs dientes, que dében ser limpos i anspecionados semanalmente. Ls uolhos i oubidos tamien dében ser focos de cuidados speciales, pus esses uorgones ban, als poucos, tornando-se menos eficazes. Se l gato stubir cula sue bison prejudicada, debe-se eibitar la mudança de la localizaçon de ls sous pertences, cumo cama, [[liteira (gatos)|caixa d'arena]] i basilhas de [[auga]] i comida, pus l'animal poderá cuntinar outelizando esses itenes, zde que steia acostumado al local adonde normalmente stan anstalados. Quanto a l'alimentaçon, debe-se stimular un oumiento ne l númaro de refeiçones, pus l gato passará a tener menos apetite i, por bias desso, comer an menores porçones.<ref name="UFLA"/>
Debido la reduçon na cantidade d'alimientos angeridos i a las mudanças fesiológicas decorrientes de la [[belheç|eidade mais abançada]], l nible d'einergie çponible diminuirá i l'animal nun terá mais tanta çposiçon para brincadeiras. Inda assi, sabe-se que gatos idosos aprecian la cumpanha de ls houmanos, debendo ser tratados cula mesma alegrie, dedicaçon i carinho çpensados an sue [[mocidade (eidade)|fase jubenil]].<ref name="UFLA"/>
== Quemunicaçon ==
{{Artigo percipal|[[Anteligéncia an gatos]]}}
Ls gatos cunseguen quemunicar-se de forma bastante eficaç, seia cun houmanos ó cun outros seres de sue spece. Studos de la [[anteligéncia]] an gatos ténen demunstrado que tales animales son dotados dun aparato [[cognitibo]] capaç de les propiciar dibersas açones, que puoden ser cumprendidas cumo senhales d'anteligéncia.<ref>''Gatos son anteligentes?'' Rebista Perros & Cia, m. 331, dezembre de 2006 [http://www.caocidadao .com.br/artigos_gatos.php?id=42]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L [[cérebro]] destes animales apersenta struturas cumplexas que possibelita-les zambolber ua spece de lenguaige, quemunicando-se por meio de miados, ronronares, bufos, gritos i lenguaiges corporales.<ref name="OGEANEIDSG"/><ref name=PENSAM>[http://www.etoxtr .com/t/pets/?p=2908 ''Ls gatos pensan?'']{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L'abançada strutura de l cérebro faç cun qu'esses felinos séian frequentemente outelizados cumo [[Teste cun animales|animales spurmentales]], tenendo an bista qu'esse uorgon apersenta strutura mui similar àquela ouserbada ne l [[cérebro houmano]]. Pesquisas andican que, tanto ne l'home quanto ne l gato, l mesmo setor cerebral ye l respunsable pula eisisténcia de defrentes emoçones.<ref name="PENSAM"/><ref>[http://mios_i_miaus.web.simplesnet .pt/curjidades.htn ''Curjidades subre gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Miado ===
{{Artigo percipal|[[Miado]]}}
L {{Audio|Felis_silbestris_catus.ogg|miado}} ye l sonido típico que carateriza l gato. Ye trascrito [[onomatopeia|onomatopeicamente]] cumo "miau" an [[léngua pertuesa|pertués]] (an dibersas outras lénguas apersenta grafie semelhante, cumo "meow", "miaow", "maw", etc.)
Defrentemente de l [[ronronar]], l miado ten un sonido mais agudo i audible a ua grande çtáncia. La [[pronúncia]] desta chamada barie seneficatibamente, dependendo de sou propósito. Usualmente, l gato bocaliza andicando [[sofrimiento]], solicitando atençon houmana (por eisemplo, para ser alimentado), ó cumo ua [[saudaçon]]. Alguns [[bocalizaçon|bocalizan]] scessibamente, anquanto qu'outros raramente mian. Dependendo de la raça, son capazes d'eimitir cerca de 100 tipos de bocalizaçones defrentes,<ref>[http://fameliapet.uol .com.br/gatos/curjidades/curjidades_ostiposdemiado.htn Ls tipos de miados]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ancluindo sonidos que se assemelhan a la lenguaige houmana. Ls machos possuen bocalizaçon mais fuorte i grabe que las fémeas i la spece doméstica questuma miar mui mais de l que la [[animal salbaige|salbaige]], yá que ye la percipal forma qu'eilhes ténen de chamar l'atençon de sous duonhos.<ref>[http://arcadenoe.sapo .pt/artigo/gatos_ruidosos_/285 ''Gatos ruidosos: cuntrolar l miar scessibo'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Ronrono ===
{{Artigo percipal|[[Ronron]]}}
L gato giralmente ronrona quando se ancontra nun stado de calma, prazer ó sastifaçon. Antretanto, puode ronronar quando stá se sentindo [[angústia|angustiado]], [[afliçon|aflito]] ó cun [[delor]]. Ronrona na persença d'outros gatos ó, se inda filhotes, na persença de la mai - por eisemplo. Eesisten muitas teories que splican l'ourige deste sonido, ancluindo bibraçon de las falsas [[cuordas bocales]] quando anspiran ó spiran, l sonido de l [[sangre]] circulando pula [[artéria aorta]], ressonáncia direta ne ls [[pulmones]], antre outras. Atualmente, acradita-se que l ronronar ye l resultado d'ampulsos rítmicos porduzidos por sue [[laringe]]. Quando un gato eimite l caratelístico sonido de sastifaçon, ye possible sentir sue gorja bibrar. Drento de la gorja, juntamente culas cuordas bocales, l gato ten un par de struturas chamadas pregas bestibulares. Alguns pesquisadores acraditan qu'essas pregas bibran quando l gato ronrona.<ref name="OGEANEIDSG"/>
Inda assi, hai quien diga que las pregas bestibulares nada ténen a ber cula bibraçon de la laringe, relacionada a esse ronronar.<ref name="Ronronar">[http://www.osgatos .com.br/ronronar.htn Ronronar]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'ourige anton starie nun oumiento momentáneo na turbuléncia de l sangre ne l sistema circulatório de l gato. Esta turbuléncia serie mais antensa quando l sangre ye zbiado para ua bena scepcionalmente ancha, situada ne l peito de l'animal. Quando ls músclos al redror desta bena se cuntraen, las bibraçones probocadas pula turbuléncia son amplificadas pul [[diafragma (músclo)|diafragma]], antes de subiren pula [[traqueia]] i ressoáren na cabidade sinusoidal. Essa bibraçon faç cun que l gato libere [[andorfina]], causando ua sensaçon anstantánea de bien-star. Ye eibidente que l ronronar eisige pouca einergie por parte de l'animal, ua beç que ls felinos puoden porduzir tal sonido por bários minutos cunsecutibos.<ref name="Ronronar"/>
=== Outros sonidos ===
La maiorie de ls gatos bufa ó grunhe quando stá an peligro. Alguns puoden gorjear, quando ouserban ua presa ó spressando antresse a un oubjeto próssimo. Quando esse sonido ye dirigido a ua presa fura d'alcance, nun se sabe se ye cula antençon d'apersentar un bruído amenaçador, ua spresson de frustraçon ó para eimitar l canto dua abe (ó dua presa de l'abe, cumo la [[checharra]]). Recentemente, studiosos de l cumportamiento animal cren qu'este sonido ye un "cumportamiento d'ansaio", ne l qual l gato antecipa ó pratica cumo matar sue presa, yá que l bruído usualmente acumpanha un mobimiento de la [[mandíbula]] similar al qu'outelizan para matar la presa.<ref name=GYOF>{{Citar libro|títalo=Gatos y Otros Felinos|outor=Edney, Andrew|local=Spanha|eiditora=Eibergren|léngua=Espanhol|anho=1999|id=ISBN 978-3-8228-6801-0|Páiginas=400}}</ref>
== Zonoses ==
[[Fexeiro:Hunting cat.jpg|thumb|dreita|200px|Gatos que caçan ratos i páixaros puoden cuntaminar-se cul [[protozoairo]] causador de la [[toxoplasmose]].]]
Cumo ls demales mamíferos, ls gatos son passibles de cuntaminaçon por malinas causadas por [[bírus]], [[fungo]]s i [[batéria]]s. Estas malinas giralmente se manifestan por meio de [[sintoma]]s cumo falta d'apetite, [[apatie]] i outras altaraçones cumportamentales. Poucas dessas malinas puoden cuntaminar ls seres houmanos. Inda assi, un grande númaro de pessonas son alérgicas a ua [[proteína]] porduzida puls felinos, apersentando sintomas ne l sistema respiratório quando entran an cuntato cun fragmientos de puls desses animales.<ref name="DOENCAS"/>
=== Alergies ===
Alguns felinos puoden zambolber seberas reaçones alérgicas quando submetidos la detreminadas [[medicamiento|medicaçones]], cumo, por eisemplo, la [[ibermetina]], que ye tradecionalmente aplicada ne l cuntrole de pequeinhos [[parasita]]s, cumo [[sancha]]s, [[pulga]]s i [[piolho]]s. An detreminadas situaçones, essa sustáncia puode ocasionar l'anchaço de l cérebro de l felino, probocando fuortes [[delor]]s, perda de cuntrole muscular, [[cegueira]] temporária, perda d'apetite, retençon d'urina i [[febre]], chegando a liebar l'animal al [[coma|stado de coma]]. La forma de se cumbater alergies desse tipo ye por meio de l'aplicaçon de [[antídoto]]s contra açon de l medicamiento antes menistrado.<ref>''Cunheça alguns de ls benenos i peligros que puoden star al alcance de ls felinos''[http://www.bitrine25demarco .com.br/coluna_detalhe.php?codeps=MTd8NTB8]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Muitos houmanos son alérgicos a la [[glicoproteína]] ''[[Fel d 1]]'', persente na [[cuçpinha]] de ls gatos i trasmitida an cuntato cula piel ó cul pul de l'animal. La glucoproteína ''Fel d1'' puode gerar [[spirro]]s, eirritaçon de las bias respiratórias i, an causos mais agudos, [[asma]], [[renite]] i outras reaçones alérgicas. Ne l die [[24 de setembre]] de [[2006]], l'ampresa biotecnológica Allerca anunciou l'ampeço de la criaçon de ls purmeiros gatos heipoalergénicos. Para alhá desso, eisisten alguas raças de gatos que porduzen pequeinhas cantidades de la proteína respunsable pula reaçon alérgica, nun causando, deste modo, porblemas a las pessonas sensibles.<ref>{{Citar web
|url=http://www.cienciat.net/t/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=18232&Itemid=336
|títalo=CienciaPT - La Eiducaçon, Ciéncia, Tecnologie i Inobaçon an Pertués - Gatos "heipoalergénicos" çponibles an 2007 ne ls EUA
|publicado=www.cienciat.net
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
=== Toxoplasmose ===
{{Artigo percipal|[[Toxoplasmose]]}}
A toxoplasmose ye ua [[zonose]] de çtribuiçon mundial. Trata-se dua malina anfeciosa causada pul protozoairo ''[[Toxoplasma gondii]]''. Ocorre an animales de stimaçon i de porduçon, ancluindo [[suíno]]s, [[caprino]]s, [[abes]], animales silbestres, [[perro|perros]], gatos i la maiorie de ls bertebrados terrestres homeotérmicos ([[Bobinos|bobino]]s, suínos, [[cabra]]s, etc). Usualmente, ls gatos son respunsabelizados pula trasmisson direta de a toxoplasmose als houmanos,<ref>''Toxoplasmose: será que ls gatos son mesmo ls bilones?''[http://www.bidadecao .com.br/cao/andex2.asp?menu=toxo.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Toxoplasmose: Será que ls gatos son mesmo ls bilones?</ref> mas pesquisas atuales andican que na maiorie de las bezes essa acusaçon ye ancorreta, tenendo an bista que l ''Toxoplasma gondii'', causador de la malina, necessita dun período d'ancubaçon passado ser spelido pul ourganismo de l'animal, por meio de las [[merda]]. Deste modo, para qu'haba cuntaminaçon, ye necessairo qu'haba cuntato culas merda secas de l'animal. Antoce, bastarie manter l gato nun ambiente higienizado, cun limpeza diária de sue [[liteira (gatos)|caixa d'arena]], para nun haber preocupaçon an adquirir essa zonose.<ref>[http://animaisbahia.blogspot .com/2008/02/berdades-i-mintiras -subre-toxoplasmose.html ''Berdades i mintiras subre a toxoplasmose'']{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
La [[toxoplasmose]] puode ser peligrosa specialmente pa a mulhier [[grabideç|prenha]], sendo ua possible causadora de mala-formaçones [[feto|fetales]] i xordeira cungénita. Ls felinos zampenhan un papel chabe ne l ciclo desta anfermidade, sendo hospedeiro de l parasita. L gato puode adquirir la malina al se alimentar d'algun [[páixaro]] ó [[rato]] anfetado. Lougo, ls gatos ambolbidos na trasmisson son solamente aqueilhes que ténen possibelidade de caçar ratos (gatos silbestres ó de fazendas). Cumo ls gatos doméstico son, normalmente, alimentados solo cun raçon, esse risco ye stremamente reduzido, bastando certificar-se de que l gato de stimaçon nun tenga por hábito caçar animales. Çtaca-se inda que ye amprobable qu'un gato doméstico angira ls animales que caça, tenendo an bista que la maiorie trata la carcaça de sues bítimas cumo "troféus", nun se alimentando deilhas. Quando cuntaminado, l felino screta ls ocistos ("uobos" de l protozoairo) nas sues merda, i l'houmano puode ser anfetado bie oural al nun labar las manos corretamente depuis de limpar la caixa d'arena de l'animal, ó nun labar ls begetales que fúrun plantados an locales que cunténen merda de gatos, por eisemplo. Mas la cuntaminaçon solo ye possible se esse cuntato ocorrer passado l período d'ancubaçon desses uobos. Assi, buonas cundiçones d'higiene tornan amprobable algun tipo d'anfeçon.<ref>[http://www.abcdasaude .com.br/artigo.php?417 ''L que ye la Toxoplasmose'']{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Segundo la [[Organizaçon Mundial de la Salude]] (OMS), l percipal cuntágio de a toxoplasmose nun ye l cuntato cun gatos domésticos, mas si l'angeston de protozoairos persentes na [[chicha]] burmeilha cruda ó mal cozida, bien cumo an begetales mal labados i cuntaminados cun dejetos d'animales.<ref name="Toxoplasmose">{{cite book |last=(WHO/OMS) |first=World Heialth Organization |outhorlink=WHO |title=Report of the WHO working group meting on toxoplasmosis bacine debelopment and technology |publisher=WHO (OMS) |year=1992 |page=11 |url=http://whqlibdoc.who.ant/hq/1993/WHO_CDS_BPH_93.114.pdf |belume=1 |ourigyear=1992 }}{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Leucemia felina ===
{{Artigo percipal|[[Leucemia felina]]}}
[[Fexeiro:Stret cats (1).jpg|thumb|dreita|200px|Gatos que biben nas rues son mais suscetibles la malinas cumo la Leucemia i la Panleucopenia felina.]]
La leucemia felina, probocada por un [[bírus]], ye ua de las malinas mais cumplexas qu'afeta ls gatos. Defrentemente de la berson houmana de la malina, ye cuntagiosa, podendo ser trasmitida de gato para gato por meio de la [[cuçpinha]] ó pul cuntato cun [[sangre]] cuntaminado. Inda assi, nun ye trasmitida als seres houmanos, tenendo an bista que l'agente causador solamente subrebibe ne l'ourganismo de ls felinos.<ref name="DOENCAS"/> La [[bacinaçon]] contra la leucemia cunfire proteçon als gatos an 95% de ls causos. La [[castraçon]] reduç la possibelidade de cuntaminaçon, yá que l'animal tende a permanecer mais an casa i nun tener cuntato cun outros gatos.
La leucemia felina ye ua malina çconhecida por muitos beterinairos, que, al nun saber cumo tratá-la, recomendan l sacrifício de l'animal. Einicialmente, esta malina se manifesta pula perda parcial de la defesa eimunológica de l gato portador. Mas, trata-se dua [[malina degeneratiba]], cuja grabidade bai abançando al mesmo tiempo que reduç la spetatiba de bida an alguns anhos. Tratamientos puoden abrandar ls porblemas, subretodo se l gato bibir an buonas cundiçones, ua beç que, debido a la baixa eimunidade, qualquiera malina de menor grabidade puode ser altamente peligrosa pa l'animal. Durante l stado crítico, l gato necessita de cuidados i buona alimentaçon, acumpanhado por beterinairos, i de l'uso de l [[anterferon]]. La leucemia felina "treminal" ocorre quando la malina atinge la [[medula óssea]], anulando totalmente la porduçon de glóbulos brancos pa la sue defesa; quando esta ocorre, l'animal ampeça a tener la sue salude deteriorada debrebe i passa a sofrer fuortes delores, de modo que l sacrifício ye la única soluçon.<ref>[http://www.dr-addie .com/Pertuese/treatmentport.html ''Tratamiento de la PIF'']{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Panleucopenia felina ===
{{Artigo percipal|[[Panleucopenia felina]]}}
[[Fexeiro:Hannibal Poenaru - Nasty cat ! (by-sa).jpg|thumb|200px|dreita|Brigas antre gatos puoden fazer cun qu'eilhes téngan cuntato cun sangre i cuçpinha d'animales cuntaminados.]]
La panleucopenia felina ye ua malina biral qu'acomete gatos domésticos i outros nembros de las famílias [[Felidae]], [[Mustelidae]], [[Bibirridae]] i [[Procyonidae]]. L'agente causador ye un [[bírus]] classeficado cumo ''[[parbobírus]] felino''. Essa malina nun ye trasmissible al [[home]] i nin a outros [[animal de stimaçon|animales de stimaçon]].<ref>{{Citar web
|url=http://www.policlenicabeterinarie .com.br/art_saude.asp?xcod=24
|títalo=Policlínica Beterinária de Cotie
|publicado=www.policlenicabeterinarie .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Trata-se dua anfermidade altamente cuntagiosa als felinos, caratelizada pul aparecimiento súbito de [[febre]], [[anorexia (sintoma)|falta d'apetite]], [[Depresson nerbosa|depresson]], [[bómito]]s i [[diarreia]], [[zeidrataçon]] i [[leucopenia]].<ref name="DOENCAS"/>
L bírus de la panleucopenia felina ye un parbobírus pequeinho pertencente a la família [[Parbobiridae]]. Essa malina ye cunsidrada un de ls çtúrbios gastrointestinales mais mortales pa ls gatos, apersentando taxa de mortalidade d'aprossimadamente 80% de ls andibíduos cuntaminados.<ref>[http://bichanosonline .com.br/percipales-temas/panleucopenia-felina ''panleucopenia-felina'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls gatos que biben soltos stan mais spostos a la cuntaminaçon pul bírus de la malina. La bacinaçon ye bastante eficaç, sendo l'ancidéncia de panleucopenia mui baixa nas populaçones de gatos que recíben las doses de la bacina ne ls purmeiros meses d'eidade.<ref>[http://www.stilors .com.br/pet/detail.php?pet=33&cat=5 ''Tabela de Bacinaçon de ls Gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Assi i to, fúrun relatadas ocorrencias de la panleucopenia trasmitida pul [[colostro]] i pul [[leite]].<ref>[http://www.emea.ouropa.you/betdocs/PDFs/EPAR/PurebaxRCPFeLB/013505t1.pdf ''RELATÓRIO PÚBLICO EUROPEU DE ABALIAÇÃO: (EPAR)PUREBAX RCP FELB'']{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls ancubadores de l bírus son ls própios gatos, sendo que la trasmisson ye feita mediante cuntato direto culs gatos cuntaminados i/ó doentes, atrabeç d'alimientos ó auga cuntaminada, pul cuntato cun [[merda]] ó [[urina]] (qu'ocorre quando un animal sadio usa ua [[Liteira (gatos)|caixa d'arena]] cuntaminada por un gato doente), cuntato cun bómito, cuçpinha, ó [[etoparasita]]s cumo [[pulga]]s i [[sancha]]s.<ref name="Panleucopenia Felina" />
Ls andibíduos doentes passan por un tratamiento d'eilebada cumplexidade. Ls animales que cunseguen subrebibir mais dua sumana, eibitando-se a to l custo la [[zeidrataçon]], ténen possibelidade plena de se salbar. Assi i to, esto ocorre solo an 20% de ls causos, andicando que la prebençon por meio de l'aplicaçon de [[bacina]]s inda ye a melhor forma de se eibitar l'ocorréncia de l porblema.<ref name="Panleucopenia Felina">[http://www.grepet.bet.br/panleucopenia.php ''Panleucopenia Felina'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Peritonite anfeciosa felina ===
{{Artigo percipal|[[Peritonite Anfeciosa Felina]]}}
[[Fexeiro:Catfiller.JPG|thumb|squierda|200px|L cumpartilhamiento dua mesma caixa d'arena antre defrentes gatos puode oumentar l risco de trasmisson d'alguas malinas, cumo la PIF.]]
La peritonite anfeciosa felina, mais coincida pul acrónimo PIF, ye ua [[síndrome]] biral cuntagiosa antre ls felinos, que cuntamina l'antestino, l fígado, ls rines, l cérebro i i to l sistema nerboso de ls animales, liebando a la formaçon [[abcesso]]s ne ls uorgones afetados.<ref>[http://www.bet.cornell.edu/fhc/brochures/fip.html ''Feline Anfetious Peritonitis'']{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
La peritonite anfeciosa felina ye trasmitida por meio de cuntato culas merda cuntaminadas, l qu'ocorre, subretodo, quando dibersos gatos debeden ua mesma [[Liteira (gatos)|liteira]]. Puode tamien ser trasmitida als filhotes de gatas doentes, por meio de l [[leite]]. Assi i to, trata-se dun bírus qu'ataca sclusibamente ls felinos, nun ouferecendo assi risco de cuntágio als seres houmanos.<ref>[http://arcadenoe.sapo .pt/article.php?id=436 ''Gatos i la PIB: mutaçon rala, mas fatal'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Dentre ls percipales sintomas, stan la perda d'apetite, emagrecimiento rápido de l'animal, anemia, diarreia, febre custante, [[abdómen]] çtendido, i [[Linfadenopatie|anchaço ne ls gánglios linfáticos]]. Nun hai cura pa la PIF, sendo que, passado la cuntaminaçon, l gato bibe por, ne l mássimo, dous anhos.<ref>[http://ronronar .com/artigos/percipales-doencas-gatos ''Percipales malinas de ls gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Inda nun hai bacina eficaç contra essa malina. Normalmente, quando ls sintomas se agrában, ye praticada la [[eutanásia]], bisando menimizar l sofrimiento, tenendo an bista que las manifestaçones de ls sintomas dessa malina, an sue fase treminal, causan delores antensas ne l'animal.
=== Síndrome urológica felina ===
[[Fexeiro:BladderStone.jpg|thumb|dreita|200px|[[Radiografie]] eibidenciando l'eisisténcia dun [[litíase|cálclo]] na bexiga dun gato. La mancha mais clara, na punta de la seta, andica la persença de [[Malinas causadas por calcificaçon an tecido dóndio|calcificaçon]] ne l'anterior de l'uorgon an queston.]]
{{Artigo percipal|[[Síndrome Urológica Felina]]}}
La síndrome urológica felina cunsiste nun cunjunto de porblemas que surge ne ls felinos cul abanço de l'eidade. L'animal afetado apersenta porblemas anflamatórios ne l sistema urinairo, dentre ls quales çtacan-se la [[cistite]], [[uremia]] i formaçon de [[cálclo renal|cálclos renales]] i na [[bexiga]].<ref>[http://www.saudeanimal .com.br/artigo2.htn ''Salude animal: Síndrome Urológica Felina'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L percipal sintoma cunsiste na deficuldade i delor al meijar; alguas bezes nota-se la persença de sangre na urina. Las causas dessa malina stan ligadas a l'alimentaçon de l'animal, para alhá de fatores genéticos qu'amplican ua predisposiçon a la sue ocorréncia. L tratamiento cunsiste na aplicaçon de medicamientos contra las delores i l'anfeçon, para alhá dun rigoroso cuntrole na dieta de l'animal. Debe ser ouferecida auga limpa an abundáncia i raçones que nun téngan acidificantes an sue formulaçon, ó apersenten eilebados índices de [[magnésio]].<ref>[http://www.marbistabet .com/html/body_feline_lower_urinary_trat_ç.html ''Feline Lower Urinary Trat Çease'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Cun ua alimentaçon adequada, hai ua cunsidrable diminuiçon de la porbabelidade de formaçon de cálclos ne l sistema urinairo. Eesisten ne l mercado dibersas raçones balanceadas para defrentes tipos de gatos, bariando d'acuordo cun dibersos eilemientos, cumo la raça de l'animal, sue eidade, sexo, se ye castrado ó nó. Ye até mesmo possible ancontrar [[raçon animal|raçones]] specíficas para gatos portadores de la síndrome urológica felina, capazes de reduzir l pH urinairo i melhorar l funcionamiento de ls rines, auxeliando na dissoluçon de ls cálclos eisistentes i prebenindo la formaçon de nuobas calcificaçones.<ref>[http://www.çtaquesp .com/andex.php/Animales/Saude-Animal/doenca-renal-an-gatos.html ''Malina renal an gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Raças ==
{{Artigo percipal|[[Lista de raças de gatos domésticos]]}}
[[Fexeiro:Chumbinho 5.JPG|thumb|200px|Gato de la raça [[Gato abissínio|abissínio]], uas de las 26 mais quemuns de l mundo. Ye fuorte i atibo.]]
Ls gatos apersentan ua grande bariadade de quelores i padrones. Las [[raça]]s puoden ser debedidas an trés catadories: pul longo, pul cúrtio i pul ralo. La pelaige puode inda ser debedida an lisa ó ondulada, eisistindo bariaçones antermediárias. A quelor de ls uolhos tamien puoden star relacionadas la ciertas raças. Ls gatos persas, por eisemplo, questuman apersentar [[íris]] cula mesma coloraçon de ls puls. La maior parte de las raças fúrun zambolbidas recentemente, de modo a ressaltar detreminadas caratelísticas zeiadas i inibir outras andeseijadas. Por eisemplo, anquanto un gato bengal ten piernas alongadas, un Munchkin jamales debe apersentar tal caratelística. Ó inda, anquanto que caudas longas i suberantes son amprescindibles pa la beleza de ls persas i himalaios, nun fázen parte de l padron eisistente pa la raça Bobtail. Defrentes raças tenden a apersentar graus çtintos de suscetibelidade la ciertas malinas. Ls gatos de l padron [[Keltic Shorthair]] normalmente son mais resistentes la porblemas de salude, ua beç que tales animales deriban de [[bira-lata|gatos de rue]]. Nesse causo, la [[seleçon natural]] faç cun que solo ls animales mais adatados subrebiban i cunsigan passar sous genes adelantre.<ref>[http://www.guiaderacas .com.br/gatos.shtml ''Raças de gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Stima-se que, atualmente, eisistan mais de 250 defrentes raças de gatos domésticos.<ref>{{Citation |title=''Raças de gatos domésticos'' |url=http://www.biociencia.org/andex.php?oution=cun_cuntent&task=category§ionid=12&id=39&Itemid=85 |accessdate=2013-09-18 |archivedate=2016-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312185215/http://biociencia.org/andex.php?id=39&itemid=85&oution=cun_cuntent§ionid=12&task=category }}</ref> Alguas deilhas surgiran naturalmente, a partir de cruzamientos antre gatos [[SRD|sin raça defenida]] que portában defrentes caratelísticas. Outras fúrun zambolbidas por meio de cruzamientos planeijados por criadores, bisando un [[melhoramiento genético|aprimoramiento genético]], cula antençon de ressaltar detreminadas feiçones de ls animales. Segundo associaçones de criadores de felinos, cumo la [[Associaçon Anternacional de Gatos]] (TICA), las raças de gatos mais quemuns eisistentes na atualidade son las seguintes:<ref name=ECB>{{Citar libro|títalo=Ancyclopedie of Cat Breds|outor=Heilgren, J. Anne|local=EUA|eiditora=Habitat|léngua=Anglés|anho=1997|id=ISBN 0-7641-5067-7 |páiginas=224}}</ref><ref>[http://www .ptica.org/ ''The Anternational Cat Association'']</ref><ref>[http://tica.org/public/breds.php ''TICA - Reconigzed Cat Breds'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Raças mais quemuns ===
; Abissínio
{{Artigo percipal|[[Gato abissínio]]}}
Ls gatos abissínios possuen ourige [[Índia|andiana]]. Caraterizan-se pul cumportamiento retraído i çcreto, cun miados baixos. L cuorpo ye sguio i musculoso, l que les cunfire agelidade. Cun esso, tornan-se felinos atibos, que percisan de muita atebidade física. Questuman anteragir cun outros gatos, mesmo que pertençan la raças defrentes.<ref name=RDG>{{Citar libro|títalo=Raças de Gatos|outor=Spangenberg, Rolf|local=Barcarena, Pertual|eiditora=Eiditorial Persença|léngua=Pertués|anho=2005|id=ISBN 972-23-1540-4|páiginas=125}}</ref>
[[Fexeiro:0612 chartreux bitscha orsbleus.jpg|thumb|200px|[[Chartreux]] d'uolhos amarielhos. Fuortes, silenciosos i ágeis, son buonos caçadores de pequeinhas presas, cumo ls ratos.]]
; Angorá
{{Artigo percipal|[[Gato angorá]]}}
Ls gatos de la raça Angorá surgiran na region de [[Ankara]], na [[Turquie]] Central, i son coincidos na Ouropa zde l'ampeço de l seclo XVII. Ls repersentantes desta raça son animales dóceis i [[amisade|amistosos]]. Curjidosos, gustan de scalar até puntos eilebados, d'adonde puodan ouserbar la mobimentaçon.<ref name="RDG"/>
; Bengal
{{Artigo percipal|[[Gato de Bengala|Gato Bengal]]}}
L Bengal ye ua raça recente, deribada de cruzamientos anduzidos antre gatos domésticos i l [[leopardo-asiático]] (''Prionailurus bengalensis''). Tal cruzamiento solo fui possible debido al fato de l leopardo-asiático tenr l mesmo númaro de [[cromossomo]]s de l gato doméstico, l que tornou possible la rializaçon de cruzamientos qu'ouriginassen çcendentes férteis. Esses animales apersentan tamanho médio la grande, cun peso antre 5,5 a 9 kg. Possuen pul cúrtio, strutura [[uosso|óssea]] bastante fuorte i ua cabeça relatibamente grande, cun cuntornos arredondados i ligeiramente cumprida, lembrando l formato de ls felinos salbaiges.<ref name="RDG"/>
; Bobtail japonés
{{Artigo percipal|[[Bobtail japonés|Gato Bobtail Japonés]]}}
L Bobtail surgiu ne l [[Japon]] ne l [[seclo VII]], paíç ne l qual ye bastante popular i adonde acradita-se que l'eisisténcia un spécime tricolor desse animal traç suorte, felicidade i prosperidade. La percipal caratelística de l Bobtail ye la pequeinha cauda, que mede antre uito i dieç centímetros quando sticada. L gato siempre la mantén curbada, l que la deixa cula aparéncia dun rabo de [[coneilho]]. Ye ua raça de porte eilegante, cun ua buona musculatura, mas sbelta. Sues piernas son sguias, sendo las posteriores ligeiramente maiores que las anteriores.<ref name="RDG"/>
; Bombay
{{Artigo percipal|[[Bombain (gato)|Gato Bombay]]}}
[[Fexeiro:Lapern LH red tabby.jpg|thumb|dreita|200px|L gato [[LaPern]] apersenta puls longos i cacheados, que remeten a un [[saca-rolhas]].]]
L Bombay ye un gato ouriginairo de ls [[Stados Ounidos]]. Surgiu na [[década de 1960]], por meio de cruzamientos antre defrentes gatos negros de pul cúrtio amaricano. Esses gatos apersentan la pelaige cumpletamente negra i cúrtie, cun textura abeludada, sin la persença de puntos brancos. Sou tamanho ye médio, sendo l macho maior que fémea. Ls gatos dessa raça mian pouco, mas, an cuntrapartida, questuman ronronar antensamente. Ye sociable i necessita siempre de cumpanha, nun adatando-se bien a la bida solitária.<ref name="RDG"/>
; Chartreux
{{Artigo percipal|[[Chartreux|Gato Chartreux]]}}
Ls gatos Chartreux apersentan coloraçon cinza-azulada, cun puls cúrtios, densos i grossos. Ls gatos desta raça son mui silenciosos, de modo que raramente mian. San mui atibos i necessitan de bastante spácio físico para corríren eisercitáren-se. Quando pribados de spácio, puoden quedar eirritadiços i demunstrar algua agressebidade. Ouriginário de la [[Fráncia]], l Chartreux ye un animal afetuoso i sociable. Ten un apurado anstinto de caça i ua fuorte musculatura, que le dá cundiçones para atacar debrebe pequeinhas presas cumo páixaros i roedores.<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:Neighbours Siamese.jpg|thumb|200px|Eisemplar de [[gato siamés]]. Ye ua de las poucas raças de gato que puoden ser rialmente adestradas.]]
; Cornish Rex
{{Artigo percipal|[[Cornish Rex|Gato Cornish Rex]]}}
L Cornish Rex ye un gato de pul cúrtio i ligeiramente cacheado, ouriginairo de la [[Anglaterra]]. Ten un aspeto rústico i ye cunsidrado un eicelente animal de stimaçon, ua beç que cumbibe mui bien culs houmanos, mesmo ne l causo de la persença custante de stranhos. Ye un animal de fácele tratamiento, nun eisigindo cuidados mui cumplexos.<ref name="RDG"/>
; Himalaio
{{Artigo percipal|Himalaio (gato)}}
L gato Himalaio fui criado por meio de cruzamientos cunsecutibos antre spécimes de las raças persa i siamés. Deste modo, cumbinan la basta i sedosa pelaige de ls persas cul porte i la marcaçon de quelores persentes ne ls siameses. San gatos apegados als duonhos i bastante brincalhones, de modo que siempre necessitan de la cumpanha houmana ó de la persença de brinquedos para se çtraíren. Sue percipal caratelística ye la pelaige densa cun coloraçon de l tipo ''colourpoint'', na qual las stremidades de l rabo, patas i cabeça assumen ua tonalidade mais scura an relaçon al cuorpo.<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:RoryJJay.jpg|thumb|200px|Podendo alcançar peso superior a 20 kg, l [[Maine Con]] ye la maior raça de gatos eisistente. Ouriginalmente norte-amaricano, ye dócil, duonho de macie pelaige i capaç de tolerar climas rigorosos.]]
; LaPern
{{Artigo percipal|[[LaPern|Gato LaPern]]}}
L gato LaPern fui registrado an 1982, ne ls [[Stados Ounidos]]. Trata-se dun felino de pelaige longa i cacheada, cun spirales lembrando un [[saca-rolhas]]. Apersenta cumportamiento bastante anteratibo. Ye un gato mui percurado por pessonas que gustan d'animales que se adaten als questumes de l lar. Sue personalidade marcante faç cun que l LaPern zambolba ua fuorte ligaçon afetiba culs duonhos i steia siempre pronto para brincadeiras, até mesmo cun stranhos.<ref name="RDG"/>
; Maine Con
{{Artigo percipal|[[Maine Con|Gato Maine Con]]}}
L Maine Con ye un gato norte-amaricano, coincido pul sou abantajado tamanho an relaçon a las demales raças. Fui purmeiramente reconhecido cumo raça oufecial<ref>[http://www.mcbfa.org/Articles1.htn ''The Maine Con America's Natibe Longhair'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ne l stado norte-amaricano de l [[Maine]], adonde era famoso pula sue capacidade de caçar ratos i de tolerar climas rigorosos. Debido al sou grande porte físico, tamien ye coincido cumo "l gigante gentil". Ouriginalmente un gato de trabalho, l Maine Con ye resistente, rústico, capaç de suportar las antempéries. Sou pul ye macio i sou cuorpo mui bien proporcionado, d'aparéncia retangular i balanceada, sin partes sageradas an tamanho. Ye musculoso, de tamanho médio para grande. Las fémeas giralmente son menores que ls machos.<ref>[http://www.acfacats .com/maine_con_synopsis.htn ''The Maine Con.'' Amarican Cat Fanciers Association (ACFA)]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L cumportamiento de l Maine Con ye stremamente dócil, meigo, cumpanheiro, dando-se bien cun outros gatos i outros animales de stimaçon, cumo l perro. Ye un gato de fácele adataçon, i eissencialmente mui amigable. Ye carente de cuidados i atençon, necessitando siempre cumpanha. Sou miado ye un de ls mais curjidosos, por ser semelhante al cricrilar dun [[grilo]].<ref name="RDG"/>
; Malo eigípicio
[[Fexeiro:Mauegytiensmoke.jpg|thumb|dreita|200px|Ls gatos de la raça [[Malo eigípcio]] çcenden diretamente de ls purmeiros gatos domesticados ne l [[Antigo Eigito]].]]
{{Artigo percipal|[[Malo eigípcio|Gato Malo Eigípcio]]}}
L Malo Eigípcio ye ua raça que çcende diretamente de ls gatos de la época de l [[Antigo Eigito]]. Puode ser bisto an [[papiro]]s i custruçones eigípcias anteriores la [[1000 a.C.]]<ref>[http://arcadenoe.sapo .pt/raca/malo_eigipcio/87 '' Malo Eigípicio: Eilustre i sensible'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Eisemplares fúrun liebados a la Ouropa i, mais recentemente, la raça fui zambolbida ne ls Stados Ounidos a partir de cruzamientos antre eisemplares ouropeus. Ye un gato doméstico de temperamiento calmo. Sperto i dedicado, ten laços afetibos stremamente fuortes culs sous duonhos.<ref>[http://www.muitosgatos .com/r-malo-eigipcio.html Malo Eigipício]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sou aspeto ye purfeitamente balanceado antre sbelto i roliço. Sue cabeça ye lebemente arredondada. L çofino nun ye pontudo i ls sous uolhos son oublíquos, de formato obal, giralmente apersentando quelor berde.<ref name="RDG"/>
; Munchkin
{{Artigo percipal|[[Munchkin (gato)|Gato Munchkin]]}}
L Munchkin ye un gato de piernas cúrties i cuorpo alongado. An funçon de l formato peculiar, ye apelidado de [[Basset Hound]] felino. Ye dócil, sociable i amable. Ye atibo cumo outros gatos, mas nun pula tan alto debido a la pequeinha altura de las sues piernas, que chegan a medir solo un terço de l tamanho ouserbado nas outras raças. La pelaige ye bastante bariable, podendo ser longa ó cúrtie, cun bárias tonalidades i quelores defrentes.<ref name="RDG"/>
; Noruegués de la Floresta
{{Artigo percipal|[[Noruegués de la Floresta|Gato Noruegués de la Floresta]]}}
Cumo l própio nome diç, l gato Noruegués de la Floresta se ouriginou nas árias florestales de la [[Noruega]]. La necidade de se abrigar durante ls ambiernos frius de la [[Scandinábia]] trasformou sou manto nua spece de cobertor macio, protegendo-lo de l bento, de l friu i de l'umidade de la niebe. Para proteger-se de l friu, este gato tamien çpone d'abundante camada de puls al redror de l cachaço, formando ua densa juba. Cumo ouriginórun-se de gatos que bebian al aire libre, ls repersentantes dessa raça possuen la caratelística de séren eicelente caçadores i apersentáren grande andependéncia an relaçon a la sous duonhos.<ref>[http://www.bayerpet .com.br/racas/detalhes.aspx?specie=2&raca=195 ''Noruegués de la Floresta.'' Bayer Pet]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
<center><gallery>
Fexeiro:Brown spotted tabby bengal cat.jpg|L [[Gato de Bengala|gato Bengal]] ten l cuorpo bien alongado.
Fexeiro:Choclate Himlayan.jpg|L [[gato himalaio]] cumbina ls longos puls de ls persas cula coloraçon de l Siamés.
Fexeiro:British Shorthair.jpg|Eisemplar de la raça "[[Gato de pul cúrtio anglés|pul cúrtio anglés]]", coincida hai dous mil anhos.
Fexeiro:Japanese Bobtail walking.JPG|Gato [[Bobtail Japonés]] cun sue pequeinha cauda.
Fexeiro:Bombay cat.jpg|Típico eisemplar de la raça [[Bombay]], qu'apersenta la pelaige cumpletamente negra.
Fexeiro:Gato Balu.JPG|La raça [[Gato de pul cúrtio brasileiro|Pul Cúrtio Brasileiro]] fui la purmeira a ser reconhecida anternacionalmente cumo de fato brasileira.
Fexeiro:An Ouropean Shorthair.JPG|[[Gato de pul cúrtio ouropeu]] zambolbiu-se naturalmente atrabeç de l cruzamiento de raças de l cuntinente.
Fexeiro:Ocicat Charan-Rizzo watchin.jpg|La pelaige de l [[Ocicat]] se assemelha bastante la dua [[jaguatirica]] (''Leopardus pardalis'').
</gallery></center>
; Pul cúrtio amaricano
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio amaricano]]}}
[[Fexeiro:Dalaja Doll-norbegien ambre-blotched-tabby-blanc-neige2009b.jpg|thumb|200px|L gato [[Noruegués de la Floresta]] apersenta densa pelaige na region de l cachaço, que le protege contra l friu.]]
L gato de pul cúrtio amaricano fui criado a partir de l padron ouserbado ne ls gatos que se procriórun nas rues de las grandes [[cidades]] de ls Stados Ounidos. San coincidos por sue longebidade, salude i docelidade cun ninos. Resistente, ten sou cuorpo mui bien proporcionado, fuorte, ágil, balanceado i simétrico. Sou cuorpo ye mais cumprido de l qu'alto, de tamanho médio para grande. Las fémeas son menos robustas an relaçon als machos. Sue pelaige ye cúrtie i de textura dura. Bariaçones na grossura de ls puls son ouserbadas d'acuordo cula region i [[staçon de l'anho]]. La pelaige ye densa l suficiente para proteçon de l tiempo, friu i cortes superficiales na piel.<ref name="RDG"/>
; Pul cúrtio brasileiro
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio brasileiro]]}}
L gato de pul cúrtio brasileiro fui la purmeira raça genuinamente brasileira a ser reconhecida anternacionalmente. Criado a partir de l padron ouserbado ne ls gatos çcendentes de la subespece ''Felis silbestris iberica''{{Carece de fuontes|data=dezembre de 2012}}, que se procriórun nas rues de las [[cidades]] [[brasil]]eiras, son coincidos por sue longebidade, resisténcia i docelidade cun adultos i ninos. L pul ye bien deitado junto al cuorpo, cabeça i oureilhas de tamanho médio, proporcionales l'anchura de la base, bien colocadas. Ls uolhos ligeiramente oublíquos i l nariç de la mesma anchura de la base até a la punta. Peito ancho, piernas de tamanho médio i patas arredondadas, tamien de tamanho médio. L cuorpo ye fuorte, musculoso, mas l'aspeto giral ye dun gato mui ágil i eilegante.<ref>[http://www.petbrazil .com.br/bicho/gatos/gen10.htn ''Pul cúrtio Brasileiro'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Gatto persiano Ettore-2.jpg|thumb|200px|Gato persa, la raça cun ''[[pedigre]]'' mais quemun ne l Brasil.<ref name="petsonline">{{citar web
|url = http://www.petsonline .com.br/anforme.php?subation=showfull&id=1192451175&archibe=&start_fron=&ucat=1&
|títalo = L Gato
|publicado = [http://www.petsonline .com.br Pets On Line]
|data= [[15 d'outubre]] de [[2007]]
|acessodata = [[21 de maio]] de [[2009]]
}}</ref>]]
; Pul cúrtio ouropeu
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio ouropeu]]}}
L gato de pul cúrtio ouropeu fui naturalmente zambolbido a partir de l cruzamiento antre ls gatos de defrentes raças que bebian nas rues de las cidades [[cidades]] de la Ouropa cuntinental. Ye coincido por sue longebidade i resisténcia la malinas. Assemelha-se bastante al gato de pul cúrtio brasileiro, mas, debido al clima mais friu de la Ouropa, ten ua pelaige mais densa i cumpata. Assi cumo las demales raças de gatos surgidas nas rues, apersenta eicelente bison noturna i bun faro, l que le permite caçar roedores na auséncia d'alimientos fornecidos puls houmanos.<ref name="RDG"/>
; Pul cúrtio anglés
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio anglés]]}}
Sendo coincido hai cerca de dous mil anhos, l gato de pul cúrtio anglés ye la mais antiga raça de gatos de la Anglaterra. Ye un gato eilegante, cirne, bien balanceado i fuorte, que prefire star ne l suolo i nun ten antre sues specialidades la belocidade, ó l'agelidade. La cabeça ye arredondada, cun buono spácio antre las oureilhas.<ref name="RDG"/> Debido a la sue anteligéncia, ye ua de las raças preferidas para filmes an [[Cinema de ls Stados Ounidos de la América|Hollywod]] i [[anúncio publicitairo|comerciales]] de [[telebison]].<ref>[http://www.cfa.org/breds/profiles/british.html ''Bred Profile: British Shorthair'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Ragdoll fron Gatil Ragbelas.jpg|thumb|200px|Ls gatos de la raça [[Gato ragdoll|Ragdoll]], coincidos por séren dóceis, ténen an sou nome l seneficado de "boneca de panho".]]
; Persa
{{Artigo percipal|[[Gato persa]]}}
Ls gatos persas ouriginórun-se na antiga [[Pérsia]] (atual [[Eiran]]). Ne l [[seclo XVII]], fúrun liebados a la [[Eitália]], adonde sue pelaige macie i brilhante fizo cun qu'eimediatamente ganhassen popularidade. Atualmente, esta ye la raça de gato doméstico mais popular ne l Brasil i na maior parte de l mundo.<ref name=PERSA>[http://www.doghousepetshop .com.br/Cats/persa.htn ''Persa'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls persas son gatos mui percurados por pessonas que biben an spácios pequeinhos, cumo apartamientos, pus sous miados son baixos i pouco quemuns, para alhá de l fato desses animales apersentáren un fuorte apego al sou duonho.<ref name="PERSA"/> Carateriza-se pula pelaige cumprida i sedosa, cun ua cabeça grande i redonda, oureilhas pequeinhas i arredondadas cun tufos de puls ne l'anterior, uolhos grandes i redondos de coloraçon bíbida i patas cúrties, mas musculosas. L padron quemun de la raça apersenta çofinos achatados (''flat face''), mas alguns eisemplares possuen çofinos un pouco mais alongados (doll face).<ref name="RDG"/><ref name="PERSA"/>
; Ragdoll
{{Artigo percipal|[[Gato ragdoll]]}}
L gato ragdoll fui zambolbido an meados de l [[seclo XX]], ne ls Stados Ounidos. Sou nome, que senefica "boneca de panho" an [[léngua anglesa|anglés]], andica ua caratelística peculiar de la raça, que ye relaxar cumpletamente al ser colocado ne l colo. Ye tan dócil que permite ser jogado dun lado pa l'outro, algo que nin todos ls gatos aceitan. Ye un gato mui queto i gentil, i ua beç que scolha un duonho, l'acumpanhará permanentemente. Ye ua raça caseira i, por sue docelidade, totalmente andefesa quando libre, necessitando, antoce, sclusibamente de l'ambiente anterno. Nun ten muita necidade d'atebidades físicas, sendo mais sedentairo que gatos de raças menores.<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:Vlue-Point.jpg|thumb|200px|L [[Sagrado de la Birmánia]] çcende dua linhaige felina que bebia ne ls mosteiros [[budismo|budistas]] [[Birmánia|birmaneses]].]]
; Ocicat
{{Artigo percipal|[[Ocicat|Gato Ocicat]]}}
L gato Ocicat surgiu ne ls Stados Ounidos an [[1964]], quando ua criadora comercial rializaba cruzamientos antre abissínios i siameses. Al cruzar un abissínio-siamés cun un cun un siamés choclate point, oubtebe un gato cula pelaige semelhante la dun [[Panthera onca|jaguar]]. Batizou la nuoba raça de "Ocicat", pula semelhança desse gato cula [[jaguatirica]] (que, an anglés, ye chamada de ''Ocelot''). Anque desta aparéncia singular, l Ocicat nun ye híbrido antre gatos domésticos i spécimes salbaiges. Ten grande porte, cun patas obales, piernas robustas bien musculosas i rabo alongado. Sou pul segue un padron manchado, assemelhando-se al ouserbado ne ls felinos salbaiges. Sous uolhos puoden apersentar quaije todas las tonalidades de quelores, scetuando-se l'azul.<ref name="RDG"/>
; Sagrado de la Birmánia
{{Artigo percipal|[[Sagrado de la Birmánia|Gato Sagrado de la Birmánia]]}}
L gato sagrado de la Birmánia recebiu esse nome por çcendíren diretamente dua linhaige de gatos que bebian drento de ls mosteiros [[budismo|budistas]] [[Birmánia|birmaneses]].<ref>[http://bicharada.net/animales/animales.php?aid=341 Sagrado de la Birmánia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Segundo la lenda budista, habie, nun detreminado templo, un gato branco de pul cumprido qu'era l fiel cumpanheiro dun sacerdote. Quando este morriu, assassinado por ambasores, l gato pulou para cima de l cuorpo de sou duonho i ende quedou, para eibitar qu'alguien se aprossimasse. Nesse momiento, sue pelaige fui quedando quelor de creme. Ls uolhos dourados tornórun-se azules i las patas, nariç, oureilhas i cauda azules-cinzentos. Solo ls quatro pies, que stában an cuntato cul cuorpo de l defunto, permanecírun brancos.<ref>[http://www.animalia .pt/canhal_detalhe.php?id=58&catadorie=8&subcategoria=1 L Gato Sagrado de la Birmánia]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls spécimes dessa raça apersentan uolhos azules, puls longos i cuorpos musculosos. La pelaige nun forma nós, nin cachos, sceto de la region de l'abdómen. Las fémeas pesan ne l mássimo 5 kg, sendo bien menores de l que ls machos, que puoden chegar als 8 kg. Siempre andan cula cauda ereta i nacen brancos, adquirindo la coloraçon defenitiba passado alguns meses. Alguns gatos dessa raça nacen portando [[Cardiopatia|cardiopaties cungénitas]].<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:Sabannah Cat closeup.jpg|thumb|dreita|200px|Un gato de la raça [[Gato Sabannah|Sabannah]], ten cumo sue marca l'oureilha pontiaguda.]]
; Sabannah
{{Artigo percipal|[[Gato Sabannah]]}}
L Sabannah ye un [[Híbrido (biologie)|animal híbrido]] deribado de cruzamientos antre l gato doméstico i l [[serbal|serbal africano]] (''Letailurus Serbal''). Ten esse nome pul fato de l serbal habitar las sabanas.<ref>[http://www.sabannahcatclub .com/ ''The Anternational Bred Club of the Sabannah Cat'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pul fato de la raça ser resultante de l cruzamiento de speces defrentes, la maiorie de ls Sabannah ye stéril, l que a torna ua raça mui rala. Ten un porte antermediairo al de l gato doméstico i al de l serbal, cula cabeça tenndo formato triangular, oureilhas sguias i de tamanho grande, i la pelaige formada por manchas eiguales la de l serbal, mas cula quelor de l pul bariando antre prateado, dourado ó marron. Sue personalidade ye andependiente, assi i todo, nun apersenta traços de l'agressebidade eisistente ne ls animales salbaiges.<ref>[http://www.patzmeow .com/sabannahcat.html ''The Sabannah Cat'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Yellow scottish fold.jpg|200px|thumb|Defrente de las outras raças, ls [[Scottish Fold]]s apersentan las puntas de las oureilhas caídas.]]
; Scottish Fold
{{Artigo percipal|[[Scottish Fold|Gato Scottish Fold]]}}
L Scottish Fold ye un gato ouriginairo de la [[Scócia]]. Ten un porte robusto, puls macios i face bien arredondada. Sue caratelística mais marcante stá nas oureilhas que, al cuntrario de ls demales gatos, son pequeinhas i cun puntas dobradas para drento. Ye bastante cumpanheiro i tolerante cun animales d'outras speces. Ten nible médio d'atebidade, nun sendo nin mui agitado nin mui pacato. Ls gatos dessa raça praticamente nun mian, sceto quando stan ne l cio. Sue coloraçon ye cinza-azulada, podendo bariar antre tones mais claros i mais scuros, siempre cuntrastando cun árias de pelaige branca. L pul azul puode quedar lebemente marron antes de la troca, que normalmente ocorre dues bezes por anho.<ref>[http://www.petfriends .com.br/anciclopedie/ra%C3%A7as_gatos/gatos_anciclopediascottishfold.htn ''Un gato d'oureilhas caídas'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Sphinx2 July 2006.jpg|thumb|200px|Gato [[Sphynx]], la única raça que nun ten puls.]]
; Siamés
{{Artigo percipal|[[Gato siamés]]}}
Ls gatos siameses recebírun esse nome por séren ouriginales de l'antigo [[Sion]] (atual [[Tailándia]]). Trata-se dun gato de psicologie cumplexa, frequentemente amprebesible an sues reaçones. Por esso, percisa bibir an spácio amplo, adonde puoda dar sous passeios noturnos. Questuma miar bastante, subretodo ne l período de l cio.<ref name="RDG"/> La caratelística mais marcante dessa raça stá na cabeça, purfeitamente triangular, ornamentada por un par d'uolhos azules. Tales gatos nacen quaije totalmente brancos, sendo que la pelaige de las partes menos calecidas (oureilhas, patas i cauda) scurece a la medida que se tornan adultos; la pelaige de las partes mais calecidas, cumo l'ambelhigo, permanece clara. L ton de ls puls an giral tende a scurecer cunforme l'eidade de l'animal, debido a la circulaçon sanguínea menos eficiente, i gatos que biben an ambientes mais frius son giralmente mais scuros que spécimes an ambientes mais calientes. Ye ua de las poucas raças de gato que puode ser rialmente adestrada, aceitando anclusibe a passear de coleira cun sous duonhos, cumo fázen ls perros, zde que treinados zde pequeinhos.<ref name="ancarta-siames">{{cite ancyclopedie |title = Siamese (cat) |ancyclopedie= MSN Ancarta |publisher= Microsoft Corporation |year=2009 |url= http://web.archibe.org/web/20080417223448/http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761566414/Siamese_%28cat%29.html |acessdate= 2 de júnio de 2009 }}</ref>
; Sphynx
{{Artigo percipal|[[Sphynx|Gato Sphynx]]}}
L Sphynx ye ua raça ouriginária de l [[Canadá]]. Quedou famosa por nun tenr puls, sendo assi mui percurado por pessonas que gusten de gatos, mas possuan alergie la sous puls. Debido a essa auséncia de puls, esse animal ye bulnerable al friu i al calor, podendo sofrer [[queimadura solar|queimaduras solares]] nas partes mais claras de la piel.<ref name="RDG"/>
; Tonquinés
{{Artigo percipal|[[Tonquinés|Gato Tonquinés]]}}
L Tonquinés ye ua raça zambolbida ne l'ampeço de l [[seclo XX]], a partir de l cruzamiento antre gatos siameses i gatos birmaneses. Einicialmente, fui chamado "siamés dourado", mas, passado dibersas geraçones, la raça cunseguiu reconhecimiento própio. De caráter afetuoso i sociable, ye mui anteligente. Por sue genética mista, ne l cruzamiento antre tonquineses, solo la metade de la prole será de repersentantes dessa raça.<ref name="RDG"/> L Tonquinés inda ye pouco difundido na Ouropa, al cuntrairo de l qu'ocorre an sue ária d'ourige, la [[América de l Norte]], adonde ye bastante quemun ancontrar criadores que comercializen esses animales.<ref>[http://www.mundodosanimales .com/portal/gatos/racas/112-tonquines.html ''Gato Tonquinés'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Mitologie i cultura popular ==
{{Artigo percipal|[[Gatos na cultura popular]]}}
[[Fexeiro:Cat feding two kitten E11295 mp3h8645.jpg|thumb|squierda|200px|Antiga státua eigipícia fundida an [[bronze]], pertencente al acerbo de l [[Museu de l Loubre]], eisibe ua gata amamentando dous filhotes.]]
Ls gatos siempre fúrun mui referenciados na [[cultura popular]]. Dentre ls antigos pobos que reberenciában ls gatos, çtacan-se las ceblizaçones [[Eigito Antigo|eigípcia]], [[birmanes]]sa, [[celtas|celta]], [[latinos|latina]], [[mitologie nórdica|nórdica]] i [[Pérsia|persa]].<ref>[http://www.hull.ac.uk/php/cetag/5anitab.htn ''Animal Tabos'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Todas essas culturas tenien an quemun la persença de [[debindade|diuses]] qu'apersentában-se na forma de gatos.<ref name="Gatos an outras culturas">[http://mios_i_miaus.web.simplesnet .pt/gato%20outras%20culturas.htn ''Gatos an outras culturas'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Na [[celtas|cultura celta]], la diusa [[Ceridwen]] ten ua relaçon cul culto al gato, por meio de sou filho [[Taliesin]], l qual, nua de sues [[rencarnaçon|rencarnaçones]], fui çcrito cumo sendo un gato de cabeça sarapintada.<ref>[http://blogs.abril .com.br/tuathadulac/2008/09/diusas-ceridwen.html ''Deusas: Ceridwen'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na [[mitologie nórdica]], eisiste la diusa [[Freya]], la qual ten ua [[carruaige]] puxada por dous gatos, que repersentában las culidades de la diusa: la [[fertelidade]] i la [[ferocidade]]. Esses gatos eisibian las facetas de l gato doméstico, al mesmo tiempo afetuosos, ternos i ferozes. Ls [[paganismo|templos pagones]] de la region nórdica éran frequentemente adornados cun eimaiges de gatos. Na [[Finlándia]], habie la fé de que las [[alma]]s de ls [[muorte|muortos]] éran liebadas al [[para alhá (spiritualidade)|para alhá]] por meio dun [[trenó]] puxado por gatos.<ref name="L Gato i la Religion">[http://www .ptribunaanimal .com/testos_gato_i_religiao.htn ''L Gato i la Religion'']</ref> La cultura [[Eislamismo|eislámica]] relata bárias associaçones antre ls gatos i l profeta [[Maomé]], la quien tenerien anclusibe salbo de la muorte, al matar ua serpente que l'atacaba.<ref name="Gatos an outras culturas"/>
Na Ásia, ls gatos fúrun benerados puls purmeiros [[budismo|budistas]], debido la sue capacidade eilebada d'outo-domínio i al fato de l'animal apersentar capacidade de cuncentraçon semelhante a l'oubtida por meio de la meditaçon. Na [[China]], statuetas de gatos éran outelizadas para afugentar malos spritos. Tal pobo acraditaba na eisisténcia de dous tipos çtintos de gatos: ls buonos i ls malos, que podien ser facilmente defrenciados, ua beç que ls malos tenien dues caudas.<ref name="L Gato i la Religion"/>
Ls [[heibreus]] acraditában que l gato tenerie sido criado por [[Dius]] drento de la [[Arca de Noé|Arca]], quando [[Noé]], preacupado cula proliferaçon de ls ratos que se procriórun scessibamente na ambarcaçon, amplorou a la Dius para que El probidenciasse ua soluçon. Dius anton fizo cun que l lion de la Arca spirrasse, i de l spirro desse felino, surgiran ls gatos domésticos.<ref>[http://www.felinus.org/andex.php?area=artigo&ation=show&id=1254 ''L Culto al Gato'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Durante la [[Eidade Média]], ls gatos fúrun bítimas d'einúmaras [[crueldade]]s, pus alguas pessonas acraditában qu'esses animales éran [[possesson demoníaca|possuídos pul diabo]].<ref name=GATOSNAIDADEMEDIA>[http://www.ondaa.org/artigos/artigo22.htn ''Ls Gatos na Eidade Média'' Follain, Martha]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l [[seclo XV]], l papa [[Inocéncio BIII]] chegou a ancluir ls [[gato negro|gatos negros]] na lista de [[heiresie|seres heireges]] perseguidos pula [[Anquesiçon]]. Assi, esses gatos fúrun acusados de stáren associados a malos spritos i, assi, queimados nas [[fogueiras]] juntamente culas pessonas acusadas de [[bruxarie]].<ref name="GATOSNAIDADEMEDIA"/>
=== Las bárias bidas de ls gatos ===
D'acuordo cun un [[Mitologie|mito]] eisistente an dibersas culturas, ls gatos possuen siete ó nuobe [[bida]]s. Esta lenda surgiu an decorréncia de l'halbelidade qu'esses felinos possuen para scapar de situaçones qu'ambolban risco a la sue bida.<ref>[http://www.best-cat-art .com/cat-myths.html ''Cat Myths, Mesinformation and Untruths'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Outro fator tamien respunsable por essa fé ye que, al caíren de grandes altitudes, ls gatos quaije siempre atinge l tierra apoiados subre las quatro patas. Esso ocorre an funçon de possuíren un apurado senso d'eiquilíbrio, permitindo-les girar debrebe usando la cauda cumo cuntrapeso.<ref>[http://cats.about .com/od/catsafety/la/highrisefalls.htn ''The ASPCA Warnes About High-Rise Falls by Cats'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Quando abandonados an árias remotas, çtantes de la sociadade houmana, filhotes de gatos puoden cumberter-se al meio de bida salbaige, passando la caçar pequeinhos animales para subrebibir. Esso faç cun qu'eilhes séian frequentemente bistos cumo animales resistentes, dotados de bárias "bidas".<ref name="hsus.org"/> Antretanto, la spetatiba de bida dun gato de rue ye de solo 3 anhos. Yá un gato que seia cuidado por houmanos puode superar ls 20 anhos d'eidade.<ref name="Curjidades subre ls gatos"/>
Mas, inda que seia ampossible apuntar l'ourige sata dessa lenda, acradita-se qu'eilha steia ligada a la Eidade Média, quando se eimaginaba que las bruxas se associában als gatos, percipalmente als negros. An 1584, ne l libro ''[[:en:Beware the Cat|Beware the Cat]]''<ref>{{citar web |url=http://www.presscon.co.uk/halliwell/baldwin/baldwin_cat.html |titulo=Beware the Cat |outor=Presscon |acessodata=25 de júnio de 2013 |léngua2=en}}</ref> (''Cuidado cul gato''), l scritor anglés [[:en:William Baldwin (outhor)|William Baldwin]] dezie que ''"ye permitido a las bruxas possuíren l cuorpo de l sou gato por nuobe bezes"''. Outro anglés, [[John Heiywod]], reuniu, an 1546, ua coletánea de probérbios, de ls quales un dezie que ''"a mulhier, assi cumo l gato, ten nuobe bidas"''. Un outro probérbio anglés diç: ''"L gato ten 9 bidas, cun 3 el brinca, 3 el perde i cun 3 el queda"''. Yá ls árabes i turcos nada tenien contra ls gatos ([[Maomé]] bebia cercado deilhes) i sous probérbios falan an siete bidas. Ye probable que téngan passado essa berson para spanhois i pertueses na acupaçon de la [[Península Eibérica]] puls [[mouros]] - que tubo ampeço ne l [[Seclo BIII]] i durou quaije 800 anhos. A partir de Pertual, l mito de las siete bidas felinas lougo chegou al [[Brasil]], adonde ye mui popular.
=== Gato negro ===
[[Fexeiro:Black and white longhaired Norwegian Forest Cat.jpg|thumb|dreita|200px|Gato negro de la raça [[Noruegués de la Floresta]].]]
{{Artigo percipal|[[Gato negro]]}}
Un gato negro ó negro ten pelaige totalmente de quelor scura, mui associado a la [[fé]]s i [[superstiçon|superstiçones]]. Na [[Eidade Média]], acraditaba-se que ls gatos negros éran [[bruxa]]s trasformadas an animales. Por esso, la tradiçon diç que cruzar cun un gato negro ye senhal de malo agouro. An outras culturas, ls gatos dessa quelor son reberenciados, stando associados la persença de buona suorte. Ls animales de quelor [[negro|preta]] frequentemente stan persentes an stórias de [[suspense]] i [[terror (género)|terror]]. Un [[cunto]] mui popular tratando desse animal ye ''[[L Gato Negro]]'', de [[Edgar Allan Poe]], adonde l'outor respunsabeliza l'animal por ua série d'acuntecimientos subrenaturales persentes na narraçon.<ref>[http://recantodasletras.uol .com.br/cuntosdesuspense/1523338 ''L gato negro'' por Edgar Allan Poe]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Stórias desse tipo acaban liebando alguas pessonas la zambolbíren un [[fobia|medo patológico]] de gatos, que ye chamado [[ailurofobia]].<ref>[http://t.wiktionary.org/wiki/ailurofobia ''Ailurofobia'']</ref>
=== Ls gatos i la sociadade houmana ===
[[Fexeiro:45 Recon Squadron Patch.jpg|thumb|squierda|200px|Zeinho de l gato [[Frajola]] (Silbester, an Pertual) ne l [[logotipo]] dun squadron de l [[Eisército de ls Stados Ounidos]].]]
Mui outelizados cumo animales de stimaçon, ls gatos puoden tener eifeitos benéficos, la medida an qu'atuan cumo animales de cumpanha, auxeliando ne l tratamiento de la depresson an seres houmanos.<ref>{{Citar web
|url=http://www.arcabrasil.org.br/animales/anteracao/turner_antrebista.htn
|títalo=ARCA BRASIL - Associaçon Houmanitária de Proteçon i Bien-Star Animal
|publicado=www.arcabrasil.org.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Studos científicos andican qu'eisiste ua reduçon de 30% ne l risco d'ocorréncias de [[anfarto]]s nas pessonas que ténen gatos cumo animales de stimaçon. L probable motibo ye que l cumbíbio cun esses pequeinhos felinos menimizan l nible de [[strisse]], un de ls percipales respunsables pul surgimiento de porblemas [[sistema circulatório|cardiobasculares]].<ref name="anfarto">
{{Citar web
|url=http://www.saudemmobimiento .com.br/reportaige/noticia_frame.asp?cod_noticia=2584
|títalo=Salude an Mobimiento - Tener gatos reduç an 30% l risco d'anfarto.
|publicado=www.saudemmobimiento .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref><ref name="anfarto2">
{{Citar web
|url=http://g1.globo .com/Noticias/Ciencia/0,,MUL351367-5603,00-TER+UM+GATO+DE+ESTIMACAO+PODE+SALBAR+La+SUA+BIDA+DIZEM+MEDICOS.html
|títalo=Tener un gato de stimaçon puode salbar la sue bida, dízen médicos
|publicado=www.g1 .com.br
|acessodata=2010-07-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
La persença custante desses animales na sociadade houmana faç cun que frequentemente séian criados personaiges baseados neilhes.<ref>{{Citar web
|url=http://www.catquotes .com/famouscats.htn
|títalo=Famous Cats fron TB, Filn, Newspapers, etc at CatQuotes.Cun.
|publicado=www.catquotes .com
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
* [[CatDog]]: ua criatura metade gato, metade [[perro]]; era l personaige dun zeinho animado que daba nome a l'animaçon de [[Peter Hannan]]. La série tubo duraçon de quatro anhos (1998–2001).
* [[Bafo-de-Onça]]: João Bafo-de-Onça ye coincido cumo ladron de bancos i enimigo de [[Mickey|Mickey Mouse]]. Sue purmeira apariçon fui an 1925.
* [[Itchy & Scratchy|Comichon]]: personaige de l zeinho animado que diberte ls [[Simpsones]].
* [[Frajola]]: personaige de la [[Loney Tuns] ], ribal de l canairo [[Piu-piu]].
* [[Heillo Kitty]]: figura dua gata branca japonesa cun traços houmanos. Birou logomarca an 1976. Ye çtribuída mundialmente.
* [[Garfield]]: criaçon de [[Jin Dabis]], ye un de ls personaiges mais famosos de tirinhas de jornal.
* [[L Gato de Botas]]: datado de 1697, ye un [[cunto de fadas]] de l francés [[Charles Perrault]].
* [[Felix the Cat|Gato Félix]]: ye un personaige de zeinho animado de la época de ls filmes mudos. Cunsidrado l purmeiro personaige d'animaçon an série a cunquistar l'atençon de l grande público.
* [[Top Cat|Manda-Chuba]]: série porduzida por [[Hanna-Barbera]] antre 1961 i 1962, cunta la stória dun grupo de gatos que biben nun beco de [[Nuoba Iorque]], cujo líder dá nome a l'animaçon.
* [[Ton & Jerry|Ton]]: personaige an custante ribalidade cun Jerry, l rato. Sues armaçones gírun siempre grandes cunfusones para si. Ton i l ratico debeden la mesma casa.
* [[Aneixo:Lista de Personaiges de Sonic the Heidgehog|Blaze the Cat]]: Ua gata roixa, princesa d'outra dimenson, que fizo sue purmeira apariçon an Sonic Rush. Apareciu tamien an Sonic Rush Adbenture i Sonic the Heidgehog (2006).
{{refréncias|col=3|scroll=s}}
== Ber tamien ==
{{correlatos
|commonscat=Felis silbestris catus
|wikispecies=Felis sylbestris catus
|wikcionario=Gato
|wikiquote=Gatos
}}
* [[Lista de raças de gatos domésticos]]
* [[Ailurofobia]]
* [[Gata Negra]]
* [[Gato de nabio]]
* [[Gato d'uolho ímpar]]
* [[Gato de Schrödinger]]
* [[Gato negro]]
* [[Mulhier Gato]]
* [[Bira-lata|Sin raça defenida (SRD)]]
== Ligaçones sternas ==
* {{Link|t|2=http://casa.hsw.uol .com.br/cumo-cuidar-de-gatos.htn|3=Tutorial splicando cumo cuidar de ls gatos}}
* {{Link|t|2=http://naturdata .com/Felis-catus-38042.htn|3=Ficha Naturdata subre l gato an Pertual}}
{{Carnibora speces|Fe.|state=outocollapse}}
{{DEFAULTSORT:Gato}}
[[Catadorie:Gatos| ]]
[[Catadorie:Speces çcritas an 1758]]
sal4te1fagei1d14b61ng93xa85v4fh
Familha
0
7666
107485
101325
2026-07-30T10:24:03Z
~2026-30875-10
15270
107485
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
{{Rebison|data=Febreiro de 2008}}
{{reciclar}}
[[Fexeiro:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|200px|Retrato an pintura dua família tradecional]]
La '''familha''' ye ounidade básica de la [[sociadade]] formada por [[andibíduos]] cun [[ancestral|ancestrales]] an quemun ó ligados por laços [[Afeto|afetibos]].
==Eitimologie==
Latin '''''famulus''''' = que sirbe, lugar an funçon de<ref name="dizionario">[http://www.onto.net.br/andex.php?title=Fan%C3%ADlia Dicionário de Ontopsicologie|MENEGHETTI, Antonio. ''Dicionário de Ontopsicologie.'' 2 ed. reb. Recanto Maestro: Ontopsicologica Eiditrice, 2008. ISBN 978-85-88381-41-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Latin '''''faama''''' = casa<ref name="etimo-faama">[http://www.etimo.it/?tern=famiglia Eitimologie de "família" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>
Latin '''''famulo''''' = de l berbo ''facere'', a andicar ''que faç, que sirbe''<ref name="etimo-famulo">[http://www.etimo.it/?tern=famulo Eitimologie de "famulo" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>.
== Cunceito de família ==
Ua família tradecional ye normalmente formada por un home i ua mulhier, ounidos por [[matrimónio]] ó ounion de fato; ls filhos que beniren a eisistir cumponen ua família nuclear ó eilementar.
La família repersenta un [[grupo]] social primairo qu'anfluencia i ye anfluenciado por outras pessonas i anstituiçones. Ye un [[grupo (Sociologie)|grupo]] de [[pessona]]s, ó un númaro de grupos domésticos ligados por çcendéncia (demunstrada ó stipulada) a partir dun [[ancestral]] quemun, [[matrimonho]] ó [[adoçon]]. Nesse sentido l termo cunfunde-se cun [[clana]]. Drento dua família eisiste siempre algun grau de [[parentesco]]. Nembros dua família questuman cumpartilhar de l mesmo [[subrenome]], heirdado de ls ascendentes diretos. La família ye ounida por múltiplos laços capazes de manter ls nembros moralmente, materialmente i reciprocamente durante ua bida i durante las geraçones.
Família sustituta ye aqueilha nacida de ls anstitutos jurídicos de la [[guarda]], [[tutela]] i [[adoçon]]. Ye ua situaçon scepcional, podendo ser l'adoçon, que ye defenitiba ó guarda i tutela que son trasitórias.<ref>DIAS, Wagner Ampeço Freitas. Statuto de la Nino i de l Adolescente. In: Flábia Cristina (org.). Eisame de la OAB. Salbador: JusPODIBM, 2013, páigina 357</ref>
Ne l'anterior de la família, ls andibíduos puoden custituir susistemas, formados pula [[geraçon]], [[sexo]], antresse i funçon, habendo defrentes nibles de [[poder]], i adonde ls cumportamientos dun nembro afetan i anfluencian ls outros nembros. La família cumo ounidade social, anfrenta ua série de tarefas de zambolbimiento, diferindo la nible de ls [[parámetro]]s [[cultura]]is, mas tenndo las mesmas raízes ounibersales (MINUCHIN,1990).
[[Fexeiro:Famelia Lalli.jpg|thumb|left|Ua família brasileira]]
[[Alberto Eiguer]], psicanalista francés, an sous libros “Un Dibana pa la Família” i "L Parentesco Fantasmático" stablece alguns “organizadores” qu'ourientan la scolha de parceiro. Para el, ls casamientos i, por stenson, la família, se struturan por macanismos ancuncientes ligados a las purmeiras spriéncias de binculaçon.
Para Eiguer, son trés ourganizadores: 1) Scolha d'oubjeto; 2) las bibéncias de l “you fameliar” i sentimientos de pertença”; 3) l romance fameliar, bebido na purmeira anfáncia, repersentando ua eimaige eidealizada de ls pais.
Quanto al purmeiro iten - “scolha d'oubjeto” - haberie trés modelos:
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|300px|Ua família norte-amaricana]]
# Scolha oubjetal anaclítica, ó assimétrica: l [[home]] ó la [[mulhier]] buscan un parceiro que les forneça amparo i apoio (mai ó [[pai]] de la [[anfáncia]]). Ye ua scolha alimentada pula pulson de cunserbaçon i bisa, antes de todo, dominar l'angústia de perda de las figuras parentales. Haberie ua eidantificaçon mútua na perda i cada un eidealiza l'outro. D'algua forma, l casal se julga sabedor de cumo un debe sanar la falta de l'outro. dous caminos se ouferecen:
la) defensibo: quando l'home scolhe ua mulhier que ye l'ouposto al pai i bice bersa;
b) regressibo: quando se eidantifica, ne l parceiro, un sucedáneo de la figura parental d'eidantificaçon.
2. Scolha oubjetal narcesista, ó simétrica: Neste causo, la pessona se liga a un parceiro que se assemelha:
la) al que se ye;
b) al que se fui;
c) al que gustarie de ser;
d) al que ten ua parte de l que se fui.
L bínclo se stablece a partir dua eideia de poder, ourgulho, [[onipoténcia]] i ambiçon. Por eisemplo: l parceiro serie alguien que seia defícel, la fin de se acumparar cul an fuorça i an capacidade manipuladora. Hai un jogo sadomasoquista na relaçon. Eisemplo: ua pessona, mui cerrada, tímida i ansegura se sente atraída pul parceiro arrogante i sociable. Ye probable qu'ua de las partes acabe çprezando l'outra.
3. Scolha oubjetal edípica, ó dissimétrica: trata-se dua scolha regida pula eidantificaçon madura i adulta al pai de l mesmo sexo.
alguns eisemplos:
la) un rapaç se casa cun ua mulhier que, d'algua forma, repersenta la mai del;
b) casales que percuran l seneficado de sue relaçon amorosa, d'anteraçon home-mulhier, baseados nas bibéncias sastifatórias an sues famílias d'ourige.
Las afirmaçones de Alberto Eiguer se baseórun an pesquisas feitas durante anhos, na [[Fráncia]], cun casales que percurórun terapie. Las bases teóricas se fundamentan na [[teorie]] psicanalítica de l [[Cumplexo de Édipo]] i sue resoluçon – teorie esta colocada an xeque por einúmaros outores. Afinal, [[Freud]] bibeu na época bitoriana i tenie, por modelo, la família struturada pul pai, mai i filhos. Esse tipo de família, por ancrible que pareça, solamente fui defenido por Littré, an [[1869]] (hai menos de duzientos anhos).
Aliás, ye buono lembrar que la palabra "família" deriba de l berbete latino "famulus" = 'domésticos, serbidores, [[scrabo]]s, séquito, comitiba, corteijo, [[casa]], família'.
== Struturas fameliares ==
La família assume ua strutura caratelística. Por strutura antende-se, “ua forma d'ourganizaçon ó çposiçon dun númaro de cumponentes que se anter-relacionan de maneira specífica i recorrente” (WHALEY i WONG, 1989; p. 21). Deste modo, la strutura fameliar cumpone-se dun cunjunto d'andibíduos cun cundiçones i an posiçones, socialmente reconhecidas, i cun ua anteraçon regular i recorrente tamien eilha, socialmente aprobada. La família puode anton, assumir ua strutura ''[[família nuclear|nuclear]]'' ó ''cunjugal'', que cunsiste an dues pessonas adultas (tradecionalmente ua mulhier i un home) i ne ls sous filhos, biológicos ó adotados, habitando nun ambiente fameliar quemun. La strutura nuclear ten ua grande capacidade d'adataçon, reformulando la sue custituiçon, quando necessairo.
Eesisten tamien famílias cun ua strutura de ''pais únicos'' ó [[Família monoparental|monoparental]], tratando-se dua bariaçon de la strutura nuclear tradecional debido la fenómenos sociales, cumo l [[dibórcio]], óbito, abandono de lar, eilegitimidade ó aporfilhaçon de ninos por ua solo pessona.
La '''família ampliada''' ó '''stensa''' (tamien dita '''cunsanguínea''') ye ua strutura mais ampla, que cunsiste na família nuclear, mais ls parientes diretos ó colaterales, eisistindo ua stenson de las relaçones antre pais i filhos para abós, pais i nietos.
Para para alhá destas struturas, eisisten tamien las por bezes chamadas de [[Família altarnatiba|famílias altarnatibas]], stando antre estas las famílias '''quemunitárias''' i las '''[[famílias cinta de la bielha]]''', las custituídas por pessonas [[LGBT]] - lésbicas, gays, bissexuales ó trasgéneros - i ls sous filhos.
Las [[Família quemunitária|famílias quemunitárias]], al cuntrairo de ls sistemas fameliares tradecionales, adonde a total respunsabelidade pula criaçon i eiducaçon de las ninos se cinge als pais i a la scuola, nestas famílias, l papel de ls pais ye çcentralizado, sendo ls ninos de la respunsabelidade de todos ls nembros adultos.
Quanto al tipo de relaçones pessonales que se apersentan nua família, LÉBI-STRAUSS (cit. por PINHEIRO, 1999), refire trés tipos de relaçon. San eilhas, la d'aliança (casal), la de feliaçon (pais i filhos) i la de cunsanguenidade (armanos). Ye nesta relaçon de parentesco, de pessonas que se binculan pul casamiento ó por ouniones sexuales, que se gírun ls filhos.
Segundo ATKINSON i MURRAY (cit. por BARA, 1996), la família ye un sistema social uno, cumpuosto por un grupo d'andibíduos, cada un cun un papel atribuído, i ambora defrenciados, cunsustancian l funcionamiento de l sistema cumo un to. L cunceito de família, al ser abordado, eiboca oubrigatoriamente, ls cunceitos de papéis i funçones, cumo se ténen benido a berificar.
An todas las famílias, andependientemente de la sociadade, cada nembro acupa detreminada posiçon ó ten detreminado statuto, cumo por eisemplo, marido, mulhier, filho ó armano, sendo ourientados por papéis. Papéis estes, que nun son mais de l que, ''“las spetatibas de cumportamiento, d'oubrigaçones i de dreitos que stan associados a ua dada posiçon na família ó ne l grupo social” (DUBALL ; MILLER cit. por STANHOPE, 1999; p. 502).''
Assi sendo, i ampeçando puls adultos na família, ls sous papéis barian muito, tenendo NYE (cit. por STANHOPE, 1999) cunsidrado cumo caratelísticos ls seguintes: la ''“socializaçon de a nino”'', relacionado culas atebidades cuntribuintes pa l zambolbimiento de las capacidades mentales i sociales de a nino; ls ''“cuidados a las ninos”'', tanto físicos cumo emocionales, perspetibando l sou zambolbimiento saudable; l ''“papel de suporte fameliar”'', qu'anclui la porduçon i/ ó oubtençon de benes i serbícios necessairos a la família; l ''“papel d'ancarregados de ls assuntos domésticos”'', adonde stan ancluídos ls serbícios domésticos, que bisan l prazer i l cunfuorto de ls nembros de la família; l ''“papel de manutençon de las relaçones fameliares”'', relacionado cula manutençon de l cuntato cun parientes i amplicando l'ajuda an situaçones de crise; ls ''“papéis sexuales”'', relacionado culas relaçones sexuales antre ambos ls parceiros; l ''“papel terapéutico”'', qu'amplica l'ajuda i apoio emocional aquando de ls porblemas fameliares; l ''“papel recreatibo”'', relacionado cul proporcionar dibertimientos a la família, bisando l relaxamiento i zambolbimiento pessonal.
Relatibamente als papéis de ls armanos, estes son promotores i recetores, an simultáneo, de l porcesso de socializaçon na família, ajudando a stablecer i manter las normas, promobendo l zambolbimiento de la cultura fameliar. ''“Cuntribuen pa la formaçon de l'eidantidade uns de ls outros serbindo de defensores i protetores, anterpretando l mundo sterior, ansinando ls outros subre eiquidade, formando alianças, çcutindo, negociando i ajustando mutuamente ls cumportamientos uns de ls outros” (Eiden; p. 502).''
Hai a salientar, relatibamente als papéis atribuídos que, será eideal qu'eisista algua flexibelidade, assi cumo, la possibelidade de troca ocasional desses mesmos papéis, aquando, por eisemplo, un de ls nembros nun puoda zampenhar l sou (SOARES, 2003).
== Funçones de família ==
Cumo ls papéis, las funçones stan eigualmente amplícitas nas famílias, cumo yá fui referido. Las famílias cumo agregaçones sociales, al longo de ls tiempos, assumen ó renuncian funçones de proteçon i socializaçon de ls sous nembros, cumo repuosta a las necidades de la sociadade pertencente. Nesta perspetiba, las funçones de la família regen-se por dous oubjetibos, sendo un de nible anterno, cumo la proteçon psicossocial de ls nembros, i l'outro de nible sterno, cumo l'acomodaçon a ua cultura i sue trasmisson. La família debe anton, respunder a las mudanças sternas i anternas de modo a atender a las nuobas circunstáncias sin, inda assi, perder la cuntenidade, proporcionando siempre un squema de refréncia pa ls sous nembros (MINUCHIN, 1990). Eesiste por bias desso, ua dupla respunsabelidade, esto ye, la de dar repuosta a las necidades quier de ls sous nembros, quier de la sociadade (STANHOPE, 1999).
DUBALL i MILLER (cit. por Eiden) eidantificórun cumo funçones fameliares, las seguintes: ''“geradora d'afeto”'', antre ls nembros de la família; ''“proporcionadora de sigurança i aceitaçon pessonal”'', promobendo un zambolbimiento pessonal natural; ''“proporcionadora de sastifaçon i sentimiento d'outelidade”'', atrabeç de las atebidades que sastifazen ls nembros de la família; ''“asseguradora de la cuntenidade de las relaçones”'', proporcionando relaçones duradouras antre ls fameliares; ''“proporcionadora de stabelidade i socializaçon”'', assegurando la cuntenidade de la cultura de la sociadade correspondente; ''“ampositora de l'outoridade i de l sentimiento de l que ye correto”'', relacionado cula daprendizaige de las regras i normas, dreitos i oubrigaçones caratelísticas de las sociadades houmanas. Para para alhá destas funçones, STANHOPE (1999) acrecenta inda ua funçon relatiba a la salude, na medida, an que la família protege la salude de ls sous nembros, dando apoio i repuosta a las necidades básicas an situaçones de malina. “La família, cumo ua ounidade, zambolbe un sistema de balores, fés i atitudes face a la salude i malina que son spressas i demunstradas atrabeç de ls cumportamientos de salude-malina de ls sous nembros (stado de salude de la família)” (Eiden; p. 503).
Para SERRA (1999), la família ten cumo funçon primordial la de proteçon, tenendo subretodo, potencialidades para dar apoio emocional pa la resoluçon de porblemas i cunflitos, podendo formar ua barreira defensiba contra agressones sternas. FALLON [eit al.] (cit. por Eiden) reforça inda que, la família ajuda a manter la salude física i mental de l'andibíduo, por custituir l maior recurso natural para lidar cun situaçones potenciadoras de stress associadas a la bida na quemunidade.
Relatibamente a la ''nino'', la necidade mais básica de la mesma, remete-se pa la figura materna, que l'alimenta, protege i ansina, assi cumo cria un apego andebidual siguro, cuntribuindo para un bun zambolbimiento de la família i por bias desso para un bun zambolbimiento de a nino. La família ye anton, pa a nino, un grupo seneficatibo de pessonas, d'apoio, cumo ls pais, ls pais adotibos, ls tutores, ls armanos, antre outros. Assi, l nino assume un lugar relebante na ounidade fameliar, adonde se sente sigura. La nible de l porcesso de socializaçon la família assume, eigualmente, un papel mui amportante, yá que ye eilha que modela i porgrama l cumportamiento i l sentido d'eidantidade de a nino. Al crecíren juntas, família i nino, promoben l'acomodaçon de la família a las necidades de a nino, delimitando árias d'outonomie, que l nino speriencia cumo separaçon.
La família ten tamien, un papel eissencial para cula [[nino]], que ye l de l'afetebidade, tal cumo yá fui referido. Para MCHAFFIE (cit. por PINHEIRO, 1999), la sue amportança ye primordial pus cunsidra l'alimiento afetibo tan amprescindible, cumo ls nutrientes [[orgánico]]s. “Sin l'afeto dun adulto, l ser houmano anquanto nino nun zambolbe la sue capacidade de cunfiar i de se relacionar cul outro” (Eiden; p. 30).
Deste modo, “(...) la família custitui l purmeiro, l mais fundante i l mais amportante grupo social de to la pessona, bien cumo l sou quadro de refréncia, stablecido atrabeç de las relaçones i eidantificaçones que l nino criou durante l zambolbimiento” (BARA, 1996; p. 8), tornando-la na [[matriç]] de la [[eidantidade]].
== Cunceito stórico de família ==
L termo “família” ye deribado de l latin “famulus”, que senefica “scrabo doméstico”. Este termo fui criado na [[Roma Antiga]] para chamar un nuobo grupo social que surgiu antre las tribos latinas, al séren antroduzidas a la [[agricultura]] i tamien [[scrabidon]] legalizada.
Ne l dreito romano clássico la "família natural" crece d'amportança - esta família ye baseada ne l casamiento i ne l bínclo de sangre. La família natural ye l'agrupamiento custituído solo de ls cónjuges i de sous filhos. La família natural ten por base l casamiento i las relaçones jurídicas del resultantes, antre ls cónjuges, i pais i filhos.<ref>ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu de Janeiro: Forense, 1977. II bol. m. 282.</ref>
Se nesta época predominaba ua strutura fameliar patriarcal an qu'un basto leque de pessonas se ancontraba sob l'outoridade de l mesmo xefe, ne ls tiempos mediebales ([[Eidade Média]]), las pessonas ampeçórun a star ligadas por bínclos matrimoniales, formando nuobas famílias. Dessas nuobas famílias fazie tamien parte la çcendéncia gerada que, assi, tenie dues famílias, la paterna i la materna.
Cula Reboluçon Francesa surgiran ls casamientos laicos ne l Oucidente i, cula Reboluçon Andustrial, tornórun-se frequentes ls mobimientos migratórios para cidades maiores, custruídas an redror de ls cumplexos [[andustria]]is. Estas mudanças demográficas ouriginórun l streitamiento de ls laços fameliares i las pequeinhas famílias, nun cenairo similar al qu'eisiste hoije an die. Las mulhieres saen de casa, antegrando la populaçon atiba, i la [[eiducaçon]] de ls filhos ye partilhada culas scuolas. Ls idosos deixan tamien de poder cuntar cul apoio direto de ls fameliares ne ls moldes pré-Reboluçones Francesa i Andustrial, sendo antregues als cuidados d'anstituiçones d'assisténcia (cf. MOREIRA, 2001). Na altura, la família era defenida cumo un “agregado doméstico (…) cumpuosto por pessonas ounidas por bínclos d'aliança, cunsanguenidade ó outros laços sociales, podendo ser restrita ó alargada” (MOREIRA, 2001, p. 22). Nesta defeniçon, nota-se l'ambiguidade motibada pula trasiçon antre l período anterior a las reboluçones, repersentada pulas refréncias a la família alargada, cula tendéncia reducionista qu'ampeçaba a anstalar-se refletida puls bínclos d'aliança matrimonial.
Na cultura oucidental, ua família ye defenida specificamente cumo un grupo de pessonas de mesmo [[sangre]], ó ounidas legalmente (cumo ne l casamiento i na adoçon). Muitos [[etnologie|etnólogos]] argumentan que la noçon de "sangre" cumo eilemiento d'unificaçon fameliar debe ser antendida metaforicamente; dízen qu'an muitas sociadades i culturas nó-oucidentales la família ye defenida por outros cunceitos que nun "sangre". La família poderie assi se custituir dua anstituiçon normalizada por ua série de regulamientos d'afeliaçon i aliança, aceitos puls nembros. Alguns destes regulamientos ambolben: la [[sogamia]], la [[andogamia]], l [[ancesto]], la [[monogamia]], la [[poligamia]], i la [[poliandria]].
La família ben-se trasformando atrabeç de ls tiempos, acumpanhando las mudanças relegiosas, eiquenómicas i sócio-culturales de l cuntesto an que se ancontran anseridas. Esta ye un spácio sócio-cultural que puode ser cuntinamente renobado i reconstruído; l cunceito de próssimo ancontra-se rializado mais qu'an outro spácio social qualquiera, i puode ser bisto cumo un spácio político de natureza criatiba i anspiradora sendo bital para qualquiera ciscunstáncia la trasmisson de balores socialmente aceitos.
Assi, la família deberá ser ancarada cumo un to qu'antegra cuntestos mais bastos cumo la quemunidade an que se ansere. D'ancuontro l'esta afirmaçon, [[[[JANOSIK]] i GREEN]], refíren que la família ye un ''“sistema de nembros anterdependentes que possuen dous atributos: quemunidade drento de la família i anteraçon cun outros nembros” ([[STANHOPE]], 1999, p. 492).''
[[Angels]], an sou libro [[Ourige de la família de la propiadade pribada i de l stado]], faç ua ligaçon de la família cula porduçon material, outelizando-se de l materialismo-hitórico-dialético i relacionando la monogamia cumo "propiadade pribada de a mulhier".
Atrabeç dua análeze de [[DNA]], pesquisadores cordenados por Wolfgang Haak, de la [[Ounibersidade de Adelaide]], na [[Oustrália]], eidantificórun quatro cuorpos cumo sendo ua mai, un pai i sous dous filhos, de 8 ó 9 anhos i 4 ó 5 anhos. Cun ua eidade de 4600 anhos la çcubierta cunsiste ne l mais antigo registro genético molecular yá eidantificado dua família ne l mundo. <ref>[http://oglobo.globo .com/ciencia/mat/2008/11/18/eidantificado_mais_antigo_registro_genetico_de_ua_famelia_ne l_mundo-586450110.asp Oglobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} Bejitado an 20.11.2008.</ref><ref>Jornal L Globo, 19.11.2008, pg. 36</ref>
== Família rial ==
{{AP|[[Família rial]]}}
Outro tipo coincido de strutura fameliar son las '''famílias reales'''. Chama-se família rial la relaçon stendida de ls nembros dun [[soberano]], giralmente dun [[stado]] [[monarquia|monárquico]]. Ls nembros de las famílias reales recíben çtaque i prebilégio delantre l círclo social de sue nacion, sendo muitas bezes tenidos cumo personalidades políticas destes. Ua de las mais famosas famílias reales de l mundo ye la [[Família rial británica]].
{{ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu: Forense, 1977.
* MINUCHIN, Salbador – ''Famílias: Funcionamiento & Tratamiento''. Porto Alegre: Artes Médicas, 1990. p. 25-69.
* SARACENO, Chiara – ''Sociologie de la Família'', Lisboua: Stampa, 1997.
* STANHOPE, Marcia – ''Teories i Zambolbimiento Fameliar''. In STANHOPE, Marcia ; LANCASTER, Jeanette – Anfermaige Quemunitária: Promoçon de Salude de Grupos, Famílias i Andibíduos. 1.ª ed. Lisboua : Lusociéncia, 1999. ISBN 972-8383-05-3. p. 492-514.
* Ourige de la família de la propiadade pribada i de l stado.
{{Wikiquote|Família}}
{{Wiktionary1|Família}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carta de ls Dreitos de la Família]]
* [[Casa]]
* [[Casamiento]]
* [[Casamiento relegioso]]
* [[Centro de stória de la família]]
* [[Famílias cinta de la bielha]]
* [[Família na Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Genealogie]]
* [[Lei de Defesa de l Casamiento]]
* [[Relaçones fameliares]]
* [[Mulhier na stória]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.unicef.org/brazil La Família]. UNICEF - Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia. Sítio an pertués, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibge.gob.br/ibgeten/pesquisas/famelia.html La Família Brasileira]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Statísticas. Sítio an pertués, spanhol i anglés, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibdfan .com.br Anstituto Brasileiro de Dreito de Família]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://jus2.uol .com.br/doutrina/testo.asp?id=8911 Lei Marie de la Peinha]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Sociologie]]
[[Catadorie:Genealogie]]
[[Catadorie:Dreito de família]]
[[Catadorie:Familha| ]]
thzak0g2ipgi74h512qd5jxqq74w1u5
107486
107485
2026-07-30T10:24:59Z
~2026-30875-10
15270
107486
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
{{Rebison|data=Febreiro de 2008}}
{{reciclar}}
[[Fexeiro:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|200px|Retrato an pintura dua familha tradecional]]
La '''familha''' ye ounidade básica de la [[sociadade]] formada por [[andibíduos]] cun [[ancestral|ancestrales]] an quemun ó ligados por laços [[Afeto|afetibos]].
==Eitimologie==
Latin '''''famulus''''' = que sirbe, lugar an funçon de<ref name="dizionario">[http://www.onto.net.br/andex.php?title=Fan%C3%ADlia Dicionário de Ontopsicologie|MENEGHETTI, Antonio. ''Dicionário de Ontopsicologie.'' 2 ed. reb. Recanto Maestro: Ontopsicologica Eiditrice, 2008. ISBN 978-85-88381-41-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Latin '''''faama''''' = casa<ref name="etimo-faama">[http://www.etimo.it/?tern=famiglia Eitimologie de "família" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>
Latin '''''famulo''''' = de l berbo ''facere'', a andicar ''que faç, que sirbe''<ref name="etimo-famulo">[http://www.etimo.it/?tern=famulo Eitimologie de "famulo" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>.
== Cunceito de família ==
Ua família tradecional ye normalmente formada por un home i ua mulhier, ounidos por [[matrimónio]] ó ounion de fato; ls filhos que beniren a eisistir cumponen ua família nuclear ó eilementar.
La família repersenta un [[grupo]] social primairo qu'anfluencia i ye anfluenciado por outras pessonas i anstituiçones. Ye un [[grupo (Sociologie)|grupo]] de [[pessona]]s, ó un númaro de grupos domésticos ligados por çcendéncia (demunstrada ó stipulada) a partir dun [[ancestral]] quemun, [[matrimonho]] ó [[adoçon]]. Nesse sentido l termo cunfunde-se cun [[clana]]. Drento dua família eisiste siempre algun grau de [[parentesco]]. Nembros dua família questuman cumpartilhar de l mesmo [[subrenome]], heirdado de ls ascendentes diretos. La família ye ounida por múltiplos laços capazes de manter ls nembros moralmente, materialmente i reciprocamente durante ua bida i durante las geraçones.
Família sustituta ye aqueilha nacida de ls anstitutos jurídicos de la [[guarda]], [[tutela]] i [[adoçon]]. Ye ua situaçon scepcional, podendo ser l'adoçon, que ye defenitiba ó guarda i tutela que son trasitórias.<ref>DIAS, Wagner Ampeço Freitas. Statuto de la Nino i de l Adolescente. In: Flábia Cristina (org.). Eisame de la OAB. Salbador: JusPODIBM, 2013, páigina 357</ref>
Ne l'anterior de la família, ls andibíduos puoden custituir susistemas, formados pula [[geraçon]], [[sexo]], antresse i funçon, habendo defrentes nibles de [[poder]], i adonde ls cumportamientos dun nembro afetan i anfluencian ls outros nembros. La família cumo ounidade social, anfrenta ua série de tarefas de zambolbimiento, diferindo la nible de ls [[parámetro]]s [[cultura]]is, mas tenndo las mesmas raízes ounibersales (MINUCHIN,1990).
[[Fexeiro:Famelia Lalli.jpg|thumb|left|Ua família brasileira]]
[[Alberto Eiguer]], psicanalista francés, an sous libros “Un Dibana pa la Família” i "L Parentesco Fantasmático" stablece alguns “organizadores” qu'ourientan la scolha de parceiro. Para el, ls casamientos i, por stenson, la família, se struturan por macanismos ancuncientes ligados a las purmeiras spriéncias de binculaçon.
Para Eiguer, son trés ourganizadores: 1) Scolha d'oubjeto; 2) las bibéncias de l “you fameliar” i sentimientos de pertença”; 3) l romance fameliar, bebido na purmeira anfáncia, repersentando ua eimaige eidealizada de ls pais.
Quanto al purmeiro iten - “scolha d'oubjeto” - haberie trés modelos:
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|300px|Ua família norte-amaricana]]
# Scolha oubjetal anaclítica, ó assimétrica: l [[home]] ó la [[mulhier]] buscan un parceiro que les forneça amparo i apoio (mai ó [[pai]] de la [[anfáncia]]). Ye ua scolha alimentada pula pulson de cunserbaçon i bisa, antes de todo, dominar l'angústia de perda de las figuras parentales. Haberie ua eidantificaçon mútua na perda i cada un eidealiza l'outro. D'algua forma, l casal se julga sabedor de cumo un debe sanar la falta de l'outro. dous caminos se ouferecen:
la) defensibo: quando l'home scolhe ua mulhier que ye l'ouposto al pai i bice bersa;
b) regressibo: quando se eidantifica, ne l parceiro, un sucedáneo de la figura parental d'eidantificaçon.
2. Scolha oubjetal narcesista, ó simétrica: Neste causo, la pessona se liga a un parceiro que se assemelha:
la) al que se ye;
b) al que se fui;
c) al que gustarie de ser;
d) al que ten ua parte de l que se fui.
L bínclo se stablece a partir dua eideia de poder, ourgulho, [[onipoténcia]] i ambiçon. Por eisemplo: l parceiro serie alguien que seia defícel, la fin de se acumparar cul an fuorça i an capacidade manipuladora. Hai un jogo sadomasoquista na relaçon. Eisemplo: ua pessona, mui cerrada, tímida i ansegura se sente atraída pul parceiro arrogante i sociable. Ye probable qu'ua de las partes acabe çprezando l'outra.
3. Scolha oubjetal edípica, ó dissimétrica: trata-se dua scolha regida pula eidantificaçon madura i adulta al pai de l mesmo sexo.
alguns eisemplos:
la) un rapaç se casa cun ua mulhier que, d'algua forma, repersenta la mai del;
b) casales que percuran l seneficado de sue relaçon amorosa, d'anteraçon home-mulhier, baseados nas bibéncias sastifatórias an sues famílias d'ourige.
Las afirmaçones de Alberto Eiguer se baseórun an pesquisas feitas durante anhos, na [[Fráncia]], cun casales que percurórun terapie. Las bases teóricas se fundamentan na [[teorie]] psicanalítica de l [[Cumplexo de Édipo]] i sue resoluçon – teorie esta colocada an xeque por einúmaros outores. Afinal, [[Freud]] bibeu na época bitoriana i tenie, por modelo, la família struturada pul pai, mai i filhos. Esse tipo de família, por ancrible que pareça, solamente fui defenido por Littré, an [[1869]] (hai menos de duzientos anhos).
Aliás, ye buono lembrar que la palabra "família" deriba de l berbete latino "famulus" = 'domésticos, serbidores, [[scrabo]]s, séquito, comitiba, corteijo, [[casa]], família'.
== Struturas fameliares ==
La família assume ua strutura caratelística. Por strutura antende-se, “ua forma d'ourganizaçon ó çposiçon dun númaro de cumponentes que se anter-relacionan de maneira specífica i recorrente” (WHALEY i WONG, 1989; p. 21). Deste modo, la strutura fameliar cumpone-se dun cunjunto d'andibíduos cun cundiçones i an posiçones, socialmente reconhecidas, i cun ua anteraçon regular i recorrente tamien eilha, socialmente aprobada. La família puode anton, assumir ua strutura ''[[família nuclear|nuclear]]'' ó ''cunjugal'', que cunsiste an dues pessonas adultas (tradecionalmente ua mulhier i un home) i ne ls sous filhos, biológicos ó adotados, habitando nun ambiente fameliar quemun. La strutura nuclear ten ua grande capacidade d'adataçon, reformulando la sue custituiçon, quando necessairo.
Eesisten tamien famílias cun ua strutura de ''pais únicos'' ó [[Família monoparental|monoparental]], tratando-se dua bariaçon de la strutura nuclear tradecional debido la fenómenos sociales, cumo l [[dibórcio]], óbito, abandono de lar, eilegitimidade ó aporfilhaçon de ninos por ua solo pessona.
La '''família ampliada''' ó '''stensa''' (tamien dita '''cunsanguínea''') ye ua strutura mais ampla, que cunsiste na família nuclear, mais ls parientes diretos ó colaterales, eisistindo ua stenson de las relaçones antre pais i filhos para abós, pais i nietos.
Para para alhá destas struturas, eisisten tamien las por bezes chamadas de [[Família altarnatiba|famílias altarnatibas]], stando antre estas las famílias '''quemunitárias''' i las '''[[famílias cinta de la bielha]]''', las custituídas por pessonas [[LGBT]] - lésbicas, gays, bissexuales ó trasgéneros - i ls sous filhos.
Las [[Família quemunitária|famílias quemunitárias]], al cuntrairo de ls sistemas fameliares tradecionales, adonde a total respunsabelidade pula criaçon i eiducaçon de las ninos se cinge als pais i a la scuola, nestas famílias, l papel de ls pais ye çcentralizado, sendo ls ninos de la respunsabelidade de todos ls nembros adultos.
Quanto al tipo de relaçones pessonales que se apersentan nua família, LÉBI-STRAUSS (cit. por PINHEIRO, 1999), refire trés tipos de relaçon. San eilhas, la d'aliança (casal), la de feliaçon (pais i filhos) i la de cunsanguenidade (armanos). Ye nesta relaçon de parentesco, de pessonas que se binculan pul casamiento ó por ouniones sexuales, que se gírun ls filhos.
Segundo ATKINSON i MURRAY (cit. por BARA, 1996), la família ye un sistema social uno, cumpuosto por un grupo d'andibíduos, cada un cun un papel atribuído, i ambora defrenciados, cunsustancian l funcionamiento de l sistema cumo un to. L cunceito de família, al ser abordado, eiboca oubrigatoriamente, ls cunceitos de papéis i funçones, cumo se ténen benido a berificar.
An todas las famílias, andependientemente de la sociadade, cada nembro acupa detreminada posiçon ó ten detreminado statuto, cumo por eisemplo, marido, mulhier, filho ó armano, sendo ourientados por papéis. Papéis estes, que nun son mais de l que, ''“las spetatibas de cumportamiento, d'oubrigaçones i de dreitos que stan associados a ua dada posiçon na família ó ne l grupo social” (DUBALL ; MILLER cit. por STANHOPE, 1999; p. 502).''
Assi sendo, i ampeçando puls adultos na família, ls sous papéis barian muito, tenendo NYE (cit. por STANHOPE, 1999) cunsidrado cumo caratelísticos ls seguintes: la ''“socializaçon de a nino”'', relacionado culas atebidades cuntribuintes pa l zambolbimiento de las capacidades mentales i sociales de a nino; ls ''“cuidados a las ninos”'', tanto físicos cumo emocionales, perspetibando l sou zambolbimiento saudable; l ''“papel de suporte fameliar”'', qu'anclui la porduçon i/ ó oubtençon de benes i serbícios necessairos a la família; l ''“papel d'ancarregados de ls assuntos domésticos”'', adonde stan ancluídos ls serbícios domésticos, que bisan l prazer i l cunfuorto de ls nembros de la família; l ''“papel de manutençon de las relaçones fameliares”'', relacionado cula manutençon de l cuntato cun parientes i amplicando l'ajuda an situaçones de crise; ls ''“papéis sexuales”'', relacionado culas relaçones sexuales antre ambos ls parceiros; l ''“papel terapéutico”'', qu'amplica l'ajuda i apoio emocional aquando de ls porblemas fameliares; l ''“papel recreatibo”'', relacionado cul proporcionar dibertimientos a la família, bisando l relaxamiento i zambolbimiento pessonal.
Relatibamente als papéis de ls armanos, estes son promotores i recetores, an simultáneo, de l porcesso de socializaçon na família, ajudando a stablecer i manter las normas, promobendo l zambolbimiento de la cultura fameliar. ''“Cuntribuen pa la formaçon de l'eidantidade uns de ls outros serbindo de defensores i protetores, anterpretando l mundo sterior, ansinando ls outros subre eiquidade, formando alianças, çcutindo, negociando i ajustando mutuamente ls cumportamientos uns de ls outros” (Eiden; p. 502).''
Hai a salientar, relatibamente als papéis atribuídos que, será eideal qu'eisista algua flexibelidade, assi cumo, la possibelidade de troca ocasional desses mesmos papéis, aquando, por eisemplo, un de ls nembros nun puoda zampenhar l sou (SOARES, 2003).
== Funçones de família ==
Cumo ls papéis, las funçones stan eigualmente amplícitas nas famílias, cumo yá fui referido. Las famílias cumo agregaçones sociales, al longo de ls tiempos, assumen ó renuncian funçones de proteçon i socializaçon de ls sous nembros, cumo repuosta a las necidades de la sociadade pertencente. Nesta perspetiba, las funçones de la família regen-se por dous oubjetibos, sendo un de nible anterno, cumo la proteçon psicossocial de ls nembros, i l'outro de nible sterno, cumo l'acomodaçon a ua cultura i sue trasmisson. La família debe anton, respunder a las mudanças sternas i anternas de modo a atender a las nuobas circunstáncias sin, inda assi, perder la cuntenidade, proporcionando siempre un squema de refréncia pa ls sous nembros (MINUCHIN, 1990). Eesiste por bias desso, ua dupla respunsabelidade, esto ye, la de dar repuosta a las necidades quier de ls sous nembros, quier de la sociadade (STANHOPE, 1999).
DUBALL i MILLER (cit. por Eiden) eidantificórun cumo funçones fameliares, las seguintes: ''“geradora d'afeto”'', antre ls nembros de la família; ''“proporcionadora de sigurança i aceitaçon pessonal”'', promobendo un zambolbimiento pessonal natural; ''“proporcionadora de sastifaçon i sentimiento d'outelidade”'', atrabeç de las atebidades que sastifazen ls nembros de la família; ''“asseguradora de la cuntenidade de las relaçones”'', proporcionando relaçones duradouras antre ls fameliares; ''“proporcionadora de stabelidade i socializaçon”'', assegurando la cuntenidade de la cultura de la sociadade correspondente; ''“ampositora de l'outoridade i de l sentimiento de l que ye correto”'', relacionado cula daprendizaige de las regras i normas, dreitos i oubrigaçones caratelísticas de las sociadades houmanas. Para para alhá destas funçones, STANHOPE (1999) acrecenta inda ua funçon relatiba a la salude, na medida, an que la família protege la salude de ls sous nembros, dando apoio i repuosta a las necidades básicas an situaçones de malina. “La família, cumo ua ounidade, zambolbe un sistema de balores, fés i atitudes face a la salude i malina que son spressas i demunstradas atrabeç de ls cumportamientos de salude-malina de ls sous nembros (stado de salude de la família)” (Eiden; p. 503).
Para SERRA (1999), la família ten cumo funçon primordial la de proteçon, tenendo subretodo, potencialidades para dar apoio emocional pa la resoluçon de porblemas i cunflitos, podendo formar ua barreira defensiba contra agressones sternas. FALLON [eit al.] (cit. por Eiden) reforça inda que, la família ajuda a manter la salude física i mental de l'andibíduo, por custituir l maior recurso natural para lidar cun situaçones potenciadoras de stress associadas a la bida na quemunidade.
Relatibamente a la ''nino'', la necidade mais básica de la mesma, remete-se pa la figura materna, que l'alimenta, protege i ansina, assi cumo cria un apego andebidual siguro, cuntribuindo para un bun zambolbimiento de la família i por bias desso para un bun zambolbimiento de a nino. La família ye anton, pa a nino, un grupo seneficatibo de pessonas, d'apoio, cumo ls pais, ls pais adotibos, ls tutores, ls armanos, antre outros. Assi, l nino assume un lugar relebante na ounidade fameliar, adonde se sente sigura. La nible de l porcesso de socializaçon la família assume, eigualmente, un papel mui amportante, yá que ye eilha que modela i porgrama l cumportamiento i l sentido d'eidantidade de a nino. Al crecíren juntas, família i nino, promoben l'acomodaçon de la família a las necidades de a nino, delimitando árias d'outonomie, que l nino speriencia cumo separaçon.
La família ten tamien, un papel eissencial para cula [[nino]], que ye l de l'afetebidade, tal cumo yá fui referido. Para MCHAFFIE (cit. por PINHEIRO, 1999), la sue amportança ye primordial pus cunsidra l'alimiento afetibo tan amprescindible, cumo ls nutrientes [[orgánico]]s. “Sin l'afeto dun adulto, l ser houmano anquanto nino nun zambolbe la sue capacidade de cunfiar i de se relacionar cul outro” (Eiden; p. 30).
Deste modo, “(...) la família custitui l purmeiro, l mais fundante i l mais amportante grupo social de to la pessona, bien cumo l sou quadro de refréncia, stablecido atrabeç de las relaçones i eidantificaçones que l nino criou durante l zambolbimiento” (BARA, 1996; p. 8), tornando-la na [[matriç]] de la [[eidantidade]].
== Cunceito stórico de família ==
L termo “família” ye deribado de l latin “famulus”, que senefica “scrabo doméstico”. Este termo fui criado na [[Roma Antiga]] para chamar un nuobo grupo social que surgiu antre las tribos latinas, al séren antroduzidas a la [[agricultura]] i tamien [[scrabidon]] legalizada.
Ne l dreito romano clássico la "família natural" crece d'amportança - esta família ye baseada ne l casamiento i ne l bínclo de sangre. La família natural ye l'agrupamiento custituído solo de ls cónjuges i de sous filhos. La família natural ten por base l casamiento i las relaçones jurídicas del resultantes, antre ls cónjuges, i pais i filhos.<ref>ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu de Janeiro: Forense, 1977. II bol. m. 282.</ref>
Se nesta época predominaba ua strutura fameliar patriarcal an qu'un basto leque de pessonas se ancontraba sob l'outoridade de l mesmo xefe, ne ls tiempos mediebales ([[Eidade Média]]), las pessonas ampeçórun a star ligadas por bínclos matrimoniales, formando nuobas famílias. Dessas nuobas famílias fazie tamien parte la çcendéncia gerada que, assi, tenie dues famílias, la paterna i la materna.
Cula Reboluçon Francesa surgiran ls casamientos laicos ne l Oucidente i, cula Reboluçon Andustrial, tornórun-se frequentes ls mobimientos migratórios para cidades maiores, custruídas an redror de ls cumplexos [[andustria]]is. Estas mudanças demográficas ouriginórun l streitamiento de ls laços fameliares i las pequeinhas famílias, nun cenairo similar al qu'eisiste hoije an die. Las mulhieres saen de casa, antegrando la populaçon atiba, i la [[eiducaçon]] de ls filhos ye partilhada culas scuolas. Ls idosos deixan tamien de poder cuntar cul apoio direto de ls fameliares ne ls moldes pré-Reboluçones Francesa i Andustrial, sendo antregues als cuidados d'anstituiçones d'assisténcia (cf. MOREIRA, 2001). Na altura, la família era defenida cumo un “agregado doméstico (…) cumpuosto por pessonas ounidas por bínclos d'aliança, cunsanguenidade ó outros laços sociales, podendo ser restrita ó alargada” (MOREIRA, 2001, p. 22). Nesta defeniçon, nota-se l'ambiguidade motibada pula trasiçon antre l período anterior a las reboluçones, repersentada pulas refréncias a la família alargada, cula tendéncia reducionista qu'ampeçaba a anstalar-se refletida puls bínclos d'aliança matrimonial.
Na cultura oucidental, ua família ye defenida specificamente cumo un grupo de pessonas de mesmo [[sangre]], ó ounidas legalmente (cumo ne l casamiento i na adoçon). Muitos [[etnologie|etnólogos]] argumentan que la noçon de "sangre" cumo eilemiento d'unificaçon fameliar debe ser antendida metaforicamente; dízen qu'an muitas sociadades i culturas nó-oucidentales la família ye defenida por outros cunceitos que nun "sangre". La família poderie assi se custituir dua anstituiçon normalizada por ua série de regulamientos d'afeliaçon i aliança, aceitos puls nembros. Alguns destes regulamientos ambolben: la [[sogamia]], la [[andogamia]], l [[ancesto]], la [[monogamia]], la [[poligamia]], i la [[poliandria]].
La família ben-se trasformando atrabeç de ls tiempos, acumpanhando las mudanças relegiosas, eiquenómicas i sócio-culturales de l cuntesto an que se ancontran anseridas. Esta ye un spácio sócio-cultural que puode ser cuntinamente renobado i reconstruído; l cunceito de próssimo ancontra-se rializado mais qu'an outro spácio social qualquiera, i puode ser bisto cumo un spácio político de natureza criatiba i anspiradora sendo bital para qualquiera ciscunstáncia la trasmisson de balores socialmente aceitos.
Assi, la família deberá ser ancarada cumo un to qu'antegra cuntestos mais bastos cumo la quemunidade an que se ansere. D'ancuontro l'esta afirmaçon, [[[[JANOSIK]] i GREEN]], refíren que la família ye un ''“sistema de nembros anterdependentes que possuen dous atributos: quemunidade drento de la família i anteraçon cun outros nembros” ([[STANHOPE]], 1999, p. 492).''
[[Angels]], an sou libro [[Ourige de la família de la propiadade pribada i de l stado]], faç ua ligaçon de la família cula porduçon material, outelizando-se de l materialismo-hitórico-dialético i relacionando la monogamia cumo "propiadade pribada de a mulhier".
Atrabeç dua análeze de [[DNA]], pesquisadores cordenados por Wolfgang Haak, de la [[Ounibersidade de Adelaide]], na [[Oustrália]], eidantificórun quatro cuorpos cumo sendo ua mai, un pai i sous dous filhos, de 8 ó 9 anhos i 4 ó 5 anhos. Cun ua eidade de 4600 anhos la çcubierta cunsiste ne l mais antigo registro genético molecular yá eidantificado dua família ne l mundo. <ref>[http://oglobo.globo .com/ciencia/mat/2008/11/18/eidantificado_mais_antigo_registro_genetico_de_ua_famelia_ne l_mundo-586450110.asp Oglobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} Bejitado an 20.11.2008.</ref><ref>Jornal L Globo, 19.11.2008, pg. 36</ref>
== Família rial ==
{{AP|[[Família rial]]}}
Outro tipo coincido de strutura fameliar son las '''famílias reales'''. Chama-se família rial la relaçon stendida de ls nembros dun [[soberano]], giralmente dun [[stado]] [[monarquia|monárquico]]. Ls nembros de las famílias reales recíben çtaque i prebilégio delantre l círclo social de sue nacion, sendo muitas bezes tenidos cumo personalidades políticas destes. Ua de las mais famosas famílias reales de l mundo ye la [[Família rial británica]].
{{ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu: Forense, 1977.
* MINUCHIN, Salbador – ''Famílias: Funcionamiento & Tratamiento''. Porto Alegre: Artes Médicas, 1990. p. 25-69.
* SARACENO, Chiara – ''Sociologie de la Família'', Lisboua: Stampa, 1997.
* STANHOPE, Marcia – ''Teories i Zambolbimiento Fameliar''. In STANHOPE, Marcia ; LANCASTER, Jeanette – Anfermaige Quemunitária: Promoçon de Salude de Grupos, Famílias i Andibíduos. 1.ª ed. Lisboua : Lusociéncia, 1999. ISBN 972-8383-05-3. p. 492-514.
* Ourige de la família de la propiadade pribada i de l stado.
{{Wikiquote|Família}}
{{Wiktionary1|Família}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carta de ls Dreitos de la Família]]
* [[Casa]]
* [[Casamiento]]
* [[Casamiento relegioso]]
* [[Centro de stória de la família]]
* [[Famílias cinta de la bielha]]
* [[Família na Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Genealogie]]
* [[Lei de Defesa de l Casamiento]]
* [[Relaçones fameliares]]
* [[Mulhier na stória]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.unicef.org/brazil La Família]. UNICEF - Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia. Sítio an pertués, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibge.gob.br/ibgeten/pesquisas/famelia.html La Família Brasileira]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Statísticas. Sítio an pertués, spanhol i anglés, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibdfan .com.br Anstituto Brasileiro de Dreito de Família]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://jus2.uol .com.br/doutrina/testo.asp?id=8911 Lei Marie de la Peinha]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Sociologie]]
[[Catadorie:Genealogie]]
[[Catadorie:Dreito de família]]
[[Catadorie:Familha| ]]
cdb5ut5ku89e0etlb29lditcgpywo42
107487
107486
2026-07-30T10:32:51Z
~2026-30875-10
15270
/* Cunceito de família */
107487
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
{{Rebison|data=Febreiro de 2008}}
{{reciclar}}
[[Fexeiro:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|200px|Retrato an pintura dua familha tradecional]]
La '''familha''' ye ounidade básica de la [[sociadade]] formada por [[andibíduos]] cun [[ancestral|ancestrales]] an quemun ó ligados por laços [[Afeto|afetibos]].
==Eitimologie==
Latin '''''famulus''''' = que sirbe, lugar an funçon de<ref name="dizionario">[http://www.onto.net.br/andex.php?title=Fan%C3%ADlia Dicionário de Ontopsicologie|MENEGHETTI, Antonio. ''Dicionário de Ontopsicologie.'' 2 ed. reb. Recanto Maestro: Ontopsicologica Eiditrice, 2008. ISBN 978-85-88381-41-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Latin '''''faama''''' = casa<ref name="etimo-faama">[http://www.etimo.it/?tern=famiglia Eitimologie de "família" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>
Latin '''''famulo''''' = de l berbo ''facere'', a andicar ''que faç, que sirbe''<ref name="etimo-famulo">[http://www.etimo.it/?tern=famulo Eitimologie de "famulo" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>.
== Cunceito de familha ==
Ua familha tradecional ye normalmente formada por un home i ua mulhier, ounidos por [[matrimónio]] ó ounion de fato; ls filhos que beniren a eisistir cumponen ua familha nuclear ó eilementar.
La familha repersenta un [[grupo]] social primairo qu'anfluencia i ye anfluenciado por outras pessonas i anstituiçones. Ye un [[grupo (Sociologie)|grupo]] de [[pessona]]s, ó un númaro de grupos domésticos ligados por çcendéncia (demunstrada ó stipulada) a partir dun [[ancestral]] quemun, [[matrimonho]] ó [[adoçon]]. Nesse sentido l termo cunfunde-se cun [[clana]]. Drento dua familha eisiste siempre algun grau de [[parentesco]]. Nembros dua familha questuman cumpartilhar de l mesmo [[subrenome]], heirdado de ls ascendentes diretos. La familha ye ounida por múltiplos laços capazes de manter ls nembros moralmente, materialmente i reciprocamente durante ua bida i durante las geraçones.
Familha sustituta ye aqueilha nacida de ls anstitutos jurídicos de la [[guarda]], [[tutela]] i [[adoçon]]. Ye ua situaçon scepcional, podendo ser l'adoçon, que ye defenitiba ó guarda i tutela que son trasitórias.<ref>DIAS, Wagner Ampeço Freitas. Statuto de la Nino i de l Adolescente. In: Flábia Cristina (org.). Eisame de la OAB. Salbador: JusPODIBM, 2013, páigina 357</ref>
Ne l'anterior de la familha, ls andibíduos puoden custituir susistemas, formados pula [[geraçon]], [[sexo]], antresse i funçon, habendo defrentes nibles de [[poder]], i adonde ls cumportamientos dun nembro afetan i anfluencian ls outros nembros. La familha cumo ounidade social, anfrenta ua série de tarefas de zambolbimiento, diferindo la nible de ls [[parámetro]]s [[cultura]]is, mas tenndo las mesmas raízes ounibersales (MINUCHIN,1990).
[[Fexeiro:Famelia Lalli.jpg|thumb|left|Ua familha brasileira]]
[[Alberto Eiguer]], psicanalista francés, an sous libros “Un Dibana pa la Familha” i "L Parentesco Fantasmático" stablece alguns “organizadores” qu'ourientan la scolha de parceiro. Para el, ls casamientos i, por stenson, la familha, se struturan por macanismos ancuncientes ligados a las purmeiras spriéncias de binculaçon.
Para Eiguer, son trés ourganizadores: 1) Scolha d'oubjeto; 2) las bibéncias de l “you fameliar” i sentimientos de pertença”; 3) l remanse fameliar, bebido na purmeira anfáncia, repersentando ua eimaige eidealizada de ls pais.
Quanto al purmeiro iten - “scolha d'oubjeto” - haberie trés modelos:
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|300px|Ua familha norte-amaricana]]
# Scolha oubjetal anaclítica, ó assimétrica: l [[home]] ó la [[mulhier]] buscan un parceiro que les forneça amparo i apoio (mai ó [[pai]] de la [[anfáncia]]). Ye ua scolha alimentada pula pulson de cunserbaçon i bisa, antes de todo, dominar l'angústia de perda de las figuras parentales. Haberie ua eidantificaçon mútua na perda i cada un eidealiza l'outro. D'algua forma, l casal se julga sabedor de cumo un debe sanar la falta de l'outro. dous caminos se ouferecen:
la) defensibo: quando l'home scolhe ua mulhier que ye l'ouposto al pai i bice bersa;
b) regressibo: quando se eidantifica, ne l parceiro, un sucedáneo de la figura parental d'eidantificaçon.
2. Scolha oubjetal narcesista, ó simétrica: Neste causo, la pessona se liga a un parceiro que se assemelha:
la) al que se ye;
b) al que se fui;
c) al que gustarie de ser;
d) al que ten ua parte de l que se fui.
L bínclo se stablece a partir dua eideia de poder, ourgulho, [[onipoténcia]] i ambiçon. Por eisemplo: l parceiro serie alguien que seia defícel, la fin de se acumparar cul an fuorça i an capacidade manipuladora. Hai un jogo sadomasoquista na relaçon. Eisemplo: ua pessona, mui cerrada, tímida i ansegura se sente atraída pul parceiro arrogante i sociable. Ye probable qu'ua de las partes acabe çprezando l'outra.
3. Scolha oubjetal edípica, ó dissimétrica: trata-se dua scolha regida pula eidantificaçon madura i adulta al pai de l mesmo sexo.
alguns eisemplos:
la) un rapaç se casa cun ua mulhier que, d'algua forma, repersenta la mai de l;
b) casales que percuran l seneficado de sue relaçon amorosa, d'anteraçon home-mulhier, baseados nas bibéncias sastifatórias an sues familhas d'ourige.
Las afirmaçones de Alberto Eiguer se baseórun an pesquisas feitas durante anhos, na [[Fráncia]], cun casales que percurórun terapie. Las bases teóricas se fundamentan na [[teorie]] psicanalítica de l [[Cumplexo de Édipo]] i sue resoluçon – teorie esta colocada an xeque por einúmaros outores. Afinal, [[Freud]] bibeu na época bitoriana i tenie, por modelo, la familha struturada pul pai, mai i filhos. Esse tipo de familha, por ancrible que pareça, solamente fui defenido por Littré, an [[1869]] (hai menos de duzientos anhos).
Aliás, ye buono lembrar que la palabra "familha" deriba de l berbete latino "famulus" = 'domésticos, serbidores, [[scrabo]]s, séquito, comitiba, corteijo, [[casa]], familha'.
== Struturas fameliares ==
La família assume ua strutura caratelística. Por strutura antende-se, “ua forma d'ourganizaçon ó çposiçon dun númaro de cumponentes que se anter-relacionan de maneira specífica i recorrente” (WHALEY i WONG, 1989; p. 21). Deste modo, la strutura fameliar cumpone-se dun cunjunto d'andibíduos cun cundiçones i an posiçones, socialmente reconhecidas, i cun ua anteraçon regular i recorrente tamien eilha, socialmente aprobada. La família puode anton, assumir ua strutura ''[[família nuclear|nuclear]]'' ó ''cunjugal'', que cunsiste an dues pessonas adultas (tradecionalmente ua mulhier i un home) i ne ls sous filhos, biológicos ó adotados, habitando nun ambiente fameliar quemun. La strutura nuclear ten ua grande capacidade d'adataçon, reformulando la sue custituiçon, quando necessairo.
Eesisten tamien famílias cun ua strutura de ''pais únicos'' ó [[Família monoparental|monoparental]], tratando-se dua bariaçon de la strutura nuclear tradecional debido la fenómenos sociales, cumo l [[dibórcio]], óbito, abandono de lar, eilegitimidade ó aporfilhaçon de ninos por ua solo pessona.
La '''família ampliada''' ó '''stensa''' (tamien dita '''cunsanguínea''') ye ua strutura mais ampla, que cunsiste na família nuclear, mais ls parientes diretos ó colaterales, eisistindo ua stenson de las relaçones antre pais i filhos para abós, pais i nietos.
Para para alhá destas struturas, eisisten tamien las por bezes chamadas de [[Família altarnatiba|famílias altarnatibas]], stando antre estas las famílias '''quemunitárias''' i las '''[[famílias cinta de la bielha]]''', las custituídas por pessonas [[LGBT]] - lésbicas, gays, bissexuales ó trasgéneros - i ls sous filhos.
Las [[Família quemunitária|famílias quemunitárias]], al cuntrairo de ls sistemas fameliares tradecionales, adonde a total respunsabelidade pula criaçon i eiducaçon de las ninos se cinge als pais i a la scuola, nestas famílias, l papel de ls pais ye çcentralizado, sendo ls ninos de la respunsabelidade de todos ls nembros adultos.
Quanto al tipo de relaçones pessonales que se apersentan nua família, LÉBI-STRAUSS (cit. por PINHEIRO, 1999), refire trés tipos de relaçon. San eilhas, la d'aliança (casal), la de feliaçon (pais i filhos) i la de cunsanguenidade (armanos). Ye nesta relaçon de parentesco, de pessonas que se binculan pul casamiento ó por ouniones sexuales, que se gírun ls filhos.
Segundo ATKINSON i MURRAY (cit. por BARA, 1996), la família ye un sistema social uno, cumpuosto por un grupo d'andibíduos, cada un cun un papel atribuído, i ambora defrenciados, cunsustancian l funcionamiento de l sistema cumo un to. L cunceito de família, al ser abordado, eiboca oubrigatoriamente, ls cunceitos de papéis i funçones, cumo se ténen benido a berificar.
An todas las famílias, andependientemente de la sociadade, cada nembro acupa detreminada posiçon ó ten detreminado statuto, cumo por eisemplo, marido, mulhier, filho ó armano, sendo ourientados por papéis. Papéis estes, que nun son mais de l que, ''“las spetatibas de cumportamiento, d'oubrigaçones i de dreitos que stan associados a ua dada posiçon na família ó ne l grupo social” (DUBALL ; MILLER cit. por STANHOPE, 1999; p. 502).''
Assi sendo, i ampeçando puls adultos na família, ls sous papéis barian muito, tenendo NYE (cit. por STANHOPE, 1999) cunsidrado cumo caratelísticos ls seguintes: la ''“socializaçon de a nino”'', relacionado culas atebidades cuntribuintes pa l zambolbimiento de las capacidades mentales i sociales de a nino; ls ''“cuidados a las ninos”'', tanto físicos cumo emocionales, perspetibando l sou zambolbimiento saudable; l ''“papel de suporte fameliar”'', qu'anclui la porduçon i/ ó oubtençon de benes i serbícios necessairos a la família; l ''“papel d'ancarregados de ls assuntos domésticos”'', adonde stan ancluídos ls serbícios domésticos, que bisan l prazer i l cunfuorto de ls nembros de la família; l ''“papel de manutençon de las relaçones fameliares”'', relacionado cula manutençon de l cuntato cun parientes i amplicando l'ajuda an situaçones de crise; ls ''“papéis sexuales”'', relacionado culas relaçones sexuales antre ambos ls parceiros; l ''“papel terapéutico”'', qu'amplica l'ajuda i apoio emocional aquando de ls porblemas fameliares; l ''“papel recreatibo”'', relacionado cul proporcionar dibertimientos a la família, bisando l relaxamiento i zambolbimiento pessonal.
Relatibamente als papéis de ls armanos, estes son promotores i recetores, an simultáneo, de l porcesso de socializaçon na família, ajudando a stablecer i manter las normas, promobendo l zambolbimiento de la cultura fameliar. ''“Cuntribuen pa la formaçon de l'eidantidade uns de ls outros serbindo de defensores i protetores, anterpretando l mundo sterior, ansinando ls outros subre eiquidade, formando alianças, çcutindo, negociando i ajustando mutuamente ls cumportamientos uns de ls outros” (Eiden; p. 502).''
Hai a salientar, relatibamente als papéis atribuídos que, será eideal qu'eisista algua flexibelidade, assi cumo, la possibelidade de troca ocasional desses mesmos papéis, aquando, por eisemplo, un de ls nembros nun puoda zampenhar l sou (SOARES, 2003).
== Funçones de família ==
Cumo ls papéis, las funçones stan eigualmente amplícitas nas famílias, cumo yá fui referido. Las famílias cumo agregaçones sociales, al longo de ls tiempos, assumen ó renuncian funçones de proteçon i socializaçon de ls sous nembros, cumo repuosta a las necidades de la sociadade pertencente. Nesta perspetiba, las funçones de la família regen-se por dous oubjetibos, sendo un de nible anterno, cumo la proteçon psicossocial de ls nembros, i l'outro de nible sterno, cumo l'acomodaçon a ua cultura i sue trasmisson. La família debe anton, respunder a las mudanças sternas i anternas de modo a atender a las nuobas circunstáncias sin, inda assi, perder la cuntenidade, proporcionando siempre un squema de refréncia pa ls sous nembros (MINUCHIN, 1990). Eesiste por bias desso, ua dupla respunsabelidade, esto ye, la de dar repuosta a las necidades quier de ls sous nembros, quier de la sociadade (STANHOPE, 1999).
DUBALL i MILLER (cit. por Eiden) eidantificórun cumo funçones fameliares, las seguintes: ''“geradora d'afeto”'', antre ls nembros de la família; ''“proporcionadora de sigurança i aceitaçon pessonal”'', promobendo un zambolbimiento pessonal natural; ''“proporcionadora de sastifaçon i sentimiento d'outelidade”'', atrabeç de las atebidades que sastifazen ls nembros de la família; ''“asseguradora de la cuntenidade de las relaçones”'', proporcionando relaçones duradouras antre ls fameliares; ''“proporcionadora de stabelidade i socializaçon”'', assegurando la cuntenidade de la cultura de la sociadade correspondente; ''“ampositora de l'outoridade i de l sentimiento de l que ye correto”'', relacionado cula daprendizaige de las regras i normas, dreitos i oubrigaçones caratelísticas de las sociadades houmanas. Para para alhá destas funçones, STANHOPE (1999) acrecenta inda ua funçon relatiba a la salude, na medida, an que la família protege la salude de ls sous nembros, dando apoio i repuosta a las necidades básicas an situaçones de malina. “La família, cumo ua ounidade, zambolbe un sistema de balores, fés i atitudes face a la salude i malina que son spressas i demunstradas atrabeç de ls cumportamientos de salude-malina de ls sous nembros (stado de salude de la família)” (Eiden; p. 503).
Para SERRA (1999), la família ten cumo funçon primordial la de proteçon, tenendo subretodo, potencialidades para dar apoio emocional pa la resoluçon de porblemas i cunflitos, podendo formar ua barreira defensiba contra agressones sternas. FALLON [eit al.] (cit. por Eiden) reforça inda que, la família ajuda a manter la salude física i mental de l'andibíduo, por custituir l maior recurso natural para lidar cun situaçones potenciadoras de stress associadas a la bida na quemunidade.
Relatibamente a la ''nino'', la necidade mais básica de la mesma, remete-se pa la figura materna, que l'alimenta, protege i ansina, assi cumo cria un apego andebidual siguro, cuntribuindo para un bun zambolbimiento de la família i por bias desso para un bun zambolbimiento de a nino. La família ye anton, pa a nino, un grupo seneficatibo de pessonas, d'apoio, cumo ls pais, ls pais adotibos, ls tutores, ls armanos, antre outros. Assi, l nino assume un lugar relebante na ounidade fameliar, adonde se sente sigura. La nible de l porcesso de socializaçon la família assume, eigualmente, un papel mui amportante, yá que ye eilha que modela i porgrama l cumportamiento i l sentido d'eidantidade de a nino. Al crecíren juntas, família i nino, promoben l'acomodaçon de la família a las necidades de a nino, delimitando árias d'outonomie, que l nino speriencia cumo separaçon.
La família ten tamien, un papel eissencial para cula [[nino]], que ye l de l'afetebidade, tal cumo yá fui referido. Para MCHAFFIE (cit. por PINHEIRO, 1999), la sue amportança ye primordial pus cunsidra l'alimiento afetibo tan amprescindible, cumo ls nutrientes [[orgánico]]s. “Sin l'afeto dun adulto, l ser houmano anquanto nino nun zambolbe la sue capacidade de cunfiar i de se relacionar cul outro” (Eiden; p. 30).
Deste modo, “(...) la família custitui l purmeiro, l mais fundante i l mais amportante grupo social de to la pessona, bien cumo l sou quadro de refréncia, stablecido atrabeç de las relaçones i eidantificaçones que l nino criou durante l zambolbimiento” (BARA, 1996; p. 8), tornando-la na [[matriç]] de la [[eidantidade]].
== Cunceito stórico de família ==
L termo “família” ye deribado de l latin “famulus”, que senefica “scrabo doméstico”. Este termo fui criado na [[Roma Antiga]] para chamar un nuobo grupo social que surgiu antre las tribos latinas, al séren antroduzidas a la [[agricultura]] i tamien [[scrabidon]] legalizada.
Ne l dreito romano clássico la "família natural" crece d'amportança - esta família ye baseada ne l casamiento i ne l bínclo de sangre. La família natural ye l'agrupamiento custituído solo de ls cónjuges i de sous filhos. La família natural ten por base l casamiento i las relaçones jurídicas del resultantes, antre ls cónjuges, i pais i filhos.<ref>ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu de Janeiro: Forense, 1977. II bol. m. 282.</ref>
Se nesta época predominaba ua strutura fameliar patriarcal an qu'un basto leque de pessonas se ancontraba sob l'outoridade de l mesmo xefe, ne ls tiempos mediebales ([[Eidade Média]]), las pessonas ampeçórun a star ligadas por bínclos matrimoniales, formando nuobas famílias. Dessas nuobas famílias fazie tamien parte la çcendéncia gerada que, assi, tenie dues famílias, la paterna i la materna.
Cula Reboluçon Francesa surgiran ls casamientos laicos ne l Oucidente i, cula Reboluçon Andustrial, tornórun-se frequentes ls mobimientos migratórios para cidades maiores, custruídas an redror de ls cumplexos [[andustria]]is. Estas mudanças demográficas ouriginórun l streitamiento de ls laços fameliares i las pequeinhas famílias, nun cenairo similar al qu'eisiste hoije an die. Las mulhieres saen de casa, antegrando la populaçon atiba, i la [[eiducaçon]] de ls filhos ye partilhada culas scuolas. Ls idosos deixan tamien de poder cuntar cul apoio direto de ls fameliares ne ls moldes pré-Reboluçones Francesa i Andustrial, sendo antregues als cuidados d'anstituiçones d'assisténcia (cf. MOREIRA, 2001). Na altura, la família era defenida cumo un “agregado doméstico (…) cumpuosto por pessonas ounidas por bínclos d'aliança, cunsanguenidade ó outros laços sociales, podendo ser restrita ó alargada” (MOREIRA, 2001, p. 22). Nesta defeniçon, nota-se l'ambiguidade motibada pula trasiçon antre l período anterior a las reboluçones, repersentada pulas refréncias a la família alargada, cula tendéncia reducionista qu'ampeçaba a anstalar-se refletida puls bínclos d'aliança matrimonial.
Na cultura oucidental, ua família ye defenida specificamente cumo un grupo de pessonas de mesmo [[sangre]], ó ounidas legalmente (cumo ne l casamiento i na adoçon). Muitos [[etnologie|etnólogos]] argumentan que la noçon de "sangre" cumo eilemiento d'unificaçon fameliar debe ser antendida metaforicamente; dízen qu'an muitas sociadades i culturas nó-oucidentales la família ye defenida por outros cunceitos que nun "sangre". La família poderie assi se custituir dua anstituiçon normalizada por ua série de regulamientos d'afeliaçon i aliança, aceitos puls nembros. Alguns destes regulamientos ambolben: la [[sogamia]], la [[andogamia]], l [[ancesto]], la [[monogamia]], la [[poligamia]], i la [[poliandria]].
La família ben-se trasformando atrabeç de ls tiempos, acumpanhando las mudanças relegiosas, eiquenómicas i sócio-culturales de l cuntesto an que se ancontran anseridas. Esta ye un spácio sócio-cultural que puode ser cuntinamente renobado i reconstruído; l cunceito de próssimo ancontra-se rializado mais qu'an outro spácio social qualquiera, i puode ser bisto cumo un spácio político de natureza criatiba i anspiradora sendo bital para qualquiera ciscunstáncia la trasmisson de balores socialmente aceitos.
Assi, la família deberá ser ancarada cumo un to qu'antegra cuntestos mais bastos cumo la quemunidade an que se ansere. D'ancuontro l'esta afirmaçon, [[[[JANOSIK]] i GREEN]], refíren que la família ye un ''“sistema de nembros anterdependentes que possuen dous atributos: quemunidade drento de la família i anteraçon cun outros nembros” ([[STANHOPE]], 1999, p. 492).''
[[Angels]], an sou libro [[Ourige de la família de la propiadade pribada i de l stado]], faç ua ligaçon de la família cula porduçon material, outelizando-se de l materialismo-hitórico-dialético i relacionando la monogamia cumo "propiadade pribada de a mulhier".
Atrabeç dua análeze de [[DNA]], pesquisadores cordenados por Wolfgang Haak, de la [[Ounibersidade de Adelaide]], na [[Oustrália]], eidantificórun quatro cuorpos cumo sendo ua mai, un pai i sous dous filhos, de 8 ó 9 anhos i 4 ó 5 anhos. Cun ua eidade de 4600 anhos la çcubierta cunsiste ne l mais antigo registro genético molecular yá eidantificado dua família ne l mundo. <ref>[http://oglobo.globo .com/ciencia/mat/2008/11/18/eidantificado_mais_antigo_registro_genetico_de_ua_famelia_ne l_mundo-586450110.asp Oglobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} Bejitado an 20.11.2008.</ref><ref>Jornal L Globo, 19.11.2008, pg. 36</ref>
== Família rial ==
{{AP|[[Família rial]]}}
Outro tipo coincido de strutura fameliar son las '''famílias reales'''. Chama-se família rial la relaçon stendida de ls nembros dun [[soberano]], giralmente dun [[stado]] [[monarquia|monárquico]]. Ls nembros de las famílias reales recíben çtaque i prebilégio delantre l círclo social de sue nacion, sendo muitas bezes tenidos cumo personalidades políticas destes. Ua de las mais famosas famílias reales de l mundo ye la [[Família rial británica]].
{{ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu: Forense, 1977.
* MINUCHIN, Salbador – ''Famílias: Funcionamiento & Tratamiento''. Porto Alegre: Artes Médicas, 1990. p. 25-69.
* SARACENO, Chiara – ''Sociologie de la Família'', Lisboua: Stampa, 1997.
* STANHOPE, Marcia – ''Teories i Zambolbimiento Fameliar''. In STANHOPE, Marcia ; LANCASTER, Jeanette – Anfermaige Quemunitária: Promoçon de Salude de Grupos, Famílias i Andibíduos. 1.ª ed. Lisboua : Lusociéncia, 1999. ISBN 972-8383-05-3. p. 492-514.
* Ourige de la família de la propiadade pribada i de l stado.
{{Wikiquote|Família}}
{{Wiktionary1|Família}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carta de ls Dreitos de la Família]]
* [[Casa]]
* [[Casamiento]]
* [[Casamiento relegioso]]
* [[Centro de stória de la família]]
* [[Famílias cinta de la bielha]]
* [[Família na Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Genealogie]]
* [[Lei de Defesa de l Casamiento]]
* [[Relaçones fameliares]]
* [[Mulhier na stória]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.unicef.org/brazil La Família]. UNICEF - Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia. Sítio an pertués, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibge.gob.br/ibgeten/pesquisas/famelia.html La Família Brasileira]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Statísticas. Sítio an pertués, spanhol i anglés, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibdfan .com.br Anstituto Brasileiro de Dreito de Família]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://jus2.uol .com.br/doutrina/testo.asp?id=8911 Lei Marie de la Peinha]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Sociologie]]
[[Catadorie:Genealogie]]
[[Catadorie:Dreito de família]]
[[Catadorie:Familha| ]]
s9cvdyk67cj6e1xqvvt9g3gld29a3lt
107488
107487
2026-07-30T10:38:37Z
~2026-30875-10
15270
/* Struturas fameliares */
107488
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
{{Rebison|data=Febreiro de 2008}}
{{reciclar}}
[[Fexeiro:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|200px|Retrato an pintura dua familha tradecional]]
La '''familha''' ye ounidade básica de la [[sociadade]] formada por [[andibíduos]] cun [[ancestral|ancestrales]] an quemun ó ligados por laços [[Afeto|afetibos]].
==Eitimologie==
Latin '''''famulus''''' = que sirbe, lugar an funçon de<ref name="dizionario">[http://www.onto.net.br/andex.php?title=Fan%C3%ADlia Dicionário de Ontopsicologie|MENEGHETTI, Antonio. ''Dicionário de Ontopsicologie.'' 2 ed. reb. Recanto Maestro: Ontopsicologica Eiditrice, 2008. ISBN 978-85-88381-41-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Latin '''''faama''''' = casa<ref name="etimo-faama">[http://www.etimo.it/?tern=famiglia Eitimologie de "família" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>
Latin '''''famulo''''' = de l berbo ''facere'', a andicar ''que faç, que sirbe''<ref name="etimo-famulo">[http://www.etimo.it/?tern=famulo Eitimologie de "famulo" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>.
== Cunceito de familha ==
Ua familha tradecional ye normalmente formada por un home i ua mulhier, ounidos por [[matrimónio]] ó ounion de fato; ls filhos que beniren a eisistir cumponen ua familha nuclear ó eilementar.
La familha repersenta un [[grupo]] social primairo qu'anfluencia i ye anfluenciado por outras pessonas i anstituiçones. Ye un [[grupo (Sociologie)|grupo]] de [[pessona]]s, ó un númaro de grupos domésticos ligados por çcendéncia (demunstrada ó stipulada) a partir dun [[ancestral]] quemun, [[matrimonho]] ó [[adoçon]]. Nesse sentido l termo cunfunde-se cun [[clana]]. Drento dua familha eisiste siempre algun grau de [[parentesco]]. Nembros dua familha questuman cumpartilhar de l mesmo [[subrenome]], heirdado de ls ascendentes diretos. La familha ye ounida por múltiplos laços capazes de manter ls nembros moralmente, materialmente i reciprocamente durante ua bida i durante las geraçones.
Familha sustituta ye aqueilha nacida de ls anstitutos jurídicos de la [[guarda]], [[tutela]] i [[adoçon]]. Ye ua situaçon scepcional, podendo ser l'adoçon, que ye defenitiba ó guarda i tutela que son trasitórias.<ref>DIAS, Wagner Ampeço Freitas. Statuto de la Nino i de l Adolescente. In: Flábia Cristina (org.). Eisame de la OAB. Salbador: JusPODIBM, 2013, páigina 357</ref>
Ne l'anterior de la familha, ls andibíduos puoden custituir susistemas, formados pula [[geraçon]], [[sexo]], antresse i funçon, habendo defrentes nibles de [[poder]], i adonde ls cumportamientos dun nembro afetan i anfluencian ls outros nembros. La familha cumo ounidade social, anfrenta ua série de tarefas de zambolbimiento, diferindo la nible de ls [[parámetro]]s [[cultura]]is, mas tenndo las mesmas raízes ounibersales (MINUCHIN,1990).
[[Fexeiro:Famelia Lalli.jpg|thumb|left|Ua familha brasileira]]
[[Alberto Eiguer]], psicanalista francés, an sous libros “Un Dibana pa la Familha” i "L Parentesco Fantasmático" stablece alguns “organizadores” qu'ourientan la scolha de parceiro. Para el, ls casamientos i, por stenson, la familha, se struturan por macanismos ancuncientes ligados a las purmeiras spriéncias de binculaçon.
Para Eiguer, son trés ourganizadores: 1) Scolha d'oubjeto; 2) las bibéncias de l “you fameliar” i sentimientos de pertença”; 3) l remanse fameliar, bebido na purmeira anfáncia, repersentando ua eimaige eidealizada de ls pais.
Quanto al purmeiro iten - “scolha d'oubjeto” - haberie trés modelos:
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|300px|Ua familha norte-amaricana]]
# Scolha oubjetal anaclítica, ó assimétrica: l [[home]] ó la [[mulhier]] buscan un parceiro que les forneça amparo i apoio (mai ó [[pai]] de la [[anfáncia]]). Ye ua scolha alimentada pula pulson de cunserbaçon i bisa, antes de todo, dominar l'angústia de perda de las figuras parentales. Haberie ua eidantificaçon mútua na perda i cada un eidealiza l'outro. D'algua forma, l casal se julga sabedor de cumo un debe sanar la falta de l'outro. dous caminos se ouferecen:
la) defensibo: quando l'home scolhe ua mulhier que ye l'ouposto al pai i bice bersa;
b) regressibo: quando se eidantifica, ne l parceiro, un sucedáneo de la figura parental d'eidantificaçon.
2. Scolha oubjetal narcesista, ó simétrica: Neste causo, la pessona se liga a un parceiro que se assemelha:
la) al que se ye;
b) al que se fui;
c) al que gustarie de ser;
d) al que ten ua parte de l que se fui.
L bínclo se stablece a partir dua eideia de poder, ourgulho, [[onipoténcia]] i ambiçon. Por eisemplo: l parceiro serie alguien que seia defícel, la fin de se acumparar cul an fuorça i an capacidade manipuladora. Hai un jogo sadomasoquista na relaçon. Eisemplo: ua pessona, mui cerrada, tímida i ansegura se sente atraída pul parceiro arrogante i sociable. Ye probable qu'ua de las partes acabe çprezando l'outra.
3. Scolha oubjetal edípica, ó dissimétrica: trata-se dua scolha regida pula eidantificaçon madura i adulta al pai de l mesmo sexo.
alguns eisemplos:
la) un rapaç se casa cun ua mulhier que, d'algua forma, repersenta la mai de l;
b) casales que percuran l seneficado de sue relaçon amorosa, d'anteraçon home-mulhier, baseados nas bibéncias sastifatórias an sues familhas d'ourige.
Las afirmaçones de Alberto Eiguer se baseórun an pesquisas feitas durante anhos, na [[Fráncia]], cun casales que percurórun terapie. Las bases teóricas se fundamentan na [[teorie]] psicanalítica de l [[Cumplexo de Édipo]] i sue resoluçon – teorie esta colocada an xeque por einúmaros outores. Afinal, [[Freud]] bibeu na época bitoriana i tenie, por modelo, la familha struturada pul pai, mai i filhos. Esse tipo de familha, por ancrible que pareça, solamente fui defenido por Littré, an [[1869]] (hai menos de duzientos anhos).
Aliás, ye buono lembrar que la palabra "familha" deriba de l berbete latino "famulus" = 'domésticos, serbidores, [[scrabo]]s, séquito, comitiba, corteijo, [[casa]], familha'.
== Struturas fameliares ==
La familha assume ua strutura caratelística. Por strutura antende-se, “ua forma d'ourganizaçon ó çposiçon dun númaro de cumponentes que se anter-relacionan de maneira specífica i recorrente” (WHALEY i WONG, 1989; p. 21). Deste modo, la strutura fameliar cumpone-se dun cunjunto d'andibíduos cun cundiçones i an posiçones, socialmente reconhecidas, i cun ua anteraçon regular i recorrente tamien eilha, socialmente aprobada. La familha puode anton, assumir ua strutura ''[[familha nuclear|nuclear]]'' ó ''cunjugal'', que cunsiste an dues pessonas adultas (tradecionalmente ua mulhier i un home) i ne ls sous filhos, biológicos ó adotados, habitando nun ambiente fameliar quemun. La strutura nuclear ten ua grande capacidade d'adataçon, reformulando la sue custituiçon, quando necessairo.
Eesisten tamien familhas cun ua strutura de ''pais únicos'' ó [[Familha monoparental|monoparental]], tratando-se dua bariaçon de la strutura nuclear tradecional debido la fenómenos sociales, cumo l [[dibórcio]], óbito, abandono de lar, eilegitimidade ó aporfilhaçon de ninos por ua solo pessona.
La '''familha ampliada''' ó '''stensa''' (tamien dita '''cunsanguínea''') ye ua strutura mais ampla, que cunsiste na familha nuclear, mais ls parientes diretos ó colaterales, eisistindo ua stenson de las relaçones antre pais i filhos para abós, pais i nietos.
Para para alhá destas struturas, eisisten tamien las por bezes chamadas de [[Familha altarnatiba|familhas altarnatibas]], stando antre estas las familhas '''quemunitárias''' i las '''[[familhas cinta de la bielha]]''', las custituídas por pessonas [[LGBT]] - lésbicas, gays, bissexuales ó trasgéneros - i ls sous filhos.
Las [[Familha quemunitária|familhas quemunitárias]], al cuntrairo de ls sistemas fameliares tradecionales, adonde a total respunsabelidade pula criaçon i eiducaçon de las ninos se cinge als pais i a la scuola, nestas familhas, l papel de ls pais ye çcentralizado, sendo ls ninos de la respunsabelidade de todos ls nembros adultos.
Quanto al tipo de relaçones pessonales que se apersentan nua familha, LÉBI-STRAUSS (cit. por PINHEIRO, 1999), refire trés tipos de relaçon. San eilhas, la d'aliança (casal), la de feliaçon (pais i filhos) i la de cunsanguenidade (armanos). Ye nesta relaçon de parentesco, de pessonas que se binculan pul casamiento ó por ouniones sexuales, que se gírun ls filhos.
Segundo ATKINSON i MURRAY (cit. por BARA, 1996), la familha ye un sistema social uno, cumpuosto por un grupo d'andibíduos, cada un cun un papel atribuído, i ambora defrenciados, cunsustancian l funcionamiento de l sistema cumo un to. L cunceito de familha, al ser abordado, eiboca oubrigatoriamente, ls cunceitos de papéis i funçones, cumo se ténen benido a berificar.
An todas las familhas, andependientemente de la sociadade, cada nembro acupa detreminada posiçon ó ten detreminado statuto, cumo por eisemplo, marido, mulhier, filho ó armano, sendo ourientados por papéis. Papéis estes, que nun son mais de l que, ''“las spetatibas de cumportamiento, d'oubrigaçones i de dreitos que stan associados a ua dada posiçon na familha ó ne l grupo social” (DUBALL ; MILLER cit. por STANHOPE, 1999; p. 502).''
Assi sendo, i ampeçando puls adultos na familha, ls sous papéis barian muito, tenendo NYE (cit. por STANHOPE, 1999) cunsidrado cumo caratelísticos ls seguintes: la ''“socializaçon de a nino”'', relacionado culas atebidades cuntribuintes pa l zambolbimiento de las capacidades mentales i sociales de a nino; ls ''“cuidados a las ninos”'', tanto físicos cumo emocionales, perspetibando l sou zambolbimiento saudable; l ''“papel de suporte fameliar”'', qu'anclui la porduçon i/ ó oubtençon de benes i serbícios necessairos a la familha; l ''“papel d'ancarregados de ls assuntos domésticos”'', adonde stan ancluídos ls serbícios domésticos, que bisan l prazer i l cunfuorto de ls nembros de la familha; l ''“papel de manutençon de las relaçones fameliares”'', relacionado cula manutençon de l cuntato cun parientes i amplicando l'ajuda an situaçones de crise; ls ''“papéis sexuales”'', relacionado culas relaçones sexuales antre ambos ls parceiros; l ''“papel terapéutico”'', qu'amplica l'ajuda i apoio emocional aquando de ls porblemas fameliares; l ''“papel recreatibo”'', relacionado cul proporcionar dibertimientos a la familha, bisando l relaxamiento i zambolbimiento pessonal.
Relatibamente als papéis de ls armanos, estes son promotores i recetores, an simultáneo, de l porcesso de socializaçon na familha, ajudando a stablecer i manter las normas, promobendo l zambolbimiento de la cultura fameliar. ''“Cuntribuen pa la formaçon de l'eidantidade uns de ls outros serbindo de defensores i protetores, anterpretando l mundo sterior, ansinando ls outros subre eiquidade, formando alianças, çcutindo, negociando i ajustando mutuamente ls cumportamientos uns de ls outros” (Eiden; p. 502).''
Hai a salientar, relatibamente als papéis atribuídos que, será eideal qu'eisista algua flexibelidade, assi cumo, la possibelidade de troca ocasional desses mesmos papéis, aquando, por eisemplo, un de ls nembros nun puoda zampenhar l sou (SOARES, 2003).
== Funçones de família ==
Cumo ls papéis, las funçones stan eigualmente amplícitas nas famílias, cumo yá fui referido. Las famílias cumo agregaçones sociales, al longo de ls tiempos, assumen ó renuncian funçones de proteçon i socializaçon de ls sous nembros, cumo repuosta a las necidades de la sociadade pertencente. Nesta perspetiba, las funçones de la família regen-se por dous oubjetibos, sendo un de nible anterno, cumo la proteçon psicossocial de ls nembros, i l'outro de nible sterno, cumo l'acomodaçon a ua cultura i sue trasmisson. La família debe anton, respunder a las mudanças sternas i anternas de modo a atender a las nuobas circunstáncias sin, inda assi, perder la cuntenidade, proporcionando siempre un squema de refréncia pa ls sous nembros (MINUCHIN, 1990). Eesiste por bias desso, ua dupla respunsabelidade, esto ye, la de dar repuosta a las necidades quier de ls sous nembros, quier de la sociadade (STANHOPE, 1999).
DUBALL i MILLER (cit. por Eiden) eidantificórun cumo funçones fameliares, las seguintes: ''“geradora d'afeto”'', antre ls nembros de la família; ''“proporcionadora de sigurança i aceitaçon pessonal”'', promobendo un zambolbimiento pessonal natural; ''“proporcionadora de sastifaçon i sentimiento d'outelidade”'', atrabeç de las atebidades que sastifazen ls nembros de la família; ''“asseguradora de la cuntenidade de las relaçones”'', proporcionando relaçones duradouras antre ls fameliares; ''“proporcionadora de stabelidade i socializaçon”'', assegurando la cuntenidade de la cultura de la sociadade correspondente; ''“ampositora de l'outoridade i de l sentimiento de l que ye correto”'', relacionado cula daprendizaige de las regras i normas, dreitos i oubrigaçones caratelísticas de las sociadades houmanas. Para para alhá destas funçones, STANHOPE (1999) acrecenta inda ua funçon relatiba a la salude, na medida, an que la família protege la salude de ls sous nembros, dando apoio i repuosta a las necidades básicas an situaçones de malina. “La família, cumo ua ounidade, zambolbe un sistema de balores, fés i atitudes face a la salude i malina que son spressas i demunstradas atrabeç de ls cumportamientos de salude-malina de ls sous nembros (stado de salude de la família)” (Eiden; p. 503).
Para SERRA (1999), la família ten cumo funçon primordial la de proteçon, tenendo subretodo, potencialidades para dar apoio emocional pa la resoluçon de porblemas i cunflitos, podendo formar ua barreira defensiba contra agressones sternas. FALLON [eit al.] (cit. por Eiden) reforça inda que, la família ajuda a manter la salude física i mental de l'andibíduo, por custituir l maior recurso natural para lidar cun situaçones potenciadoras de stress associadas a la bida na quemunidade.
Relatibamente a la ''nino'', la necidade mais básica de la mesma, remete-se pa la figura materna, que l'alimenta, protege i ansina, assi cumo cria un apego andebidual siguro, cuntribuindo para un bun zambolbimiento de la família i por bias desso para un bun zambolbimiento de a nino. La família ye anton, pa a nino, un grupo seneficatibo de pessonas, d'apoio, cumo ls pais, ls pais adotibos, ls tutores, ls armanos, antre outros. Assi, l nino assume un lugar relebante na ounidade fameliar, adonde se sente sigura. La nible de l porcesso de socializaçon la família assume, eigualmente, un papel mui amportante, yá que ye eilha que modela i porgrama l cumportamiento i l sentido d'eidantidade de a nino. Al crecíren juntas, família i nino, promoben l'acomodaçon de la família a las necidades de a nino, delimitando árias d'outonomie, que l nino speriencia cumo separaçon.
La família ten tamien, un papel eissencial para cula [[nino]], que ye l de l'afetebidade, tal cumo yá fui referido. Para MCHAFFIE (cit. por PINHEIRO, 1999), la sue amportança ye primordial pus cunsidra l'alimiento afetibo tan amprescindible, cumo ls nutrientes [[orgánico]]s. “Sin l'afeto dun adulto, l ser houmano anquanto nino nun zambolbe la sue capacidade de cunfiar i de se relacionar cul outro” (Eiden; p. 30).
Deste modo, “(...) la família custitui l purmeiro, l mais fundante i l mais amportante grupo social de to la pessona, bien cumo l sou quadro de refréncia, stablecido atrabeç de las relaçones i eidantificaçones que l nino criou durante l zambolbimiento” (BARA, 1996; p. 8), tornando-la na [[matriç]] de la [[eidantidade]].
== Cunceito stórico de família ==
L termo “família” ye deribado de l latin “famulus”, que senefica “scrabo doméstico”. Este termo fui criado na [[Roma Antiga]] para chamar un nuobo grupo social que surgiu antre las tribos latinas, al séren antroduzidas a la [[agricultura]] i tamien [[scrabidon]] legalizada.
Ne l dreito romano clássico la "família natural" crece d'amportança - esta família ye baseada ne l casamiento i ne l bínclo de sangre. La família natural ye l'agrupamiento custituído solo de ls cónjuges i de sous filhos. La família natural ten por base l casamiento i las relaçones jurídicas del resultantes, antre ls cónjuges, i pais i filhos.<ref>ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu de Janeiro: Forense, 1977. II bol. m. 282.</ref>
Se nesta época predominaba ua strutura fameliar patriarcal an qu'un basto leque de pessonas se ancontraba sob l'outoridade de l mesmo xefe, ne ls tiempos mediebales ([[Eidade Média]]), las pessonas ampeçórun a star ligadas por bínclos matrimoniales, formando nuobas famílias. Dessas nuobas famílias fazie tamien parte la çcendéncia gerada que, assi, tenie dues famílias, la paterna i la materna.
Cula Reboluçon Francesa surgiran ls casamientos laicos ne l Oucidente i, cula Reboluçon Andustrial, tornórun-se frequentes ls mobimientos migratórios para cidades maiores, custruídas an redror de ls cumplexos [[andustria]]is. Estas mudanças demográficas ouriginórun l streitamiento de ls laços fameliares i las pequeinhas famílias, nun cenairo similar al qu'eisiste hoije an die. Las mulhieres saen de casa, antegrando la populaçon atiba, i la [[eiducaçon]] de ls filhos ye partilhada culas scuolas. Ls idosos deixan tamien de poder cuntar cul apoio direto de ls fameliares ne ls moldes pré-Reboluçones Francesa i Andustrial, sendo antregues als cuidados d'anstituiçones d'assisténcia (cf. MOREIRA, 2001). Na altura, la família era defenida cumo un “agregado doméstico (…) cumpuosto por pessonas ounidas por bínclos d'aliança, cunsanguenidade ó outros laços sociales, podendo ser restrita ó alargada” (MOREIRA, 2001, p. 22). Nesta defeniçon, nota-se l'ambiguidade motibada pula trasiçon antre l período anterior a las reboluçones, repersentada pulas refréncias a la família alargada, cula tendéncia reducionista qu'ampeçaba a anstalar-se refletida puls bínclos d'aliança matrimonial.
Na cultura oucidental, ua família ye defenida specificamente cumo un grupo de pessonas de mesmo [[sangre]], ó ounidas legalmente (cumo ne l casamiento i na adoçon). Muitos [[etnologie|etnólogos]] argumentan que la noçon de "sangre" cumo eilemiento d'unificaçon fameliar debe ser antendida metaforicamente; dízen qu'an muitas sociadades i culturas nó-oucidentales la família ye defenida por outros cunceitos que nun "sangre". La família poderie assi se custituir dua anstituiçon normalizada por ua série de regulamientos d'afeliaçon i aliança, aceitos puls nembros. Alguns destes regulamientos ambolben: la [[sogamia]], la [[andogamia]], l [[ancesto]], la [[monogamia]], la [[poligamia]], i la [[poliandria]].
La família ben-se trasformando atrabeç de ls tiempos, acumpanhando las mudanças relegiosas, eiquenómicas i sócio-culturales de l cuntesto an que se ancontran anseridas. Esta ye un spácio sócio-cultural que puode ser cuntinamente renobado i reconstruído; l cunceito de próssimo ancontra-se rializado mais qu'an outro spácio social qualquiera, i puode ser bisto cumo un spácio político de natureza criatiba i anspiradora sendo bital para qualquiera ciscunstáncia la trasmisson de balores socialmente aceitos.
Assi, la família deberá ser ancarada cumo un to qu'antegra cuntestos mais bastos cumo la quemunidade an que se ansere. D'ancuontro l'esta afirmaçon, [[[[JANOSIK]] i GREEN]], refíren que la família ye un ''“sistema de nembros anterdependentes que possuen dous atributos: quemunidade drento de la família i anteraçon cun outros nembros” ([[STANHOPE]], 1999, p. 492).''
[[Angels]], an sou libro [[Ourige de la família de la propiadade pribada i de l stado]], faç ua ligaçon de la família cula porduçon material, outelizando-se de l materialismo-hitórico-dialético i relacionando la monogamia cumo "propiadade pribada de a mulhier".
Atrabeç dua análeze de [[DNA]], pesquisadores cordenados por Wolfgang Haak, de la [[Ounibersidade de Adelaide]], na [[Oustrália]], eidantificórun quatro cuorpos cumo sendo ua mai, un pai i sous dous filhos, de 8 ó 9 anhos i 4 ó 5 anhos. Cun ua eidade de 4600 anhos la çcubierta cunsiste ne l mais antigo registro genético molecular yá eidantificado dua família ne l mundo. <ref>[http://oglobo.globo .com/ciencia/mat/2008/11/18/eidantificado_mais_antigo_registro_genetico_de_ua_famelia_ne l_mundo-586450110.asp Oglobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} Bejitado an 20.11.2008.</ref><ref>Jornal L Globo, 19.11.2008, pg. 36</ref>
== Família rial ==
{{AP|[[Família rial]]}}
Outro tipo coincido de strutura fameliar son las '''famílias reales'''. Chama-se família rial la relaçon stendida de ls nembros dun [[soberano]], giralmente dun [[stado]] [[monarquia|monárquico]]. Ls nembros de las famílias reales recíben çtaque i prebilégio delantre l círclo social de sue nacion, sendo muitas bezes tenidos cumo personalidades políticas destes. Ua de las mais famosas famílias reales de l mundo ye la [[Família rial británica]].
{{ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu: Forense, 1977.
* MINUCHIN, Salbador – ''Famílias: Funcionamiento & Tratamiento''. Porto Alegre: Artes Médicas, 1990. p. 25-69.
* SARACENO, Chiara – ''Sociologie de la Família'', Lisboua: Stampa, 1997.
* STANHOPE, Marcia – ''Teories i Zambolbimiento Fameliar''. In STANHOPE, Marcia ; LANCASTER, Jeanette – Anfermaige Quemunitária: Promoçon de Salude de Grupos, Famílias i Andibíduos. 1.ª ed. Lisboua : Lusociéncia, 1999. ISBN 972-8383-05-3. p. 492-514.
* Ourige de la família de la propiadade pribada i de l stado.
{{Wikiquote|Família}}
{{Wiktionary1|Família}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carta de ls Dreitos de la Família]]
* [[Casa]]
* [[Casamiento]]
* [[Casamiento relegioso]]
* [[Centro de stória de la família]]
* [[Famílias cinta de la bielha]]
* [[Família na Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Genealogie]]
* [[Lei de Defesa de l Casamiento]]
* [[Relaçones fameliares]]
* [[Mulhier na stória]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.unicef.org/brazil La Família]. UNICEF - Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia. Sítio an pertués, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibge.gob.br/ibgeten/pesquisas/famelia.html La Família Brasileira]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Statísticas. Sítio an pertués, spanhol i anglés, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibdfan .com.br Anstituto Brasileiro de Dreito de Família]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://jus2.uol .com.br/doutrina/testo.asp?id=8911 Lei Marie de la Peinha]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Sociologie]]
[[Catadorie:Genealogie]]
[[Catadorie:Dreito de família]]
[[Catadorie:Familha| ]]
9t5efaj2nrf5zf0nkmqg61cbzhg25qj
107489
107488
2026-07-30T10:43:28Z
~2026-30875-10
15270
/* Funçones de família */
107489
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
{{Rebison|data=Febreiro de 2008}}
{{reciclar}}
[[Fexeiro:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|200px|Retrato an pintura dua familha tradecional]]
La '''familha''' ye ounidade básica de la [[sociadade]] formada por [[andibíduos]] cun [[ancestral|ancestrales]] an quemun ó ligados por laços [[Afeto|afetibos]].
==Eitimologie==
Latin '''''famulus''''' = que sirbe, lugar an funçon de<ref name="dizionario">[http://www.onto.net.br/andex.php?title=Fan%C3%ADlia Dicionário de Ontopsicologie|MENEGHETTI, Antonio. ''Dicionário de Ontopsicologie.'' 2 ed. reb. Recanto Maestro: Ontopsicologica Eiditrice, 2008. ISBN 978-85-88381-41-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Latin '''''faama''''' = casa<ref name="etimo-faama">[http://www.etimo.it/?tern=famiglia Eitimologie de "família" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>
Latin '''''famulo''''' = de l berbo ''facere'', a andicar ''que faç, que sirbe''<ref name="etimo-famulo">[http://www.etimo.it/?tern=famulo Eitimologie de "famulo" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>.
== Cunceito de familha ==
Ua familha tradecional ye normalmente formada por un home i ua mulhier, ounidos por [[matrimónio]] ó ounion de fato; ls filhos que beniren a eisistir cumponen ua familha nuclear ó eilementar.
La familha repersenta un [[grupo]] social primairo qu'anfluencia i ye anfluenciado por outras pessonas i anstituiçones. Ye un [[grupo (Sociologie)|grupo]] de [[pessona]]s, ó un númaro de grupos domésticos ligados por çcendéncia (demunstrada ó stipulada) a partir dun [[ancestral]] quemun, [[matrimonho]] ó [[adoçon]]. Nesse sentido l termo cunfunde-se cun [[clana]]. Drento dua familha eisiste siempre algun grau de [[parentesco]]. Nembros dua familha questuman cumpartilhar de l mesmo [[subrenome]], heirdado de ls ascendentes diretos. La familha ye ounida por múltiplos laços capazes de manter ls nembros moralmente, materialmente i reciprocamente durante ua bida i durante las geraçones.
Familha sustituta ye aqueilha nacida de ls anstitutos jurídicos de la [[guarda]], [[tutela]] i [[adoçon]]. Ye ua situaçon scepcional, podendo ser l'adoçon, que ye defenitiba ó guarda i tutela que son trasitórias.<ref>DIAS, Wagner Ampeço Freitas. Statuto de la Nino i de l Adolescente. In: Flábia Cristina (org.). Eisame de la OAB. Salbador: JusPODIBM, 2013, páigina 357</ref>
Ne l'anterior de la familha, ls andibíduos puoden custituir susistemas, formados pula [[geraçon]], [[sexo]], antresse i funçon, habendo defrentes nibles de [[poder]], i adonde ls cumportamientos dun nembro afetan i anfluencian ls outros nembros. La familha cumo ounidade social, anfrenta ua série de tarefas de zambolbimiento, diferindo la nible de ls [[parámetro]]s [[cultura]]is, mas tenndo las mesmas raízes ounibersales (MINUCHIN,1990).
[[Fexeiro:Famelia Lalli.jpg|thumb|left|Ua familha brasileira]]
[[Alberto Eiguer]], psicanalista francés, an sous libros “Un Dibana pa la Familha” i "L Parentesco Fantasmático" stablece alguns “organizadores” qu'ourientan la scolha de parceiro. Para el, ls casamientos i, por stenson, la familha, se struturan por macanismos ancuncientes ligados a las purmeiras spriéncias de binculaçon.
Para Eiguer, son trés ourganizadores: 1) Scolha d'oubjeto; 2) las bibéncias de l “you fameliar” i sentimientos de pertença”; 3) l remanse fameliar, bebido na purmeira anfáncia, repersentando ua eimaige eidealizada de ls pais.
Quanto al purmeiro iten - “scolha d'oubjeto” - haberie trés modelos:
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|300px|Ua familha norte-amaricana]]
# Scolha oubjetal anaclítica, ó assimétrica: l [[home]] ó la [[mulhier]] buscan un parceiro que les forneça amparo i apoio (mai ó [[pai]] de la [[anfáncia]]). Ye ua scolha alimentada pula pulson de cunserbaçon i bisa, antes de todo, dominar l'angústia de perda de las figuras parentales. Haberie ua eidantificaçon mútua na perda i cada un eidealiza l'outro. D'algua forma, l casal se julga sabedor de cumo un debe sanar la falta de l'outro. dous caminos se ouferecen:
la) defensibo: quando l'home scolhe ua mulhier que ye l'ouposto al pai i bice bersa;
b) regressibo: quando se eidantifica, ne l parceiro, un sucedáneo de la figura parental d'eidantificaçon.
2. Scolha oubjetal narcesista, ó simétrica: Neste causo, la pessona se liga a un parceiro que se assemelha:
la) al que se ye;
b) al que se fui;
c) al que gustarie de ser;
d) al que ten ua parte de l que se fui.
L bínclo se stablece a partir dua eideia de poder, ourgulho, [[onipoténcia]] i ambiçon. Por eisemplo: l parceiro serie alguien que seia defícel, la fin de se acumparar cul an fuorça i an capacidade manipuladora. Hai un jogo sadomasoquista na relaçon. Eisemplo: ua pessona, mui cerrada, tímida i ansegura se sente atraída pul parceiro arrogante i sociable. Ye probable qu'ua de las partes acabe çprezando l'outra.
3. Scolha oubjetal edípica, ó dissimétrica: trata-se dua scolha regida pula eidantificaçon madura i adulta al pai de l mesmo sexo.
alguns eisemplos:
la) un rapaç se casa cun ua mulhier que, d'algua forma, repersenta la mai de l;
b) casales que percuran l seneficado de sue relaçon amorosa, d'anteraçon home-mulhier, baseados nas bibéncias sastifatórias an sues familhas d'ourige.
Las afirmaçones de Alberto Eiguer se baseórun an pesquisas feitas durante anhos, na [[Fráncia]], cun casales que percurórun terapie. Las bases teóricas se fundamentan na [[teorie]] psicanalítica de l [[Cumplexo de Édipo]] i sue resoluçon – teorie esta colocada an xeque por einúmaros outores. Afinal, [[Freud]] bibeu na época bitoriana i tenie, por modelo, la familha struturada pul pai, mai i filhos. Esse tipo de familha, por ancrible que pareça, solamente fui defenido por Littré, an [[1869]] (hai menos de duzientos anhos).
Aliás, ye buono lembrar que la palabra "familha" deriba de l berbete latino "famulus" = 'domésticos, serbidores, [[scrabo]]s, séquito, comitiba, corteijo, [[casa]], familha'.
== Struturas fameliares ==
La familha assume ua strutura caratelística. Por strutura antende-se, “ua forma d'ourganizaçon ó çposiçon dun númaro de cumponentes que se anter-relacionan de maneira specífica i recorrente” (WHALEY i WONG, 1989; p. 21). Deste modo, la strutura fameliar cumpone-se dun cunjunto d'andibíduos cun cundiçones i an posiçones, socialmente reconhecidas, i cun ua anteraçon regular i recorrente tamien eilha, socialmente aprobada. La familha puode anton, assumir ua strutura ''[[familha nuclear|nuclear]]'' ó ''cunjugal'', que cunsiste an dues pessonas adultas (tradecionalmente ua mulhier i un home) i ne ls sous filhos, biológicos ó adotados, habitando nun ambiente fameliar quemun. La strutura nuclear ten ua grande capacidade d'adataçon, reformulando la sue custituiçon, quando necessairo.
Eesisten tamien familhas cun ua strutura de ''pais únicos'' ó [[Familha monoparental|monoparental]], tratando-se dua bariaçon de la strutura nuclear tradecional debido la fenómenos sociales, cumo l [[dibórcio]], óbito, abandono de lar, eilegitimidade ó aporfilhaçon de ninos por ua solo pessona.
La '''familha ampliada''' ó '''stensa''' (tamien dita '''cunsanguínea''') ye ua strutura mais ampla, que cunsiste na familha nuclear, mais ls parientes diretos ó colaterales, eisistindo ua stenson de las relaçones antre pais i filhos para abós, pais i nietos.
Para para alhá destas struturas, eisisten tamien las por bezes chamadas de [[Familha altarnatiba|familhas altarnatibas]], stando antre estas las familhas '''quemunitárias''' i las '''[[familhas cinta de la bielha]]''', las custituídas por pessonas [[LGBT]] - lésbicas, gays, bissexuales ó trasgéneros - i ls sous filhos.
Las [[Familha quemunitária|familhas quemunitárias]], al cuntrairo de ls sistemas fameliares tradecionales, adonde a total respunsabelidade pula criaçon i eiducaçon de las ninos se cinge als pais i a la scuola, nestas familhas, l papel de ls pais ye çcentralizado, sendo ls ninos de la respunsabelidade de todos ls nembros adultos.
Quanto al tipo de relaçones pessonales que se apersentan nua familha, LÉBI-STRAUSS (cit. por PINHEIRO, 1999), refire trés tipos de relaçon. San eilhas, la d'aliança (casal), la de feliaçon (pais i filhos) i la de cunsanguenidade (armanos). Ye nesta relaçon de parentesco, de pessonas que se binculan pul casamiento ó por ouniones sexuales, que se gírun ls filhos.
Segundo ATKINSON i MURRAY (cit. por BARA, 1996), la familha ye un sistema social uno, cumpuosto por un grupo d'andibíduos, cada un cun un papel atribuído, i ambora defrenciados, cunsustancian l funcionamiento de l sistema cumo un to. L cunceito de familha, al ser abordado, eiboca oubrigatoriamente, ls cunceitos de papéis i funçones, cumo se ténen benido a berificar.
An todas las familhas, andependientemente de la sociadade, cada nembro acupa detreminada posiçon ó ten detreminado statuto, cumo por eisemplo, marido, mulhier, filho ó armano, sendo ourientados por papéis. Papéis estes, que nun son mais de l que, ''“las spetatibas de cumportamiento, d'oubrigaçones i de dreitos que stan associados a ua dada posiçon na familha ó ne l grupo social” (DUBALL ; MILLER cit. por STANHOPE, 1999; p. 502).''
Assi sendo, i ampeçando puls adultos na familha, ls sous papéis barian muito, tenendo NYE (cit. por STANHOPE, 1999) cunsidrado cumo caratelísticos ls seguintes: la ''“socializaçon de a nino”'', relacionado culas atebidades cuntribuintes pa l zambolbimiento de las capacidades mentales i sociales de a nino; ls ''“cuidados a las ninos”'', tanto físicos cumo emocionales, perspetibando l sou zambolbimiento saudable; l ''“papel de suporte fameliar”'', qu'anclui la porduçon i/ ó oubtençon de benes i serbícios necessairos a la familha; l ''“papel d'ancarregados de ls assuntos domésticos”'', adonde stan ancluídos ls serbícios domésticos, que bisan l prazer i l cunfuorto de ls nembros de la familha; l ''“papel de manutençon de las relaçones fameliares”'', relacionado cula manutençon de l cuntato cun parientes i amplicando l'ajuda an situaçones de crise; ls ''“papéis sexuales”'', relacionado culas relaçones sexuales antre ambos ls parceiros; l ''“papel terapéutico”'', qu'amplica l'ajuda i apoio emocional aquando de ls porblemas fameliares; l ''“papel recreatibo”'', relacionado cul proporcionar dibertimientos a la familha, bisando l relaxamiento i zambolbimiento pessonal.
Relatibamente als papéis de ls armanos, estes son promotores i recetores, an simultáneo, de l porcesso de socializaçon na familha, ajudando a stablecer i manter las normas, promobendo l zambolbimiento de la cultura fameliar. ''“Cuntribuen pa la formaçon de l'eidantidade uns de ls outros serbindo de defensores i protetores, anterpretando l mundo sterior, ansinando ls outros subre eiquidade, formando alianças, çcutindo, negociando i ajustando mutuamente ls cumportamientos uns de ls outros” (Eiden; p. 502).''
Hai a salientar, relatibamente als papéis atribuídos que, será eideal qu'eisista algua flexibelidade, assi cumo, la possibelidade de troca ocasional desses mesmos papéis, aquando, por eisemplo, un de ls nembros nun puoda zampenhar l sou (SOARES, 2003).
== Funçones de familha ==
Cumo ls papéis, las funçones stan eigualmente amplícitas nas familhas, cumo yá fui referido. Las familhas cumo agregaçones sociales, al longo de ls tiempos, assumen ó renuncian funçones de proteçon i socializaçon de ls sous nembros, cumo repuosta a las necidades de la sociadade pertencente. Nesta perspetiba, las funçones de la familha regen-se por dous oubjetibos, sendo un de nible anterno, cumo la proteçon psicossocial de ls nembros, i l'outro de nible sterno, cumo l'acomodaçon a ua cultura i sue trasmisson. La familha debe anton, respunder a las mudanças sternas i anternas de modo a atender a las nuobas circunstáncias sin, inda assi, perder la cuntenidade, proporcionando siempre un squema de refréncia pa ls sous nembros (MINUCHIN, 1990). Eesiste por bias desso, ua dupla respunsabelidade, esto ye, la de dar repuosta a las necidades quier de ls sous nembros, quier de la sociadade (STANHOPE, 1999).
DUBALL i MILLER (cit. por Eiden) eidantificórun cumo funçones fameliares, las seguintes: ''“geradora d'afeto”'', antre ls nembros de la familha; ''“proporcionadora de sigurança i aceitaçon pessonal”'', promobendo un zambolbimiento pessonal natural; ''“proporcionadora de sastifaçon i sentimiento d'outelidade”'', atrabeç de las atebidades que sastifazen ls nembros de la familha; ''“asseguradora de la cuntenidade de las relaçones”'', proporcionando relaçones duradouras antre ls fameliares; ''“proporcionadora de stabelidade i socializaçon”'', assegurando la cuntenidade de la cultura de la sociadade correspondente; ''“ampositora de l'outoridade i de l sentimiento de l que ye correto”'', relacionado cula daprendizaige de las regras i normas, dreitos i oubrigaçones caratelísticas de las sociadades houmanas. Para para alhá destas funçones, STANHOPE (1999) acrecenta inda ua funçon relatiba a la salude, na medida, an que la familha protege la salude de ls sous nembros, dando apoio i repuosta a las necidades básicas an situaçones de malina. “La familha, cumo ua ounidade, zambolbe un sistema de balores, fés i atitudes face a la salude i malina que son spressas i demunstradas atrabeç de ls cumportamientos de salude-malina de ls sous nembros (stado de salude de la familha)” (Eiden; p. 503).
Para SERRA (1999), la familha ten cumo funçon primordial la de proteçon, tenendo subretodo, potencialidades para dar apoio emocional pa la resoluçon de porblemas i cunflitos, podendo formar ua barreira defensiba contra agressones sternas. FALLON [eit al.] (cit. por Eiden) reforça inda que, familha ajuda a manter la salude física i mental de l'andibíduo, por custituir l maior recurso natural para lidar cun situaçones potenciadoras de stress associadas a la bida na quemunidade.
Relatibamente a la ''nino'', la necidade mais básica de la mesma, remete-se pa la figura materna, que l'alimenta, protege i ansina, assi cumo cria un apego andebidual siguro, cuntribuindo para un bun zambolbimiento de la familha i por bias desso para un bun zambolbimiento de a nino. La familha ye anton, pa a nino, un grupo seneficatibo de pessonas, d'apoio, cumo ls pais, ls pais adotibos, ls tutores, ls armanos, antre outros. Assi, l nino assume un lugar relebante na ounidade fameliar, adonde se sente sigura. La nible de l porcesso de socializaçon la familha assume, eigualmente, un papel mui amportante, yá que ye eilha que modela i porgrama l cumportamiento i l sentido d'eidantidade de a nino. Al crecíren juntas, familha i nino, promoben l'acomodaçon de la familha a las necidades de a nino, delimitando árias d'outonomie, que l nino speriencia cumo separaçon.
La familha ten tamien, un papel eissencial para cula [[nino]], que ye l de l'afetebidade, tal cumo yá fui referido. Para MCHAFFIE (cit. por PINHEIRO, 1999), la sue amportança ye primordial pus cunsidra l'alimiento afetibo tan amprescindible, cumo ls nutrientes [[orgánico]]s. “Sin l'afeto dun adulto, l ser houmano anquanto nino nun zambolbe la sue capacidade de cunfiar i de se relacionar cul outro” (Eiden; p. 30).
Deste modo, “(...) la familha custitui l purmeiro, l mais fundante i l mais amportante grupo social de to la pessona, bien cumo l sou quadro de refréncia, stablecido atrabeç de las relaçones i eidantificaçones que l nino criou durante l zambolbimiento” (BARA, 1996; p. 8), tornando-la na [[matriç]] de la [[eidantidade]].
== Cunceito stórico de família ==
L termo “família” ye deribado de l latin “famulus”, que senefica “scrabo doméstico”. Este termo fui criado na [[Roma Antiga]] para chamar un nuobo grupo social que surgiu antre las tribos latinas, al séren antroduzidas a la [[agricultura]] i tamien [[scrabidon]] legalizada.
Ne l dreito romano clássico la "família natural" crece d'amportança - esta família ye baseada ne l casamiento i ne l bínclo de sangre. La família natural ye l'agrupamiento custituído solo de ls cónjuges i de sous filhos. La família natural ten por base l casamiento i las relaçones jurídicas del resultantes, antre ls cónjuges, i pais i filhos.<ref>ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu de Janeiro: Forense, 1977. II bol. m. 282.</ref>
Se nesta época predominaba ua strutura fameliar patriarcal an qu'un basto leque de pessonas se ancontraba sob l'outoridade de l mesmo xefe, ne ls tiempos mediebales ([[Eidade Média]]), las pessonas ampeçórun a star ligadas por bínclos matrimoniales, formando nuobas famílias. Dessas nuobas famílias fazie tamien parte la çcendéncia gerada que, assi, tenie dues famílias, la paterna i la materna.
Cula Reboluçon Francesa surgiran ls casamientos laicos ne l Oucidente i, cula Reboluçon Andustrial, tornórun-se frequentes ls mobimientos migratórios para cidades maiores, custruídas an redror de ls cumplexos [[andustria]]is. Estas mudanças demográficas ouriginórun l streitamiento de ls laços fameliares i las pequeinhas famílias, nun cenairo similar al qu'eisiste hoije an die. Las mulhieres saen de casa, antegrando la populaçon atiba, i la [[eiducaçon]] de ls filhos ye partilhada culas scuolas. Ls idosos deixan tamien de poder cuntar cul apoio direto de ls fameliares ne ls moldes pré-Reboluçones Francesa i Andustrial, sendo antregues als cuidados d'anstituiçones d'assisténcia (cf. MOREIRA, 2001). Na altura, la família era defenida cumo un “agregado doméstico (…) cumpuosto por pessonas ounidas por bínclos d'aliança, cunsanguenidade ó outros laços sociales, podendo ser restrita ó alargada” (MOREIRA, 2001, p. 22). Nesta defeniçon, nota-se l'ambiguidade motibada pula trasiçon antre l período anterior a las reboluçones, repersentada pulas refréncias a la família alargada, cula tendéncia reducionista qu'ampeçaba a anstalar-se refletida puls bínclos d'aliança matrimonial.
Na cultura oucidental, ua família ye defenida specificamente cumo un grupo de pessonas de mesmo [[sangre]], ó ounidas legalmente (cumo ne l casamiento i na adoçon). Muitos [[etnologie|etnólogos]] argumentan que la noçon de "sangre" cumo eilemiento d'unificaçon fameliar debe ser antendida metaforicamente; dízen qu'an muitas sociadades i culturas nó-oucidentales la família ye defenida por outros cunceitos que nun "sangre". La família poderie assi se custituir dua anstituiçon normalizada por ua série de regulamientos d'afeliaçon i aliança, aceitos puls nembros. Alguns destes regulamientos ambolben: la [[sogamia]], la [[andogamia]], l [[ancesto]], la [[monogamia]], la [[poligamia]], i la [[poliandria]].
La família ben-se trasformando atrabeç de ls tiempos, acumpanhando las mudanças relegiosas, eiquenómicas i sócio-culturales de l cuntesto an que se ancontran anseridas. Esta ye un spácio sócio-cultural que puode ser cuntinamente renobado i reconstruído; l cunceito de próssimo ancontra-se rializado mais qu'an outro spácio social qualquiera, i puode ser bisto cumo un spácio político de natureza criatiba i anspiradora sendo bital para qualquiera ciscunstáncia la trasmisson de balores socialmente aceitos.
Assi, la família deberá ser ancarada cumo un to qu'antegra cuntestos mais bastos cumo la quemunidade an que se ansere. D'ancuontro l'esta afirmaçon, [[[[JANOSIK]] i GREEN]], refíren que la família ye un ''“sistema de nembros anterdependentes que possuen dous atributos: quemunidade drento de la família i anteraçon cun outros nembros” ([[STANHOPE]], 1999, p. 492).''
[[Angels]], an sou libro [[Ourige de la família de la propiadade pribada i de l stado]], faç ua ligaçon de la família cula porduçon material, outelizando-se de l materialismo-hitórico-dialético i relacionando la monogamia cumo "propiadade pribada de a mulhier".
Atrabeç dua análeze de [[DNA]], pesquisadores cordenados por Wolfgang Haak, de la [[Ounibersidade de Adelaide]], na [[Oustrália]], eidantificórun quatro cuorpos cumo sendo ua mai, un pai i sous dous filhos, de 8 ó 9 anhos i 4 ó 5 anhos. Cun ua eidade de 4600 anhos la çcubierta cunsiste ne l mais antigo registro genético molecular yá eidantificado dua família ne l mundo. <ref>[http://oglobo.globo .com/ciencia/mat/2008/11/18/eidantificado_mais_antigo_registro_genetico_de_ua_famelia_ne l_mundo-586450110.asp Oglobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} Bejitado an 20.11.2008.</ref><ref>Jornal L Globo, 19.11.2008, pg. 36</ref>
== Família rial ==
{{AP|[[Família rial]]}}
Outro tipo coincido de strutura fameliar son las '''famílias reales'''. Chama-se família rial la relaçon stendida de ls nembros dun [[soberano]], giralmente dun [[stado]] [[monarquia|monárquico]]. Ls nembros de las famílias reales recíben çtaque i prebilégio delantre l círclo social de sue nacion, sendo muitas bezes tenidos cumo personalidades políticas destes. Ua de las mais famosas famílias reales de l mundo ye la [[Família rial británica]].
{{ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu: Forense, 1977.
* MINUCHIN, Salbador – ''Famílias: Funcionamiento & Tratamiento''. Porto Alegre: Artes Médicas, 1990. p. 25-69.
* SARACENO, Chiara – ''Sociologie de la Família'', Lisboua: Stampa, 1997.
* STANHOPE, Marcia – ''Teories i Zambolbimiento Fameliar''. In STANHOPE, Marcia ; LANCASTER, Jeanette – Anfermaige Quemunitária: Promoçon de Salude de Grupos, Famílias i Andibíduos. 1.ª ed. Lisboua : Lusociéncia, 1999. ISBN 972-8383-05-3. p. 492-514.
* Ourige de la família de la propiadade pribada i de l stado.
{{Wikiquote|Família}}
{{Wiktionary1|Família}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carta de ls Dreitos de la Família]]
* [[Casa]]
* [[Casamiento]]
* [[Casamiento relegioso]]
* [[Centro de stória de la família]]
* [[Famílias cinta de la bielha]]
* [[Família na Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Genealogie]]
* [[Lei de Defesa de l Casamiento]]
* [[Relaçones fameliares]]
* [[Mulhier na stória]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.unicef.org/brazil La Família]. UNICEF - Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia. Sítio an pertués, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibge.gob.br/ibgeten/pesquisas/famelia.html La Família Brasileira]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Statísticas. Sítio an pertués, spanhol i anglés, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibdfan .com.br Anstituto Brasileiro de Dreito de Família]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://jus2.uol .com.br/doutrina/testo.asp?id=8911 Lei Marie de la Peinha]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Sociologie]]
[[Catadorie:Genealogie]]
[[Catadorie:Dreito de família]]
[[Catadorie:Familha| ]]
myzmqtgen9wh6zkugyl3yawu46x1e8n
107490
107489
2026-07-30T11:02:22Z
~2026-30875-10
15270
/* Cunceito stórico de família */
107490
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
{{Rebison|data=Febreiro de 2008}}
{{reciclar}}
[[Fexeiro:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|200px|Retrato an pintura dua familha tradecional]]
La '''familha''' ye ounidade básica de la [[sociadade]] formada por [[andibíduos]] cun [[ancestral|ancestrales]] an quemun ó ligados por laços [[Afeto|afetibos]].
==Eitimologie==
Latin '''''famulus''''' = que sirbe, lugar an funçon de<ref name="dizionario">[http://www.onto.net.br/andex.php?title=Fan%C3%ADlia Dicionário de Ontopsicologie|MENEGHETTI, Antonio. ''Dicionário de Ontopsicologie.'' 2 ed. reb. Recanto Maestro: Ontopsicologica Eiditrice, 2008. ISBN 978-85-88381-41-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Latin '''''faama''''' = casa<ref name="etimo-faama">[http://www.etimo.it/?tern=famiglia Eitimologie de "família" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>
Latin '''''famulo''''' = de l berbo ''facere'', a andicar ''que faç, que sirbe''<ref name="etimo-famulo">[http://www.etimo.it/?tern=famulo Eitimologie de "famulo" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>.
== Cunceito de familha ==
Ua familha tradecional ye normalmente formada por un home i ua mulhier, ounidos por [[matrimónio]] ó ounion de fato; ls filhos que beniren a eisistir cumponen ua familha nuclear ó eilementar.
La familha repersenta un [[grupo]] social primairo qu'anfluencia i ye anfluenciado por outras pessonas i anstituiçones. Ye un [[grupo (Sociologie)|grupo]] de [[pessona]]s, ó un númaro de grupos domésticos ligados por çcendéncia (demunstrada ó stipulada) a partir dun [[ancestral]] quemun, [[matrimonho]] ó [[adoçon]]. Nesse sentido l termo cunfunde-se cun [[clana]]. Drento dua familha eisiste siempre algun grau de [[parentesco]]. Nembros dua familha questuman cumpartilhar de l mesmo [[subrenome]], heirdado de ls ascendentes diretos. La familha ye ounida por múltiplos laços capazes de manter ls nembros moralmente, materialmente i reciprocamente durante ua bida i durante las geraçones.
Familha sustituta ye aqueilha nacida de ls anstitutos jurídicos de la [[guarda]], [[tutela]] i [[adoçon]]. Ye ua situaçon scepcional, podendo ser l'adoçon, que ye defenitiba ó guarda i tutela que son trasitórias.<ref>DIAS, Wagner Ampeço Freitas. Statuto de la Nino i de l Adolescente. In: Flábia Cristina (org.). Eisame de la OAB. Salbador: JusPODIBM, 2013, páigina 357</ref>
Ne l'anterior de la familha, ls andibíduos puoden custituir susistemas, formados pula [[geraçon]], [[sexo]], antresse i funçon, habendo defrentes nibles de [[poder]], i adonde ls cumportamientos dun nembro afetan i anfluencian ls outros nembros. La familha cumo ounidade social, anfrenta ua série de tarefas de zambolbimiento, diferindo la nible de ls [[parámetro]]s [[cultura]]is, mas tenndo las mesmas raízes ounibersales (MINUCHIN,1990).
[[Fexeiro:Famelia Lalli.jpg|thumb|left|Ua familha brasileira]]
[[Alberto Eiguer]], psicanalista francés, an sous libros “Un Dibana pa la Familha” i "L Parentesco Fantasmático" stablece alguns “organizadores” qu'ourientan la scolha de parceiro. Para el, ls casamientos i, por stenson, la familha, se struturan por macanismos ancuncientes ligados a las purmeiras spriéncias de binculaçon.
Para Eiguer, son trés ourganizadores: 1) Scolha d'oubjeto; 2) las bibéncias de l “you fameliar” i sentimientos de pertença”; 3) l remanse fameliar, bebido na purmeira anfáncia, repersentando ua eimaige eidealizada de ls pais.
Quanto al purmeiro iten - “scolha d'oubjeto” - haberie trés modelos:
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|300px|Ua familha norte-amaricana]]
# Scolha oubjetal anaclítica, ó assimétrica: l [[home]] ó la [[mulhier]] buscan un parceiro que les forneça amparo i apoio (mai ó [[pai]] de la [[anfáncia]]). Ye ua scolha alimentada pula pulson de cunserbaçon i bisa, antes de todo, dominar l'angústia de perda de las figuras parentales. Haberie ua eidantificaçon mútua na perda i cada un eidealiza l'outro. D'algua forma, l casal se julga sabedor de cumo un debe sanar la falta de l'outro. dous caminos se ouferecen:
la) defensibo: quando l'home scolhe ua mulhier que ye l'ouposto al pai i bice bersa;
b) regressibo: quando se eidantifica, ne l parceiro, un sucedáneo de la figura parental d'eidantificaçon.
2. Scolha oubjetal narcesista, ó simétrica: Neste causo, la pessona se liga a un parceiro que se assemelha:
la) al que se ye;
b) al que se fui;
c) al que gustarie de ser;
d) al que ten ua parte de l que se fui.
L bínclo se stablece a partir dua eideia de poder, ourgulho, [[onipoténcia]] i ambiçon. Por eisemplo: l parceiro serie alguien que seia defícel, la fin de se acumparar cul an fuorça i an capacidade manipuladora. Hai un jogo sadomasoquista na relaçon. Eisemplo: ua pessona, mui cerrada, tímida i ansegura se sente atraída pul parceiro arrogante i sociable. Ye probable qu'ua de las partes acabe çprezando l'outra.
3. Scolha oubjetal edípica, ó dissimétrica: trata-se dua scolha regida pula eidantificaçon madura i adulta al pai de l mesmo sexo.
alguns eisemplos:
la) un rapaç se casa cun ua mulhier que, d'algua forma, repersenta la mai de l;
b) casales que percuran l seneficado de sue relaçon amorosa, d'anteraçon home-mulhier, baseados nas bibéncias sastifatórias an sues familhas d'ourige.
Las afirmaçones de Alberto Eiguer se baseórun an pesquisas feitas durante anhos, na [[Fráncia]], cun casales que percurórun terapie. Las bases teóricas se fundamentan na [[teorie]] psicanalítica de l [[Cumplexo de Édipo]] i sue resoluçon – teorie esta colocada an xeque por einúmaros outores. Afinal, [[Freud]] bibeu na época bitoriana i tenie, por modelo, la familha struturada pul pai, mai i filhos. Esse tipo de familha, por ancrible que pareça, solamente fui defenido por Littré, an [[1869]] (hai menos de duzientos anhos).
Aliás, ye buono lembrar que la palabra "familha" deriba de l berbete latino "famulus" = 'domésticos, serbidores, [[scrabo]]s, séquito, comitiba, corteijo, [[casa]], familha'.
== Struturas fameliares ==
La familha assume ua strutura caratelística. Por strutura antende-se, “ua forma d'ourganizaçon ó çposiçon dun númaro de cumponentes que se anter-relacionan de maneira specífica i recorrente” (WHALEY i WONG, 1989; p. 21). Deste modo, la strutura fameliar cumpone-se dun cunjunto d'andibíduos cun cundiçones i an posiçones, socialmente reconhecidas, i cun ua anteraçon regular i recorrente tamien eilha, socialmente aprobada. La familha puode anton, assumir ua strutura ''[[familha nuclear|nuclear]]'' ó ''cunjugal'', que cunsiste an dues pessonas adultas (tradecionalmente ua mulhier i un home) i ne ls sous filhos, biológicos ó adotados, habitando nun ambiente fameliar quemun. La strutura nuclear ten ua grande capacidade d'adataçon, reformulando la sue custituiçon, quando necessairo.
Eesisten tamien familhas cun ua strutura de ''pais únicos'' ó [[Familha monoparental|monoparental]], tratando-se dua bariaçon de la strutura nuclear tradecional debido la fenómenos sociales, cumo l [[dibórcio]], óbito, abandono de lar, eilegitimidade ó aporfilhaçon de ninos por ua solo pessona.
La '''familha ampliada''' ó '''stensa''' (tamien dita '''cunsanguínea''') ye ua strutura mais ampla, que cunsiste na familha nuclear, mais ls parientes diretos ó colaterales, eisistindo ua stenson de las relaçones antre pais i filhos para abós, pais i nietos.
Para para alhá destas struturas, eisisten tamien las por bezes chamadas de [[Familha altarnatiba|familhas altarnatibas]], stando antre estas las familhas '''quemunitárias''' i las '''[[familhas cinta de la bielha]]''', las custituídas por pessonas [[LGBT]] - lésbicas, gays, bissexuales ó trasgéneros - i ls sous filhos.
Las [[Familha quemunitária|familhas quemunitárias]], al cuntrairo de ls sistemas fameliares tradecionales, adonde a total respunsabelidade pula criaçon i eiducaçon de las ninos se cinge als pais i a la scuola, nestas familhas, l papel de ls pais ye çcentralizado, sendo ls ninos de la respunsabelidade de todos ls nembros adultos.
Quanto al tipo de relaçones pessonales que se apersentan nua familha, LÉBI-STRAUSS (cit. por PINHEIRO, 1999), refire trés tipos de relaçon. San eilhas, la d'aliança (casal), la de feliaçon (pais i filhos) i la de cunsanguenidade (armanos). Ye nesta relaçon de parentesco, de pessonas que se binculan pul casamiento ó por ouniones sexuales, que se gírun ls filhos.
Segundo ATKINSON i MURRAY (cit. por BARA, 1996), la familha ye un sistema social uno, cumpuosto por un grupo d'andibíduos, cada un cun un papel atribuído, i ambora defrenciados, cunsustancian l funcionamiento de l sistema cumo un to. L cunceito de familha, al ser abordado, eiboca oubrigatoriamente, ls cunceitos de papéis i funçones, cumo se ténen benido a berificar.
An todas las familhas, andependientemente de la sociadade, cada nembro acupa detreminada posiçon ó ten detreminado statuto, cumo por eisemplo, marido, mulhier, filho ó armano, sendo ourientados por papéis. Papéis estes, que nun son mais de l que, ''“las spetatibas de cumportamiento, d'oubrigaçones i de dreitos que stan associados a ua dada posiçon na familha ó ne l grupo social” (DUBALL ; MILLER cit. por STANHOPE, 1999; p. 502).''
Assi sendo, i ampeçando puls adultos na familha, ls sous papéis barian muito, tenendo NYE (cit. por STANHOPE, 1999) cunsidrado cumo caratelísticos ls seguintes: la ''“socializaçon de a nino”'', relacionado culas atebidades cuntribuintes pa l zambolbimiento de las capacidades mentales i sociales de a nino; ls ''“cuidados a las ninos”'', tanto físicos cumo emocionales, perspetibando l sou zambolbimiento saudable; l ''“papel de suporte fameliar”'', qu'anclui la porduçon i/ ó oubtençon de benes i serbícios necessairos a la familha; l ''“papel d'ancarregados de ls assuntos domésticos”'', adonde stan ancluídos ls serbícios domésticos, que bisan l prazer i l cunfuorto de ls nembros de la familha; l ''“papel de manutençon de las relaçones fameliares”'', relacionado cula manutençon de l cuntato cun parientes i amplicando l'ajuda an situaçones de crise; ls ''“papéis sexuales”'', relacionado culas relaçones sexuales antre ambos ls parceiros; l ''“papel terapéutico”'', qu'amplica l'ajuda i apoio emocional aquando de ls porblemas fameliares; l ''“papel recreatibo”'', relacionado cul proporcionar dibertimientos a la familha, bisando l relaxamiento i zambolbimiento pessonal.
Relatibamente als papéis de ls armanos, estes son promotores i recetores, an simultáneo, de l porcesso de socializaçon na familha, ajudando a stablecer i manter las normas, promobendo l zambolbimiento de la cultura fameliar. ''“Cuntribuen pa la formaçon de l'eidantidade uns de ls outros serbindo de defensores i protetores, anterpretando l mundo sterior, ansinando ls outros subre eiquidade, formando alianças, çcutindo, negociando i ajustando mutuamente ls cumportamientos uns de ls outros” (Eiden; p. 502).''
Hai a salientar, relatibamente als papéis atribuídos que, será eideal qu'eisista algua flexibelidade, assi cumo, la possibelidade de troca ocasional desses mesmos papéis, aquando, por eisemplo, un de ls nembros nun puoda zampenhar l sou (SOARES, 2003).
== Funçones de familha ==
Cumo ls papéis, las funçones stan eigualmente amplícitas nas familhas, cumo yá fui referido. Las familhas cumo agregaçones sociales, al longo de ls tiempos, assumen ó renuncian funçones de proteçon i socializaçon de ls sous nembros, cumo repuosta a las necidades de la sociadade pertencente. Nesta perspetiba, las funçones de la familha regen-se por dous oubjetibos, sendo un de nible anterno, cumo la proteçon psicossocial de ls nembros, i l'outro de nible sterno, cumo l'acomodaçon a ua cultura i sue trasmisson. La familha debe anton, respunder a las mudanças sternas i anternas de modo a atender a las nuobas circunstáncias sin, inda assi, perder la cuntenidade, proporcionando siempre un squema de refréncia pa ls sous nembros (MINUCHIN, 1990). Eesiste por bias desso, ua dupla respunsabelidade, esto ye, la de dar repuosta a las necidades quier de ls sous nembros, quier de la sociadade (STANHOPE, 1999).
DUBALL i MILLER (cit. por Eiden) eidantificórun cumo funçones fameliares, las seguintes: ''“geradora d'afeto”'', antre ls nembros de la familha; ''“proporcionadora de sigurança i aceitaçon pessonal”'', promobendo un zambolbimiento pessonal natural; ''“proporcionadora de sastifaçon i sentimiento d'outelidade”'', atrabeç de las atebidades que sastifazen ls nembros de la familha; ''“asseguradora de la cuntenidade de las relaçones”'', proporcionando relaçones duradouras antre ls fameliares; ''“proporcionadora de stabelidade i socializaçon”'', assegurando la cuntenidade de la cultura de la sociadade correspondente; ''“ampositora de l'outoridade i de l sentimiento de l que ye correto”'', relacionado cula daprendizaige de las regras i normas, dreitos i oubrigaçones caratelísticas de las sociadades houmanas. Para para alhá destas funçones, STANHOPE (1999) acrecenta inda ua funçon relatiba a la salude, na medida, an que la familha protege la salude de ls sous nembros, dando apoio i repuosta a las necidades básicas an situaçones de malina. “La familha, cumo ua ounidade, zambolbe un sistema de balores, fés i atitudes face a la salude i malina que son spressas i demunstradas atrabeç de ls cumportamientos de salude-malina de ls sous nembros (stado de salude de la familha)” (Eiden; p. 503).
Para SERRA (1999), la familha ten cumo funçon primordial la de proteçon, tenendo subretodo, potencialidades para dar apoio emocional pa la resoluçon de porblemas i cunflitos, podendo formar ua barreira defensiba contra agressones sternas. FALLON [eit al.] (cit. por Eiden) reforça inda que, familha ajuda a manter la salude física i mental de l'andibíduo, por custituir l maior recurso natural para lidar cun situaçones potenciadoras de stress associadas a la bida na quemunidade.
Relatibamente a la ''nino'', la necidade mais básica de la mesma, remete-se pa la figura materna, que l'alimenta, protege i ansina, assi cumo cria un apego andebidual siguro, cuntribuindo para un bun zambolbimiento de la familha i por bias desso para un bun zambolbimiento de a nino. La familha ye anton, pa a nino, un grupo seneficatibo de pessonas, d'apoio, cumo ls pais, ls pais adotibos, ls tutores, ls armanos, antre outros. Assi, l nino assume un lugar relebante na ounidade fameliar, adonde se sente sigura. La nible de l porcesso de socializaçon la familha assume, eigualmente, un papel mui amportante, yá que ye eilha que modela i porgrama l cumportamiento i l sentido d'eidantidade de a nino. Al crecíren juntas, familha i nino, promoben l'acomodaçon de la familha a las necidades de a nino, delimitando árias d'outonomie, que l nino speriencia cumo separaçon.
La familha ten tamien, un papel eissencial para cula [[nino]], que ye l de l'afetebidade, tal cumo yá fui referido. Para MCHAFFIE (cit. por PINHEIRO, 1999), la sue amportança ye primordial pus cunsidra l'alimiento afetibo tan amprescindible, cumo ls nutrientes [[orgánico]]s. “Sin l'afeto dun adulto, l ser houmano anquanto nino nun zambolbe la sue capacidade de cunfiar i de se relacionar cul outro” (Eiden; p. 30).
Deste modo, “(...) la familha custitui l purmeiro, l mais fundante i l mais amportante grupo social de to la pessona, bien cumo l sou quadro de refréncia, stablecido atrabeç de las relaçones i eidantificaçones que l nino criou durante l zambolbimiento” (BARA, 1996; p. 8), tornando-la na [[matriç]] de la [[eidantidade]].
== Cunceito stórico de familha ==
L termo “familha” ye deribado de l latin “famulus”, que senefica “scrabo doméstico”. Este termo fui criado na [[Roma Antiga]] para chamar un nuobo grupo social que surgiu antre las tribos latinas, al séren antroduzidas a la [[agricultura]] i tamien [[scrabidon]] legalizada.
Ne l dreito romano clássico la "familha natural" crece d'amportança - esta familha ye baseada ne l casamiento i ne l bínclo de sangre. La familha natural ye l'agrupamiento custituído solo de ls cónjuges i de sous filhos. La familha natural ten por base l casamiento i las relaçones jurídicas del resultantes, antre ls cónjuges, i pais i filhos.<ref>ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu de Janeiro: Forense, 1977. II bol. m. 282.</ref>
Se nesta época predominaba ua strutura fameliar patriarcal an qu'un basto leque de pessonas se ancontraba sob l'outoridade de l mesmo xefe, ne ls tiempos mediebales ([[Eidade Média]]), las pessonas ampeçórun a star ligadas por bínclos matrimoniales, formando nuobas familhas. Dessas nuobas familhas fazie tamien parte la çcendéncia gerada que, assi, tenie dues familhas, la paterna i la materna.
Cula Reboluçon Francesa surgiran ls casamientos laicos ne l Oucidente i, cula Reboluçon Andustrial, tornórun-se frequentes ls mobimientos migratórios para cidades maiores, custruídas an redror de ls cumplexos [[andustria]]is. Estas mudanças demográficas ouriginórun l streitamiento de ls laços fameliares i las pequeinhas familhas, nun cenairo similar al qu'eisiste hoije an die. Las mulhieres saen de casa, antegrando la populaçon atiba, i la [[eiducaçon]] de ls filhos ye partilhada culas scuolas. Ls idosos deixan tamien de poder cuntar cul apoio direto de ls fameliares ne ls moldes pré-Reboluçones Francesa i Andustrial, sendo antregues als cuidados d'anstituiçones d'assisténcia (cf. MOREIRA, 2001). Na altura, la familha era defenida cumo un “agregado doméstico (…) cumpuosto por pessonas ounidas por bínclos d'aliança, cunsanguenidade ó outros laços sociales, podendo ser restrita ó alargada” (MOREIRA, 2001, p. 22). Nesta defeniçon, nota-se l'ambiguidade motibada pula trasiçon antre l período anterior a las reboluçones, repersentada pulas refréncias a la familha alargada, cula tendéncia reducionista qu'ampeçaba a anstalar-se refletida puls bínclos d'aliança matrimonial.
Na cultura oucidental, ua familha ye defenida specificamente cumo un grupo de pessonas de mesmo [[sangre]], ó ounidas legalmente (cumo ne l casamiento i na adoçon). Muitos [[etnologie|etnólogos]] argumentan que la noçon de "sangre" cumo eilemiento d'unificaçon fameliar debe ser antendida metaforicamente; dízen qu'an muitas sociadades i culturas nó-oucidentales la familha ye defenida por outros cunceitos que nun "sangre". La familha poderie assi se custituir dua anstituiçon normalizada por ua série de regulamientos d'afeliaçon i aliança, aceitos puls nembros. Alguns destes regulamientos ambolben: la [[sogamia]], la [[andogamia]], l [[ancesto]], la [[monogamia]], la [[poligamia]], i la [[poliandria]].
La familha ben-se trasformando atrabeç de ls tiempos, acumpanhando las mudanças relegiosas, eiquenómicas i sócio-culturales de l cuntesto an que se ancontran anseridas. Esta ye un spácio sócio-cultural que puode ser cuntinamente renobado i reconstruído; l cunceito de próssimo ancontra-se rializado mais qu'an outro spácio social qualquiera, i puode ser bisto cumo un spácio político de natureza criatiba i anspiradora sendo bital para qualquiera ciscunstáncia la trasmisson de balores socialmente aceitos.
Assi, la familha deberá ser ancarada cumo un to qu'antegra cuntestos mais bastos cumo la quemunidade an que se ansere. D'ancuontro l'esta afirmaçon, [[[[JANOSIK]] i GREEN]], refíren que la familha ye un ''“sistema de nembros anterdependentes que possuen dous atributos: quemunidade drento de la familha i anteraçon cun outros nembros” ([[STANHOPE]], 1999, p. 492).''
[[Angels]], an sou libro [[Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado]], faç ua ligaçon de la familha cula porduçon material, outelizando-se de l materialismo-hitórico-dialético i relacionando la monogamia cumo "propiadade pribada de a mulhier".
Atrabeç dua análeze de [[DNA]], pesquisadores cordenados por Wolfgang Haak, de la [[Ounibersidade de Adelaide]], na [[Oustrália]], eidantificórun quatro cuorpos cumo sendo ua mai, un pai i sous dous filhos, de 8 ó 9 anhos i 4 ó 5 anhos. Cun ua eidade de 4600 anhos la çcubierta cunsiste ne l mais antigo registro genético molecular yá eidantificado dua familha ne l mundo. <ref>[http://oglobo.globo .com/ciencia/mat/2008/11/18/eidantificado_mais_antigo_registro_genetico_de_ua_famelia_ne l_mundo-586450110.asp Oglobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} Bejitado an 20.11.2008.</ref><ref>Jornal L Globo, 19.11.2008, pg. 36</ref>
== Família rial ==
{{AP|[[Família rial]]}}
Outro tipo coincido de strutura fameliar son las '''famílias reales'''. Chama-se família rial la relaçon stendida de ls nembros dun [[soberano]], giralmente dun [[stado]] [[monarquia|monárquico]]. Ls nembros de las famílias reales recíben çtaque i prebilégio delantre l círclo social de sue nacion, sendo muitas bezes tenidos cumo personalidades políticas destes. Ua de las mais famosas famílias reales de l mundo ye la [[Família rial británica]].
{{ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu: Forense, 1977.
* MINUCHIN, Salbador – ''Famílias: Funcionamiento & Tratamiento''. Porto Alegre: Artes Médicas, 1990. p. 25-69.
* SARACENO, Chiara – ''Sociologie de la Família'', Lisboua: Stampa, 1997.
* STANHOPE, Marcia – ''Teories i Zambolbimiento Fameliar''. In STANHOPE, Marcia ; LANCASTER, Jeanette – Anfermaige Quemunitária: Promoçon de Salude de Grupos, Famílias i Andibíduos. 1.ª ed. Lisboua : Lusociéncia, 1999. ISBN 972-8383-05-3. p. 492-514.
* Ourige de la família de la propiadade pribada i de l stado.
{{Wikiquote|Família}}
{{Wiktionary1|Família}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carta de ls Dreitos de la Família]]
* [[Casa]]
* [[Casamiento]]
* [[Casamiento relegioso]]
* [[Centro de stória de la família]]
* [[Famílias cinta de la bielha]]
* [[Família na Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Genealogie]]
* [[Lei de Defesa de l Casamiento]]
* [[Relaçones fameliares]]
* [[Mulhier na stória]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.unicef.org/brazil La Família]. UNICEF - Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia. Sítio an pertués, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibge.gob.br/ibgeten/pesquisas/famelia.html La Família Brasileira]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Statísticas. Sítio an pertués, spanhol i anglés, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibdfan .com.br Anstituto Brasileiro de Dreito de Família]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://jus2.uol .com.br/doutrina/testo.asp?id=8911 Lei Marie de la Peinha]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Sociologie]]
[[Catadorie:Genealogie]]
[[Catadorie:Dreito de família]]
[[Catadorie:Familha| ]]
fcgimdq0a6bbn9bd0kcfwmbinc1owi2
107491
107490
2026-07-30T11:04:00Z
~2026-30875-10
15270
/* Família rial */
107491
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
{{Rebison|data=Febreiro de 2008}}
{{reciclar}}
[[Fexeiro:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|200px|Retrato an pintura dua familha tradecional]]
La '''familha''' ye ounidade básica de la [[sociadade]] formada por [[andibíduos]] cun [[ancestral|ancestrales]] an quemun ó ligados por laços [[Afeto|afetibos]].
==Eitimologie==
Latin '''''famulus''''' = que sirbe, lugar an funçon de<ref name="dizionario">[http://www.onto.net.br/andex.php?title=Fan%C3%ADlia Dicionário de Ontopsicologie|MENEGHETTI, Antonio. ''Dicionário de Ontopsicologie.'' 2 ed. reb. Recanto Maestro: Ontopsicologica Eiditrice, 2008. ISBN 978-85-88381-41-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Latin '''''faama''''' = casa<ref name="etimo-faama">[http://www.etimo.it/?tern=famiglia Eitimologie de "família" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>
Latin '''''famulo''''' = de l berbo ''facere'', a andicar ''que faç, que sirbe''<ref name="etimo-famulo">[http://www.etimo.it/?tern=famulo Eitimologie de "famulo" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>.
== Cunceito de familha ==
Ua familha tradecional ye normalmente formada por un home i ua mulhier, ounidos por [[matrimónio]] ó ounion de fato; ls filhos que beniren a eisistir cumponen ua familha nuclear ó eilementar.
La familha repersenta un [[grupo]] social primairo qu'anfluencia i ye anfluenciado por outras pessonas i anstituiçones. Ye un [[grupo (Sociologie)|grupo]] de [[pessona]]s, ó un númaro de grupos domésticos ligados por çcendéncia (demunstrada ó stipulada) a partir dun [[ancestral]] quemun, [[matrimonho]] ó [[adoçon]]. Nesse sentido l termo cunfunde-se cun [[clana]]. Drento dua familha eisiste siempre algun grau de [[parentesco]]. Nembros dua familha questuman cumpartilhar de l mesmo [[subrenome]], heirdado de ls ascendentes diretos. La familha ye ounida por múltiplos laços capazes de manter ls nembros moralmente, materialmente i reciprocamente durante ua bida i durante las geraçones.
Familha sustituta ye aqueilha nacida de ls anstitutos jurídicos de la [[guarda]], [[tutela]] i [[adoçon]]. Ye ua situaçon scepcional, podendo ser l'adoçon, que ye defenitiba ó guarda i tutela que son trasitórias.<ref>DIAS, Wagner Ampeço Freitas. Statuto de la Nino i de l Adolescente. In: Flábia Cristina (org.). Eisame de la OAB. Salbador: JusPODIBM, 2013, páigina 357</ref>
Ne l'anterior de la familha, ls andibíduos puoden custituir susistemas, formados pula [[geraçon]], [[sexo]], antresse i funçon, habendo defrentes nibles de [[poder]], i adonde ls cumportamientos dun nembro afetan i anfluencian ls outros nembros. La familha cumo ounidade social, anfrenta ua série de tarefas de zambolbimiento, diferindo la nible de ls [[parámetro]]s [[cultura]]is, mas tenndo las mesmas raízes ounibersales (MINUCHIN,1990).
[[Fexeiro:Famelia Lalli.jpg|thumb|left|Ua familha brasileira]]
[[Alberto Eiguer]], psicanalista francés, an sous libros “Un Dibana pa la Familha” i "L Parentesco Fantasmático" stablece alguns “organizadores” qu'ourientan la scolha de parceiro. Para el, ls casamientos i, por stenson, la familha, se struturan por macanismos ancuncientes ligados a las purmeiras spriéncias de binculaçon.
Para Eiguer, son trés ourganizadores: 1) Scolha d'oubjeto; 2) las bibéncias de l “you fameliar” i sentimientos de pertença”; 3) l remanse fameliar, bebido na purmeira anfáncia, repersentando ua eimaige eidealizada de ls pais.
Quanto al purmeiro iten - “scolha d'oubjeto” - haberie trés modelos:
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|300px|Ua familha norte-amaricana]]
# Scolha oubjetal anaclítica, ó assimétrica: l [[home]] ó la [[mulhier]] buscan un parceiro que les forneça amparo i apoio (mai ó [[pai]] de la [[anfáncia]]). Ye ua scolha alimentada pula pulson de cunserbaçon i bisa, antes de todo, dominar l'angústia de perda de las figuras parentales. Haberie ua eidantificaçon mútua na perda i cada un eidealiza l'outro. D'algua forma, l casal se julga sabedor de cumo un debe sanar la falta de l'outro. dous caminos se ouferecen:
la) defensibo: quando l'home scolhe ua mulhier que ye l'ouposto al pai i bice bersa;
b) regressibo: quando se eidantifica, ne l parceiro, un sucedáneo de la figura parental d'eidantificaçon.
2. Scolha oubjetal narcesista, ó simétrica: Neste causo, la pessona se liga a un parceiro que se assemelha:
la) al que se ye;
b) al que se fui;
c) al que gustarie de ser;
d) al que ten ua parte de l que se fui.
L bínclo se stablece a partir dua eideia de poder, ourgulho, [[onipoténcia]] i ambiçon. Por eisemplo: l parceiro serie alguien que seia defícel, la fin de se acumparar cul an fuorça i an capacidade manipuladora. Hai un jogo sadomasoquista na relaçon. Eisemplo: ua pessona, mui cerrada, tímida i ansegura se sente atraída pul parceiro arrogante i sociable. Ye probable qu'ua de las partes acabe çprezando l'outra.
3. Scolha oubjetal edípica, ó dissimétrica: trata-se dua scolha regida pula eidantificaçon madura i adulta al pai de l mesmo sexo.
alguns eisemplos:
la) un rapaç se casa cun ua mulhier que, d'algua forma, repersenta la mai de l;
b) casales que percuran l seneficado de sue relaçon amorosa, d'anteraçon home-mulhier, baseados nas bibéncias sastifatórias an sues familhas d'ourige.
Las afirmaçones de Alberto Eiguer se baseórun an pesquisas feitas durante anhos, na [[Fráncia]], cun casales que percurórun terapie. Las bases teóricas se fundamentan na [[teorie]] psicanalítica de l [[Cumplexo de Édipo]] i sue resoluçon – teorie esta colocada an xeque por einúmaros outores. Afinal, [[Freud]] bibeu na época bitoriana i tenie, por modelo, la familha struturada pul pai, mai i filhos. Esse tipo de familha, por ancrible que pareça, solamente fui defenido por Littré, an [[1869]] (hai menos de duzientos anhos).
Aliás, ye buono lembrar que la palabra "familha" deriba de l berbete latino "famulus" = 'domésticos, serbidores, [[scrabo]]s, séquito, comitiba, corteijo, [[casa]], familha'.
== Struturas fameliares ==
La familha assume ua strutura caratelística. Por strutura antende-se, “ua forma d'ourganizaçon ó çposiçon dun númaro de cumponentes que se anter-relacionan de maneira specífica i recorrente” (WHALEY i WONG, 1989; p. 21). Deste modo, la strutura fameliar cumpone-se dun cunjunto d'andibíduos cun cundiçones i an posiçones, socialmente reconhecidas, i cun ua anteraçon regular i recorrente tamien eilha, socialmente aprobada. La familha puode anton, assumir ua strutura ''[[familha nuclear|nuclear]]'' ó ''cunjugal'', que cunsiste an dues pessonas adultas (tradecionalmente ua mulhier i un home) i ne ls sous filhos, biológicos ó adotados, habitando nun ambiente fameliar quemun. La strutura nuclear ten ua grande capacidade d'adataçon, reformulando la sue custituiçon, quando necessairo.
Eesisten tamien familhas cun ua strutura de ''pais únicos'' ó [[Familha monoparental|monoparental]], tratando-se dua bariaçon de la strutura nuclear tradecional debido la fenómenos sociales, cumo l [[dibórcio]], óbito, abandono de lar, eilegitimidade ó aporfilhaçon de ninos por ua solo pessona.
La '''familha ampliada''' ó '''stensa''' (tamien dita '''cunsanguínea''') ye ua strutura mais ampla, que cunsiste na familha nuclear, mais ls parientes diretos ó colaterales, eisistindo ua stenson de las relaçones antre pais i filhos para abós, pais i nietos.
Para para alhá destas struturas, eisisten tamien las por bezes chamadas de [[Familha altarnatiba|familhas altarnatibas]], stando antre estas las familhas '''quemunitárias''' i las '''[[familhas cinta de la bielha]]''', las custituídas por pessonas [[LGBT]] - lésbicas, gays, bissexuales ó trasgéneros - i ls sous filhos.
Las [[Familha quemunitária|familhas quemunitárias]], al cuntrairo de ls sistemas fameliares tradecionales, adonde a total respunsabelidade pula criaçon i eiducaçon de las ninos se cinge als pais i a la scuola, nestas familhas, l papel de ls pais ye çcentralizado, sendo ls ninos de la respunsabelidade de todos ls nembros adultos.
Quanto al tipo de relaçones pessonales que se apersentan nua familha, LÉBI-STRAUSS (cit. por PINHEIRO, 1999), refire trés tipos de relaçon. San eilhas, la d'aliança (casal), la de feliaçon (pais i filhos) i la de cunsanguenidade (armanos). Ye nesta relaçon de parentesco, de pessonas que se binculan pul casamiento ó por ouniones sexuales, que se gírun ls filhos.
Segundo ATKINSON i MURRAY (cit. por BARA, 1996), la familha ye un sistema social uno, cumpuosto por un grupo d'andibíduos, cada un cun un papel atribuído, i ambora defrenciados, cunsustancian l funcionamiento de l sistema cumo un to. L cunceito de familha, al ser abordado, eiboca oubrigatoriamente, ls cunceitos de papéis i funçones, cumo se ténen benido a berificar.
An todas las familhas, andependientemente de la sociadade, cada nembro acupa detreminada posiçon ó ten detreminado statuto, cumo por eisemplo, marido, mulhier, filho ó armano, sendo ourientados por papéis. Papéis estes, que nun son mais de l que, ''“las spetatibas de cumportamiento, d'oubrigaçones i de dreitos que stan associados a ua dada posiçon na familha ó ne l grupo social” (DUBALL ; MILLER cit. por STANHOPE, 1999; p. 502).''
Assi sendo, i ampeçando puls adultos na familha, ls sous papéis barian muito, tenendo NYE (cit. por STANHOPE, 1999) cunsidrado cumo caratelísticos ls seguintes: la ''“socializaçon de a nino”'', relacionado culas atebidades cuntribuintes pa l zambolbimiento de las capacidades mentales i sociales de a nino; ls ''“cuidados a las ninos”'', tanto físicos cumo emocionales, perspetibando l sou zambolbimiento saudable; l ''“papel de suporte fameliar”'', qu'anclui la porduçon i/ ó oubtençon de benes i serbícios necessairos a la familha; l ''“papel d'ancarregados de ls assuntos domésticos”'', adonde stan ancluídos ls serbícios domésticos, que bisan l prazer i l cunfuorto de ls nembros de la familha; l ''“papel de manutençon de las relaçones fameliares”'', relacionado cula manutençon de l cuntato cun parientes i amplicando l'ajuda an situaçones de crise; ls ''“papéis sexuales”'', relacionado culas relaçones sexuales antre ambos ls parceiros; l ''“papel terapéutico”'', qu'amplica l'ajuda i apoio emocional aquando de ls porblemas fameliares; l ''“papel recreatibo”'', relacionado cul proporcionar dibertimientos a la familha, bisando l relaxamiento i zambolbimiento pessonal.
Relatibamente als papéis de ls armanos, estes son promotores i recetores, an simultáneo, de l porcesso de socializaçon na familha, ajudando a stablecer i manter las normas, promobendo l zambolbimiento de la cultura fameliar. ''“Cuntribuen pa la formaçon de l'eidantidade uns de ls outros serbindo de defensores i protetores, anterpretando l mundo sterior, ansinando ls outros subre eiquidade, formando alianças, çcutindo, negociando i ajustando mutuamente ls cumportamientos uns de ls outros” (Eiden; p. 502).''
Hai a salientar, relatibamente als papéis atribuídos que, será eideal qu'eisista algua flexibelidade, assi cumo, la possibelidade de troca ocasional desses mesmos papéis, aquando, por eisemplo, un de ls nembros nun puoda zampenhar l sou (SOARES, 2003).
== Funçones de familha ==
Cumo ls papéis, las funçones stan eigualmente amplícitas nas familhas, cumo yá fui referido. Las familhas cumo agregaçones sociales, al longo de ls tiempos, assumen ó renuncian funçones de proteçon i socializaçon de ls sous nembros, cumo repuosta a las necidades de la sociadade pertencente. Nesta perspetiba, las funçones de la familha regen-se por dous oubjetibos, sendo un de nible anterno, cumo la proteçon psicossocial de ls nembros, i l'outro de nible sterno, cumo l'acomodaçon a ua cultura i sue trasmisson. La familha debe anton, respunder a las mudanças sternas i anternas de modo a atender a las nuobas circunstáncias sin, inda assi, perder la cuntenidade, proporcionando siempre un squema de refréncia pa ls sous nembros (MINUCHIN, 1990). Eesiste por bias desso, ua dupla respunsabelidade, esto ye, la de dar repuosta a las necidades quier de ls sous nembros, quier de la sociadade (STANHOPE, 1999).
DUBALL i MILLER (cit. por Eiden) eidantificórun cumo funçones fameliares, las seguintes: ''“geradora d'afeto”'', antre ls nembros de la familha; ''“proporcionadora de sigurança i aceitaçon pessonal”'', promobendo un zambolbimiento pessonal natural; ''“proporcionadora de sastifaçon i sentimiento d'outelidade”'', atrabeç de las atebidades que sastifazen ls nembros de la familha; ''“asseguradora de la cuntenidade de las relaçones”'', proporcionando relaçones duradouras antre ls fameliares; ''“proporcionadora de stabelidade i socializaçon”'', assegurando la cuntenidade de la cultura de la sociadade correspondente; ''“ampositora de l'outoridade i de l sentimiento de l que ye correto”'', relacionado cula daprendizaige de las regras i normas, dreitos i oubrigaçones caratelísticas de las sociadades houmanas. Para para alhá destas funçones, STANHOPE (1999) acrecenta inda ua funçon relatiba a la salude, na medida, an que la familha protege la salude de ls sous nembros, dando apoio i repuosta a las necidades básicas an situaçones de malina. “La familha, cumo ua ounidade, zambolbe un sistema de balores, fés i atitudes face a la salude i malina que son spressas i demunstradas atrabeç de ls cumportamientos de salude-malina de ls sous nembros (stado de salude de la familha)” (Eiden; p. 503).
Para SERRA (1999), la familha ten cumo funçon primordial la de proteçon, tenendo subretodo, potencialidades para dar apoio emocional pa la resoluçon de porblemas i cunflitos, podendo formar ua barreira defensiba contra agressones sternas. FALLON [eit al.] (cit. por Eiden) reforça inda que, familha ajuda a manter la salude física i mental de l'andibíduo, por custituir l maior recurso natural para lidar cun situaçones potenciadoras de stress associadas a la bida na quemunidade.
Relatibamente a la ''nino'', la necidade mais básica de la mesma, remete-se pa la figura materna, que l'alimenta, protege i ansina, assi cumo cria un apego andebidual siguro, cuntribuindo para un bun zambolbimiento de la familha i por bias desso para un bun zambolbimiento de a nino. La familha ye anton, pa a nino, un grupo seneficatibo de pessonas, d'apoio, cumo ls pais, ls pais adotibos, ls tutores, ls armanos, antre outros. Assi, l nino assume un lugar relebante na ounidade fameliar, adonde se sente sigura. La nible de l porcesso de socializaçon la familha assume, eigualmente, un papel mui amportante, yá que ye eilha que modela i porgrama l cumportamiento i l sentido d'eidantidade de a nino. Al crecíren juntas, familha i nino, promoben l'acomodaçon de la familha a las necidades de a nino, delimitando árias d'outonomie, que l nino speriencia cumo separaçon.
La familha ten tamien, un papel eissencial para cula [[nino]], que ye l de l'afetebidade, tal cumo yá fui referido. Para MCHAFFIE (cit. por PINHEIRO, 1999), la sue amportança ye primordial pus cunsidra l'alimiento afetibo tan amprescindible, cumo ls nutrientes [[orgánico]]s. “Sin l'afeto dun adulto, l ser houmano anquanto nino nun zambolbe la sue capacidade de cunfiar i de se relacionar cul outro” (Eiden; p. 30).
Deste modo, “(...) la familha custitui l purmeiro, l mais fundante i l mais amportante grupo social de to la pessona, bien cumo l sou quadro de refréncia, stablecido atrabeç de las relaçones i eidantificaçones que l nino criou durante l zambolbimiento” (BARA, 1996; p. 8), tornando-la na [[matriç]] de la [[eidantidade]].
== Cunceito stórico de familha ==
L termo “familha” ye deribado de l latin “famulus”, que senefica “scrabo doméstico”. Este termo fui criado na [[Roma Antiga]] para chamar un nuobo grupo social que surgiu antre las tribos latinas, al séren antroduzidas a la [[agricultura]] i tamien [[scrabidon]] legalizada.
Ne l dreito romano clássico la "familha natural" crece d'amportança - esta familha ye baseada ne l casamiento i ne l bínclo de sangre. La familha natural ye l'agrupamiento custituído solo de ls cónjuges i de sous filhos. La familha natural ten por base l casamiento i las relaçones jurídicas del resultantes, antre ls cónjuges, i pais i filhos.<ref>ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu de Janeiro: Forense, 1977. II bol. m. 282.</ref>
Se nesta época predominaba ua strutura fameliar patriarcal an qu'un basto leque de pessonas se ancontraba sob l'outoridade de l mesmo xefe, ne ls tiempos mediebales ([[Eidade Média]]), las pessonas ampeçórun a star ligadas por bínclos matrimoniales, formando nuobas familhas. Dessas nuobas familhas fazie tamien parte la çcendéncia gerada que, assi, tenie dues familhas, la paterna i la materna.
Cula Reboluçon Francesa surgiran ls casamientos laicos ne l Oucidente i, cula Reboluçon Andustrial, tornórun-se frequentes ls mobimientos migratórios para cidades maiores, custruídas an redror de ls cumplexos [[andustria]]is. Estas mudanças demográficas ouriginórun l streitamiento de ls laços fameliares i las pequeinhas familhas, nun cenairo similar al qu'eisiste hoije an die. Las mulhieres saen de casa, antegrando la populaçon atiba, i la [[eiducaçon]] de ls filhos ye partilhada culas scuolas. Ls idosos deixan tamien de poder cuntar cul apoio direto de ls fameliares ne ls moldes pré-Reboluçones Francesa i Andustrial, sendo antregues als cuidados d'anstituiçones d'assisténcia (cf. MOREIRA, 2001). Na altura, la familha era defenida cumo un “agregado doméstico (…) cumpuosto por pessonas ounidas por bínclos d'aliança, cunsanguenidade ó outros laços sociales, podendo ser restrita ó alargada” (MOREIRA, 2001, p. 22). Nesta defeniçon, nota-se l'ambiguidade motibada pula trasiçon antre l período anterior a las reboluçones, repersentada pulas refréncias a la familha alargada, cula tendéncia reducionista qu'ampeçaba a anstalar-se refletida puls bínclos d'aliança matrimonial.
Na cultura oucidental, ua familha ye defenida specificamente cumo un grupo de pessonas de mesmo [[sangre]], ó ounidas legalmente (cumo ne l casamiento i na adoçon). Muitos [[etnologie|etnólogos]] argumentan que la noçon de "sangre" cumo eilemiento d'unificaçon fameliar debe ser antendida metaforicamente; dízen qu'an muitas sociadades i culturas nó-oucidentales la familha ye defenida por outros cunceitos que nun "sangre". La familha poderie assi se custituir dua anstituiçon normalizada por ua série de regulamientos d'afeliaçon i aliança, aceitos puls nembros. Alguns destes regulamientos ambolben: la [[sogamia]], la [[andogamia]], l [[ancesto]], la [[monogamia]], la [[poligamia]], i la [[poliandria]].
La familha ben-se trasformando atrabeç de ls tiempos, acumpanhando las mudanças relegiosas, eiquenómicas i sócio-culturales de l cuntesto an que se ancontran anseridas. Esta ye un spácio sócio-cultural que puode ser cuntinamente renobado i reconstruído; l cunceito de próssimo ancontra-se rializado mais qu'an outro spácio social qualquiera, i puode ser bisto cumo un spácio político de natureza criatiba i anspiradora sendo bital para qualquiera ciscunstáncia la trasmisson de balores socialmente aceitos.
Assi, la familha deberá ser ancarada cumo un to qu'antegra cuntestos mais bastos cumo la quemunidade an que se ansere. D'ancuontro l'esta afirmaçon, [[[[JANOSIK]] i GREEN]], refíren que la familha ye un ''“sistema de nembros anterdependentes que possuen dous atributos: quemunidade drento de la familha i anteraçon cun outros nembros” ([[STANHOPE]], 1999, p. 492).''
[[Angels]], an sou libro [[Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado]], faç ua ligaçon de la familha cula porduçon material, outelizando-se de l materialismo-hitórico-dialético i relacionando la monogamia cumo "propiadade pribada de a mulhier".
Atrabeç dua análeze de [[DNA]], pesquisadores cordenados por Wolfgang Haak, de la [[Ounibersidade de Adelaide]], na [[Oustrália]], eidantificórun quatro cuorpos cumo sendo ua mai, un pai i sous dous filhos, de 8 ó 9 anhos i 4 ó 5 anhos. Cun ua eidade de 4600 anhos la çcubierta cunsiste ne l mais antigo registro genético molecular yá eidantificado dua familha ne l mundo. <ref>[http://oglobo.globo .com/ciencia/mat/2008/11/18/eidantificado_mais_antigo_registro_genetico_de_ua_famelia_ne l_mundo-586450110.asp Oglobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} Bejitado an 20.11.2008.</ref><ref>Jornal L Globo, 19.11.2008, pg. 36</ref>
== Familha rial ==
{{AP|[[Familha rial]]}}
Outro tipo coincido de strutura fameliar son las '''familhas reales'''. Chama-se familha rial la relaçon stendida de ls nembros dun [[soberano]], giralmente dun [[stado]] [[monarquia|monárquico]]. Ls nembros de las familhas reales recíben çtaque i prebilégio delantre l círclo social de sue nacion, sendo muitas bezes tenidos cumo personalidades políticas destes. Ua de las mais famosas familhas reales de l mundo ye la [[Familha rial británica]].
{{ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu: Forense, 1977.
* MINUCHIN, Salbador – ''Famílias: Funcionamiento & Tratamiento''. Porto Alegre: Artes Médicas, 1990. p. 25-69.
* SARACENO, Chiara – ''Sociologie de la Família'', Lisboua: Stampa, 1997.
* STANHOPE, Marcia – ''Teories i Zambolbimiento Fameliar''. In STANHOPE, Marcia ; LANCASTER, Jeanette – Anfermaige Quemunitária: Promoçon de Salude de Grupos, Famílias i Andibíduos. 1.ª ed. Lisboua : Lusociéncia, 1999. ISBN 972-8383-05-3. p. 492-514.
* Ourige de la família de la propiadade pribada i de l stado.
{{Wikiquote|Família}}
{{Wiktionary1|Família}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carta de ls Dreitos de la Família]]
* [[Casa]]
* [[Casamiento]]
* [[Casamiento relegioso]]
* [[Centro de stória de la família]]
* [[Famílias cinta de la bielha]]
* [[Família na Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Genealogie]]
* [[Lei de Defesa de l Casamiento]]
* [[Relaçones fameliares]]
* [[Mulhier na stória]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.unicef.org/brazil La Família]. UNICEF - Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia. Sítio an pertués, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibge.gob.br/ibgeten/pesquisas/famelia.html La Família Brasileira]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Statísticas. Sítio an pertués, spanhol i anglés, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibdfan .com.br Anstituto Brasileiro de Dreito de Família]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://jus2.uol .com.br/doutrina/testo.asp?id=8911 Lei Marie de la Peinha]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Sociologie]]
[[Catadorie:Genealogie]]
[[Catadorie:Dreito de família]]
[[Catadorie:Familha| ]]
iyp52tvnbl6c1uywu4elwmz4q4tq5i0
107492
107491
2026-07-30T11:05:35Z
~2026-30875-10
15270
/* Bibliografie */
107492
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
{{Rebison|data=Febreiro de 2008}}
{{reciclar}}
[[Fexeiro:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|200px|Retrato an pintura dua familha tradecional]]
La '''familha''' ye ounidade básica de la [[sociadade]] formada por [[andibíduos]] cun [[ancestral|ancestrales]] an quemun ó ligados por laços [[Afeto|afetibos]].
==Eitimologie==
Latin '''''famulus''''' = que sirbe, lugar an funçon de<ref name="dizionario">[http://www.onto.net.br/andex.php?title=Fan%C3%ADlia Dicionário de Ontopsicologie|MENEGHETTI, Antonio. ''Dicionário de Ontopsicologie.'' 2 ed. reb. Recanto Maestro: Ontopsicologica Eiditrice, 2008. ISBN 978-85-88381-41-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Latin '''''faama''''' = casa<ref name="etimo-faama">[http://www.etimo.it/?tern=famiglia Eitimologie de "família" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>
Latin '''''famulo''''' = de l berbo ''facere'', a andicar ''que faç, que sirbe''<ref name="etimo-famulo">[http://www.etimo.it/?tern=famulo Eitimologie de "famulo" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>.
== Cunceito de familha ==
Ua familha tradecional ye normalmente formada por un home i ua mulhier, ounidos por [[matrimónio]] ó ounion de fato; ls filhos que beniren a eisistir cumponen ua familha nuclear ó eilementar.
La familha repersenta un [[grupo]] social primairo qu'anfluencia i ye anfluenciado por outras pessonas i anstituiçones. Ye un [[grupo (Sociologie)|grupo]] de [[pessona]]s, ó un númaro de grupos domésticos ligados por çcendéncia (demunstrada ó stipulada) a partir dun [[ancestral]] quemun, [[matrimonho]] ó [[adoçon]]. Nesse sentido l termo cunfunde-se cun [[clana]]. Drento dua familha eisiste siempre algun grau de [[parentesco]]. Nembros dua familha questuman cumpartilhar de l mesmo [[subrenome]], heirdado de ls ascendentes diretos. La familha ye ounida por múltiplos laços capazes de manter ls nembros moralmente, materialmente i reciprocamente durante ua bida i durante las geraçones.
Familha sustituta ye aqueilha nacida de ls anstitutos jurídicos de la [[guarda]], [[tutela]] i [[adoçon]]. Ye ua situaçon scepcional, podendo ser l'adoçon, que ye defenitiba ó guarda i tutela que son trasitórias.<ref>DIAS, Wagner Ampeço Freitas. Statuto de la Nino i de l Adolescente. In: Flábia Cristina (org.). Eisame de la OAB. Salbador: JusPODIBM, 2013, páigina 357</ref>
Ne l'anterior de la familha, ls andibíduos puoden custituir susistemas, formados pula [[geraçon]], [[sexo]], antresse i funçon, habendo defrentes nibles de [[poder]], i adonde ls cumportamientos dun nembro afetan i anfluencian ls outros nembros. La familha cumo ounidade social, anfrenta ua série de tarefas de zambolbimiento, diferindo la nible de ls [[parámetro]]s [[cultura]]is, mas tenndo las mesmas raízes ounibersales (MINUCHIN,1990).
[[Fexeiro:Famelia Lalli.jpg|thumb|left|Ua familha brasileira]]
[[Alberto Eiguer]], psicanalista francés, an sous libros “Un Dibana pa la Familha” i "L Parentesco Fantasmático" stablece alguns “organizadores” qu'ourientan la scolha de parceiro. Para el, ls casamientos i, por stenson, la familha, se struturan por macanismos ancuncientes ligados a las purmeiras spriéncias de binculaçon.
Para Eiguer, son trés ourganizadores: 1) Scolha d'oubjeto; 2) las bibéncias de l “you fameliar” i sentimientos de pertença”; 3) l remanse fameliar, bebido na purmeira anfáncia, repersentando ua eimaige eidealizada de ls pais.
Quanto al purmeiro iten - “scolha d'oubjeto” - haberie trés modelos:
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|300px|Ua familha norte-amaricana]]
# Scolha oubjetal anaclítica, ó assimétrica: l [[home]] ó la [[mulhier]] buscan un parceiro que les forneça amparo i apoio (mai ó [[pai]] de la [[anfáncia]]). Ye ua scolha alimentada pula pulson de cunserbaçon i bisa, antes de todo, dominar l'angústia de perda de las figuras parentales. Haberie ua eidantificaçon mútua na perda i cada un eidealiza l'outro. D'algua forma, l casal se julga sabedor de cumo un debe sanar la falta de l'outro. dous caminos se ouferecen:
la) defensibo: quando l'home scolhe ua mulhier que ye l'ouposto al pai i bice bersa;
b) regressibo: quando se eidantifica, ne l parceiro, un sucedáneo de la figura parental d'eidantificaçon.
2. Scolha oubjetal narcesista, ó simétrica: Neste causo, la pessona se liga a un parceiro que se assemelha:
la) al que se ye;
b) al que se fui;
c) al que gustarie de ser;
d) al que ten ua parte de l que se fui.
L bínclo se stablece a partir dua eideia de poder, ourgulho, [[onipoténcia]] i ambiçon. Por eisemplo: l parceiro serie alguien que seia defícel, la fin de se acumparar cul an fuorça i an capacidade manipuladora. Hai un jogo sadomasoquista na relaçon. Eisemplo: ua pessona, mui cerrada, tímida i ansegura se sente atraída pul parceiro arrogante i sociable. Ye probable qu'ua de las partes acabe çprezando l'outra.
3. Scolha oubjetal edípica, ó dissimétrica: trata-se dua scolha regida pula eidantificaçon madura i adulta al pai de l mesmo sexo.
alguns eisemplos:
la) un rapaç se casa cun ua mulhier que, d'algua forma, repersenta la mai de l;
b) casales que percuran l seneficado de sue relaçon amorosa, d'anteraçon home-mulhier, baseados nas bibéncias sastifatórias an sues familhas d'ourige.
Las afirmaçones de Alberto Eiguer se baseórun an pesquisas feitas durante anhos, na [[Fráncia]], cun casales que percurórun terapie. Las bases teóricas se fundamentan na [[teorie]] psicanalítica de l [[Cumplexo de Édipo]] i sue resoluçon – teorie esta colocada an xeque por einúmaros outores. Afinal, [[Freud]] bibeu na época bitoriana i tenie, por modelo, la familha struturada pul pai, mai i filhos. Esse tipo de familha, por ancrible que pareça, solamente fui defenido por Littré, an [[1869]] (hai menos de duzientos anhos).
Aliás, ye buono lembrar que la palabra "familha" deriba de l berbete latino "famulus" = 'domésticos, serbidores, [[scrabo]]s, séquito, comitiba, corteijo, [[casa]], familha'.
== Struturas fameliares ==
La familha assume ua strutura caratelística. Por strutura antende-se, “ua forma d'ourganizaçon ó çposiçon dun númaro de cumponentes que se anter-relacionan de maneira specífica i recorrente” (WHALEY i WONG, 1989; p. 21). Deste modo, la strutura fameliar cumpone-se dun cunjunto d'andibíduos cun cundiçones i an posiçones, socialmente reconhecidas, i cun ua anteraçon regular i recorrente tamien eilha, socialmente aprobada. La familha puode anton, assumir ua strutura ''[[familha nuclear|nuclear]]'' ó ''cunjugal'', que cunsiste an dues pessonas adultas (tradecionalmente ua mulhier i un home) i ne ls sous filhos, biológicos ó adotados, habitando nun ambiente fameliar quemun. La strutura nuclear ten ua grande capacidade d'adataçon, reformulando la sue custituiçon, quando necessairo.
Eesisten tamien familhas cun ua strutura de ''pais únicos'' ó [[Familha monoparental|monoparental]], tratando-se dua bariaçon de la strutura nuclear tradecional debido la fenómenos sociales, cumo l [[dibórcio]], óbito, abandono de lar, eilegitimidade ó aporfilhaçon de ninos por ua solo pessona.
La '''familha ampliada''' ó '''stensa''' (tamien dita '''cunsanguínea''') ye ua strutura mais ampla, que cunsiste na familha nuclear, mais ls parientes diretos ó colaterales, eisistindo ua stenson de las relaçones antre pais i filhos para abós, pais i nietos.
Para para alhá destas struturas, eisisten tamien las por bezes chamadas de [[Familha altarnatiba|familhas altarnatibas]], stando antre estas las familhas '''quemunitárias''' i las '''[[familhas cinta de la bielha]]''', las custituídas por pessonas [[LGBT]] - lésbicas, gays, bissexuales ó trasgéneros - i ls sous filhos.
Las [[Familha quemunitária|familhas quemunitárias]], al cuntrairo de ls sistemas fameliares tradecionales, adonde a total respunsabelidade pula criaçon i eiducaçon de las ninos se cinge als pais i a la scuola, nestas familhas, l papel de ls pais ye çcentralizado, sendo ls ninos de la respunsabelidade de todos ls nembros adultos.
Quanto al tipo de relaçones pessonales que se apersentan nua familha, LÉBI-STRAUSS (cit. por PINHEIRO, 1999), refire trés tipos de relaçon. San eilhas, la d'aliança (casal), la de feliaçon (pais i filhos) i la de cunsanguenidade (armanos). Ye nesta relaçon de parentesco, de pessonas que se binculan pul casamiento ó por ouniones sexuales, que se gírun ls filhos.
Segundo ATKINSON i MURRAY (cit. por BARA, 1996), la familha ye un sistema social uno, cumpuosto por un grupo d'andibíduos, cada un cun un papel atribuído, i ambora defrenciados, cunsustancian l funcionamiento de l sistema cumo un to. L cunceito de familha, al ser abordado, eiboca oubrigatoriamente, ls cunceitos de papéis i funçones, cumo se ténen benido a berificar.
An todas las familhas, andependientemente de la sociadade, cada nembro acupa detreminada posiçon ó ten detreminado statuto, cumo por eisemplo, marido, mulhier, filho ó armano, sendo ourientados por papéis. Papéis estes, que nun son mais de l que, ''“las spetatibas de cumportamiento, d'oubrigaçones i de dreitos que stan associados a ua dada posiçon na familha ó ne l grupo social” (DUBALL ; MILLER cit. por STANHOPE, 1999; p. 502).''
Assi sendo, i ampeçando puls adultos na familha, ls sous papéis barian muito, tenendo NYE (cit. por STANHOPE, 1999) cunsidrado cumo caratelísticos ls seguintes: la ''“socializaçon de a nino”'', relacionado culas atebidades cuntribuintes pa l zambolbimiento de las capacidades mentales i sociales de a nino; ls ''“cuidados a las ninos”'', tanto físicos cumo emocionales, perspetibando l sou zambolbimiento saudable; l ''“papel de suporte fameliar”'', qu'anclui la porduçon i/ ó oubtençon de benes i serbícios necessairos a la familha; l ''“papel d'ancarregados de ls assuntos domésticos”'', adonde stan ancluídos ls serbícios domésticos, que bisan l prazer i l cunfuorto de ls nembros de la familha; l ''“papel de manutençon de las relaçones fameliares”'', relacionado cula manutençon de l cuntato cun parientes i amplicando l'ajuda an situaçones de crise; ls ''“papéis sexuales”'', relacionado culas relaçones sexuales antre ambos ls parceiros; l ''“papel terapéutico”'', qu'amplica l'ajuda i apoio emocional aquando de ls porblemas fameliares; l ''“papel recreatibo”'', relacionado cul proporcionar dibertimientos a la familha, bisando l relaxamiento i zambolbimiento pessonal.
Relatibamente als papéis de ls armanos, estes son promotores i recetores, an simultáneo, de l porcesso de socializaçon na familha, ajudando a stablecer i manter las normas, promobendo l zambolbimiento de la cultura fameliar. ''“Cuntribuen pa la formaçon de l'eidantidade uns de ls outros serbindo de defensores i protetores, anterpretando l mundo sterior, ansinando ls outros subre eiquidade, formando alianças, çcutindo, negociando i ajustando mutuamente ls cumportamientos uns de ls outros” (Eiden; p. 502).''
Hai a salientar, relatibamente als papéis atribuídos que, será eideal qu'eisista algua flexibelidade, assi cumo, la possibelidade de troca ocasional desses mesmos papéis, aquando, por eisemplo, un de ls nembros nun puoda zampenhar l sou (SOARES, 2003).
== Funçones de familha ==
Cumo ls papéis, las funçones stan eigualmente amplícitas nas familhas, cumo yá fui referido. Las familhas cumo agregaçones sociales, al longo de ls tiempos, assumen ó renuncian funçones de proteçon i socializaçon de ls sous nembros, cumo repuosta a las necidades de la sociadade pertencente. Nesta perspetiba, las funçones de la familha regen-se por dous oubjetibos, sendo un de nible anterno, cumo la proteçon psicossocial de ls nembros, i l'outro de nible sterno, cumo l'acomodaçon a ua cultura i sue trasmisson. La familha debe anton, respunder a las mudanças sternas i anternas de modo a atender a las nuobas circunstáncias sin, inda assi, perder la cuntenidade, proporcionando siempre un squema de refréncia pa ls sous nembros (MINUCHIN, 1990). Eesiste por bias desso, ua dupla respunsabelidade, esto ye, la de dar repuosta a las necidades quier de ls sous nembros, quier de la sociadade (STANHOPE, 1999).
DUBALL i MILLER (cit. por Eiden) eidantificórun cumo funçones fameliares, las seguintes: ''“geradora d'afeto”'', antre ls nembros de la familha; ''“proporcionadora de sigurança i aceitaçon pessonal”'', promobendo un zambolbimiento pessonal natural; ''“proporcionadora de sastifaçon i sentimiento d'outelidade”'', atrabeç de las atebidades que sastifazen ls nembros de la familha; ''“asseguradora de la cuntenidade de las relaçones”'', proporcionando relaçones duradouras antre ls fameliares; ''“proporcionadora de stabelidade i socializaçon”'', assegurando la cuntenidade de la cultura de la sociadade correspondente; ''“ampositora de l'outoridade i de l sentimiento de l que ye correto”'', relacionado cula daprendizaige de las regras i normas, dreitos i oubrigaçones caratelísticas de las sociadades houmanas. Para para alhá destas funçones, STANHOPE (1999) acrecenta inda ua funçon relatiba a la salude, na medida, an que la familha protege la salude de ls sous nembros, dando apoio i repuosta a las necidades básicas an situaçones de malina. “La familha, cumo ua ounidade, zambolbe un sistema de balores, fés i atitudes face a la salude i malina que son spressas i demunstradas atrabeç de ls cumportamientos de salude-malina de ls sous nembros (stado de salude de la familha)” (Eiden; p. 503).
Para SERRA (1999), la familha ten cumo funçon primordial la de proteçon, tenendo subretodo, potencialidades para dar apoio emocional pa la resoluçon de porblemas i cunflitos, podendo formar ua barreira defensiba contra agressones sternas. FALLON [eit al.] (cit. por Eiden) reforça inda que, familha ajuda a manter la salude física i mental de l'andibíduo, por custituir l maior recurso natural para lidar cun situaçones potenciadoras de stress associadas a la bida na quemunidade.
Relatibamente a la ''nino'', la necidade mais básica de la mesma, remete-se pa la figura materna, que l'alimenta, protege i ansina, assi cumo cria un apego andebidual siguro, cuntribuindo para un bun zambolbimiento de la familha i por bias desso para un bun zambolbimiento de a nino. La familha ye anton, pa a nino, un grupo seneficatibo de pessonas, d'apoio, cumo ls pais, ls pais adotibos, ls tutores, ls armanos, antre outros. Assi, l nino assume un lugar relebante na ounidade fameliar, adonde se sente sigura. La nible de l porcesso de socializaçon la familha assume, eigualmente, un papel mui amportante, yá que ye eilha que modela i porgrama l cumportamiento i l sentido d'eidantidade de a nino. Al crecíren juntas, familha i nino, promoben l'acomodaçon de la familha a las necidades de a nino, delimitando árias d'outonomie, que l nino speriencia cumo separaçon.
La familha ten tamien, un papel eissencial para cula [[nino]], que ye l de l'afetebidade, tal cumo yá fui referido. Para MCHAFFIE (cit. por PINHEIRO, 1999), la sue amportança ye primordial pus cunsidra l'alimiento afetibo tan amprescindible, cumo ls nutrientes [[orgánico]]s. “Sin l'afeto dun adulto, l ser houmano anquanto nino nun zambolbe la sue capacidade de cunfiar i de se relacionar cul outro” (Eiden; p. 30).
Deste modo, “(...) la familha custitui l purmeiro, l mais fundante i l mais amportante grupo social de to la pessona, bien cumo l sou quadro de refréncia, stablecido atrabeç de las relaçones i eidantificaçones que l nino criou durante l zambolbimiento” (BARA, 1996; p. 8), tornando-la na [[matriç]] de la [[eidantidade]].
== Cunceito stórico de familha ==
L termo “familha” ye deribado de l latin “famulus”, que senefica “scrabo doméstico”. Este termo fui criado na [[Roma Antiga]] para chamar un nuobo grupo social que surgiu antre las tribos latinas, al séren antroduzidas a la [[agricultura]] i tamien [[scrabidon]] legalizada.
Ne l dreito romano clássico la "familha natural" crece d'amportança - esta familha ye baseada ne l casamiento i ne l bínclo de sangre. La familha natural ye l'agrupamiento custituído solo de ls cónjuges i de sous filhos. La familha natural ten por base l casamiento i las relaçones jurídicas del resultantes, antre ls cónjuges, i pais i filhos.<ref>ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu de Janeiro: Forense, 1977. II bol. m. 282.</ref>
Se nesta época predominaba ua strutura fameliar patriarcal an qu'un basto leque de pessonas se ancontraba sob l'outoridade de l mesmo xefe, ne ls tiempos mediebales ([[Eidade Média]]), las pessonas ampeçórun a star ligadas por bínclos matrimoniales, formando nuobas familhas. Dessas nuobas familhas fazie tamien parte la çcendéncia gerada que, assi, tenie dues familhas, la paterna i la materna.
Cula Reboluçon Francesa surgiran ls casamientos laicos ne l Oucidente i, cula Reboluçon Andustrial, tornórun-se frequentes ls mobimientos migratórios para cidades maiores, custruídas an redror de ls cumplexos [[andustria]]is. Estas mudanças demográficas ouriginórun l streitamiento de ls laços fameliares i las pequeinhas familhas, nun cenairo similar al qu'eisiste hoije an die. Las mulhieres saen de casa, antegrando la populaçon atiba, i la [[eiducaçon]] de ls filhos ye partilhada culas scuolas. Ls idosos deixan tamien de poder cuntar cul apoio direto de ls fameliares ne ls moldes pré-Reboluçones Francesa i Andustrial, sendo antregues als cuidados d'anstituiçones d'assisténcia (cf. MOREIRA, 2001). Na altura, la familha era defenida cumo un “agregado doméstico (…) cumpuosto por pessonas ounidas por bínclos d'aliança, cunsanguenidade ó outros laços sociales, podendo ser restrita ó alargada” (MOREIRA, 2001, p. 22). Nesta defeniçon, nota-se l'ambiguidade motibada pula trasiçon antre l período anterior a las reboluçones, repersentada pulas refréncias a la familha alargada, cula tendéncia reducionista qu'ampeçaba a anstalar-se refletida puls bínclos d'aliança matrimonial.
Na cultura oucidental, ua familha ye defenida specificamente cumo un grupo de pessonas de mesmo [[sangre]], ó ounidas legalmente (cumo ne l casamiento i na adoçon). Muitos [[etnologie|etnólogos]] argumentan que la noçon de "sangre" cumo eilemiento d'unificaçon fameliar debe ser antendida metaforicamente; dízen qu'an muitas sociadades i culturas nó-oucidentales la familha ye defenida por outros cunceitos que nun "sangre". La familha poderie assi se custituir dua anstituiçon normalizada por ua série de regulamientos d'afeliaçon i aliança, aceitos puls nembros. Alguns destes regulamientos ambolben: la [[sogamia]], la [[andogamia]], l [[ancesto]], la [[monogamia]], la [[poligamia]], i la [[poliandria]].
La familha ben-se trasformando atrabeç de ls tiempos, acumpanhando las mudanças relegiosas, eiquenómicas i sócio-culturales de l cuntesto an que se ancontran anseridas. Esta ye un spácio sócio-cultural que puode ser cuntinamente renobado i reconstruído; l cunceito de próssimo ancontra-se rializado mais qu'an outro spácio social qualquiera, i puode ser bisto cumo un spácio político de natureza criatiba i anspiradora sendo bital para qualquiera ciscunstáncia la trasmisson de balores socialmente aceitos.
Assi, la familha deberá ser ancarada cumo un to qu'antegra cuntestos mais bastos cumo la quemunidade an que se ansere. D'ancuontro l'esta afirmaçon, [[[[JANOSIK]] i GREEN]], refíren que la familha ye un ''“sistema de nembros anterdependentes que possuen dous atributos: quemunidade drento de la familha i anteraçon cun outros nembros” ([[STANHOPE]], 1999, p. 492).''
[[Angels]], an sou libro [[Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado]], faç ua ligaçon de la familha cula porduçon material, outelizando-se de l materialismo-hitórico-dialético i relacionando la monogamia cumo "propiadade pribada de a mulhier".
Atrabeç dua análeze de [[DNA]], pesquisadores cordenados por Wolfgang Haak, de la [[Ounibersidade de Adelaide]], na [[Oustrália]], eidantificórun quatro cuorpos cumo sendo ua mai, un pai i sous dous filhos, de 8 ó 9 anhos i 4 ó 5 anhos. Cun ua eidade de 4600 anhos la çcubierta cunsiste ne l mais antigo registro genético molecular yá eidantificado dua familha ne l mundo. <ref>[http://oglobo.globo .com/ciencia/mat/2008/11/18/eidantificado_mais_antigo_registro_genetico_de_ua_famelia_ne l_mundo-586450110.asp Oglobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} Bejitado an 20.11.2008.</ref><ref>Jornal L Globo, 19.11.2008, pg. 36</ref>
== Familha rial ==
{{AP|[[Familha rial]]}}
Outro tipo coincido de strutura fameliar son las '''familhas reales'''. Chama-se familha rial la relaçon stendida de ls nembros dun [[soberano]], giralmente dun [[stado]] [[monarquia|monárquico]]. Ls nembros de las familhas reales recíben çtaque i prebilégio delantre l círclo social de sue nacion, sendo muitas bezes tenidos cumo personalidades políticas destes. Ua de las mais famosas familhas reales de l mundo ye la [[Familha rial británica]].
{{ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu: Forense, 1977.
* MINUCHIN, Salbador – ''Familhas: Funcionamiento & Tratamiento''. Porto Alegre: Artes Médicas, 1990. p. 25-69.
* SARACENO, Chiara – ''Sociologie de la Familha'', Lisboua: Stampa, 1997.
* STANHOPE, Marcia – ''Teories i Zambolbimiento Fameliar''. In STANHOPE, Marcia ; LANCASTER, Jeanette – Anfermaige Quemunitária: Promoçon de Salude de Grupos, Familhas i Andibíduos. 1.ª ed. Lisboua : Lusociéncia, 1999. ISBN 972-8383-05-3. p. 492-514.
* Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado.
{{Wikiquote|Familha}}
{{Wiktionary1|Familha}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carta de ls Dreitos de la Família]]
* [[Casa]]
* [[Casamiento]]
* [[Casamiento relegioso]]
* [[Centro de stória de la família]]
* [[Famílias cinta de la bielha]]
* [[Família na Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Genealogie]]
* [[Lei de Defesa de l Casamiento]]
* [[Relaçones fameliares]]
* [[Mulhier na stória]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.unicef.org/brazil La Família]. UNICEF - Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia. Sítio an pertués, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibge.gob.br/ibgeten/pesquisas/famelia.html La Família Brasileira]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Statísticas. Sítio an pertués, spanhol i anglés, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibdfan .com.br Anstituto Brasileiro de Dreito de Família]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://jus2.uol .com.br/doutrina/testo.asp?id=8911 Lei Marie de la Peinha]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Sociologie]]
[[Catadorie:Genealogie]]
[[Catadorie:Dreito de família]]
[[Catadorie:Familha| ]]
5h2fjxeu6q7x38uddeevut9cza91od4
107493
107492
2026-07-30T11:07:58Z
~2026-42309-25
15429
/* Ber tamien */
107493
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
{{Rebison|data=Febreiro de 2008}}
{{reciclar}}
[[Fexeiro:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|200px|Retrato an pintura dua familha tradecional]]
La '''familha''' ye ounidade básica de la [[sociadade]] formada por [[andibíduos]] cun [[ancestral|ancestrales]] an quemun ó ligados por laços [[Afeto|afetibos]].
==Eitimologie==
Latin '''''famulus''''' = que sirbe, lugar an funçon de<ref name="dizionario">[http://www.onto.net.br/andex.php?title=Fan%C3%ADlia Dicionário de Ontopsicologie|MENEGHETTI, Antonio. ''Dicionário de Ontopsicologie.'' 2 ed. reb. Recanto Maestro: Ontopsicologica Eiditrice, 2008. ISBN 978-85-88381-41-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Latin '''''faama''''' = casa<ref name="etimo-faama">[http://www.etimo.it/?tern=famiglia Eitimologie de "família" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>
Latin '''''famulo''''' = de l berbo ''facere'', a andicar ''que faç, que sirbe''<ref name="etimo-famulo">[http://www.etimo.it/?tern=famulo Eitimologie de "famulo" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>.
== Cunceito de familha ==
Ua familha tradecional ye normalmente formada por un home i ua mulhier, ounidos por [[matrimónio]] ó ounion de fato; ls filhos que beniren a eisistir cumponen ua familha nuclear ó eilementar.
La familha repersenta un [[grupo]] social primairo qu'anfluencia i ye anfluenciado por outras pessonas i anstituiçones. Ye un [[grupo (Sociologie)|grupo]] de [[pessona]]s, ó un númaro de grupos domésticos ligados por çcendéncia (demunstrada ó stipulada) a partir dun [[ancestral]] quemun, [[matrimonho]] ó [[adoçon]]. Nesse sentido l termo cunfunde-se cun [[clana]]. Drento dua familha eisiste siempre algun grau de [[parentesco]]. Nembros dua familha questuman cumpartilhar de l mesmo [[subrenome]], heirdado de ls ascendentes diretos. La familha ye ounida por múltiplos laços capazes de manter ls nembros moralmente, materialmente i reciprocamente durante ua bida i durante las geraçones.
Familha sustituta ye aqueilha nacida de ls anstitutos jurídicos de la [[guarda]], [[tutela]] i [[adoçon]]. Ye ua situaçon scepcional, podendo ser l'adoçon, que ye defenitiba ó guarda i tutela que son trasitórias.<ref>DIAS, Wagner Ampeço Freitas. Statuto de la Nino i de l Adolescente. In: Flábia Cristina (org.). Eisame de la OAB. Salbador: JusPODIBM, 2013, páigina 357</ref>
Ne l'anterior de la familha, ls andibíduos puoden custituir susistemas, formados pula [[geraçon]], [[sexo]], antresse i funçon, habendo defrentes nibles de [[poder]], i adonde ls cumportamientos dun nembro afetan i anfluencian ls outros nembros. La familha cumo ounidade social, anfrenta ua série de tarefas de zambolbimiento, diferindo la nible de ls [[parámetro]]s [[cultura]]is, mas tenndo las mesmas raízes ounibersales (MINUCHIN,1990).
[[Fexeiro:Famelia Lalli.jpg|thumb|left|Ua familha brasileira]]
[[Alberto Eiguer]], psicanalista francés, an sous libros “Un Dibana pa la Familha” i "L Parentesco Fantasmático" stablece alguns “organizadores” qu'ourientan la scolha de parceiro. Para el, ls casamientos i, por stenson, la familha, se struturan por macanismos ancuncientes ligados a las purmeiras spriéncias de binculaçon.
Para Eiguer, son trés ourganizadores: 1) Scolha d'oubjeto; 2) las bibéncias de l “you fameliar” i sentimientos de pertença”; 3) l remanse fameliar, bebido na purmeira anfáncia, repersentando ua eimaige eidealizada de ls pais.
Quanto al purmeiro iten - “scolha d'oubjeto” - haberie trés modelos:
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|300px|Ua familha norte-amaricana]]
# Scolha oubjetal anaclítica, ó assimétrica: l [[home]] ó la [[mulhier]] buscan un parceiro que les forneça amparo i apoio (mai ó [[pai]] de la [[anfáncia]]). Ye ua scolha alimentada pula pulson de cunserbaçon i bisa, antes de todo, dominar l'angústia de perda de las figuras parentales. Haberie ua eidantificaçon mútua na perda i cada un eidealiza l'outro. D'algua forma, l casal se julga sabedor de cumo un debe sanar la falta de l'outro. dous caminos se ouferecen:
la) defensibo: quando l'home scolhe ua mulhier que ye l'ouposto al pai i bice bersa;
b) regressibo: quando se eidantifica, ne l parceiro, un sucedáneo de la figura parental d'eidantificaçon.
2. Scolha oubjetal narcesista, ó simétrica: Neste causo, la pessona se liga a un parceiro que se assemelha:
la) al que se ye;
b) al que se fui;
c) al que gustarie de ser;
d) al que ten ua parte de l que se fui.
L bínclo se stablece a partir dua eideia de poder, ourgulho, [[onipoténcia]] i ambiçon. Por eisemplo: l parceiro serie alguien que seia defícel, la fin de se acumparar cul an fuorça i an capacidade manipuladora. Hai un jogo sadomasoquista na relaçon. Eisemplo: ua pessona, mui cerrada, tímida i ansegura se sente atraída pul parceiro arrogante i sociable. Ye probable qu'ua de las partes acabe çprezando l'outra.
3. Scolha oubjetal edípica, ó dissimétrica: trata-se dua scolha regida pula eidantificaçon madura i adulta al pai de l mesmo sexo.
alguns eisemplos:
la) un rapaç se casa cun ua mulhier que, d'algua forma, repersenta la mai de l;
b) casales que percuran l seneficado de sue relaçon amorosa, d'anteraçon home-mulhier, baseados nas bibéncias sastifatórias an sues familhas d'ourige.
Las afirmaçones de Alberto Eiguer se baseórun an pesquisas feitas durante anhos, na [[Fráncia]], cun casales que percurórun terapie. Las bases teóricas se fundamentan na [[teorie]] psicanalítica de l [[Cumplexo de Édipo]] i sue resoluçon – teorie esta colocada an xeque por einúmaros outores. Afinal, [[Freud]] bibeu na época bitoriana i tenie, por modelo, la familha struturada pul pai, mai i filhos. Esse tipo de familha, por ancrible que pareça, solamente fui defenido por Littré, an [[1869]] (hai menos de duzientos anhos).
Aliás, ye buono lembrar que la palabra "familha" deriba de l berbete latino "famulus" = 'domésticos, serbidores, [[scrabo]]s, séquito, comitiba, corteijo, [[casa]], familha'.
== Struturas fameliares ==
La familha assume ua strutura caratelística. Por strutura antende-se, “ua forma d'ourganizaçon ó çposiçon dun númaro de cumponentes que se anter-relacionan de maneira specífica i recorrente” (WHALEY i WONG, 1989; p. 21). Deste modo, la strutura fameliar cumpone-se dun cunjunto d'andibíduos cun cundiçones i an posiçones, socialmente reconhecidas, i cun ua anteraçon regular i recorrente tamien eilha, socialmente aprobada. La familha puode anton, assumir ua strutura ''[[familha nuclear|nuclear]]'' ó ''cunjugal'', que cunsiste an dues pessonas adultas (tradecionalmente ua mulhier i un home) i ne ls sous filhos, biológicos ó adotados, habitando nun ambiente fameliar quemun. La strutura nuclear ten ua grande capacidade d'adataçon, reformulando la sue custituiçon, quando necessairo.
Eesisten tamien familhas cun ua strutura de ''pais únicos'' ó [[Familha monoparental|monoparental]], tratando-se dua bariaçon de la strutura nuclear tradecional debido la fenómenos sociales, cumo l [[dibórcio]], óbito, abandono de lar, eilegitimidade ó aporfilhaçon de ninos por ua solo pessona.
La '''familha ampliada''' ó '''stensa''' (tamien dita '''cunsanguínea''') ye ua strutura mais ampla, que cunsiste na familha nuclear, mais ls parientes diretos ó colaterales, eisistindo ua stenson de las relaçones antre pais i filhos para abós, pais i nietos.
Para para alhá destas struturas, eisisten tamien las por bezes chamadas de [[Familha altarnatiba|familhas altarnatibas]], stando antre estas las familhas '''quemunitárias''' i las '''[[familhas cinta de la bielha]]''', las custituídas por pessonas [[LGBT]] - lésbicas, gays, bissexuales ó trasgéneros - i ls sous filhos.
Las [[Familha quemunitária|familhas quemunitárias]], al cuntrairo de ls sistemas fameliares tradecionales, adonde a total respunsabelidade pula criaçon i eiducaçon de las ninos se cinge als pais i a la scuola, nestas familhas, l papel de ls pais ye çcentralizado, sendo ls ninos de la respunsabelidade de todos ls nembros adultos.
Quanto al tipo de relaçones pessonales que se apersentan nua familha, LÉBI-STRAUSS (cit. por PINHEIRO, 1999), refire trés tipos de relaçon. San eilhas, la d'aliança (casal), la de feliaçon (pais i filhos) i la de cunsanguenidade (armanos). Ye nesta relaçon de parentesco, de pessonas que se binculan pul casamiento ó por ouniones sexuales, que se gírun ls filhos.
Segundo ATKINSON i MURRAY (cit. por BARA, 1996), la familha ye un sistema social uno, cumpuosto por un grupo d'andibíduos, cada un cun un papel atribuído, i ambora defrenciados, cunsustancian l funcionamiento de l sistema cumo un to. L cunceito de familha, al ser abordado, eiboca oubrigatoriamente, ls cunceitos de papéis i funçones, cumo se ténen benido a berificar.
An todas las familhas, andependientemente de la sociadade, cada nembro acupa detreminada posiçon ó ten detreminado statuto, cumo por eisemplo, marido, mulhier, filho ó armano, sendo ourientados por papéis. Papéis estes, que nun son mais de l que, ''“las spetatibas de cumportamiento, d'oubrigaçones i de dreitos que stan associados a ua dada posiçon na familha ó ne l grupo social” (DUBALL ; MILLER cit. por STANHOPE, 1999; p. 502).''
Assi sendo, i ampeçando puls adultos na familha, ls sous papéis barian muito, tenendo NYE (cit. por STANHOPE, 1999) cunsidrado cumo caratelísticos ls seguintes: la ''“socializaçon de a nino”'', relacionado culas atebidades cuntribuintes pa l zambolbimiento de las capacidades mentales i sociales de a nino; ls ''“cuidados a las ninos”'', tanto físicos cumo emocionales, perspetibando l sou zambolbimiento saudable; l ''“papel de suporte fameliar”'', qu'anclui la porduçon i/ ó oubtençon de benes i serbícios necessairos a la familha; l ''“papel d'ancarregados de ls assuntos domésticos”'', adonde stan ancluídos ls serbícios domésticos, que bisan l prazer i l cunfuorto de ls nembros de la familha; l ''“papel de manutençon de las relaçones fameliares”'', relacionado cula manutençon de l cuntato cun parientes i amplicando l'ajuda an situaçones de crise; ls ''“papéis sexuales”'', relacionado culas relaçones sexuales antre ambos ls parceiros; l ''“papel terapéutico”'', qu'amplica l'ajuda i apoio emocional aquando de ls porblemas fameliares; l ''“papel recreatibo”'', relacionado cul proporcionar dibertimientos a la familha, bisando l relaxamiento i zambolbimiento pessonal.
Relatibamente als papéis de ls armanos, estes son promotores i recetores, an simultáneo, de l porcesso de socializaçon na familha, ajudando a stablecer i manter las normas, promobendo l zambolbimiento de la cultura fameliar. ''“Cuntribuen pa la formaçon de l'eidantidade uns de ls outros serbindo de defensores i protetores, anterpretando l mundo sterior, ansinando ls outros subre eiquidade, formando alianças, çcutindo, negociando i ajustando mutuamente ls cumportamientos uns de ls outros” (Eiden; p. 502).''
Hai a salientar, relatibamente als papéis atribuídos que, será eideal qu'eisista algua flexibelidade, assi cumo, la possibelidade de troca ocasional desses mesmos papéis, aquando, por eisemplo, un de ls nembros nun puoda zampenhar l sou (SOARES, 2003).
== Funçones de familha ==
Cumo ls papéis, las funçones stan eigualmente amplícitas nas familhas, cumo yá fui referido. Las familhas cumo agregaçones sociales, al longo de ls tiempos, assumen ó renuncian funçones de proteçon i socializaçon de ls sous nembros, cumo repuosta a las necidades de la sociadade pertencente. Nesta perspetiba, las funçones de la familha regen-se por dous oubjetibos, sendo un de nible anterno, cumo la proteçon psicossocial de ls nembros, i l'outro de nible sterno, cumo l'acomodaçon a ua cultura i sue trasmisson. La familha debe anton, respunder a las mudanças sternas i anternas de modo a atender a las nuobas circunstáncias sin, inda assi, perder la cuntenidade, proporcionando siempre un squema de refréncia pa ls sous nembros (MINUCHIN, 1990). Eesiste por bias desso, ua dupla respunsabelidade, esto ye, la de dar repuosta a las necidades quier de ls sous nembros, quier de la sociadade (STANHOPE, 1999).
DUBALL i MILLER (cit. por Eiden) eidantificórun cumo funçones fameliares, las seguintes: ''“geradora d'afeto”'', antre ls nembros de la familha; ''“proporcionadora de sigurança i aceitaçon pessonal”'', promobendo un zambolbimiento pessonal natural; ''“proporcionadora de sastifaçon i sentimiento d'outelidade”'', atrabeç de las atebidades que sastifazen ls nembros de la familha; ''“asseguradora de la cuntenidade de las relaçones”'', proporcionando relaçones duradouras antre ls fameliares; ''“proporcionadora de stabelidade i socializaçon”'', assegurando la cuntenidade de la cultura de la sociadade correspondente; ''“ampositora de l'outoridade i de l sentimiento de l que ye correto”'', relacionado cula daprendizaige de las regras i normas, dreitos i oubrigaçones caratelísticas de las sociadades houmanas. Para para alhá destas funçones, STANHOPE (1999) acrecenta inda ua funçon relatiba a la salude, na medida, an que la familha protege la salude de ls sous nembros, dando apoio i repuosta a las necidades básicas an situaçones de malina. “La familha, cumo ua ounidade, zambolbe un sistema de balores, fés i atitudes face a la salude i malina que son spressas i demunstradas atrabeç de ls cumportamientos de salude-malina de ls sous nembros (stado de salude de la familha)” (Eiden; p. 503).
Para SERRA (1999), la familha ten cumo funçon primordial la de proteçon, tenendo subretodo, potencialidades para dar apoio emocional pa la resoluçon de porblemas i cunflitos, podendo formar ua barreira defensiba contra agressones sternas. FALLON [eit al.] (cit. por Eiden) reforça inda que, familha ajuda a manter la salude física i mental de l'andibíduo, por custituir l maior recurso natural para lidar cun situaçones potenciadoras de stress associadas a la bida na quemunidade.
Relatibamente a la ''nino'', la necidade mais básica de la mesma, remete-se pa la figura materna, que l'alimenta, protege i ansina, assi cumo cria un apego andebidual siguro, cuntribuindo para un bun zambolbimiento de la familha i por bias desso para un bun zambolbimiento de a nino. La familha ye anton, pa a nino, un grupo seneficatibo de pessonas, d'apoio, cumo ls pais, ls pais adotibos, ls tutores, ls armanos, antre outros. Assi, l nino assume un lugar relebante na ounidade fameliar, adonde se sente sigura. La nible de l porcesso de socializaçon la familha assume, eigualmente, un papel mui amportante, yá que ye eilha que modela i porgrama l cumportamiento i l sentido d'eidantidade de a nino. Al crecíren juntas, familha i nino, promoben l'acomodaçon de la familha a las necidades de a nino, delimitando árias d'outonomie, que l nino speriencia cumo separaçon.
La familha ten tamien, un papel eissencial para cula [[nino]], que ye l de l'afetebidade, tal cumo yá fui referido. Para MCHAFFIE (cit. por PINHEIRO, 1999), la sue amportança ye primordial pus cunsidra l'alimiento afetibo tan amprescindible, cumo ls nutrientes [[orgánico]]s. “Sin l'afeto dun adulto, l ser houmano anquanto nino nun zambolbe la sue capacidade de cunfiar i de se relacionar cul outro” (Eiden; p. 30).
Deste modo, “(...) la familha custitui l purmeiro, l mais fundante i l mais amportante grupo social de to la pessona, bien cumo l sou quadro de refréncia, stablecido atrabeç de las relaçones i eidantificaçones que l nino criou durante l zambolbimiento” (BARA, 1996; p. 8), tornando-la na [[matriç]] de la [[eidantidade]].
== Cunceito stórico de familha ==
L termo “familha” ye deribado de l latin “famulus”, que senefica “scrabo doméstico”. Este termo fui criado na [[Roma Antiga]] para chamar un nuobo grupo social que surgiu antre las tribos latinas, al séren antroduzidas a la [[agricultura]] i tamien [[scrabidon]] legalizada.
Ne l dreito romano clássico la "familha natural" crece d'amportança - esta familha ye baseada ne l casamiento i ne l bínclo de sangre. La familha natural ye l'agrupamiento custituído solo de ls cónjuges i de sous filhos. La familha natural ten por base l casamiento i las relaçones jurídicas del resultantes, antre ls cónjuges, i pais i filhos.<ref>ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu de Janeiro: Forense, 1977. II bol. m. 282.</ref>
Se nesta época predominaba ua strutura fameliar patriarcal an qu'un basto leque de pessonas se ancontraba sob l'outoridade de l mesmo xefe, ne ls tiempos mediebales ([[Eidade Média]]), las pessonas ampeçórun a star ligadas por bínclos matrimoniales, formando nuobas familhas. Dessas nuobas familhas fazie tamien parte la çcendéncia gerada que, assi, tenie dues familhas, la paterna i la materna.
Cula Reboluçon Francesa surgiran ls casamientos laicos ne l Oucidente i, cula Reboluçon Andustrial, tornórun-se frequentes ls mobimientos migratórios para cidades maiores, custruídas an redror de ls cumplexos [[andustria]]is. Estas mudanças demográficas ouriginórun l streitamiento de ls laços fameliares i las pequeinhas familhas, nun cenairo similar al qu'eisiste hoije an die. Las mulhieres saen de casa, antegrando la populaçon atiba, i la [[eiducaçon]] de ls filhos ye partilhada culas scuolas. Ls idosos deixan tamien de poder cuntar cul apoio direto de ls fameliares ne ls moldes pré-Reboluçones Francesa i Andustrial, sendo antregues als cuidados d'anstituiçones d'assisténcia (cf. MOREIRA, 2001). Na altura, la familha era defenida cumo un “agregado doméstico (…) cumpuosto por pessonas ounidas por bínclos d'aliança, cunsanguenidade ó outros laços sociales, podendo ser restrita ó alargada” (MOREIRA, 2001, p. 22). Nesta defeniçon, nota-se l'ambiguidade motibada pula trasiçon antre l período anterior a las reboluçones, repersentada pulas refréncias a la familha alargada, cula tendéncia reducionista qu'ampeçaba a anstalar-se refletida puls bínclos d'aliança matrimonial.
Na cultura oucidental, ua familha ye defenida specificamente cumo un grupo de pessonas de mesmo [[sangre]], ó ounidas legalmente (cumo ne l casamiento i na adoçon). Muitos [[etnologie|etnólogos]] argumentan que la noçon de "sangre" cumo eilemiento d'unificaçon fameliar debe ser antendida metaforicamente; dízen qu'an muitas sociadades i culturas nó-oucidentales la familha ye defenida por outros cunceitos que nun "sangre". La familha poderie assi se custituir dua anstituiçon normalizada por ua série de regulamientos d'afeliaçon i aliança, aceitos puls nembros. Alguns destes regulamientos ambolben: la [[sogamia]], la [[andogamia]], l [[ancesto]], la [[monogamia]], la [[poligamia]], i la [[poliandria]].
La familha ben-se trasformando atrabeç de ls tiempos, acumpanhando las mudanças relegiosas, eiquenómicas i sócio-culturales de l cuntesto an que se ancontran anseridas. Esta ye un spácio sócio-cultural que puode ser cuntinamente renobado i reconstruído; l cunceito de próssimo ancontra-se rializado mais qu'an outro spácio social qualquiera, i puode ser bisto cumo un spácio político de natureza criatiba i anspiradora sendo bital para qualquiera ciscunstáncia la trasmisson de balores socialmente aceitos.
Assi, la familha deberá ser ancarada cumo un to qu'antegra cuntestos mais bastos cumo la quemunidade an que se ansere. D'ancuontro l'esta afirmaçon, [[[[JANOSIK]] i GREEN]], refíren que la familha ye un ''“sistema de nembros anterdependentes que possuen dous atributos: quemunidade drento de la familha i anteraçon cun outros nembros” ([[STANHOPE]], 1999, p. 492).''
[[Angels]], an sou libro [[Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado]], faç ua ligaçon de la familha cula porduçon material, outelizando-se de l materialismo-hitórico-dialético i relacionando la monogamia cumo "propiadade pribada de a mulhier".
Atrabeç dua análeze de [[DNA]], pesquisadores cordenados por Wolfgang Haak, de la [[Ounibersidade de Adelaide]], na [[Oustrália]], eidantificórun quatro cuorpos cumo sendo ua mai, un pai i sous dous filhos, de 8 ó 9 anhos i 4 ó 5 anhos. Cun ua eidade de 4600 anhos la çcubierta cunsiste ne l mais antigo registro genético molecular yá eidantificado dua familha ne l mundo. <ref>[http://oglobo.globo .com/ciencia/mat/2008/11/18/eidantificado_mais_antigo_registro_genetico_de_ua_famelia_ne l_mundo-586450110.asp Oglobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} Bejitado an 20.11.2008.</ref><ref>Jornal L Globo, 19.11.2008, pg. 36</ref>
== Familha rial ==
{{AP|[[Familha rial]]}}
Outro tipo coincido de strutura fameliar son las '''familhas reales'''. Chama-se familha rial la relaçon stendida de ls nembros dun [[soberano]], giralmente dun [[stado]] [[monarquia|monárquico]]. Ls nembros de las familhas reales recíben çtaque i prebilégio delantre l círclo social de sue nacion, sendo muitas bezes tenidos cumo personalidades políticas destes. Ua de las mais famosas familhas reales de l mundo ye la [[Familha rial británica]].
{{ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu: Forense, 1977.
* MINUCHIN, Salbador – ''Familhas: Funcionamiento & Tratamiento''. Porto Alegre: Artes Médicas, 1990. p. 25-69.
* SARACENO, Chiara – ''Sociologie de la Familha'', Lisboua: Stampa, 1997.
* STANHOPE, Marcia – ''Teories i Zambolbimiento Fameliar''. In STANHOPE, Marcia ; LANCASTER, Jeanette – Anfermaige Quemunitária: Promoçon de Salude de Grupos, Familhas i Andibíduos. 1.ª ed. Lisboua : Lusociéncia, 1999. ISBN 972-8383-05-3. p. 492-514.
* Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado.
{{Wikiquote|Familha}}
{{Wiktionary1|Familha}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carta de ls Dreitos de la Familha]]
* [[Casa]]
* [[Casamiento]]
* [[Casamiento relegioso]]
* [[Centro de stória de la familha]]
* [[Familhas cinta de la bielha]]
* [[Familha na Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Genealogie]]
* [[Lei de Defesa de l Casamiento]]
* [[Relaçones fameliares]]
* [[Mulhier na stória]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.unicef.org/brazil La Família]. UNICEF - Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia. Sítio an pertués, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibge.gob.br/ibgeten/pesquisas/famelia.html La Família Brasileira]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Statísticas. Sítio an pertués, spanhol i anglés, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [http://www.ibdfan .com.br Anstituto Brasileiro de Dreito de Família]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://jus2.uol .com.br/doutrina/testo.asp?id=8911 Lei Marie de la Peinha]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Sociologie]]
[[Catadorie:Genealogie]]
[[Catadorie:Dreito de família]]
[[Catadorie:Familha| ]]
lfmjsyt5wmitjdiz2tz8ur97ggn46ky
107494
107493
2026-07-30T11:13:00Z
~2026-30875-10
15270
/* Lhigaçones sternas */
107494
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
{{Rebison|data=Febreiro de 2008}}
{{reciclar}}
[[Fexeiro:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|200px|Retrato an pintura dua familha tradecional]]
La '''familha''' ye ounidade básica de la [[sociadade]] formada por [[andibíduos]] cun [[ancestral|ancestrales]] an quemun ó ligados por laços [[Afeto|afetibos]].
==Eitimologie==
Latin '''''famulus''''' = que sirbe, lugar an funçon de<ref name="dizionario">[http://www.onto.net.br/andex.php?title=Fan%C3%ADlia Dicionário de Ontopsicologie|MENEGHETTI, Antonio. ''Dicionário de Ontopsicologie.'' 2 ed. reb. Recanto Maestro: Ontopsicologica Eiditrice, 2008. ISBN 978-85-88381-41-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Latin '''''faama''''' = casa<ref name="etimo-faama">[http://www.etimo.it/?tern=famiglia Eitimologie de "família" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>
Latin '''''famulo''''' = de l berbo ''facere'', a andicar ''que faç, que sirbe''<ref name="etimo-famulo">[http://www.etimo.it/?tern=famulo Eitimologie de "famulo" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>.
== Cunceito de familha ==
Ua familha tradecional ye normalmente formada por un home i ua mulhier, ounidos por [[matrimónio]] ó ounion de fato; ls filhos que beniren a eisistir cumponen ua familha nuclear ó eilementar.
La familha repersenta un [[grupo]] social primairo qu'anfluencia i ye anfluenciado por outras pessonas i anstituiçones. Ye un [[grupo (Sociologie)|grupo]] de [[pessona]]s, ó un númaro de grupos domésticos ligados por çcendéncia (demunstrada ó stipulada) a partir dun [[ancestral]] quemun, [[matrimonho]] ó [[adoçon]]. Nesse sentido l termo cunfunde-se cun [[clana]]. Drento dua familha eisiste siempre algun grau de [[parentesco]]. Nembros dua familha questuman cumpartilhar de l mesmo [[subrenome]], heirdado de ls ascendentes diretos. La familha ye ounida por múltiplos laços capazes de manter ls nembros moralmente, materialmente i reciprocamente durante ua bida i durante las geraçones.
Familha sustituta ye aqueilha nacida de ls anstitutos jurídicos de la [[guarda]], [[tutela]] i [[adoçon]]. Ye ua situaçon scepcional, podendo ser l'adoçon, que ye defenitiba ó guarda i tutela que son trasitórias.<ref>DIAS, Wagner Ampeço Freitas. Statuto de la Nino i de l Adolescente. In: Flábia Cristina (org.). Eisame de la OAB. Salbador: JusPODIBM, 2013, páigina 357</ref>
Ne l'anterior de la familha, ls andibíduos puoden custituir susistemas, formados pula [[geraçon]], [[sexo]], antresse i funçon, habendo defrentes nibles de [[poder]], i adonde ls cumportamientos dun nembro afetan i anfluencian ls outros nembros. La familha cumo ounidade social, anfrenta ua série de tarefas de zambolbimiento, diferindo la nible de ls [[parámetro]]s [[cultura]]is, mas tenndo las mesmas raízes ounibersales (MINUCHIN,1990).
[[Fexeiro:Famelia Lalli.jpg|thumb|left|Ua familha brasileira]]
[[Alberto Eiguer]], psicanalista francés, an sous libros “Un Dibana pa la Familha” i "L Parentesco Fantasmático" stablece alguns “organizadores” qu'ourientan la scolha de parceiro. Para el, ls casamientos i, por stenson, la familha, se struturan por macanismos ancuncientes ligados a las purmeiras spriéncias de binculaçon.
Para Eiguer, son trés ourganizadores: 1) Scolha d'oubjeto; 2) las bibéncias de l “you fameliar” i sentimientos de pertença”; 3) l remanse fameliar, bebido na purmeira anfáncia, repersentando ua eimaige eidealizada de ls pais.
Quanto al purmeiro iten - “scolha d'oubjeto” - haberie trés modelos:
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|300px|Ua familha norte-amaricana]]
# Scolha oubjetal anaclítica, ó assimétrica: l [[home]] ó la [[mulhier]] buscan un parceiro que les forneça amparo i apoio (mai ó [[pai]] de la [[anfáncia]]). Ye ua scolha alimentada pula pulson de cunserbaçon i bisa, antes de todo, dominar l'angústia de perda de las figuras parentales. Haberie ua eidantificaçon mútua na perda i cada un eidealiza l'outro. D'algua forma, l casal se julga sabedor de cumo un debe sanar la falta de l'outro. dous caminos se ouferecen:
la) defensibo: quando l'home scolhe ua mulhier que ye l'ouposto al pai i bice bersa;
b) regressibo: quando se eidantifica, ne l parceiro, un sucedáneo de la figura parental d'eidantificaçon.
2. Scolha oubjetal narcesista, ó simétrica: Neste causo, la pessona se liga a un parceiro que se assemelha:
la) al que se ye;
b) al que se fui;
c) al que gustarie de ser;
d) al que ten ua parte de l que se fui.
L bínclo se stablece a partir dua eideia de poder, ourgulho, [[onipoténcia]] i ambiçon. Por eisemplo: l parceiro serie alguien que seia defícel, la fin de se acumparar cul an fuorça i an capacidade manipuladora. Hai un jogo sadomasoquista na relaçon. Eisemplo: ua pessona, mui cerrada, tímida i ansegura se sente atraída pul parceiro arrogante i sociable. Ye probable qu'ua de las partes acabe çprezando l'outra.
3. Scolha oubjetal edípica, ó dissimétrica: trata-se dua scolha regida pula eidantificaçon madura i adulta al pai de l mesmo sexo.
alguns eisemplos:
la) un rapaç se casa cun ua mulhier que, d'algua forma, repersenta la mai de l;
b) casales que percuran l seneficado de sue relaçon amorosa, d'anteraçon home-mulhier, baseados nas bibéncias sastifatórias an sues familhas d'ourige.
Las afirmaçones de Alberto Eiguer se baseórun an pesquisas feitas durante anhos, na [[Fráncia]], cun casales que percurórun terapie. Las bases teóricas se fundamentan na [[teorie]] psicanalítica de l [[Cumplexo de Édipo]] i sue resoluçon – teorie esta colocada an xeque por einúmaros outores. Afinal, [[Freud]] bibeu na época bitoriana i tenie, por modelo, la familha struturada pul pai, mai i filhos. Esse tipo de familha, por ancrible que pareça, solamente fui defenido por Littré, an [[1869]] (hai menos de duzientos anhos).
Aliás, ye buono lembrar que la palabra "familha" deriba de l berbete latino "famulus" = 'domésticos, serbidores, [[scrabo]]s, séquito, comitiba, corteijo, [[casa]], familha'.
== Struturas fameliares ==
La familha assume ua strutura caratelística. Por strutura antende-se, “ua forma d'ourganizaçon ó çposiçon dun númaro de cumponentes que se anter-relacionan de maneira specífica i recorrente” (WHALEY i WONG, 1989; p. 21). Deste modo, la strutura fameliar cumpone-se dun cunjunto d'andibíduos cun cundiçones i an posiçones, socialmente reconhecidas, i cun ua anteraçon regular i recorrente tamien eilha, socialmente aprobada. La familha puode anton, assumir ua strutura ''[[familha nuclear|nuclear]]'' ó ''cunjugal'', que cunsiste an dues pessonas adultas (tradecionalmente ua mulhier i un home) i ne ls sous filhos, biológicos ó adotados, habitando nun ambiente fameliar quemun. La strutura nuclear ten ua grande capacidade d'adataçon, reformulando la sue custituiçon, quando necessairo.
Eesisten tamien familhas cun ua strutura de ''pais únicos'' ó [[Familha monoparental|monoparental]], tratando-se dua bariaçon de la strutura nuclear tradecional debido la fenómenos sociales, cumo l [[dibórcio]], óbito, abandono de lar, eilegitimidade ó aporfilhaçon de ninos por ua solo pessona.
La '''familha ampliada''' ó '''stensa''' (tamien dita '''cunsanguínea''') ye ua strutura mais ampla, que cunsiste na familha nuclear, mais ls parientes diretos ó colaterales, eisistindo ua stenson de las relaçones antre pais i filhos para abós, pais i nietos.
Para para alhá destas struturas, eisisten tamien las por bezes chamadas de [[Familha altarnatiba|familhas altarnatibas]], stando antre estas las familhas '''quemunitárias''' i las '''[[familhas cinta de la bielha]]''', las custituídas por pessonas [[LGBT]] - lésbicas, gays, bissexuales ó trasgéneros - i ls sous filhos.
Las [[Familha quemunitária|familhas quemunitárias]], al cuntrairo de ls sistemas fameliares tradecionales, adonde a total respunsabelidade pula criaçon i eiducaçon de las ninos se cinge als pais i a la scuola, nestas familhas, l papel de ls pais ye çcentralizado, sendo ls ninos de la respunsabelidade de todos ls nembros adultos.
Quanto al tipo de relaçones pessonales que se apersentan nua familha, LÉBI-STRAUSS (cit. por PINHEIRO, 1999), refire trés tipos de relaçon. San eilhas, la d'aliança (casal), la de feliaçon (pais i filhos) i la de cunsanguenidade (armanos). Ye nesta relaçon de parentesco, de pessonas que se binculan pul casamiento ó por ouniones sexuales, que se gírun ls filhos.
Segundo ATKINSON i MURRAY (cit. por BARA, 1996), la familha ye un sistema social uno, cumpuosto por un grupo d'andibíduos, cada un cun un papel atribuído, i ambora defrenciados, cunsustancian l funcionamiento de l sistema cumo un to. L cunceito de familha, al ser abordado, eiboca oubrigatoriamente, ls cunceitos de papéis i funçones, cumo se ténen benido a berificar.
An todas las familhas, andependientemente de la sociadade, cada nembro acupa detreminada posiçon ó ten detreminado statuto, cumo por eisemplo, marido, mulhier, filho ó armano, sendo ourientados por papéis. Papéis estes, que nun son mais de l que, ''“las spetatibas de cumportamiento, d'oubrigaçones i de dreitos que stan associados a ua dada posiçon na familha ó ne l grupo social” (DUBALL ; MILLER cit. por STANHOPE, 1999; p. 502).''
Assi sendo, i ampeçando puls adultos na familha, ls sous papéis barian muito, tenendo NYE (cit. por STANHOPE, 1999) cunsidrado cumo caratelísticos ls seguintes: la ''“socializaçon de a nino”'', relacionado culas atebidades cuntribuintes pa l zambolbimiento de las capacidades mentales i sociales de a nino; ls ''“cuidados a las ninos”'', tanto físicos cumo emocionales, perspetibando l sou zambolbimiento saudable; l ''“papel de suporte fameliar”'', qu'anclui la porduçon i/ ó oubtençon de benes i serbícios necessairos a la familha; l ''“papel d'ancarregados de ls assuntos domésticos”'', adonde stan ancluídos ls serbícios domésticos, que bisan l prazer i l cunfuorto de ls nembros de la familha; l ''“papel de manutençon de las relaçones fameliares”'', relacionado cula manutençon de l cuntato cun parientes i amplicando l'ajuda an situaçones de crise; ls ''“papéis sexuales”'', relacionado culas relaçones sexuales antre ambos ls parceiros; l ''“papel terapéutico”'', qu'amplica l'ajuda i apoio emocional aquando de ls porblemas fameliares; l ''“papel recreatibo”'', relacionado cul proporcionar dibertimientos a la familha, bisando l relaxamiento i zambolbimiento pessonal.
Relatibamente als papéis de ls armanos, estes son promotores i recetores, an simultáneo, de l porcesso de socializaçon na familha, ajudando a stablecer i manter las normas, promobendo l zambolbimiento de la cultura fameliar. ''“Cuntribuen pa la formaçon de l'eidantidade uns de ls outros serbindo de defensores i protetores, anterpretando l mundo sterior, ansinando ls outros subre eiquidade, formando alianças, çcutindo, negociando i ajustando mutuamente ls cumportamientos uns de ls outros” (Eiden; p. 502).''
Hai a salientar, relatibamente als papéis atribuídos que, será eideal qu'eisista algua flexibelidade, assi cumo, la possibelidade de troca ocasional desses mesmos papéis, aquando, por eisemplo, un de ls nembros nun puoda zampenhar l sou (SOARES, 2003).
== Funçones de familha ==
Cumo ls papéis, las funçones stan eigualmente amplícitas nas familhas, cumo yá fui referido. Las familhas cumo agregaçones sociales, al longo de ls tiempos, assumen ó renuncian funçones de proteçon i socializaçon de ls sous nembros, cumo repuosta a las necidades de la sociadade pertencente. Nesta perspetiba, las funçones de la familha regen-se por dous oubjetibos, sendo un de nible anterno, cumo la proteçon psicossocial de ls nembros, i l'outro de nible sterno, cumo l'acomodaçon a ua cultura i sue trasmisson. La familha debe anton, respunder a las mudanças sternas i anternas de modo a atender a las nuobas circunstáncias sin, inda assi, perder la cuntenidade, proporcionando siempre un squema de refréncia pa ls sous nembros (MINUCHIN, 1990). Eesiste por bias desso, ua dupla respunsabelidade, esto ye, la de dar repuosta a las necidades quier de ls sous nembros, quier de la sociadade (STANHOPE, 1999).
DUBALL i MILLER (cit. por Eiden) eidantificórun cumo funçones fameliares, las seguintes: ''“geradora d'afeto”'', antre ls nembros de la familha; ''“proporcionadora de sigurança i aceitaçon pessonal”'', promobendo un zambolbimiento pessonal natural; ''“proporcionadora de sastifaçon i sentimiento d'outelidade”'', atrabeç de las atebidades que sastifazen ls nembros de la familha; ''“asseguradora de la cuntenidade de las relaçones”'', proporcionando relaçones duradouras antre ls fameliares; ''“proporcionadora de stabelidade i socializaçon”'', assegurando la cuntenidade de la cultura de la sociadade correspondente; ''“ampositora de l'outoridade i de l sentimiento de l que ye correto”'', relacionado cula daprendizaige de las regras i normas, dreitos i oubrigaçones caratelísticas de las sociadades houmanas. Para para alhá destas funçones, STANHOPE (1999) acrecenta inda ua funçon relatiba a la salude, na medida, an que la familha protege la salude de ls sous nembros, dando apoio i repuosta a las necidades básicas an situaçones de malina. “La familha, cumo ua ounidade, zambolbe un sistema de balores, fés i atitudes face a la salude i malina que son spressas i demunstradas atrabeç de ls cumportamientos de salude-malina de ls sous nembros (stado de salude de la familha)” (Eiden; p. 503).
Para SERRA (1999), la familha ten cumo funçon primordial la de proteçon, tenendo subretodo, potencialidades para dar apoio emocional pa la resoluçon de porblemas i cunflitos, podendo formar ua barreira defensiba contra agressones sternas. FALLON [eit al.] (cit. por Eiden) reforça inda que, familha ajuda a manter la salude física i mental de l'andibíduo, por custituir l maior recurso natural para lidar cun situaçones potenciadoras de stress associadas a la bida na quemunidade.
Relatibamente a la ''nino'', la necidade mais básica de la mesma, remete-se pa la figura materna, que l'alimenta, protege i ansina, assi cumo cria un apego andebidual siguro, cuntribuindo para un bun zambolbimiento de la familha i por bias desso para un bun zambolbimiento de a nino. La familha ye anton, pa a nino, un grupo seneficatibo de pessonas, d'apoio, cumo ls pais, ls pais adotibos, ls tutores, ls armanos, antre outros. Assi, l nino assume un lugar relebante na ounidade fameliar, adonde se sente sigura. La nible de l porcesso de socializaçon la familha assume, eigualmente, un papel mui amportante, yá que ye eilha que modela i porgrama l cumportamiento i l sentido d'eidantidade de a nino. Al crecíren juntas, familha i nino, promoben l'acomodaçon de la familha a las necidades de a nino, delimitando árias d'outonomie, que l nino speriencia cumo separaçon.
La familha ten tamien, un papel eissencial para cula [[nino]], que ye l de l'afetebidade, tal cumo yá fui referido. Para MCHAFFIE (cit. por PINHEIRO, 1999), la sue amportança ye primordial pus cunsidra l'alimiento afetibo tan amprescindible, cumo ls nutrientes [[orgánico]]s. “Sin l'afeto dun adulto, l ser houmano anquanto nino nun zambolbe la sue capacidade de cunfiar i de se relacionar cul outro” (Eiden; p. 30).
Deste modo, “(...) la familha custitui l purmeiro, l mais fundante i l mais amportante grupo social de to la pessona, bien cumo l sou quadro de refréncia, stablecido atrabeç de las relaçones i eidantificaçones que l nino criou durante l zambolbimiento” (BARA, 1996; p. 8), tornando-la na [[matriç]] de la [[eidantidade]].
== Cunceito stórico de familha ==
L termo “familha” ye deribado de l latin “famulus”, que senefica “scrabo doméstico”. Este termo fui criado na [[Roma Antiga]] para chamar un nuobo grupo social que surgiu antre las tribos latinas, al séren antroduzidas a la [[agricultura]] i tamien [[scrabidon]] legalizada.
Ne l dreito romano clássico la "familha natural" crece d'amportança - esta familha ye baseada ne l casamiento i ne l bínclo de sangre. La familha natural ye l'agrupamiento custituído solo de ls cónjuges i de sous filhos. La familha natural ten por base l casamiento i las relaçones jurídicas del resultantes, antre ls cónjuges, i pais i filhos.<ref>ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu de Janeiro: Forense, 1977. II bol. m. 282.</ref>
Se nesta época predominaba ua strutura fameliar patriarcal an qu'un basto leque de pessonas se ancontraba sob l'outoridade de l mesmo xefe, ne ls tiempos mediebales ([[Eidade Média]]), las pessonas ampeçórun a star ligadas por bínclos matrimoniales, formando nuobas familhas. Dessas nuobas familhas fazie tamien parte la çcendéncia gerada que, assi, tenie dues familhas, la paterna i la materna.
Cula Reboluçon Francesa surgiran ls casamientos laicos ne l Oucidente i, cula Reboluçon Andustrial, tornórun-se frequentes ls mobimientos migratórios para cidades maiores, custruídas an redror de ls cumplexos [[andustria]]is. Estas mudanças demográficas ouriginórun l streitamiento de ls laços fameliares i las pequeinhas familhas, nun cenairo similar al qu'eisiste hoije an die. Las mulhieres saen de casa, antegrando la populaçon atiba, i la [[eiducaçon]] de ls filhos ye partilhada culas scuolas. Ls idosos deixan tamien de poder cuntar cul apoio direto de ls fameliares ne ls moldes pré-Reboluçones Francesa i Andustrial, sendo antregues als cuidados d'anstituiçones d'assisténcia (cf. MOREIRA, 2001). Na altura, la familha era defenida cumo un “agregado doméstico (…) cumpuosto por pessonas ounidas por bínclos d'aliança, cunsanguenidade ó outros laços sociales, podendo ser restrita ó alargada” (MOREIRA, 2001, p. 22). Nesta defeniçon, nota-se l'ambiguidade motibada pula trasiçon antre l período anterior a las reboluçones, repersentada pulas refréncias a la familha alargada, cula tendéncia reducionista qu'ampeçaba a anstalar-se refletida puls bínclos d'aliança matrimonial.
Na cultura oucidental, ua familha ye defenida specificamente cumo un grupo de pessonas de mesmo [[sangre]], ó ounidas legalmente (cumo ne l casamiento i na adoçon). Muitos [[etnologie|etnólogos]] argumentan que la noçon de "sangre" cumo eilemiento d'unificaçon fameliar debe ser antendida metaforicamente; dízen qu'an muitas sociadades i culturas nó-oucidentales la familha ye defenida por outros cunceitos que nun "sangre". La familha poderie assi se custituir dua anstituiçon normalizada por ua série de regulamientos d'afeliaçon i aliança, aceitos puls nembros. Alguns destes regulamientos ambolben: la [[sogamia]], la [[andogamia]], l [[ancesto]], la [[monogamia]], la [[poligamia]], i la [[poliandria]].
La familha ben-se trasformando atrabeç de ls tiempos, acumpanhando las mudanças relegiosas, eiquenómicas i sócio-culturales de l cuntesto an que se ancontran anseridas. Esta ye un spácio sócio-cultural que puode ser cuntinamente renobado i reconstruído; l cunceito de próssimo ancontra-se rializado mais qu'an outro spácio social qualquiera, i puode ser bisto cumo un spácio político de natureza criatiba i anspiradora sendo bital para qualquiera ciscunstáncia la trasmisson de balores socialmente aceitos.
Assi, la familha deberá ser ancarada cumo un to qu'antegra cuntestos mais bastos cumo la quemunidade an que se ansere. D'ancuontro l'esta afirmaçon, [[[[JANOSIK]] i GREEN]], refíren que la familha ye un ''“sistema de nembros anterdependentes que possuen dous atributos: quemunidade drento de la familha i anteraçon cun outros nembros” ([[STANHOPE]], 1999, p. 492).''
[[Angels]], an sou libro [[Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado]], faç ua ligaçon de la familha cula porduçon material, outelizando-se de l materialismo-hitórico-dialético i relacionando la monogamia cumo "propiadade pribada de a mulhier".
Atrabeç dua análeze de [[DNA]], pesquisadores cordenados por Wolfgang Haak, de la [[Ounibersidade de Adelaide]], na [[Oustrália]], eidantificórun quatro cuorpos cumo sendo ua mai, un pai i sous dous filhos, de 8 ó 9 anhos i 4 ó 5 anhos. Cun ua eidade de 4600 anhos la çcubierta cunsiste ne l mais antigo registro genético molecular yá eidantificado dua familha ne l mundo. <ref>[http://oglobo.globo .com/ciencia/mat/2008/11/18/eidantificado_mais_antigo_registro_genetico_de_ua_famelia_ne l_mundo-586450110.asp Oglobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} Bejitado an 20.11.2008.</ref><ref>Jornal L Globo, 19.11.2008, pg. 36</ref>
== Familha rial ==
{{AP|[[Familha rial]]}}
Outro tipo coincido de strutura fameliar son las '''familhas reales'''. Chama-se familha rial la relaçon stendida de ls nembros dun [[soberano]], giralmente dun [[stado]] [[monarquia|monárquico]]. Ls nembros de las familhas reales recíben çtaque i prebilégio delantre l círclo social de sue nacion, sendo muitas bezes tenidos cumo personalidades políticas destes. Ua de las mais famosas familhas reales de l mundo ye la [[Familha rial británica]].
{{ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu: Forense, 1977.
* MINUCHIN, Salbador – ''Familhas: Funcionamiento & Tratamiento''. Porto Alegre: Artes Médicas, 1990. p. 25-69.
* SARACENO, Chiara – ''Sociologie de la Familha'', Lisboua: Stampa, 1997.
* STANHOPE, Marcia – ''Teories i Zambolbimiento Fameliar''. In STANHOPE, Marcia ; LANCASTER, Jeanette – Anfermaige Quemunitária: Promoçon de Salude de Grupos, Familhas i Andibíduos. 1.ª ed. Lisboua : Lusociéncia, 1999. ISBN 972-8383-05-3. p. 492-514.
* Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado.
{{Wikiquote|Familha}}
{{Wiktionary1|Familha}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carta de ls Dreitos de la Familha]]
* [[Casa]]
* [[Casamiento]]
* [[Casamiento relegioso]]
* [[Centro de stória de la familha]]
* [[Familhas cinta de la bielha]]
* [[Familha na Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Genealogie]]
* [[Lei de Defesa de l Casamiento]]
* [[Relaçones fameliares]]
* [[Mulhier na stória]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.unicef.org/brazil La Familha]. UNICEF - Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia. Sítio an pertués, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [
[[Catadorie:Sociologie]]
[[Catadorie:Genealogie]]
[[Catadorie:Dreito de familha]]
[[Catadorie:Familha| ]]
9wvfdls37y15z36gxsjqspdeesiebul
107495
107494
2026-07-30T11:15:18Z
~2026-42309-25
15429
/* Familha rial */
107495
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
{{Rebison|data=Febreiro de 2008}}
{{reciclar}}
[[Fexeiro:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|200px|Retrato an pintura dua familha tradecional]]
La '''familha''' ye ounidade básica de la [[sociadade]] formada por [[andibíduos]] cun [[ancestral|ancestrales]] an quemun ó ligados por laços [[Afeto|afetibos]].
==Eitimologie==
Latin '''''famulus''''' = que sirbe, lugar an funçon de<ref name="dizionario">[http://www.onto.net.br/andex.php?title=Fan%C3%ADlia Dicionário de Ontopsicologie|MENEGHETTI, Antonio. ''Dicionário de Ontopsicologie.'' 2 ed. reb. Recanto Maestro: Ontopsicologica Eiditrice, 2008. ISBN 978-85-88381-41-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Latin '''''faama''''' = casa<ref name="etimo-faama">[http://www.etimo.it/?tern=famiglia Eitimologie de "família" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>
Latin '''''famulo''''' = de l berbo ''facere'', a andicar ''que faç, que sirbe''<ref name="etimo-famulo">[http://www.etimo.it/?tern=famulo Eitimologie de "famulo" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>.
== Cunceito de familha ==
Ua familha tradecional ye normalmente formada por un home i ua mulhier, ounidos por [[matrimónio]] ó ounion de fato; ls filhos que beniren a eisistir cumponen ua familha nuclear ó eilementar.
La familha repersenta un [[grupo]] social primairo qu'anfluencia i ye anfluenciado por outras pessonas i anstituiçones. Ye un [[grupo (Sociologie)|grupo]] de [[pessona]]s, ó un númaro de grupos domésticos ligados por çcendéncia (demunstrada ó stipulada) a partir dun [[ancestral]] quemun, [[matrimonho]] ó [[adoçon]]. Nesse sentido l termo cunfunde-se cun [[clana]]. Drento dua familha eisiste siempre algun grau de [[parentesco]]. Nembros dua familha questuman cumpartilhar de l mesmo [[subrenome]], heirdado de ls ascendentes diretos. La familha ye ounida por múltiplos laços capazes de manter ls nembros moralmente, materialmente i reciprocamente durante ua bida i durante las geraçones.
Familha sustituta ye aqueilha nacida de ls anstitutos jurídicos de la [[guarda]], [[tutela]] i [[adoçon]]. Ye ua situaçon scepcional, podendo ser l'adoçon, que ye defenitiba ó guarda i tutela que son trasitórias.<ref>DIAS, Wagner Ampeço Freitas. Statuto de la Nino i de l Adolescente. In: Flábia Cristina (org.). Eisame de la OAB. Salbador: JusPODIBM, 2013, páigina 357</ref>
Ne l'anterior de la familha, ls andibíduos puoden custituir susistemas, formados pula [[geraçon]], [[sexo]], antresse i funçon, habendo defrentes nibles de [[poder]], i adonde ls cumportamientos dun nembro afetan i anfluencian ls outros nembros. La familha cumo ounidade social, anfrenta ua série de tarefas de zambolbimiento, diferindo la nible de ls [[parámetro]]s [[cultura]]is, mas tenndo las mesmas raízes ounibersales (MINUCHIN,1990).
[[Fexeiro:Famelia Lalli.jpg|thumb|left|Ua familha brasileira]]
[[Alberto Eiguer]], psicanalista francés, an sous libros “Un Dibana pa la Familha” i "L Parentesco Fantasmático" stablece alguns “organizadores” qu'ourientan la scolha de parceiro. Para el, ls casamientos i, por stenson, la familha, se struturan por macanismos ancuncientes ligados a las purmeiras spriéncias de binculaçon.
Para Eiguer, son trés ourganizadores: 1) Scolha d'oubjeto; 2) las bibéncias de l “you fameliar” i sentimientos de pertença”; 3) l remanse fameliar, bebido na purmeira anfáncia, repersentando ua eimaige eidealizada de ls pais.
Quanto al purmeiro iten - “scolha d'oubjeto” - haberie trés modelos:
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|300px|Ua familha norte-amaricana]]
# Scolha oubjetal anaclítica, ó assimétrica: l [[home]] ó la [[mulhier]] buscan un parceiro que les forneça amparo i apoio (mai ó [[pai]] de la [[anfáncia]]). Ye ua scolha alimentada pula pulson de cunserbaçon i bisa, antes de todo, dominar l'angústia de perda de las figuras parentales. Haberie ua eidantificaçon mútua na perda i cada un eidealiza l'outro. D'algua forma, l casal se julga sabedor de cumo un debe sanar la falta de l'outro. dous caminos se ouferecen:
la) defensibo: quando l'home scolhe ua mulhier que ye l'ouposto al pai i bice bersa;
b) regressibo: quando se eidantifica, ne l parceiro, un sucedáneo de la figura parental d'eidantificaçon.
2. Scolha oubjetal narcesista, ó simétrica: Neste causo, la pessona se liga a un parceiro que se assemelha:
la) al que se ye;
b) al que se fui;
c) al que gustarie de ser;
d) al que ten ua parte de l que se fui.
L bínclo se stablece a partir dua eideia de poder, ourgulho, [[onipoténcia]] i ambiçon. Por eisemplo: l parceiro serie alguien que seia defícel, la fin de se acumparar cul an fuorça i an capacidade manipuladora. Hai un jogo sadomasoquista na relaçon. Eisemplo: ua pessona, mui cerrada, tímida i ansegura se sente atraída pul parceiro arrogante i sociable. Ye probable qu'ua de las partes acabe çprezando l'outra.
3. Scolha oubjetal edípica, ó dissimétrica: trata-se dua scolha regida pula eidantificaçon madura i adulta al pai de l mesmo sexo.
alguns eisemplos:
la) un rapaç se casa cun ua mulhier que, d'algua forma, repersenta la mai de l;
b) casales que percuran l seneficado de sue relaçon amorosa, d'anteraçon home-mulhier, baseados nas bibéncias sastifatórias an sues familhas d'ourige.
Las afirmaçones de Alberto Eiguer se baseórun an pesquisas feitas durante anhos, na [[Fráncia]], cun casales que percurórun terapie. Las bases teóricas se fundamentan na [[teorie]] psicanalítica de l [[Cumplexo de Édipo]] i sue resoluçon – teorie esta colocada an xeque por einúmaros outores. Afinal, [[Freud]] bibeu na época bitoriana i tenie, por modelo, la familha struturada pul pai, mai i filhos. Esse tipo de familha, por ancrible que pareça, solamente fui defenido por Littré, an [[1869]] (hai menos de duzientos anhos).
Aliás, ye buono lembrar que la palabra "familha" deriba de l berbete latino "famulus" = 'domésticos, serbidores, [[scrabo]]s, séquito, comitiba, corteijo, [[casa]], familha'.
== Struturas fameliares ==
La familha assume ua strutura caratelística. Por strutura antende-se, “ua forma d'ourganizaçon ó çposiçon dun númaro de cumponentes que se anter-relacionan de maneira specífica i recorrente” (WHALEY i WONG, 1989; p. 21). Deste modo, la strutura fameliar cumpone-se dun cunjunto d'andibíduos cun cundiçones i an posiçones, socialmente reconhecidas, i cun ua anteraçon regular i recorrente tamien eilha, socialmente aprobada. La familha puode anton, assumir ua strutura ''[[familha nuclear|nuclear]]'' ó ''cunjugal'', que cunsiste an dues pessonas adultas (tradecionalmente ua mulhier i un home) i ne ls sous filhos, biológicos ó adotados, habitando nun ambiente fameliar quemun. La strutura nuclear ten ua grande capacidade d'adataçon, reformulando la sue custituiçon, quando necessairo.
Eesisten tamien familhas cun ua strutura de ''pais únicos'' ó [[Familha monoparental|monoparental]], tratando-se dua bariaçon de la strutura nuclear tradecional debido la fenómenos sociales, cumo l [[dibórcio]], óbito, abandono de lar, eilegitimidade ó aporfilhaçon de ninos por ua solo pessona.
La '''familha ampliada''' ó '''stensa''' (tamien dita '''cunsanguínea''') ye ua strutura mais ampla, que cunsiste na familha nuclear, mais ls parientes diretos ó colaterales, eisistindo ua stenson de las relaçones antre pais i filhos para abós, pais i nietos.
Para para alhá destas struturas, eisisten tamien las por bezes chamadas de [[Familha altarnatiba|familhas altarnatibas]], stando antre estas las familhas '''quemunitárias''' i las '''[[familhas cinta de la bielha]]''', las custituídas por pessonas [[LGBT]] - lésbicas, gays, bissexuales ó trasgéneros - i ls sous filhos.
Las [[Familha quemunitária|familhas quemunitárias]], al cuntrairo de ls sistemas fameliares tradecionales, adonde a total respunsabelidade pula criaçon i eiducaçon de las ninos se cinge als pais i a la scuola, nestas familhas, l papel de ls pais ye çcentralizado, sendo ls ninos de la respunsabelidade de todos ls nembros adultos.
Quanto al tipo de relaçones pessonales que se apersentan nua familha, LÉBI-STRAUSS (cit. por PINHEIRO, 1999), refire trés tipos de relaçon. San eilhas, la d'aliança (casal), la de feliaçon (pais i filhos) i la de cunsanguenidade (armanos). Ye nesta relaçon de parentesco, de pessonas que se binculan pul casamiento ó por ouniones sexuales, que se gírun ls filhos.
Segundo ATKINSON i MURRAY (cit. por BARA, 1996), la familha ye un sistema social uno, cumpuosto por un grupo d'andibíduos, cada un cun un papel atribuído, i ambora defrenciados, cunsustancian l funcionamiento de l sistema cumo un to. L cunceito de familha, al ser abordado, eiboca oubrigatoriamente, ls cunceitos de papéis i funçones, cumo se ténen benido a berificar.
An todas las familhas, andependientemente de la sociadade, cada nembro acupa detreminada posiçon ó ten detreminado statuto, cumo por eisemplo, marido, mulhier, filho ó armano, sendo ourientados por papéis. Papéis estes, que nun son mais de l que, ''“las spetatibas de cumportamiento, d'oubrigaçones i de dreitos que stan associados a ua dada posiçon na familha ó ne l grupo social” (DUBALL ; MILLER cit. por STANHOPE, 1999; p. 502).''
Assi sendo, i ampeçando puls adultos na familha, ls sous papéis barian muito, tenendo NYE (cit. por STANHOPE, 1999) cunsidrado cumo caratelísticos ls seguintes: la ''“socializaçon de a nino”'', relacionado culas atebidades cuntribuintes pa l zambolbimiento de las capacidades mentales i sociales de a nino; ls ''“cuidados a las ninos”'', tanto físicos cumo emocionales, perspetibando l sou zambolbimiento saudable; l ''“papel de suporte fameliar”'', qu'anclui la porduçon i/ ó oubtençon de benes i serbícios necessairos a la familha; l ''“papel d'ancarregados de ls assuntos domésticos”'', adonde stan ancluídos ls serbícios domésticos, que bisan l prazer i l cunfuorto de ls nembros de la familha; l ''“papel de manutençon de las relaçones fameliares”'', relacionado cula manutençon de l cuntato cun parientes i amplicando l'ajuda an situaçones de crise; ls ''“papéis sexuales”'', relacionado culas relaçones sexuales antre ambos ls parceiros; l ''“papel terapéutico”'', qu'amplica l'ajuda i apoio emocional aquando de ls porblemas fameliares; l ''“papel recreatibo”'', relacionado cul proporcionar dibertimientos a la familha, bisando l relaxamiento i zambolbimiento pessonal.
Relatibamente als papéis de ls armanos, estes son promotores i recetores, an simultáneo, de l porcesso de socializaçon na familha, ajudando a stablecer i manter las normas, promobendo l zambolbimiento de la cultura fameliar. ''“Cuntribuen pa la formaçon de l'eidantidade uns de ls outros serbindo de defensores i protetores, anterpretando l mundo sterior, ansinando ls outros subre eiquidade, formando alianças, çcutindo, negociando i ajustando mutuamente ls cumportamientos uns de ls outros” (Eiden; p. 502).''
Hai a salientar, relatibamente als papéis atribuídos que, será eideal qu'eisista algua flexibelidade, assi cumo, la possibelidade de troca ocasional desses mesmos papéis, aquando, por eisemplo, un de ls nembros nun puoda zampenhar l sou (SOARES, 2003).
== Funçones de familha ==
Cumo ls papéis, las funçones stan eigualmente amplícitas nas familhas, cumo yá fui referido. Las familhas cumo agregaçones sociales, al longo de ls tiempos, assumen ó renuncian funçones de proteçon i socializaçon de ls sous nembros, cumo repuosta a las necidades de la sociadade pertencente. Nesta perspetiba, las funçones de la familha regen-se por dous oubjetibos, sendo un de nible anterno, cumo la proteçon psicossocial de ls nembros, i l'outro de nible sterno, cumo l'acomodaçon a ua cultura i sue trasmisson. La familha debe anton, respunder a las mudanças sternas i anternas de modo a atender a las nuobas circunstáncias sin, inda assi, perder la cuntenidade, proporcionando siempre un squema de refréncia pa ls sous nembros (MINUCHIN, 1990). Eesiste por bias desso, ua dupla respunsabelidade, esto ye, la de dar repuosta a las necidades quier de ls sous nembros, quier de la sociadade (STANHOPE, 1999).
DUBALL i MILLER (cit. por Eiden) eidantificórun cumo funçones fameliares, las seguintes: ''“geradora d'afeto”'', antre ls nembros de la familha; ''“proporcionadora de sigurança i aceitaçon pessonal”'', promobendo un zambolbimiento pessonal natural; ''“proporcionadora de sastifaçon i sentimiento d'outelidade”'', atrabeç de las atebidades que sastifazen ls nembros de la familha; ''“asseguradora de la cuntenidade de las relaçones”'', proporcionando relaçones duradouras antre ls fameliares; ''“proporcionadora de stabelidade i socializaçon”'', assegurando la cuntenidade de la cultura de la sociadade correspondente; ''“ampositora de l'outoridade i de l sentimiento de l que ye correto”'', relacionado cula daprendizaige de las regras i normas, dreitos i oubrigaçones caratelísticas de las sociadades houmanas. Para para alhá destas funçones, STANHOPE (1999) acrecenta inda ua funçon relatiba a la salude, na medida, an que la familha protege la salude de ls sous nembros, dando apoio i repuosta a las necidades básicas an situaçones de malina. “La familha, cumo ua ounidade, zambolbe un sistema de balores, fés i atitudes face a la salude i malina que son spressas i demunstradas atrabeç de ls cumportamientos de salude-malina de ls sous nembros (stado de salude de la familha)” (Eiden; p. 503).
Para SERRA (1999), la familha ten cumo funçon primordial la de proteçon, tenendo subretodo, potencialidades para dar apoio emocional pa la resoluçon de porblemas i cunflitos, podendo formar ua barreira defensiba contra agressones sternas. FALLON [eit al.] (cit. por Eiden) reforça inda que, familha ajuda a manter la salude física i mental de l'andibíduo, por custituir l maior recurso natural para lidar cun situaçones potenciadoras de stress associadas a la bida na quemunidade.
Relatibamente a la ''nino'', la necidade mais básica de la mesma, remete-se pa la figura materna, que l'alimenta, protege i ansina, assi cumo cria un apego andebidual siguro, cuntribuindo para un bun zambolbimiento de la familha i por bias desso para un bun zambolbimiento de a nino. La familha ye anton, pa a nino, un grupo seneficatibo de pessonas, d'apoio, cumo ls pais, ls pais adotibos, ls tutores, ls armanos, antre outros. Assi, l nino assume un lugar relebante na ounidade fameliar, adonde se sente sigura. La nible de l porcesso de socializaçon la familha assume, eigualmente, un papel mui amportante, yá que ye eilha que modela i porgrama l cumportamiento i l sentido d'eidantidade de a nino. Al crecíren juntas, familha i nino, promoben l'acomodaçon de la familha a las necidades de a nino, delimitando árias d'outonomie, que l nino speriencia cumo separaçon.
La familha ten tamien, un papel eissencial para cula [[nino]], que ye l de l'afetebidade, tal cumo yá fui referido. Para MCHAFFIE (cit. por PINHEIRO, 1999), la sue amportança ye primordial pus cunsidra l'alimiento afetibo tan amprescindible, cumo ls nutrientes [[orgánico]]s. “Sin l'afeto dun adulto, l ser houmano anquanto nino nun zambolbe la sue capacidade de cunfiar i de se relacionar cul outro” (Eiden; p. 30).
Deste modo, “(...) la familha custitui l purmeiro, l mais fundante i l mais amportante grupo social de to la pessona, bien cumo l sou quadro de refréncia, stablecido atrabeç de las relaçones i eidantificaçones que l nino criou durante l zambolbimiento” (BARA, 1996; p. 8), tornando-la na [[matriç]] de la [[eidantidade]].
== Cunceito stórico de familha ==
L termo “familha” ye deribado de l latin “famulus”, que senefica “scrabo doméstico”. Este termo fui criado na [[Roma Antiga]] para chamar un nuobo grupo social que surgiu antre las tribos latinas, al séren antroduzidas a la [[agricultura]] i tamien [[scrabidon]] legalizada.
Ne l dreito romano clássico la "familha natural" crece d'amportança - esta familha ye baseada ne l casamiento i ne l bínclo de sangre. La familha natural ye l'agrupamiento custituído solo de ls cónjuges i de sous filhos. La familha natural ten por base l casamiento i las relaçones jurídicas del resultantes, antre ls cónjuges, i pais i filhos.<ref>ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu de Janeiro: Forense, 1977. II bol. m. 282.</ref>
Se nesta época predominaba ua strutura fameliar patriarcal an qu'un basto leque de pessonas se ancontraba sob l'outoridade de l mesmo xefe, ne ls tiempos mediebales ([[Eidade Média]]), las pessonas ampeçórun a star ligadas por bínclos matrimoniales, formando nuobas familhas. Dessas nuobas familhas fazie tamien parte la çcendéncia gerada que, assi, tenie dues familhas, la paterna i la materna.
Cula Reboluçon Francesa surgiran ls casamientos laicos ne l Oucidente i, cula Reboluçon Andustrial, tornórun-se frequentes ls mobimientos migratórios para cidades maiores, custruídas an redror de ls cumplexos [[andustria]]is. Estas mudanças demográficas ouriginórun l streitamiento de ls laços fameliares i las pequeinhas familhas, nun cenairo similar al qu'eisiste hoije an die. Las mulhieres saen de casa, antegrando la populaçon atiba, i la [[eiducaçon]] de ls filhos ye partilhada culas scuolas. Ls idosos deixan tamien de poder cuntar cul apoio direto de ls fameliares ne ls moldes pré-Reboluçones Francesa i Andustrial, sendo antregues als cuidados d'anstituiçones d'assisténcia (cf. MOREIRA, 2001). Na altura, la familha era defenida cumo un “agregado doméstico (…) cumpuosto por pessonas ounidas por bínclos d'aliança, cunsanguenidade ó outros laços sociales, podendo ser restrita ó alargada” (MOREIRA, 2001, p. 22). Nesta defeniçon, nota-se l'ambiguidade motibada pula trasiçon antre l período anterior a las reboluçones, repersentada pulas refréncias a la familha alargada, cula tendéncia reducionista qu'ampeçaba a anstalar-se refletida puls bínclos d'aliança matrimonial.
Na cultura oucidental, ua familha ye defenida specificamente cumo un grupo de pessonas de mesmo [[sangre]], ó ounidas legalmente (cumo ne l casamiento i na adoçon). Muitos [[etnologie|etnólogos]] argumentan que la noçon de "sangre" cumo eilemiento d'unificaçon fameliar debe ser antendida metaforicamente; dízen qu'an muitas sociadades i culturas nó-oucidentales la familha ye defenida por outros cunceitos que nun "sangre". La familha poderie assi se custituir dua anstituiçon normalizada por ua série de regulamientos d'afeliaçon i aliança, aceitos puls nembros. Alguns destes regulamientos ambolben: la [[sogamia]], la [[andogamia]], l [[ancesto]], la [[monogamia]], la [[poligamia]], i la [[poliandria]].
La familha ben-se trasformando atrabeç de ls tiempos, acumpanhando las mudanças relegiosas, eiquenómicas i sócio-culturales de l cuntesto an que se ancontran anseridas. Esta ye un spácio sócio-cultural que puode ser cuntinamente renobado i reconstruído; l cunceito de próssimo ancontra-se rializado mais qu'an outro spácio social qualquiera, i puode ser bisto cumo un spácio político de natureza criatiba i anspiradora sendo bital para qualquiera ciscunstáncia la trasmisson de balores socialmente aceitos.
Assi, la familha deberá ser ancarada cumo un to qu'antegra cuntestos mais bastos cumo la quemunidade an que se ansere. D'ancuontro l'esta afirmaçon, [[[[JANOSIK]] i GREEN]], refíren que la familha ye un ''“sistema de nembros anterdependentes que possuen dous atributos: quemunidade drento de la familha i anteraçon cun outros nembros” ([[STANHOPE]], 1999, p. 492).''
[[Angels]], an sou libro [[Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado]], faç ua ligaçon de la familha cula porduçon material, outelizando-se de l materialismo-hitórico-dialético i relacionando la monogamia cumo "propiadade pribada de a mulhier".
Atrabeç dua análeze de [[DNA]], pesquisadores cordenados por Wolfgang Haak, de la [[Ounibersidade de Adelaide]], na [[Oustrália]], eidantificórun quatro cuorpos cumo sendo ua mai, un pai i sous dous filhos, de 8 ó 9 anhos i 4 ó 5 anhos. Cun ua eidade de 4600 anhos la çcubierta cunsiste ne l mais antigo registro genético molecular yá eidantificado dua familha ne l mundo. <ref>[http://oglobo.globo .com/ciencia/mat/2008/11/18/eidantificado_mais_antigo_registro_genetico_de_ua_famelia_ne l_mundo-586450110.asp Oglobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} Bejitado an 20.11.2008.</ref><ref>Jornal L Globo, 19.11.2008, pg. 36</ref>
== Familha rial ==
{{AP|[[Familha rial]]}}
Outro tipo coincido de strutura fameliar son las '''familhas reales'''. Chama-se familha rial la relaçon stendida de ls nembros dun [[soberano]], giralmente dun [[stado]] [[monarquia|monárquico]]. Ls nembros de las familhas reales recíben çtaque i prebilégio delantre l círclo social de sue nacion, sendo muitas bezes tenidos cumo personalidades políticas destes. Ua de las mais famosas familhas reales de l mundo ye la [[Familha rial británica]].
== {{Bibliografie}} ==
* ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu: Forense, 1977.
* MINUCHIN, Salbador – ''Familhas: Funcionamiento & Tratamiento''. Porto Alegre: Artes Médicas, 1990. p. 25-69.
* SARACENO, Chiara – ''Sociologie de la Familha'', Lisboua: Stampa, 1997.
* STANHOPE, Marcia – ''Teories i Zambolbimiento Fameliar''. In STANHOPE, Marcia ; LANCASTER, Jeanette – Anfermaige Quemunitária: Promoçon de Salude de Grupos, Familhas i Andibíduos. 1.ª ed. Lisboua : Lusociéncia, 1999. ISBN 972-8383-05-3. p. 492-514.
* Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado.
{{Wikiquote|Familha}}
{{Wiktionary1|Familha}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carta de ls Dreitos de la Familha]]
* [[Casa]]
* [[Casamiento]]
* [[Casamiento relegioso]]
* [[Centro de stória de la familha]]
* [[Familhas cinta de la bielha]]
* [[Familha na Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Genealogie]]
* [[Lei de Defesa de l Casamiento]]
* [[Relaçones fameliares]]
* [[Mulhier na stória]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.unicef.org/brazil La Familha]. UNICEF - Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia. Sítio an pertués, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [
[[Catadorie:Sociologie]]
[[Catadorie:Genealogie]]
[[Catadorie:Dreito de familha]]
[[Catadorie:Familha| ]]
r4f6lm7u6zmnoqxlp5h27dl3szqln7p
107496
107495
2026-07-30T11:16:25Z
~2026-42309-25
15429
/* Lhigaçones sternas */
107496
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
{{Rebison|data=Febreiro de 2008}}
{{reciclar}}
[[Fexeiro:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|200px|Retrato an pintura dua familha tradecional]]
La '''familha''' ye ounidade básica de la [[sociadade]] formada por [[andibíduos]] cun [[ancestral|ancestrales]] an quemun ó ligados por laços [[Afeto|afetibos]].
==Eitimologie==
Latin '''''famulus''''' = que sirbe, lugar an funçon de<ref name="dizionario">[http://www.onto.net.br/andex.php?title=Fan%C3%ADlia Dicionário de Ontopsicologie|MENEGHETTI, Antonio. ''Dicionário de Ontopsicologie.'' 2 ed. reb. Recanto Maestro: Ontopsicologica Eiditrice, 2008. ISBN 978-85-88381-41-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Latin '''''faama''''' = casa<ref name="etimo-faama">[http://www.etimo.it/?tern=famiglia Eitimologie de "familha" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>
Latin '''''famulo''''' = de l berbo ''facere'', a andicar ''que faç, que sirbe''<ref name="etimo-famulo">[http://www.etimo.it/?tern=famulo Eitimologie de "famulo" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>.
== Cunceito de familha ==
Ua familha tradecional ye normalmente formada por un home i ua mulhier, ounidos por [[matrimónio]] ó ounion de fato; ls filhos que beniren a eisistir cumponen ua familha nuclear ó eilementar.
La familha repersenta un [[grupo]] social primairo qu'anfluencia i ye anfluenciado por outras pessonas i anstituiçones. Ye un [[grupo (Sociologie)|grupo]] de [[pessona]]s, ó un númaro de grupos domésticos ligados por çcendéncia (demunstrada ó stipulada) a partir dun [[ancestral]] quemun, [[matrimonho]] ó [[adoçon]]. Nesse sentido l termo cunfunde-se cun [[clana]]. Drento dua familha eisiste siempre algun grau de [[parentesco]]. Nembros dua familha questuman cumpartilhar de l mesmo [[subrenome]], heirdado de ls ascendentes diretos. La familha ye ounida por múltiplos laços capazes de manter ls nembros moralmente, materialmente i reciprocamente durante ua bida i durante las geraçones.
Familha sustituta ye aqueilha nacida de ls anstitutos jurídicos de la [[guarda]], [[tutela]] i [[adoçon]]. Ye ua situaçon scepcional, podendo ser l'adoçon, que ye defenitiba ó guarda i tutela que son trasitórias.<ref>DIAS, Wagner Ampeço Freitas. Statuto de la Nino i de l Adolescente. In: Flábia Cristina (org.). Eisame de la OAB. Salbador: JusPODIBM, 2013, páigina 357</ref>
Ne l'anterior de la familha, ls andibíduos puoden custituir susistemas, formados pula [[geraçon]], [[sexo]], antresse i funçon, habendo defrentes nibles de [[poder]], i adonde ls cumportamientos dun nembro afetan i anfluencian ls outros nembros. La familha cumo ounidade social, anfrenta ua série de tarefas de zambolbimiento, diferindo la nible de ls [[parámetro]]s [[cultura]]is, mas tenndo las mesmas raízes ounibersales (MINUCHIN,1990).
[[Fexeiro:Famelia Lalli.jpg|thumb|left|Ua familha brasileira]]
[[Alberto Eiguer]], psicanalista francés, an sous libros “Un Dibana pa la Familha” i "L Parentesco Fantasmático" stablece alguns “organizadores” qu'ourientan la scolha de parceiro. Para el, ls casamientos i, por stenson, la familha, se struturan por macanismos ancuncientes ligados a las purmeiras spriéncias de binculaçon.
Para Eiguer, son trés ourganizadores: 1) Scolha d'oubjeto; 2) las bibéncias de l “you fameliar” i sentimientos de pertença”; 3) l remanse fameliar, bebido na purmeira anfáncia, repersentando ua eimaige eidealizada de ls pais.
Quanto al purmeiro iten - “scolha d'oubjeto” - haberie trés modelos:
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|300px|Ua familha norte-amaricana]]
# Scolha oubjetal anaclítica, ó assimétrica: l [[home]] ó la [[mulhier]] buscan un parceiro que les forneça amparo i apoio (mai ó [[pai]] de la [[anfáncia]]). Ye ua scolha alimentada pula pulson de cunserbaçon i bisa, antes de todo, dominar l'angústia de perda de las figuras parentales. Haberie ua eidantificaçon mútua na perda i cada un eidealiza l'outro. D'algua forma, l casal se julga sabedor de cumo un debe sanar la falta de l'outro. dous caminos se ouferecen:
la) defensibo: quando l'home scolhe ua mulhier que ye l'ouposto al pai i bice bersa;
b) regressibo: quando se eidantifica, ne l parceiro, un sucedáneo de la figura parental d'eidantificaçon.
2. Scolha oubjetal narcesista, ó simétrica: Neste causo, la pessona se liga a un parceiro que se assemelha:
la) al que se ye;
b) al que se fui;
c) al que gustarie de ser;
d) al que ten ua parte de l que se fui.
L bínclo se stablece a partir dua eideia de poder, ourgulho, [[onipoténcia]] i ambiçon. Por eisemplo: l parceiro serie alguien que seia defícel, la fin de se acumparar cul an fuorça i an capacidade manipuladora. Hai un jogo sadomasoquista na relaçon. Eisemplo: ua pessona, mui cerrada, tímida i ansegura se sente atraída pul parceiro arrogante i sociable. Ye probable qu'ua de las partes acabe çprezando l'outra.
3. Scolha oubjetal edípica, ó dissimétrica: trata-se dua scolha regida pula eidantificaçon madura i adulta al pai de l mesmo sexo.
alguns eisemplos:
la) un rapaç se casa cun ua mulhier que, d'algua forma, repersenta la mai de l;
b) casales que percuran l seneficado de sue relaçon amorosa, d'anteraçon home-mulhier, baseados nas bibéncias sastifatórias an sues familhas d'ourige.
Las afirmaçones de Alberto Eiguer se baseórun an pesquisas feitas durante anhos, na [[Fráncia]], cun casales que percurórun terapie. Las bases teóricas se fundamentan na [[teorie]] psicanalítica de l [[Cumplexo de Édipo]] i sue resoluçon – teorie esta colocada an xeque por einúmaros outores. Afinal, [[Freud]] bibeu na época bitoriana i tenie, por modelo, la familha struturada pul pai, mai i filhos. Esse tipo de familha, por ancrible que pareça, solamente fui defenido por Littré, an [[1869]] (hai menos de duzientos anhos).
Aliás, ye buono lembrar que la palabra "familha" deriba de l berbete latino "famulus" = 'domésticos, serbidores, [[scrabo]]s, séquito, comitiba, corteijo, [[casa]], familha'.
== Struturas fameliares ==
La familha assume ua strutura caratelística. Por strutura antende-se, “ua forma d'ourganizaçon ó çposiçon dun númaro de cumponentes que se anter-relacionan de maneira specífica i recorrente” (WHALEY i WONG, 1989; p. 21). Deste modo, la strutura fameliar cumpone-se dun cunjunto d'andibíduos cun cundiçones i an posiçones, socialmente reconhecidas, i cun ua anteraçon regular i recorrente tamien eilha, socialmente aprobada. La familha puode anton, assumir ua strutura ''[[familha nuclear|nuclear]]'' ó ''cunjugal'', que cunsiste an dues pessonas adultas (tradecionalmente ua mulhier i un home) i ne ls sous filhos, biológicos ó adotados, habitando nun ambiente fameliar quemun. La strutura nuclear ten ua grande capacidade d'adataçon, reformulando la sue custituiçon, quando necessairo.
Eesisten tamien familhas cun ua strutura de ''pais únicos'' ó [[Familha monoparental|monoparental]], tratando-se dua bariaçon de la strutura nuclear tradecional debido la fenómenos sociales, cumo l [[dibórcio]], óbito, abandono de lar, eilegitimidade ó aporfilhaçon de ninos por ua solo pessona.
La '''familha ampliada''' ó '''stensa''' (tamien dita '''cunsanguínea''') ye ua strutura mais ampla, que cunsiste na familha nuclear, mais ls parientes diretos ó colaterales, eisistindo ua stenson de las relaçones antre pais i filhos para abós, pais i nietos.
Para para alhá destas struturas, eisisten tamien las por bezes chamadas de [[Familha altarnatiba|familhas altarnatibas]], stando antre estas las familhas '''quemunitárias''' i las '''[[familhas cinta de la bielha]]''', las custituídas por pessonas [[LGBT]] - lésbicas, gays, bissexuales ó trasgéneros - i ls sous filhos.
Las [[Familha quemunitária|familhas quemunitárias]], al cuntrairo de ls sistemas fameliares tradecionales, adonde a total respunsabelidade pula criaçon i eiducaçon de las ninos se cinge als pais i a la scuola, nestas familhas, l papel de ls pais ye çcentralizado, sendo ls ninos de la respunsabelidade de todos ls nembros adultos.
Quanto al tipo de relaçones pessonales que se apersentan nua familha, LÉBI-STRAUSS (cit. por PINHEIRO, 1999), refire trés tipos de relaçon. San eilhas, la d'aliança (casal), la de feliaçon (pais i filhos) i la de cunsanguenidade (armanos). Ye nesta relaçon de parentesco, de pessonas que se binculan pul casamiento ó por ouniones sexuales, que se gírun ls filhos.
Segundo ATKINSON i MURRAY (cit. por BARA, 1996), la familha ye un sistema social uno, cumpuosto por un grupo d'andibíduos, cada un cun un papel atribuído, i ambora defrenciados, cunsustancian l funcionamiento de l sistema cumo un to. L cunceito de familha, al ser abordado, eiboca oubrigatoriamente, ls cunceitos de papéis i funçones, cumo se ténen benido a berificar.
An todas las familhas, andependientemente de la sociadade, cada nembro acupa detreminada posiçon ó ten detreminado statuto, cumo por eisemplo, marido, mulhier, filho ó armano, sendo ourientados por papéis. Papéis estes, que nun son mais de l que, ''“las spetatibas de cumportamiento, d'oubrigaçones i de dreitos que stan associados a ua dada posiçon na familha ó ne l grupo social” (DUBALL ; MILLER cit. por STANHOPE, 1999; p. 502).''
Assi sendo, i ampeçando puls adultos na familha, ls sous papéis barian muito, tenendo NYE (cit. por STANHOPE, 1999) cunsidrado cumo caratelísticos ls seguintes: la ''“socializaçon de a nino”'', relacionado culas atebidades cuntribuintes pa l zambolbimiento de las capacidades mentales i sociales de a nino; ls ''“cuidados a las ninos”'', tanto físicos cumo emocionales, perspetibando l sou zambolbimiento saudable; l ''“papel de suporte fameliar”'', qu'anclui la porduçon i/ ó oubtençon de benes i serbícios necessairos a la familha; l ''“papel d'ancarregados de ls assuntos domésticos”'', adonde stan ancluídos ls serbícios domésticos, que bisan l prazer i l cunfuorto de ls nembros de la familha; l ''“papel de manutençon de las relaçones fameliares”'', relacionado cula manutençon de l cuntato cun parientes i amplicando l'ajuda an situaçones de crise; ls ''“papéis sexuales”'', relacionado culas relaçones sexuales antre ambos ls parceiros; l ''“papel terapéutico”'', qu'amplica l'ajuda i apoio emocional aquando de ls porblemas fameliares; l ''“papel recreatibo”'', relacionado cul proporcionar dibertimientos a la familha, bisando l relaxamiento i zambolbimiento pessonal.
Relatibamente als papéis de ls armanos, estes son promotores i recetores, an simultáneo, de l porcesso de socializaçon na familha, ajudando a stablecer i manter las normas, promobendo l zambolbimiento de la cultura fameliar. ''“Cuntribuen pa la formaçon de l'eidantidade uns de ls outros serbindo de defensores i protetores, anterpretando l mundo sterior, ansinando ls outros subre eiquidade, formando alianças, çcutindo, negociando i ajustando mutuamente ls cumportamientos uns de ls outros” (Eiden; p. 502).''
Hai a salientar, relatibamente als papéis atribuídos que, será eideal qu'eisista algua flexibelidade, assi cumo, la possibelidade de troca ocasional desses mesmos papéis, aquando, por eisemplo, un de ls nembros nun puoda zampenhar l sou (SOARES, 2003).
== Funçones de familha ==
Cumo ls papéis, las funçones stan eigualmente amplícitas nas familhas, cumo yá fui referido. Las familhas cumo agregaçones sociales, al longo de ls tiempos, assumen ó renuncian funçones de proteçon i socializaçon de ls sous nembros, cumo repuosta a las necidades de la sociadade pertencente. Nesta perspetiba, las funçones de la familha regen-se por dous oubjetibos, sendo un de nible anterno, cumo la proteçon psicossocial de ls nembros, i l'outro de nible sterno, cumo l'acomodaçon a ua cultura i sue trasmisson. La familha debe anton, respunder a las mudanças sternas i anternas de modo a atender a las nuobas circunstáncias sin, inda assi, perder la cuntenidade, proporcionando siempre un squema de refréncia pa ls sous nembros (MINUCHIN, 1990). Eesiste por bias desso, ua dupla respunsabelidade, esto ye, la de dar repuosta a las necidades quier de ls sous nembros, quier de la sociadade (STANHOPE, 1999).
DUBALL i MILLER (cit. por Eiden) eidantificórun cumo funçones fameliares, las seguintes: ''“geradora d'afeto”'', antre ls nembros de la familha; ''“proporcionadora de sigurança i aceitaçon pessonal”'', promobendo un zambolbimiento pessonal natural; ''“proporcionadora de sastifaçon i sentimiento d'outelidade”'', atrabeç de las atebidades que sastifazen ls nembros de la familha; ''“asseguradora de la cuntenidade de las relaçones”'', proporcionando relaçones duradouras antre ls fameliares; ''“proporcionadora de stabelidade i socializaçon”'', assegurando la cuntenidade de la cultura de la sociadade correspondente; ''“ampositora de l'outoridade i de l sentimiento de l que ye correto”'', relacionado cula daprendizaige de las regras i normas, dreitos i oubrigaçones caratelísticas de las sociadades houmanas. Para para alhá destas funçones, STANHOPE (1999) acrecenta inda ua funçon relatiba a la salude, na medida, an que la familha protege la salude de ls sous nembros, dando apoio i repuosta a las necidades básicas an situaçones de malina. “La familha, cumo ua ounidade, zambolbe un sistema de balores, fés i atitudes face a la salude i malina que son spressas i demunstradas atrabeç de ls cumportamientos de salude-malina de ls sous nembros (stado de salude de la familha)” (Eiden; p. 503).
Para SERRA (1999), la familha ten cumo funçon primordial la de proteçon, tenendo subretodo, potencialidades para dar apoio emocional pa la resoluçon de porblemas i cunflitos, podendo formar ua barreira defensiba contra agressones sternas. FALLON [eit al.] (cit. por Eiden) reforça inda que, familha ajuda a manter la salude física i mental de l'andibíduo, por custituir l maior recurso natural para lidar cun situaçones potenciadoras de stress associadas a la bida na quemunidade.
Relatibamente a la ''nino'', la necidade mais básica de la mesma, remete-se pa la figura materna, que l'alimenta, protege i ansina, assi cumo cria un apego andebidual siguro, cuntribuindo para un bun zambolbimiento de la familha i por bias desso para un bun zambolbimiento de a nino. La familha ye anton, pa a nino, un grupo seneficatibo de pessonas, d'apoio, cumo ls pais, ls pais adotibos, ls tutores, ls armanos, antre outros. Assi, l nino assume un lugar relebante na ounidade fameliar, adonde se sente sigura. La nible de l porcesso de socializaçon la familha assume, eigualmente, un papel mui amportante, yá que ye eilha que modela i porgrama l cumportamiento i l sentido d'eidantidade de a nino. Al crecíren juntas, familha i nino, promoben l'acomodaçon de la familha a las necidades de a nino, delimitando árias d'outonomie, que l nino speriencia cumo separaçon.
La familha ten tamien, un papel eissencial para cula [[nino]], que ye l de l'afetebidade, tal cumo yá fui referido. Para MCHAFFIE (cit. por PINHEIRO, 1999), la sue amportança ye primordial pus cunsidra l'alimiento afetibo tan amprescindible, cumo ls nutrientes [[orgánico]]s. “Sin l'afeto dun adulto, l ser houmano anquanto nino nun zambolbe la sue capacidade de cunfiar i de se relacionar cul outro” (Eiden; p. 30).
Deste modo, “(...) la familha custitui l purmeiro, l mais fundante i l mais amportante grupo social de to la pessona, bien cumo l sou quadro de refréncia, stablecido atrabeç de las relaçones i eidantificaçones que l nino criou durante l zambolbimiento” (BARA, 1996; p. 8), tornando-la na [[matriç]] de la [[eidantidade]].
== Cunceito stórico de familha ==
L termo “familha” ye deribado de l latin “famulus”, que senefica “scrabo doméstico”. Este termo fui criado na [[Roma Antiga]] para chamar un nuobo grupo social que surgiu antre las tribos latinas, al séren antroduzidas a la [[agricultura]] i tamien [[scrabidon]] legalizada.
Ne l dreito romano clássico la "familha natural" crece d'amportança - esta familha ye baseada ne l casamiento i ne l bínclo de sangre. La familha natural ye l'agrupamiento custituído solo de ls cónjuges i de sous filhos. La familha natural ten por base l casamiento i las relaçones jurídicas del resultantes, antre ls cónjuges, i pais i filhos.<ref>ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu de Janeiro: Forense, 1977. II bol. m. 282.</ref>
Se nesta época predominaba ua strutura fameliar patriarcal an qu'un basto leque de pessonas se ancontraba sob l'outoridade de l mesmo xefe, ne ls tiempos mediebales ([[Eidade Média]]), las pessonas ampeçórun a star ligadas por bínclos matrimoniales, formando nuobas familhas. Dessas nuobas familhas fazie tamien parte la çcendéncia gerada que, assi, tenie dues familhas, la paterna i la materna.
Cula Reboluçon Francesa surgiran ls casamientos laicos ne l Oucidente i, cula Reboluçon Andustrial, tornórun-se frequentes ls mobimientos migratórios para cidades maiores, custruídas an redror de ls cumplexos [[andustria]]is. Estas mudanças demográficas ouriginórun l streitamiento de ls laços fameliares i las pequeinhas familhas, nun cenairo similar al qu'eisiste hoije an die. Las mulhieres saen de casa, antegrando la populaçon atiba, i la [[eiducaçon]] de ls filhos ye partilhada culas scuolas. Ls idosos deixan tamien de poder cuntar cul apoio direto de ls fameliares ne ls moldes pré-Reboluçones Francesa i Andustrial, sendo antregues als cuidados d'anstituiçones d'assisténcia (cf. MOREIRA, 2001). Na altura, la familha era defenida cumo un “agregado doméstico (…) cumpuosto por pessonas ounidas por bínclos d'aliança, cunsanguenidade ó outros laços sociales, podendo ser restrita ó alargada” (MOREIRA, 2001, p. 22). Nesta defeniçon, nota-se l'ambiguidade motibada pula trasiçon antre l período anterior a las reboluçones, repersentada pulas refréncias a la familha alargada, cula tendéncia reducionista qu'ampeçaba a anstalar-se refletida puls bínclos d'aliança matrimonial.
Na cultura oucidental, ua familha ye defenida specificamente cumo un grupo de pessonas de mesmo [[sangre]], ó ounidas legalmente (cumo ne l casamiento i na adoçon). Muitos [[etnologie|etnólogos]] argumentan que la noçon de "sangre" cumo eilemiento d'unificaçon fameliar debe ser antendida metaforicamente; dízen qu'an muitas sociadades i culturas nó-oucidentales la familha ye defenida por outros cunceitos que nun "sangre". La familha poderie assi se custituir dua anstituiçon normalizada por ua série de regulamientos d'afeliaçon i aliança, aceitos puls nembros. Alguns destes regulamientos ambolben: la [[sogamia]], la [[andogamia]], l [[ancesto]], la [[monogamia]], la [[poligamia]], i la [[poliandria]].
La familha ben-se trasformando atrabeç de ls tiempos, acumpanhando las mudanças relegiosas, eiquenómicas i sócio-culturales de l cuntesto an que se ancontran anseridas. Esta ye un spácio sócio-cultural que puode ser cuntinamente renobado i reconstruído; l cunceito de próssimo ancontra-se rializado mais qu'an outro spácio social qualquiera, i puode ser bisto cumo un spácio político de natureza criatiba i anspiradora sendo bital para qualquiera ciscunstáncia la trasmisson de balores socialmente aceitos.
Assi, la familha deberá ser ancarada cumo un to qu'antegra cuntestos mais bastos cumo la quemunidade an que se ansere. D'ancuontro l'esta afirmaçon, [[[[JANOSIK]] i GREEN]], refíren que la familha ye un ''“sistema de nembros anterdependentes que possuen dous atributos: quemunidade drento de la familha i anteraçon cun outros nembros” ([[STANHOPE]], 1999, p. 492).''
[[Angels]], an sou libro [[Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado]], faç ua ligaçon de la familha cula porduçon material, outelizando-se de l materialismo-hitórico-dialético i relacionando la monogamia cumo "propiadade pribada de a mulhier".
Atrabeç dua análeze de [[DNA]], pesquisadores cordenados por Wolfgang Haak, de la [[Ounibersidade de Adelaide]], na [[Oustrália]], eidantificórun quatro cuorpos cumo sendo ua mai, un pai i sous dous filhos, de 8 ó 9 anhos i 4 ó 5 anhos. Cun ua eidade de 4600 anhos la çcubierta cunsiste ne l mais antigo registro genético molecular yá eidantificado dua familha ne l mundo. <ref>[http://oglobo.globo .com/ciencia/mat/2008/11/18/eidantificado_mais_antigo_registro_genetico_de_ua_famelia_ne l_mundo-586450110.asp Oglobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} Bejitado an 20.11.2008.</ref><ref>Jornal L Globo, 19.11.2008, pg. 36</ref>
== Familha rial ==
{{AP|[[Familha rial]]}}
Outro tipo coincido de strutura fameliar son las '''familhas reales'''. Chama-se familha rial la relaçon stendida de ls nembros dun [[soberano]], giralmente dun [[stado]] [[monarquia|monárquico]]. Ls nembros de las familhas reales recíben çtaque i prebilégio delantre l círclo social de sue nacion, sendo muitas bezes tenidos cumo personalidades políticas destes. Ua de las mais famosas familhas reales de l mundo ye la [[Familha rial británica]].
== {{Bibliografie}} ==
* ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu: Forense, 1977.
* MINUCHIN, Salbador – ''Familhas: Funcionamiento & Tratamiento''. Porto Alegre: Artes Médicas, 1990. p. 25-69.
* SARACENO, Chiara – ''Sociologie de la Familha'', Lisboua: Stampa, 1997.
* STANHOPE, Marcia – ''Teories i Zambolbimiento Fameliar''. In STANHOPE, Marcia ; LANCASTER, Jeanette – Anfermaige Quemunitária: Promoçon de Salude de Grupos, Familhas i Andibíduos. 1.ª ed. Lisboua : Lusociéncia, 1999. ISBN 972-8383-05-3. p. 492-514.
* Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado.
{{Wikiquote|Familha}}
{{Wiktionary1|Familha}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carta de ls Dreitos de la Familha]]
* [[Casa]]
* [[Casamiento]]
* [[Casamiento relegioso]]
* [[Centro de stória de la familha]]
* [[Familhas cinta de la bielha]]
* [[Familha na Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Genealogie]]
* [[Lei de Defesa de l Casamiento]]
* [[Relaçones fameliares]]
* [[Mulhier na stória]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.unicef.org/brazil La Familha]. UNICEF - Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia. Sítio an pertués, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [
[[Catadorie:Sociologie]]
[[Catadorie:Genealogie]]
[[Catadorie:Dreito de familha]]
[[Catadorie:Familha| ]]
pc6zp0zrjwawviiyk9k8d7x4ot17aq4
107497
107496
2026-07-30T11:17:04Z
~2026-42309-25
15429
/* Lhigaçones sternas */
107497
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
{{Rebison|data=Febreiro de 2008}}
{{reciclar}}
[[Fexeiro:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|200px|Retrato an pintura dua familha tradecional]]
La '''familha''' ye ounidade básica de la [[sociadade]] formada por [[andibíduos]] cun [[ancestral|ancestrales]] an quemun ó ligados por laços [[Afeto|afetibos]].
==Eitimologie==
Latin '''''famulus''''' = que sirbe, lugar an funçon de<ref name="dizionario">[http://www.onto.net.br/andex.php?title=Fan%C3%ADlia Dicionário de Ontopsicologie|MENEGHETTI, Antonio. ''Dicionário de Ontopsicologie.'' 2 ed. reb. Recanto Maestro: Ontopsicologica Eiditrice, 2008. ISBN 978-85-88381-41-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Latin '''''faama''''' = casa<ref name="etimo-faama">[http://www.etimo.it/?tern=famiglia Eitimologie de "familha" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>
Latin '''''famulo''''' = de l berbo ''facere'', a andicar ''que faç, que sirbe''<ref name="etimo-famulo">[http://www.etimo.it/?tern=famulo Eitimologie de "famulo" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lhengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>.
== Cunceito de familha ==
Ua familha tradecional ye normalmente formada por un home i ua mulhier, ounidos por [[matrimónio]] ó ounion de fato; ls filhos que beniren a eisistir cumponen ua familha nuclear ó eilementar.
La familha repersenta un [[grupo]] social primairo qu'anfluencia i ye anfluenciado por outras pessonas i anstituiçones. Ye un [[grupo (Sociologie)|grupo]] de [[pessona]]s, ó un númaro de grupos domésticos ligados por çcendéncia (demunstrada ó stipulada) a partir dun [[ancestral]] quemun, [[matrimonho]] ó [[adoçon]]. Nesse sentido l termo cunfunde-se cun [[clana]]. Drento dua familha eisiste siempre algun grau de [[parentesco]]. Nembros dua familha questuman cumpartilhar de l mesmo [[subrenome]], heirdado de ls ascendentes diretos. La familha ye ounida por múltiplos laços capazes de manter ls nembros moralmente, materialmente i reciprocamente durante ua bida i durante las geraçones.
Familha sustituta ye aqueilha nacida de ls anstitutos jurídicos de la [[guarda]], [[tutela]] i [[adoçon]]. Ye ua situaçon scepcional, podendo ser l'adoçon, que ye defenitiba ó guarda i tutela que son trasitórias.<ref>DIAS, Wagner Ampeço Freitas. Statuto de la Nino i de l Adolescente. In: Flábia Cristina (org.). Eisame de la OAB. Salbador: JusPODIBM, 2013, páigina 357</ref>
Ne l'anterior de la familha, ls andibíduos puoden custituir susistemas, formados pula [[geraçon]], [[sexo]], antresse i funçon, habendo defrentes nibles de [[poder]], i adonde ls cumportamientos dun nembro afetan i anfluencian ls outros nembros. La familha cumo ounidade social, anfrenta ua série de tarefas de zambolbimiento, diferindo la nible de ls [[parámetro]]s [[cultura]]is, mas tenndo las mesmas raízes ounibersales (MINUCHIN,1990).
[[Fexeiro:Famelia Lalli.jpg|thumb|left|Ua familha brasileira]]
[[Alberto Eiguer]], psicanalista francés, an sous libros “Un Dibana pa la Familha” i "L Parentesco Fantasmático" stablece alguns “organizadores” qu'ourientan la scolha de parceiro. Para el, ls casamientos i, por stenson, la familha, se struturan por macanismos ancuncientes ligados a las purmeiras spriéncias de binculaçon.
Para Eiguer, son trés ourganizadores: 1) Scolha d'oubjeto; 2) las bibéncias de l “you fameliar” i sentimientos de pertença”; 3) l remanse fameliar, bebido na purmeira anfáncia, repersentando ua eimaige eidealizada de ls pais.
Quanto al purmeiro iten - “scolha d'oubjeto” - haberie trés modelos:
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|300px|Ua familha norte-amaricana]]
# Scolha oubjetal anaclítica, ó assimétrica: l [[home]] ó la [[mulhier]] buscan un parceiro que les forneça amparo i apoio (mai ó [[pai]] de la [[anfáncia]]). Ye ua scolha alimentada pula pulson de cunserbaçon i bisa, antes de todo, dominar l'angústia de perda de las figuras parentales. Haberie ua eidantificaçon mútua na perda i cada un eidealiza l'outro. D'algua forma, l casal se julga sabedor de cumo un debe sanar la falta de l'outro. dous caminos se ouferecen:
la) defensibo: quando l'home scolhe ua mulhier que ye l'ouposto al pai i bice bersa;
b) regressibo: quando se eidantifica, ne l parceiro, un sucedáneo de la figura parental d'eidantificaçon.
2. Scolha oubjetal narcesista, ó simétrica: Neste causo, la pessona se liga a un parceiro que se assemelha:
la) al que se ye;
b) al que se fui;
c) al que gustarie de ser;
d) al que ten ua parte de l que se fui.
L bínclo se stablece a partir dua eideia de poder, ourgulho, [[onipoténcia]] i ambiçon. Por eisemplo: l parceiro serie alguien que seia defícel, la fin de se acumparar cul an fuorça i an capacidade manipuladora. Hai un jogo sadomasoquista na relaçon. Eisemplo: ua pessona, mui cerrada, tímida i ansegura se sente atraída pul parceiro arrogante i sociable. Ye probable qu'ua de las partes acabe çprezando l'outra.
3. Scolha oubjetal edípica, ó dissimétrica: trata-se dua scolha regida pula eidantificaçon madura i adulta al pai de l mesmo sexo.
alguns eisemplos:
la) un rapaç se casa cun ua mulhier que, d'algua forma, repersenta la mai de l;
b) casales que percuran l seneficado de sue relaçon amorosa, d'anteraçon home-mulhier, baseados nas bibéncias sastifatórias an sues familhas d'ourige.
Las afirmaçones de Alberto Eiguer se baseórun an pesquisas feitas durante anhos, na [[Fráncia]], cun casales que percurórun terapie. Las bases teóricas se fundamentan na [[teorie]] psicanalítica de l [[Cumplexo de Édipo]] i sue resoluçon – teorie esta colocada an xeque por einúmaros outores. Afinal, [[Freud]] bibeu na época bitoriana i tenie, por modelo, la familha struturada pul pai, mai i filhos. Esse tipo de familha, por ancrible que pareça, solamente fui defenido por Littré, an [[1869]] (hai menos de duzientos anhos).
Aliás, ye buono lembrar que la palabra "familha" deriba de l berbete latino "famulus" = 'domésticos, serbidores, [[scrabo]]s, séquito, comitiba, corteijo, [[casa]], familha'.
== Struturas fameliares ==
La familha assume ua strutura caratelística. Por strutura antende-se, “ua forma d'ourganizaçon ó çposiçon dun númaro de cumponentes que se anter-relacionan de maneira specífica i recorrente” (WHALEY i WONG, 1989; p. 21). Deste modo, la strutura fameliar cumpone-se dun cunjunto d'andibíduos cun cundiçones i an posiçones, socialmente reconhecidas, i cun ua anteraçon regular i recorrente tamien eilha, socialmente aprobada. La familha puode anton, assumir ua strutura ''[[familha nuclear|nuclear]]'' ó ''cunjugal'', que cunsiste an dues pessonas adultas (tradecionalmente ua mulhier i un home) i ne ls sous filhos, biológicos ó adotados, habitando nun ambiente fameliar quemun. La strutura nuclear ten ua grande capacidade d'adataçon, reformulando la sue custituiçon, quando necessairo.
Eesisten tamien familhas cun ua strutura de ''pais únicos'' ó [[Familha monoparental|monoparental]], tratando-se dua bariaçon de la strutura nuclear tradecional debido la fenómenos sociales, cumo l [[dibórcio]], óbito, abandono de lar, eilegitimidade ó aporfilhaçon de ninos por ua solo pessona.
La '''familha ampliada''' ó '''stensa''' (tamien dita '''cunsanguínea''') ye ua strutura mais ampla, que cunsiste na familha nuclear, mais ls parientes diretos ó colaterales, eisistindo ua stenson de las relaçones antre pais i filhos para abós, pais i nietos.
Para para alhá destas struturas, eisisten tamien las por bezes chamadas de [[Familha altarnatiba|familhas altarnatibas]], stando antre estas las familhas '''quemunitárias''' i las '''[[familhas cinta de la bielha]]''', las custituídas por pessonas [[LGBT]] - lésbicas, gays, bissexuales ó trasgéneros - i ls sous filhos.
Las [[Familha quemunitária|familhas quemunitárias]], al cuntrairo de ls sistemas fameliares tradecionales, adonde a total respunsabelidade pula criaçon i eiducaçon de las ninos se cinge als pais i a la scuola, nestas familhas, l papel de ls pais ye çcentralizado, sendo ls ninos de la respunsabelidade de todos ls nembros adultos.
Quanto al tipo de relaçones pessonales que se apersentan nua familha, LÉBI-STRAUSS (cit. por PINHEIRO, 1999), refire trés tipos de relaçon. San eilhas, la d'aliança (casal), la de feliaçon (pais i filhos) i la de cunsanguenidade (armanos). Ye nesta relaçon de parentesco, de pessonas que se binculan pul casamiento ó por ouniones sexuales, que se gírun ls filhos.
Segundo ATKINSON i MURRAY (cit. por BARA, 1996), la familha ye un sistema social uno, cumpuosto por un grupo d'andibíduos, cada un cun un papel atribuído, i ambora defrenciados, cunsustancian l funcionamiento de l sistema cumo un to. L cunceito de familha, al ser abordado, eiboca oubrigatoriamente, ls cunceitos de papéis i funçones, cumo se ténen benido a berificar.
An todas las familhas, andependientemente de la sociadade, cada nembro acupa detreminada posiçon ó ten detreminado statuto, cumo por eisemplo, marido, mulhier, filho ó armano, sendo ourientados por papéis. Papéis estes, que nun son mais de l que, ''“las spetatibas de cumportamiento, d'oubrigaçones i de dreitos que stan associados a ua dada posiçon na familha ó ne l grupo social” (DUBALL ; MILLER cit. por STANHOPE, 1999; p. 502).''
Assi sendo, i ampeçando puls adultos na familha, ls sous papéis barian muito, tenendo NYE (cit. por STANHOPE, 1999) cunsidrado cumo caratelísticos ls seguintes: la ''“socializaçon de a nino”'', relacionado culas atebidades cuntribuintes pa l zambolbimiento de las capacidades mentales i sociales de a nino; ls ''“cuidados a las ninos”'', tanto físicos cumo emocionales, perspetibando l sou zambolbimiento saudable; l ''“papel de suporte fameliar”'', qu'anclui la porduçon i/ ó oubtençon de benes i serbícios necessairos a la familha; l ''“papel d'ancarregados de ls assuntos domésticos”'', adonde stan ancluídos ls serbícios domésticos, que bisan l prazer i l cunfuorto de ls nembros de la familha; l ''“papel de manutençon de las relaçones fameliares”'', relacionado cula manutençon de l cuntato cun parientes i amplicando l'ajuda an situaçones de crise; ls ''“papéis sexuales”'', relacionado culas relaçones sexuales antre ambos ls parceiros; l ''“papel terapéutico”'', qu'amplica l'ajuda i apoio emocional aquando de ls porblemas fameliares; l ''“papel recreatibo”'', relacionado cul proporcionar dibertimientos a la familha, bisando l relaxamiento i zambolbimiento pessonal.
Relatibamente als papéis de ls armanos, estes son promotores i recetores, an simultáneo, de l porcesso de socializaçon na familha, ajudando a stablecer i manter las normas, promobendo l zambolbimiento de la cultura fameliar. ''“Cuntribuen pa la formaçon de l'eidantidade uns de ls outros serbindo de defensores i protetores, anterpretando l mundo sterior, ansinando ls outros subre eiquidade, formando alianças, çcutindo, negociando i ajustando mutuamente ls cumportamientos uns de ls outros” (Eiden; p. 502).''
Hai a salientar, relatibamente als papéis atribuídos que, será eideal qu'eisista algua flexibelidade, assi cumo, la possibelidade de troca ocasional desses mesmos papéis, aquando, por eisemplo, un de ls nembros nun puoda zampenhar l sou (SOARES, 2003).
== Funçones de familha ==
Cumo ls papéis, las funçones stan eigualmente amplícitas nas familhas, cumo yá fui referido. Las familhas cumo agregaçones sociales, al longo de ls tiempos, assumen ó renuncian funçones de proteçon i socializaçon de ls sous nembros, cumo repuosta a las necidades de la sociadade pertencente. Nesta perspetiba, las funçones de la familha regen-se por dous oubjetibos, sendo un de nible anterno, cumo la proteçon psicossocial de ls nembros, i l'outro de nible sterno, cumo l'acomodaçon a ua cultura i sue trasmisson. La familha debe anton, respunder a las mudanças sternas i anternas de modo a atender a las nuobas circunstáncias sin, inda assi, perder la cuntenidade, proporcionando siempre un squema de refréncia pa ls sous nembros (MINUCHIN, 1990). Eesiste por bias desso, ua dupla respunsabelidade, esto ye, la de dar repuosta a las necidades quier de ls sous nembros, quier de la sociadade (STANHOPE, 1999).
DUBALL i MILLER (cit. por Eiden) eidantificórun cumo funçones fameliares, las seguintes: ''“geradora d'afeto”'', antre ls nembros de la familha; ''“proporcionadora de sigurança i aceitaçon pessonal”'', promobendo un zambolbimiento pessonal natural; ''“proporcionadora de sastifaçon i sentimiento d'outelidade”'', atrabeç de las atebidades que sastifazen ls nembros de la familha; ''“asseguradora de la cuntenidade de las relaçones”'', proporcionando relaçones duradouras antre ls fameliares; ''“proporcionadora de stabelidade i socializaçon”'', assegurando la cuntenidade de la cultura de la sociadade correspondente; ''“ampositora de l'outoridade i de l sentimiento de l que ye correto”'', relacionado cula daprendizaige de las regras i normas, dreitos i oubrigaçones caratelísticas de las sociadades houmanas. Para para alhá destas funçones, STANHOPE (1999) acrecenta inda ua funçon relatiba a la salude, na medida, an que la familha protege la salude de ls sous nembros, dando apoio i repuosta a las necidades básicas an situaçones de malina. “La familha, cumo ua ounidade, zambolbe un sistema de balores, fés i atitudes face a la salude i malina que son spressas i demunstradas atrabeç de ls cumportamientos de salude-malina de ls sous nembros (stado de salude de la familha)” (Eiden; p. 503).
Para SERRA (1999), la familha ten cumo funçon primordial la de proteçon, tenendo subretodo, potencialidades para dar apoio emocional pa la resoluçon de porblemas i cunflitos, podendo formar ua barreira defensiba contra agressones sternas. FALLON [eit al.] (cit. por Eiden) reforça inda que, familha ajuda a manter la salude física i mental de l'andibíduo, por custituir l maior recurso natural para lidar cun situaçones potenciadoras de stress associadas a la bida na quemunidade.
Relatibamente a la ''nino'', la necidade mais básica de la mesma, remete-se pa la figura materna, que l'alimenta, protege i ansina, assi cumo cria un apego andebidual siguro, cuntribuindo para un bun zambolbimiento de la familha i por bias desso para un bun zambolbimiento de a nino. La familha ye anton, pa a nino, un grupo seneficatibo de pessonas, d'apoio, cumo ls pais, ls pais adotibos, ls tutores, ls armanos, antre outros. Assi, l nino assume un lugar relebante na ounidade fameliar, adonde se sente sigura. La nible de l porcesso de socializaçon la familha assume, eigualmente, un papel mui amportante, yá que ye eilha que modela i porgrama l cumportamiento i l sentido d'eidantidade de a nino. Al crecíren juntas, familha i nino, promoben l'acomodaçon de la familha a las necidades de a nino, delimitando árias d'outonomie, que l nino speriencia cumo separaçon.
La familha ten tamien, un papel eissencial para cula [[nino]], que ye l de l'afetebidade, tal cumo yá fui referido. Para MCHAFFIE (cit. por PINHEIRO, 1999), la sue amportança ye primordial pus cunsidra l'alimiento afetibo tan amprescindible, cumo ls nutrientes [[orgánico]]s. “Sin l'afeto dun adulto, l ser houmano anquanto nino nun zambolbe la sue capacidade de cunfiar i de se relacionar cul outro” (Eiden; p. 30).
Deste modo, “(...) la familha custitui l purmeiro, l mais fundante i l mais amportante grupo social de to la pessona, bien cumo l sou quadro de refréncia, stablecido atrabeç de las relaçones i eidantificaçones que l nino criou durante l zambolbimiento” (BARA, 1996; p. 8), tornando-la na [[matriç]] de la [[eidantidade]].
== Cunceito stórico de familha ==
L termo “familha” ye deribado de l latin “famulus”, que senefica “scrabo doméstico”. Este termo fui criado na [[Roma Antiga]] para chamar un nuobo grupo social que surgiu antre las tribos latinas, al séren antroduzidas a la [[agricultura]] i tamien [[scrabidon]] legalizada.
Ne l dreito romano clássico la "familha natural" crece d'amportança - esta familha ye baseada ne l casamiento i ne l bínclo de sangre. La familha natural ye l'agrupamiento custituído solo de ls cónjuges i de sous filhos. La familha natural ten por base l casamiento i las relaçones jurídicas del resultantes, antre ls cónjuges, i pais i filhos.<ref>ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu de Janeiro: Forense, 1977. II bol. m. 282.</ref>
Se nesta época predominaba ua strutura fameliar patriarcal an qu'un basto leque de pessonas se ancontraba sob l'outoridade de l mesmo xefe, ne ls tiempos mediebales ([[Eidade Média]]), las pessonas ampeçórun a star ligadas por bínclos matrimoniales, formando nuobas familhas. Dessas nuobas familhas fazie tamien parte la çcendéncia gerada que, assi, tenie dues familhas, la paterna i la materna.
Cula Reboluçon Francesa surgiran ls casamientos laicos ne l Oucidente i, cula Reboluçon Andustrial, tornórun-se frequentes ls mobimientos migratórios para cidades maiores, custruídas an redror de ls cumplexos [[andustria]]is. Estas mudanças demográficas ouriginórun l streitamiento de ls laços fameliares i las pequeinhas familhas, nun cenairo similar al qu'eisiste hoije an die. Las mulhieres saen de casa, antegrando la populaçon atiba, i la [[eiducaçon]] de ls filhos ye partilhada culas scuolas. Ls idosos deixan tamien de poder cuntar cul apoio direto de ls fameliares ne ls moldes pré-Reboluçones Francesa i Andustrial, sendo antregues als cuidados d'anstituiçones d'assisténcia (cf. MOREIRA, 2001). Na altura, la familha era defenida cumo un “agregado doméstico (…) cumpuosto por pessonas ounidas por bínclos d'aliança, cunsanguenidade ó outros laços sociales, podendo ser restrita ó alargada” (MOREIRA, 2001, p. 22). Nesta defeniçon, nota-se l'ambiguidade motibada pula trasiçon antre l período anterior a las reboluçones, repersentada pulas refréncias a la familha alargada, cula tendéncia reducionista qu'ampeçaba a anstalar-se refletida puls bínclos d'aliança matrimonial.
Na cultura oucidental, ua familha ye defenida specificamente cumo un grupo de pessonas de mesmo [[sangre]], ó ounidas legalmente (cumo ne l casamiento i na adoçon). Muitos [[etnologie|etnólogos]] argumentan que la noçon de "sangre" cumo eilemiento d'unificaçon fameliar debe ser antendida metaforicamente; dízen qu'an muitas sociadades i culturas nó-oucidentales la familha ye defenida por outros cunceitos que nun "sangre". La familha poderie assi se custituir dua anstituiçon normalizada por ua série de regulamientos d'afeliaçon i aliança, aceitos puls nembros. Alguns destes regulamientos ambolben: la [[sogamia]], la [[andogamia]], l [[ancesto]], la [[monogamia]], la [[poligamia]], i la [[poliandria]].
La familha ben-se trasformando atrabeç de ls tiempos, acumpanhando las mudanças relegiosas, eiquenómicas i sócio-culturales de l cuntesto an que se ancontran anseridas. Esta ye un spácio sócio-cultural que puode ser cuntinamente renobado i reconstruído; l cunceito de próssimo ancontra-se rializado mais qu'an outro spácio social qualquiera, i puode ser bisto cumo un spácio político de natureza criatiba i anspiradora sendo bital para qualquiera ciscunstáncia la trasmisson de balores socialmente aceitos.
Assi, la familha deberá ser ancarada cumo un to qu'antegra cuntestos mais bastos cumo la quemunidade an que se ansere. D'ancuontro l'esta afirmaçon, [[[[JANOSIK]] i GREEN]], refíren que la familha ye un ''“sistema de nembros anterdependentes que possuen dous atributos: quemunidade drento de la familha i anteraçon cun outros nembros” ([[STANHOPE]], 1999, p. 492).''
[[Angels]], an sou libro [[Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado]], faç ua ligaçon de la familha cula porduçon material, outelizando-se de l materialismo-hitórico-dialético i relacionando la monogamia cumo "propiadade pribada de a mulhier".
Atrabeç dua análeze de [[DNA]], pesquisadores cordenados por Wolfgang Haak, de la [[Ounibersidade de Adelaide]], na [[Oustrália]], eidantificórun quatro cuorpos cumo sendo ua mai, un pai i sous dous filhos, de 8 ó 9 anhos i 4 ó 5 anhos. Cun ua eidade de 4600 anhos la çcubierta cunsiste ne l mais antigo registro genético molecular yá eidantificado dua familha ne l mundo. <ref>[http://oglobo.globo .com/ciencia/mat/2008/11/18/eidantificado_mais_antigo_registro_genetico_de_ua_famelia_ne l_mundo-586450110.asp Oglobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} Bejitado an 20.11.2008.</ref><ref>Jornal L Globo, 19.11.2008, pg. 36</ref>
== Familha rial ==
{{AP|[[Familha rial]]}}
Outro tipo coincido de strutura fameliar son las '''familhas reales'''. Chama-se familha rial la relaçon stendida de ls nembros dun [[soberano]], giralmente dun [[stado]] [[monarquia|monárquico]]. Ls nembros de las familhas reales recíben çtaque i prebilégio delantre l círclo social de sue nacion, sendo muitas bezes tenidos cumo personalidades políticas destes. Ua de las mais famosas familhas reales de l mundo ye la [[Familha rial británica]].
== {{Bibliografie}} ==
* ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu: Forense, 1977.
* MINUCHIN, Salbador – ''Familhas: Funcionamiento & Tratamiento''. Porto Alegre: Artes Médicas, 1990. p. 25-69.
* SARACENO, Chiara – ''Sociologie de la Familha'', Lisboua: Stampa, 1997.
* STANHOPE, Marcia – ''Teories i Zambolbimiento Fameliar''. In STANHOPE, Marcia ; LANCASTER, Jeanette – Anfermaige Quemunitária: Promoçon de Salude de Grupos, Familhas i Andibíduos. 1.ª ed. Lisboua : Lusociéncia, 1999. ISBN 972-8383-05-3. p. 492-514.
* Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado.
{{Wikiquote|Familha}}
{{Wiktionary1|Familha}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carta de ls Dreitos de la Familha]]
* [[Casa]]
* [[Casamiento]]
* [[Casamiento relegioso]]
* [[Centro de stória de la familha]]
* [[Familhas cinta de la bielha]]
* [[Familha na Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Genealogie]]
* [[Lei de Defesa de l Casamiento]]
* [[Relaçones fameliares]]
* [[Mulhier na stória]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.unicef.org/brazil La Familha]. UNICEF - Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia. Sítio an pertués, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [
[[Catadorie:Sociologie]]
[[Catadorie:Genealogie]]
[[Catadorie:Dreito de familha]]
[[Catadorie:Familha| ]]
9mtf3pcbfxds70gey5mq9bhz22sthp6
107498
107497
2026-07-30T11:19:59Z
~2026-42309-25
15429
/* Lhigaçones sternas */
107498
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
{{Rebison|data=Febreiro de 2008}}
{{reciclar}}
[[Fexeiro:Los duques de Osuna y sus hijos.jpg|thumb|200px|Retrato an pintura dua familha tradecional]]
La '''familha''' ye ounidade básica de la [[sociadade]] formada por [[andibíduos]] cun [[ancestral|ancestrales]] an quemun ó ligados por laços [[Afeto|afetibos]].
==Eitimologie==
Latin '''''famulus''''' = que sirbe, lugar an funçon de<ref name="dizionario">[http://www.onto.net.br/andex.php?title=Fan%C3%ADlia Dicionário de Ontopsicologie|MENEGHETTI, Antonio. ''Dicionário de Ontopsicologie.'' 2 ed. reb. Recanto Maestro: Ontopsicologica Eiditrice, 2008. ISBN 978-85-88381-41-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Latin '''''faama''''' = casa<ref name="etimo-faama">[http://www.etimo.it/?tern=famiglia Eitimologie de "familha" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lhengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>
Latin '''''famulo''''' = de l berbo ''facere'', a andicar ''que faç, que sirbe''<ref name="etimo-famulo">[http://www.etimo.it/?tern=famulo Eitimologie de "famulo" cf. ''Bocabolorio Etimologico della Lhengua Eitaliana'', Francesco Bonomi]</ref>.
== Cunceito de familha ==
Ua familha tradecional ye normalmente formada por un home i ua mulhier, ounidos por [[matrimónio]] ó ounion de fato; ls filhos que beniren a eisistir cumponen ua familha nuclear ó eilementar.
La familha repersenta un [[grupo]] social primairo qu'anfluencia i ye anfluenciado por outras pessonas i anstituiçones. Ye un [[grupo (Sociologie)|grupo]] de [[pessona]]s, ó un númaro de grupos domésticos ligados por çcendéncia (demunstrada ó stipulada) a partir dun [[ancestral]] quemun, [[matrimonho]] ó [[adoçon]]. Nesse sentido l termo cunfunde-se cun [[clana]]. Drento dua familha eisiste siempre algun grau de [[parentesco]]. Nembros dua familha questuman cumpartilhar de l mesmo [[subrenome]], heirdado de ls ascendentes diretos. La familha ye ounida por múltiplos laços capazes de manter ls nembros moralmente, materialmente i reciprocamente durante ua bida i durante las geraçones.
Familha sustituta ye aqueilha nacida de ls anstitutos jurídicos de la [[guarda]], [[tutela]] i [[adoçon]]. Ye ua situaçon scepcional, podendo ser l'adoçon, que ye defenitiba ó guarda i tutela que son trasitórias.<ref>DIAS, Wagner Ampeço Freitas. Statuto de la Nino i de l Adolescente. In: Flábia Cristina (org.). Eisame de la OAB. Salbador: JusPODIBM, 2013, páigina 357</ref>
Ne l'anterior de la familha, ls andibíduos puoden custituir susistemas, formados pula [[geraçon]], [[sexo]], antresse i funçon, habendo defrentes nibles de [[poder]], i adonde ls cumportamientos dun nembro afetan i anfluencian ls outros nembros. La familha cumo ounidade social, anfrenta ua série de tarefas de zambolbimiento, diferindo la nible de ls [[parámetro]]s [[cultura]]is, mas tenndo las mesmas raízes ounibersales (MINUCHIN,1990).
[[Fexeiro:Famelia Lalli.jpg|thumb|left|Ua familha brasileira]]
[[Alberto Eiguer]], psicanalista francés, an sous libros “Un Dibana pa la Familha” i "L Parentesco Fantasmático" stablece alguns “organizadores” qu'ourientan la scolha de parceiro. Para el, ls casamientos i, por stenson, la familha, se struturan por macanismos ancuncientes ligados a las purmeiras spriéncias de binculaçon.
Para Eiguer, son trés ourganizadores: 1) Scolha d'oubjeto; 2) las bibéncias de l “you fameliar” i sentimientos de pertença”; 3) l remanse fameliar, bebido na purmeira anfáncia, repersentando ua eimaige eidealizada de ls pais.
Quanto al purmeiro iten - “scolha d'oubjeto” - haberie trés modelos:
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|300px|Ua familha norte-amaricana]]
# Scolha oubjetal anaclítica, ó assimétrica: l [[home]] ó la [[mulhier]] buscan un parceiro que les forneça amparo i apoio (mai ó [[pai]] de la [[anfáncia]]). Ye ua scolha alimentada pula pulson de cunserbaçon i bisa, antes de todo, dominar l'angústia de perda de las figuras parentales. Haberie ua eidantificaçon mútua na perda i cada un eidealiza l'outro. D'algua forma, l casal se julga sabedor de cumo un debe sanar la falta de l'outro. dous caminos se ouferecen:
la) defensibo: quando l'home scolhe ua mulhier que ye l'ouposto al pai i bice bersa;
b) regressibo: quando se eidantifica, ne l parceiro, un sucedáneo de la figura parental d'eidantificaçon.
2. Scolha oubjetal narcesista, ó simétrica: Neste causo, la pessona se liga a un parceiro que se assemelha:
la) al que se ye;
b) al que se fui;
c) al que gustarie de ser;
d) al que ten ua parte de l que se fui.
L bínclo se stablece a partir dua eideia de poder, ourgulho, [[onipoténcia]] i ambiçon. Por eisemplo: l parceiro serie alguien que seia defícel, la fin de se acumparar cul an fuorça i an capacidade manipuladora. Hai un jogo sadomasoquista na relaçon. Eisemplo: ua pessona, mui cerrada, tímida i ansegura se sente atraída pul parceiro arrogante i sociable. Ye probable qu'ua de las partes acabe çprezando l'outra.
3. Scolha oubjetal edípica, ó dissimétrica: trata-se dua scolha regida pula eidantificaçon madura i adulta al pai de l mesmo sexo.
alguns eisemplos:
la) un rapaç se casa cun ua mulhier que, d'algua forma, repersenta la mai de l;
b) casales que percuran l seneficado de sue relaçon amorosa, d'anteraçon home-mulhier, baseados nas bibéncias sastifatórias an sues familhas d'ourige.
Las afirmaçones de Alberto Eiguer se baseórun an pesquisas feitas durante anhos, na [[Fráncia]], cun casales que percurórun terapie. Las bases teóricas se fundamentan na [[teorie]] psicanalítica de l [[Cumplexo de Édipo]] i sue resoluçon – teorie esta colocada an xeque por einúmaros outores. Afinal, [[Freud]] bibeu na época bitoriana i tenie, por modelo, la familha struturada pul pai, mai i filhos. Esse tipo de familha, por ancrible que pareça, solamente fui defenido por Littré, an [[1869]] (hai menos de duzientos anhos).
Aliás, ye buono lembrar que la palabra "familha" deriba de l berbete latino "famulus" = 'domésticos, serbidores, [[scrabo]]s, séquito, comitiba, corteijo, [[casa]], familha'.
== Struturas fameliares ==
La familha assume ua strutura caratelística. Por strutura antende-se, “ua forma d'ourganizaçon ó çposiçon dun númaro de cumponentes que se anter-relacionan de maneira specífica i recorrente” (WHALEY i WONG, 1989; p. 21). Deste modo, la strutura fameliar cumpone-se dun cunjunto d'andibíduos cun cundiçones i an posiçones, socialmente reconhecidas, i cun ua anteraçon regular i recorrente tamien eilha, socialmente aprobada. La familha puode anton, assumir ua strutura ''[[familha nuclear|nuclear]]'' ó ''cunjugal'', que cunsiste an dues pessonas adultas (tradecionalmente ua mulhier i un home) i ne ls sous filhos, biológicos ó adotados, habitando nun ambiente fameliar quemun. La strutura nuclear ten ua grande capacidade d'adataçon, reformulando la sue custituiçon, quando necessairo.
Eesisten tamien familhas cun ua strutura de ''pais únicos'' ó [[Familha monoparental|monoparental]], tratando-se dua bariaçon de la strutura nuclear tradecional debido la fenómenos sociales, cumo l [[dibórcio]], óbito, abandono de lar, eilegitimidade ó aporfilhaçon de ninos por ua solo pessona.
La '''familha ampliada''' ó '''stensa''' (tamien dita '''cunsanguínea''') ye ua strutura mais ampla, que cunsiste na familha nuclear, mais ls parientes diretos ó colaterales, eisistindo ua stenson de las relaçones antre pais i filhos para abós, pais i nietos.
Para para alhá destas struturas, eisisten tamien las por bezes chamadas de [[Familha altarnatiba|familhas altarnatibas]], stando antre estas las familhas '''quemunitárias''' i las '''[[familhas cinta de la bielha]]''', las custituídas por pessonas [[LGBT]] - lésbicas, gays, bissexuales ó trasgéneros - i ls sous filhos.
Las [[Familha quemunitária|familhas quemunitárias]], al cuntrairo de ls sistemas fameliares tradecionales, adonde a total respunsabelidade pula criaçon i eiducaçon de las ninos se cinge als pais i a la scuola, nestas familhas, l papel de ls pais ye çcentralizado, sendo ls ninos de la respunsabelidade de todos ls nembros adultos.
Quanto al tipo de relaçones pessonales que se apersentan nua familha, LÉBI-STRAUSS (cit. por PINHEIRO, 1999), refire trés tipos de relaçon. San eilhas, la d'aliança (casal), la de feliaçon (pais i filhos) i la de cunsanguenidade (armanos). Ye nesta relaçon de parentesco, de pessonas que se binculan pul casamiento ó por ouniones sexuales, que se gírun ls filhos.
Segundo ATKINSON i MURRAY (cit. por BARA, 1996), la familha ye un sistema social uno, cumpuosto por un grupo d'andibíduos, cada un cun un papel atribuído, i ambora defrenciados, cunsustancian l funcionamiento de l sistema cumo un to. L cunceito de familha, al ser abordado, eiboca oubrigatoriamente, ls cunceitos de papéis i funçones, cumo se ténen benido a berificar.
An todas las familhas, andependientemente de la sociadade, cada nembro acupa detreminada posiçon ó ten detreminado statuto, cumo por eisemplo, marido, mulhier, filho ó armano, sendo ourientados por papéis. Papéis estes, que nun son mais de l que, ''“las spetatibas de cumportamiento, d'oubrigaçones i de dreitos que stan associados a ua dada posiçon na familha ó ne l grupo social” (DUBALL ; MILLER cit. por STANHOPE, 1999; p. 502).''
Assi sendo, i ampeçando puls adultos na familha, ls sous papéis barian muito, tenendo NYE (cit. por STANHOPE, 1999) cunsidrado cumo caratelísticos ls seguintes: la ''“socializaçon de a nino”'', relacionado culas atebidades cuntribuintes pa l zambolbimiento de las capacidades mentales i sociales de a nino; ls ''“cuidados a las ninos”'', tanto físicos cumo emocionales, perspetibando l sou zambolbimiento saudable; l ''“papel de suporte fameliar”'', qu'anclui la porduçon i/ ó oubtençon de benes i serbícios necessairos a la familha; l ''“papel d'ancarregados de ls assuntos domésticos”'', adonde stan ancluídos ls serbícios domésticos, que bisan l prazer i l cunfuorto de ls nembros de la familha; l ''“papel de manutençon de las relaçones fameliares”'', relacionado cula manutençon de l cuntato cun parientes i amplicando l'ajuda an situaçones de crise; ls ''“papéis sexuales”'', relacionado culas relaçones sexuales antre ambos ls parceiros; l ''“papel terapéutico”'', qu'amplica l'ajuda i apoio emocional aquando de ls porblemas fameliares; l ''“papel recreatibo”'', relacionado cul proporcionar dibertimientos a la familha, bisando l relaxamiento i zambolbimiento pessonal.
Relatibamente als papéis de ls armanos, estes son promotores i recetores, an simultáneo, de l porcesso de socializaçon na familha, ajudando a stablecer i manter las normas, promobendo l zambolbimiento de la cultura fameliar. ''“Cuntribuen pa la formaçon de l'eidantidade uns de ls outros serbindo de defensores i protetores, anterpretando l mundo sterior, ansinando ls outros subre eiquidade, formando alianças, çcutindo, negociando i ajustando mutuamente ls cumportamientos uns de ls outros” (Eiden; p. 502).''
Hai a salientar, relatibamente als papéis atribuídos que, será eideal qu'eisista algua flexibelidade, assi cumo, la possibelidade de troca ocasional desses mesmos papéis, aquando, por eisemplo, un de ls nembros nun puoda zampenhar l sou (SOARES, 2003).
== Funçones de familha ==
Cumo ls papéis, las funçones stan eigualmente amplícitas nas familhas, cumo yá fui referido. Las familhas cumo agregaçones sociales, al longo de ls tiempos, assumen ó renuncian funçones de proteçon i socializaçon de ls sous nembros, cumo repuosta a las necidades de la sociadade pertencente. Nesta perspetiba, las funçones de la familha regen-se por dous oubjetibos, sendo un de nible anterno, cumo la proteçon psicossocial de ls nembros, i l'outro de nible sterno, cumo l'acomodaçon a ua cultura i sue trasmisson. La familha debe anton, respunder a las mudanças sternas i anternas de modo a atender a las nuobas circunstáncias sin, inda assi, perder la cuntenidade, proporcionando siempre un squema de refréncia pa ls sous nembros (MINUCHIN, 1990). Eesiste por bias desso, ua dupla respunsabelidade, esto ye, la de dar repuosta a las necidades quier de ls sous nembros, quier de la sociadade (STANHOPE, 1999).
DUBALL i MILLER (cit. por Eiden) eidantificórun cumo funçones fameliares, las seguintes: ''“geradora d'afeto”'', antre ls nembros de la familha; ''“proporcionadora de sigurança i aceitaçon pessonal”'', promobendo un zambolbimiento pessonal natural; ''“proporcionadora de sastifaçon i sentimiento d'outelidade”'', atrabeç de las atebidades que sastifazen ls nembros de la familha; ''“asseguradora de la cuntenidade de las relaçones”'', proporcionando relaçones duradouras antre ls fameliares; ''“proporcionadora de stabelidade i socializaçon”'', assegurando la cuntenidade de la cultura de la sociadade correspondente; ''“ampositora de l'outoridade i de l sentimiento de l que ye correto”'', relacionado cula daprendizaige de las regras i normas, dreitos i oubrigaçones caratelísticas de las sociadades houmanas. Para para alhá destas funçones, STANHOPE (1999) acrecenta inda ua funçon relatiba a la salude, na medida, an que la familha protege la salude de ls sous nembros, dando apoio i repuosta a las necidades básicas an situaçones de malina. “La familha, cumo ua ounidade, zambolbe un sistema de balores, fés i atitudes face a la salude i malina que son spressas i demunstradas atrabeç de ls cumportamientos de salude-malina de ls sous nembros (stado de salude de la familha)” (Eiden; p. 503).
Para SERRA (1999), la familha ten cumo funçon primordial la de proteçon, tenendo subretodo, potencialidades para dar apoio emocional pa la resoluçon de porblemas i cunflitos, podendo formar ua barreira defensiba contra agressones sternas. FALLON [eit al.] (cit. por Eiden) reforça inda que, familha ajuda a manter la salude física i mental de l'andibíduo, por custituir l maior recurso natural para lidar cun situaçones potenciadoras de stress associadas a la bida na quemunidade.
Relatibamente a la ''nino'', la necidade mais básica de la mesma, remete-se pa la figura materna, que l'alimenta, protege i ansina, assi cumo cria un apego andebidual siguro, cuntribuindo para un bun zambolbimiento de la familha i por bias desso para un bun zambolbimiento de a nino. La familha ye anton, pa a nino, un grupo seneficatibo de pessonas, d'apoio, cumo ls pais, ls pais adotibos, ls tutores, ls armanos, antre outros. Assi, l nino assume un lugar relebante na ounidade fameliar, adonde se sente sigura. La nible de l porcesso de socializaçon la familha assume, eigualmente, un papel mui amportante, yá que ye eilha que modela i porgrama l cumportamiento i l sentido d'eidantidade de a nino. Al crecíren juntas, familha i nino, promoben l'acomodaçon de la familha a las necidades de a nino, delimitando árias d'outonomie, que l nino speriencia cumo separaçon.
La familha ten tamien, un papel eissencial para cula [[nino]], que ye l de l'afetebidade, tal cumo yá fui referido. Para MCHAFFIE (cit. por PINHEIRO, 1999), la sue amportança ye primordial pus cunsidra l'alimiento afetibo tan amprescindible, cumo ls nutrientes [[orgánico]]s. “Sin l'afeto dun adulto, l ser houmano anquanto nino nun zambolbe la sue capacidade de cunfiar i de se relacionar cul outro” (Eiden; p. 30).
Deste modo, “(...) la familha custitui l purmeiro, l mais fundante i l mais amportante grupo social de to la pessona, bien cumo l sou quadro de refréncia, stablecido atrabeç de las relaçones i eidantificaçones que l nino criou durante l zambolbimiento” (BARA, 1996; p. 8), tornando-la na [[matriç]] de la [[eidantidade]].
== Cunceito stórico de familha ==
L termo “familha” ye deribado de l latin “famulus”, que senefica “scrabo doméstico”. Este termo fui criado na [[Roma Antiga]] para chamar un nuobo grupo social que surgiu antre las tribos latinas, al séren antroduzidas a la [[agricultura]] i tamien [[scrabidon]] legalizada.
Ne l dreito romano clássico la "familha natural" crece d'amportança - esta familha ye baseada ne l casamiento i ne l bínclo de sangre. La familha natural ye l'agrupamiento custituído solo de ls cónjuges i de sous filhos. La familha natural ten por base l casamiento i las relaçones jurídicas del resultantes, antre ls cónjuges, i pais i filhos.<ref>ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu de Janeiro: Forense, 1977. II bol. m. 282.</ref>
Se nesta época predominaba ua strutura fameliar patriarcal an qu'un basto leque de pessonas se ancontraba sob l'outoridade de l mesmo xefe, ne ls tiempos mediebales ([[Eidade Média]]), las pessonas ampeçórun a star ligadas por bínclos matrimoniales, formando nuobas familhas. Dessas nuobas familhas fazie tamien parte la çcendéncia gerada que, assi, tenie dues familhas, la paterna i la materna.
Cula Reboluçon Francesa surgiran ls casamientos laicos ne l Oucidente i, cula Reboluçon Andustrial, tornórun-se frequentes ls mobimientos migratórios para cidades maiores, custruídas an redror de ls cumplexos [[andustria]]is. Estas mudanças demográficas ouriginórun l streitamiento de ls laços fameliares i las pequeinhas familhas, nun cenairo similar al qu'eisiste hoije an die. Las mulhieres saen de casa, antegrando la populaçon atiba, i la [[eiducaçon]] de ls filhos ye partilhada culas scuolas. Ls idosos deixan tamien de poder cuntar cul apoio direto de ls fameliares ne ls moldes pré-Reboluçones Francesa i Andustrial, sendo antregues als cuidados d'anstituiçones d'assisténcia (cf. MOREIRA, 2001). Na altura, la familha era defenida cumo un “agregado doméstico (…) cumpuosto por pessonas ounidas por bínclos d'aliança, cunsanguenidade ó outros laços sociales, podendo ser restrita ó alargada” (MOREIRA, 2001, p. 22). Nesta defeniçon, nota-se l'ambiguidade motibada pula trasiçon antre l período anterior a las reboluçones, repersentada pulas refréncias a la familha alargada, cula tendéncia reducionista qu'ampeçaba a anstalar-se refletida puls bínclos d'aliança matrimonial.
Na cultura oucidental, ua familha ye defenida specificamente cumo un grupo de pessonas de mesmo [[sangre]], ó ounidas legalmente (cumo ne l casamiento i na adoçon). Muitos [[etnologie|etnólogos]] argumentan que la noçon de "sangre" cumo eilemiento d'unificaçon fameliar debe ser antendida metaforicamente; dízen qu'an muitas sociadades i culturas nó-oucidentales la familha ye defenida por outros cunceitos que nun "sangre". La familha poderie assi se custituir dua anstituiçon normalizada por ua série de regulamientos d'afeliaçon i aliança, aceitos puls nembros. Alguns destes regulamientos ambolben: la [[sogamia]], la [[andogamia]], l [[ancesto]], la [[monogamia]], la [[poligamia]], i la [[poliandria]].
La familha ben-se trasformando atrabeç de ls tiempos, acumpanhando las mudanças relegiosas, eiquenómicas i sócio-culturales de l cuntesto an que se ancontran anseridas. Esta ye un spácio sócio-cultural que puode ser cuntinamente renobado i reconstruído; l cunceito de próssimo ancontra-se rializado mais qu'an outro spácio social qualquiera, i puode ser bisto cumo un spácio político de natureza criatiba i anspiradora sendo bital para qualquiera ciscunstáncia la trasmisson de balores socialmente aceitos.
Assi, la familha deberá ser ancarada cumo un to qu'antegra cuntestos mais bastos cumo la quemunidade an que se ansere. D'ancuontro l'esta afirmaçon, [[[[JANOSIK]] i GREEN]], refíren que la familha ye un ''“sistema de nembros anterdependentes que possuen dous atributos: quemunidade drento de la familha i anteraçon cun outros nembros” ([[STANHOPE]], 1999, p. 492).''
[[Angels]], an sou libro [[Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado]], faç ua ligaçon de la familha cula porduçon material, outelizando-se de l materialismo-hitórico-dialético i relacionando la monogamia cumo "propiadade pribada de a mulhier".
Atrabeç dua análeze de [[DNA]], pesquisadores cordenados por Wolfgang Haak, de la [[Ounibersidade de Adelaide]], na [[Oustrália]], eidantificórun quatro cuorpos cumo sendo ua mai, un pai i sous dous filhos, de 8 ó 9 anhos i 4 ó 5 anhos. Cun ua eidade de 4600 anhos la çcubierta cunsiste ne l mais antigo registro genético molecular yá eidantificado dua familha ne l mundo. <ref>[http://oglobo.globo .com/ciencia/mat/2008/11/18/eidantificado_mais_antigo_registro_genetico_de_ua_famelia_ne l_mundo-586450110.asp Oglobo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} Bejitado an 20.11.2008.</ref><ref>Jornal L Globo, 19.11.2008, pg. 36</ref>
== Familha rial ==
{{AP|[[Familha rial]]}}
Outro tipo coincido de strutura fameliar son las '''familhas reales'''. Chama-se familha rial la relaçon stendida de ls nembros dun [[soberano]], giralmente dun [[stado]] [[monarquia|monárquico]]. Ls nembros de las familhas reales recíben çtaque i prebilégio delantre l círclo social de sue nacion, sendo muitas bezes tenidos cumo personalidades políticas destes. Ua de las mais famosas familhas reales de l mundo ye la [[Familha rial británica]].
== {{Bibliografie}} ==
* ALBES, José Carlos Moreira. ''Dreito Romano''. Riu: Forense, 1977.
* MINUCHIN, Salbador – ''Familhas: Funcionamiento & Tratamiento''. Porto Alegre: Artes Médicas, 1990. p. 25-69.
* SARACENO, Chiara – ''Sociologie de la Familha'', Lisboua: Stampa, 1997.
* STANHOPE, Marcia – ''Teories i Zambolbimiento Fameliar''. In STANHOPE, Marcia ; LANCASTER, Jeanette – Anfermaige Quemunitária: Promoçon de Salude de Grupos, Familhas i Andibíduos. 1.ª ed. Lisboua : Lusociéncia, 1999. ISBN 972-8383-05-3. p. 492-514.
* Ourige de la familha de la propiadade pribada i de l stado.
{{Wikiquote|Familha}}
{{Wiktionary1|Familha}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carta de ls Dreitos de la Familha]]
* [[Casa]]
* [[Casamiento]]
* [[Casamiento relegioso]]
* [[Centro de stória de la familha]]
* [[Familhas cinta de la bielha]]
* [[Familha na Doutrina Social de la Eigreija]]
* [[Genealogie]]
* [[Lei de Defesa de l Casamiento]]
* [[Relaçones fameliares]]
* [[Mulhier na stória]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.unicef.org/brazil La Familha]. UNICEF - Fondo de las Naciones Ounidas pa la Anfáncia. Sítio an pertués, besitado an 24 d'abril de 2006.
* [
[[Catadorie:Sociologie]]
[[Catadorie:Genealogie]]
[[Catadorie:Dreito de familha]]
[[Catadorie:Familha| ]]
35fwxodx1vrdms7c3b77ohtaxrg36hz
Nome de la Occitània
0
10970
107465
107108
2026-07-29T12:11:24Z
Oquitoriniano
15426
/* */
107465
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Langue_de_Oc_(1286).png|thumb|right|320px|L teçtemunho de Lancelot d'Orgemont, 1286. Purmeiro persidente de l Parlamento de ''Langue de Oc'', fizo l sou teçtemunho segundo ls questumes de Occitània, ''mores patriae occitanae''.]]
L '''nome de la Occitània''' ben de l lhatin mediabal ''Occitania''.<ref>[https://ciberduvidas.iscte-iul.pt/consultorio/perguntas/a-relacao-da-palavra-oxitona-com-o-nome-da-regiao-occitania-franca/27907 A relação da palavra oxítona com o nome da região Occitânia (França)]</ref> La palabra apareciu na fin de l seclo XIII, an testos an lhatin: l sou purmeiro teçtemunho coincido data pul menos de 1290<ref>[[Robèrt Lafont|LAFONT Robèrt]] (1986) "La nominacion indirècta dels païses", ''Revue des langues romanes'' nº2, tòme XC, pp. 161-171</ref> i más possible de 1271.<ref>LODGE R. A. (1993) ''French, from dialect to standard'', London / New York: Routledge, p. 96 — Citat dins: [http://www.ucm.es/BUCM/revistas/fll/11339527/articulos/CFIT9797110253A.PDF MULJAČIĆ Žarko (1997) “Perché i glottonimi linguaggio italiano, lingua italiana (e sim.) appaiono per indicare ‘oggetti’ reali e non soltanto auspicati molto più tardi di altri termini analoghi che si riferiscono a varie lingue gallo e ibero-romanze?”, ''Cuadernos de filología italiana'' 4: 253-264]</ref> La purmeira parte de la palabra, ''Occ-'', ben de l oucitano ''òc'' i de la spresson ''lenga d'òc'', outro termo aparece na miesma época (i que Dante Alighieri outelizou an partecular) pa nomear l oucitano segundo la maneira de dezir de "òc" (por ouposiçon a la ''lenga de si'' que ye l eitaliano i la ''lenga d'oïl'' que ye l francés). La treminaçon ''-itània'' ye ua eimitaçon de l bielho nome ''[Aqu]itània''. "Occitània" se podie outelizar an partecular pa nomear ls cunjuntos de las possessones occitanofònas de l rei de la [[Fráncia]], drento de ls testos de lhatin admenistratibo.
Ls purmeiros teçtemunhos de l uso ''Occitania'' drento de outras lénguas que el latin dátan de:
* 1515 an eitaliano;<ref>"Egli tutto pien d'ira Carlo attacò il fuoco, e spianò Narbona, Agate, Nemauso, e Biterra nobile Colonia de' Settumani, onde pare che hauesse tutta quella contrada il nome, che alhora si chiamava Settimania, & hora (come s'è gia detto) in uece di Gotticana, è chiamata Ocitania." ''Historia delle cose di Francia, raccolte fedelmente da Paolo Emilio da Verona, e recata hora a punto dalla Latina in questa nostra lingua Volgare'', Venezia: Michele Tramezzino; 1515. Autra edicion en 1549: [http://digital.onb.ac.at/OnbViewer/viewer.faces?doc=ABO_%2BZ166974907 en linha (imatges 144-145)] e [https://books.google.fr/books?id=i7BTAAAAcAAJ&dq=ocitania&hl=fr&source=gbs_navlinks_s tanben]</ref> 1645<ref>[https://books.google.fr/books?id=-BwPP2ZHJlwC&pg=PA47&dq=ocitania&hl=fr&sa=X&ved=0CFUQ6AEwB2oVChMI8sqMrbjMxwIVDGsUCh3bzwfP#v=onepage&q=ocitania&f=false ''Annali dell'Ordine dei frati minori cappuccini'']</ref> i 1658 (an eitaliano<ref>"Tralascio qui Simone Monfortio, capo della crociata, chi mediante l{{'}}autorità del Legato Apostolico, restò vincitore d{{'}}Alby in Occitania...", in ''Bizzarie politiche. Over, raccolta, delle più notabili prattiche di Stato, nella Christianità.'' de Laurens Banck, Giovanni d{{'}}Archerio, alla Franechera, 1658 [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k51148h.image.r=occitania.f278.langEN.pagination en linha]</ref>)
* 1572<ref>[https://books.google.fr/books?id=fzNhAAAAcAAJ&pg=PR75&dq=ocitania&hl=fr&sa=X&ved=0CC8Q6AEwAjhkahUKEwilyJewuszHAhWFvhQKHWG8Dzc#v=onepage&q=ocitania&f=false ''Frantzösischer und anderer Nationen mit einlauffender Historien warhaffte Beschreibung: biß auff Henricum den Anderen ... in Neunthehen Bücher verfasset ... Sampt aller Königen Bildtnussen, Volum 2''] p. 740</ref> i 1617 (an alman),
* L purmeiro teçtemunho de l uso de ''Occitanie'' (an francés) data de 1644.<ref>"Arade, genti-homme de ceste Prouince Occitanie...", in ''Les récits historiques ou histoires divertissantes, entremeslées de plusieurs agreables rencontres & belles reparties. Par Iean-Pierre
Camus, Evesque de Belley. A Paris, chez Gervais Clousier, au Palais, sur les degrez de la Saincte Chapelle. MDCXLIV'' [http://books.google.com/books?id=lwxcAAAAQAAJ&pg=PA324&dq=Occitanie&hl=en&ei=yxdhTLGhFMmiOIXdzf8J&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDcQ6AEwAjgU#v=onepage&q&f=false en linha]</ref><ref>[http://edicions.talvera.free.fr/primadiers/Jean%20Pierre%20CAMUS.%20Les%20r%e9cits%20historiques%20ou%20Histoires%20divertissantes.pdf Jean Pierre Camus, ''Les récits historiques ou histoires divertissantes entremeslées de plusieurs agréables rencontres & belles réparties'', Edicions Talvera, 2010, ISBN 979-1-09-069605-1]</ref>
L purmeiro teçtemunho de l uso de ''Occitanie'' (an francés) por Jean-Pierre Camus data de 1644.<ref>"Arade, genti-homme de ceste Prouince Occitanie...", in ''Les récits historiques ou histoires divertissantes, entremeslées de plusieurs agreables rencontres & belles reparties. Par Iean-Pierre
Camus, Evesque de Belley. A Paris, chez Gervais Clousier, au Palais, sur les degrez de la Saincte Chapelle. MDCXLIV'' [http://books.google.com/books?id=lwxcAAAAQAAJ&pg=PA324&dq=Occitanie&hl=en&ei=yxdhTLGhFMmiOIXdzf8J&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDcQ6AEwAjgU#v=onepage&q&f=false en linha]</ref><ref>[http://edicions.talvera.free.fr/primadiers/Jean%20Pierre%20CAMUS.%20Les%20r%e9cits%20historiques%20ou%20Histoires%20divertissantes.pdf Jean Pierre Camus, ''Les récits historiques ou histoires divertissantes entremeslées de plusieurs agréables rencontres & belles réparties'', Edicions Talvera, 2010, ISBN 979-10-90696-05-1]</ref>
Cumbén de situar l acento tónico subre la sílaba ''tà'' drento de ''Occi<u>tà</u>nia'', l que se nota cun acento grabe subre la palabra central ''à''. Ye aquel l nome auténtico de l paíç segunda la norma clássica, ye ua forma firmada an 1935 drento de la gramática de Loís Alibèrt i cunfirmada pul ''Conselh de la Lenga Occitana''. La rezon ye que l nome lhatin de ourige, ''Occi<u>ta</u>nia'', tamien traç l acento tónico subre ''ta'' i más se an lhatin se nota nó l acento (eigual, ye l causo de la treminaçon ''-i<u>tà</u>nia'' de ''Aquitània'').
Na norma mistralenca, se outeliza mais bien ''Óucitanìo'', cul acento tónico subre ''ni'', pa anfluenciar de l nome francés ''Occita<u>nie</u>''.
Inda assi, aqueilha norma nó ye tanto eibidente pul gascon que dai sustantibos amprestados al lhatin se dízen ''tragedia'', ''comedia'' (al cuntrairo de ''tragèdia'', ''comèdia'', formas mais alargadas drento de l restro de ls dialetos) i que l uso corriente i smasiado atestado ye de outelizar formas de nomes de paízes cumo ''Italia'', de l que assi ''Occitania''.<ref>Lo diccionari francés-occitan (gascon) de Miquèu Grosclaude i Gilabèrt Narioo admet ambedoás fòrmas ''Occitània'' e ''Occitania''.</ref> De formas cula miesma acentuaçon tamien stan drento de outros dialetos cumo l lemosin.
''País d'Òc'' ye un sinónimo de la ''Occitània''.
{{Refréncias|quel=2}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Fráncia]]
eo9gy72yux72kgbvmcvxkt8vuu8m7h7
República de l Congo
0
11742
107471
100846
2026-07-29T18:16:13Z
~2026-30875-10
15270
107471
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''República de l Congo'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of the Republic of the Congo.svg|left|130px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of the Republic of the Congo.svg|150px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Republic of the Congo on the globe (Africa centered).svg|300px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || Francés
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />|| {{l|Brazzaville}}
|-
|-
|}
'''República de l Cungo''' ye un paíç de la [[África]] ye un paíç de la África, colonizada pula [[Fráncia]], sue cultura son anfluenciadas por esse paíç.
{{commons|Congo Republic}}
[[Catadorie:Paízes de África]]
s8k1yu2i692ix421jc5f77482ce9hi6
Etiópia
0
12031
107476
107326
2026-07-30T09:07:09Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107476
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Etiópia'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Ethiopia.svg|left|130px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Emblem of Ethiopia.svg|left|100px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Ethiopia (Africa orthographic projection).svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua amárica|Amárico]]
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />|| {{l|Adis Abeba}}
|-
|-
|}
'''Etiópia''' (an amárico: ኢትዮጵያ, ''ītiyop’iya'') ye un paíç de l Ouriente de África. A sua capital ye la cidade de Adis Abeba.
{{commons|Ethiopia}}
[[Catadorie:Etiópia]]
jwxq3geknpbh2v1t6e8h6ppd5skrr8q
Gato (zambiguaçon)
0
12495
107473
106901
2026-07-29T20:41:09Z
~2026-30875-10
15270
107473
wikitext
text/x-wiki
Gato puode reiferir:
[[Gato]]: Animal mamífero, animal douméstico de la familha de ls feilinos.<ref>Páigina de Zambiguaçon</ref>
[[Home-Gato]]: (Catman,ne l' ouriginal)personaige de l'ouniberso DC Comics[1],<ref>Feita por Miguel arthur dos Santos Manaia an 16 de Maio de 2026</ref>
904giah19ju7j5u3p9lrz0hx766vh9y
Outelizador(a):Oquitoriniano
2
12532
107468
107464
2026-07-29T15:11:22Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107468
wikitext
text/x-wiki
Buonos Dies! L mirandés ye la lhéngua más louca de l mundo.
<big>Userboxes</big>
[[Modelo:Babel|Biquipédia Babel]]
[[Lhéngua pertuesa|Português]]: Este utilizador tem como língua materna o português.
[[Mirandés]]: Este outelizador puode ajudar cun un nible intermédio de mirandés.
[[Léngua anglesa|English]]: This user is able to contribute with an intermediate level of English.
[[Lhéngua francesa|Français]]: Cet utilisateur peut contribuer avec un niveau élémentaire de français
<big>Bienbenidos al outelizador de</big>
<big>Okythorinian!</big>
You humilho l bazio de la Biquipédia lixo criando páiginas que el tebe preguiça de criar.
La Wikipédia an Pertués ye sien alma porque esse instrupício solo fala de coisa ruin i el ye un Beleno.
<big>Páiginas criadas</big>
[[Território Stinto]]
[[Território cun Reconhecimiento Anternacional limitado]]
[[Território Sterno]]
[[Geografie de la Ouropa]]
[[Lhista de Capitales]]
[[Ilhas Fiji]]
[[Namíbia]]
[[Gana]]
[[Taiwan]]
[[Lhéngua griega]]
[[Lhéngua bósnia]]
[[Nuoba Caledónia]]
[[Gato (zambiguaçon)]]
[[Myanmar]]
[[Guiana]]
[[Tonga]]
[[Samoa]]
[[Togo]]
[[Haiti]]
[[Sri Lanka]]
[[Suriname]]
[[Maldibas]]
[[Anguila]]
[[Banuatu]]
[[Uniqlo]]
[[Sal|Sal (zambiguaçon)]]
[[Diáspora]]
[[Ilha de l Sal]]
[[Kotor]]
[[Zanzibar]]
[[Marraquexe]]
[[Agadir]]
[[Ilhas Jónicas]]
[[Corfu]]
[[Zaquintos]]
[[Cefalónia]]
[[Creta]]
[[Mar Jónico]]
keubu5idn2pt68e5lkf1hj0cgppx5nx
107474
107468
2026-07-29T21:16:15Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107474
wikitext
text/x-wiki
Buonos Dies! L mirandés ye la lhéngua más louca de l mundo.
<big>Userboxes</big>
[[Modelo:Babel|Biquipédia Babel]]
[[Lhéngua pertuesa|Português]]: Este utilizador tem como língua materna o português.
[[Mirandés]]: Este outelizador puode ajudar cun un nible intermédio de mirandés.
[[Léngua anglesa|English]]: This user is able to contribute with an intermediate level of English.
[[Lhéngua francesa|Français]]: Cet utilisateur peut contribuer avec un niveau élémentaire de français
<big>Bienbenidos al outelizador de</big>
<big>Okythorinian!</big>
You humilho l bazio de la Biquipédia lixo criando páiginas que el tebe preguiça de criar.
La Wikipédia an Pertués ye sien alma porque esse instrupício solo fala de coisa ruin i el ye un Beleno.
<big>Páiginas criadas</big>
[[Território Stinto]]
[[Território cun Reconhecimiento Anternacional limitado]]
[[Território Sterno]]
[[Geografie de la Ouropa]]
[[Lhista de Capitales]]
[[Ilhas Fiji]]
[[Namíbia]]
[[Gana]]
[[Taiwan]]
[[Lhéngua griega]]
[[Lhéngua bósnia]]
[[Nuoba Caledónia]]
[[Gato (zambiguaçon)]]
[[Myanmar]]
[[Guiana]]
[[Tonga]]
[[Samoa]]
[[Togo]]
[[Haiti]]
[[Sri Lanka]]
[[Suriname]]
[[Maldibas]]
[[Anguila]]
[[Banuatu]]
[[Uniqlo]]
[[Xerxes]]
[[Sal|Sal (zambiguaçon)]]
[[Diáspora]]
[[Ilha de l Sal]]
[[Kotor]]
[[Zanzibar]]
[[Marraquexe]]
[[Agadir]]
[[Ilhas Jónicas]]
[[Corfu]]
[[Zaquintos]]
[[Cefalónia]]
[[Creta]]
[[Mar Jónico]]
0ayy1v71zmqr2ipjhxuj4d0fsl996vu