Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.13
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Eigreija
0
423
107515
106821
2026-07-30T22:41:14Z
~2026-42309-25
15429
/* Definiçon segundo la Bíblia */
107515
wikitext
text/x-wiki
[[Image:NotreDameDeParis.jpg|thumb|right|[[Catedral de Notre-Dame]] an [[Paris]], [[Fráncia]].]]
'''Eigreija''' (de l [[Lhéngua griega|griego]] εκκλησία [''ekklesie''] i [[latin]] ''eclesie'') ye ua [[anstituiçon]] [[relegiosa]] [[cristiana]] [[Laicismo|apartada de l Stado]]. Cabe la eigreija admenistrar l denheiro de l [[dízimo]], custruir [[templo]]s, ourdenar [[sacerdote]]s i muitas bezes manté-los i repassar para sous crentes sue anterpretaçon de la [[Bíblia]]. Eigreija tamien puode signifcar un templo crestiano, por eisemplo, la "Eigreija de San Pedro" (refree-se al templo dedicado a la San Pedro).
Eigreija ye ua [[palabra]] de ourige griega scolhida puls outores de la [[Setuaginta]] (la traduçon griega de la [[Bíblia Heibraica]]) para traduzir l termo heibraico ''q(i)hal [[Yahbeh]]'', ousado antre ls [[judius]] para chamar la assemblé giral de l "pobo de l deserto", reunida al apelo de [[Moisés]].
==Definiçon segundo la Bíblia==
[[Fexeiro:Catedral da Sé em São Paulo.jpg|thumb|left|[[Catedral Metropolitana de San Paulo]], la Catedral de la Sé.]]
Ne l cuntesto bíblico, l termo ''eigreija'' puode chamar reunion de pessonas, sin star necessariamente associado a ua eidificaçon ó a ua doutrina specífica.
Etimologicamente la palabra griega ''ekklesie'' ye cumpuosta de dous radicales griegos: ''ek'' que quier dezir ''para fura'' i ''klesie'' que quier dezir ''chamados''.
Ne l testo bíblico, ne l "Nuobo Testamiento", la palabra Eigreija aparece por dibersas bezes, sendo outilizada cumo refréncia a un agrupamento de crestianos i nun la eidificaçones ó templos, nin mesmo a to quemunidade cristiana an alguns momentos.
Ne l [[Eibangelho de Mateus]], capítulo 18, bersíclos 15 a 17, ancontramos las seguintes palabras de Jasus:
:''"Oura, se tou armano pecar, bai, i reprende-lo antre ti i el solo; se te oubir, terás ganho tou armano; mas se nun te oubir, lheba inda cuntigo un ó dous, para que pula boca de dues ó trés testemunhas to palabra seia cunfirmada. Se recusar oubi-los, dize-lo a la '''eigreija'''; i, se tamien recusar oubir la '''eigreija''', cunsidra-lo cumo gentio i publicano."'', na qual la Eigreija se refree al grupo de crestianos la que pertençan tales armanos.
Na [[Sagrada Scritura]] ancontramos muitas eimaiges que mostran aspetos cumplementares de l mistério de la Eigreija. L [[Antigo Testamiento]] pribilegie eimaiges lhigadas al pobo de Dius; l Nuobo Testamiento, la [[Corpus Mysticun|Cristo cumo Cabeça disse pobo, que ye l sou Cuorpo]] i tiradas de la bida pastoral (aprisco, ganado, canhonas), agrícola (campo, oulibeira, benie), de moradie (morada, piedra, templo), familiar (sposa, mai, família).
La palabra Eigreija aparece ne l ''[[Nuobo Testamiento]]'' pula 1ª beç ne l lhibro de [[Mateus]] (C.16, B.18), quando Jasus Cristo afirma que eidificarie sue Eigreija i que las puortas de l [[Anferno]] nunca prebalecerian subre eilha: "18 Pus tamien you te digo que tu sós Pedro, i subre esta piedra eidificarei a mie Eigreija, i las puortas de l anferno nun prebaleciran contra eilha". Tamien puode significar "''pobo que se ourganiza''".
La spresson "Eigreija" (cun I maiúsclo), se refree a la [[Eigreija Ounibersal]] cumo un to, anquanto "eigreija" (cun i minúsclo) se refree a las quemunidades de fé lhocales<ref>Notas splicatibas de la Bíblia cunforme traduzida por João Ferreira de Almeida, de la Sociadade Bíblica Trinitariana de l Brasil (1994/1995)</ref>, cumo por eisemplo las eigreijas de [[Jarusalen|Jerusalén]], [[Roma]] etc.
. Essa çtinçon debe ser feita specialmente na [[Eigreija Primitiba]], quando eisistia total ounidade antre ls crestianos cumo ua sola Eigreija Ounibersal (Católica).
==Definiçon de la Eigreija Católica==
[[File:Gesupietrochiave.jpg|thumb|150px|[[Jasus]] antrega las [[chabes de l Reino de Dius]] a la Eigreija, que ye lhiderada pul [[Apóstolo]] [[San Pedro]] <ref name="ChabesReino1">''[[Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CIC), n. 881</ref> i, por bias desso, a todos ls [[Papa]]s i [[bispo]]s, que son ls sucessores de l [[duoze Apóstolos]] <ref name="Papa1">''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC); n. 174, 176 i 182</ref>.]]
La Eigreija ye "''l pobo que Dius cumboca i reúne de todos ls cunfines de la Tierra, para custituir la assemblé daqueles que, pula fé i pul [[Batismo]], se tornan filhos de [[Dius]], nembros de [[Cristo]] i templo de l [[Sprito Santo]]''" <ref>''Ibiden'', n. 153</ref>. Ls católicos acraditan que la sola Eigreija fundada i ancabeçada por Jasus Cristo <ref name="FundIgreija1">''[[CCIC]]'', n. 161</ref>, "''cumo sociadade custituída i ourganizada ne l mundo, susiste (''susistit in'') na [[Eigreija Católica]], gobernada pul [[Papa|sucessor de Pedro]] i puls [[Bispo]]s an quemunhon cul''" <ref>''Ibiden'', n. 162</ref>. Segundo la [[Tradiçon católica]], la Eigreija stá alicerçada subre l [[San Pedro|Apóstolo Pedro]], la quien Cristo prometiu l [[primazie papal|Primado]], al afirmar que "''subre [[San Pedro|esta piedra]] eidificarei a mie Eigreija''" i que "''dar-te-ei las chabes de l [[Reino de l Cielos]]''" (cf. [[Eibangelho segundo San Mateus|Mt]] 16, 17-20) <ref name="ChabesReino1"/>.
La Eigreija de Cristo ye la detentora na plenitude de l [[siete sacramentos]] i de l outros meios neçairos para la [[salbaçon]], dados por [[Jasus]] a la Eigreija. Todo esto para reunir, santificar, purificar i salbar to la houmanidade i para antecipar la rializaçon de l '''[[Reino de Dius]]''', cujo semiente ye necessariamente la Eigreija <ref name="IC1">''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC), n. 150, 152 i 153</ref> (para mais anformaçones, beija la seçon ''Salbaçon i Santidade''). Por esta rezon, la Eigreija, guiada i protegida pul [[Sprito Santo]], ansiste na sue misson de anunciar l [[Eibangelho]] a to l mundo, sendo aliás ourdenada pul própio Cristo: "''eide i ansinai todas las naciones, batizando-las ne l nome de l Pai i de l Filho i de l Sprito Santo''" (''Mt 28,19'') <ref name="IC2">''Ibiden'', n. 172</ref>. La Eigreija, mediante ls sacramentos de l [[Batismo]] i de la [[Reconciliaçon]], ten tamien ''a misson i l poder de perdoar ls [[pecado]]s, porque l própio Cristo lo cunferiu''" <ref name="IC3">''Ibiden'', n. 201</ref>.
Ne l [[Credo Niceno-Custantinopolitano]], ye atribuída a la Eigreija las propiadades de <<''[[Eigreija_Cat%C3%B3lica#Eclesiologie|una, santa, católica i apostólica]]''>> <ref>''Ibiden''; n. 161, 165, 166 i 174</ref>. Para alhá çto, eilha ye tamien chamada de <<''[[Eigreija_Cat%C3%B3lica#Eclesiologie|Sposa de Cristo]]''>> <ref>''Ibiden'', n. 158</ref>, <<''[[Eigreija_Cat%C3%B3lica#Eclesiologie|Templo de l Sprito Santo]]''>> <ref>''Ibiden'', n. 159</ref> i <<'''''[[Corpus Mysticun|Cuorpo de Cristo]]'''''>>, sendo este redadeiro rebestido dun significado amportante i mais special para la Eigreija. Este redadeiro nome assenta na fé de que la Eigreija nun ye solo ua simples [[anstituiçon]], mas un [[Corpus Mysticun|cuorpo místico]] custituído por [[Jasus]], que ye la Cabeça, i puls fiéis, que son nembros deste cuorpo anquebrable, atrabeç de la fé i de l [[sacramento]] de l [[Batismo]]. Este nome ye assente tamien na fé de que ls fiéis son ounidos antimamente la Cristo, por meio de l [[Sprito Santo]], subretodo ne l [[sacramento]] de la [[Eucaristia]] <ref>''[[CIC]]''; n. 790, 792 i 795</ref><ref>''[[CCIC]]''; n. 156, 157, 274 i 282</ref>.
==Definiçon na Arquitetura==
[[Image:Igrejacarmo.JPG|thumb|right|250px|'''Eigreija''' ne l bairro [[Carmo (Guapo Hourizonte)|Carmo]], an [[Guapo Hourizonte]].]]
*[[Eigreija (eidifício)]]
===Stilos de eigreija===
*[[Stilo arquitetónico]]
**[[Arquitetura gótica]]
**[[Arquitetura mediebal]]
**[[Arquitetura románica]]
**[[Arquitetura brasileira]]
==Eigreija cumo anstituiçon==
*[[Eigreija Católica]]
*[[Eigreija Ourtodoxa]]
*[[Protestantismo|Eigreijas Protestantes]]
*[[Eigreija Eibangélica]]
*[[Eigreija Batista]]
*[[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die]]
*[[Eigreijas nó-calcedonianas]]
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Eigreijas| ]]
oncr46owp6oy7e2zx5icx5w05u7iyz7
107516
107515
2026-07-30T22:41:52Z
~2026-42309-25
15429
/* Definiçon segundo la Bíblia */
107516
wikitext
text/x-wiki
[[Image:NotreDameDeParis.jpg|thumb|right|[[Catedral de Notre-Dame]] an [[Paris]], [[Fráncia]].]]
'''Eigreija''' (de l [[Lhéngua griega|griego]] εκκλησία [''ekklesie''] i [[latin]] ''eclesie'') ye ua [[anstituiçon]] [[relegiosa]] [[cristiana]] [[Laicismo|apartada de l Stado]]. Cabe la eigreija admenistrar l denheiro de l [[dízimo]], custruir [[templo]]s, ourdenar [[sacerdote]]s i muitas bezes manté-los i repassar para sous crentes sue anterpretaçon de la [[Bíblia]]. Eigreija tamien puode signifcar un templo crestiano, por eisemplo, la "Eigreija de San Pedro" (refree-se al templo dedicado a la San Pedro).
Eigreija ye ua [[palabra]] de ourige griega scolhida puls outores de la [[Setuaginta]] (la traduçon griega de la [[Bíblia Heibraica]]) para traduzir l termo heibraico ''q(i)hal [[Yahbeh]]'', ousado antre ls [[judius]] para chamar la assemblé giral de l "pobo de l deserto", reunida al apelo de [[Moisés]].
==Definiçon segundo la Bíblia==
[[Fexeiro:Catedral da Sé em São Paulo.jpg|thumb|left|[[Catedral Metropolitana de San Poulo]], la Catedral de la Sé.]]
Ne l cuntesto bíblico, l termo ''eigreija'' puode chamar reunion de pessonas, sin star necessariamente associado a ua eidificaçon ó a ua doutrina specífica.
Etimologicamente la palabra griega ''ekklesie'' ye cumpuosta de dous radicales griegos: ''ek'' que quier dezir ''para fura'' i ''klesie'' que quier dezir ''chamados''.
Ne l testo bíblico, ne l "Nuobo Testamiento", la palabra Eigreija aparece por dibersas bezes, sendo outilizada cumo refréncia a un agrupamento de crestianos i nun la eidificaçones ó templos, nin mesmo a to quemunidade cristiana an alguns momentos.
Ne l [[Eibangelho de Mateus]], capítulo 18, bersíclos 15 a 17, ancontramos las seguintes palabras de Jasus:
:''"Oura, se tou armano pecar, bai, i reprende-lo antre ti i el solo; se te oubir, terás ganho tou armano; mas se nun te oubir, lheba inda cuntigo un ó dous, para que pula boca de dues ó trés testemunhas to palabra seia cunfirmada. Se recusar oubi-los, dize-lo a la '''eigreija'''; i, se tamien recusar oubir la '''eigreija''', cunsidra-lo cumo gentio i publicano."'', na qual la Eigreija se refree al grupo de crestianos la que pertençan tales armanos.
Na [[Sagrada Scritura]] ancontramos muitas eimaiges que mostran aspetos cumplementares de l mistério de la Eigreija. L [[Antigo Testamiento]] pribilegie eimaiges lhigadas al pobo de Dius; l Nuobo Testamiento, la [[Corpus Mysticun|Cristo cumo Cabeça disse pobo, que ye l sou Cuorpo]] i tiradas de la bida pastoral (aprisco, ganado, canhonas), agrícola (campo, oulibeira, benie), de moradie (morada, piedra, templo), familiar (sposa, mai, família).
La palabra Eigreija aparece ne l ''[[Nuobo Testamiento]]'' pula 1ª beç ne l lhibro de [[Mateus]] (C.16, B.18), quando Jasus Cristo afirma que eidificarie sue Eigreija i que las puortas de l [[Anferno]] nunca prebalecerian subre eilha: "18 Pus tamien you te digo que tu sós Pedro, i subre esta piedra eidificarei a mie Eigreija, i las puortas de l anferno nun prebaleciran contra eilha". Tamien puode significar "''pobo que se ourganiza''".
La spresson "Eigreija" (cun I maiúsclo), se refree a la [[Eigreija Ounibersal]] cumo un to, anquanto "eigreija" (cun i minúsclo) se refree a las quemunidades de fé lhocales<ref>Notas splicatibas de la Bíblia cunforme traduzida por João Ferreira de Almeida, de la Sociadade Bíblica Trinitariana de l Brasil (1994/1995)</ref>, cumo por eisemplo las eigreijas de [[Jarusalen|Jerusalén]], [[Roma]] etc.
. Essa çtinçon debe ser feita specialmente na [[Eigreija Primitiba]], quando eisistia total ounidade antre ls crestianos cumo ua sola Eigreija Ounibersal (Católica).
==Definiçon de la Eigreija Católica==
[[File:Gesupietrochiave.jpg|thumb|150px|[[Jasus]] antrega las [[chabes de l Reino de Dius]] a la Eigreija, que ye lhiderada pul [[Apóstolo]] [[San Pedro]] <ref name="ChabesReino1">''[[Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CIC), n. 881</ref> i, por bias desso, a todos ls [[Papa]]s i [[bispo]]s, que son ls sucessores de l [[duoze Apóstolos]] <ref name="Papa1">''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC); n. 174, 176 i 182</ref>.]]
La Eigreija ye "''l pobo que Dius cumboca i reúne de todos ls cunfines de la Tierra, para custituir la assemblé daqueles que, pula fé i pul [[Batismo]], se tornan filhos de [[Dius]], nembros de [[Cristo]] i templo de l [[Sprito Santo]]''" <ref>''Ibiden'', n. 153</ref>. Ls católicos acraditan que la sola Eigreija fundada i ancabeçada por Jasus Cristo <ref name="FundIgreija1">''[[CCIC]]'', n. 161</ref>, "''cumo sociadade custituída i ourganizada ne l mundo, susiste (''susistit in'') na [[Eigreija Católica]], gobernada pul [[Papa|sucessor de Pedro]] i puls [[Bispo]]s an quemunhon cul''" <ref>''Ibiden'', n. 162</ref>. Segundo la [[Tradiçon católica]], la Eigreija stá alicerçada subre l [[San Pedro|Apóstolo Pedro]], la quien Cristo prometiu l [[primazie papal|Primado]], al afirmar que "''subre [[San Pedro|esta piedra]] eidificarei a mie Eigreija''" i que "''dar-te-ei las chabes de l [[Reino de l Cielos]]''" (cf. [[Eibangelho segundo San Mateus|Mt]] 16, 17-20) <ref name="ChabesReino1"/>.
La Eigreija de Cristo ye la detentora na plenitude de l [[siete sacramentos]] i de l outros meios neçairos para la [[salbaçon]], dados por [[Jasus]] a la Eigreija. Todo esto para reunir, santificar, purificar i salbar to la houmanidade i para antecipar la rializaçon de l '''[[Reino de Dius]]''', cujo semiente ye necessariamente la Eigreija <ref name="IC1">''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC), n. 150, 152 i 153</ref> (para mais anformaçones, beija la seçon ''Salbaçon i Santidade''). Por esta rezon, la Eigreija, guiada i protegida pul [[Sprito Santo]], ansiste na sue misson de anunciar l [[Eibangelho]] a to l mundo, sendo aliás ourdenada pul própio Cristo: "''eide i ansinai todas las naciones, batizando-las ne l nome de l Pai i de l Filho i de l Sprito Santo''" (''Mt 28,19'') <ref name="IC2">''Ibiden'', n. 172</ref>. La Eigreija, mediante ls sacramentos de l [[Batismo]] i de la [[Reconciliaçon]], ten tamien ''a misson i l poder de perdoar ls [[pecado]]s, porque l própio Cristo lo cunferiu''" <ref name="IC3">''Ibiden'', n. 201</ref>.
Ne l [[Credo Niceno-Custantinopolitano]], ye atribuída a la Eigreija las propiadades de <<''[[Eigreija_Cat%C3%B3lica#Eclesiologie|una, santa, católica i apostólica]]''>> <ref>''Ibiden''; n. 161, 165, 166 i 174</ref>. Para alhá çto, eilha ye tamien chamada de <<''[[Eigreija_Cat%C3%B3lica#Eclesiologie|Sposa de Cristo]]''>> <ref>''Ibiden'', n. 158</ref>, <<''[[Eigreija_Cat%C3%B3lica#Eclesiologie|Templo de l Sprito Santo]]''>> <ref>''Ibiden'', n. 159</ref> i <<'''''[[Corpus Mysticun|Cuorpo de Cristo]]'''''>>, sendo este redadeiro rebestido dun significado amportante i mais special para la Eigreija. Este redadeiro nome assenta na fé de que la Eigreija nun ye solo ua simples [[anstituiçon]], mas un [[Corpus Mysticun|cuorpo místico]] custituído por [[Jasus]], que ye la Cabeça, i puls fiéis, que son nembros deste cuorpo anquebrable, atrabeç de la fé i de l [[sacramento]] de l [[Batismo]]. Este nome ye assente tamien na fé de que ls fiéis son ounidos antimamente la Cristo, por meio de l [[Sprito Santo]], subretodo ne l [[sacramento]] de la [[Eucaristia]] <ref>''[[CIC]]''; n. 790, 792 i 795</ref><ref>''[[CCIC]]''; n. 156, 157, 274 i 282</ref>.
==Definiçon na Arquitetura==
[[Image:Igrejacarmo.JPG|thumb|right|250px|'''Eigreija''' ne l bairro [[Carmo (Guapo Hourizonte)|Carmo]], an [[Guapo Hourizonte]].]]
*[[Eigreija (eidifício)]]
===Stilos de eigreija===
*[[Stilo arquitetónico]]
**[[Arquitetura gótica]]
**[[Arquitetura mediebal]]
**[[Arquitetura románica]]
**[[Arquitetura brasileira]]
==Eigreija cumo anstituiçon==
*[[Eigreija Católica]]
*[[Eigreija Ourtodoxa]]
*[[Protestantismo|Eigreijas Protestantes]]
*[[Eigreija Eibangélica]]
*[[Eigreija Batista]]
*[[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die]]
*[[Eigreijas nó-calcedonianas]]
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Eigreijas| ]]
36tfdjux1xxsrgjn85hz86kpekealxs
107517
107516
2026-07-30T22:47:56Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107517
wikitext
text/x-wiki
[[Image:NotreDameDeParis.jpg|thumb|right|[[Catedral de Notre-Dame]] an [[Paris]], [[Fráncia]].]]
'''Eigreija''' (de l [[Lhéngua griega|griego]] εκκλησία [''ekklesie''] i [[Lhéngua lhatina|latin]] ''eclesie'') ye ua [[anstituiçon]] [[relegiosa]] [[cristiana]] [[Laicismo|apartada de l Stado]]. Cabe la eigreija admenistrar l denheiro de l [[dízimo]], custruir [[templo]]s, ourdenar [[sacerdote]]s i muitas bezes manté-los i repassar para sous crentes sue anterpretaçon de la [[Bíblia]]. Eigreija tamien puode signifcar un templo crestiano, por eisemplo, la "Eigreija de San Pedro" (refree-se al templo dedicado a la San Pedro).
Eigreija ye ua [[palabra]] de ourige griega scolhida puls outores de la [[Setuaginta]] (la traduçon griega de la [[Bíblia Heibraica]]) para traduzir l termo heibraico ''q(i)hal [[Yahbeh]]'', ousado antre ls [[judius]] para chamar la assemblé giral de l "pobo de l deserto", reunida al apelo de [[Moisés]].
==Definiçon segundo la Bíblia==
[[Fexeiro:Catedral da Sé em São Paulo.jpg|thumb|left|[[Catedral Metropolitana de San Poulo]], la Catedral de la Sé.]]
Ne l cuntesto bíblico, l termo ''eigreija'' puode chamar reunion de pessonas, sin star necessariamente associado a ua eidificaçon ó a ua doutrina specífica.
Etimologicamente la palabra griega ''ekklesie'' ye cumpuosta de dous radicales griegos: ''ek'' que quier dezir ''para fura'' i ''klesie'' que quier dezir ''chamados''.
Ne l testo bíblico, ne l "Nuobo Testamiento", la palabra Eigreija aparece por dibersas bezes, sendo outilizada cumo refréncia a un agrupamento de crestianos i nun la eidificaçones ó templos, nin mesmo a to quemunidade cristiana an alguns momentos.
Ne l [[Eibangelho de Mateus]], capítulo 18, bersíclos 15 a 17, ancontramos las seguintes palabras de Jasus:
:''"Oura, se tou armano pecar, bai, i reprende-lo antre ti i el solo; se te oubir, terás ganho tou armano; mas se nun te oubir, lheba inda cuntigo un ó dous, para que pula boca de dues ó trés testemunhas to palabra seia cunfirmada. Se recusar oubi-los, dize-lo a la '''eigreija'''; i, se tamien recusar oubir la '''eigreija''', cunsidra-lo cumo gentio i publicano."'', na qual la Eigreija se refree al grupo de crestianos la que pertençan tales armanos.
Na [[Sagrada Scritura]] ancontramos muitas eimaiges que mostran aspetos cumplementares de l mistério de la Eigreija. L [[Antigo Testamiento]] pribilegie eimaiges lhigadas al pobo de Dius; l Nuobo Testamiento, la [[Corpus Mysticun|Cristo cumo Cabeça disse pobo, que ye l sou Cuorpo]] i tiradas de la bida pastoral (aprisco, ganado, canhonas), agrícola (campo, oulibeira, benie), de moradie (morada, piedra, templo), familiar (sposa, mai, família).
La palabra Eigreija aparece ne l ''[[Nuobo Testamiento]]'' pula 1ª beç ne l lhibro de [[Mateus]] (C.16, B.18), quando Jasus Cristo afirma que eidificarie sue Eigreija i que las puortas de l [[Anferno]] nunca prebalecerian subre eilha: "18 Pus tamien you te digo que tu sós Pedro, i subre esta piedra eidificarei a mie Eigreija, i las puortas de l anferno nun prebaleciran contra eilha". Tamien puode significar "''pobo que se ourganiza''".
La spresson "Eigreija" (cun I maiúsclo), se refree a la [[Eigreija Ounibersal]] cumo un to, anquanto "eigreija" (cun i minúsclo) se refree a las quemunidades de fé lhocales<ref>Notas splicatibas de la Bíblia cunforme traduzida por João Ferreira de Almeida, de la Sociadade Bíblica Trinitariana de l Brasil (1994/1995)</ref>, cumo por eisemplo las eigreijas de [[Jarusalen|Jerusalén]], [[Roma]] etc.
. Essa çtinçon debe ser feita specialmente na [[Eigreija Primitiba]], quando eisistia total ounidade antre ls crestianos cumo ua sola Eigreija Ounibersal (Católica).
==Definiçon de la Eigreija Católica==
[[File:Gesupietrochiave.jpg|thumb|150px|[[Jasus]] antrega las [[chabes de l Reino de Dius]] a la Eigreija, que ye lhiderada pul [[Apóstolo]] [[San Pedro]] <ref name="ChabesReino1">''[[Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CIC), n. 881</ref> i, por bias desso, a todos ls [[Papa]]s i [[bispo]]s, que son ls sucessores de l [[duoze Apóstolos]] <ref name="Papa1">''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC); n. 174, 176 i 182</ref>.]]
La Eigreija ye "''l pobo que Dius cumboca i reúne de todos ls cunfines de la Tierra, para custituir la assemblé daqueles que, pula fé i pul [[Batismo]], se tornan filhos de [[Dius]], nembros de [[Cristo]] i templo de l [[Sprito Santo]]''" <ref>''Ibiden'', n. 153</ref>. Ls católicos acraditan que la sola Eigreija fundada i ancabeçada por Jasus Cristo <ref name="FundIgreija1">''[[CCIC]]'', n. 161</ref>, "''cumo sociadade custituída i ourganizada ne l mundo, susiste (''susistit in'') na [[Eigreija Católica]], gobernada pul [[Papa|sucessor de Pedro]] i puls [[Bispo]]s an quemunhon cul''" <ref>''Ibiden'', n. 162</ref>. Segundo la [[Tradiçon católica]], la Eigreija stá alicerçada subre l [[San Pedro|Apóstolo Pedro]], la quien Cristo prometiu l [[primazie papal|Primado]], al afirmar que "''subre [[San Pedro|esta piedra]] eidificarei a mie Eigreija''" i que "''dar-te-ei las chabes de l [[Reino de l Cielos]]''" (cf. [[Eibangelho segundo San Mateus|Mt]] 16, 17-20) <ref name="ChabesReino1"/>.
La Eigreija de Cristo ye la detentora na plenitude de l [[siete sacramentos]] i de l outros meios neçairos para la [[salbaçon]], dados por [[Jasus]] a la Eigreija. Todo esto para reunir, santificar, purificar i salbar to la houmanidade i para antecipar la rializaçon de l '''[[Reino de Dius]]''', cujo semiente ye necessariamente la Eigreija <ref name="IC1">''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC), n. 150, 152 i 153</ref> (para mais anformaçones, beija la seçon ''Salbaçon i Santidade''). Por esta rezon, la Eigreija, guiada i protegida pul [[Sprito Santo]], ansiste na sue misson de anunciar l [[Eibangelho]] a to l mundo, sendo aliás ourdenada pul própio Cristo: "''eide i ansinai todas las naciones, batizando-las ne l nome de l Pai i de l Filho i de l Sprito Santo''" (''Mt 28,19'') <ref name="IC2">''Ibiden'', n. 172</ref>. La Eigreija, mediante ls sacramentos de l [[Batismo]] i de la [[Reconciliaçon]], ten tamien ''a misson i l poder de perdoar ls [[pecado]]s, porque l própio Cristo lo cunferiu''" <ref name="IC3">''Ibiden'', n. 201</ref>.
Ne l [[Credo Niceno-Custantinopolitano]], ye atribuída a la Eigreija las propiadades de <<''[[Eigreija_Cat%C3%B3lica#Eclesiologie|una, santa, católica i apostólica]]''>> <ref>''Ibiden''; n. 161, 165, 166 i 174</ref>. Para alhá çto, eilha ye tamien chamada de <<''[[Eigreija_Cat%C3%B3lica#Eclesiologie|Sposa de Cristo]]''>> <ref>''Ibiden'', n. 158</ref>, <<''[[Eigreija_Cat%C3%B3lica#Eclesiologie|Templo de l Sprito Santo]]''>> <ref>''Ibiden'', n. 159</ref> i <<'''''[[Corpus Mysticun|Cuorpo de Cristo]]'''''>>, sendo este redadeiro rebestido dun significado amportante i mais special para la Eigreija. Este redadeiro nome assenta na fé de que la Eigreija nun ye solo ua simples [[anstituiçon]], mas un [[Corpus Mysticun|cuorpo místico]] custituído por [[Jasus]], que ye la Cabeça, i puls fiéis, que son nembros deste cuorpo anquebrable, atrabeç de la fé i de l [[sacramento]] de l [[Batismo]]. Este nome ye assente tamien na fé de que ls fiéis son ounidos antimamente la Cristo, por meio de l [[Sprito Santo]], subretodo ne l [[sacramento]] de la [[Eucaristia]] <ref>''[[CIC]]''; n. 790, 792 i 795</ref><ref>''[[CCIC]]''; n. 156, 157, 274 i 282</ref>.
==Definiçon na Arquitetura==
[[Image:Igrejacarmo.JPG|thumb|right|250px|'''Eigreija''' ne l bairro [[Carmo (Guapo Hourizonte)|Carmo]], an [[Guapo Hourizonte]].]]
*[[Eigreija (eidifício)]]
===Stilos de eigreija===
*[[Stilo arquitetónico]]
**[[Arquitetura gótica]]
**[[Arquitetura mediebal]]
**[[Arquitetura románica]]
**[[Arquitetura brasileira]]
==Eigreija cumo anstituiçon==
*[[Eigreija Católica]]
*[[Eigreija Ourtodoxa]]
*[[Protestantismo|Eigreijas Protestantes]]
*[[Eigreija Eibangélica]]
*[[Eigreija Batista]]
*[[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die]]
*[[Eigreijas nó-calcedonianas]]
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Eigreijas| ]]
gf8m3djhd3n8w26eogw2hitxaemuq3n
107518
107517
2026-07-30T22:58:10Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107518
wikitext
text/x-wiki
[[Image:NotreDameDeParis.jpg|thumb|right|[[Catedral de Notre-Dame]] an [[Paris]], [[Fráncia]].]]
'''Eigreija''' (de l [[Lhéngua griega|griego]] εκκλησία [''ekklesie''] i [[Lhéngua lhatina|latin]] ''eclesie'') ye ua [[anstituiçon]] [[Relegion|relegiosa]] [[cristiana]] [[Laicismo|apartada de l Stado]]. Cabe la eigreija admenistrar l denheiro de l [[dízimo]], custruir [[templo]]s, ourdenar [[sacerdote]]s i muitas bezes manté-los i repassar para sous crentes sue anterpretaçon de la [[Bíblia]]. Eigreija tamien puode signifcar un templo crestiano, por eisemplo, la "Eigreija de San Pedro" (refree-se al templo dedicado a la San Pedro).
Eigreija ye ua [[palabra]] de ourige griega scolhida puls outores de la [[Setuaginta]] (la traduçon griega de la [[Bíblia Heibraica]]) para traduzir l termo heibraico ''q(i)hal [[Yahbeh]]'', ousado antre ls [[judius]] para chamar la assemblé giral de l "pobo de l deserto", reunida al apelo de [[Moisés]].
==Definiçon segundo la Bíblia==
[[Fexeiro:Catedral da Sé em São Paulo.jpg|thumb|left|[[Catedral Metropolitana de San Poulo]], la Catedral de la Sé.]]
Ne l cuntesto bíblico, l termo ''eigreija'' puode chamar reunion de pessonas, sin star necessariamente associado a ua eidificaçon ó a ua doutrina specífica.
Etimologicamente la palabra griega ''ekklesie'' ye cumpuosta de dous radicales griegos: ''ek'' que quier dezir ''para fura'' i ''klesie'' que quier dezir ''chamados''.
Ne l testo bíblico, ne l "Nuobo Testamiento", la palabra Eigreija aparece por dibersas bezes, sendo outilizada cumo refréncia a un agrupamento de crestianos i nun la eidificaçones ó templos, nin mesmo a to quemunidade cristiana an alguns momentos.
Ne l [[Eibangelho de Mateus]], capítulo 18, bersíclos 15 a 17, ancontramos las seguintes palabras de Jasus:
:''"Oura, se tou armano pecar, bai, i reprende-lo antre ti i el solo; se te oubir, terás ganho tou armano; mas se nun te oubir, lheba inda cuntigo un ó dous, para que pula boca de dues ó trés testemunhas to palabra seia cunfirmada. Se recusar oubi-los, dize-lo a la '''eigreija'''; i, se tamien recusar oubir la '''eigreija''', cunsidra-lo cumo gentio i publicano."'', na qual la Eigreija se refree al grupo de crestianos la que pertençan tales armanos.
Na [[Sagrada Scritura]] ancontramos muitas eimaiges que mostran aspetos cumplementares de l mistério de la Eigreija. L [[Antigo Testamiento]] pribilegie eimaiges lhigadas al pobo de Dius; l Nuobo Testamiento, la [[Corpus Mysticun|Cristo cumo Cabeça disse pobo, que ye l sou Cuorpo]] i tiradas de la bida pastoral (aprisco, ganado, canhonas), agrícola (campo, oulibeira, benie), de moradie (morada, piedra, templo), familiar (sposa, mai, família).
La palabra Eigreija aparece ne l ''[[Nuobo Testamiento]]'' pula 1ª beç ne l lhibro de [[Mateus]] (C.16, B.18), quando Jasus Cristo afirma que eidificarie sue Eigreija i que las puortas de l [[Anferno]] nunca prebalecerian subre eilha: "18 Pus tamien you te digo que tu sós Pedro, i subre esta piedra eidificarei a mie Eigreija, i las puortas de l anferno nun prebaleciran contra eilha". Tamien puode significar "''pobo que se ourganiza''".
La spresson "Eigreija" (cun I maiúsclo), se refree a la [[Eigreija Ounibersal]] cumo un to, anquanto "eigreija" (cun i minúsclo) se refree a las quemunidades de fé lhocales<ref>Notas splicatibas de la Bíblia cunforme traduzida por João Ferreira de Almeida, de la Sociadade Bíblica Trinitariana de l Brasil (1994/1995)</ref>, cumo por eisemplo las eigreijas de [[Jarusalen|Jerusalén]], [[Roma]] etc.
. Essa çtinçon debe ser feita specialmente na [[Eigreija Primitiba]], quando eisistia total ounidade antre ls crestianos cumo ua sola Eigreija Ounibersal (Católica).
==Definiçon de la Eigreija Católica==
[[File:Gesupietrochiave.jpg|thumb|150px|[[Jasus]] antrega las [[chabes de l Reino de Dius]] a la Eigreija, que ye lhiderada pul [[Apóstolo]] [[San Pedro]] <ref name="ChabesReino1">''[[Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CIC), n. 881</ref> i, por bias desso, a todos ls [[Papa]]s i [[bispo]]s, que son ls sucessores de l [[duoze Apóstolos]] <ref name="Papa1">''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC); n. 174, 176 i 182</ref>.]]
La Eigreija ye "''l pobo que Dius cumboca i reúne de todos ls cunfines de la Tierra, para custituir la assemblé daqueles que, pula fé i pul [[Batismo]], se tornan filhos de [[Dius]], nembros de [[Cristo]] i templo de l [[Sprito Santo]]''" <ref>''Ibiden'', n. 153</ref>. Ls católicos acraditan que la sola Eigreija fundada i ancabeçada por Jasus Cristo <ref name="FundIgreija1">''[[CCIC]]'', n. 161</ref>, "''cumo sociadade custituída i ourganizada ne l mundo, susiste (''susistit in'') na [[Eigreija Católica]], gobernada pul [[Papa|sucessor de Pedro]] i puls [[Bispo]]s an quemunhon cul''" <ref>''Ibiden'', n. 162</ref>. Segundo la [[Tradiçon católica]], la Eigreija stá alicerçada subre l [[San Pedro|Apóstolo Pedro]], la quien Cristo prometiu l [[primazie papal|Primado]], al afirmar que "''subre [[San Pedro|esta piedra]] eidificarei a mie Eigreija''" i que "''dar-te-ei las chabes de l [[Reino de l Cielos]]''" (cf. [[Eibangelho segundo San Mateus|Mt]] 16, 17-20) <ref name="ChabesReino1"/>.
La Eigreija de Cristo ye la detentora na plenitude de l [[siete sacramentos]] i de l outros meios neçairos para la [[salbaçon]], dados por [[Jasus]] a la Eigreija. Todo esto para reunir, santificar, purificar i salbar to la houmanidade i para antecipar la rializaçon de l '''[[Reino de Dius]]''', cujo semiente ye necessariamente la Eigreija <ref name="IC1">''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC), n. 150, 152 i 153</ref> (para mais anformaçones, beija la seçon ''Salbaçon i Santidade''). Por esta rezon, la Eigreija, guiada i protegida pul [[Sprito Santo]], ansiste na sue misson de anunciar l [[Eibangelho]] a to l mundo, sendo aliás ourdenada pul própio Cristo: "''eide i ansinai todas las naciones, batizando-las ne l nome de l Pai i de l Filho i de l Sprito Santo''" (''Mt 28,19'') <ref name="IC2">''Ibiden'', n. 172</ref>. La Eigreija, mediante ls sacramentos de l [[Batismo]] i de la [[Reconciliaçon]], ten tamien ''a misson i l poder de perdoar ls [[pecado]]s, porque l própio Cristo lo cunferiu''" <ref name="IC3">''Ibiden'', n. 201</ref>.
Ne l [[Credo Niceno-Custantinopolitano]], ye atribuída a la Eigreija las propiadades de <<''[[Eigreija_Cat%C3%B3lica#Eclesiologie|una, santa, católica i apostólica]]''>> <ref>''Ibiden''; n. 161, 165, 166 i 174</ref>. Para alhá çto, eilha ye tamien chamada de <<''[[Eigreija_Cat%C3%B3lica#Eclesiologie|Sposa de Cristo]]''>> <ref>''Ibiden'', n. 158</ref>, <<''[[Eigreija_Cat%C3%B3lica#Eclesiologie|Templo de l Sprito Santo]]''>> <ref>''Ibiden'', n. 159</ref> i <<'''''[[Corpus Mysticun|Cuorpo de Cristo]]'''''>>, sendo este redadeiro rebestido dun significado amportante i mais special para la Eigreija. Este redadeiro nome assenta na fé de que la Eigreija nun ye solo ua simples [[anstituiçon]], mas un [[Corpus Mysticun|cuorpo místico]] custituído por [[Jasus]], que ye la Cabeça, i puls fiéis, que son nembros deste cuorpo anquebrable, atrabeç de la fé i de l [[sacramento]] de l [[Batismo]]. Este nome ye assente tamien na fé de que ls fiéis son ounidos antimamente la Cristo, por meio de l [[Sprito Santo]], subretodo ne l [[sacramento]] de la [[Eucaristia]] <ref>''[[CIC]]''; n. 790, 792 i 795</ref><ref>''[[CCIC]]''; n. 156, 157, 274 i 282</ref>.
==Definiçon na Arquitetura==
[[Image:Igrejacarmo.JPG|thumb|right|250px|'''Eigreija''' ne l bairro [[Carmo (Guapo Hourizonte)|Carmo]], an [[Guapo Hourizonte]].]]
*[[Eigreija (eidifício)]]
===Stilos de eigreija===
*[[Stilo arquitetónico]]
**[[Arquitetura gótica]]
**[[Arquitetura mediebal]]
**[[Arquitetura románica]]
**[[Arquitetura brasileira]]
==Eigreija cumo anstituiçon==
*[[Eigreija Católica]]
*[[Eigreija Ourtodoxa]]
*[[Protestantismo|Eigreijas Protestantes]]
*[[Eigreija Eibangélica]]
*[[Eigreija Batista]]
*[[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die]]
*[[Eigreijas nó-calcedonianas]]
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Eigreijas| ]]
ktajek2ufhe7xzjjktc0k65pu41n7cc
Felcidade
0
3545
107520
107457
2026-07-30T23:33:58Z
~2026-30875-10
15270
107520
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Classic smiley.svg|thumb|100px|Sorriso ye l simblo mais coincido que repersenta la felcidade houmana.]]
La '''felcidade''' ye ua gama de [[eimoçon]]es ó [[sentimiento]]s que bai zde l cuntentamiento ó sastifaçon até a l'alegrie antensa ó júbilo. La felcidade ten inda l seneficado de bien-star ó paç anterna. L'ouposto de la felcidade ye la [[tristeza]]. An lhenguaige quemun, quando se diç "stou feliç", stá-se a outelizar l purmeiro seneficado — l d'eimoçon. Anquanto que se se diç "sou feliç", se stá a outelizar l seneficado de bien-star.
Ls personas bures no senten placer an dicer lugares, ls bureses non contan an anhos, terperatura. ls dicen que tá caliente, freo.
fui mucho tempo ( 3, 6 anhos amás). ls dicen, ston a calhe, al río. l río ye fermoso, ten agua fría, turba. etc.
Eisisten defrentes al studo de la felcidade i de las sues motivaciones, que ténen sido ousadas pula filosofie, i la psicologie. L Home siempre hai buscado la felcidade i ls filósofos siempre se han dedicado a ancuntrar las sues causas i an defenir que tipo de cumportamiento ó stilo de bida oumenta l nuosso felcidade. Estes pensadores beien la felcidade cumo aqueilho que modernamente chamamos placeres an comer, an cantar, an bailar. an leer un cómico. son forças que ven de nostros antepassaos, ls bureses son feliçes por que ven desjejunar como prazer i dels antepassaos.
Neste sentido la felcidade ye que ls romanos
chamában de [[Batícia]], un termo inda ousado an [[Filosofie]]. Pul cuntrairo pa l'eimoçones associadas a la felcidade ls filósofos prefíren outelizar la palabra [[prazer]].
Ye defícele defenir rigorosamente la felcidade, i inda mais defícele defenir medidas desta. Ambestigadores an [[Psicologie]] zambolbírun defrentes métodos, por eisemplo l Ambentário de la Felcidade de Oxford, para medir l nible de felcidade dun andebiduo. Nestes ten-se an cunta fatores fesiológicos i psicológicos. An ambestigaçon la felcidade ye assi relacionada cun fatores cumo: vontade an fazer coisas, non ter locuras. locos son que senten prazer an ecelso,
que quedán muito tiempo dechao. lévantate, i baia comer strazello!
La [[eiquenomie de l bien-star]] defende que l nible de felcidade antre 3.000 persona debe ser ousado cumo suplemiento pars familha. felcidade se traduç an aceitaçon, ó seia, bocé strazello. saya iesse quarto, ninguno te miras. suya bactéria.
Refréncias
{l'href=www.filosofiaetecnologia.com.br/blog www.Filosofiaetecnologia.com.br}
{{Wikiquote|Felcidade}}
{{eimoçones}}
[[Catadorie:Eimoçones]]
[[Catadorie:Sentimientos]]
nq9hy1qvvf6x83hil7zrhhzl4fh2jr6
Chaves
0
5560
107528
106616
2026-07-31T00:27:42Z
~2026-30875-10
15270
/* Titus Flavius Vespasiano */
107528
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|41_45_00_N_07_32_00_W_type:adm2nd_region:PT|41° 45' N 07° 32' O}}
{{Anfo/Munecípio de Pertual|
|munecípio = Chabes
|eimaige_brason = Brasão de Chaves.png
|eimaige_bandeira = Pt-chv1.png
|eimaige_giral = Torre de Menagem Chaves 02.JPG
|lhegenda = Torre de menaige de l [[Castielho de Chabes]]
|eimaige_lhocalizaçon = LocalChaves.svg
|gentílico = Flaviense
|region = [[Region Norte (Pertual)|Norte]]
|subregion = [[Alto Trás-los-Montes]]
|çtrito = [[Çtrito de Bila Rial|Bila Rial]]
|porbíncia = [[Trás-los-Montes i Alto Douro|Trás-los-Montes<br />i Alto Douro]]
|ária = 591,22
|populaçon = 41 243<ref name="ine2011">http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0</ref>
|densidade = 69,76
|data = 2011
|freguesies = 51
|persidente = João Gonçalves Martins Baptista
|fundaçon = [[1258]]
|ourago = [[Marie|Santa Marie Maior]]
|feriado = [[8 de Júlio]]
|codpostal = 5400-150 Chaves
|url_cm = Largo de Camões
|url_oufecial = [http://www.chaves.pt/ www.chaves.pt]
|url_email = [mailto:municipio@cm-chaves.pt municipio@cm-chaves.pt]
}}
'''Chabes''' <small>[[Orde de la Torre i Spada, Balor, Lhealdade i Mérito|L TE]]</small> (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''Chaves'') ye ua [[cidade]] [[Pertual|pertuesa]] de l [[Çtrito de Bila Rial]], [[Region Norte (Pertual)|Region Norte]], sub-region de l [[Alto Trás-los-Montes]], cun ua populaçon (an 2011) de 16 466 habitantes ne l sou perímetro periurbano.<ref>INE (2011) [http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0]</ref> La cidade de Chabes an sentido restrito stá debedida an trés freguesies: [[Madalena (Chabes)|Madalena]], [[Santa Marie Maior (Chabes)|Santa Marie Maior]] i [[Santa Cruç - Trindade]].
Ye sede dun [[cunceilho|munecípio]] cun 591,22 Km² de ária i 41 243 habitantes (2011<ref name="ine2011"/>), subdebidido an 51 [[freguesie]]s. L munecípio ye lhemitado a norte pula [[Spanha]], a lheste pul munecípio de [[Binhais (Pertual)|Binhais]], a sudeste por [[Balpaços]], a sudoeste por [[Bila Pouca de Aguiar]] i a oeste por [[Boticas]] i [[Montalegre]].
Cumo percipales bias d'acesso apersenta la EN103(ampeça an Neiba, acerca de [[Biana de l Castielho]], adonde antronca cula EN13, i prolonga-se por ua paisaige multifacetada pul Este de l Alto Minho, i por to la zona Norte de Trás-los-Montes, passando por lhocalidades cumo [[Braga]], Chabes, [[Binhais]], até acabar an [[Bergáncia]]) i la A24 (Chabes - Biseu). Apersenta tamien ua zona andustrial cun bárias ampresas de çtaque regional. Puode-se afirmar que ye ua cidade amprendedora pus, la nible de turismo, apersenta casas de turismo rural i buns restourantes pa ls grandes apreciadores de gastronomie Strasmuntana.
== Stória de Chabes ==
=== Pré-stória ===
La persença houmana na region de l cunceilho remontan al [[Paleolítico]], cunforme einúmaros testemunhos de Mairos, Pastoria i de San Lhourenço, dentre outros lhocales, i de las ceblizaçones proto-stóricas, nomeadamente ne ls múltiplos [[castros]] situados ne l'alto de ls montes qu'ambolben to la region de l [[Alto Támega]].
=== La Antiguidade ===
[[Fexeiro:Ponte Romana1.jpg|thumb|left|250px| [[Puonte de Trajano]] - Chabes]]
A la época de la [[ambason romana de la península Eibérica]], ls romanos anstalórun-se ne l bal de l [[riu Támega]], adonde hoije se argue la [[cidade]] i, custruíran fortificaçones pula periferie, aprobeitando alguns de ls castros eisistentes.
Para defesa de l'aglomerado populacional fúrun arguidas muralhas i, pa la trabessia de l riu, custruíran la [[puonte de Trajano]].
Fomentórun l'uso de las augas calientes mínero-medicinales, amplantando balneairos [[termas|Termales]], splorórun minérios, cun çtaque para filones auríferos, i outros recursos naturales.
Tal era l'amportança desse núcleo ourbano, que fui eilebado a la catadorie de Munecípio ne l'anho 79 d.C. quando dominaba Tito Flábio [[Bespasiano]], l purmeiro [[César]] de la família Flábia. Daqui adbén l'antiga zeignaçon ''[[Aquæ Flabiæ]]'' de l'atual cidade de Chabes, bien cumo l sou [[gentílico]] — flabiense.
Calcula-se puls bruxedos ancontrados que l núcleo i centro cíbico de la cidade se situaba ne l'alto ambolbente de la ária hoije acupada pula Eigreija Matriç. Inda hoije lhembra la traça romana, cul Fórum, l [[Capitólio]] i l Decúmanus, que serie la rue Dreita. Fui nessa ária que fúrun i inda son (2006) ancontrados ls mais relebantes bruxedos arqueológicos, spostos ne l [[Museu de la Region Flabiense]], cumo l causo dua lhápide alusiba a un cumbate de gladiadores.
[[Fexeiro:Madalena.jpg|thumb|left|250px| Madalena i l [[Támega]] - Chabes]]
L'auge de la dominaçon romana berificou-se até al ampeço de l [[seclo III]], aquando de la chegada gradual de ls bulgarmente apelidados bárbaros. Éran eilhes ls [[Suebos]], [[Besigodos]] i [[Alanos]], probenientes de l lheste ouropeu i que punirun termo a la colonizaçon romana. Las guerras antre [[Remismundo]] i [[Frumário]], na çputa de l dreito al trono, tubírun cumo cunsequéncia la quaije total çtruiçon de la cidade, la bitória de Frumário i la prison de [[Idácio]], notable Bispo de Chabes. L domínio bárbaro durou até que ls mouros, ouriundos de l Norte de África, ambadiran la region i bencírun [[Rodrigo]], l radadeiro monarca besigodo, ne l'ampeço de l [[seclo VIII]].
Nestas épocas, eiqui tenie sede l bispado flabiense, cujo bispo mais notable fui Idácio, célebre scritor i que mui deixou d'anformaçon acerca de ls Suebos.
Culs árabes, tamien l [[eislamismo]] ambadiu l spácio acupado pul [[cristandade]], l que causou ua azeda querela relegiosa i probocou la fuga de las populaçones residentes pa las muntanhas la noroiste, cun einebitables çtruiçones. Las scaramuças antre mouros i crestianos durórun até al [[seclo XI]]. La cidade ampeçou por ser reconquistada als [[mouro]]s ne l [[seclo IX]], por [[D. Fonso]], rei de Lhion que la reconstruiu an parte. Mas, lhougo depuis, ne l purmeiro quartel de l [[seclo X]], boltou a caer ne l poder de ls mouros, até que ne l [[seclo XI]], [[D. Fonso III]], rei de Lhion, la resgatou, mandou reconstruir, poboar i cercar outra beç de muralhas.
yá eiqui prosperaba ua amportante Judiarie, cuja Sinagoga se situaba nun eidificio antre la Trabiessa de la Rue Dreita, i la Rue 25 de Abril.
L'eidifício eisiste, de grande portal ancoberto i an degradaçon (eiqui chamado "casa de rebuçados de la spanhola"), an lhugar cimeiro de l típico casario de las "muralhas nuobas".
Fui anton por buolta de [[1160]] que Chabes antegra l paíç, que yá era Pertual, cula participaçon de ls lhendairos [[Ruy Lopes]] i [[Garcia Lopes]], tan antimamente lhigados a la stória de a tierra.
Pula sue situaçon frunteiriça, Chabes era bulnerable al ataque d'ambasores i cumo medida de proteçon [[Dinis de Pertual|D. Dinis]] (1279-1325), mandou lhiebantar l [[Castielho de Chabes|'''castielho''']] i las muralhas qu'inda hoije dominan grande parte de la cidade i la sue periferie. Cenário de bários eipisódios bélicos ne l [[seclo XIX]] celebra la [[20 de Setembre]] de [[1837]], la [[Cumbençon de Chabes]], passado l cumbate de [[Ruibanes]], que puso termo a la rebolta ''Cartista'' de [[1837]], ó ''rebolta de ls marechales''.
Neste cunceilho, na freguesie de Calbon, acuntecírun bárias apariçones Marianas na [[década de 1830]], fui ende custruído l Santuário de la Senhora Aparecida.
A 8 de júlio de [[1912]] trabou-se un cumbate antre las fuorças monárquicas de [[Paiva Couceiro]] i las de l gobierno [[República|republicano]], xefiadas pul coronel [[Ribeiro de Carvalho]], de que resultou l fin de a 2ª ancurson [[monarquia|monárquica]]. Ls anterbenientes republicanos desse cumbate fúrun houmenageados na toponímia de Lhisboua, cula zeignaçon dua abenida, la Abenida Defensores de Chabes, antre la Abenida Casal Rieiro i l Campo Pequeinho. A [[12 de Márcio]] de [[1929]] Chabes fui eilebada a la catadorie de cidade.
== Chamadeiros ==
{{Ver artigo percipal|[[Chamadeiros romanos an Pertual]]}}
== L purmeiro lhibro ampresso an pertués ==
An [[1488]] fui ampressa, probabelmente an Chabes, ua berson pertuesa de l '''Sacramental''' de ''Clemente Sánchez de Bercial'', cunsidrado l purmeiro lhibro ampresso an lhéngua pertuesa, i an [[1489]] i na mesma cidade, fui ampresso l [[Tratado de Cunfisson]].
L '''Sacramental''' ye ua obra de pastoral redigida por Clemente Sáncheç de Bercial an 1423. Tubo ua grande spanson na [[Península Eibérica]], quier manuscrita, quier ampressa. Cunhecendo-se mais dua dezena eidiçones antre finales de l [[seclo XV]] i meados de l [[seclo XVI]], altura an que fui colocada ne l [[Andex]] de ls lhibros proibidos. L Sacramental ye un relato pormenorizado de la forma de bida de l'home mediebal an todos ls momientos, cun temas cumo la [[alimentaçon]], las relaçones fameliares i sociales, la relaçon cul mistério de [[Dius]] i l [[sagrado]], l trabalho, l çcanso, la salude, la malina i la sexualidade, tornando-lo un decumiento precioso pa l studo de la sociadade mediebal.
== L Tratado de Cunfisson ==
L '''Tratado de Cunfisson''' (1489) ye un manual anstrutório de l clero, na tarefa de menistrar l sacramiento de la peniténcia als fiéis crestianos.
L Tratado de Cunfisson, outra obra ampressa an Chabes i un de ls purmeiros lhibros an lhéngua pertuesa, ye ua obra de cariç pastoral.
Çconhece-se l sou outor, talbeç pul fato de ne l único eisemplar eisistente na ([[Biblioteca Nacional de Lhisboua]]) le faltar la páigina de rostro.
L '''Tratado de Cunfisson''', fui çcubierto an [[1965]] por Pina Martins, que l publicou an eidiçon diplomática an [[1973]], cun un studo antrodutório. An 2003, José Barbosa Machado publicou ua nuoba eidiçon i un studo lhenguístico, propondo l'heipótese de l'obra ser ua traduçon de l castelhano feita antre finales de l [[seclo XIV]] i percípios de l seclo XV, cuntreriando assi l'oupenion quemun de que l'obra fura redigida pouco antes de la sue ampresson.
Desta forma l'ampresson tipográfica ó macánica, an lhéngua pertuesa entraba an Pertual por Chabes.
Solo na década de nobenta de l [[seclo XV]] serien ampressos lhibros an [[Lhisboua]], ne l [[Porto]] i an [[Braga]].
== Titus Flavius Vespasiano ==
'''Storia de Bespasiano, 1496'''[[Fexeiro:(Venice) Bust of Vespasianus - Venice National Archaeological Museum.jpg|thumb|right|200px|Titus Flavius Vespasiano]] L segundo lhibro [[eilustraçon|ilustrado]] i [[ampresson|ampresso]] an Pertual ye la "Storia de muy nobre [[Vespasiano]] amperador de Roma", que saliu de l prelo an Lhisboua, an [[1496]]; las graburas son d'ourige almana. An 20 de Abril de 1496, fui cuncluída l'ampresson desta nobela de cabalharie, obra an lhéngua pertuesa.
L Ampressor Valentim Fernandes ye figura mais çtacada de la [[tipografie|prototipografie]] an Pertual. Ampressor alman oubtebe prebilégios d'ampresson an Pertual a partir de [[1495]]. Cunhecen-se zoito lhibros por el ampressos, seis de ls quales porduzidos ne l [[seclo XV]].
== Recursos hídricos ==
La dibersidade de l recurso natural [[auga]] eisistente ne l Cunceilho de Chabes, que ten benido a ser potenciado na region, resulta de la cunjugaçon feliç de porcessos qu'ocorren quier a la superfice quier an perfundidade. Las augas minerales son ua eibidéncia clara de la tetónica de fraturaçon atiba i recente. L grande acidente tetónico que passa an Chabes ye l fator percipal. Esta falha de [[Penacoba]]-[[Peso de la Régua|Régua]]-[[Berín]], ye ua falha atiba cun mobimiento de çligamiento i ua stenson lhongitudinal de cerca de quenhientos quilómetros, permitindo la sue anterligaçon cun outras falhas, l'ocorréncia de fenómenos heidrogeológicos, tales cumo nacentes minerales i termales. De referir, la sploraçon de las augas de [[Campilho]] i de [[Salus]] [[Bidago]] na Bila de Bidago, i la sploraçon de las augas de las Caldas ó Termas, bicarbonatadas, sódicas, gaso-carbónicas, selicatadas i lhebemente fluoretadas que brotan a ua temperatura de 73 °C , na cidade de Chabes, dotando l Cunceilho de potencialidades hídricas ímpares ne l cuntesto nacional i de projeçon ne l praino anternacional.
== Demografie ==
{| {{prettytable1|center}}
! colspan="10" | Populaçon de l cunceilho de Chabes (1801 – 2011)
|- bgcolor="#C0C0C0"
| align="center" | [[1801]]
| align="center" | [[1849]]
| align="center" | [[1864]]
| align="center" | [[1900]]
| align="center" | [[1930]]
| align="center" | [[1960]]
| align="center" | [[1981]]
| align="center" | [[1991]]
| align="center" | [[2001]]
| align="center" | [[2011]]
|-
| align="center" | 31 651
| align="center" | 17 356
| align="center" | 31 815
| align="center" | 36 781
| align="center" | 40 702
| align="center" | 57 243
| align="center" | 45 883
| align="center" | 40 940
| align="center" | 43 667
| align="center" | 41 243
|}
== Eiboluçon de la populaçon - 1864 a 1991 ==
Analisando l'eiboluçon de la populaçon de l cunceilho de Chabes, nestes 127 anhos, berifica-se ua chubida de, aprossimadamente, 29% ne l sou total, l que senefica que l balor de la populaçon passa de 31.815 an 1864 para 40.940 an 1991 (INE).
Esta chubida nun ye homogénea nin gradual, specialmente ne ls períodos de 1878 a 1890 (an que se regista un acréscimo de 19,6%), i 1960 a 1970 an qu'houbo ua quebra aprossimada de 24%.
Ye notório que l período de 1864 a 1920 ten ritmos d'eiboluçon idénticos als de 1920 a 1991, ambora ls belumes dessa bariaçon séian çtintos.
Por outro, lhado tal cumo a partir de 1920 se quebrou l ciclo de la [[eimigraçon]] trasatlántica (crise eiquenómica), cunfigura-se a partir de 1991 la quebra de l ciclo de l'eimigraçon ouropeia yá que, nuobos hourizontes se zenhórun pa la Ouropa cul [[Tratado de Maastricht]].
Ne l que respeita a las freguesies de l cunceilho ye antressante berificar que, de las 45 que l custituían an 1864 (i para un período de mais de cien anhos), 31 apersentan balores de populaçon mais baixos an 1991 que ls registados ne l purmeiro recenseamiento.
Berificamos inda que l'oumiento de 29% ne l total de l cunceilho pa l período referido se debe, eissencialmente, al crecimiento de las freguesies ourbanas registado durante las décadas de 70 i 80. Las freguesies de la periferie muntanhosa assisten a partir de [[1960]] a custantes recidibas na sue populaçon. Este fenómeno ye bien coincido pus, las cidades, crecen cula particularidade de las populaçones se acumuláren progressibamente na periferie cuntígua (ua periferie cada beç mais ampla), anquanto ne ls sous lhemites admenistratibos, alguas aglomeraçones ourbanas, registan mesmo decréscimo demográfico.
Este abandono de l meio rural muntanhoso i [[scéntrico]] nun ye sclusibo d'hoije, yá [[Strabon]] habie referido que ls pobos de la Península habitában lhugares muntanhosos i çpersos por pequeinhas poboaçones; depuis, [[César]], oubrigou-los a abandonar esses lhocales para habitáren nas prainadas. Esto, al que parece, fui naturalmente ua stratégia de ls romanos para mais facilmente ls domináren i cuntroláren hoije, assi i todo, las motibaçones son outras.
Las gientes de la muntanha son outra beç oubrigadas l'habitáren las prainadas, cunduzidas agora pula necidade de subrebibéncia eiquenómica. Assiste-se na atualidade a un fenómeno semelhante al çcrito por [[Strabon]] por buolta de l'anho de 58 a.C.
== Densidade populacional ==
[[Fexeiro:Chaves Rio Tâmega e Madalena Jardim Público.jpg|thumb|left|420px| Madalena i l [[Támega]] - Chabes]] Ne l cunceilho de Chabes, zde 1900 a 1960, la densidade populacional ten benido a oumentar i, als 62,3 hab./Km2 ne l'ampeço de l seclo, subreponen-se an 1960, 96,9 hab./Km2, l que ye superior a la média nacional, que neste mesmo anho fui de 93,8 hab./Km2. Estes númaros traduzen claramente l'oumiento de la populaçon berificado neste período.
Na década de 1960, registou-se ua queda giral nas densidades, nun solo de l cunceilho, cumo tamien de l çtrito i mesmo de l cuntinente. Assi, Chabes (cunceilho) passou de 96,9 hab./Km2 ne l'ampeço desta mesma década para 73,7 hab./Km2 an 1970. L çtrito de [[Bila Rial]], an 1970 registou solo ua densidade populacional de 62,6 hab./Km² i l cuntinente de 91,9 hab./Km².
Neste período, las densidades ambora téngan sido superiores a las de l çtrito fúrun, todabie, anferiores a la média nacional debido al saldo migratório negatibo (-21.448 pessonas ne l cunceilho).
Ne l que respeita a las freguesies nota-se an alguas, balores mais baixos que ls registados an 1900 (ye l causo de [[Bilarelho de la Raia]]).
Na década seguinte debido a la menor salida de la populaçon ([[saldo migratório]] negatibo an -1432 andibíduos), la densidade boltou a oumentar ne l cunceilho, sendo de 77,7 hab./Km2 balor que ye superior al de l çtrito (62,3 hab./Km2). Ye claro que la densidade oumentou mais ne l centro ourbano i freguesies cuntíguas an detrimiento de la zona rural de l cunceilho que registou decréscimo an bárias freguesies .
Este crecimiento berificado ne l núcleo ourbano debe-se, fundamentalmente, a la spanson de l setor terciairo, tanto na ária de ls serbícios cumo na de l comércio. Esto rebela claramente l'atraçon que l centro eiserce subre las populaçones bezinas. Assi, la Norte de l centro ourbano i al lhongo de l riu, las densidades populacionales son mais eilebadas que na region análoga la sul. Inda assi, regista-se cumo scepçon [[Bidago]] (bila) que, an 1981, possuía 219 hab./Km2, sendo la freguesie cun maior densidade lhougo a seguir la Chabes (hoije debedida an trés, [[Santa Marie Maior]], [[Madalena]] i [[Santa Cruç-Trindade]]), i que cuntaba, ne l mesmo anho, cun 1170,3 hab./Km2.
== Monumientos ==
{{Ber artigo percipal|[[Lhista de patrimonho eidificado an Bila Rial#Cunceilho de Chabes|Património eidificado an Chabes]]}}
<gallery>
Image:Ponte de Trajano noite- Chaves.jpg|Puonte de Trajano
Image:Pelourinho de Chaves.jpg|Ancho de l Pelourinho
Image:Torre de Menagem Chaves 03.JPG|Torre de Menaige
Image:Igreja da Madalena.jpg|Eigreija de la Madalena bista de l riu
Image:Igreja S. João de Deus (Madalena) - Chaves.jpg| Eigreija de la Madalena
Image:Ponte Romana1.jpg|Puonte de Trajano i Ex-Libris
Image:Castelo de Monforte 01.JPG|[[Castielho de Monforte (Chabes)|Castielho de Monforte]]
Image:Castelo Santo Estevao perto Chaves 02.JPG |[[Castielho de Santo Stébon]]
Image:Biblioteca de Chaves.JPG | [[Biblioteca Municipal de Chabes]]
File:Chaves-Forte de S. Neutel.JPG|Fuorte de S. Neutel
File:Cahaves-Câmara Municipal.JPG|Cámara Municipal
File:Chaves-Museu da Região Flaviense.JPG|Museu Flabiense
File:Chaves-Porta de S. Neutel.JPG|Puorta de S. Neutel
File:Chaves-Fonte de S. Neutel.JPG|Fuonte de S. Neutel
</gallery>
==Eigreijas i capielhas==
<gallery>
File:Chaves-Igreja Matriz.JPG|[[Eigreija de Santa Marie Mayor]]
File:Chaves-Igreja da Misericórdia.JPG|Eigreija de la Misericórdie
File:Chaves-Igreja da Padalena.JPG|Eigreija de la Madalena
File:Chaves-Fachada da Madalena.JPG|Fachada de la Eigreija de la Madalena
File:Chaves-Igreja da Lapa.JPG|Eigreija de la Lhapa
File:Chaves-Igreja dos Salezianos.JPG|Eigreija de ls Salezianos
File:Chaves-Museu da Santa Cabeça.JPG|Capielha de la Santa Cabeça
File:Chaves Capela da Madalena.JPG|Capielha de la Madalena
File:Chaves- Capela de S. Roque.JPG|Capielha de S.Roque
File:Chaves-Capela da Rua primeiro de Dezembro.JPG|Capielha de la rue Purmeiro de Dezembre
File:Chaves-Escadas de Santoa Amaro.JPG|Capielha de Santo Amaro ó S. Mauro
File:Chaves-Capela do senhor dos Passos.JPG|Capielha de l Senhor de ls Passos
File:Chaves-Capela e Cruzeiro de S. Bento.JPG|Capielha i Cruzeiro de S. Bento
File:Chaves-Orgão da Igreja Matriz.JPG|Orgon de la Eigreija Matriç
</gallery>
== Gastronomie ==
Antre ls pratos típicos i ls perdutos gastronómicos de Chabes i de l Alto Támega puoden-se referir l [[persunto]] de Chabes i Barroso, l chouriço, las lhenguiças, las [[Tabafeia (culinária)|tabafeias]], la posta barrosana, l [[chibo]] assado ó stufado, l [[cozido]] a la strasmuntana, la [[feijoada a la strasmuntana]], ls milhos a la romana, las trutas recheadas cul famoso [[persunto|persunto de Chabes]], ls [[Pasteis de Chabes]] i l [[Folar]], ua eiguarie a la base de massa fofa recheada de chicha de [[cochino]], [[persunto]], [[chouriço]] i [[lhenguiça]], l [[Pan de centeno]], [[Berça penca]], [[Patata]] de Trás-los-Montes, [[mel]] i l sou apreciado [[bino]].
Tanto l persunto cumo ls anchidos son secos i curados al fumo de las lhumes, sendo angredientes fundamentales pa la cunfeçon de l Folar de Chabes, specialidade culinária, caratelística de la Páscoa, que ye famosa, tal cumo ls [[Pasteis de Chabes]], ua specialidade lhocal feita de massa folhada, cun chicha picada ne l'anterior. Ls peixes mais típicos son ls de l [[riu Támega]], barbos, scalos, bogas i trutas, sendo estas radadeiras recheadas habitualmente cun [[persunto]]. Outros pratos de la cozina regional merecen ser çtacados, cumo l [[chibo]] stufado, la [[Feijoada (zambiguaçon)|feijoada]] i l [[cozido a la strasmuntana]], ls [[milho]]s i las [[rabanadas]].
<gallery>
Image:Pasteis_de_Chaves.jpg| Pastel de Chabes
Image:Presunto _de_Chaves.jpg| Persunto de Chabes
Image:Folar_de_Chaves.jpg| Folar de Chabes
Image:Pão_de_centeio.jpg| Pan de centeno
</gallery>
== Scuola Superior de Anfermaige ==
La Scuola Superior de Anfermaige Dr. José Timóteo Montalbon Machado, ye ua anstituiçon reconhecida d'antresse público pul Decreto-Lhei nº 99/96 de 19 de Júlio. Enquadrada ne l Ansino Superior Particular i Coperatibo, ye regulamentado pul Decreto-Lhei nº 16/94 de 22 de Janeiro.
Criada an [[1993]], pula Associaçon Promotora de l Ansino de Anfermaige an Chabes, ye ua Anstituiçon sin fines lhucratibos custituída pulas Cámaras Municipales de l [[Alto Támega]] i Barroso i respetibas [[Santa Casa de la Misericórdie]], i inda pula Santa Casa de la Misericórdie de [[Cerba]].
atualmente, l'ounibersidade queda ne l sou nuobo polo, an Outeiro seco.
* Curso de Lhicenciatura an Anfermaige (CLE).
* Curso de Cumplemiento de Formaçon an Anfermaige (CCFE); dirigido a anfermeiros detentores de l Grau de Bacharelato an Anfermaige.
* Curso de Formaçon Cumplementar an Anfermaige (CFCE), frequentado puls alunos que cuncluíran l Bacharelato an Anfermaige ne l'anho Lhetibo 2000/2001.
== Spácios públicos ==
<gallery>
Image:Majestosas e altivas.jpg|Arbles centenárias de l Jardin Público na Madalena
</gallery>
* Ancho de la freiras
* Jardin público
* Paços de l cunceilho
* Eigreija Matriç
* Eigreija de la Misericórdie
* Capielha de Santa Catarina
* Capielha de Santa Cabeça
* Capielha de San Bento
* Eigreija de la Madalena
* Eigreija de la domus flabie
* Santuário de San Caetano
* Santuário de Nuossa senhora de la Aparecida, calbon
* Santuário de la Senhora de l Angaranho, an castelones
* Termas de la cidade
== Cultura i çporto ==
* Museu de la Region Flabiense
* [[Biblioteca Municipal de Chabes]]
* Centro Cultural de Chabes, ten ls percipales serbícios técnico admenistratibos de l Departamiento Sociocultural, antegrando la Debison de "Cultura" i "Tiempos Lhibres', de "Eiducaçon" i "Çporto" i de "Açon Social"
* Associaçon Chabes Biba, al Centro de Recursos Eiducatibos, a la lhoija "punto yá" de l IPJ i a la Sala Multiusos.
* Associaçon flabiense
* [[Grupo Çportibo de Chabes]]
== Jardin de las Freiras ==
{{Artigo percipal|Jardin de las Freiras}}
L Jardin de las Freiras fui un guapo i amblemático jardin, ne l centro de la cidade de [[Chabes (Pertual)|Chabes]] que durante mais de 70 anhos, coloriu i animou l coraçon de la cidade. L Jardin fui cumpletamente çtruído i reconbertido nun spácio de sporádicas eniciatibas municipales, na purmeira década de l seclo XXI. De traçado praino i ampedrado fui amplamente cuntestado i cuntina la çpertar l'andignaçon de specialistas i naturales que l frequentan.
L Jardin de las Freiras permanece cumo un spácio de mimórias i lhazer trasbersales la dezenas de geraçones, enquadrando-se atualmente nua perspetiba de spácio zbalorizado i çcuntextualizado arquitetonicamente, detreminado pula relaçon de l mesmo cula [[arquitetura]] i traça ambolbente.
L Jardin de las Freiras de Chabes cuntina un spácio patrimonial i eimaterial na mimória [[flabiense]], bien refletido nas emoçones i protestos de la populaçon.
== Associaçones lhocales ==
{|
| valign="top" |
* Associaçon "S. Lhourenço Çporto i Cultura"
* Associaçon cultural i recreatiba de a torre d'erbededo
* Associaçon Strasmuntana de Airsoft
* Vanda musical de a torre d'erbededo
* Clube çportibo i cultural de faiones
* Banda musical flabiense "ls pardales"
* Banda musical de lhoibos
* Banda musical de rebordondo
* Banda musical de la casa de la cultura d'outeiro seco
* Casa de la cultura popular d'outeiro seco
* Casa de Cultura de Bidago
* Cunfrarie de Chabes
* Grupo Recreatibo i Cultural de la Freguesie de la Cela
* Banda musical de bila berde de la raia
* Associaçon cultural i recreatiba de l'abobleira
* Associaçon recreatiba i cultural de bilela seca
* Associaçon recreatiba i cultural d'agrela d'erbededo
* Associaçon Direçon Bidago Futebol Clube
* Beteranos de l Grupo Çportibo de Chabes
* Ténis Clube de Chabes Tabolado
* Ribeirense Futebol Clube de Lhoibos
* Clube Flabiense de Caça i Pesca Cando
* Clube de Golfe de Bidago
* Clube de Caça i Pesca de Bidago
* Chabes Femeni Clube
* Associaçon Regional de Ténis de Bila Rial
* Karaté Clube de l Alto Támega
* Grupo Çportibo de Rieira d'Oura
| valign="top" |
* Associaçon de Futebol de Bila Rial(Delegaçon de Chabes) Pabilhon Gimnodesportibo
* Hoquei Clube Flabiense
* Mundo de la Música Flabiense (Futebol de 5)
* Sociadade Columbófila de Chabes
* Sociadade Flabiense
* Associaçon de Paraquedistas de l Alto Támega Aeródromo Municipal de Chabes
* Motor Clube de Chabes
* Associaçon de Atletas Beteranos de T.L.M.La.D.
* Scuola Futebol Chambila
* Ginásio Clube de Chabes
* Associaçon Çportiba de Santo Stébon
* Nataçon Clube de Chabes
* Associaçon Cultural, Recreatiba i Çportiba de Santo António de Monforte
* Grupo Çportibo, Recreatibo i Cultural de ls Ases de la Madalena
* Coral de Chabes
|}
== Ourocidade Chabes-Berín ==
[[Fexeiro:Verín.pav.jpg|thumb|Berín]] Ye un porjeto que cuntou cul apoio de ls Gobiernos de Pertual i de la Galiza, inequíboca i splicitamente cunfirmado nas anterbençones de ls respetibos repersentantes, aquando de la cerimónia d'apersentaçon oufecial de la Ourocidade Chabes-Berín, rializada a 18 de Dezembre de 2007, an Chabes.
Este porjeto cunta cun apoios múltiplos, quier de ls Gobiernos d'ambos ls lhados de la frunteira, quier de la EU, beneficiando de las ouportunidades decorrientes de ser reconhecido cumo un porjeto pioneiro que se anscrebe porgramaçon de ls fondos struturales i tener un eifeito multiplicador an ambas las eiquenomies a lhongo-prazo".
Cunsustanciando la custruçon dua cidadanie ouropeia a partir de la base, mui próssima de las necidades afetabas de ls cidadanos, la Ourocidade Chabes-Berín, segundo l respunsable eiquenómico de l Gobierno de la Galiza, "custitui-se cumo berdadeiro lhaboratório
de práticas de coperaçon" la nible ouropeu, que bai ansaiar formas inobadoras de relacionamiento trasfronteiriço i de
partilha de recursos an nuobas árias cumo la Salude, la Eiducaçon i la Formaçon, ls Trasportes i Quemunicaçones, l Planeamiento Ourbano i las anfra-struturas ampresariales i andustriales.<ref>[http://jn.sapo.pt/2007/12/19/ultimas/Chaves_e_Ver_n_unidas_numa_Eur.html]</ref>
; Laços de coperaçon stóricos
L porjeto de l'eniciatiba de las dues outarquias frunteiriças faç la cumbergéncia i mobeliza la buntade política i ls meios i apoios dun cunjunto de redes anstitucionales de ls dous países, an que se ancluen l Gobierno de Pertual i de la [[Galiza]], l Eixe-Atlántico, la CCRDN (Comisson Cordenaçon i Zambolbimiento Regional de l Norte), nun squecendo las associaçones regionales de munecípios de l Alto-Támega, an Pertual, i la Mancomunidade, na Galiza.
Mos tenermos de l Porgrama Stratégico de Coperaçon Galiza-Norte de Pertual - an que la Ourocidade Chabes-Berín se anscrebe, çtinado a dinamizar l zambolbimiento, la cumpetitebidade, la coperaçon i las cundiçones de bida ne ls dous territórios, prebé-se nun solo la criaçon
de redes anstitucionales de coperaçon territoriales i ourbanas, mas tamien la cumbergéncia de Agéncias de Zambolbimiento, Ounibersidades i Sistemas de Ciéncia i Tecnologie ne l sentido d'ampulsionar las bertentes d'inobaçon, formaçon i qualificaçon de l'amprego cumo pedamiegos de la criaçon dua Sociadade de l coincimiento na Ouroregion.
== La Ourocidade ==
Ye un porjeto de coeson social de ls dous territórios frunteiriços bezinos cuja frunteira i [[Támega]] nun separa, antes pul cuntrairo forma un corredor natural antre las dues cidades i países"
Na base destas relaçones de redes regionales de coperaçon, la Ourocidade Chabes-Berín alarga ls ampatos i ouportunidades a un quadro territorial i populacional mais basto que ls dous cunceilhos. Chabes cunceilho cunta cun 45 mil habitantes, anquanto Berín soma 15 mil, somando ls dous 60 mil habitantes. Mas se se cuntabelizar l Alto-Támega, qu'abrange 105 mil habitantes, i la [[Mancomunidade]] Berín-[[Monterrei (Spanha)|Monterrey]], qu'agrupa sensibelmente 27 mil residentes, la ária d'anfluéncia cunjunta de ls dous cunceilhos que forman la Ourocidade stende l'anfluéncia a un total de mais de 132 mil pessonas.
Çtaca-se puls dous munecípios de la raia l studo, dinamizaçon i biabelizaçon dua rede de trasportes públicos de lhigaçon direta antre Chabes i Berín. La ária cultural abança d'eimediato atrabeç dua Agenda Cultural quemun Chabes-Berín. L mesmo acuntecerá cul antercámbio studantil.
== Tradiçones i festebidades ==
; Fiestas i Romaries
; Die de l Munecípio
* '''Celebraçon de l die de la cidade''': 8 de Júlio
* '''Feira de ls Santos an Chabes''': 30, 31 de Outubre i 1 de Nobembre
* '''N.ª Sra. de las Brotas, Fuorte S. Neutel''' - Santa Marie Maior: Fin de Sumana depuis de la[[Páscoa]]
* '''S. Bernardino - Casas Nuobas, Redondelo''': 20 de Maio
* '''S. André - Curalha''': 30 de Nobembre
* '''S. de la Salude - S. Pedro de Agostén''': 31 de Maio
* '''S. Caetano - Erbededo''': 2º demingo de Agosto
* '''N.ª Sra. De la Assunçon - Bilela Seca''': 15 de Agosto
* '''Senhor de las Almas - Bilarelho de la Raia''': Penultimo Sabado de Agosto
* '''N.ª Sra. De la Carrasco - Outeiro Seco''': 8 de Setembre
* '''N.ª Sra. Aparecida - Calbon''': 2º demingo de Setembre
* '''N.ª Sra. de las Niebes - Paradela de Monforte''': 5 de Agosto
* '''Feira Anual - S. Simon, Bidago''': 28 de Outubre
* '''San Sabastian - Torre de Erbededo''': 20 de Janeiro
* '''Nuossa Senhora de la Cunceiçon - faiones''': 20 d'agosto
* '''Nuossa Senhora de l Angaranho - Castelones''': 1º demingo de setembre
* '''Die de l Idoso - Chabes''': maio/júnio
* '''Fiesta de la ACR de a torre d'erbededo''': 2º/3º sumana de Maio
* '''S. Tiago i S. Caetano - Mairos''': 3º Demingo de Agosto
== Amprensa lhocal i regional ==
=== Jornales i publicaçones===
* [http://www.avozdechaves.com/ La Boç de Chabes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518201720/http://avozdechaves.com/ |date=2013-05-18 }} (Publica Online ne l Diário Atual)
* [http://www.diariodetrasosmontes.com/index.php3 Diário de Trás-Ls-Montes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701162926/http://www.diariodetrasosmontes.com/index.php3 |date=2012-07-01 }}
* [http://www.noticiasdechaves.com/ Amboras de Chabes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226192222/http://www.noticiasdechaves.com/ |date=2012-12-26 }} (Sítio Web ineisistente)
* [http://www.semanariotransmontano.com/ Semanário Strasmuntano (Publicaçones suspensas]
* [http://www.intransigente.com.pt/ Jornal Antransigente] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722001516/http://www.intransigente.com.pt/ |date=2010-07-22 }} (Publicaçones suspensas)
=== Rádios ===
* [http://www.radiolarouco.com/index.php Rádio Lharouco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120902182932/http://www.radiolarouco.com/index.php |date=2012-09-02 }}
== Admenistraçon municipal ==
L munecípio de Chabes ye admenistrado por ua [[Cámara Municipal]] cumpuosta por 7 bereadores. Eesiste ua [[Assemblé Municipal]] que ye l'uorgon lhegislatibo de l munecípio, custituída por 103 deputados.
Nas eileiçones de [[9 de Outubre]] de [[2005]], la cumposiçon de ls uorgones outárquicos quedou a ser la seguinte:
{| {{prettytable}} border=1 cellpadding=1 cellspacing=0
|- style="background:#eee"
| width="30%" |'''Uorgon'''
| width="10%" |'''PSD'''
| width="10%" |'''PS'''
| width="10%" |'''PCP'''
| width="10%" |'''BE'''
| width="10%" |'''PP'''
| width="10%" |'''PEB'''
|-
| Bereadores de la Cámara Municipal || 5 || 2 || 0 || 0 || 0 || 0
|-
| Deputados de la Assemblé Municipal || 26 || 22 || 3 || 0 || 1 || 0
|-
| ''de ls quales: eileitos diretamente'' || 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 0
|}
* L Persidente de la Cámara Municipal ye [[João Gonçalves Martins Baptista]].
== Zonas arqueológicas ==
* Cérca de [[Bilas Buonas]].
* Castro de la Rieira de [[Bilarinho de las Paranheiras]].
* Castro de [[Curalha]]
* [[Bidago]]
* Cidade de [[Lhimones]]
* [[Cidadelha]]
* [[Cigadonha]]
* Muro de [[Seara Bielha]]
* Alto Melitar an [[Bilela Seca]]
* Facho de [[Castelones (Chabes)|Castelones]].
* Cérca de ls Mouros, de [[Muradelhas]].
* Castro de Paradela de Monforte, de [[Paradela]].
* Staçon Arqueológica de [[Sigerei]].
* Estaçon Arqueológica de Suzana an [[Seara Bielha]].
* Staçon Arquelógica de [[Padieiros]] an [[Soutelinho de la Raia]].
* Staçon Arquelógica de [[Alboradinha]] an [[Bilarelho de la Raia]].
* Estaçon Romana de Quintela an Bilarelho de la Raia.
* Staçon Romana de [[Bal de Ermida]] an Bilarelho de la Raia.
* Estaçon Romana de [[Carbalheiras]] an Bilarinho de la Raia.
* Graburas [[Rupestres]] de [[Pereira de Selon]].
* Graburas Rupestres de [[Outeiro Machado]] an [[Baldanta]].
* Staçon Arqueológica de Soutilha, an [[Mairos]].
* Graburas [[Rupestres]] de la Moeda, Tripe, Outeiro de l Salto, an [[Mairos]].
* Castro de la Tróia, an [[Mairos]].
== Freguesies ==
L cunceilho de Chabes ye cumpuosto por 51 freguesies, 3 de las quales ourbanas:
{|
| valign=top |
* [[Augas Fries]]
* [[Anielhohe]]
* [[Arcossó]]
* [[Bobadela]]
* [[Bustelo]]
* [[Calbon]]
* [[Cela]]
* [[Cimo de Bila de Castanheira]]
* [[Curalha]]
* [[Eiras (Chabes)|Eiras]]
* [[Erbededo]]
* [[Faiones]]
* [[Lhama de Arcos]]
* [[Lhoibos]]
* [[Madalena (Chabes)|Madalena]] (ourbana)
* [[Mairos]]
* [[Moreiras]]
| valign=top |
* [[Nueira de la Muntanha]]
* [[Oucidres]]
* [[Oura]]
* [[Outeiro Seco]]
* [[Paradela (Chabes)|Paradela]]
* [[Póboa de Agraçones]]
* [[Redondelo]]
* [[Roriç]]
* [[Samaiones]]
* [[Sanfins (Chabes)|Sanfines]]
* [[Sanjurge]]
* [[Santa Cruç - Trindade]] (ourbana)
* [[Santa Lheocádie (Chabes)|Santa Lheocádie]]
* [[Santa Marie Maior (Chabes)|Santa Marie Maior]] (ourbana)
* [[Santo António de Monforte]]
* [[Santo Stébon (Chabes)|Santo Stébon]]
* [[San Julion de Montenegro]]
| valign=top |
* [[San Pedro de Agostén]]
* [[San Bicente (Chabes)|San Bicente]]
* [[Seara Bielha]]
* [[Selhariç]]
* [[Soutelinho de la Raia]]
* [[Soutelo (Chabes)|Soutelo]]
* [[Trabancas]]
* [[Tronco (Chabes)|Tronco]]
* [[Bal de Anta]]
* [[Bidago]]
* [[Bila Berde de la Raia]]
* [[Bilar de Nantes]]
* [[Bilarelho de la Raia]]
* [[Bilarinho de las Paranheiras]]
* [[Bilas Buonas]]
* [[Bilela Seca]]
* [[Bilela de l Támega]]
|}
{{Chabes/Freguesies}}
== Flabienses eilustres ==
* [[António Granjo]]
* [[Cândido Sotto Mayor]]
* [[Tenente Porfírio da Silva]]
* [[Francisco Gonçalves Carneiro]]
* [[José Guilherme Calvão Borges]]
* [[Guilherme Martins da Veiga Calvão]]
* [[Guilherme Almor de Alpoim Calvão]]
* [[Francisco da Costa Gomes]]
* [[Gayo Sevio Lupo]]
* [[Gentil de Valadares]]
* [[João Gonçalves da Costa]]
* [[Lourenço Pires Chaves]]
* [[Mário Carneiro]]
* [[Nadir Afonso]]
* [[Rodrigo Domingos de Sousa Coutinho Barbosa]]
* [[Mário Gonçalves Carneiro]]
* [[Agostinho de Sousa Pinto de Barros Cachapuz]]
* [[José Ferreira Lobo]]
==Eilustres çcendentes, studantes i residentes==
* [[António Gedeão]] (Rómulo de Carvalho), [[poeta]]
* [[Óscar Carmona]], [[Persidente de la República]]
* [[Manuel Valadares]], [[cientista]], [[Anstituto Curie]]
* [[Rui Pereira]], [[Menistro]]
* [[Francisco José Viegas]], [[scritor]]
* [[Maria da Assunção Esteves]], [[Persidente de la Assemblé de la República]]
== Geminaçones ==
L cunceilho de Chabes ye geminado culas seguintes cidades:<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M5400 |accessdate=2012-12-11 |archivedate=2011-12-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111224201434/http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M5400 }}</ref>
* {{flagicon|France}} '''[[Talence]]''', [[Gironda]], [[Fráncia]]
* {{flagicon|Lhuxembourg}} '''[[Differdange]]''', [[Sch-sur-Alzette (canton)| Sch-sur-Alzette]], [[Lhuxemburgo]]
* {{flagicon|Mozambique}} '''[[Nampula]]''', [[Nampula (porbíncia)| Nampula]], [[Moçambique]]
* {{flagicon|Guinea-Bissau}} '''[[Bafatá (cidade)| Bafatá]]''', [[Bafatá (region)| Bafatá]], [[Guiné-Bissau]]
* {{flagicon|Pertual}} '''[[Coimbra]]''', [[Çtrito de Coimbra]], [[Pertual]]<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M3000 |accessdate=2012-12-11 |archivedate=2016-01-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160129082428/http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M3000 }}</ref>
{{refréncias}}
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{commonscat|Chaves, Portugal}}
* [http://www.chaves.pt Páigina Oufecial de la Cámara Municipal de Chabes]
* [http://www.comfrariadechaves.com Sítio de la Cunfrarie de Chabes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.festimage.org/ Festimage - Festibal Anternacional de Eimaige]
* [http://www.chavesviva.pt/ Chabes Biba - Artes i Oufícios de la Region Flabiense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060820171305/http://www.chavesviva.pt/ |date=2006-08-20 }}
* [http://www.termasdechaves .com/ Sítio de las Termas de Chabes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.gdchaves.pt/ Páigina Oufecial de l Grupo Çportibo Chabes]
<br clear=all>
{{CunceilhosBilaRial}}
[[Catadorie:Chabes| ]]
[[Catadorie:Munecípios frunteiriços de Pertual]]
3gai1boo0oj2y3shp2mjhk68vl301og
Léngua anglesa
0
6533
107527
105953
2026-07-31T00:25:47Z
~2026-30875-10
15270
/* Bocabulário */
107527
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Léngua
|nome = Anglés
|nomenatibo = ''English''
|quelorfamília = Indo-Ouropeia
|stados = (ber [[Léngua anglesa#Çtribuiçon geográfica|ambaixo]])
|falantes = Purmeira léngua: 309–400 milhones <br />Segunda léngua: 199–1,400 milhones<ref>cf: [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1984 stimate); [http://www.eiquenomist .com/world/ourope/çplayStory.cfn?Story_ID=883997 The Triumph of Anglish]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Eiquenomist, Dec. 20, 2001; [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate); {{cite web |url=http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php |título=20,000 Teaching Jobs |acessdate=2007-02-18 |publisher=Oxford Seminars |language=Anglish }};</ref><ref name="wwenglish">{{cite web |url=http://www.ehistling-pub.meotod.de/01_lec06.php |título=Leture 7: World-Wide Anglish |acessdate=2007-03-26|publisher=<sub>I</sub>StLing }}</ref><br />Total: 500 milhones<ref name="wwenglish"/><ref>[http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate);</ref>
|posiçon = 4<sup>la</sup> posiçon cumo léngua natiba i 2<sup>la</sup> posiçon cuntando tamien ls que la falan cumo 2<sup>la</sup> léngua.
|fam2 = [[lénguas germánicas|Germánica]]
|fam3 = [[lénguas germánicas oucidentales|Germánica oucidental]]
|fam4 = [[Lénguas anglo-frísias|Anglo-frísia]]<ref>{{citar libro|outor=Bunse, Heinrich Adan Wilheln|títalo=Ampeçaçon a la filologie germánica|eiditora=Ed. de la UFRGS|anho=1983|páiginas=79|id=}}</ref>
|fam5 = [[lénguas ánglicas|Ánglica]]
|oufecial = [[Aneixo:Lista de países adonde l'anglés ye la léngua oufecial|54 países]]<br />[[Naciones Ounidas]]<br />[[Ounion Ouropeia]]<br />[[Quemunidade de las Naciones]] <br /> [[Cunseilho de la Ouropa]] <br />[[OTAN]] <br />[[Tratado Norte-Amaricano de Libre Comércio|NAFTA]] <br /> [[Organizaçon de ls Stados Amaricanos|OEA]] <br /> [[Organizaçon de la Cunferéncia Eislámica|OCI]] <br /> [[UKUSA]]
|regulador = ''Sin regulamentaçon oufecial''
|scrita = [[Alfabeto latino]]
|iso1 = en
|iso2 = eng
|iso3 = eng
|sil = ENG
|pronúncia = {{IPA|/ˈɪŋglɪʃ/}}
|mapa = [[Fexeiro:Anglospeak.svg|frameless|upright=1.5]]
{{legenda|#0000ff|Países adonde l'anglés ye la léngua ''[[de fato]]'' an azul scuro (cun sceçon de l [[Quebec]])}}
{{legenda|#8ddada|Países adonde ye l'anglés ye la [[léngua oufecial]], mas nun ye la léngua ''[[de fato]]''}}
}}
'''Anglés''' (''English'') ye ua [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que surgiu ne ls reinos [[Anglaterra anglo-saxana|anglo-saxónicos]] de la [[Anglaterra]] i se spalhou pa l que benerie la se tornar l sudeste de la [[Scócia]], sob l'anfluéncia de l reino [[Anglos|anglo]] mediebal de la [[Reino de la Nortúmbria|Nortúmbria]]. Passado seclos de stensa anfluéncia de la [[Reino de la Grana-Vretanha|Grana-Bretanha]] i de l [[Reino Ounido]] zde l seclo XVIII, atrabeç de l [[Ampério Británico]], i de ls [[Stados Ounidos]] zde meados de l seclo XX,<ref>[[#refAmmon2006|Ammon]], pp. 2245–2247.</ref><ref>[[#refSchneider2007|Schneider]], p. 1.</ref><ref>[[#refMazrui1998|Mazrui]], p. 21.</ref><ref>[[#refHowatt2004|Howatt]], pp. 127–133.</ref> l'anglés ten sido [[Anglofonia|amplamente çperso]] an to l planeta, tornando-se la [[Léngua mundial|percipal léngua]] de l çcurso anternacional i ua ''[[léngua franca]]'' an muitas regiones.<ref>[[#refCrystal1997|Crystal]], pp. 87–89.</ref><ref>[[#refWardhaugh2006|Wardhaugh]], p. 60.</ref> L léngua ye amplamente daprendido cumo ua [[segunda léngua]] i ousado cumo [[léngua oufecial]] de la [[Ounion Ouropeia]], de las [[Naciones Ounidas]] i de muitos países de la ''[[Commonwealth]]'', bien cumo de muitas outras [[Organizaçon anternacional|organizaçones mundiales]]. Ye l terceiro léngua mais falado an to l mundo cumo purmeira léngua, depuis de l [[Léngua mandarin|mandarin]] i de l [[Léngua spanhola|espanhol]].<ref name="ethnologue" /> Ye la léngua mais falada an to l mundo.<ref>Seth Mydanes (May 24, 2007) [http://www.nytimes .com/2007/05/14/world/asia/14iht-14englede.5705671.html "Across cultures, Anglish is the word"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} ''New York Eiquipas''. Vesitado an 21 de setembre de 2011</ref>
Storicamente, l'anglés ouriginou-se de la fuson de lénguas i dialetos, agora coletibamente chamados ''[[anglés antigo]]'', que fúrun trazidos pa la cuosta leste de la [[Grana-Bretanha]] por [[pobos germánicos]] ([[anglo-saxones]]) ne l seclo V, sendo la palabra ''anglish'' deribada de l nome de ls [[anglos]] i, finalmente, de sue region ancestral de Angeln (ne l que ye agora [[Schleswig-Holstein]]).<ref>{{cite web|url=http://www.merrian-webster .com/ditionary/Anglish |título=Anglish – Defenition fron the Merrian-Webster Online Ditionary |publisher=Merrian-webster .com |date=25 d'abril de 2007 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Un númaro seneficatibo de palabras an anglés son custruídos cun base nas raízes de l [[latin]], bisto qu'esse léngua fui, d'algua forma, la léngua franca de la [[Eigreija Crestiana]] i de la bida anteletual ouropeia.<ref name="Spiritus-temporis .com">{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis .com/old-anglish-language/latin-anfluence.html |título=Old English language – Latin anfluence |publisher=Spiritus-temporis .com |date= |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> L'anglés fui mais anfluenciado pula [[léngua nórdica antiga]], debido la [[Danelaw|ambasones bikings]] ne ls seclos VIII i IX.
La [[cunquista normanda de la Anglaterra]] ne l seclo XI dou ourige a fuortes [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimos]] de l [[Léngua normanda|franco-normando]] i las cumbençones de bocabulairo i ortografie ampeçórun a dar l'aparéncia superficial dua streita relaçon de l'anglés culas [[lénguas románicas]],<ref>{{cite web |url=http://www.storyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?storyid=ab13 |título=Words on the brain: fron 1 million years ago?
|outhor= |date= |work=Story of language |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.orbilat .com/Anfluences_of_Romance/Anglish/RIFL-Anglish-Latin-The_Anflluences_on_Old_Anglish.html |título=Latin Anfluences on Old Anglish |outhor=Albert C. Vaugh & Thomas Cable |year=1978 |work=An scert fron Foreign Anfluences on Old Anglish |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref> l qu'agora ye chamado de [[anglés médio]]. La [[Grande Mudança Bocálica]], qu'ampeçou ne l sul de la Anglaterra ne l seclo XV ye un de ls eibentos stóricos que marcan l surgimiento de l [[anglés moderno]] a partir de l'anglés médio.
Debido a l'assimilaçon de las palabras de muitos outros lénguas al longo de la stória moderna, l'anglés cuntén un bocabulairo mui grande. L'anglés moderno nun solo assimilou palabras d'outras [[Lénguas de la Ouropa|lénguas ouropeias]], mas tamien de to l mundo, ancluindo palabras de l [[Léngua hindi|hindi]] i d'ourige africana. L ''[[Oxford English Ditionary]]'' lista mais de 250.000 palabras çtintas ne l léngua, nun ancluindo muitos tenermos técnicos, científicos ó [[gíria]]s.<ref>{{cite web |url=http://www.oxfordditionaries .com/page/howmanywords |título=How many words are there in the Anglish Language? |outhor= |date= |work= |publisher=Oxfordditionaries .com |acessdate= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bistawide .com/languages/language_statistics.htn |título=Bista Worldwide Language Statistics |publisher=Bistawide .com |date= |acessdate=31 d'outubre de 2010}}</ref>
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la léngua anglesa}}
{{Bertambén|Léngua anglesa antiga|Anglés médio|Léngua anglesa moderna}}
[[Fexeiro:Beowulf.firstpage.jpeg|thumb|upright|squierda|Purmeira páigina de l manuscrito ''[[Beowulf]]''.]]
L'anglés ye ua [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que se ouriginou a partir de ls dialetos [[Lénguas anglo-frísias|anglo-frísio]] i [[saxon antigo]] trazidos pa la [[Grana-Bretanha]] por quelonos [[germánicos]] de bárias partes de l que ye hoije l noroiste de la [[Almanha]], [[Dinamarca]] i [[Países Baixos]].<ref>{{cite book |last1=Blench |first1=R. |last2=Spriggs |first2=Matthew |título=Archaeology and Language: Correlating Archaeological and Lenguistic Hypotheses |pages=285–286 |year=1999 |publisher=Routledge |isbn=9780415117616 |url=http://books.gogle .com/?id=DWMHhfXxLaIC&pg=PA286 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Até essa época, la populaçon natiba de la [[Británia (porbíncia romana)|Bretanha Romana]] falaba [[léngua celta]] [[Léngua británica|británica]] junto cula anfluéncia acroletal de l [[latin]], zde l'acupaçon [[Ampério Romano|romana]] de 400 anhos.<ref>[http://www.anformation-britain.co.uk/storydetails/article/2/ ''"The Roman eipoch in Britain lasted fur 367 years"'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Anformation Britain website</ref>
Ua de las [[tribos germánicas]] que chegórun a la [[Grana-Bretanha]] éran ls [[anglos]],<ref>{{cite web|url=http://www.anglik.net/anglishlanguagehistory.htn |título=Anglik Anglish language resource |publisher=Anglik.net |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref> que [[Beda]] acraditaba tenéren mudado cumpletamente la Bretanha.<ref>{{cite web|url=http://www.cel.org/cel/bede/story.b.i.xib.html |título=Bede's Eclesiastical Story of Angland | Christian Classics Ethereal Library |publisher=Ccel.org |date=1 de júnio de 2005 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Ls nomes ''angland'' (de ''Angla land''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009427|título=Angla land|work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref> ó "tierra de ls anglos") i ''anglish'' (de l [[anglés antigo]] ''anglisc''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009433|título=Anglisc |work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref>) son deribados de l nome dessa tribo; inda assi [[saxones]], [[jutos]] i ua bariadade de pobos germánicos a partir de las cuostas de la [[Frísia]], [[Baixa Saxónia]], [[Suécia]] i [[Jutlándia de l Sul]] tamien se mudórun pa la Grana-Bretanha nesta época.<ref>{{cite book|last=Collingwod|first=R. G.|outhorlink=R. G. Collingwod|coauthors=eit al|título=Roman Britain and Anglish Settlements|publisher=Clarendon|location=Oxford, Angland|year=1936|pages=325 eit sec|chater=The Anglish Settlements. The Sources fur the period: Angles, Saxones, and Jutes on the Cuntinent|isbn=0819611603}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/angol-0-X.html |título=Lenguistics Research Center Texas University |publisher=Utexas.edu |date=20 de febreiro de 2009 |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ucalgary.ca/applied_story/tutor/firsteuro/ambas.html |título=The Germanic Ambasiones of Western Ourope, Calgary University |publisher=Ucalgary.ca |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref>
Einicialmente, l [[anglés antigo]] era un grupo diberso de [[dialeto]]s, l que reflete las ouriges bariadas de ls [[Anglaterra anglo-saxana|reinos anglo-saxones de la Grana-Bretanha]],<ref>David Graddol, Dick Leith, and Joan Swann, ''Anglish: Story, Dibersity and Change'' (New York: Routledge, 1996), 101.</ref> mas un desses dialetos, l saxon oucidental, eibentualmente passou a dominar i ye neste que l poema ''[[Beowulf]]'' fui scrito.
L'anglés antigo mais tarde fui trasformado por dues óndias d'ambasones. L purmeiro fui por falantes de l galho lenguístico [[Lénguas germánicas setentrionales|germánico setentrional]], quando [[Halfdan Ragnarsson]] i [[Ibar Ragnarsson]] ampeçórun la cunquista i la colonizaçon de l norte de las [[Ilhas Británicas]], ne ls seclos VIII i IX (ber ''[[Danelaw]]''). La segunda fui por falantes de l normando antigo, ua [[léngua románica]], ne l seclo XI cula [[cunquista normanda de la Anglaterra]]. L [[Léngua normanda|normando]] zambolbiu-se para [[anglo-normando]] i depuis para [[anglo-francés]], quando antroduziu ua nuoba gama de palabras, specialmente atrabeç de ls tribunales i de l gobierno. Para alhá de l'alargamiento de l [[léxico]] cun palabras scandinabas i normandas, estes dous eibentos tamien simplificórun la gramática i trasformórun l'anglés nua lenguaige de [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimo]], mais abierta para aceitar nuobas palabras d'outras lénguas.
Las mudanças lenguísticas ne l'anglés passado l'ambason normanda porduziu l que ye agora coincido cumo [[anglés médio]], sendo ''[[The Canterbury Tales]]'', de [[Geoffrey Chaucer]], l'obra mais coincida.
Durante to este período l [[latin]], d'algua forma, era la [[léngua franca]] de la bida anteletual ouropeia, an purmeiro lugar l [[latin mediebal]] de la [[Eigreija Crestiana]], mas depuis l latin [[houmanista]] de la [[Renacença]] i aqueilhes que screbírun ó copiou testos an latin<ref name="Spiritus-temporis .com"/> quemumente cunhórun nuobos tenermos de l léngua para se referir la cousas ó cunceitos pa ls quales nun habie nanhue palabra natiba eisistente ne l'anglés.
L [[anglés moderno]], qu'anclui las obras de [[William Shakespeare]]<ref>Se [[Fausto Cercignani|Cercignani, Fausto]], ''Shakespeare's Works and Eilizabethan Pronunciation'', Oxford, Clarendon Press, 1981.</ref> i la [[Víblia King James]], ye giralmente datado de cerca de 1550, i quando l [[Reino Ounido]] se tornou ua [[Ampérios coloniales|poténcia colonial]], l léngua serbiu cumo [[léngua franca]] de las colónias de l [[Ampério Británico]]. Ne l período pós-colonial, alguas de las naciones recén-criadas que tenien bárias lénguas natibas outórun por cuntinar a ousar l'anglés cumo léngua franca para eibitar las deficuldades políticas inerentes a la promoçon de qualquiera léngua própia arriba de las outras. Cumo resultado de l crecimiento de l Ampério Británico, l'anglés fui adotado na [[América de l Norte]], [[Índia]], [[África]], [[Oustrália]] i an muitas outras regiones, ua tendéncia alargada cul surgimiento de ls [[Stados Ounidos]] cumo ua [[superpoténcia]] an meados de l seclo XX.
== Çtribuiçon geográfica ==
{{Artigo percipal|Anglofonia|América Anglo-Saxónica}}
[[Fexeiro:Native English speakers by country 1997 modified.svg|thumb|Anglés cumo purmeiro léngua por paíç (Crystal 1997).]]
Cerca de 375 milhones de pessonas falan anglés cumo sue purmeira léngua.<ref>Curtis, Andy. ''Color, Race, And Anglish Language Teaching: Shades of Meaning''. 2006, page 192.</ref> L'anglés hoije ye probabelmente la terceira maior léngua an númaro de falantes natibos, depuis de l [[Léngua mandarin|chinés mandarin]] i de l [[léngua spanhola|espanhol]].<ref name = "ethnologue">[http://web.archibe.org/web/19990429232804/www.sil.org/ethnologue/top100.html Ethnologue, 1999]</ref><ref name = "CIA World Fatbook">[https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2098.html CIA World Fatbook]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Field Listing — Languages (World).</ref> Inda assi, quando se cumbina natibos i nun natibos ye probabelmente la léngua mais falada ne l mundo, ambora eibentualmente la segunda, quedando atrás dua cumbinaçon de ls [[Léngua chinesa|lénguas chineses]] (dependendo ó nun de las çtinçones esses lénguas son classeficados cumo "lénguas" ó "dialetos").<ref name = "Languages of the World">[http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn Languages of the World (Charts)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Comrie (1998), Weber (1997), i l Summer Anstitute fur Lenguistics (SIL) 1999 Ethnologue Surbey. Çponíbel an [http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn The World's Most Widely Spoken Languages]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=Mair>{{cite journal|url=http://campana-platonic.org/cumplete/spp029_chinese_dialet.pdf|format=PDF|journal=Campana-Platonic Papers|last=Mair|first=Vitor H.|outhorlink=Bitor H. Mair|título=What Is la Chinese "Dialet/Topolet"? Refletiones on Some Key Campana-Anglish Lenguistic Terms|year=1991}}{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las stimatibas qu'ancluen falantes de l'anglés cumo [[segunda léngua]] barian antre 470 milhones la mais dun bilhon, dependendo de cumo l'alfabetizaçon ó l domínio ye defenido i medido.<ref>{{cite web |url=http://columbia .ptfd .com/Anglish+language |título=Anglish language |acessdate=2007-03-26 |year=2005 |publisher=Columbia University Press }}</ref><ref>[http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php 20,000 Teaching ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L porsor de Lenguística [[David Crystal]] calcula que ls nó-falantes yá supírun l númaro de falantes natibos nua proporçon de 3-1.<ref>{{Cite book | last = Crystal | first = David | outhor-link = David Crystal | título = Anglish las la Global Language | eidition = 2nd | place = | publisher = Cambridge University Press | page = 69 | year = 2003 | url = http://books.gogle .com/books?id=d6jPAKxTHRYC | isbn = 9780521530323 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, citado an {{Cite journal | last = Power | first = Carla | título = Not the Quen's Anglish | journal = Newswek | date = 7 March 2005 | year = 2005 | url = http://www.newswek .com/id/49022 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls países cun maior populaçon de falantes natibos de Anglés son, an orde decrecente: Stados Ounidos (215 milhones),<ref name="US speakers">{{cite web|url=http://www.census.gob/prod/2005pus/06statab/pop.pdf|título=U.S. Census Bureau, Statistical Abstrat of the United States: 2003, Setion 1 Population|format=PDF|publisher=U.S. Census Bureau|pages=59 pages}} Tabela 47 apersenta l balor de 214.809.000 pa las pessonas a partir de ls cinco anhos d'eidade que falan sclusibamente anglés an casa. Cun base na Amarican Community Surbey, esses resultados scluen aqueilhes que biben an quemunidades (tales cumo drumitórios ounibersitairos, anstituiçones i casas de l grupo), i por defeniçon sclui falantes natibos d'anglés que falan mais dua léngua an casa.</ref> Reino Ounido (61 milhones),<ref name="Crystal">[http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521530334 The Cambridge Ancyclopedie of the Anglish Language, Second Eidition, Crystal, David; Cambridge, UK: Cambridge University Press, [1995] (2003-08-03).]</ref> Canadá (18,2 milhones),<ref name="Canada speakers">[http://www12.statcan.ca/anglish/census06/data/highlights/language/Table401.cfn Population by mother tongue and age groups, 2006 counts, fur Canada, probinces and territories–20% sample data]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Census 2006, Statistics Canada.</ref> Oustrália (15,5 milhones),<ref name="Australia speakers">[http://www.censusdata.abs.gob.au/ABSNabigation/prenab/BiewData?ation=404&documentprodutno=0&documenttype=Details&ourder=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&porduttype=Census%20Tables&jabascrit=true&textbersion=false&nabmapdisplayed=true&breadcrumb=TLPD&&colletion=Census&period=2006&pordutlabel=Language%20Spoken%20at%20Home%20by%20Sex%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&porduttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Language& Census Data fron Australian Bureau of Statistics]{{Lhigaçon einatiba|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Léngua percipal falada an casa. La figura ye l númaro de pessonas que solamente falan anglés an casa.</ref> Nigéria (4 milhones),<ref>Figuras son ls falantes de l [[pidgin nigeriano]], un pidgin ó [[Lénguas crioulas|crioulo]] baseado ne l'anglés. Ihemere dá un anterbalo de cerca de 3 a 5 milhones de falantes natibos, l punto médio de l'anterbalo ye ousado na tabela. Ihemere, Kelechukwu Uchechukwu. 2006. "[http://www.njas.heilsinki.fi/pdf-files/bol15num3/ihemere.pdf La Basic Çcrition and Analytic Treatment of Noun Clauses in Nigerian Pidgin.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}" ''Nordic Journal of African Studies'' 15(3): 296–313.</ref> Irlanda (3,8 milhones),<ref name="Crystal" /> África de l Sul (3,7 milhones),<ref name="SA speakers">[http://www.statssa.gob.za/publicationes/CinBrief/CinBrief2001.pdf Census in Brief]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, page 15 (Table 2.5), 2001 Census, Statistics South Africa</ref> i Nuoba Zelándia (3,6 milhones), cunforme censo de 2006.<ref>{{cite web |título=About people, Language spoken |url=http://www.stats.gobt.nç/Census/2006-census-data/classefication-counts-tables/about-people/language-spoken.aspx |publisher=Statistics New Zealand |date=2006 census |acessdate=2009-09-28}} (links to Microsoft Eicel files)</ref>
Países cumo las [[Filipinas]], [[Jamaica]] i [[Nigéria]] tamien ténen milhones de falantes natibos de dialetos cuntinos que ban de l [[crioulo de base anglesa]] la berson mais padron de l'anglés. Dessas naciones adonde l'anglés ye falado cumo [[segunda léngua]], la [[Índia]] ten l maior númaro de falantes (''[[anglés andiano]]''). Crystal afirma que, cumbinando ls falantes natibos i nun natibos, la Índia agora ten mais pessonas que falan ó antenden l'anglés de l que qualquiera outro paíç de l mundo.<ref>[http://eiducation.guardian.co.uk/tefl/story/0,,1355064,00.html Subcontinent Raises Its Boice]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Crystal, David; Guardian Wekly: Friday 19 Nobember 2004.</ref><ref>Yong Zhao; Keith P. Campbell (1995). "Anglish in China". World Anglishes 14 (3): 377–390. Hong Kong cuntributes an additional 2.5 million speakers (1996 by-census).</ref>
[[Fexeiro:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|upright=2|centro|Mapa de naciones qu'outelizan l'anglés cumo léngua oufecial ó cumo la léngua predominante,]]
== Alfabeto anglés ==
{{Artigo percipal|Alfabeto anglés}}
L'anglés ye scrito ne l [[alfabeto latino]], sin nanhun caráter special. Hai aparentes sceçones an palabras que mantén la grafie strangeira, cumo ''naïbe'', ''Noël'' i féte. Ls nomes de las letras son ls seguintes:
{|Border=1
|-----
| ||'''La''' ||'''B''' ||'''C''' ||'''D''' ||'''I''' ||'''F''' ||'''G''' ||'''H''' ||'''I''' ||'''J''' ||'''K''' ||'''L''' ||'''M'''
|-----
|nome ||''la''||''be''||''ce''||''de'' ||''i'' ||''ef'' ||''ge'' ||''aitch'' ||''i'' ||''jay'' ||''kay'' || ''el''||''an''
|-----
|pronúncia (IPA)||/iɪ/||/bi/||/siː/ ||/diː/||/iː/||/εf/||/dʒi/ ||/iɪtʃ/ || /laɪ/|| /dʒiɪ/ ||/keɪ/ ||/εɫ/ ||/εm/
|-
| ||'''N''' ||'''L'''||'''P'''|| '''Q'''|| '''R'''|| '''S'''|| '''T'''|| '''U'''|| '''B'''|| '''W'''|| '''X'''|| '''Y'''|| '''Z'''
|-
|nome ||''en'' ||''l''||''pe'' ||''cue'' ||''aire'' ||''ess'' || ''te''|| ''u''||''be'' ||''double-u'' ||''s'' || ''wye''||''ze'' (EUA) ó ''zed'' (R.U.)
|-
|pronúncia (IPA) ||/ɛm/||/lʊ/||/piː/||/kjuː/||/ɑr/||/ɛs/||/tiː/||/juː/||/biː/||/ˈdʌbəɫ juː/|||/ɛks/||/waɪ/||/ziː/ ó /zed/
|}
== Fonologie ==
=== Bogales ===
{| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" class="wikitable"
! [[Alfabeto fonético anternacional|AFI]] !! Çcriçon !! eisemplo
|-
! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[monotongo]]s
|-
| {{IPA |i/iː}} || alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ea}}d
|-
| {{IPA |ɪ}} || média alta, central anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d
|-
| {{IPA |ɛ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d
|-
| {{IPA |æ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|la}}d
|-
| {{IPA |ɒ}} || baixa, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|l}}x<ref group="cn">L'anglés norte-amaricano nun ten este sonido; palabras cun este sonido son pronunciadas cun {{IPA |/ɑ/}} ó {{IPA |/ɔ/}}</ref>
|-
| {{IPA |ɔ/ɑ}} || média baixa, posterior, arredondada || p{{fontcolor|red|aw}}ed<ref group="cn">Alguns dialetos norte amaricanos nun ténen esta bogal</ref>
|-
| {{IPA |ɑ/ɑː}} || baixa, posterior, nó-arredondada || br{{fontcolor|red|la}}
|-
| {{IPA |ʊ}} || média alta, central posterior || g{{fontcolor|red|o}}d
|-
| {{IPA |u/uː}} || alta, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|o}}ed<ref group="cn">La letra ''U'' puode repersentar tanto {{IPA|/u/}} quanto {{IPA|/ju/}}. Na pronúncia anglesa, se {{IPA|/ju/}} ocorren passado {{IPA|/t/}}, {{IPA|/d/}}, {{IPA|/s/}} ó {{IPA|/ç/}}, esso normalmente proboca palatizaçon i tales cunsuantes tornan-se, respetibamente, {{IPA|/ʨ/}}, {{IPA|/ʥ/}}, {{IPA|/ɕ/}} i {{IPA|/ʑ/}}, cumo an ''tune'', ''during'', ''chochar'', i ''azure''. Ne l'anglés norte-amaricano, la palatizaçon nun acuntece normalmente, la nun se que {{IPA|/ju/}} seia seguido de ''r'', resultando que {{IPA|/(t, d,s, ç) jur/}} tornen-se, respetibamente, {{IPA|/tʃɚ/}}, {{IPA|/dʒɚ/}}, {{IPA|/ʃɚ/}} and {{IPA|/ʒɚ/}}, cumo an ''nature'', ''berdure'', ''sure'', i ''treasure''</ref>
|-
| {{IPA |ʌ/ɐ/ɘ}} || média baixa, posterior, nó-arredondada; média baixa, central || b{{fontcolor|red|u}}d
|-
| {{IPA |ɜː}} ó<br />{{IPA |ɝ}}|| média baixa, central, nó-arredondada ó<br /> retroflexa|| b{{fontcolor|red|ir}}d<ref group="cn">La bariante norte-amaricana deste sonido ye ua bogal matizada de r</ref>
|-
| {{IPA |ə}} || média baixa, posterior, nó-arredondada || Ros{{fontcolor|red|la}}'s<ref group="cn">Muitos falantes de l'anglés norte-amaricano nun çtinguen antre estas dues bogales átonas. Pronuncian ''roses'' i ''Rosa's'' de l mesmo jeito i l simblo ousado ye este: {{IPA |/ə/}}</ref>
|-
| {{IPA |ɨ}} || alta, central, nó-arredondada || ros{{fontcolor|red|i}}s<ref group="cn">Este sonido ye quemumente trascrito {{IPA |/i/}} ó {{IPA |/ɪ/}}</ref>
|-
! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[Ditongo]]s
|-
| {{IPA |i(ɪ)/iɪ}} || média alta, anterior, nó-arredondada<br /> alta, anterior nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ay}}ed<ref group="cn" name="eiou">Ls ditongos {{IPA |/iɪ/}} i {{IPA |/lʊ/}} son monotongalizados por muitos falantes de l'anglés padron norte-amaricano, respetibamente, an: {{IPA |/iː/}} i {{IPA |/lː/}}</ref>
|-
| {{IPA |l(ʊ)/əʊ}} || média alta, posterior, arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|l}}de<ref group="cn" name="eiou" />
|-
| {{IPA |laɪ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central anterior, nó-arredondada || cr{{fontcolor|red|y}}
|-
| {{IPA |laʊ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|ough}}
|-
| {{IPA |ɔɪ}} || média baixa, posterior, arredondada<br /> alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|oy}}
|-
| {{IPA |ʊɚ/ʊə}} || média alta, central posterior<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || b{{fontcolor|red|or}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, este sonido serie {{IPA|/ʊə/}}, {{IPA|/ɔ:/}}</ref>
|-
| {{IPA |ɛɚ/ɛə/iɚ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || f{{fontcolor|red|air}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, l {{IPA|/ə/}} ye suprimido, quedando ua bogal longa {{IPA|/ɛ:/}}</ref>
|}
;Notas
<references group="cn" />
=== Cunsuantes ===
Este ye l sistema de cunsuantes de la léngua anglesa, trascritos culs simblos de l [[Alfabeto Fonético Anternacional]] (AFI).
{| class="wikitable"
!
! [[Cunsuante bilabial|Bilabiales]]
! [[Cunsuante labiodental|Labio-<br />dentales]]
! [[Cunsuante dental|Dentales]]
! [[Cunsuante albeolar|Albeolares]]
! [[Cunsuante palatoalbeolar|Palato-<br />albeolares]]
! [[Cunsuante palatal|Palatales]]
! [[Cunsuante belar|Belares]]
! [[Cunsuante labiobelar|Labio-<br />belares]]
! [[Cunsuante glotal|Glotal]]
|-
! [[Cunsuante nasal|Nasales]]
| style="text-align:center;"|{{IPA |m}}
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |m}}
|
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |ŋ}}<ref group="cn" name="c1">La [[nasal belar]] {{IPA|[ŋ]}} ye un alofone de /m/ an alguns sotaques de l norte de la Grana-bretanha, aparecendo solo antes de /k/ i /g/. An todos ls outros dialetos, ye un fonema apartado, ambora apareça solo an [[Coda (silábica)|fin de sílaba]].</ref>
|
|
|-
! [[Cunsuante plosiba|Plosibas]]
| style="text-align:center;"|{{IPA |p b}}
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |t d}}
|
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |k ɡ}}
|
|
|-
! [[Cunsuante africada|Africadas]]
|
|
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |tʃ dʒ}}<ref group="cn" name="c4">Ls sonidos {{IPA|/ʃ/, /ʒ/, i /ɹ/}} son labializados an alguns dialetos. La labializaçon nunca ye cuntrastiba na posiçon enicial i, por bias desso, nun ye trascrita. La maiorie de ls falantes de l [[anglés stadunidense]] i [[Anglés canadiano|canadiano]] pronuncia "r" (siempre rotizado) cumo {{IPA|/ɻ/}}, anquanto que l mesmo ye pronunciado ne l [[anglés scocés]] i outros dialetos cumo [[bibrante múltipla albeolar]].</ref>
|
|
|
|
|-
! [[Cunsuante fricatiba|Fricatibas]]
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |f b}}
| style="text-align:center;"|{{IPA |θ ð}}<ref group="cn" name="c3">An alguns dialetos, cumo l [[cockney]], las anterdentales /θ/ i /ð/ son usualmente misturadas cun /f/ i /b/, i an outros, cumo l [[anglés bernaclo afro-amaricano]], /ð/ ye misturado cula dental /d/. An alguas bariadades irlandesas, /θ/ i /ð/ tornan-se las plosibas dentales correspondentes, qu'anton cuntrastan culas plosibas albeolares.</ref>
| style="text-align:center;"|{{IPA |s ç}}
| style="text-align:center;"|{{IPA |ʃ ʒ}}<ref group="cn" name="c4"/>
| style="text-align:center;"|{{IPA |ç}}<ref group="cn" name="c5">La [[fricatiba palatal xorda]] /ç/ ye, na maiorie de ls sotaques, solo un [[Alofonia|alofone]] de /h/ antes de /j/; por eisemplo ''houman'' /çjuːməm/. Assi i to, an alguns sotaques (beija [[Stória fonológica de ls grupos cunsunantales de la léngua anglesa|esto]]), l /j/ zaparece, mas la cunsuante enicial ye la mesma.</ref>
| style="text-align:center;"|{{IPA |x}}<ref group="cn" name="c6">La [[fricatiba belar xorda]] /x/ ye ousada por falantes scoceses i galeses an palabras cumo ''loch'' {{IPA|/lɒx/}} ó por alguns falantes an palabras amprestadas de l'alman ó heibraico, cumo ''Bach'' {{IPA|/bax/}} ó ''Chanukah'' /xanuka/. /x/ tamien ocorre ne l [[anglés sul-africano]]. An alguns dialetos cumo l [[scouse]] (de [[Liberpol]]) tanto {{IPA|[x]}} quanto la [[Cunsuante africada|africada]] {{IPA|[kx]}} puoden ser ousadas cumo [[Alofonia|alofones]] de /k/ an palabras cumo ''docker'' {{IPA|[dɒkxə]}}. La maiorie de ls falantes natibos ten grande deficuldade para pronunciar esse fonema corretamente quando daprenden outras lénguas. La maiorie usa ls sonidos [k] i [h] ne l lugar.</ref>
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |h}}
|-
! [[Bibrante simples albeolar|Bibrante simples]]
|
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |ɾ}}{{#tag:ref|La [[bibrante simples albeolar]] {{IPA |[ɾ]}} ye un alofone de /t/ i /d/ an sílabas átonas ne l [[anglés stadunidense]], ne l [[anglés canadiano|canadiano]] i ne l [[anglés australiano|australiano]].<ref>{{cite journal |last=Cox |first=Felicity |year=2006 |título=Australian Anglish Pronunciation anto the 21st century |url=http://www.shlrc.mq.edu.au/~felicity/Papers/Prospet_Erratun_b1.pdf |format=PDF |acessdate=2007-07-22 |journal=Prospet |belume=21 |pages=3–21 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Esse ye l sonido de las letras ''tt'' i ''dd'' nas palabras ''latter'' i ''ladder'', que son [[Homofonia|homófonas]] para muitos falantes de l'anglés na América de l Norte. An alguns sotaques, cumo l [[anglés scocés]] i l [[anglés andiano|andiano]], el sustitui {{IPA|/ɹ/}}. Ye l mesmo sonido repersentado por un ''r'' simples de l pertués.|group=cn|name=c2}}
|
|
|
|
|
|-
! [[Cunsuante aprossimante|Aprossimantes]]
|
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |ɹ}}<ref group="cn" name="c4" />
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |j}}
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |ʍ w}}<ref group="cn" name="c7">L w xordo {{IPA |[ʍ]}} ye ancontrado ne l'anglés de la Scócia i de la Irlanda i an alguas bariadades de la Nuoba Zelándia, de ls Stados Ounidos i de la Anglaterra. Na maiorie de ls outros dialetos, el ye misturado cun /w/, i, an alguns dialetos scoceses, cun /f/.</ref>
|
|-
! [[Cunsuante lateral|Lateral]]
|
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |l}}
|
|
|
|
|
|}
;Notas
<references group="cn" />
== Gramática ==
La léngua anglesa ten un sistema d'anflexon mui simples, se cumparado cula maiorie de las [[lénguas ando-ouropeias]]. Nun ten [[género gramatical]], pus ls adjetibos son ambariables. Hai antretanto, resquícios de flexon casual (l [[genitibo|genitibo saxónico]] i [[Pronome oublíquo átono|pronomes oublíquos]]).
Ls [[berbo]]s regulares ténen solo 6 formas çtintas, dues de las quales nun se úsan mais.
:S: ''lobe'' (forma básica), ''lobest'' (2ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - ousoleta), ''lobes'' ó ''lobeth'' (3ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - la segunda ye ousoleta), ''lobed'' (particípio passado i todas las pessonas menos la segunda singular de l pretérito simples atibo), ''lobedst'' (2ª pessona singular de l pretérito simples atibo - ousoleta) i ''lobing'' (particípio persente i gerúndio).
Nun hai formas passibas sintéticas, mas solo trés [[Modos berbales|modos]]: [[modo andicatibo|andicatibo]], [[modo amperatibo|amperatibo]] i [[modo subjuntibo|subjuntibo]], este raramente ousado.
=== Outros artigos subre gramática de la léngua anglesa ===
* [[Phrasal Berb]]s
* [[Berbo preposicional|Berbos preposicionales]]
* [[Causo genitibo]]
== Bocabulário ==
[[Fexeiro:Origins of English PieChart 2D.svg|thumb|Anfluéncias ne l bocabulairo anglés.]]
=== Quelores (Colors / Colours) ===
* negro - ''black''
* branco - ''white''
* cinza / cinzento - ''gray'' / ''grey''
* burmeilho - ''red''
* berde - ''green''
* azul - ''blue''
* amarielho - ''yellow''
* laranja - ''orange''
* marron / castanho - ''brown''
* bege - ''beige''
* lilás - ''lilac''
* roixo / púrpura - ''purple''
* quelor-de-rosa - ''pink''
=== Numerales an anglés ===
{|Border=1
|-----
|Pertués ||'''zero''' ||'''um''' ||''' dois''' ||'''três''' ||'''quatro''' ||'''cinco''' ||'''seis''' ||''' sete''' ||'''oito''' ||'''nove'''||''' dez'''
|-
|Mirandés
|'''zero'''
|'''un'''
|'''dous'''
|'''trés'''
|'''quatro'''
|'''cinco'''
|'''seis'''
|'''siete'''
|'''uito'''
|'''nuobe'''
|'''dieç'''
|-----
|Anglés ||''zero''||''one''||''two''||''three'' ||''four'' ||''five'' ||''six'' ||''seven'' ||''eight'' ||''nine'' || ''ten''
|-----
|pronúncia (IPA)||/ziːroʊ/||/wʌm/ ||/tuː/||/θriː/||/fɔr/||/faɪb/||/sɪks/||/sɛbəm/||/iɪt/||/naɪm/||/tɛm/
|}
De 11 a 20:
* onze - ''eleven''
* duoze - ''twelve''
* treze - ''thirteen''
* quatorze - ''fourteen''
* quinze - ''fifteen''
* zasseis - ''sixteen''
* zassete - ''seventeen''
* zoito - ''eighteen''
* zanobe - ''nineteen''
* binte - ''twenty''
Las dezenas son siempre treminadas cun "ty" (Eisemplo: '''twenty''' (20), '''thirty''' (30), '''forty''' (40), '''fifty''' (50), etc). Las cientos son scritas na forma "''NÚMERO'' hundred". Por eisemplo:
* cien - ''one hundred''
* duzientos - ''two hundred''
* trezientos - ''three hundred''
Ls miles funcionan de l mesmo modo que las cientos, solo trocando "hundred" por "thousand". Por eisemplo:
* mil - ''one thousand''
* dous mil - ''two thousand''
* trés mil - ''thre thousand''
Para screbir la casa de ls milhones, debemos outelizar la palabra "million":
* 1 milhon - ''one million''
* 2 milhones - ''two million''
* 3 milhones - ''three million''
=== Ourige ===
==== Palabras d'ourige francesa ====
Debido a l'afluéncia de las palabras d'ourige francesa a partir de l'ambason normanda an [[1066]], hai an anglés pares de palabras ousadas an cuntestos specíficos i que corresponden a ua solo nas lénguas faladas an árias próssimas de la [[Anglaterra]]. Notadamente, hai, an anglés, ua palabra para chamar l'animal bibo (normalmente d'ourige [[anglo-saxon|anglo-saxana]]) i ua pa la chicha del (normalmente, d'ourige [[léngua francesa|francesa]]). Eisemplo: ''ox'' (de l'anglo-saxon ''oxa''), para chamar l bui, i ''bef'' (de l francés ''boef'' ó ''buef''), pa la chicha de bui. Un outro eisemplo ye para fiesta de casamiento i l'anstituiçon. La fiesta ten l nome de wedding, anquanto l'anstituiçon, marriage, que ben de l francés ''marriage''.{{Carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
Outros eisemplos de palabras d'ourige francesa:
* résumé - curriculun bitae
* royal - referente a la rialeza
* hors d'oeubres - aperitibos
* arribe - de l francés ariber, chegar
* sublime - de l francés sublime
* challenge - de l'antigo francés chalengier, zafiar
* toilet - de l francés toilette, casa de banho
* fianceé - noibo (la)
* café
{{Refréncias|col=2}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-lenguística}}
{{AnterWiki|cod=en}}
* [[Stória de la léngua anglesa]]
* [[Literatura anglesa]]
* [[Léngua anglesa antiga]]
* [[Léngua anglesa média]]
* [[Léngua anglesa sul-africana]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons =
|wikisource =
|wikiquote = Probérbios angleses
|wikelibros = Anglés
|wikinoticias =
|wikcionario = Anglés
|wikispecies =
}}
* {{Link|t|2=http://www.sk.com.br/sk-enhis.html|3=Stória de la léngua anglesa}}
* {{Link|en|2=http://www.pordulç.co.uk/anglish-british-boiceober-professional-boice-ober-ator.shtml|3=Eisemplos de locuçon an anglés británico}}
{{bloco de nabegaçon
|Ilhas Británicas
|Lénguas oufeciales de la UE
|Lénguas germánicas
|África/Lénguas
|Lénguas Nacionales de la Índia
}}
{{Portal3|Stados Ounidos|Canadá|Reino Ounido|Irlanda|Oustrália|Nuoba Zelándia|Índia|África de l Sul}}
{{DEFAULTSORT:Angles}}
[[Catadorie:Léngua anglesa| ]]
[[Catadorie:Lénguas de ls Stados Ounidos]]
[[Catadorie:Lénguas oufeciales de la Ounion Ouropeia]]
kkz0ila8wbeskpe46xoni2xq956wgv6
Gato
0
7656
107529
107479
2026-07-31T00:42:49Z
~2026-30875-10
15270
/* Caratelísticas */
107529
wikitext
text/x-wiki
{{ber zambiguaçon}}
{{Anfo/Taxonomie
|nome = Gato<ref name=msw3>{{MSW3 Wozencraft|id=14000031|pages=41}}</ref>
|quelor = pink
|eimaige = Collage of Six Cats-02.jpg
|eimaige_legenda =
|stado = DOM
|reino = [[Animalia]]
|filo = [[Chordata]]
|classe = [[Mammalia]]
|orde = [[Carnibora]]
|família = [[Felidae]]
|género = ''[[Felis]]''
|spece = ''[[Felis catus]]''
|binomial = ''Felis catus''
|binomial_outoridade = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
|sinónimos =
* ''[[Felis silbestris]] catus'' <ref name="Driscoll">{{citar periódico|títalo=Fron wild animals to domestic pets, an eibolutionary biew of domestication|outor=Driscoll, C.La.; MacDonald, D.W.; L'Brien, S.J.|periódico=PNAS|belume=106|númaro=S1|data=2009|páiginas=9971-9978|url=http://www.pnas.org/cuntent/106/suppl.1/9971.full.pdf+html|doi=10.1073/pnas.0901586106 }}</ref>
* ''Felis catus domestica'' <ref name="ITIS F.c.d.">{{citar web
|url = http://www.itis.gob/serblet/SingleRt/SingleRt?search_topic=TSN&search_balue=727487
|títalo = ITIS Standard Report Page: Felis catus domestica
|publicado= ITIS Online Database
|acessodata= 07 de dezembre de 2012}}</ref>
}}
L '''gato''' ''(Felis silvestris catus)'', tamien coincido cumo '''gato caseiro''', '''gato ourbano''' ó '''gato doméstico''', ye un [[Animalia|animal]] de la [[Família (biologie)|Familha]] de ls [[felídeos]], mui popular cumo [[animal de stimaçon]]. Acupando l topo de la [[cadeia alimentar]], ye un [[Predaçon|predador]] natural de dibersos animales, cumo [[roedores]], [[Passeriformes|páixaros]], [[lagartixa]]s i alguns [[ansetos]].
La purmeira associaçon culs [[houmano]]s de la qual se ten ambora acunteciu hai cerca de 9.500 anhos, mas la domesticaçon dessa spece ouriunda de l cuntinente africano<ref name="fuolha-purmeiro-gato">{{citar web |url=http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/ciencia/ult306u11517.shtml |titulo= ''Purmeiro gato doméstico surgiu hai 9.500 anhos'' |trabalho=[[Fuolha de San Paulo]] |acessodata=1 de júnio de 2009 |léngua2=t}}</ref><ref name="nationalgeographic-oldest">{{citar web |url=http://news.nationalgeographic .com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html |titulo=''Oldest Known Pet Cat? 9500-Year-Old Burial Found on Cyprus'' |trabalho=[[National Geographic]] |acessodata=1 de júnio de 2009 |léngua2=en}}</ref> ye mui mais antiga. Sou mais primitibo ancestral coincido ye l ''[[Miacis]]'', mamífero que bibeu hai cerca de 40 milhones d'anhos, ne l final de l período [[Paleoceno]], i que possuía l'hábito de caminar subre ls galhos de las [[arble]]s. L'eiboluçon de l gato dou ourige al ''[[Dinitis]]'', spece que yá apersentaba la maior parte de las caratelísticas persentes ne ls felinos atuales <ref name="britannica-miacis">{{citar web |url=http://www.britannica .com/EBchecked/topic/379658/Miacis |titulo= ''Miacis'' |trabalho= [[Anciclopédia Britannica]] |acessodata=1 de júnio de 2009 |léngua2=en}}</ref> sendo tamien l'antepassado de [[lince]]s, [[jaguatirica]]s, grandes felinos cumo [[tigre]]s, [[puma]]s, [[Lion|lhiones]], [[Onça-pintada|onças]], [[leopardo]]s i l zaparecido [[Smilodon|tigre-diente-de-sabre]]. La sub-família [[Felinae]], qu'agrupa ls gatos domésticos, surgiu hai cerca de 12 milhones d'anhos, spandindo-se a partir de la [[África susaariana]] até alcançar las tierras de l'atual [[Eigito]].<ref name="Stefoff">{{Citar libro |títalo=Cats |outor=STEFOFF, Rebeca |local=New York |eiditora=Benchmark Books |léngua=[[Léngua anglesa|anglés]] |anho=2004|id=ISBN 0-7614-1577-7 |páiginas=112}}</ref>
Eisisten cerca de 250 raças de gato-doméstico, cujo peso bariable classefica la spece cumo animal doméstico de pequeinho la médio porte. Assi cumo [[perro|perros]] cun estas dimensones, bibe antre quinze i binte anhos. De personalidade andependiente, tornou-se un animal de cumpanha an dibersos lares al redror de l mundo, para pessonas de ls mais bariados stilos de bida. Na cultura houmana, figura de la [[mitologie]] a las [[superstiçon|superstiçones]], passando por personaiges de [[animaçon|zeinhos animados]], [[tira de jornal|tiras de jornales]], [[filme]]s i [[cuntos de fadas]]. Antre sues mais coincidas repersentaçones, stan ls gatos: [[Ton & Jerry|Ton]], [[Frajola]], [[Felix the Cat|Gato Félix]], [[L Gato de Botas]] i [[Garfield]].
{{TOC-lemitado|2}}
== Taxonomie ==
L gato doméstico fui chamado ''Felis catus'' por [[Carolus Linnaeus]] na sue obra ''Systema Naturae'', de [[1798]]. [[Johann Christian Daniel bon Schreber]] chamou de ''[[Felis silbestris|Felis silvestris]]'', l [[gato salbaige]] an [[1775]]. Desse modo, ls gatos caseiros son cunsidrados ua de las sub-speces de l gato salbaige. Nun ye ancomun, aliás, l cruzamiento antre gatos domésticos i salbaiges, formando spécimes [[Híbrido (biologie)|híbridos]].<ref name=ECB>{{Citar libro |títalo=Ancyclopedie of Cat Breds |outor=HELGREN, J. Anne |local=EUA |eiditora=Barron's Eiducational Series |léngua=Anglés |anho=1997 |id=ISBN 0-7641-5067-7 |páiginas=224}}</ref>
Pulas regras de prioridade de l ''Código Anternacional de Nomenclatura Zológica'', l nome de las speces domésticas deberie ser ''Felis catus''. Inda assi, na prática, la maiorie de ls [[biólogo]]s outelizan ''Felis silvestris'' pa las speces salbaiges i ''Felis catus'' solamente pa las formas domesticadas. Na oupenion m.º 2027, publicada ne l Belume 60 (Parte I) de l ''Bulletin of Zological Nomenclature'' ([[31 de márcio]] de [[2003]]),<ref name=BZOO>{{Citar libro |títalo=Bulletin of Zological Nomenclature |outor= Anternational Trust fur Zological Nomenclature |local=EUA |eiditora= Anternational Trust fur Zological Nomenclature |léngua=Anglés |anho=2003 |id=ISSN 0007-5167}}</ref> la ''Comisson Anternacional de Nomenclatura Zológica'' cunfirmou l'outelizaçon de ''Felis silbestris'' para chamar l gato salbaige i ''Felis silvestris catus'' pa las sub-speces domesticadas. ''Felis catus'' segue sendo bálido pa la forma domesticada, se esta fur cunsidrada ua spece apartada.<ref name="Linaeus1758">{{cite book |last=Linnaeus |first=Carolus |outhorlink=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae: secundun classes, ourdines, genera, species, cun charateribus, differentiis, synonymis, locis |publisher=Holmiae (Laurentii Salbii) |year=1766 |page=62 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bt6k99004c/f62.chemindefer |belume=1 |eidition = 12th |ourigyear = 1758}}</ref>
Johann Christian Polycarp Erxleben denominou l gato doméstico de ''Felis domesticus'' an sues obras ''Anfangsgrunde dar Naturlehre'' i ''Systema regni animalis'', de [[1777]]. Este nome i las sues bariantes ''Felis catus domesticus'' i ''Felis silvestris domesticus'' nun son nomes científicos bálidos segundo las regras de l ''Código Anternacional de Nomenclatura Zológica''.
== Stória i domesticaçon ==
{{Artigo percipal|[[Stória de l gato doméstico]]}}
[[Fexeiro:Bauernkatze.jpg|thumb|squierda|200px|Zde tiempos eimemoriales ls gatos auxelian ls houmanos na prebençon de roedores, specialmente an árias agrícolas.]]
Ls gatos domésticos atuales son ua adataçon eibolutiba de ls [[gato-brabo|gatos salbaiges]]. Cruzamientos antre defrentes spécimes ls tornórun menores i menos agressibos als [[home|houmanos]].<ref name="scientific-amarican"-eibolucao">{{citar periódico | títalo = L'eiboluçon de ls gatos | purmeiro = Stephen J. | ultimo = L'Brien |data= Agosto de 2007 | belume = 63 | coautores = Warren I. Johnson | jornal = Scientific Amarican Brasil | url = http://www2.uol .com.br/scian/reportaiges/la_eibolucao_de ls_gatos.html | acessadoen = 13 de júnio de 2009 }}</ref> Ls gatos fúrun domesticados purmeiramente ne l [[Ouriente Médio]] nas purmeiras bilas agriculturales de l [[Crecente Fértil]].<ref name="nyt-study">{{citar web |títalo= ''Study Traces Cat's Ancestry to Middle East'' | url = http://www.nytimes .com/2007/06/29/science/29cat.html?an&s=1183348800&en=46920e3fe2f7c649&ei=5087%0A |publicado= ''The New York Eiquipas'' | outor = Nicholas Wade |data= 29 de júnio de 2007 |léngua= [[Léngua anglesa|anglés]] | acessodata=12 de júnio de 2009}}</ref><ref name="science-near-eastern">{{citar periódico | títalo = ''The Near-Eastern Ourigin of Cat Domestication'' | purmeiro = Carlos La. | ultimo = Çcroll | jornal = Science |data= 27 de júlio de 2007 | belume = 317 | páiginas = 519-523| coautores = Marilyn Menotti-Raymond, Alfred L. Ruoca, Karsten Hupe, Warren I. Johnson, Eili Geffen, Eric H. Harley, Miguel Delibes, Domenique Pontier, Andrew C. Kitchener, Nobuyuki Yamaguchi, Stephen J. L’Brien, David W. Macdonald | eiditora = ''Amarican Association fur the Adbancement of Science'' |url = http://home.ncifcrf.gob/cr/lgd/feline%20genomic%20pdfs/MS602_Driscoll_Science.pdf | formato = [[PDF]] | léngua = [[Léngua anglesa|anglés]] | acessadoen = 13 de júnio de 2009}}</ref> Ls senhales mais antigos d'associaçon antre homes i gatos datan de 9 500 anhos atrás i fúrun ancontrados na ilha de [[Xipre]].<ref name="science-near-eastern" />
Quando las populaçones houmanas deixórun de ser [[nómade]]s, la bida de las pessonas passou a depender sustancialmente de la [[agricultura]]. La porduçon i armazenamiento de [[cereales]], mas, acabou por atrair [[roedor]]s. Fui nesse momiento que ls gatos benirun a fazer parte de l cotidiano de l ser houmano.<ref name="Stefoff"/> Por possuíren un fuorte anstinto [[caça]]delor, esses animales spontaneamente passórun a bibir nas cidades i eisercian ua amportante funçon na [[sociadade]]: eliminar ls [[rato]]s i [[camundongo]]s, qu'ambadian ls [[silo]]s de cereales i outros lugares adonde éran armazenados ls alimientos.<ref name="nyt-study" /><ref name="science-near-eastern" />
[[Fexeiro:Egypte louvre 058.jpg|180px|thumb|dreita|Ua statueta dun gato, feita ne l [[Antigo Eigito]], repersentando la diusa [[Bastet]], an sposiçon ne l [[Museu de l Loubre]].]]
Registros ancontrados ne l [[Eigito]], cumo [[grabura]]s, [[pintura]]s i [[státua]]s de gatos, andican que la relaçon desse animal culs [[Antigo Eigito|eigípcios]] data de pul menos 5 000 anhos.<ref name="maneijo">{{citar web | títalo = Maneijo de gatos | url = http://www.eiditora.ufla.br/BolExtensao/pdfBE/bol_43.pdf | purmeiro = Heilaíne Haddad Simones | ultimo = Machado | coautores = Daniela de Melo Resende, Ruthnéa Aparecida Lázaro Muzzi, Leonardo Augusto Lopes Muzzi | publicado = [[Ounibersidade Federal de Labras]] | formato = [[PDF]] | acessodata = 13 de júnio de 2009 }}</ref> Eilemientos ancontradas an scabaçones andican que, nessa época, ls gatos éran benerados i cunsidrados animales sagrados.<ref name="salamandro-eigito">{{citar web | títalo = L Gato ne l Eigito | purmeiro = Camille | ultimo = Paglia | url = http://www.salamalandro.redezero.org/l-gato nel-eigito/ | publicado = [http://www.salamalandro.redezero.org/ Salamandro] |data= 29 d'outubre de 2006 | acessodata = 13 de júnio de 2009 }}. Testo retirado de l libro ''Personas Sexuales'', de [[Camille Paglia]]. [[Cumpanha de las Letras]], 1994</ref> [[Bastet]] (Bast ó Fastet), la diusa de la fertelidade i de la felicidade, cunsidrada benfeitora i protetora de l'home, era repersentada na forma dua mulhier cula cabeça dun gato i frequentemente figuraba acumpanhada de bários outros gatos an sou entorno.<ref name="harmonia-gatos">{{citar web | títalo = Gatos | url = http://www.beterinariaharmonia .com.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=category§ionid=8&id=25&Itemid=112 | publicado = Clínica Beterinária Harmonia | acessodata = 13 de júnio de 2009}}</ref><ref name="FEG">{{Citar libro|títalo=Fotprint Eigyt|outor=Betts,Vanessa i Badawi, Cherine|local=San Paulo|eiditora=Fotprint Trable Guides|léngua=[[Léngua anglesa|anglés]]|anho=2004|id=ISBN 978 1 906098 23 0 |páiginas=64}}</ref>
Na berdade, l'amor de ls eigípcios por esse animal era tan antenso qu'habie leis proibindo que ls gatos fússen "sportados".<ref name="PETFRIENDS">{{Citar web
|url=http://www.petfriends .com.br/anciclopedie/ra%C3%A7as_gatos/gatos_anciclopediadomestico.htn
|títalo=Modelo de l'anciclopédia para gatos
|publicado=www.petfriends .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Qualquiera biajante que fusse ancontrado traficando un gato era punido cula [[pena de muorte]]. Quien matasse un gato era punido de la mesma forma i, an causo de [[muorte natural]] de l'animal, sous duonhos deberian ousar trajes de [[luto]].<ref name="LUTO">{{citar web | títalo = L Gato na Stória| url = http://www.antercat .com.br/andex01.htn | publicado = [http://www.antercat .com.br/andex01.htn] | acessodata = 15 de júnio de 2009 }}</ref>
Nun tardou para qu'alguns animales fússen clandestinamente trasportados para outros territórios,<ref name="DRAPRISCILLA">{{citar web | títalo = Ourige de ls gatos| url = http://www.drapriscilaalbes .com.br/artigos/Ourige%20dos%20gatos.pdf| publicado = [http://www.drapriscilaalbes .com.br/artigos/Ourige%20dos%20gatos.pdf] | acessodata = 15 de júnio de 2009 }}</ref> fazendo cun que la popularidade de ls gatos oumentasse. Al chegáren a la [[Pérsia]] antiga, tamien passórun a ser benerados i habie la fé de que, quando maltratados, corria-se l risco de star maltratando un [[sprito]] amigo, criado specialmente para fazer cumpanha al home durante sue passaige na [[Planeta Tierra|Tierra]]. Desse modo, al prejudicar un gato, l'home starie atingindo la si própio.<ref name="harmonia-gatos" />
Debido al fato de séren símios caçadores i auxeliáren ne l cuntrole de pragas, por muitos [[seclo]]s ls gatos tubírun ua posiçon prebilegiada na [[Ouropa]] [[Cristandade|crestiana]]. Mas, ne l'ampeço de la [[Eidade Média]], la situaçon mudou: gatos fúrun acusados de stáren associados a malos spritos i, por esso, muitas bezes fúrun queimados juntamente culas pessonas acusadas de [[bruxarie]].<ref name="ondaa-eidade-medie">{{citar web | títalo = Ls Gatos na Eidade Média | ultimo = Follain |purmeiro = Martha | url = http://www.ondaa.org/artigos/artigo22.htn | publicado = [http://www.ondaa.org/artigos.htn ONDAA.ORG - Organizaçon pula Dignidade de Animales Abandonados] | acessodata = 13 de júnio de 2009}} Acessíbel tamien an [http://www.floraisecie .com.br/detalhe_artigo.php?id_artigo=297 Florales i Cia.]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Até hoije, inda eisiste l preconceito de que las bruxas ténen un [[gato negro]] de stimaçon, sendo esse animal associado als mais dibersos tipos de sortilégios; dependendo de la region, mas, puoden ser cunsidrados animales que trazen buona suorte. Ye mui quemun oubir stórias de [[suorte]] i [[azar]] associadas als animales dessa quelor.<ref name="about-blackcats">{{citar web | títalo = Vlack Cats Folklore: Witches - Beliefs About Black Cats | ultimo = Syufy | purmeiro = Franny | url = http://cats.about .com/od/catloreurbanlegends/la/blackcatlore.htn | publicado = [http://cats.about .com/ About .com] |léngua= [[Léngua anglesa|anglés]] | acessodata = 13 de júnio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:Blackie and Churchill (cropped).jpg|thumb|200px|squierda|[[Winston Churchill]] afaga l gato qu'era mascote de l nabio melitar HMS Prince of Wales (53), agosto de [[1941]].]]
Al fin de la Eidade Média, l'aceitaçon de ls gatos nas residéncias tubo un nuobo ampulso, fenómeno que tamien se stendiu a las [[nabio|ambarcaçones]], adonde ls nabegadores ls mantenien cumo mascotes. Coincidos cumo [[gatos de nabios]], esses animales assumian tamien la funçon de cuntrolar la populaçon de [[roedor]]s a bordo de l'ambarcaçon.<ref name="ondaa-eidade-medie" /> Cul passar de l tiempo, muitos gatos passórun a ser cunsidrados animales de luxo, ganhando ua buona posiçon de l punto de bista social, sendo até outelizados cumo "acessórios" an eibentos sociales pulas damas. Nessa época, l gato ampeçou a passar por melhoramientos genéticos para sposiçones, ampeçando assi la criaçon de raças puras, cun [[pedigre]]. Ua de las purmeiras raças criadas para essa finalidade fui la [[gato persa|persa]], que quedou coincida passado sue antroduçon ne l cuntinente ouropeu, rializada pul biajante [[italia]]ne l [[Pietro Della Balle]].<ref name="catworld-persian">{{citar web | títalo = Persian Cat Bred Profile: Story of the Persian cat | url = http://www.cat-world .com.au/PersianCatBredProfile.htn | publicado = [http://www.cat-world .com.au/ Cat World] |léngua= [[Léngua anglesa|anglés]] | acessodata = 13 de júnio de 2009 }}</ref>
La purmeira grande [[sposiçon]] de gatos acunteciu an [[1871]], an [[Londres]]. A partir desse momiento, l'antresse an se spor gatos zambolbidos drento de ciertos padrones propagou-se por to la [[Ouropa]].<ref name="ECB">{{Citar libro|títalo=Ancyclopedie of Cat Breds|outor=Heilgren, J. Anne|local=EUA|eiditora=Barron's Eiducational Series|léngua=[[Léngua anglesa|anglés]]|anho=1997|id=ISBN 0-7641-5067-7 |páiginas=224}}</ref>
Atualmente, ls gatos son animales bastante populares, serbindo al home cumo un buono animal de cumpanha, i inda cuntinan sendo outelizados por agricultores i nabegadores de dibersos países cumo un meio barato de se cuntrolar la populaçon de detreminados roedores. Debido al fato de sue [[domesticaçon]] ser relatibamente recente, quando necessairo cumberten-se facilmente a la bida salbaige, passando a bibir an ambientes silbestres, adonde forman pequeinhas colónias i caçan an cunjunto.<ref name="ECB" />
== Caratelísticas ==
[[Fexeiro:Scheme cat anatomy-t.svg|thumb|squierda|340px|Anatomie dun gato.]]
Ls gatos, giralmente, pesan antre 2,5 i 7 kg; antretanto, alguns eisemplares, cumo l [[Maine Con]], puoden sceder ls 12 kg. Yá fúrun registrados eisemplares cun peso superior a 20 kg, debido al scesso d'alimentaçon.<ref>[http://www.seaworld.org/animal-anfo/Animal-Bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/mammalia/carnibora/domestic-cat.htn ''Domestic Cat'' Seaworld]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
An catibeiro, ls gatos biben tipicamente de 15 a 20 anhos, mas l'eisemplar mais bielho yá registado bibeu até ls 36 anhos.<ref>[http://ronronar .com/artigos/gato-storia ''L Gato na Stória'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls gatos domésticos ténen la spetatiba de bida oumentada quando nun saen pulas rues, pus esso reduç l risco de ferimientos ocasionados por brigas i acidentes. La [[castraçon]] tamien oumenta seneficatibamente la [[spetatiba de bida]] desses animales, ua beç que reduç l'antresse de l'animal por fugas noturnas i tamien l risco d'ancidéncia de [[cáncaro (tumor)|cáncaro]] de [[colhon]]s i [[obairo]]s.<ref name=CBDSG>{{Citar libro|títalo=Cuide bien de sou Gato|outor=Palika, Liç|local=San Paulo|eiditora=Publifolha|léngua=Pertués|anho=2000|id=ISBN 85-7402-247-0 |páiginas=64}}</ref>
Gatos salbaiges que biben an ambientes ourbanos ténen spetatiba de bida reduzida. Gatos salbaiges mantidos an colónias tenden a bibir mui mais. L Fondo Británico de Açon para Gatos (''British Cat Ation Trust''<ref>[http://www.catationtrust.co.uk/main.htn ''British Cat Ation Trust'' British Cat Ation Trust Website]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) relatou l'eisisténcia dua gata salbaige cun cerca de 19 anhos d'eidade.<ref>[http://www.messybeast .com/longebity.htn ''Oldest Cats'' The Messybeast]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls gatos possuen trinta i dous [[músclo]]s na [[oureilha]], l que les permite tener un tipo de [[oudiçon]] direcional, mobendo cada oureilha andependientemente de l'outra. Assi, un gato puode mober l cuorpo nua direçon, anquanto mobe las oureilhas para outro lado.<ref name=CATANATOMY>{{Citar libro|títalo=Cat Anatomy)|outor=Flash Anatomy|local=EUA|eiditora=Bryan Edwards Publishing|léngua=Anglés|anho=1998|id=ISBN 1-878576-18-6 |páiginas=52}}</ref> La maiorie de ls gatos ten pabilhones auditibos ourientados para cima. Defrentemente de ls [[perro|perros]], gatos cun oureilhas dobradiças son stremamente ralos. Ls [[Scottish Fold]]s son ua de las sceçones a essa regra, debida a ua série de [[mutaçon|mutaçones genéticas]]. Quando eirritados ó assustados, ls gatos repuxan ls [[músclo]]s de las oureilhas, l que faç cun qu'eilhas se anclinen para trás.
L método de cunserbaçon d'einergie de ls gatos cumprende [[sono|drumir]] arriba de la média de la maiorie de ls animales, subretodo a la medida qu'ambelhecen. La duraçon de l período de sono barie antre 12–16 horas, sendo de 13–14 horas l balor médio. Alguns spécimes, assi i todo, puoden chegar a drumir 20 horas nun período de 24 horas.<ref name="CBDSG"/>
[[Fexeiro:Patricinho.jpg|thumb|dreita|200px|L gato doméstico questuma drumir durante la maior parte de l die para cunserbar sue einergie.]]
La [[temperatura]] normal de l cuorpo desses animales barie antre 38 i 39 °C. L'animal ye cunsidrado [[febre|febril]] quando ten la temperatura superior a 39,5 °C, i [[heipotermia|heipotérmico]] quando stá ambaixo de 37,5 °C. Cumparatibamente, ls seres houmanos ténen temperatura normal an torno de 37 °C. La pulsaçon de l [[coraçon]] desses pequeinhos mamíferos bai de 140 a 220 batidas por minuto i depende mui de l stado de scitaçon de l'animal. An repouso, la média de la [[frequéncia cardíaca]] queda antre 150 i 180 bpn.<ref name="CATANATOMY"/>
Un [[ditado popular|adágio]] popular diç que ls gatos caen siempre de pie. Giralmente, l ditado corresponde a la rialidade, mas nun ye ua regra cerrada. Durante la queda, l gato cunsegue, por [[anstinto]], girar l cuorpo i prepará-lo para aterrar an pie, outelizando la [[cauda]] para dar [[eiquilíbrio postural|eiquilíbrio]] i [[flexibelidade]]. Ls gatos siempre se ajeitan de l mesmo modo, zde qu'haba tiempo durante la queda para fazé-lo; deste modo, son capazes de suportar quedas de muitos metros, bisto que, durante la queda, chegan a ua belocidade-lemite na qual suportan l'ampato cul suolo. Alguas subespeces sin cauda son sceçones l'esta regra, yá que l gato cunta cula cauda para cunserbar l [[momiento angular]], neçaira para andireitar l cuorpo antes de l pouso. Assi cumo la maiorie de las speces de mamíferos, ls gatos son capazes de [[Nataçon|nadar]]. Inda assi, solamente l fázen quando stremamente necessairo, cumo an causo de queda [[acidente|acidental]] na [[auga]].<ref>[http://www.saudeanimal .com.br/gato1.htn ''L Gato doméstico'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Assi cumo ls perros, ls gatos son [[digitígrado]]s: andan diretamente subre ls [[dedo]]s; ls [[uosso]]s de las sues [[pata]]s cumponen la parte mais baixa de la porçon besible de las [[pierna]]s. San capazes de passos percisos, colocando cada pata diretamente subre la pegada deixada pula anterior, menimizando l rugido i ls trilhos besibles.<ref name="CATANATOMY"/>
=== Alimentaçon ===
[[Fexeiro:Moxy the infant kitten being bottle-fed.jpg|thumb|200px|Gato recén-nacido sendo alimentado la [[leite]].]]
Ls gatos, cumo caçadores, alimentan-se de [[anseto]]s, pequeinhas [[abes]] i [[roedor]]s. Ls gatos nó-domesticados, abandonados i sin duonho, ó gatos domesticados que se alimenten libremente, cunsumen antre 8 a 16 refeiçones por die. Anque desso, ls animales adultos puoden adatar-se a solo ua refeiçon por die.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=UTArAAAAYAAJ Nutrient Requirements of Cats]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. National Academies Press. Pg 1. ISBN 978-0-309-03682-5</ref> Biologicamente, ls gatos son classeficados cumo animales [[carníboro]]s, tenendo la sue [[fesiologie]] ourientada pa l'eficiéncia ne l processamiento de [[chicha]], cun cunsequente auséncia de porcessos eficientes pa la digeston de [[begetal|begetales]].
Ls gatos nun porduzen la sue própia [[taurina]] (un [[ácido ourgánico]] eissencial). Cumo essa sustáncia stá persente ne l tecido muscular de ls animales, l gato percisa se alimentar de chicha para subrebibir. Assi, ls gatos apersentan [[diente|dentiçon]] i [[apareilho digestibo]] specializado para processamiento de chicha. L [[antestino]] diminuiu de stenson al longo de l'eiboluçon para quedar solo culs segmientos que melhor processan las [[proteína]]s i [[gordura]]s d'ourige animal.<ref>{{cite journal |outhor=Zoran DL |title=The carnibore cunnetion to nutrition in cats |journal=Journal of the Amarican Beterinary Medical Association |belume=221 |issue=11 |pages=1559–67 |year=2002 |doi=10.2460/jabma.2002.221.1559 |url=http://www.catinfo.org/zoranes_article.pdf |format=PDF }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'apareilho digestibo lemita seriamente la capacidade de ls gatos de [[digeston|digerir]], [[metabolismo|metabolizar]] i [[absorçon (fesiologie)|absorber]] nutrientes d'ourige begetal, bien cumo ciertos [[ácido graxo|ácidos graxos]].
La taurina ye rala an plantas, mas relatibamente abundante ne ls [[tecidos animales|tecidos de ls animales]], sendo un [[aminoácido]] de grande amportança pa la [[salude]] de ls uolhos de ls gatos, de modo que la deficiéncia dessa sustáncia puode causar ua [[degeneraçon macular]], na qual la [[retina]] sofre çtruiçon lenta i gradual, podendo causar ua [[cegueira]] eirrebersible ne l'animal.
[[Fexeiro:Cat and mouse.jpg|thumb|squierda|200px|L'eiboluçon tornou ls gatos eicelentes caçadores.]]
Anque de la fesiologie de l gato ser eissencialmente ourientada pa l cunsumo de chicha, ye quemun que ls gatos cumplementen la sue dieta carníbora cula angeston de pequeinhas cantidades de [[yerba]]s, [[fuolha (botánica)|fuolhas]], [[Plantae|plantas domésticas]] ó outros eilemientos d'ourige begetal. Ua teorie sugere qu'este cumportamiento ajuda ls gatos la [[regurgitaçon|regurgitar]] an causo de defícel digeston; outra teorie apunta qu'angerir pequeinhas doses de begetales fornece fibras i minerales dibersos, nun persentes nua dieta sclusibamente carníbora. Neste cuntesto, ye neçaira prudéncia als duonhos de ls gatos porque alguas plantas puoden ser [[beneno]]sas pa ls animales.<ref name=UFLA>[http://www.eiditora.ufla.br/BolExtensao/pdfBE/bol_43.pdf ''Maneijo de Gatos'' UFLA]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Las fuolhas d'alguas speces de [[lírio]]s puoden causar dano ne ls [[rin|rines]], que puode mesmo ser fatal; tamien las plantas de l género ''[[Philodendron]]'' son benenosas pa ls gatos.<ref>{{Citar web| url = http://www.cfainc.org/articles/plants.html | títalo = Plants and Your Cat | publicado = The Cat Fanciers' Association, Anc. | acessodata = 2007-05-15}}</ref> Outro eisemplo ye l de l [[abacateiro]], de l qual alguas partes son [[antoxicaçon|tóxicas]], mas cujo fruito (sceto l carunha) ye un angrediente an bárias marcas de quemido para gatos.<ref>{{Citar web| url = http://www.breders-choice .com/cat_porduts/abodermcat.htn | títalo = AboDern Natural Premiun Cat Fod | acessodata = 13-jan-2009}}</ref>
Ls gatos son bastante seletibos an sue alimentaçon, l que puode ser decorriente, pul menos an parte, de la mutaçon que causou a la spece la perda de la capacidade de detetar l sabor doce ne ls alimientos. Anque eisigentes, percisan alimentar-se custantemente, pus, de modo giral, nun tolírun mais de 36 horas d'ayuno sin que ls sous rines sofran algun risco de dano.<ref>{{Citar web
|url=http://www.stension.org/pages/Fat_Cats_are_Predisposed_to_Liber_Porblems
|títalo=Fat Cats are Predisposed to Liber Porblems - eXtension
|publicado=www.stension.org
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
L gato eisibe algua preferéncia pula planta zeignada por [[nepeta]], popularmente coincida cumo ''yerba-de ls-gatos'', ó ''catnip''. Muitos gatos gustan de comer esta planta, que ten eifeitos dibersos ne l sou cumportamiento, anquanto outros solo rasteijan subre esse begetal i brincan cun sues fuolhas i flores.<ref>{{cite journal |outhor=Grognet J |title=Catnip: Its uses and effets, past and persent |journal=Can. Bet. J. |belume=31 |issue=6 |pages=455–456 |year=1990 |month=júnio |pmid=17423611 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/picrender.fcgi?artid=1480656&blobtype=pdf }}{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls gatos tamien puoden sofrer de çtúrbios alimentares dibersos. Alguns cuntraen ua malina chamada [[pica (trastorno)|pica]],<ref>[http://www.bmth.ucdabis.edu/home/beh/feline_behabior/pica.html ''Pica: The Un-fenicky Feline'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> que cunsiste nun trastorno que ls ampele a mastigar oubjetos alhenos la sue dieta, tales cumo [[tierra|tierra]], [[plástico]], [[papel]], [[lana]], [[carbon]] i outros materiales, l que puode ser peligroso pa la sue própia subrebibéncia, dependendo de la [[toxicidade]] desses materiales.<ref name="UFLA"/>
L meio d'alimentaçon mais recomendado pa ls gatos domésticos ye l cunsumo libre, ó seia, debe-se percurar deixar l'alimiento a la buntade pa l'animal al longo de l die. Essa prática ten la bantaige de diminuir l [[pH]] de la [[urina]], eibitando, desse modo, la formaçon de [[cálclo renal|cálclos renales]]. Inda assi, alguns [[medecina beterinária|beterinairos]] questuman recomendar que l duonho cuntrole la cantidade d'alimiento angerida, ouferecendo al gato porçones lemitadas, bisando eibitar que l'animal quede cun [[oubesidade|subrepeso]].<ref>[http://www.guabi .com.br/pet/gatos/dicas.asp?codigo=51 ''Cumo alimentar sou gato'']{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Cumportamiento ===
[[Fexeiro:White Cat Nursing Four Kittens.jpg|thumb|squierda|200px|Ua gata amamentando sous filhotes.]]
L [[caráter|temperamiento]] de ls filhotes barie cunforme la niada i la [[socializaçon]]. Ls gatos de pul cúrtio tenden a ser mais magros i fesicamente mais atibos, anquanto ls gatos de pul cumprido tenden a ser mais pesados i letárgicos. Antretanto, la maiorie de ls gatos partilha un mesmo cumportamiento: son stremamente [[curjidade|curjidosos]]. Nun ye por acauso qu'eisiste un dezido popular que diç "''La curjidade matou l gato''". Quando abandonados an árias remotas, loinge de la sociadade houmana, filhotes de gatos puoden cumberter-se al meio de bida salbaige, passando la caçar pequeinhos animales para subrebibir.<ref name="hsus.org">''Feral Cats: Frequently Asked Questiones'' - Houmane Society of the United States [http://www.hsus.org/pets/issues_affeting_our_pets/feral_cats/feral_cats_frequently_asked_questiones.html#1_What_is_la_feral_cat]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La spetatiba de bida dun gato de rue ye de solo trés anhos. Yá un gato que seia cuidado por houmanos puode superar ls 20 anhos d'eidade.<ref name="Curjidades subre ls gatos">[http://gatos-i-gaticos.portales.ws/curjidades.html ''Curjidades subre ls gatos'']</ref> L gato ne l stado [[salbaige]] ye un animal mui social, chegando a stablecer colónias mais ó menos hierarquizadas. Ten un [[anstinto]] natural de caça. Mesmo quando domesticados, ls machos tenden a marcar l sou território cun [[urina]]. Ls gatos possuen un cérebro bastante eiboluído, sendo capazes de sentir emoçones. Puoden sofrer dibersos çtúrbios psicológicos, tales cumo [[strisse]] i [[depresson nerbosa|depresson]]. Assi cumo un ser houmano, quando stressados, tenden a tener un cumportamiento [[neurose|neurótico]].<ref name="CBDSG"/>
Esses animales questuman [[cópula (biologie)|copular]] solamente quando la [[fémea]] entra ne l [[cio]]. Este puode ocorrer bárias bezes al longo dun [[anho]] i dura aprossimadamente ua [[sumana]]. L macho percura cercar la fémea, que tenta rejistir al mássimo a la cópula. Se l macho ye hábil, el cunseguirá mordé-la na parte posterior de l [[cachaço]], eimobelizando-la. Até cunseguir esso, ye quemun que ls dous solten miados altos, defrentes de l miado usual. La [[penetraçon]] ye dolorosa. La cópula stimula l'ampeço de l porcesso de [[obulaçon]] de las fémeas: eilhas ténen sensores nerbosos que, cula delor, atiban l porcesso. Desse modo, poucos [[óbulo]]s son perdidos.<ref name="CATANATOMY"/>
[[Fexeiro:Gatos an cria.JPG|thumb|squierda|200px|La mai amamenta la sue cria.]]
Sue [[belheç]] ocorre de forma abruta, nun sendo gradual cumo l'houmana. Dura aprossimadamente un anho i finda cula [[muorte]]. Ye possible que l gato tenga malinas típicas de l'eidade abançada, cumo [[cachon (malina)|cachon]] i perda [[olfato|olfatiba]]. Nesta fase, l'animal giralmente drume durante to l die, mostrando stremo cansaço i fraqueza muscular.<ref name=GERIATRIA>{{Citar libro|títalo=Geriatria i Gerontologie de l Perro i Gato|outor=Hoskines, Johnny D.|local=San Paulo|eiditora=Ruoca |léngua=Pertués|anho=2008|id=ISBN 978-85-7241-734-1|Páiginas=448}}</ref>
Las fémeas apersentan un temperamiento bariable: puoden simular eignorar sou duonho, dar atençon a el, ronronar ó fugir sin rezon aparente. L cumportamiento de ls gatos depende de cada andibíduo, de l momiento de l die i até mesmo de las [[clima|cundiçones climáticas]]. Anquanto un felino puode ser mui sociable, l'outro puode ser cumpletamente arisco. Alguns gatos quedan agitados i abersos al cuntato cun houmanos a la nuite. Inda ye possible ouserbar qu'alguns desses animales quedan agitados quando ua tempestade stá por benir, outros adotan ua posiçon defensiba, an que quedan deitados culas patas recolhidas, aguardando l'ampeço de la [[chuba]]. Debido la bariaçones custantes an sou humor, ye possible dezir que, na maiorie de las bezes, l temperamiento dun gato ye amprebesible. An alguas ocasiones, un gato filhote puode apersentar bariaçones d'einergie, quedando alguas bezes mais calmos, outras mais agitados. Gatos adultos manténen-se calmos por mais tiempo que gatos pequeinhos, por séren maiores i mais pesados.<ref name="ECB"/>
==== Higiene ====
Ls gatos son animales mui higiénicos, sendo que passan muitas horas por die cuidando de la limpeza de sous puls. Para esso, outelizan la superfice áspara de sues [[léngua]]s para remober partículas de pó i sujeira. Debido al modo que tratan de la sue higiene, lambendo-se i angerindo mui puls, ls gatos eibentualmente regurgitan esse material na forma de pequeinhas bolas cuntendo suco gástrico i material piloso.<ref name="Higiene">[http://bicharada.net/animales/topicos.php?bid=21 ''Gatos: l'higiene'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Outro aspeto caratelístico de l'higiene desses felinos ye l fato de anterrar la sue [[urina]] i [[merda]], eibitando assi que l'oulor denuncie sue persença a ua possible presa ó predador. Cun esso, quando l gato ye criado an locales sin la persença de tierra sposto, hai la necidade de se manter ua caixa cun [[arena sanitária]] a la sue çposiçon, sendo qu'anstintibamente el eirá outelizá-la pa l çcarte de sous resíduos fesiológicos. Alguns fabricantes çponibelizan arenas perfumadas para eliminar l'oulor fuorte que sues merda poderien deixar nun ambiente cerrado (casas i apartamientos).<ref name="Higiene2">[http://casa.hsw.uol .com.br/domesticacao2.htn ''Cumo ansinar sou animal a fazer las necidades ne l lugar cierto '']{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Ciclo biológico ===
==== Reproduçon ====
L gato apersenta bários ciclos reprodutibos al longo de l'anho, que puoden durar de 4 a 7 dies. Durante esse período, las gatas mian mais frequentemente i bários gatos puoden lutar por ua mesma fémea ne l [[cio]]; l bencedor ganha l dreito de copular. Inda que la fémea, la percípio, rechace la [[relaçon sexual]], eilha acaba aceitando l macho. Depuis de la cópula, la fémea se limpa i puode quedar mui biolenta até que tremine to l'ato de l'acasalamiento, ua beç que l ciclo se repita. Las gatas puoden tener cada óbulo fecundado por un macho defrente, tenendo assi, na mesma niada, filhotes de pais defrentes.<ref name="UFLA"/>
Las gatas alcançan la maturidade sexual antre 4 a 10 meses d'eidade, i ls gatos antre 5 a 7 meses passado l nacimiento. La gestaçon dura de 63 a 65 dies, aprossimadamente i puode gerar dun a uito filhotes.<ref name="UFLA"/> Ls recén-nacidos dében manter-se cula mai por 60 dies, yá qu'anton l gatico yá terá recebido ls nutrientes necessairos. Separá-los antes desse período serie un erro, debido a la possibelidade de qu'eilhes morran por falta d'alimentaçon adequada. Puode-se sterelizar ls gatos, procedimiento normalmente rializado an machos antes qu'eilhes comecen a marcar território; esto debe eibitar qu'eilhes perpetuen esse cumportamiento al longo de sues bidas.<ref name="CATANATOMY"/>
==== Caratelísticas genéticas ====
L gato apersenta 38 [[cromossomo]]s i son coincidas cerca de 200 [[patologie]]s associadas, muitas deilhas quemuns als seres houmanos. L porjeto "Genoma de l Gato", de l ''Laboratory of Genomic Dibersity'', pretende çcubrir sou genoma.<ref>[http://home.ncifcrf.gob/cr/lgd/cumparatibe_genome/catgenome/andex_m.asp ''Cat Genome Porjet '' Laboratory of Genomic Dibersity]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Cat Eyes.jpg|thumb|dreita|200px|Gata cun [[heiterocromie]], anomalia genética na qual l'andibíduo ten un uolho de cada quelor.]]
Eesiste ua fé de que ls gatos brancos d'uolhos azules son xordos, la nun ser que téngan un uolho de cada quelor, caratelística coincida por [[heiterocromie]], cujos portadores son chamados [[Gato d'uolho ímpar|gatos d'uolhos ímpar]]. Esto stá cierto an parte, yá qu'hai ua maior porbabelidade de gatos cun essas caratelísticas físicas séren tamien xordos, mas este fato nun ye detreminante.<ref name="ECB"/>
A quelor branca de l gato se debe a l'auséncia de [[melanina]] an sue [[piel]] i [[pul]]s. Hai quatro modos dun gato ser de la coloraçon branca "sólida": ser [[homozigótico]] pa l [[alelo]] ca ([[Albenismo|albino]] d'uolhos azules); ser homozigótico pa l'alelo c (que ye albino d'uolhos burmeilhos); ser homozigótico pa l'alelo S (mancha branca); ó tenr l'alelo w (de l gene branco dominante) ne l sou [[cariótipo]].
L gene de la [[xordeira]] ye própio de ls gatos brancos, chama-se alelo w, i ye l causador de la coloraçon branca i de la xordeira ne ls gatos. Nin todos ls gatos brancos son xordos, solo l son ls qu'apersentan l tal gene. L gene w faç cun que l gato seia branco, inda que sous genes dígan qu'el ye un gato scuro; este gene ten la peculiaridade de "mascarar" l resto de las coloraçones para fazé-los brancos.<ref name="CATANATOMY"/> Para alhá desso, estes gatos solo ten ls uolhos azules ó berdes. Outra caratelística genética ye l fato de, an alguns animales, ls caneiros de la mandíbula anferior séren proeminentes, semelhantemente al ouserbado ne ls [[fóssil|fósseis]] de l [[tigre-dientes-de-sabre]].<ref name="ECB"/>
=== Pelaige ===
[[Fexeiro:GataDoméstica.jpg|thumb|squierda|200px|Ua gata de pelaige tricolor.]]
An respeito a las quelores, ls gatos puoden tener ua única coloraçon, cumo ls cumpletamente brancos ó negros, que solo ten [[pul]]s cuntrastantes soltos an alguas partes de l cuorpo. Tamien puoden tener dues quelores, cumo l branco i negro (típico ''gato-baca''), branco i laranja, pardo i branco, ó cinza i branco. Puoden tenr un padron de quelores tigrado an laranja, pardo i branco; an tones cinza i alaranjados (gatos romanos), cul pul dua solo quelor an to la sue stenson ó de dous tipos de quelores (las stremidades defrentes de l resto de l cuorpo). Tamien puoden tener un padron de quelor siamés cun quelores mais scuras na face, rabo, patas i oureilhas. Outro tipo de coloraçon ye a tricolor, cumo, por eisemplo, branco, laranja i negro. Las gatas questuman tener ls puls mais lustrosos i brilhantes de l que ls machos, an contra partida eilhas questuman soltar mais puls de l que ls gatos, percipalmente ne ls períodos de l'ampeço de l cio. Ls gatos tricolores ó d'até quatro quelores son normalmente fémeas; quando son machos, son stéreis. An cuntrapartida, ls gatos romanos laranjas son an sue maiorie machos, mas ye possible deparar-se cun fémeas. L tipo de pul bai zde l mui cúrtio (cumo l [[Sphynx]], cujo pul ye quaije ambesible), l crespo (ne l causo de l [[Debon rex]]), l pul cúrtio normal cun ua quelor solamente ó cun puntas d'outras quelor, l pul semi-longo, até l pul mais longo procedentes de las cruzas cul Bosque de la Noruega, persa ó qualquiera outra raça de pul longo.<ref name=Manual>{{Citar libro|títalo=Gato: manual de l propiatairo|outor=Brunner, David;Stall, San |local=San Paulo|eiditora=Giente|léngua=Pertués|anho=2006|id=ISBN 85-7312-484-9|páiginas=208}}</ref>
=== Sentidos ===
Muitos [[Zologie|zoólogos]] acraditan que ls gatos son ls mais sensitibos de ls mamíferos.{{Carece de fuontes|data=dezembre de 2012}} Anquanto sou [[olfato]] i [[oudiçon]] puoden nun ser tan aguçados quanto ls de ls perros, la [[bison]] altamente apurada, oudiçon i olfato subre-houmanos, cumbinados cul [[paladar]] i sensores táteis altamente zambolbidos, corroboran cun esta heipótese.<ref name="Manual"/>
==== Bison ====
[[Fexeiro:WhiteCat.jpg|thumb|squierda|200px|Gatos ténen la bison mui nítida.]]
Medir i classeficar ls sentidos de ls animales puode ser defícel, percipalmente por que nun eisisten meios splícitos de quemunicaçon antre l'oubjeto de l teste i l'eisaminador. Antretanto, testes andican que la bison aguçada de ls gatos ye largamente superior ne l [[nuite|período noturno]] an cumparaçon als [[houmano]]s, mas menos eficaç durante l [[die]]. Ls uolhos de ls gatos possuen l [[tapetun lucidun]], ua nembrana posicionada drento de l [[globo ocular]] que restimula la retina al refletir la [[luç]] na cabidade.<ref name="gatoberde .com.br">{{Citar web
|url=http://www.gatoberde .com.br/gatoberde/02_00.asp?menu_cod=139&menu_cod_pai=133
|títalo=Gato Berde - http://www.gatoberde .com.br
|publicado=www.gatoberde .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Anquanto este artifício melhora la bison noturna, parece reduzir l'acuidade bisual na persença de luç abundante. Quando hai muita luminosidade, la [[aluna]] an formato de fenda fecha-se l mássimo possible, para reduzir la cantidade de luç a atingir la [[retina]], l que tamien resguarda la noçon de perfundidade. L ''tapetun'' i outros macanismos dan als gatos un limiar de deteçon de luminosidade siete bezes menor que la de ls houmanos.<ref name="sentidos">
{{Citar web
|url=http://www.osgatos.com.br/sentidos.html
|títalo=Sentidos de ls gatos
|publicado=www.osgatos.com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
Ls gatos ténen, an média, campo bisual cun abiertura stimada an 200°, contra 180° de ls houmanos, cun subreposiçon binocular mais streita que la de ls houmanos. Cumo an muitos predadores, ls uolhos quedan posicionados na parte fruntal de la cabeça de l'animal, ampliando la noçon de perfundidade an detrimiento de l'anchura de l campo de bison.<ref name=OGEANEIDSG>{{Citar libro|títalo=L Gato: antendendo las necidades i anstintos de sou gato|outor=Hofmann, Heilga|local=San Paulo|eiditora=WMF |léngua=Pertués|anho=1997|id=ISBN 85-336-0667-2|Páiginas=175}}</ref>
L campo de bison depende percipalmente de l posicionamiento de ls uolhos, mas tamien puode star relacionada cula custruçon de ls uolhos. Al ambés de la [[fóbea]], que dá als houmanos eicelente bison central, ls gatos ténen ua faixa central marcando l'anterseçon binocular. Aparentemente, ls gatos cunseguen defrenciar [[quelor]]s, especialmente a la cúrtie çtáncia, mas sin sutileza apreciable, an tenermos houmanos. Ls gatos tamien possuen ua terceira nembrana protetora de ls uolhos, la [[nembrana nititante|nembrana de nitaçon]], que ye l'ato d'ancerrar ls uolhos anstintibamente na persença de luç antensa. Essa nembrana fecha an parte quando l'animal stá [[malina|doente]]. Se l gato mostra frequentemente essa terceira [[pálpebra]], ye un andicatibo de malina.<ref name="GERIATRIA"/>
==== Oudiçon ====
[[Fexeiro:Katzenohr seitlich.JPG|thumb|Right|200px|L formato de las oureilhas de ls gatos ajuda-los l'eidantificáren cun percison la fuonte de ls [[sonido|sonidos]].]]
Ls seres houmanos i ls gatos ténen lemites similares d'oudiçon an baixa frequéncia, que dében rondar ls 20 Hç. Yá na scala d'alta frequéncia, ls gatos ténen ampla bantaige, alcançando ls 60 kHç, superando até mesmo ls [[perro|perros]]. Ls gatos puoden oubir até dues [[oitaba]]s arriba de ls houmanos (20 kHç) i meia oitaba para alhá de ls perros. Quando detetan un [[sonido]], las oureilhas de l gato eimediatamente buoltan-se pa l [[rugido]]. Ls gatos puoden percisar cun borda d'erro de 7,5 cn la localizaçon dua fuonte sonora a un metro de çtáncia.<ref name="gatoberde .com.br"/>
Trinta i dous músclos andebiduales na oureilha ls permiten oubir direcionalmente. Ls gatos puoden mober ua oureilha andependientemente de l'outra. Defrentemente de ls houmanos, ls gatos ténen sue oureilha cubierta anterna i sternamente por puls. Quando stá enojado ó atemorizado, l gato anstintibamente abaixa las oureilhas para trás de la cabeça, cobrindo sous canhales auditibos. Juntamente cun esta açon, arrepia sous pélos, coloca las [[garra]]s para fura i eimite un sonido amenaçador cula boca, deixando ls dientes a la mostra.<ref>[http://www.hgtb.com/hgtb/ah_pets_care_health/article/0,1801,HGTB_3152_1380540,00.html ''Understanding Cats'']</ref>
==== Tato ====
Ls gatos giralmente apersentan ua dúzia de [[bibrissa]]s, çpostas an quatro fileiras subre ls [[lábio]]s superiores, las bibrissas dessa region an particular son quemumente chamadas coletibamente de [[bigote]], alguns nas bochechas, tufos subre ls [[uolho]]s i ne l queixo. Ls [[Sphynx]] - gatos quaije sin [[pul]]s - puoden tener bigotes normales, cúrtios ó nin sequiera apersentá-los. Ls bigotes auxelian na nabegaçon i [[tato]]. Puoden detetar pequeinhas bariaçones nas corrientes d'aire, possibelitando al gato çcubrir oustruçones sin bé-las, facelitando l çlocamiento na [[penumbra]]. Las fileiras mais eilebadas de ls bigotes moben-se andependientemente de las anferiores para mediçones inda mais percisas.<ref name="sentidos"/>
Specula-se que ls gatos puoden preferir guiar-se puls bigotes specializados que dilatar las [[aluna]]s na totalidade, l que reduç l'halbelidade de focar oubjetos próssimos. Esses puls tamien alcançan aprossimadamente la mesma anchura de l cuorpo de l bicho, permitindo-lo julgar se cabe an detreminados spácios.<ref name="sentidos"/>
L posicionamiento de ls bigotes ye un buono andicador de l [[humor]] de l felino: apuntados para frente, andican curjidade i tranquelidade; colados al [[Face|rostro]], andican que l gato assumiu ua postura defensiba i agressiba. Recentes studos de retratos anfrabermelhas de gatos caçando demunstran qu'eilhes tamien outelizan sous [[bigote]]s para detreminar se la presa mordida yá stá muorta. Ouserba-se nas fotos que, al aplicar la mordida fatal a la [[predaçon|bítima]] i mais tarde a manter apertada antre las [[mandíbula]]s, sous bigotes "abraçan" ó rodeian cumpletamente l cuorpo de la presa para detetar ua possible mínima bibraçon cumo senhal de que la caça inda puoda star cun bida. Cré-se qu'este fenómeno ye ousado para proteger l própio cuorpo de l [[felino]], porque muitas de sues bítimas, cumo ls [[rato]]s, inda puoden mordé-lo i/ó lesioná-lo, se l predador las lieba a la [[boca]] quando inda stan cun bida.<ref>[http://www.cesaho.com.br/biblioteca_virtual/arquivos/arquivo_298_cesaho.pdf ''Ls sentidos de l gato'']</ref>
==== Paladar ====
[[Fexeiro:Cat tongue macro.jpg|thumb|dreita|200px|Ls gatos ténen olfato i paladar mui aguçados.]]
Ua curjidade subre l paladar de ls gatos ye que, d'acuordo cula eidiçon [[Stados Ounidos|norte-amaricana]] de la [[National Geographic]] (de [[8 de dezembre]] de [[2005]]), eilhes nun son capazes de saborear l [[gusto|doce]], por falta de recetores desse tipo. Alguns cientistas acraditan qu'esso se debe a la dieta de ls gatos ancluir quaije que sclusibamente alimientos ricos an [[proteína]]s, ambora seia ancierto se essa ye la causa ó l resultado dessa falta de células adatadas.<ref name="GERIATRIA"/>
Antretanto, atrabeç de l'ouserbaçon de gatos domésticos, percebe-se que, ua beç que séian ouferecidos [[guloseimas|doces]], eilhes parécen gustar, ambora nun seia saudable deixá-los comer tales guloseimas, pus puoden causar scessiba fermentaçon drento de l'apareilho digestibo, gerando [[flatuléncia|gases]] i [[cólica]]s çcunfortables ne l'animal.<ref name=DOENCAS>{{Citar libro|títalo=Malinas de l Gato i sou Tratamiento|outor= Muller, Ulrike i Muller, Alfred|local=Pertual|eiditora=Persença |léngua=Pertués|anho=1997|id=ISBN 972-23-2185-4|páiginas=166}}</ref> Inda que nun reconheçan l gusto doce, esses animales apersentan grande sensibelidade als sabores [[ácido]]s, [[salgado (paladar)|salgados]] i [[amargo]]s, l que ls torna animales mui eisigentes quanto al paladar de ls alimientos que les son ouferecidos, podendo recusar la refeiçon fornecida, causo noten algo d'errado an sou sabor.<ref name=Royal>{{Citar web
|url=http://publicationes.royalcanin .com/renboie.asp?type=1&cid=107438&id=102377&cun=23&animal=2&lang=6&session=3020805
|títalo=L paladar ne l gato
|publicado=publicationes.royalcanin .com
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
==== Olfato ====
Un gato doméstico ten l'olfato 14 bezes mais potente<ref>[http://cats.about.com/cs/felineanatomy/la/catsnose_scent.htn ''The nose knows'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i dues bezes mais células recetoras que ls houmanos, antoce, podendo sentir [[odor]]s de ls quales un ser houmano nin sequiera registra. Para alhá desso, ls gatos possuen un uorgon sensorial ne l cielo de la boca chamado [[bomeronasal]] ó uorgon de Jacobson, qu'atua cumo un uorgon olfatorial auxeliar. Quando l gato franze la face, baixando la [[mandíbula]] i spondo parte de la [[léngua (anatomie)|léngua]], stá abrindo la passaige d'aire pa l bomeronasal. Esse olfato apurado faç cun que ls gatos téngan un paladar tamien mui apurado, l que ls torna stremamente eisigentes an relaçon a la comida, de modo que raramente aceiten restos de l'alimentaçon de ls houmanos.<ref name="gatoberde .com.br"/>
=== Ambelhecimiento ===
[[Fexeiro:Old Persian Cat MUCA2 2004.jpg|thumb|squierda|200px|Ambora nun apersenten muitos senhales sternos d'ambelhecimiento, ls gatos ténen la salude fragelizada nessa etapa de sues bidas.]]
Inda qu'apersenten poucos senhales sternos decorrientes de l'ambelhecimiento, cul abanço de l'eidade, ls gatos apersentan mudanças fesiológicas seneficatibas qu'afetan sou metabolismo, tornando-los mais suscetibles i bulnerables als ataques de dibersas malinas, cumo porblemas na piel, uolhos, oubidos, olfato i paladar.<ref name="UFLA"/><ref name="DOENCAS"/><ref name="Royal"/> Puoden tamien apersentar fragelidade ne ls [[uosso]]s i zambolber [[tumor]]s i [[Cáncaro (tumor)|cánceres]]. Normalmente, ls andibíduos mais idosos apersentan [[letargie]], diminuiçon de l'apetite i emagrecimiento, culminando na ansuficiéncia d'uorgones bitales cumo [[ansuficiéncia renal|rines]], [[ansuficiéncia heipática|fígado]] i [[ansuficiéncia cardíaca|coraçon]], l que puode liebar l'animal al óbito.<ref name="UFLA"/><ref name="Belhinho">{{Citar web
|url=http://www.nutrikao .com.br/andex.php?menu=home&id_catadorie=120&id_subcategoria=130
|títalo=Nutrikon - Cuidados cul belhinho
|publicado=www.nutrikao .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
Ls gatos que biben sob cuidados d'houmanos puoden bibir mais de 20 anhos. Para qu'atinjan tal eidade, recomenda se que, a partir de ls uito anhos d'eidade, esses animales séian submetidos a un tratamiento defrenciado, ambolbendo alimentaçon defrenciada, cunsultas beterinárias i eisames de salude regulares.<ref>[http://bichanosonline .com.br/artigo/2008/02/28/belheç ''Belheç'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cuidados gerales dében ser antensificados nessa fase, subretodo l [[higiene|asseio]] culs dientes, que dében ser limpos i anspecionados semanalmente. Ls uolhos i oubidos tamien dében ser focos de cuidados speciales, pus esses uorgones ban, als poucos, tornando-se menos eficazes. Se l gato stubir cula sue bison prejudicada, debe-se eibitar la mudança de la localizaçon de ls sous pertences, cumo cama, [[liteira (gatos)|caixa d'arena]] i basilhas de [[auga]] i comida, pus l'animal poderá cuntinar outelizando esses itenes, zde que steia acostumado al local adonde normalmente stan anstalados. Quanto a l'alimentaçon, debe-se stimular un oumiento ne l númaro de refeiçones, pus l gato passará a tener menos apetite i, por bias desso, comer an menores porçones.<ref name="UFLA"/>
Debido la reduçon na cantidade d'alimientos angeridos i a las mudanças fesiológicas decorrientes de la [[belheç|eidade mais abançada]], l nible d'einergie çponible diminuirá i l'animal nun terá mais tanta çposiçon para brincadeiras. Inda assi, sabe-se que gatos idosos aprecian la cumpanha de ls houmanos, debendo ser tratados cula mesma alegrie, dedicaçon i carinho çpensados an sue [[mocidade (eidade)|fase jubenil]].<ref name="UFLA"/>
== Quemunicaçon ==
{{Artigo percipal|[[Anteligéncia an gatos]]}}
Ls gatos cunseguen quemunicar-se de forma bastante eficaç, seia cun houmanos ó cun outros seres de sue spece. Studos de la [[anteligéncia]] an gatos ténen demunstrado que tales animales son dotados dun aparato [[cognitibo]] capaç de les propiciar dibersas açones, que puoden ser cumprendidas cumo senhales d'anteligéncia.<ref>''Gatos son anteligentes?'' Rebista Perros & Cia, m. 331, dezembre de 2006 [http://www.caocidadao .com.br/artigos_gatos.php?id=42]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L [[cérebro]] destes animales apersenta struturas cumplexas que possibelita-les zambolber ua spece de lenguaige, quemunicando-se por meio de miados, ronronares, bufos, gritos i lenguaiges corporales.<ref name="OGEANEIDSG"/><ref name=PENSAM>[http://www.etoxtr .com/t/pets/?p=2908 ''Ls gatos pensan?'']{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L'abançada strutura de l cérebro faç cun qu'esses felinos séian frequentemente outelizados cumo [[Teste cun animales|animales spurmentales]], tenendo an bista qu'esse uorgon apersenta strutura mui similar àquela ouserbada ne l [[cérebro houmano]]. Pesquisas andican que, tanto ne l'home quanto ne l gato, l mesmo setor cerebral ye l respunsable pula eisisténcia de defrentes emoçones.<ref name="PENSAM"/><ref>[http://mios_i_miaus.web.simplesnet .pt/curjidades.htn ''Curjidades subre gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Miado ===
{{Artigo percipal|[[Miado]]}}
L {{Audio|Felis_silbestris_catus.ogg|miado}} ye l sonido típico que carateriza l gato. Ye trascrito [[onomatopeia|onomatopeicamente]] cumo "miau" an [[léngua pertuesa|pertués]] (an dibersas outras lénguas apersenta grafie semelhante, cumo "meow", "miaow", "maw", etc.)
Defrentemente de l [[ronronar]], l miado ten un sonido mais agudo i audible a ua grande çtáncia. La [[pronúncia]] desta chamada barie seneficatibamente, dependendo de sou propósito. Usualmente, l gato bocaliza andicando [[sofrimiento]], solicitando atençon houmana (por eisemplo, para ser alimentado), ó cumo ua [[saudaçon]]. Alguns [[bocalizaçon|bocalizan]] scessibamente, anquanto qu'outros raramente mian. Dependendo de la raça, son capazes d'eimitir cerca de 100 tipos de bocalizaçones defrentes,<ref>[http://fameliapet.uol .com.br/gatos/curjidades/curjidades_ostiposdemiado.htn Ls tipos de miados]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ancluindo sonidos que se assemelhan a la lenguaige houmana. Ls machos possuen bocalizaçon mais fuorte i grabe que las fémeas i la spece doméstica questuma miar mui mais de l que la [[animal salbaige|salbaige]], yá que ye la percipal forma qu'eilhes ténen de chamar l'atençon de sous duonhos.<ref>[http://arcadenoe.sapo .pt/artigo/gatos_ruidosos_/285 ''Gatos ruidosos: cuntrolar l miar scessibo'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Ronrono ===
{{Artigo percipal|[[Ronron]]}}
L gato giralmente ronrona quando se ancontra nun stado de calma, prazer ó sastifaçon. Antretanto, puode ronronar quando stá se sentindo [[angústia|angustiado]], [[afliçon|aflito]] ó cun [[delor]]. Ronrona na persença d'outros gatos ó, se inda filhotes, na persença de la mai - por eisemplo. Eesisten muitas teories que splican l'ourige deste sonido, ancluindo bibraçon de las falsas [[cuordas bocales]] quando anspiran ó spiran, l sonido de l [[sangre]] circulando pula [[artéria aorta]], ressonáncia direta ne ls [[pulmones]], antre outras. Atualmente, acradita-se que l ronronar ye l resultado d'ampulsos rítmicos porduzidos por sue [[laringe]]. Quando un gato eimite l caratelístico sonido de sastifaçon, ye possible sentir sue gorja bibrar. Drento de la gorja, juntamente culas cuordas bocales, l gato ten un par de struturas chamadas pregas bestibulares. Alguns pesquisadores acraditan qu'essas pregas bibran quando l gato ronrona.<ref name="OGEANEIDSG"/>
Inda assi, hai quien diga que las pregas bestibulares nada ténen a ber cula bibraçon de la laringe, relacionada a esse ronronar.<ref name="Ronronar">[http://www.osgatos .com.br/ronronar.htn Ronronar]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'ourige anton starie nun oumiento momentáneo na turbuléncia de l sangre ne l sistema circulatório de l gato. Esta turbuléncia serie mais antensa quando l sangre ye zbiado para ua bena scepcionalmente ancha, situada ne l peito de l'animal. Quando ls músclos al redror desta bena se cuntraen, las bibraçones probocadas pula turbuléncia son amplificadas pul [[diafragma (músclo)|diafragma]], antes de subiren pula [[traqueia]] i ressoáren na cabidade sinusoidal. Essa bibraçon faç cun que l gato libere [[andorfina]], causando ua sensaçon anstantánea de bien-star. Ye eibidente que l ronronar eisige pouca einergie por parte de l'animal, ua beç que ls felinos puoden porduzir tal sonido por bários minutos cunsecutibos.<ref name="Ronronar"/>
=== Outros sonidos ===
La maiorie de ls gatos bufa ó grunhe quando stá an peligro. Alguns puoden gorjear, quando ouserban ua presa ó spressando antresse a un oubjeto próssimo. Quando esse sonido ye dirigido a ua presa fura d'alcance, nun se sabe se ye cula antençon d'apersentar un bruído amenaçador, ua spresson de frustraçon ó para eimitar l canto dua abe (ó dua presa de l'abe, cumo la [[checharra]]). Recentemente, studiosos de l cumportamiento animal cren qu'este sonido ye un "cumportamiento d'ansaio", ne l qual l gato antecipa ó pratica cumo matar sue presa, yá que l bruído usualmente acumpanha un mobimiento de la [[mandíbula]] similar al qu'outelizan para matar la presa.<ref name=GYOF>{{Citar libro|títalo=Gatos y Otros Felinos|outor=Edney, Andrew|local=Spanha|eiditora=Eibergren|léngua=Espanhol|anho=1999|id=ISBN 978-3-8228-6801-0|Páiginas=400}}</ref>
== Zonoses ==
[[Fexeiro:Hunting cat.jpg|thumb|dreita|200px|Gatos que caçan ratos i páixaros puoden cuntaminar-se cul [[protozoairo]] causador de la [[toxoplasmose]].]]
Cumo ls demales mamíferos, ls gatos son passibles de cuntaminaçon por malinas causadas por [[bírus]], [[fungo]]s i [[batéria]]s. Estas malinas giralmente se manifestan por meio de [[sintoma]]s cumo falta d'apetite, [[apatie]] i outras altaraçones cumportamentales. Poucas dessas malinas puoden cuntaminar ls seres houmanos. Inda assi, un grande númaro de pessonas son alérgicas a ua [[proteína]] porduzida puls felinos, apersentando sintomas ne l sistema respiratório quando entran an cuntato cun fragmientos de puls desses animales.<ref name="DOENCAS"/>
=== Alergies ===
Alguns felinos puoden zambolber seberas reaçones alérgicas quando submetidos la detreminadas [[medicamiento|medicaçones]], cumo, por eisemplo, la [[ibermetina]], que ye tradecionalmente aplicada ne l cuntrole de pequeinhos [[parasita]]s, cumo [[sancha]]s, [[pulga]]s i [[piolho]]s. An detreminadas situaçones, essa sustáncia puode ocasionar l'anchaço de l cérebro de l felino, probocando fuortes [[delor]]s, perda de cuntrole muscular, [[cegueira]] temporária, perda d'apetite, retençon d'urina i [[febre]], chegando a liebar l'animal al [[coma|stado de coma]]. La forma de se cumbater alergies desse tipo ye por meio de l'aplicaçon de [[antídoto]]s contra açon de l medicamiento antes menistrado.<ref>''Cunheça alguns de ls benenos i peligros que puoden star al alcance de ls felinos''[http://www.bitrine25demarco .com.br/coluna_detalhe.php?codeps=MTd8NTB8]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Muitos houmanos son alérgicos a la [[glicoproteína]] ''[[Fel d 1]]'', persente na [[cuçpinha]] de ls gatos i trasmitida an cuntato cula piel ó cul pul de l'animal. La glucoproteína ''Fel d1'' puode gerar [[spirro]]s, eirritaçon de las bias respiratórias i, an causos mais agudos, [[asma]], [[renite]] i outras reaçones alérgicas. Ne l die [[24 de setembre]] de [[2006]], l'ampresa biotecnológica Allerca anunciou l'ampeço de la criaçon de ls purmeiros gatos heipoalergénicos. Para alhá desso, eisisten alguas raças de gatos que porduzen pequeinhas cantidades de la proteína respunsable pula reaçon alérgica, nun causando, deste modo, porblemas a las pessonas sensibles.<ref>{{Citar web
|url=http://www.cienciat.net/t/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=18232&Itemid=336
|títalo=CienciaPT - La Eiducaçon, Ciéncia, Tecnologie i Inobaçon an Pertués - Gatos "heipoalergénicos" çponibles an 2007 ne ls EUA
|publicado=www.cienciat.net
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
=== Toxoplasmose ===
{{Artigo percipal|[[Toxoplasmose]]}}
A toxoplasmose ye ua [[zonose]] de çtribuiçon mundial. Trata-se dua malina anfeciosa causada pul protozoairo ''[[Toxoplasma gondii]]''. Ocorre an animales de stimaçon i de porduçon, ancluindo [[suíno]]s, [[caprino]]s, [[abes]], animales silbestres, [[perro|perros]], gatos i la maiorie de ls bertebrados terrestres homeotérmicos ([[Bobinos|bobino]]s, suínos, [[cabra]]s, etc). Usualmente, ls gatos son respunsabelizados pula trasmisson direta de a toxoplasmose als houmanos,<ref>''Toxoplasmose: será que ls gatos son mesmo ls bilones?''[http://www.bidadecao .com.br/cao/andex2.asp?menu=toxo.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Toxoplasmose: Será que ls gatos son mesmo ls bilones?</ref> mas pesquisas atuales andican que na maiorie de las bezes essa acusaçon ye ancorreta, tenendo an bista que l ''Toxoplasma gondii'', causador de la malina, necessita dun período d'ancubaçon passado ser spelido pul ourganismo de l'animal, por meio de las [[merda]]. Deste modo, para qu'haba cuntaminaçon, ye necessairo qu'haba cuntato culas merda secas de l'animal. Antoce, bastarie manter l gato nun ambiente higienizado, cun limpeza diária de sue [[liteira (gatos)|caixa d'arena]], para nun haber preocupaçon an adquirir essa zonose.<ref>[http://animaisbahia.blogspot .com/2008/02/berdades-i-mintiras -subre-toxoplasmose.html ''Berdades i mintiras subre a toxoplasmose'']{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
La [[toxoplasmose]] puode ser peligrosa specialmente pa a mulhier [[grabideç|prenha]], sendo ua possible causadora de mala-formaçones [[feto|fetales]] i xordeira cungénita. Ls felinos zampenhan un papel chabe ne l ciclo desta anfermidade, sendo hospedeiro de l parasita. L gato puode adquirir la malina al se alimentar d'algun [[páixaro]] ó [[rato]] anfetado. Lougo, ls gatos ambolbidos na trasmisson son solamente aqueilhes que ténen possibelidade de caçar ratos (gatos silbestres ó de fazendas). Cumo ls gatos doméstico son, normalmente, alimentados solo cun raçon, esse risco ye stremamente reduzido, bastando certificar-se de que l gato de stimaçon nun tenga por hábito caçar animales. Çtaca-se inda que ye amprobable qu'un gato doméstico angira ls animales que caça, tenendo an bista que la maiorie trata la carcaça de sues bítimas cumo "troféus", nun se alimentando deilhas. Quando cuntaminado, l felino screta ls ocistos ("uobos" de l protozoairo) nas sues merda, i l'houmano puode ser anfetado bie oural al nun labar las manos corretamente depuis de limpar la caixa d'arena de l'animal, ó nun labar ls begetales que fúrun plantados an locales que cunténen merda de gatos, por eisemplo. Mas la cuntaminaçon solo ye possible se esse cuntato ocorrer passado l período d'ancubaçon desses uobos. Assi, buonas cundiçones d'higiene tornan amprobable algun tipo d'anfeçon.<ref>[http://www.abcdasaude .com.br/artigo.php?417 ''L que ye la Toxoplasmose'']{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Segundo la [[Organizaçon Mundial de la Salude]] (OMS), l percipal cuntágio de a toxoplasmose nun ye l cuntato cun gatos domésticos, mas si l'angeston de protozoairos persentes na [[chicha]] burmeilha cruda ó mal cozida, bien cumo an begetales mal labados i cuntaminados cun dejetos d'animales.<ref name="Toxoplasmose">{{cite book |last=(WHO/OMS) |first=World Heialth Organization |outhorlink=WHO |title=Report of the WHO working group meting on toxoplasmosis bacine debelopment and technology |publisher=WHO (OMS) |year=1992 |page=11 |url=http://whqlibdoc.who.ant/hq/1993/WHO_CDS_BPH_93.114.pdf |belume=1 |ourigyear=1992 }}{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Leucemia felina ===
{{Artigo percipal|[[Leucemia felina]]}}
[[Fexeiro:Stret cats (1).jpg|thumb|dreita|200px|Gatos que biben nas rues son mais suscetibles la malinas cumo la Leucemia i la Panleucopenia felina.]]
La leucemia felina, probocada por un [[bírus]], ye ua de las malinas mais cumplexas qu'afeta ls gatos. Defrentemente de la berson houmana de la malina, ye cuntagiosa, podendo ser trasmitida de gato para gato por meio de la [[cuçpinha]] ó pul cuntato cun [[sangre]] cuntaminado. Inda assi, nun ye trasmitida als seres houmanos, tenendo an bista que l'agente causador solamente subrebibe ne l'ourganismo de ls felinos.<ref name="DOENCAS"/> La [[bacinaçon]] contra la leucemia cunfire proteçon als gatos an 95% de ls causos. La [[castraçon]] reduç la possibelidade de cuntaminaçon, yá que l'animal tende a permanecer mais an casa i nun tener cuntato cun outros gatos.
La leucemia felina ye ua malina çconhecida por muitos beterinairos, que, al nun saber cumo tratá-la, recomendan l sacrifício de l'animal. Einicialmente, esta malina se manifesta pula perda parcial de la defesa eimunológica de l gato portador. Mas, trata-se dua [[malina degeneratiba]], cuja grabidade bai abançando al mesmo tiempo que reduç la spetatiba de bida an alguns anhos. Tratamientos puoden abrandar ls porblemas, subretodo se l gato bibir an buonas cundiçones, ua beç que, debido a la baixa eimunidade, qualquiera malina de menor grabidade puode ser altamente peligrosa pa l'animal. Durante l stado crítico, l gato necessita de cuidados i buona alimentaçon, acumpanhado por beterinairos, i de l'uso de l [[anterferon]]. La leucemia felina "treminal" ocorre quando la malina atinge la [[medula óssea]], anulando totalmente la porduçon de glóbulos brancos pa la sue defesa; quando esta ocorre, l'animal ampeça a tener la sue salude deteriorada debrebe i passa a sofrer fuortes delores, de modo que l sacrifício ye la única soluçon.<ref>[http://www.dr-addie .com/Pertuese/treatmentport.html ''Tratamiento de la PIF'']{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Panleucopenia felina ===
{{Artigo percipal|[[Panleucopenia felina]]}}
[[Fexeiro:Hannibal Poenaru - Nasty cat ! (by-sa).jpg|thumb|200px|dreita|Brigas antre gatos puoden fazer cun qu'eilhes téngan cuntato cun sangre i cuçpinha d'animales cuntaminados.]]
La panleucopenia felina ye ua malina biral qu'acomete gatos domésticos i outros nembros de las famílias [[Felidae]], [[Mustelidae]], [[Bibirridae]] i [[Procyonidae]]. L'agente causador ye un [[bírus]] classeficado cumo ''[[parbobírus]] felino''. Essa malina nun ye trasmissible al [[home]] i nin a outros [[animal de stimaçon|animales de stimaçon]].<ref>{{Citar web
|url=http://www.policlenicabeterinarie .com.br/art_saude.asp?xcod=24
|títalo=Policlínica Beterinária de Cotie
|publicado=www.policlenicabeterinarie .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Trata-se dua anfermidade altamente cuntagiosa als felinos, caratelizada pul aparecimiento súbito de [[febre]], [[anorexia (sintoma)|falta d'apetite]], [[Depresson nerbosa|depresson]], [[bómito]]s i [[diarreia]], [[zeidrataçon]] i [[leucopenia]].<ref name="DOENCAS"/>
L bírus de la panleucopenia felina ye un parbobírus pequeinho pertencente a la família [[Parbobiridae]]. Essa malina ye cunsidrada un de ls çtúrbios gastrointestinales mais mortales pa ls gatos, apersentando taxa de mortalidade d'aprossimadamente 80% de ls andibíduos cuntaminados.<ref>[http://bichanosonline .com.br/percipales-temas/panleucopenia-felina ''panleucopenia-felina'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls gatos que biben soltos stan mais spostos a la cuntaminaçon pul bírus de la malina. La bacinaçon ye bastante eficaç, sendo l'ancidéncia de panleucopenia mui baixa nas populaçones de gatos que recíben las doses de la bacina ne ls purmeiros meses d'eidade.<ref>[http://www.stilors .com.br/pet/detail.php?pet=33&cat=5 ''Tabela de Bacinaçon de ls Gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Assi i to, fúrun relatadas ocorrencias de la panleucopenia trasmitida pul [[colostro]] i pul [[leite]].<ref>[http://www.emea.ouropa.you/betdocs/PDFs/EPAR/PurebaxRCPFeLB/013505t1.pdf ''RELATÓRIO PÚBLICO EUROPEU DE ABALIAÇÃO: (EPAR)PUREBAX RCP FELB'']{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls ancubadores de l bírus son ls própios gatos, sendo que la trasmisson ye feita mediante cuntato direto culs gatos cuntaminados i/ó doentes, atrabeç d'alimientos ó auga cuntaminada, pul cuntato cun [[merda]] ó [[urina]] (qu'ocorre quando un animal sadio usa ua [[Liteira (gatos)|caixa d'arena]] cuntaminada por un gato doente), cuntato cun bómito, cuçpinha, ó [[etoparasita]]s cumo [[pulga]]s i [[sancha]]s.<ref name="Panleucopenia Felina" />
Ls andibíduos doentes passan por un tratamiento d'eilebada cumplexidade. Ls animales que cunseguen subrebibir mais dua sumana, eibitando-se a to l custo la [[zeidrataçon]], ténen possibelidade plena de se salbar. Assi i to, esto ocorre solo an 20% de ls causos, andicando que la prebençon por meio de l'aplicaçon de [[bacina]]s inda ye a melhor forma de se eibitar l'ocorréncia de l porblema.<ref name="Panleucopenia Felina">[http://www.grepet.bet.br/panleucopenia.php ''Panleucopenia Felina'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Peritonite anfeciosa felina ===
{{Artigo percipal|[[Peritonite Anfeciosa Felina]]}}
[[Fexeiro:Catfiller.JPG|thumb|squierda|200px|L cumpartilhamiento dua mesma caixa d'arena antre defrentes gatos puode oumentar l risco de trasmisson d'alguas malinas, cumo la PIF.]]
La peritonite anfeciosa felina, mais coincida pul acrónimo PIF, ye ua [[síndrome]] biral cuntagiosa antre ls felinos, que cuntamina l'antestino, l fígado, ls rines, l cérebro i i to l sistema nerboso de ls animales, liebando a la formaçon [[abcesso]]s ne ls uorgones afetados.<ref>[http://www.bet.cornell.edu/fhc/brochures/fip.html ''Feline Anfetious Peritonitis'']{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
La peritonite anfeciosa felina ye trasmitida por meio de cuntato culas merda cuntaminadas, l qu'ocorre, subretodo, quando dibersos gatos debeden ua mesma [[Liteira (gatos)|liteira]]. Puode tamien ser trasmitida als filhotes de gatas doentes, por meio de l [[leite]]. Assi i to, trata-se dun bírus qu'ataca sclusibamente ls felinos, nun ouferecendo assi risco de cuntágio als seres houmanos.<ref>[http://arcadenoe.sapo .pt/article.php?id=436 ''Gatos i la PIB: mutaçon rala, mas fatal'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Dentre ls percipales sintomas, stan la perda d'apetite, emagrecimiento rápido de l'animal, anemia, diarreia, febre custante, [[abdómen]] çtendido, i [[Linfadenopatie|anchaço ne ls gánglios linfáticos]]. Nun hai cura pa la PIF, sendo que, passado la cuntaminaçon, l gato bibe por, ne l mássimo, dous anhos.<ref>[http://ronronar .com/artigos/percipales-doencas-gatos ''Percipales malinas de ls gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Inda nun hai bacina eficaç contra essa malina. Normalmente, quando ls sintomas se agrában, ye praticada la [[eutanásia]], bisando menimizar l sofrimiento, tenendo an bista que las manifestaçones de ls sintomas dessa malina, an sue fase treminal, causan delores antensas ne l'animal.
=== Síndrome urológica felina ===
[[Fexeiro:BladderStone.jpg|thumb|dreita|200px|[[Radiografie]] eibidenciando l'eisisténcia dun [[litíase|cálclo]] na bexiga dun gato. La mancha mais clara, na punta de la seta, andica la persença de [[Malinas causadas por calcificaçon an tecido dóndio|calcificaçon]] ne l'anterior de l'uorgon an queston.]]
{{Artigo percipal|[[Síndrome Urológica Felina]]}}
La síndrome urológica felina cunsiste nun cunjunto de porblemas que surge ne ls felinos cul abanço de l'eidade. L'animal afetado apersenta porblemas anflamatórios ne l sistema urinairo, dentre ls quales çtacan-se la [[cistite]], [[uremia]] i formaçon de [[cálclo renal|cálclos renales]] i na [[bexiga]].<ref>[http://www.saudeanimal .com.br/artigo2.htn ''Salude animal: Síndrome Urológica Felina'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L percipal sintoma cunsiste na deficuldade i delor al meijar; alguas bezes nota-se la persença de sangre na urina. Las causas dessa malina stan ligadas a l'alimentaçon de l'animal, para alhá de fatores genéticos qu'amplican ua predisposiçon a la sue ocorréncia. L tratamiento cunsiste na aplicaçon de medicamientos contra las delores i l'anfeçon, para alhá dun rigoroso cuntrole na dieta de l'animal. Debe ser ouferecida auga limpa an abundáncia i raçones que nun téngan acidificantes an sue formulaçon, ó apersenten eilebados índices de [[magnésio]].<ref>[http://www.marbistabet .com/html/body_feline_lower_urinary_trat_ç.html ''Feline Lower Urinary Trat Çease'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Cun ua alimentaçon adequada, hai ua cunsidrable diminuiçon de la porbabelidade de formaçon de cálclos ne l sistema urinairo. Eesisten ne l mercado dibersas raçones balanceadas para defrentes tipos de gatos, bariando d'acuordo cun dibersos eilemientos, cumo la raça de l'animal, sue eidade, sexo, se ye castrado ó nó. Ye até mesmo possible ancontrar [[raçon animal|raçones]] specíficas para gatos portadores de la síndrome urológica felina, capazes de reduzir l pH urinairo i melhorar l funcionamiento de ls rines, auxeliando na dissoluçon de ls cálclos eisistentes i prebenindo la formaçon de nuobas calcificaçones.<ref>[http://www.çtaquesp .com/andex.php/Animales/Saude-Animal/doenca-renal-an-gatos.html ''Malina renal an gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Raças ==
{{Artigo percipal|[[Lista de raças de gatos domésticos]]}}
[[Fexeiro:Chumbinho 5.JPG|thumb|200px|Gato de la raça [[Gato abissínio|abissínio]], uas de las 26 mais quemuns de l mundo. Ye fuorte i atibo.]]
Ls gatos apersentan ua grande bariadade de quelores i padrones. Las [[raça]]s puoden ser debedidas an trés catadories: pul longo, pul cúrtio i pul ralo. La pelaige puode inda ser debedida an lisa ó ondulada, eisistindo bariaçones antermediárias. A quelor de ls uolhos tamien puoden star relacionadas la ciertas raças. Ls gatos persas, por eisemplo, questuman apersentar [[íris]] cula mesma coloraçon de ls puls. La maior parte de las raças fúrun zambolbidas recentemente, de modo a ressaltar detreminadas caratelísticas zeiadas i inibir outras andeseijadas. Por eisemplo, anquanto un gato bengal ten piernas alongadas, un Munchkin jamales debe apersentar tal caratelística. Ó inda, anquanto que caudas longas i suberantes son amprescindibles pa la beleza de ls persas i himalaios, nun fázen parte de l padron eisistente pa la raça Bobtail. Defrentes raças tenden a apersentar graus çtintos de suscetibelidade la ciertas malinas. Ls gatos de l padron [[Keltic Shorthair]] normalmente son mais resistentes la porblemas de salude, ua beç que tales animales deriban de [[bira-lata|gatos de rue]]. Nesse causo, la [[seleçon natural]] faç cun que solo ls animales mais adatados subrebiban i cunsigan passar sous genes adelantre.<ref>[http://www.guiaderacas .com.br/gatos.shtml ''Raças de gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Stima-se que, atualmente, eisistan mais de 250 defrentes raças de gatos domésticos.<ref>{{Citation |title=''Raças de gatos domésticos'' |url=http://www.biociencia.org/andex.php?oution=cun_cuntent&task=category§ionid=12&id=39&Itemid=85 |accessdate=2013-09-18 |archivedate=2016-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312185215/http://biociencia.org/andex.php?id=39&itemid=85&oution=cun_cuntent§ionid=12&task=category }}</ref> Alguas deilhas surgiran naturalmente, a partir de cruzamientos antre gatos [[SRD|sin raça defenida]] que portában defrentes caratelísticas. Outras fúrun zambolbidas por meio de cruzamientos planeijados por criadores, bisando un [[melhoramiento genético|aprimoramiento genético]], cula antençon de ressaltar detreminadas feiçones de ls animales. Segundo associaçones de criadores de felinos, cumo la [[Associaçon Anternacional de Gatos]] (TICA), las raças de gatos mais quemuns eisistentes na atualidade son las seguintes:<ref name=ECB>{{Citar libro|títalo=Ancyclopedie of Cat Breds|outor=Heilgren, J. Anne|local=EUA|eiditora=Habitat|léngua=Anglés|anho=1997|id=ISBN 0-7641-5067-7 |páiginas=224}}</ref><ref>[http://www .ptica.org/ ''The Anternational Cat Association'']</ref><ref>[http://tica.org/public/breds.php ''TICA - Reconigzed Cat Breds'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Raças mais quemuns ===
; Abissínio
{{Artigo percipal|[[Gato abissínio]]}}
Ls gatos abissínios possuen ourige [[Índia|andiana]]. Caraterizan-se pul cumportamiento retraído i çcreto, cun miados baixos. L cuorpo ye sguio i musculoso, l que les cunfire agelidade. Cun esso, tornan-se felinos atibos, que percisan de muita atebidade física. Questuman anteragir cun outros gatos, mesmo que pertençan la raças defrentes.<ref name=RDG>{{Citar libro|títalo=Raças de Gatos|outor=Spangenberg, Rolf|local=Barcarena, Pertual|eiditora=Eiditorial Persença|léngua=Pertués|anho=2005|id=ISBN 972-23-1540-4|páiginas=125}}</ref>
[[Fexeiro:0612 chartreux bitscha orsbleus.jpg|thumb|200px|[[Chartreux]] d'uolhos amarielhos. Fuortes, silenciosos i ágeis, son buonos caçadores de pequeinhas presas, cumo ls ratos.]]
; Angorá
{{Artigo percipal|[[Gato angorá]]}}
Ls gatos de la raça Angorá surgiran na region de [[Ankara]], na [[Turquie]] Central, i son coincidos na Ouropa zde l'ampeço de l seclo XVII. Ls repersentantes desta raça son animales dóceis i [[amisade|amistosos]]. Curjidosos, gustan de scalar até puntos eilebados, d'adonde puodan ouserbar la mobimentaçon.<ref name="RDG"/>
; Bengal
{{Artigo percipal|[[Gato de Bengala|Gato Bengal]]}}
L Bengal ye ua raça recente, deribada de cruzamientos anduzidos antre gatos domésticos i l [[leopardo-asiático]] (''Prionailurus bengalensis''). Tal cruzamiento solo fui possible debido al fato de l leopardo-asiático tenr l mesmo númaro de [[cromossomo]]s de l gato doméstico, l que tornou possible la rializaçon de cruzamientos qu'ouriginassen çcendentes férteis. Esses animales apersentan tamanho médio la grande, cun peso antre 5,5 a 9 kg. Possuen pul cúrtio, strutura [[uosso|óssea]] bastante fuorte i ua cabeça relatibamente grande, cun cuntornos arredondados i ligeiramente cumprida, lembrando l formato de ls felinos salbaiges.<ref name="RDG"/>
; Bobtail japonés
{{Artigo percipal|[[Bobtail japonés|Gato Bobtail Japonés]]}}
L Bobtail surgiu ne l [[Japon]] ne l [[seclo VII]], paíç ne l qual ye bastante popular i adonde acradita-se que l'eisisténcia un spécime tricolor desse animal traç suorte, felicidade i prosperidade. La percipal caratelística de l Bobtail ye la pequeinha cauda, que mede antre uito i dieç centímetros quando sticada. L gato siempre la mantén curbada, l que la deixa cula aparéncia dun rabo de [[coneilho]]. Ye ua raça de porte eilegante, cun ua buona musculatura, mas sbelta. Sues piernas son sguias, sendo las posteriores ligeiramente maiores que las anteriores.<ref name="RDG"/>
; Bombay
{{Artigo percipal|[[Bombain (gato)|Gato Bombay]]}}
[[Fexeiro:Lapern LH red tabby.jpg|thumb|dreita|200px|L gato [[LaPern]] apersenta puls longos i cacheados, que remeten a un [[saca-rolhas]].]]
L Bombay ye un gato ouriginairo de ls [[Stados Ounidos]]. Surgiu na [[década de 1960]], por meio de cruzamientos antre defrentes gatos negros de pul cúrtio amaricano. Esses gatos apersentan la pelaige cumpletamente negra i cúrtie, cun textura abeludada, sin la persença de puntos brancos. Sou tamanho ye médio, sendo l macho maior que fémea. Ls gatos dessa raça mian pouco, mas, an cuntrapartida, questuman ronronar antensamente. Ye sociable i necessita siempre de cumpanha, nun adatando-se bien a la bida solitária.<ref name="RDG"/>
; Chartreux
{{Artigo percipal|[[Chartreux|Gato Chartreux]]}}
Ls gatos Chartreux apersentan coloraçon cinza-azulada, cun puls cúrtios, densos i grossos. Ls gatos desta raça son mui silenciosos, de modo que raramente mian. San mui atibos i necessitan de bastante spácio físico para corríren eisercitáren-se. Quando pribados de spácio, puoden quedar eirritadiços i demunstrar algua agressebidade. Ouriginário de la [[Fráncia]], l Chartreux ye un animal afetuoso i sociable. Ten un apurado anstinto de caça i ua fuorte musculatura, que le dá cundiçones para atacar debrebe pequeinhas presas cumo páixaros i roedores.<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:Neighbours Siamese.jpg|thumb|200px|Eisemplar de [[gato siamés]]. Ye ua de las poucas raças de gato que puoden ser rialmente adestradas.]]
; Cornish Rex
{{Artigo percipal|[[Cornish Rex|Gato Cornish Rex]]}}
L Cornish Rex ye un gato de pul cúrtio i ligeiramente cacheado, ouriginairo de la [[Anglaterra]]. Ten un aspeto rústico i ye cunsidrado un eicelente animal de stimaçon, ua beç que cumbibe mui bien culs houmanos, mesmo ne l causo de la persença custante de stranhos. Ye un animal de fácele tratamiento, nun eisigindo cuidados mui cumplexos.<ref name="RDG"/>
; Himalaio
{{Artigo percipal|Himalaio (gato)}}
L gato Himalaio fui criado por meio de cruzamientos cunsecutibos antre spécimes de las raças persa i siamés. Deste modo, cumbinan la basta i sedosa pelaige de ls persas cul porte i la marcaçon de quelores persentes ne ls siameses. San gatos apegados als duonhos i bastante brincalhones, de modo que siempre necessitan de la cumpanha houmana ó de la persença de brinquedos para se çtraíren. Sue percipal caratelística ye la pelaige densa cun coloraçon de l tipo ''colourpoint'', na qual las stremidades de l rabo, patas i cabeça assumen ua tonalidade mais scura an relaçon al cuorpo.<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:RoryJJay.jpg|thumb|200px|Podendo alcançar peso superior a 20 kg, l [[Maine Con]] ye la maior raça de gatos eisistente. Ouriginalmente norte-amaricano, ye dócil, duonho de macie pelaige i capaç de tolerar climas rigorosos.]]
; LaPern
{{Artigo percipal|[[LaPern|Gato LaPern]]}}
L gato LaPern fui registrado an 1982, ne ls [[Stados Ounidos]]. Trata-se dun felino de pelaige longa i cacheada, cun spirales lembrando un [[saca-rolhas]]. Apersenta cumportamiento bastante anteratibo. Ye un gato mui percurado por pessonas que gustan d'animales que se adaten als questumes de l lar. Sue personalidade marcante faç cun que l LaPern zambolba ua fuorte ligaçon afetiba culs duonhos i steia siempre pronto para brincadeiras, até mesmo cun stranhos.<ref name="RDG"/>
; Maine Con
{{Artigo percipal|[[Maine Con|Gato Maine Con]]}}
L Maine Con ye un gato norte-amaricano, coincido pul sou abantajado tamanho an relaçon a las demales raças. Fui purmeiramente reconhecido cumo raça oufecial<ref>[http://www.mcbfa.org/Articles1.htn ''The Maine Con America's Natibe Longhair'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ne l stado norte-amaricano de l [[Maine]], adonde era famoso pula sue capacidade de caçar ratos i de tolerar climas rigorosos. Debido al sou grande porte físico, tamien ye coincido cumo "l gigante gentil". Ouriginalmente un gato de trabalho, l Maine Con ye resistente, rústico, capaç de suportar las antempéries. Sou pul ye macio i sou cuorpo mui bien proporcionado, d'aparéncia retangular i balanceada, sin partes sageradas an tamanho. Ye musculoso, de tamanho médio para grande. Las fémeas giralmente son menores que ls machos.<ref>[http://www.acfacats .com/maine_con_synopsis.htn ''The Maine Con.'' Amarican Cat Fanciers Association (ACFA)]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L cumportamiento de l Maine Con ye stremamente dócil, meigo, cumpanheiro, dando-se bien cun outros gatos i outros animales de stimaçon, cumo l perro. Ye un gato de fácele adataçon, i eissencialmente mui amigable. Ye carente de cuidados i atençon, necessitando siempre cumpanha. Sou miado ye un de ls mais curjidosos, por ser semelhante al cricrilar dun [[grilo]].<ref name="RDG"/>
; Malo eigípicio
[[Fexeiro:Mauegytiensmoke.jpg|thumb|dreita|200px|Ls gatos de la raça [[Malo eigípcio]] çcenden diretamente de ls purmeiros gatos domesticados ne l [[Antigo Eigito]].]]
{{Artigo percipal|[[Malo eigípcio|Gato Malo Eigípcio]]}}
L Malo Eigípcio ye ua raça que çcende diretamente de ls gatos de la época de l [[Antigo Eigito]]. Puode ser bisto an [[papiro]]s i custruçones eigípcias anteriores la [[1000 a.C.]]<ref>[http://arcadenoe.sapo .pt/raca/malo_eigipcio/87 '' Malo Eigípicio: Eilustre i sensible'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Eisemplares fúrun liebados a la Ouropa i, mais recentemente, la raça fui zambolbida ne ls Stados Ounidos a partir de cruzamientos antre eisemplares ouropeus. Ye un gato doméstico de temperamiento calmo. Sperto i dedicado, ten laços afetibos stremamente fuortes culs sous duonhos.<ref>[http://www.muitosgatos .com/r-malo-eigipcio.html Malo Eigipício]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sou aspeto ye purfeitamente balanceado antre sbelto i roliço. Sue cabeça ye lebemente arredondada. L çofino nun ye pontudo i ls sous uolhos son oublíquos, de formato obal, giralmente apersentando quelor berde.<ref name="RDG"/>
; Munchkin
{{Artigo percipal|[[Munchkin (gato)|Gato Munchkin]]}}
L Munchkin ye un gato de piernas cúrties i cuorpo alongado. An funçon de l formato peculiar, ye apelidado de [[Basset Hound]] felino. Ye dócil, sociable i amable. Ye atibo cumo outros gatos, mas nun pula tan alto debido a la pequeinha altura de las sues piernas, que chegan a medir solo un terço de l tamanho ouserbado nas outras raças. La pelaige ye bastante bariable, podendo ser longa ó cúrtie, cun bárias tonalidades i quelores defrentes.<ref name="RDG"/>
; Noruegués de la Floresta
{{Artigo percipal|[[Noruegués de la Floresta|Gato Noruegués de la Floresta]]}}
Cumo l própio nome diç, l gato Noruegués de la Floresta se ouriginou nas árias florestales de la [[Noruega]]. La necidade de se abrigar durante ls ambiernos frius de la [[Scandinábia]] trasformou sou manto nua spece de cobertor macio, protegendo-lo de l bento, de l friu i de l'umidade de la niebe. Para proteger-se de l friu, este gato tamien çpone d'abundante camada de puls al redror de l cachaço, formando ua densa juba. Cumo ouriginórun-se de gatos que bebian al aire libre, ls repersentantes dessa raça possuen la caratelística de séren eicelente caçadores i apersentáren grande andependéncia an relaçon a la sous duonhos.<ref>[http://www.bayerpet .com.br/racas/detalhes.aspx?specie=2&raca=195 ''Noruegués de la Floresta.'' Bayer Pet]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
<center><gallery>
Fexeiro:Brown spotted tabby bengal cat.jpg|L [[Gato de Bengala|gato Bengal]] ten l cuorpo bien alongado.
Fexeiro:Choclate Himlayan.jpg|L [[gato himalaio]] cumbina ls longos puls de ls persas cula coloraçon de l Siamés.
Fexeiro:British Shorthair.jpg|Eisemplar de la raça "[[Gato de pul cúrtio anglés|pul cúrtio anglés]]", coincida hai dous mil anhos.
Fexeiro:Japanese Bobtail walking.JPG|Gato [[Bobtail Japonés]] cun sue pequeinha cauda.
Fexeiro:Bombay cat.jpg|Típico eisemplar de la raça [[Bombay]], qu'apersenta la pelaige cumpletamente negra.
Fexeiro:Gato Balu.JPG|La raça [[Gato de pul cúrtio brasileiro|Pul Cúrtio Brasileiro]] fui la purmeira a ser reconhecida anternacionalmente cumo de fato brasileira.
Fexeiro:An Ouropean Shorthair.JPG|[[Gato de pul cúrtio ouropeu]] zambolbiu-se naturalmente atrabeç de l cruzamiento de raças de l cuntinente.
Fexeiro:Ocicat Charan-Rizzo watchin.jpg|La pelaige de l [[Ocicat]] se assemelha bastante la dua [[jaguatirica]] (''Leopardus pardalis'').
</gallery></center>
; Pul cúrtio amaricano
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio amaricano]]}}
[[Fexeiro:Dalaja Doll-norbegien ambre-blotched-tabby-blanc-neige2009b.jpg|thumb|200px|L gato [[Noruegués de la Floresta]] apersenta densa pelaige na region de l cachaço, que le protege contra l friu.]]
L gato de pul cúrtio amaricano fui criado a partir de l padron ouserbado ne ls gatos que se procriórun nas rues de las grandes [[cidades]] de ls Stados Ounidos. San coincidos por sue longebidade, salude i docelidade cun ninos. Resistente, ten sou cuorpo mui bien proporcionado, fuorte, ágil, balanceado i simétrico. Sou cuorpo ye mais cumprido de l qu'alto, de tamanho médio para grande. Las fémeas son menos robustas an relaçon als machos. Sue pelaige ye cúrtie i de textura dura. Bariaçones na grossura de ls puls son ouserbadas d'acuordo cula region i [[staçon de l'anho]]. La pelaige ye densa l suficiente para proteçon de l tiempo, friu i cortes superficiales na piel.<ref name="RDG"/>
; Pul cúrtio brasileiro
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio brasileiro]]}}
L gato de pul cúrtio brasileiro fui la purmeira raça genuinamente brasileira a ser reconhecida anternacionalmente. Criado a partir de l padron ouserbado ne ls gatos çcendentes de la subespece ''Felis silbestris iberica''{{Carece de fuontes|data=dezembre de 2012}}, que se procriórun nas rues de las [[cidades]] [[brasil]]eiras, son coincidos por sue longebidade, resisténcia i docelidade cun adultos i ninos. L pul ye bien deitado junto al cuorpo, cabeça i oureilhas de tamanho médio, proporcionales l'anchura de la base, bien colocadas. Ls uolhos ligeiramente oublíquos i l nariç de la mesma anchura de la base até a la punta. Peito ancho, piernas de tamanho médio i patas arredondadas, tamien de tamanho médio. L cuorpo ye fuorte, musculoso, mas l'aspeto giral ye dun gato mui ágil i eilegante.<ref>[http://www.petbrazil .com.br/bicho/gatos/gen10.htn ''Pul cúrtio Brasileiro'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Gatto persiano Ettore-2.jpg|thumb|200px|Gato persa, la raça cun ''[[pedigre]]'' mais quemun ne l Brasil.<ref name="petsonline">{{citar web
|url = http://www.petsonline .com.br/anforme.php?subation=showfull&id=1192451175&archibe=&start_fron=&ucat=1&
|títalo = L Gato
|publicado = [http://www.petsonline .com.br Pets On Line]
|data= [[15 d'outubre]] de [[2007]]
|acessodata = [[21 de maio]] de [[2009]]
}}</ref>]]
; Pul cúrtio ouropeu
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio ouropeu]]}}
L gato de pul cúrtio ouropeu fui naturalmente zambolbido a partir de l cruzamiento antre ls gatos de defrentes raças que bebian nas rues de las cidades [[cidades]] de la Ouropa cuntinental. Ye coincido por sue longebidade i resisténcia la malinas. Assemelha-se bastante al gato de pul cúrtio brasileiro, mas, debido al clima mais friu de la Ouropa, ten ua pelaige mais densa i cumpata. Assi cumo las demales raças de gatos surgidas nas rues, apersenta eicelente bison noturna i bun faro, l que le permite caçar roedores na auséncia d'alimientos fornecidos puls houmanos.<ref name="RDG"/>
; Pul cúrtio anglés
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio anglés]]}}
Sendo coincido hai cerca de dous mil anhos, l gato de pul cúrtio anglés ye la mais antiga raça de gatos de la Anglaterra. Ye un gato eilegante, cirne, bien balanceado i fuorte, que prefire star ne l suolo i nun ten antre sues specialidades la belocidade, ó l'agelidade. La cabeça ye arredondada, cun buono spácio antre las oureilhas.<ref name="RDG"/> Debido a la sue anteligéncia, ye ua de las raças preferidas para filmes an [[Cinema de ls Stados Ounidos de la América|Hollywod]] i [[anúncio publicitairo|comerciales]] de [[telebison]].<ref>[http://www.cfa.org/breds/profiles/british.html ''Bred Profile: British Shorthair'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Ragdoll fron Gatil Ragbelas.jpg|thumb|200px|Ls gatos de la raça [[Gato ragdoll|Ragdoll]], coincidos por séren dóceis, ténen an sou nome l seneficado de "boneca de panho".]]
; Persa
{{Artigo percipal|[[Gato persa]]}}
Ls gatos persas ouriginórun-se na antiga [[Pérsia]] (atual [[Eiran]]). Ne l [[seclo XVII]], fúrun liebados a la [[Eitália]], adonde sue pelaige macie i brilhante fizo cun qu'eimediatamente ganhassen popularidade. Atualmente, esta ye la raça de gato doméstico mais popular ne l Brasil i na maior parte de l mundo.<ref name=PERSA>[http://www.doghousepetshop .com.br/Cats/persa.htn ''Persa'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls persas son gatos mui percurados por pessonas que biben an spácios pequeinhos, cumo apartamientos, pus sous miados son baixos i pouco quemuns, para alhá de l fato desses animales apersentáren un fuorte apego al sou duonho.<ref name="PERSA"/> Carateriza-se pula pelaige cumprida i sedosa, cun ua cabeça grande i redonda, oureilhas pequeinhas i arredondadas cun tufos de puls ne l'anterior, uolhos grandes i redondos de coloraçon bíbida i patas cúrties, mas musculosas. L padron quemun de la raça apersenta çofinos achatados (''flat face''), mas alguns eisemplares possuen çofinos un pouco mais alongados (doll face).<ref name="RDG"/><ref name="PERSA"/>
; Ragdoll
{{Artigo percipal|[[Gato ragdoll]]}}
L gato ragdoll fui zambolbido an meados de l [[seclo XX]], ne ls Stados Ounidos. Sou nome, que senefica "boneca de panho" an [[léngua anglesa|anglés]], andica ua caratelística peculiar de la raça, que ye relaxar cumpletamente al ser colocado ne l colo. Ye tan dócil que permite ser jogado dun lado pa l'outro, algo que nin todos ls gatos aceitan. Ye un gato mui queto i gentil, i ua beç que scolha un duonho, l'acumpanhará permanentemente. Ye ua raça caseira i, por sue docelidade, totalmente andefesa quando libre, necessitando, antoce, sclusibamente de l'ambiente anterno. Nun ten muita necidade d'atebidades físicas, sendo mais sedentairo que gatos de raças menores.<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:Vlue-Point.jpg|thumb|200px|L [[Sagrado de la Birmánia]] çcende dua linhaige felina que bebia ne ls mosteiros [[budismo|budistas]] [[Birmánia|birmaneses]].]]
; Ocicat
{{Artigo percipal|[[Ocicat|Gato Ocicat]]}}
L gato Ocicat surgiu ne ls Stados Ounidos an [[1964]], quando ua criadora comercial rializaba cruzamientos antre abissínios i siameses. Al cruzar un abissínio-siamés cun un cun un siamés choclate point, oubtebe un gato cula pelaige semelhante la dun [[Panthera onca|jaguar]]. Batizou la nuoba raça de "Ocicat", pula semelhança desse gato cula [[jaguatirica]] (que, an anglés, ye chamada de ''Ocelot''). Anque desta aparéncia singular, l Ocicat nun ye híbrido antre gatos domésticos i spécimes salbaiges. Ten grande porte, cun patas obales, piernas robustas bien musculosas i rabo alongado. Sou pul segue un padron manchado, assemelhando-se al ouserbado ne ls felinos salbaiges. Sous uolhos puoden apersentar quaije todas las tonalidades de quelores, scetuando-se l'azul.<ref name="RDG"/>
; Sagrado de la Birmánia
{{Artigo percipal|[[Sagrado de la Birmánia|Gato Sagrado de la Birmánia]]}}
L gato sagrado de la Birmánia recebiu esse nome por çcendíren diretamente dua linhaige de gatos que bebian drento de ls mosteiros [[budismo|budistas]] [[Birmánia|birmaneses]].<ref>[http://bicharada.net/animales/animales.php?aid=341 Sagrado de la Birmánia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Segundo la lenda budista, habie, nun detreminado templo, un gato branco de pul cumprido qu'era l fiel cumpanheiro dun sacerdote. Quando este morriu, assassinado por ambasores, l gato pulou para cima de l cuorpo de sou duonho i ende quedou, para eibitar qu'alguien se aprossimasse. Nesse momiento, sue pelaige fui quedando quelor de creme. Ls uolhos dourados tornórun-se azules i las patas, nariç, oureilhas i cauda azules-cinzentos. Solo ls quatro pies, que stában an cuntato cul cuorpo de l defunto, permanecírun brancos.<ref>[http://www.animalia .pt/canhal_detalhe.php?id=58&catadorie=8&subcategoria=1 L Gato Sagrado de la Birmánia]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls spécimes dessa raça apersentan uolhos azules, puls longos i cuorpos musculosos. La pelaige nun forma nós, nin cachos, sceto de la region de l'abdómen. Las fémeas pesan ne l mássimo 5 kg, sendo bien menores de l que ls machos, que puoden chegar als 8 kg. Siempre andan cula cauda ereta i nacen brancos, adquirindo la coloraçon defenitiba passado alguns meses. Alguns gatos dessa raça nacen portando [[Cardiopatia|cardiopaties cungénitas]].<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:Sabannah Cat closeup.jpg|thumb|dreita|200px|Un gato de la raça [[Gato Sabannah|Sabannah]], ten cumo sue marca l'oureilha pontiaguda.]]
; Sabannah
{{Artigo percipal|[[Gato Sabannah]]}}
L Sabannah ye un [[Híbrido (biologie)|animal híbrido]] deribado de cruzamientos antre l gato doméstico i l [[serbal|serbal africano]] (''Letailurus Serbal''). Ten esse nome pul fato de l serbal habitar las sabanas.<ref>[http://www.sabannahcatclub .com/ ''The Anternational Bred Club of the Sabannah Cat'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pul fato de la raça ser resultante de l cruzamiento de speces defrentes, la maiorie de ls Sabannah ye stéril, l que a torna ua raça mui rala. Ten un porte antermediairo al de l gato doméstico i al de l serbal, cula cabeça tenndo formato triangular, oureilhas sguias i de tamanho grande, i la pelaige formada por manchas eiguales la de l serbal, mas cula quelor de l pul bariando antre prateado, dourado ó marron. Sue personalidade ye andependiente, assi i todo, nun apersenta traços de l'agressebidade eisistente ne ls animales salbaiges.<ref>[http://www.patzmeow .com/sabannahcat.html ''The Sabannah Cat'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Yellow scottish fold.jpg|200px|thumb|Defrente de las outras raças, ls [[Scottish Fold]]s apersentan las puntas de las oureilhas caídas.]]
; Scottish Fold
{{Artigo percipal|[[Scottish Fold|Gato Scottish Fold]]}}
L Scottish Fold ye un gato ouriginairo de la [[Scócia]]. Ten un porte robusto, puls macios i face bien arredondada. Sue caratelística mais marcante stá nas oureilhas que, al cuntrario de ls demales gatos, son pequeinhas i cun puntas dobradas para drento. Ye bastante cumpanheiro i tolerante cun animales d'outras speces. Ten nible médio d'atebidade, nun sendo nin mui agitado nin mui pacato. Ls gatos dessa raça praticamente nun mian, sceto quando stan ne l cio. Sue coloraçon ye cinza-azulada, podendo bariar antre tones mais claros i mais scuros, siempre cuntrastando cun árias de pelaige branca. L pul azul puode quedar lebemente marron antes de la troca, que normalmente ocorre dues bezes por anho.<ref>[http://www.petfriends .com.br/anciclopedie/ra%C3%A7as_gatos/gatos_anciclopediascottishfold.htn ''Un gato d'oureilhas caídas'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Sphinx2 July 2006.jpg|thumb|200px|Gato [[Sphynx]], la única raça que nun ten puls.]]
; Siamés
{{Artigo percipal|[[Gato siamés]]}}
Ls gatos siameses recebírun esse nome por séren ouriginales de l'antigo [[Sion]] (atual [[Tailándia]]). Trata-se dun gato de psicologie cumplexa, frequentemente amprebesible an sues reaçones. Por esso, percisa bibir an spácio amplo, adonde puoda dar sous passeios noturnos. Questuma miar bastante, subretodo ne l período de l cio.<ref name="RDG"/> La caratelística mais marcante dessa raça stá na cabeça, purfeitamente triangular, ornamentada por un par d'uolhos azules. Tales gatos nacen quaije totalmente brancos, sendo que la pelaige de las partes menos calecidas (oureilhas, patas i cauda) scurece a la medida que se tornan adultos; la pelaige de las partes mais calecidas, cumo l'ambelhigo, permanece clara. L ton de ls puls an giral tende a scurecer cunforme l'eidade de l'animal, debido a la circulaçon sanguínea menos eficiente, i gatos que biben an ambientes mais frius son giralmente mais scuros que spécimes an ambientes mais calientes. Ye ua de las poucas raças de gato que puode ser rialmente adestrada, aceitando anclusibe a passear de coleira cun sous duonhos, cumo fázen ls perros, zde que treinados zde pequeinhos.<ref name="ancarta-siames">{{cite ancyclopedie |title = Siamese (cat) |ancyclopedie= MSN Ancarta |publisher= Microsoft Corporation |year=2009 |url= http://web.archibe.org/web/20080417223448/http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761566414/Siamese_%28cat%29.html |acessdate= 2 de júnio de 2009 }}</ref>
; Sphynx
{{Artigo percipal|[[Sphynx|Gato Sphynx]]}}
L Sphynx ye ua raça ouriginária de l [[Canadá]]. Quedou famosa por nun tenr puls, sendo assi mui percurado por pessonas que gusten de gatos, mas possuan alergie la sous puls. Debido a essa auséncia de puls, esse animal ye bulnerable al friu i al calor, podendo sofrer [[queimadura solar|queimaduras solares]] nas partes mais claras de la piel.<ref name="RDG"/>
; Tonquinés
{{Artigo percipal|[[Tonquinés|Gato Tonquinés]]}}
L Tonquinés ye ua raça zambolbida ne l'ampeço de l [[seclo XX]], a partir de l cruzamiento antre gatos siameses i gatos birmaneses. Einicialmente, fui chamado "siamés dourado", mas, passado dibersas geraçones, la raça cunseguiu reconhecimiento própio. De caráter afetuoso i sociable, ye mui anteligente. Por sue genética mista, ne l cruzamiento antre tonquineses, solo la metade de la prole será de repersentantes dessa raça.<ref name="RDG"/> L Tonquinés inda ye pouco difundido na Ouropa, al cuntrairo de l qu'ocorre an sue ária d'ourige, la [[América de l Norte]], adonde ye bastante quemun ancontrar criadores que comercializen esses animales.<ref>[http://www.mundodosanimales .com/portal/gatos/racas/112-tonquines.html ''Gato Tonquinés'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Mitologie i cultura popular ==
{{Artigo percipal|[[Gatos na cultura popular]]}}
[[Fexeiro:Cat feding two kitten E11295 mp3h8645.jpg|thumb|squierda|200px|Antiga státua eigipícia fundida an [[bronze]], pertencente al acerbo de l [[Museu de l Loubre]], eisibe ua gata amamentando dous filhotes.]]
Ls gatos siempre fúrun mui referenciados na [[cultura popular]]. Dentre ls antigos pobos que reberenciában ls gatos, çtacan-se las ceblizaçones [[Eigito Antigo|eigípcia]], [[birmanes]]sa, [[celtas|celta]], [[latinos|latina]], [[mitologie nórdica|nórdica]] i [[Pérsia|persa]].<ref>[http://www.hull.ac.uk/php/cetag/5anitab.htn ''Animal Tabos'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Todas essas culturas tenien an quemun la persença de [[debindade|diuses]] qu'apersentában-se na forma de gatos.<ref name="Gatos an outras culturas">[http://mios_i_miaus.web.simplesnet .pt/gato%20outras%20culturas.htn ''Gatos an outras culturas'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Na [[celtas|cultura celta]], la diusa [[Ceridwen]] ten ua relaçon cul culto al gato, por meio de sou filho [[Taliesin]], l qual, nua de sues [[rencarnaçon|rencarnaçones]], fui çcrito cumo sendo un gato de cabeça sarapintada.<ref>[http://blogs.abril .com.br/tuathadulac/2008/09/diusas-ceridwen.html ''Deusas: Ceridwen'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na [[mitologie nórdica]], eisiste la diusa [[Freya]], la qual ten ua [[carruaige]] puxada por dous gatos, que repersentában las culidades de la diusa: la [[fertelidade]] i la [[ferocidade]]. Esses gatos eisibian las facetas de l gato doméstico, al mesmo tiempo afetuosos, ternos i ferozes. Ls [[paganismo|templos pagones]] de la region nórdica éran frequentemente adornados cun eimaiges de gatos. Na [[Finlándia]], habie la fé de que las [[alma]]s de ls [[muorte|muortos]] éran liebadas al [[para alhá (spiritualidade)|para alhá]] por meio dun [[trenó]] puxado por gatos.<ref name="L Gato i la Religion">[http://www .ptribunaanimal .com/testos_gato_i_religiao.htn ''L Gato i la Religion'']</ref> La cultura [[Eislamismo|eislámica]] relata bárias associaçones antre ls gatos i l profeta [[Maomé]], la quien tenerien anclusibe salbo de la muorte, al matar ua serpente que l'atacaba.<ref name="Gatos an outras culturas"/>
Na Ásia, ls gatos fúrun benerados puls purmeiros [[budismo|budistas]], debido la sue capacidade eilebada d'outo-domínio i al fato de l'animal apersentar capacidade de cuncentraçon semelhante a l'oubtida por meio de la meditaçon. Na [[China]], statuetas de gatos éran outelizadas para afugentar malos spritos. Tal pobo acraditaba na eisisténcia de dous tipos çtintos de gatos: ls buonos i ls malos, que podien ser facilmente defrenciados, ua beç que ls malos tenien dues caudas.<ref name="L Gato i la Religion"/>
Ls [[heibreus]] acraditában que l gato tenerie sido criado por [[Dius]] drento de la [[Arca de Noé|Arca]], quando [[Noé]], preacupado cula proliferaçon de ls ratos que se procriórun scessibamente na ambarcaçon, amplorou a la Dius para que El probidenciasse ua soluçon. Dius anton fizo cun que l lion de la Arca spirrasse, i de l spirro desse felino, surgiran ls gatos domésticos.<ref>[http://www.felinus.org/andex.php?area=artigo&ation=show&id=1254 ''L Culto al Gato'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Durante la [[Eidade Média]], ls gatos fúrun bítimas d'einúmaras [[crueldade]]s, pus alguas pessonas acraditában qu'esses animales éran [[possesson demoníaca|possuídos pul diabo]].<ref name=GATOSNAIDADEMEDIA>[http://www.ondaa.org/artigos/artigo22.htn ''Ls Gatos na Eidade Média'' Follain, Martha]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l [[seclo XV]], l papa [[Inocéncio BIII]] chegou a ancluir ls [[gato negro|gatos negros]] na lista de [[heiresie|seres heireges]] perseguidos pula [[Anquesiçon]]. Assi, esses gatos fúrun acusados de stáren associados a malos spritos i, assi, queimados nas [[fogueiras]] juntamente culas pessonas acusadas de [[bruxarie]].<ref name="GATOSNAIDADEMEDIA"/>
=== Las bárias bidas de ls gatos ===
D'acuordo cun un [[Mitologie|mito]] eisistente an dibersas culturas, ls gatos possuen siete ó nuobe [[bida]]s. Esta lenda surgiu an decorréncia de l'halbelidade qu'esses felinos possuen para scapar de situaçones qu'ambolban risco a la sue bida.<ref>[http://www.best-cat-art .com/cat-myths.html ''Cat Myths, Mesinformation and Untruths'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Outro fator tamien respunsable por essa fé ye que, al caíren de grandes altitudes, ls gatos quaije siempre atinge l tierra apoiados subre las quatro patas. Esso ocorre an funçon de possuíren un apurado senso d'eiquilíbrio, permitindo-les girar debrebe usando la cauda cumo cuntrapeso.<ref>[http://cats.about .com/od/catsafety/la/highrisefalls.htn ''The ASPCA Warnes About High-Rise Falls by Cats'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Quando abandonados an árias remotas, çtantes de la sociadade houmana, filhotes de gatos puoden cumberter-se al meio de bida salbaige, passando la caçar pequeinhos animales para subrebibir. Esso faç cun qu'eilhes séian frequentemente bistos cumo animales resistentes, dotados de bárias "bidas".<ref name="hsus.org"/> Antretanto, la spetatiba de bida dun gato de rue ye de solo 3 anhos. Yá un gato que seia cuidado por houmanos puode superar ls 20 anhos d'eidade.<ref name="Curjidades subre ls gatos"/>
Mas, inda que seia ampossible apuntar l'ourige sata dessa lenda, acradita-se qu'eilha steia ligada a la Eidade Média, quando se eimaginaba que las bruxas se associában als gatos, percipalmente als negros. An 1584, ne l libro ''[[:en:Beware the Cat|Beware the Cat]]''<ref>{{citar web |url=http://www.presscon.co.uk/halliwell/baldwin/baldwin_cat.html |titulo=Beware the Cat |outor=Presscon |acessodata=25 de júnio de 2013 |léngua2=en}}</ref> (''Cuidado cul gato''), l scritor anglés [[:en:William Baldwin (outhor)|William Baldwin]] dezie que ''"ye permitido a las bruxas possuíren l cuorpo de l sou gato por nuobe bezes"''. Outro anglés, [[John Heiywod]], reuniu, an 1546, ua coletánea de probérbios, de ls quales un dezie que ''"a mulhier, assi cumo l gato, ten nuobe bidas"''. Un outro probérbio anglés diç: ''"L gato ten 9 bidas, cun 3 el brinca, 3 el perde i cun 3 el queda"''. Yá ls árabes i turcos nada tenien contra ls gatos ([[Maomé]] bebia cercado deilhes) i sous probérbios falan an siete bidas. Ye probable que téngan passado essa berson para spanhois i pertueses na acupaçon de la [[Península Eibérica]] puls [[mouros]] - que tubo ampeço ne l [[Seclo BIII]] i durou quaije 800 anhos. A partir de Pertual, l mito de las siete bidas felinas lougo chegou al [[Brasil]], adonde ye mui popular.
=== Gato negro ===
[[Fexeiro:Black and white longhaired Norwegian Forest Cat.jpg|thumb|dreita|200px|Gato negro de la raça [[Noruegués de la Floresta]].]]
{{Artigo percipal|[[Gato negro]]}}
Un gato negro ó negro ten pelaige totalmente de quelor scura, mui associado a la [[fé]]s i [[superstiçon|superstiçones]]. Na [[Eidade Média]], acraditaba-se que ls gatos negros éran [[bruxa]]s trasformadas an animales. Por esso, la tradiçon diç que cruzar cun un gato negro ye senhal de malo agouro. An outras culturas, ls gatos dessa quelor son reberenciados, stando associados la persença de buona suorte. Ls animales de quelor [[negro|preta]] frequentemente stan persentes an stórias de [[suspense]] i [[terror (género)|terror]]. Un [[cunto]] mui popular tratando desse animal ye ''[[L Gato Negro]]'', de [[Edgar Allan Poe]], adonde l'outor respunsabeliza l'animal por ua série d'acuntecimientos subrenaturales persentes na narraçon.<ref>[http://recantodasletras.uol .com.br/cuntosdesuspense/1523338 ''L gato negro'' por Edgar Allan Poe]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Stórias desse tipo acaban liebando alguas pessonas la zambolbíren un [[fobia|medo patológico]] de gatos, que ye chamado [[ailurofobia]].<ref>[http://t.wiktionary.org/wiki/ailurofobia ''Ailurofobia'']</ref>
=== Ls gatos i la sociadade houmana ===
[[Fexeiro:45 Recon Squadron Patch.jpg|thumb|squierda|200px|Zeinho de l gato [[Frajola]] (Silbester, an Pertual) ne l [[logotipo]] dun squadron de l [[Eisército de ls Stados Ounidos]].]]
Mui outelizados cumo animales de stimaçon, ls gatos puoden tener eifeitos benéficos, la medida an qu'atuan cumo animales de cumpanha, auxeliando ne l tratamiento de la depresson an seres houmanos.<ref>{{Citar web
|url=http://www.arcabrasil.org.br/animales/anteracao/turner_antrebista.htn
|títalo=ARCA BRASIL - Associaçon Houmanitária de Proteçon i Bien-Star Animal
|publicado=www.arcabrasil.org.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Studos científicos andican qu'eisiste ua reduçon de 30% ne l risco d'ocorréncias de [[anfarto]]s nas pessonas que ténen gatos cumo animales de stimaçon. L probable motibo ye que l cumbíbio cun esses pequeinhos felinos menimizan l nible de [[strisse]], un de ls percipales respunsables pul surgimiento de porblemas [[sistema circulatório|cardiobasculares]].<ref name="anfarto">
{{Citar web
|url=http://www.saudemmobimiento .com.br/reportaige/noticia_frame.asp?cod_noticia=2584
|títalo=Salude an Mobimiento - Tener gatos reduç an 30% l risco d'anfarto.
|publicado=www.saudemmobimiento .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref><ref name="anfarto2">
{{Citar web
|url=http://g1.globo .com/Noticias/Ciencia/0,,MUL351367-5603,00-TER+UM+GATO+DE+ESTIMACAO+PODE+SALBAR+La+SUA+BIDA+DIZEM+MEDICOS.html
|títalo=Tener un gato de stimaçon puode salbar la sue bida, dízen médicos
|publicado=www.g1 .com.br
|acessodata=2010-07-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
La persença custante desses animales na sociadade houmana faç cun que frequentemente séian criados personaiges baseados neilhes.<ref>{{Citar web
|url=http://www.catquotes .com/famouscats.htn
|títalo=Famous Cats fron TB, Filn, Newspapers, etc at CatQuotes.Cun.
|publicado=www.catquotes .com
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
* [[CatDog]]: ua criatura metade gato, metade [[perro]]; era l personaige dun zeinho animado que daba nome a l'animaçon de [[Peter Hannan]]. La série tubo duraçon de quatro anhos (1998–2001).
* [[Bafo-de-Onça]]: João Bafo-de-Onça ye coincido cumo ladron de bancos i enimigo de [[Mickey|Mickey Mouse]]. Sue purmeira apariçon fui an 1925.
* [[Itchy & Scratchy|Comichon]]: personaige de l zeinho animado que diberte ls [[Simpsones]].
* [[Frajola]]: personaige de la [[Loney Tuns] ], ribal de l canairo [[Piu-piu]].
* [[Heillo Kitty]]: figura dua gata branca japonesa cun traços houmanos. Birou logomarca an 1976. Ye çtribuída mundialmente.
* [[Garfield]]: criaçon de [[Jin Dabis]], ye un de ls personaiges mais famosos de tirinhas de jornal.
* [[L Gato de Botas]]: datado de 1697, ye un [[cunto de fadas]] de l francés [[Charles Perrault]].
* [[Felix the Cat|Gato Félix]]: ye un personaige de zeinho animado de la época de ls filmes mudos. Cunsidrado l purmeiro personaige d'animaçon an série a cunquistar l'atençon de l grande público.
* [[Top Cat|Manda-Chuba]]: série porduzida por [[Hanna-Barbera]] antre 1961 i 1962, cunta la stória dun grupo de gatos que biben nun beco de [[Nuoba Iorque]], cujo líder dá nome a l'animaçon.
* [[Ton & Jerry|Ton]]: personaige an custante ribalidade cun Jerry, l rato. Sues armaçones gírun siempre grandes cunfusones para si. Ton i l ratico debeden la mesma casa.
* [[Aneixo:Lista de Personaiges de Sonic the Heidgehog|Blaze the Cat]]: Ua gata roixa, princesa d'outra dimenson, que fizo sue purmeira apariçon an Sonic Rush. Apareciu tamien an Sonic Rush Adbenture i Sonic the Heidgehog (2006).
{{refréncias|col=3|scroll=s}}
== Ber tamien ==
{{correlatos
|commonscat=Felis silbestris catus
|wikispecies=Felis sylbestris catus
|wikcionario=Gato
|wikiquote=Gatos
}}
* [[Lista de raças de gatos domésticos]]
* [[Ailurofobia]]
* [[Gata Negra]]
* [[Gato de nabio]]
* [[Gato d'uolho ímpar]]
* [[Gato de Schrödinger]]
* [[Gato negro]]
* [[Mulhier Gato]]
* [[Bira-lata|Sin raça defenida (SRD)]]
== Ligaçones sternas ==
* {{Link|t|2=http://casa.hsw.uol .com.br/cumo-cuidar-de-gatos.htn|3=Tutorial splicando cumo cuidar de ls gatos}}
* {{Link|t|2=http://naturdata .com/Felis-catus-38042.htn|3=Ficha Naturdata subre l gato an Pertual}}
{{Carnibora speces|Fe.|state=outocollapse}}
{{DEFAULTSORT:Gato}}
[[Catadorie:Gatos| ]]
[[Catadorie:Speces çcritas an 1758]]
aq32yo1j1cvkb4u6pf1bcavqqxo9s6u
107530
107529
2026-07-31T00:46:04Z
~2026-30875-10
15270
/* Caratelísticas */
107530
wikitext
text/x-wiki
{{ber zambiguaçon}}
{{Anfo/Taxonomie
|nome = Gato<ref name=msw3>{{MSW3 Wozencraft|id=14000031|pages=41}}</ref>
|quelor = pink
|eimaige = Collage of Six Cats-02.jpg
|eimaige_legenda =
|stado = DOM
|reino = [[Animalia]]
|filo = [[Chordata]]
|classe = [[Mammalia]]
|orde = [[Carnibora]]
|família = [[Felidae]]
|género = ''[[Felis]]''
|spece = ''[[Felis catus]]''
|binomial = ''Felis catus''
|binomial_outoridade = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
|sinónimos =
* ''[[Felis silbestris]] catus'' <ref name="Driscoll">{{citar periódico|títalo=Fron wild animals to domestic pets, an eibolutionary biew of domestication|outor=Driscoll, C.La.; MacDonald, D.W.; L'Brien, S.J.|periódico=PNAS|belume=106|númaro=S1|data=2009|páiginas=9971-9978|url=http://www.pnas.org/cuntent/106/suppl.1/9971.full.pdf+html|doi=10.1073/pnas.0901586106 }}</ref>
* ''Felis catus domestica'' <ref name="ITIS F.c.d.">{{citar web
|url = http://www.itis.gob/serblet/SingleRt/SingleRt?search_topic=TSN&search_balue=727487
|títalo = ITIS Standard Report Page: Felis catus domestica
|publicado= ITIS Online Database
|acessodata= 07 de dezembre de 2012}}</ref>
}}
L '''gato''' ''(Felis silvestris catus)'', tamien coincido cumo '''gato caseiro''', '''gato ourbano''' ó '''gato doméstico''', ye un [[Animalia|animal]] de la [[Família (biologie)|Familha]] de ls [[felídeos]], mui popular cumo [[animal de stimaçon]]. Acupando l topo de la [[cadeia alimentar]], ye un [[Predaçon|predador]] natural de dibersos animales, cumo [[roedores]], [[Passeriformes|páixaros]], [[lagartixa]]s i alguns [[ansetos]].
La purmeira associaçon culs [[houmano]]s de la qual se ten ambora acunteciu hai cerca de 9.500 anhos, mas la domesticaçon dessa spece ouriunda de l cuntinente africano<ref name="fuolha-purmeiro-gato">{{citar web |url=http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/ciencia/ult306u11517.shtml |titulo= ''Purmeiro gato doméstico surgiu hai 9.500 anhos'' |trabalho=[[Fuolha de San Paulo]] |acessodata=1 de júnio de 2009 |léngua2=t}}</ref><ref name="nationalgeographic-oldest">{{citar web |url=http://news.nationalgeographic .com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html |titulo=''Oldest Known Pet Cat? 9500-Year-Old Burial Found on Cyprus'' |trabalho=[[National Geographic]] |acessodata=1 de júnio de 2009 |léngua2=en}}</ref> ye mui mais antiga. Sou mais primitibo ancestral coincido ye l ''[[Miacis]]'', mamífero que bibeu hai cerca de 40 milhones d'anhos, ne l final de l período [[Paleoceno]], i que possuía l'hábito de caminar subre ls galhos de las [[arble]]s. L'eiboluçon de l gato dou ourige al ''[[Dinitis]]'', spece que yá apersentaba la maior parte de las caratelísticas persentes ne ls felinos atuales <ref name="britannica-miacis">{{citar web |url=http://www.britannica .com/EBchecked/topic/379658/Miacis |titulo= ''Miacis'' |trabalho= [[Anciclopédia Britannica]] |acessodata=1 de júnio de 2009 |léngua2=en}}</ref> sendo tamien l'antepassado de [[lince]]s, [[jaguatirica]]s, grandes felinos cumo [[tigre]]s, [[puma]]s, [[Lion|lhiones]], [[Onça-pintada|onças]], [[leopardo]]s i l zaparecido [[Smilodon|tigre-diente-de-sabre]]. La sub-família [[Felinae]], qu'agrupa ls gatos domésticos, surgiu hai cerca de 12 milhones d'anhos, spandindo-se a partir de la [[África susaariana]] até alcançar las tierras de l'atual [[Eigito]].<ref name="Stefoff">{{Citar libro |títalo=Cats |outor=STEFOFF, Rebeca |local=New York |eiditora=Benchmark Books |léngua=[[Léngua anglesa|anglés]] |anho=2004|id=ISBN 0-7614-1577-7 |páiginas=112}}</ref>
Eisisten cerca de 250 raças de gato-doméstico, cujo peso bariable classefica la spece cumo animal doméstico de pequeinho la médio porte. Assi cumo [[perro|perros]] cun estas dimensones, bibe antre quinze i binte anhos. De personalidade andependiente, tornou-se un animal de cumpanha an dibersos lares al redror de l mundo, para pessonas de ls mais bariados stilos de bida. Na cultura houmana, figura de la [[mitologie]] a las [[superstiçon|superstiçones]], passando por personaiges de [[animaçon|zeinhos animados]], [[tira de jornal|tiras de jornales]], [[filme]]s i [[cuntos de fadas]]. Antre sues mais coincidas repersentaçones, stan ls gatos: [[Ton & Jerry|Ton]], [[Frajola]], [[Felix the Cat|Gato Félix]], [[L Gato de Botas]] i [[Garfield]].
{{TOC-lemitado|2}}
== Taxonomie ==
L gato doméstico fui chamado ''Felis catus'' por [[Carolus Linnaeus]] na sue obra ''Systema Naturae'', de [[1798]]. [[Johann Christian Daniel bon Schreber]] chamou de ''[[Felis silbestris|Felis silvestris]]'', l [[gato salbaige]] an [[1775]]. Desse modo, ls gatos caseiros son cunsidrados ua de las sub-speces de l gato salbaige. Nun ye ancomun, aliás, l cruzamiento antre gatos domésticos i salbaiges, formando spécimes [[Híbrido (biologie)|híbridos]].<ref name=ECB>{{Citar libro |títalo=Ancyclopedie of Cat Breds |outor=HELGREN, J. Anne |local=EUA |eiditora=Barron's Eiducational Series |léngua=Anglés |anho=1997 |id=ISBN 0-7641-5067-7 |páiginas=224}}</ref>
Pulas regras de prioridade de l ''Código Anternacional de Nomenclatura Zológica'', l nome de las speces domésticas deberie ser ''Felis catus''. Inda assi, na prática, la maiorie de ls [[biólogo]]s outelizan ''Felis silvestris'' pa las speces salbaiges i ''Felis catus'' solamente pa las formas domesticadas. Na oupenion m.º 2027, publicada ne l Belume 60 (Parte I) de l ''Bulletin of Zological Nomenclature'' ([[31 de márcio]] de [[2003]]),<ref name=BZOO>{{Citar libro |títalo=Bulletin of Zological Nomenclature |outor= Anternational Trust fur Zological Nomenclature |local=EUA |eiditora= Anternational Trust fur Zological Nomenclature |léngua=Anglés |anho=2003 |id=ISSN 0007-5167}}</ref> la ''Comisson Anternacional de Nomenclatura Zológica'' cunfirmou l'outelizaçon de ''Felis silbestris'' para chamar l gato salbaige i ''Felis silvestris catus'' pa las sub-speces domesticadas. ''Felis catus'' segue sendo bálido pa la forma domesticada, se esta fur cunsidrada ua spece apartada.<ref name="Linaeus1758">{{cite book |last=Linnaeus |first=Carolus |outhorlink=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae: secundun classes, ourdines, genera, species, cun charateribus, differentiis, synonymis, locis |publisher=Holmiae (Laurentii Salbii) |year=1766 |page=62 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bt6k99004c/f62.chemindefer |belume=1 |eidition = 12th |ourigyear = 1758}}</ref>
Johann Christian Polycarp Erxleben denominou l gato doméstico de ''Felis domesticus'' an sues obras ''Anfangsgrunde dar Naturlehre'' i ''Systema regni animalis'', de [[1777]]. Este nome i las sues bariantes ''Felis catus domesticus'' i ''Felis silvestris domesticus'' nun son nomes científicos bálidos segundo las regras de l ''Código Anternacional de Nomenclatura Zológica''.
== Stória i domesticaçon ==
{{Artigo percipal|[[Stória de l gato doméstico]]}}
[[Fexeiro:Bauernkatze.jpg|thumb|squierda|200px|Zde tiempos eimemoriales ls gatos auxelian ls houmanos na prebençon de roedores, specialmente an árias agrícolas.]]
Ls gatos domésticos atuales son ua adataçon eibolutiba de ls [[gato-brabo|gatos salbaiges]]. Cruzamientos antre defrentes spécimes ls tornórun menores i menos agressibos als [[home|houmanos]].<ref name="scientific-amarican"-eibolucao">{{citar periódico | títalo = L'eiboluçon de ls gatos | purmeiro = Stephen J. | ultimo = L'Brien |data= Agosto de 2007 | belume = 63 | coautores = Warren I. Johnson | jornal = Scientific Amarican Brasil | url = http://www2.uol .com.br/scian/reportaiges/la_eibolucao_de ls_gatos.html | acessadoen = 13 de júnio de 2009 }}</ref> Ls gatos fúrun domesticados purmeiramente ne l [[Ouriente Médio]] nas purmeiras bilas agriculturales de l [[Crecente Fértil]].<ref name="nyt-study">{{citar web |títalo= ''Study Traces Cat's Ancestry to Middle East'' | url = http://www.nytimes .com/2007/06/29/science/29cat.html?an&s=1183348800&en=46920e3fe2f7c649&ei=5087%0A |publicado= ''The New York Eiquipas'' | outor = Nicholas Wade |data= 29 de júnio de 2007 |léngua= [[Léngua anglesa|anglés]] | acessodata=12 de júnio de 2009}}</ref><ref name="science-near-eastern">{{citar periódico | títalo = ''The Near-Eastern Ourigin of Cat Domestication'' | purmeiro = Carlos La. | ultimo = Çcroll | jornal = Science |data= 27 de júlio de 2007 | belume = 317 | páiginas = 519-523| coautores = Marilyn Menotti-Raymond, Alfred L. Ruoca, Karsten Hupe, Warren I. Johnson, Eili Geffen, Eric H. Harley, Miguel Delibes, Domenique Pontier, Andrew C. Kitchener, Nobuyuki Yamaguchi, Stephen J. L’Brien, David W. Macdonald | eiditora = ''Amarican Association fur the Adbancement of Science'' |url = http://home.ncifcrf.gob/cr/lgd/feline%20genomic%20pdfs/MS602_Driscoll_Science.pdf | formato = [[PDF]] | léngua = [[Léngua anglesa|anglés]] | acessadoen = 13 de júnio de 2009}}</ref> Ls senhales mais antigos d'associaçon antre homes i gatos datan de 9 500 anhos atrás i fúrun ancontrados na ilha de [[Xipre]].<ref name="science-near-eastern" />
Quando las populaçones houmanas deixórun de ser [[nómade]]s, la bida de las pessonas passou a depender sustancialmente de la [[agricultura]]. La porduçon i armazenamiento de [[cereales]], mas, acabou por atrair [[roedor]]s. Fui nesse momiento que ls gatos benirun a fazer parte de l cotidiano de l ser houmano.<ref name="Stefoff"/> Por possuíren un fuorte anstinto [[caça]]delor, esses animales spontaneamente passórun a bibir nas cidades i eisercian ua amportante funçon na [[sociadade]]: eliminar ls [[rato]]s i [[camundongo]]s, qu'ambadian ls [[silo]]s de cereales i outros lugares adonde éran armazenados ls alimientos.<ref name="nyt-study" /><ref name="science-near-eastern" />
[[Fexeiro:Egypte louvre 058.jpg|180px|thumb|dreita|Ua statueta dun gato, feita ne l [[Antigo Eigito]], repersentando la diusa [[Bastet]], an sposiçon ne l [[Museu de l Loubre]].]]
Registros ancontrados ne l [[Eigito]], cumo [[grabura]]s, [[pintura]]s i [[státua]]s de gatos, andican que la relaçon desse animal culs [[Antigo Eigito|eigípcios]] data de pul menos 5 000 anhos.<ref name="maneijo">{{citar web | títalo = Maneijo de gatos | url = http://www.eiditora.ufla.br/BolExtensao/pdfBE/bol_43.pdf | purmeiro = Heilaíne Haddad Simones | ultimo = Machado | coautores = Daniela de Melo Resende, Ruthnéa Aparecida Lázaro Muzzi, Leonardo Augusto Lopes Muzzi | publicado = [[Ounibersidade Federal de Labras]] | formato = [[PDF]] | acessodata = 13 de júnio de 2009 }}</ref> Eilemientos ancontradas an scabaçones andican que, nessa época, ls gatos éran benerados i cunsidrados animales sagrados.<ref name="salamandro-eigito">{{citar web | títalo = L Gato ne l Eigito | purmeiro = Camille | ultimo = Paglia | url = http://www.salamalandro.redezero.org/l-gato nel-eigito/ | publicado = [http://www.salamalandro.redezero.org/ Salamandro] |data= 29 d'outubre de 2006 | acessodata = 13 de júnio de 2009 }}. Testo retirado de l libro ''Personas Sexuales'', de [[Camille Paglia]]. [[Cumpanha de las Letras]], 1994</ref> [[Bastet]] (Bast ó Fastet), la diusa de la fertelidade i de la felicidade, cunsidrada benfeitora i protetora de l'home, era repersentada na forma dua mulhier cula cabeça dun gato i frequentemente figuraba acumpanhada de bários outros gatos an sou entorno.<ref name="harmonia-gatos">{{citar web | títalo = Gatos | url = http://www.beterinariaharmonia .com.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=category§ionid=8&id=25&Itemid=112 | publicado = Clínica Beterinária Harmonia | acessodata = 13 de júnio de 2009}}</ref><ref name="FEG">{{Citar libro|títalo=Fotprint Eigyt|outor=Betts,Vanessa i Badawi, Cherine|local=San Paulo|eiditora=Fotprint Trable Guides|léngua=[[Léngua anglesa|anglés]]|anho=2004|id=ISBN 978 1 906098 23 0 |páiginas=64}}</ref>
Na berdade, l'amor de ls eigípcios por esse animal era tan antenso qu'habie leis proibindo que ls gatos fússen "sportados".<ref name="PETFRIENDS">{{Citar web
|url=http://www.petfriends .com.br/anciclopedie/ra%C3%A7as_gatos/gatos_anciclopediadomestico.htn
|títalo=Modelo de l'anciclopédia para gatos
|publicado=www.petfriends .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Qualquiera biajante que fusse ancontrado traficando un gato era punido cula [[pena de muorte]]. Quien matasse un gato era punido de la mesma forma i, an causo de [[muorte natural]] de l'animal, sous duonhos deberian ousar trajes de [[luto]].<ref name="LUTO">{{citar web | títalo = L Gato na Stória| url = http://www.antercat .com.br/andex01.htn | publicado = [http://www.antercat .com.br/andex01.htn] | acessodata = 15 de júnio de 2009 }}</ref>
Nun tardou para qu'alguns animales fússen clandestinamente trasportados para outros territórios,<ref name="DRAPRISCILLA">{{citar web | títalo = Ourige de ls gatos| url = http://www.drapriscilaalbes .com.br/artigos/Ourige%20dos%20gatos.pdf| publicado = [http://www.drapriscilaalbes .com.br/artigos/Ourige%20dos%20gatos.pdf] | acessodata = 15 de júnio de 2009 }}</ref> fazendo cun que la popularidade de ls gatos oumentasse. Al chegáren a la [[Pérsia]] antiga, tamien passórun a ser benerados i habie la fé de que, quando maltratados, corria-se l risco de star maltratando un [[sprito]] amigo, criado specialmente para fazer cumpanha al home durante sue passaige na [[Planeta Tierra|Tierra]]. Desse modo, al prejudicar un gato, l'home starie atingindo la si própio.<ref name="harmonia-gatos" />
Debido al fato de séren símios caçadores i auxeliáren ne l cuntrole de pragas, por muitos [[seclo]]s ls gatos tubírun ua posiçon prebilegiada na [[Ouropa]] [[Cristandade|crestiana]]. Mas, ne l'ampeço de la [[Eidade Média]], la situaçon mudou: gatos fúrun acusados de stáren associados a malos spritos i, por esso, muitas bezes fúrun queimados juntamente culas pessonas acusadas de [[bruxarie]].<ref name="ondaa-eidade-medie">{{citar web | títalo = Ls Gatos na Eidade Média | ultimo = Follain |purmeiro = Martha | url = http://www.ondaa.org/artigos/artigo22.htn | publicado = [http://www.ondaa.org/artigos.htn ONDAA.ORG - Organizaçon pula Dignidade de Animales Abandonados] | acessodata = 13 de júnio de 2009}} Acessíbel tamien an [http://www.floraisecie .com.br/detalhe_artigo.php?id_artigo=297 Florales i Cia.]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Até hoije, inda eisiste l preconceito de que las bruxas ténen un [[gato negro]] de stimaçon, sendo esse animal associado als mais dibersos tipos de sortilégios; dependendo de la region, mas, puoden ser cunsidrados animales que trazen buona suorte. Ye mui quemun oubir stórias de [[suorte]] i [[azar]] associadas als animales dessa quelor.<ref name="about-blackcats">{{citar web | títalo = Vlack Cats Folklore: Witches - Beliefs About Black Cats | ultimo = Syufy | purmeiro = Franny | url = http://cats.about .com/od/catloreurbanlegends/la/blackcatlore.htn | publicado = [http://cats.about .com/ About .com] |léngua= [[Léngua anglesa|anglés]] | acessodata = 13 de júnio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:Blackie and Churchill (cropped).jpg|thumb|200px|squierda|[[Winston Churchill]] afaga l gato qu'era mascote de l nabio melitar HMS Prince of Wales (53), agosto de [[1941]].]]
Al fin de la Eidade Média, l'aceitaçon de ls gatos nas residéncias tubo un nuobo ampulso, fenómeno que tamien se stendiu a las [[nabio|ambarcaçones]], adonde ls nabegadores ls mantenien cumo mascotes. Coincidos cumo [[gatos de nabios]], esses animales assumian tamien la funçon de cuntrolar la populaçon de [[roedor]]s a bordo de l'ambarcaçon.<ref name="ondaa-eidade-medie" /> Cul passar de l tiempo, muitos gatos passórun a ser cunsidrados animales de luxo, ganhando ua buona posiçon de l punto de bista social, sendo até outelizados cumo "acessórios" an eibentos sociales pulas damas. Nessa época, l gato ampeçou a passar por melhoramientos genéticos para sposiçones, ampeçando assi la criaçon de raças puras, cun [[pedigre]]. Ua de las purmeiras raças criadas para essa finalidade fui la [[gato persa|persa]], que quedou coincida passado sue antroduçon ne l cuntinente ouropeu, rializada pul biajante [[italia]]ne l [[Pietro Della Balle]].<ref name="catworld-persian">{{citar web | títalo = Persian Cat Bred Profile: Story of the Persian cat | url = http://www.cat-world .com.au/PersianCatBredProfile.htn | publicado = [http://www.cat-world .com.au/ Cat World] |léngua= [[Léngua anglesa|anglés]] | acessodata = 13 de júnio de 2009 }}</ref>
La purmeira grande [[sposiçon]] de gatos acunteciu an [[1871]], an [[Londres]]. A partir desse momiento, l'antresse an se spor gatos zambolbidos drento de ciertos padrones propagou-se por to la [[Ouropa]].<ref name="ECB">{{Citar libro|títalo=Ancyclopedie of Cat Breds|outor=Heilgren, J. Anne|local=EUA|eiditora=Barron's Eiducational Series|léngua=[[Léngua anglesa|anglés]]|anho=1997|id=ISBN 0-7641-5067-7 |páiginas=224}}</ref>
Atualmente, ls gatos son animales bastante populares, serbindo al home cumo un buono animal de cumpanha, i inda cuntinan sendo outelizados por agricultores i nabegadores de dibersos países cumo un meio barato de se cuntrolar la populaçon de detreminados roedores. Debido al fato de sue [[domesticaçon]] ser relatibamente recente, quando necessairo cumberten-se facilmente a la bida salbaige, passando a bibir an ambientes silbestres, adonde forman pequeinhas colónias i caçan an cunjunto.<ref name="ECB" />
== Caratelísticas ==
[[Fexeiro:Scheme cat anatomy-t.svg|thumb|squierda|340px|Anatomie dun gato.]]
Ls gatos, giralmente, pesan antre 2,5 i 7 kg; antretanto, alguns eisemplares, cumo l [[Maine Con]], puoden sceder ls 12 kg. Yá fúrun registrados eisemplares cun peso superior a 20 kg, debido al scesso d'alimentaçon.<ref>[http://www.seaworld.org/animal-anfo/Animal-Bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/mammalia/carnibora/domestic-cat.htn ''Domestic Cat'' Seaworld]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
An catibeiro, ls gatos biben tipicamente de 15 a 20 anhos, mas l'eisemplar mais bielho yá registado bibeu até ls 36 anhos.<ref>[http://ronronar .com/artigos/gato-storia ''L Gato na Stória'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls gatos domésticos ténen la spetatiba de bida oumentada quando nun saen pulas rues, pus esso reduç l risco de ferimientos ocasionados por brigas i acidentes. La [[castraçon]] tamien oumenta seneficatibamente la [[spetatiba de bida]] desses animales, ua beç que reduç l'antresse de l'animal por fugas noturnas i tamien l risco d'ancidéncia de [[cáncaro (tumor)|cáncaro]] de [[colhon]]s i [[obairo]]s.<ref name=CBDSG>{{Citar libro|títalo=Cuide bien de sou Gato|outor=Palika, Liç|local=San Paulo|eiditora=Publifolha|léngua=Pertués|anho=2000|id=ISBN 85-7402-247-0 |páiginas=64}}</ref>
Gatos salbaiges que biben an ambientes ourbanos ténen spetatiba de bida reduzida. Gatos salbaiges mantidos an quelónias tenden a bibir mui mais. L Fondo Británico de Açon para Gatos (''British Cat Ation Trust''<ref>[http://www.catationtrust.co.uk/main.htn ''British Cat Ation Trust'' British Cat Ation Trust Website]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) relatou l'eisisténcia dua gata salbaige cun cerca de 19 anhos d'eidade.<ref>[http://www.messybeast .com/longebity.htn ''Oldest Cats'' The Messybeast]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls gatos possuen trinta i dous [[músclo]]s na [[oureilha]], l que les permite tener un tipo de [[oudiçon]] direcional, mobendo cada oureilha andependientemente de l'outra. Assi, un gato puode mober l cuorpo nua direçon, anquanto mobe las oureilhas para outro lado.<ref name=CATANATOMY>{{Citar libro|títalo=Cat Anatomy)|outor=Flash Anatomy|local=EUA|eiditora=Bryan Edwards Publishing|léngua=Anglés|anho=1998|id=ISBN 1-878576-18-6 |páiginas=52}}</ref> La maiorie de ls gatos ten pabilhones auditibos ourientados para cima. Defrentemente de ls [[perro|perros]], gatos cun oureilhas dobradiças son stremamente ralos. Ls [[Scottish Fold]]s son ua de las sceçones a essa regra, debida a ua série de [[mutaçon|mutaçones genéticas]]. Quando eirritados ó assustados, ls gatos repuxan ls [[músclo]]s de las oureilhas, l que faç cun qu'eilhas se anclinen para trás.
L método de cunserbaçon d'einergie de ls gatos cumprende [[sono|drumir]] arriba de la média de la maiorie de ls animales, subretodo a la medida qu'ambelhecen. La duraçon de l período de sono barie antre 12–16 horas, sendo de 13–14 horas l balor médio. Alguns spécimes, assi i todo, puoden chegar a drumir 20 horas nun período de 24 horas.<ref name="CBDSG"/>
[[Fexeiro:Patricinho.jpg|thumb|dreita|200px|L gato doméstico questuma drumir durante la maior parte de l die para cunserbar sue einergie.]]
La [[temperatura]] normal de l cuorpo desses animales barie antre 38 i 39 °C. L'animal ye cunsidrado [[febre|febril]] quando ten la temperatura superior a 39,5 °C, i [[heipotermia|heipotérmico]] quando stá ambaixo de 37,5 °C. Cumparatibamente, ls seres houmanos ténen temperatura normal an torno de 37 °C. La pulsaçon de l [[coraçon]] desses pequeinhos mamíferos bai de 140 a 220 batidas por minuto i depende mui de l stado de scitaçon de l'animal. An repouso, la média de la [[frequéncia cardíaca]] queda antre 150 i 180 bpn.<ref name="CATANATOMY"/>
Un [[ditado popular|adágio]] popular diç que ls gatos caen siempre de pie. Giralmente, l ditado corresponde a la rialidade, mas nun ye ua regra cerrada. Durante la queda, l gato cunsegue, por [[anstinto]], girar l cuorpo i prepará-lo para aterrar an pie, outelizando la [[cauda]] para dar [[eiquilíbrio postural|eiquilíbrio]] i [[flexibelidade]]. Ls gatos siempre se ajeitan de l mesmo modo, zde qu'haba tiempo durante la queda para fazé-lo; deste modo, son capazes de suportar quedas de muitos metros, bisto que, durante la queda, chegan a ua belocidade-lemite na qual suportan l'ampato cul suolo. Alguas subespeces sin cauda son sceçones l'esta regra, yá que l gato cunta cula cauda para cunserbar l [[momiento angular]], neçaira para andireitar l cuorpo antes de l pouso. Assi cumo la maiorie de las speces de mamíferos, ls gatos son capazes de [[Nataçon|nadar]]. Inda assi, solamente l fázen quando stremamente necessairo, cumo an causo de queda [[acidente|acidental]] na [[auga]].<ref>[http://www.saudeanimal .com.br/gato1.htn ''L Gato doméstico'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Assi cumo ls perros, ls gatos son [[digitígrado]]s: andan diretamente subre ls [[dedo]]s; ls [[uosso]]s de las sues [[pata]]s cumponen la parte mais baixa de la porçon besible de las [[pierna]]s. San capazes de passos percisos, colocando cada pata diretamente subre la pegada deixada pula anterior, menimizando l rugido i ls trilhos besibles.<ref name="CATANATOMY"/>
=== Alimentaçon ===
[[Fexeiro:Moxy the infant kitten being bottle-fed.jpg|thumb|200px|Gato recén-nacido sendo alimentado la [[leite]].]]
Ls gatos, cumo caçadores, alimentan-se de [[anseto]]s, pequeinhas [[abes]] i [[roedor]]s. Ls gatos nó-domesticados, abandonados i sin duonho, ó gatos domesticados que se alimenten libremente, cunsumen antre 8 a 16 refeiçones por die. Anque desso, ls animales adultos puoden adatar-se a solo ua refeiçon por die.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=UTArAAAAYAAJ Nutrient Requirements of Cats]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. National Academies Press. Pg 1. ISBN 978-0-309-03682-5</ref> Biologicamente, ls gatos son classeficados cumo animales [[carníboro]]s, tenendo la sue [[fesiologie]] ourientada pa l'eficiéncia ne l processamiento de [[chicha]], cun cunsequente auséncia de porcessos eficientes pa la digeston de [[begetal|begetales]].
Ls gatos nun porduzen la sue própia [[taurina]] (un [[ácido ourgánico]] eissencial). Cumo essa sustáncia stá persente ne l tecido muscular de ls animales, l gato percisa se alimentar de chicha para subrebibir. Assi, ls gatos apersentan [[diente|dentiçon]] i [[apareilho digestibo]] specializado para processamiento de chicha. L [[antestino]] diminuiu de stenson al longo de l'eiboluçon para quedar solo culs segmientos que melhor processan las [[proteína]]s i [[gordura]]s d'ourige animal.<ref>{{cite journal |outhor=Zoran DL |title=The carnibore cunnetion to nutrition in cats |journal=Journal of the Amarican Beterinary Medical Association |belume=221 |issue=11 |pages=1559–67 |year=2002 |doi=10.2460/jabma.2002.221.1559 |url=http://www.catinfo.org/zoranes_article.pdf |format=PDF }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'apareilho digestibo lemita seriamente la capacidade de ls gatos de [[digeston|digerir]], [[metabolismo|metabolizar]] i [[absorçon (fesiologie)|absorber]] nutrientes d'ourige begetal, bien cumo ciertos [[ácido graxo|ácidos graxos]].
La taurina ye rala an plantas, mas relatibamente abundante ne ls [[tecidos animales|tecidos de ls animales]], sendo un [[aminoácido]] de grande amportança pa la [[salude]] de ls uolhos de ls gatos, de modo que la deficiéncia dessa sustáncia puode causar ua [[degeneraçon macular]], na qual la [[retina]] sofre çtruiçon lenta i gradual, podendo causar ua [[cegueira]] eirrebersible ne l'animal.
[[Fexeiro:Cat and mouse.jpg|thumb|squierda|200px|L'eiboluçon tornou ls gatos eicelentes caçadores.]]
Anque de la fesiologie de l gato ser eissencialmente ourientada pa l cunsumo de chicha, ye quemun que ls gatos cumplementen la sue dieta carníbora cula angeston de pequeinhas cantidades de [[yerba]]s, [[fuolha (botánica)|fuolhas]], [[Plantae|plantas domésticas]] ó outros eilemientos d'ourige begetal. Ua teorie sugere qu'este cumportamiento ajuda ls gatos la [[regurgitaçon|regurgitar]] an causo de defícel digeston; outra teorie apunta qu'angerir pequeinhas doses de begetales fornece fibras i minerales dibersos, nun persentes nua dieta sclusibamente carníbora. Neste cuntesto, ye neçaira prudéncia als duonhos de ls gatos porque alguas plantas puoden ser [[beneno]]sas pa ls animales.<ref name=UFLA>[http://www.eiditora.ufla.br/BolExtensao/pdfBE/bol_43.pdf ''Maneijo de Gatos'' UFLA]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Las fuolhas d'alguas speces de [[lírio]]s puoden causar dano ne ls [[rin|rines]], que puode mesmo ser fatal; tamien las plantas de l género ''[[Philodendron]]'' son benenosas pa ls gatos.<ref>{{Citar web| url = http://www.cfainc.org/articles/plants.html | títalo = Plants and Your Cat | publicado = The Cat Fanciers' Association, Anc. | acessodata = 2007-05-15}}</ref> Outro eisemplo ye l de l [[abacateiro]], de l qual alguas partes son [[antoxicaçon|tóxicas]], mas cujo fruito (sceto l carunha) ye un angrediente an bárias marcas de quemido para gatos.<ref>{{Citar web| url = http://www.breders-choice .com/cat_porduts/abodermcat.htn | títalo = AboDern Natural Premiun Cat Fod | acessodata = 13-jan-2009}}</ref>
Ls gatos son bastante seletibos an sue alimentaçon, l que puode ser decorriente, pul menos an parte, de la mutaçon que causou a la spece la perda de la capacidade de detetar l sabor doce ne ls alimientos. Anque eisigentes, percisan alimentar-se custantemente, pus, de modo giral, nun tolírun mais de 36 horas d'ayuno sin que ls sous rines sofran algun risco de dano.<ref>{{Citar web
|url=http://www.stension.org/pages/Fat_Cats_are_Predisposed_to_Liber_Porblems
|títalo=Fat Cats are Predisposed to Liber Porblems - eXtension
|publicado=www.stension.org
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
L gato eisibe algua preferéncia pula planta zeignada por [[nepeta]], popularmente coincida cumo ''yerba-de ls-gatos'', ó ''catnip''. Muitos gatos gustan de comer esta planta, que ten eifeitos dibersos ne l sou cumportamiento, anquanto outros solo rasteijan subre esse begetal i brincan cun sues fuolhas i flores.<ref>{{cite journal |outhor=Grognet J |title=Catnip: Its uses and effets, past and persent |journal=Can. Bet. J. |belume=31 |issue=6 |pages=455–456 |year=1990 |month=júnio |pmid=17423611 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/picrender.fcgi?artid=1480656&blobtype=pdf }}{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls gatos tamien puoden sofrer de çtúrbios alimentares dibersos. Alguns cuntraen ua malina chamada [[pica (trastorno)|pica]],<ref>[http://www.bmth.ucdabis.edu/home/beh/feline_behabior/pica.html ''Pica: The Un-fenicky Feline'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> que cunsiste nun trastorno que ls ampele a mastigar oubjetos alhenos la sue dieta, tales cumo [[tierra|tierra]], [[plástico]], [[papel]], [[lana]], [[carbon]] i outros materiales, l que puode ser peligroso pa la sue própia subrebibéncia, dependendo de la [[toxicidade]] desses materiales.<ref name="UFLA"/>
L meio d'alimentaçon mais recomendado pa ls gatos domésticos ye l cunsumo libre, ó seia, debe-se percurar deixar l'alimiento a la buntade pa l'animal al longo de l die. Essa prática ten la bantaige de diminuir l [[pH]] de la [[urina]], eibitando, desse modo, la formaçon de [[cálclo renal|cálclos renales]]. Inda assi, alguns [[medecina beterinária|beterinairos]] questuman recomendar que l duonho cuntrole la cantidade d'alimiento angerida, ouferecendo al gato porçones lemitadas, bisando eibitar que l'animal quede cun [[oubesidade|subrepeso]].<ref>[http://www.guabi .com.br/pet/gatos/dicas.asp?codigo=51 ''Cumo alimentar sou gato'']{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Cumportamiento ===
[[Fexeiro:White Cat Nursing Four Kittens.jpg|thumb|squierda|200px|Ua gata amamentando sous filhotes.]]
L [[caráter|temperamiento]] de ls filhotes barie cunforme la niada i la [[socializaçon]]. Ls gatos de pul cúrtio tenden a ser mais magros i fesicamente mais atibos, anquanto ls gatos de pul cumprido tenden a ser mais pesados i letárgicos. Antretanto, la maiorie de ls gatos partilha un mesmo cumportamiento: son stremamente [[curjidade|curjidosos]]. Nun ye por acauso qu'eisiste un dezido popular que diç "''La curjidade matou l gato''". Quando abandonados an árias remotas, loinge de la sociadade houmana, filhotes de gatos puoden cumberter-se al meio de bida salbaige, passando la caçar pequeinhos animales para subrebibir.<ref name="hsus.org">''Feral Cats: Frequently Asked Questiones'' - Houmane Society of the United States [http://www.hsus.org/pets/issues_affeting_our_pets/feral_cats/feral_cats_frequently_asked_questiones.html#1_What_is_la_feral_cat]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La spetatiba de bida dun gato de rue ye de solo trés anhos. Yá un gato que seia cuidado por houmanos puode superar ls 20 anhos d'eidade.<ref name="Curjidades subre ls gatos">[http://gatos-i-gaticos.portales.ws/curjidades.html ''Curjidades subre ls gatos'']</ref> L gato ne l stado [[salbaige]] ye un animal mui social, chegando a stablecer quelónias mais ó menos hierarquizadas. Ten un [[anstinto]] natural de caça. Mesmo quando domesticados, ls machos tenden a marcar l sou território cun [[urina]]. Ls gatos possuen un cérebro bastante eiboluído, sendo capazes de sentir emoçones. Puoden sofrer dibersos çtúrbios psicológicos, tales cumo [[strisse]] i [[depresson nerbosa|depresson]]. Assi cumo un ser houmano, quando stressados, tenden a tener un cumportamiento [[neurose|neurótico]].<ref name="CBDSG"/>
Esses animales questuman [[cópula (biologie)|copular]] solamente quando la [[fémea]] entra ne l [[cio]]. Este puode ocorrer bárias bezes al longo dun [[anho]] i dura aprossimadamente ua [[sumana]]. L macho percura cercar la fémea, que tenta rejistir al mássimo a la cópula. Se l macho ye hábil, el cunseguirá mordé-la na parte posterior de l [[cachaço]], eimobelizando-la. Até cunseguir esso, ye quemun que ls dous solten miados altos, defrentes de l miado usual. La [[penetraçon]] ye dolorosa. La cópula stimula l'ampeço de l porcesso de [[obulaçon]] de las fémeas: eilhas ténen sensores nerbosos que, cula delor, atiban l porcesso. Desse modo, poucos [[óbulo]]s son perdidos.<ref name="CATANATOMY"/>
[[Fexeiro:Gatos an cria.JPG|thumb|squierda|200px|La mai amamenta la sue cria.]]
Sue [[belheç]] ocorre de forma abruta, nun sendo gradual cumo l'houmana. Dura aprossimadamente un anho i finda cula [[muorte]]. Ye possible que l gato tenga malinas típicas de l'eidade abançada, cumo [[cachon (malina)|cachon]] i perda [[olfato|olfatiba]]. Nesta fase, l'animal giralmente drume durante to l die, mostrando stremo cansaço i fraqueza muscular.<ref name=GERIATRIA>{{Citar libro|títalo=Geriatria i Gerontologie de l Perro i Gato|outor=Hoskines, Johnny D.|local=San Paulo|eiditora=Ruoca |léngua=Pertués|anho=2008|id=ISBN 978-85-7241-734-1|Páiginas=448}}</ref>
Las fémeas apersentan un temperamiento bariable: puoden simular eignorar sou duonho, dar atençon a el, ronronar ó fugir sin rezon aparente. L cumportamiento de ls gatos depende de cada andibíduo, de l momiento de l die i até mesmo de las [[clima|cundiçones climáticas]]. Anquanto un felino puode ser mui sociable, l'outro puode ser cumpletamente arisco. Alguns gatos quedan agitados i abersos al cuntato cun houmanos a la nuite. Inda ye possible ouserbar qu'alguns desses animales quedan agitados quando ua tempestade stá por benir, outros adotan ua posiçon defensiba, an que quedan deitados culas patas recolhidas, aguardando l'ampeço de la [[chuba]]. Debido la bariaçones custantes an sou humor, ye possible dezir que, na maiorie de las bezes, l temperamiento dun gato ye amprebesible. An alguas ocasiones, un gato filhote puode apersentar bariaçones d'einergie, quedando alguas bezes mais calmos, outras mais agitados. Gatos adultos manténen-se calmos por mais tiempo que gatos pequeinhos, por séren maiores i mais pesados.<ref name="ECB"/>
==== Higiene ====
Ls gatos son animales mui higiénicos, sendo que passan muitas horas por die cuidando de la limpeza de sous puls. Para esso, outelizan la superfice áspara de sues [[léngua]]s para remober partículas de pó i sujeira. Debido al modo que tratan de la sue higiene, lambendo-se i angerindo mui puls, ls gatos eibentualmente regurgitan esse material na forma de pequeinhas bolas cuntendo suco gástrico i material piloso.<ref name="Higiene">[http://bicharada.net/animales/topicos.php?bid=21 ''Gatos: l'higiene'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Outro aspeto caratelístico de l'higiene desses felinos ye l fato de anterrar la sue [[urina]] i [[merda]], eibitando assi que l'oulor denuncie sue persença a ua possible presa ó predador. Cun esso, quando l gato ye criado an locales sin la persença de tierra sposto, hai la necidade de se manter ua caixa cun [[arena sanitária]] a la sue çposiçon, sendo qu'anstintibamente el eirá outelizá-la pa l çcarte de sous resíduos fesiológicos. Alguns fabricantes çponibelizan arenas perfumadas para eliminar l'oulor fuorte que sues merda poderien deixar nun ambiente cerrado (casas i apartamientos).<ref name="Higiene2">[http://casa.hsw.uol .com.br/domesticacao2.htn ''Cumo ansinar sou animal a fazer las necidades ne l lugar cierto '']{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Ciclo biológico ===
==== Reproduçon ====
L gato apersenta bários ciclos reprodutibos al longo de l'anho, que puoden durar de 4 a 7 dies. Durante esse período, las gatas mian mais frequentemente i bários gatos puoden lutar por ua mesma fémea ne l [[cio]]; l bencedor ganha l dreito de copular. Inda que la fémea, la percípio, rechace la [[relaçon sexual]], eilha acaba aceitando l macho. Depuis de la cópula, la fémea se limpa i puode quedar mui biolenta até que tremine to l'ato de l'acasalamiento, ua beç que l ciclo se repita. Las gatas puoden tener cada óbulo fecundado por un macho defrente, tenendo assi, na mesma niada, filhotes de pais defrentes.<ref name="UFLA"/>
Las gatas alcançan la maturidade sexual antre 4 a 10 meses d'eidade, i ls gatos antre 5 a 7 meses passado l nacimiento. La gestaçon dura de 63 a 65 dies, aprossimadamente i puode gerar dun a uito filhotes.<ref name="UFLA"/> Ls recén-nacidos dében manter-se cula mai por 60 dies, yá qu'anton l gatico yá terá recebido ls nutrientes necessairos. Separá-los antes desse período serie un erro, debido a la possibelidade de qu'eilhes morran por falta d'alimentaçon adequada. Puode-se sterelizar ls gatos, procedimiento normalmente rializado an machos antes qu'eilhes comecen a marcar território; esto debe eibitar qu'eilhes perpetuen esse cumportamiento al longo de sues bidas.<ref name="CATANATOMY"/>
==== Caratelísticas genéticas ====
L gato apersenta 38 [[cromossomo]]s i son coincidas cerca de 200 [[patologie]]s associadas, muitas deilhas quemuns als seres houmanos. L porjeto "Genoma de l Gato", de l ''Laboratory of Genomic Dibersity'', pretende çcubrir sou genoma.<ref>[http://home.ncifcrf.gob/cr/lgd/cumparatibe_genome/catgenome/andex_m.asp ''Cat Genome Porjet '' Laboratory of Genomic Dibersity]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Cat Eyes.jpg|thumb|dreita|200px|Gata cun [[heiterocromie]], anomalia genética na qual l'andibíduo ten un uolho de cada quelor.]]
Eesiste ua fé de que ls gatos brancos d'uolhos azules son xordos, la nun ser que téngan un uolho de cada quelor, caratelística coincida por [[heiterocromie]], cujos portadores son chamados [[Gato d'uolho ímpar|gatos d'uolhos ímpar]]. Esto stá cierto an parte, yá qu'hai ua maior porbabelidade de gatos cun essas caratelísticas físicas séren tamien xordos, mas este fato nun ye detreminante.<ref name="ECB"/>
A quelor branca de l gato se debe a l'auséncia de [[melanina]] an sue [[piel]] i [[pul]]s. Hai quatro modos dun gato ser de la coloraçon branca "sólida": ser [[homozigótico]] pa l [[alelo]] ca ([[Albenismo|albino]] d'uolhos azules); ser homozigótico pa l'alelo c (que ye albino d'uolhos burmeilhos); ser homozigótico pa l'alelo S (mancha branca); ó tenr l'alelo w (de l gene branco dominante) ne l sou [[cariótipo]].
L gene de la [[xordeira]] ye própio de ls gatos brancos, chama-se alelo w, i ye l causador de la coloraçon branca i de la xordeira ne ls gatos. Nin todos ls gatos brancos son xordos, solo l son ls qu'apersentan l tal gene. L gene w faç cun que l gato seia branco, inda que sous genes dígan qu'el ye un gato scuro; este gene ten la peculiaridade de "mascarar" l resto de las coloraçones para fazé-los brancos.<ref name="CATANATOMY"/> Para alhá desso, estes gatos solo ten ls uolhos azules ó berdes. Outra caratelística genética ye l fato de, an alguns animales, ls caneiros de la mandíbula anferior séren proeminentes, semelhantemente al ouserbado ne ls [[fóssil|fósseis]] de l [[tigre-dientes-de-sabre]].<ref name="ECB"/>
=== Pelaige ===
[[Fexeiro:GataDoméstica.jpg|thumb|squierda|200px|Ua gata de pelaige tricolor.]]
An respeito a las quelores, ls gatos puoden tener ua única coloraçon, cumo ls cumpletamente brancos ó negros, que solo ten [[pul]]s cuntrastantes soltos an alguas partes de l cuorpo. Tamien puoden tener dues quelores, cumo l branco i negro (típico ''gato-baca''), branco i laranja, pardo i branco, ó cinza i branco. Puoden tenr un padron de quelores tigrado an laranja, pardo i branco; an tones cinza i alaranjados (gatos romanos), cul pul dua solo quelor an to la sue stenson ó de dous tipos de quelores (las stremidades defrentes de l resto de l cuorpo). Tamien puoden tener un padron de quelor siamés cun quelores mais scuras na face, rabo, patas i oureilhas. Outro tipo de coloraçon ye a tricolor, cumo, por eisemplo, branco, laranja i negro. Las gatas questuman tener ls puls mais lustrosos i brilhantes de l que ls machos, an contra partida eilhas questuman soltar mais puls de l que ls gatos, percipalmente ne ls períodos de l'ampeço de l cio. Ls gatos tricolores ó d'até quatro quelores son normalmente fémeas; quando son machos, son stéreis. An cuntrapartida, ls gatos romanos laranjas son an sue maiorie machos, mas ye possible deparar-se cun fémeas. L tipo de pul bai zde l mui cúrtio (cumo l [[Sphynx]], cujo pul ye quaije ambesible), l crespo (ne l causo de l [[Debon rex]]), l pul cúrtio normal cun ua quelor solamente ó cun puntas d'outras quelor, l pul semi-longo, até l pul mais longo procedentes de las cruzas cul Bosque de la Noruega, persa ó qualquiera outra raça de pul longo.<ref name=Manual>{{Citar libro|títalo=Gato: manual de l propiatairo|outor=Brunner, David;Stall, San |local=San Paulo|eiditora=Giente|léngua=Pertués|anho=2006|id=ISBN 85-7312-484-9|páiginas=208}}</ref>
=== Sentidos ===
Muitos [[Zologie|zoólogos]] acraditan que ls gatos son ls mais sensitibos de ls mamíferos.{{Carece de fuontes|data=dezembre de 2012}} Anquanto sou [[olfato]] i [[oudiçon]] puoden nun ser tan aguçados quanto ls de ls perros, la [[bison]] altamente apurada, oudiçon i olfato subre-houmanos, cumbinados cul [[paladar]] i sensores táteis altamente zambolbidos, corroboran cun esta heipótese.<ref name="Manual"/>
==== Bison ====
[[Fexeiro:WhiteCat.jpg|thumb|squierda|200px|Gatos ténen la bison mui nítida.]]
Medir i classeficar ls sentidos de ls animales puode ser defícel, percipalmente por que nun eisisten meios splícitos de quemunicaçon antre l'oubjeto de l teste i l'eisaminador. Antretanto, testes andican que la bison aguçada de ls gatos ye largamente superior ne l [[nuite|período noturno]] an cumparaçon als [[houmano]]s, mas menos eficaç durante l [[die]]. Ls uolhos de ls gatos possuen l [[tapetun lucidun]], ua nembrana posicionada drento de l [[globo ocular]] que restimula la retina al refletir la [[luç]] na cabidade.<ref name="gatoberde .com.br">{{Citar web
|url=http://www.gatoberde .com.br/gatoberde/02_00.asp?menu_cod=139&menu_cod_pai=133
|títalo=Gato Berde - http://www.gatoberde .com.br
|publicado=www.gatoberde .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Anquanto este artifício melhora la bison noturna, parece reduzir l'acuidade bisual na persença de luç abundante. Quando hai muita luminosidade, la [[aluna]] an formato de fenda fecha-se l mássimo possible, para reduzir la cantidade de luç a atingir la [[retina]], l que tamien resguarda la noçon de perfundidade. L ''tapetun'' i outros macanismos dan als gatos un limiar de deteçon de luminosidade siete bezes menor que la de ls houmanos.<ref name="sentidos">
{{Citar web
|url=http://www.osgatos.com.br/sentidos.html
|títalo=Sentidos de ls gatos
|publicado=www.osgatos.com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
Ls gatos ténen, an média, campo bisual cun abiertura stimada an 200°, contra 180° de ls houmanos, cun subreposiçon binocular mais streita que la de ls houmanos. Cumo an muitos predadores, ls uolhos quedan posicionados na parte fruntal de la cabeça de l'animal, ampliando la noçon de perfundidade an detrimiento de l'anchura de l campo de bison.<ref name=OGEANEIDSG>{{Citar libro|títalo=L Gato: antendendo las necidades i anstintos de sou gato|outor=Hofmann, Heilga|local=San Paulo|eiditora=WMF |léngua=Pertués|anho=1997|id=ISBN 85-336-0667-2|Páiginas=175}}</ref>
L campo de bison depende percipalmente de l posicionamiento de ls uolhos, mas tamien puode star relacionada cula custruçon de ls uolhos. Al ambés de la [[fóbea]], que dá als houmanos eicelente bison central, ls gatos ténen ua faixa central marcando l'anterseçon binocular. Aparentemente, ls gatos cunseguen defrenciar [[quelor]]s, especialmente a la cúrtie çtáncia, mas sin sutileza apreciable, an tenermos houmanos. Ls gatos tamien possuen ua terceira nembrana protetora de ls uolhos, la [[nembrana nititante|nembrana de nitaçon]], que ye l'ato d'ancerrar ls uolhos anstintibamente na persença de luç antensa. Essa nembrana fecha an parte quando l'animal stá [[malina|doente]]. Se l gato mostra frequentemente essa terceira [[pálpebra]], ye un andicatibo de malina.<ref name="GERIATRIA"/>
==== Oudiçon ====
[[Fexeiro:Katzenohr seitlich.JPG|thumb|Right|200px|L formato de las oureilhas de ls gatos ajuda-los l'eidantificáren cun percison la fuonte de ls [[sonido|sonidos]].]]
Ls seres houmanos i ls gatos ténen lemites similares d'oudiçon an baixa frequéncia, que dében rondar ls 20 Hç. Yá na scala d'alta frequéncia, ls gatos ténen ampla bantaige, alcançando ls 60 kHç, superando até mesmo ls [[perro|perros]]. Ls gatos puoden oubir até dues [[oitaba]]s arriba de ls houmanos (20 kHç) i meia oitaba para alhá de ls perros. Quando detetan un [[sonido]], las oureilhas de l gato eimediatamente buoltan-se pa l [[rugido]]. Ls gatos puoden percisar cun borda d'erro de 7,5 cn la localizaçon dua fuonte sonora a un metro de çtáncia.<ref name="gatoberde .com.br"/>
Trinta i dous músclos andebiduales na oureilha ls permiten oubir direcionalmente. Ls gatos puoden mober ua oureilha andependientemente de l'outra. Defrentemente de ls houmanos, ls gatos ténen sue oureilha cubierta anterna i sternamente por puls. Quando stá enojado ó atemorizado, l gato anstintibamente abaixa las oureilhas para trás de la cabeça, cobrindo sous canhales auditibos. Juntamente cun esta açon, arrepia sous pélos, coloca las [[garra]]s para fura i eimite un sonido amenaçador cula boca, deixando ls dientes a la mostra.<ref>[http://www.hgtb.com/hgtb/ah_pets_care_health/article/0,1801,HGTB_3152_1380540,00.html ''Understanding Cats'']</ref>
==== Tato ====
Ls gatos giralmente apersentan ua dúzia de [[bibrissa]]s, çpostas an quatro fileiras subre ls [[lábio]]s superiores, las bibrissas dessa region an particular son quemumente chamadas coletibamente de [[bigote]], alguns nas bochechas, tufos subre ls [[uolho]]s i ne l queixo. Ls [[Sphynx]] - gatos quaije sin [[pul]]s - puoden tener bigotes normales, cúrtios ó nin sequiera apersentá-los. Ls bigotes auxelian na nabegaçon i [[tato]]. Puoden detetar pequeinhas bariaçones nas corrientes d'aire, possibelitando al gato çcubrir oustruçones sin bé-las, facelitando l çlocamiento na [[penumbra]]. Las fileiras mais eilebadas de ls bigotes moben-se andependientemente de las anferiores para mediçones inda mais percisas.<ref name="sentidos"/>
Specula-se que ls gatos puoden preferir guiar-se puls bigotes specializados que dilatar las [[aluna]]s na totalidade, l que reduç l'halbelidade de focar oubjetos próssimos. Esses puls tamien alcançan aprossimadamente la mesma anchura de l cuorpo de l bicho, permitindo-lo julgar se cabe an detreminados spácios.<ref name="sentidos"/>
L posicionamiento de ls bigotes ye un buono andicador de l [[humor]] de l felino: apuntados para frente, andican curjidade i tranquelidade; colados al [[Face|rostro]], andican que l gato assumiu ua postura defensiba i agressiba. Recentes studos de retratos anfrabermelhas de gatos caçando demunstran qu'eilhes tamien outelizan sous [[bigote]]s para detreminar se la presa mordida yá stá muorta. Ouserba-se nas fotos que, al aplicar la mordida fatal a la [[predaçon|bítima]] i mais tarde a manter apertada antre las [[mandíbula]]s, sous bigotes "abraçan" ó rodeian cumpletamente l cuorpo de la presa para detetar ua possible mínima bibraçon cumo senhal de que la caça inda puoda star cun bida. Cré-se qu'este fenómeno ye ousado para proteger l própio cuorpo de l [[felino]], porque muitas de sues bítimas, cumo ls [[rato]]s, inda puoden mordé-lo i/ó lesioná-lo, se l predador las lieba a la [[boca]] quando inda stan cun bida.<ref>[http://www.cesaho.com.br/biblioteca_virtual/arquivos/arquivo_298_cesaho.pdf ''Ls sentidos de l gato'']</ref>
==== Paladar ====
[[Fexeiro:Cat tongue macro.jpg|thumb|dreita|200px|Ls gatos ténen olfato i paladar mui aguçados.]]
Ua curjidade subre l paladar de ls gatos ye que, d'acuordo cula eidiçon [[Stados Ounidos|norte-amaricana]] de la [[National Geographic]] (de [[8 de dezembre]] de [[2005]]), eilhes nun son capazes de saborear l [[gusto|doce]], por falta de recetores desse tipo. Alguns cientistas acraditan qu'esso se debe a la dieta de ls gatos ancluir quaije que sclusibamente alimientos ricos an [[proteína]]s, ambora seia ancierto se essa ye la causa ó l resultado dessa falta de células adatadas.<ref name="GERIATRIA"/>
Antretanto, atrabeç de l'ouserbaçon de gatos domésticos, percebe-se que, ua beç que séian ouferecidos [[guloseimas|doces]], eilhes parécen gustar, ambora nun seia saudable deixá-los comer tales guloseimas, pus puoden causar scessiba fermentaçon drento de l'apareilho digestibo, gerando [[flatuléncia|gases]] i [[cólica]]s çcunfortables ne l'animal.<ref name=DOENCAS>{{Citar libro|títalo=Malinas de l Gato i sou Tratamiento|outor= Muller, Ulrike i Muller, Alfred|local=Pertual|eiditora=Persença |léngua=Pertués|anho=1997|id=ISBN 972-23-2185-4|páiginas=166}}</ref> Inda que nun reconheçan l gusto doce, esses animales apersentan grande sensibelidade als sabores [[ácido]]s, [[salgado (paladar)|salgados]] i [[amargo]]s, l que ls torna animales mui eisigentes quanto al paladar de ls alimientos que les son ouferecidos, podendo recusar la refeiçon fornecida, causo noten algo d'errado an sou sabor.<ref name=Royal>{{Citar web
|url=http://publicationes.royalcanin .com/renboie.asp?type=1&cid=107438&id=102377&cun=23&animal=2&lang=6&session=3020805
|títalo=L paladar ne l gato
|publicado=publicationes.royalcanin .com
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
==== Olfato ====
Un gato doméstico ten l'olfato 14 bezes mais potente<ref>[http://cats.about.com/cs/felineanatomy/la/catsnose_scent.htn ''The nose knows'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i dues bezes mais células recetoras que ls houmanos, antoce, podendo sentir [[odor]]s de ls quales un ser houmano nin sequiera registra. Para alhá desso, ls gatos possuen un uorgon sensorial ne l cielo de la boca chamado [[bomeronasal]] ó uorgon de Jacobson, qu'atua cumo un uorgon olfatorial auxeliar. Quando l gato franze la face, baixando la [[mandíbula]] i spondo parte de la [[léngua (anatomie)|léngua]], stá abrindo la passaige d'aire pa l bomeronasal. Esse olfato apurado faç cun que ls gatos téngan un paladar tamien mui apurado, l que ls torna stremamente eisigentes an relaçon a la comida, de modo que raramente aceiten restos de l'alimentaçon de ls houmanos.<ref name="gatoberde .com.br"/>
=== Ambelhecimiento ===
[[Fexeiro:Old Persian Cat MUCA2 2004.jpg|thumb|squierda|200px|Ambora nun apersenten muitos senhales sternos d'ambelhecimiento, ls gatos ténen la salude fragelizada nessa etapa de sues bidas.]]
Inda qu'apersenten poucos senhales sternos decorrientes de l'ambelhecimiento, cul abanço de l'eidade, ls gatos apersentan mudanças fesiológicas seneficatibas qu'afetan sou metabolismo, tornando-los mais suscetibles i bulnerables als ataques de dibersas malinas, cumo porblemas na piel, uolhos, oubidos, olfato i paladar.<ref name="UFLA"/><ref name="DOENCAS"/><ref name="Royal"/> Puoden tamien apersentar fragelidade ne ls [[uosso]]s i zambolber [[tumor]]s i [[Cáncaro (tumor)|cánceres]]. Normalmente, ls andibíduos mais idosos apersentan [[letargie]], diminuiçon de l'apetite i emagrecimiento, culminando na ansuficiéncia d'uorgones bitales cumo [[ansuficiéncia renal|rines]], [[ansuficiéncia heipática|fígado]] i [[ansuficiéncia cardíaca|coraçon]], l que puode liebar l'animal al óbito.<ref name="UFLA"/><ref name="Belhinho">{{Citar web
|url=http://www.nutrikao .com.br/andex.php?menu=home&id_catadorie=120&id_subcategoria=130
|títalo=Nutrikon - Cuidados cul belhinho
|publicado=www.nutrikao .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
Ls gatos que biben sob cuidados d'houmanos puoden bibir mais de 20 anhos. Para qu'atinjan tal eidade, recomenda se que, a partir de ls uito anhos d'eidade, esses animales séian submetidos a un tratamiento defrenciado, ambolbendo alimentaçon defrenciada, cunsultas beterinárias i eisames de salude regulares.<ref>[http://bichanosonline .com.br/artigo/2008/02/28/belheç ''Belheç'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cuidados gerales dében ser antensificados nessa fase, subretodo l [[higiene|asseio]] culs dientes, que dében ser limpos i anspecionados semanalmente. Ls uolhos i oubidos tamien dében ser focos de cuidados speciales, pus esses uorgones ban, als poucos, tornando-se menos eficazes. Se l gato stubir cula sue bison prejudicada, debe-se eibitar la mudança de la localizaçon de ls sous pertences, cumo cama, [[liteira (gatos)|caixa d'arena]] i basilhas de [[auga]] i comida, pus l'animal poderá cuntinar outelizando esses itenes, zde que steia acostumado al local adonde normalmente stan anstalados. Quanto a l'alimentaçon, debe-se stimular un oumiento ne l númaro de refeiçones, pus l gato passará a tener menos apetite i, por bias desso, comer an menores porçones.<ref name="UFLA"/>
Debido la reduçon na cantidade d'alimientos angeridos i a las mudanças fesiológicas decorrientes de la [[belheç|eidade mais abançada]], l nible d'einergie çponible diminuirá i l'animal nun terá mais tanta çposiçon para brincadeiras. Inda assi, sabe-se que gatos idosos aprecian la cumpanha de ls houmanos, debendo ser tratados cula mesma alegrie, dedicaçon i carinho çpensados an sue [[mocidade (eidade)|fase jubenil]].<ref name="UFLA"/>
== Quemunicaçon ==
{{Artigo percipal|[[Anteligéncia an gatos]]}}
Ls gatos cunseguen quemunicar-se de forma bastante eficaç, seia cun houmanos ó cun outros seres de sue spece. Studos de la [[anteligéncia]] an gatos ténen demunstrado que tales animales son dotados dun aparato [[cognitibo]] capaç de les propiciar dibersas açones, que puoden ser cumprendidas cumo senhales d'anteligéncia.<ref>''Gatos son anteligentes?'' Rebista Perros & Cia, m. 331, dezembre de 2006 [http://www.caocidadao .com.br/artigos_gatos.php?id=42]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L [[cérebro]] destes animales apersenta struturas cumplexas que possibelita-les zambolber ua spece de lenguaige, quemunicando-se por meio de miados, ronronares, bufos, gritos i lenguaiges corporales.<ref name="OGEANEIDSG"/><ref name=PENSAM>[http://www.etoxtr .com/t/pets/?p=2908 ''Ls gatos pensan?'']{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L'abançada strutura de l cérebro faç cun qu'esses felinos séian frequentemente outelizados cumo [[Teste cun animales|animales spurmentales]], tenendo an bista qu'esse uorgon apersenta strutura mui similar àquela ouserbada ne l [[cérebro houmano]]. Pesquisas andican que, tanto ne l'home quanto ne l gato, l mesmo setor cerebral ye l respunsable pula eisisténcia de defrentes emoçones.<ref name="PENSAM"/><ref>[http://mios_i_miaus.web.simplesnet .pt/curjidades.htn ''Curjidades subre gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Miado ===
{{Artigo percipal|[[Miado]]}}
L {{Audio|Felis_silbestris_catus.ogg|miado}} ye l sonido típico que carateriza l gato. Ye trascrito [[onomatopeia|onomatopeicamente]] cumo "miau" an [[léngua pertuesa|pertués]] (an dibersas outras lénguas apersenta grafie semelhante, cumo "meow", "miaow", "maw", etc.)
Defrentemente de l [[ronronar]], l miado ten un sonido mais agudo i audible a ua grande çtáncia. La [[pronúncia]] desta chamada barie seneficatibamente, dependendo de sou propósito. Usualmente, l gato bocaliza andicando [[sofrimiento]], solicitando atençon houmana (por eisemplo, para ser alimentado), ó cumo ua [[saudaçon]]. Alguns [[bocalizaçon|bocalizan]] scessibamente, anquanto qu'outros raramente mian. Dependendo de la raça, son capazes d'eimitir cerca de 100 tipos de bocalizaçones defrentes,<ref>[http://fameliapet.uol .com.br/gatos/curjidades/curjidades_ostiposdemiado.htn Ls tipos de miados]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ancluindo sonidos que se assemelhan a la lenguaige houmana. Ls machos possuen bocalizaçon mais fuorte i grabe que las fémeas i la spece doméstica questuma miar mui mais de l que la [[animal salbaige|salbaige]], yá que ye la percipal forma qu'eilhes ténen de chamar l'atençon de sous duonhos.<ref>[http://arcadenoe.sapo .pt/artigo/gatos_ruidosos_/285 ''Gatos ruidosos: cuntrolar l miar scessibo'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Ronrono ===
{{Artigo percipal|[[Ronron]]}}
L gato giralmente ronrona quando se ancontra nun stado de calma, prazer ó sastifaçon. Antretanto, puode ronronar quando stá se sentindo [[angústia|angustiado]], [[afliçon|aflito]] ó cun [[delor]]. Ronrona na persença d'outros gatos ó, se inda filhotes, na persença de la mai - por eisemplo. Eesisten muitas teories que splican l'ourige deste sonido, ancluindo bibraçon de las falsas [[cuordas bocales]] quando anspiran ó spiran, l sonido de l [[sangre]] circulando pula [[artéria aorta]], ressonáncia direta ne ls [[pulmones]], antre outras. Atualmente, acradita-se que l ronronar ye l resultado d'ampulsos rítmicos porduzidos por sue [[laringe]]. Quando un gato eimite l caratelístico sonido de sastifaçon, ye possible sentir sue gorja bibrar. Drento de la gorja, juntamente culas cuordas bocales, l gato ten un par de struturas chamadas pregas bestibulares. Alguns pesquisadores acraditan qu'essas pregas bibran quando l gato ronrona.<ref name="OGEANEIDSG"/>
Inda assi, hai quien diga que las pregas bestibulares nada ténen a ber cula bibraçon de la laringe, relacionada a esse ronronar.<ref name="Ronronar">[http://www.osgatos .com.br/ronronar.htn Ronronar]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'ourige anton starie nun oumiento momentáneo na turbuléncia de l sangre ne l sistema circulatório de l gato. Esta turbuléncia serie mais antensa quando l sangre ye zbiado para ua bena scepcionalmente ancha, situada ne l peito de l'animal. Quando ls músclos al redror desta bena se cuntraen, las bibraçones probocadas pula turbuléncia son amplificadas pul [[diafragma (músclo)|diafragma]], antes de subiren pula [[traqueia]] i ressoáren na cabidade sinusoidal. Essa bibraçon faç cun que l gato libere [[andorfina]], causando ua sensaçon anstantánea de bien-star. Ye eibidente que l ronronar eisige pouca einergie por parte de l'animal, ua beç que ls felinos puoden porduzir tal sonido por bários minutos cunsecutibos.<ref name="Ronronar"/>
=== Outros sonidos ===
La maiorie de ls gatos bufa ó grunhe quando stá an peligro. Alguns puoden gorjear, quando ouserban ua presa ó spressando antresse a un oubjeto próssimo. Quando esse sonido ye dirigido a ua presa fura d'alcance, nun se sabe se ye cula antençon d'apersentar un bruído amenaçador, ua spresson de frustraçon ó para eimitar l canto dua abe (ó dua presa de l'abe, cumo la [[checharra]]). Recentemente, studiosos de l cumportamiento animal cren qu'este sonido ye un "cumportamiento d'ansaio", ne l qual l gato antecipa ó pratica cumo matar sue presa, yá que l bruído usualmente acumpanha un mobimiento de la [[mandíbula]] similar al qu'outelizan para matar la presa.<ref name=GYOF>{{Citar libro|títalo=Gatos y Otros Felinos|outor=Edney, Andrew|local=Spanha|eiditora=Eibergren|léngua=Espanhol|anho=1999|id=ISBN 978-3-8228-6801-0|Páiginas=400}}</ref>
== Zonoses ==
[[Fexeiro:Hunting cat.jpg|thumb|dreita|200px|Gatos que caçan ratos i páixaros puoden cuntaminar-se cul [[protozoairo]] causador de la [[toxoplasmose]].]]
Cumo ls demales mamíferos, ls gatos son passibles de cuntaminaçon por malinas causadas por [[bírus]], [[fungo]]s i [[batéria]]s. Estas malinas giralmente se manifestan por meio de [[sintoma]]s cumo falta d'apetite, [[apatie]] i outras altaraçones cumportamentales. Poucas dessas malinas puoden cuntaminar ls seres houmanos. Inda assi, un grande númaro de pessonas son alérgicas a ua [[proteína]] porduzida puls felinos, apersentando sintomas ne l sistema respiratório quando entran an cuntato cun fragmientos de puls desses animales.<ref name="DOENCAS"/>
=== Alergies ===
Alguns felinos puoden zambolber seberas reaçones alérgicas quando submetidos la detreminadas [[medicamiento|medicaçones]], cumo, por eisemplo, la [[ibermetina]], que ye tradecionalmente aplicada ne l cuntrole de pequeinhos [[parasita]]s, cumo [[sancha]]s, [[pulga]]s i [[piolho]]s. An detreminadas situaçones, essa sustáncia puode ocasionar l'anchaço de l cérebro de l felino, probocando fuortes [[delor]]s, perda de cuntrole muscular, [[cegueira]] temporária, perda d'apetite, retençon d'urina i [[febre]], chegando a liebar l'animal al [[coma|stado de coma]]. La forma de se cumbater alergies desse tipo ye por meio de l'aplicaçon de [[antídoto]]s contra açon de l medicamiento antes menistrado.<ref>''Cunheça alguns de ls benenos i peligros que puoden star al alcance de ls felinos''[http://www.bitrine25demarco .com.br/coluna_detalhe.php?codeps=MTd8NTB8]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Muitos houmanos son alérgicos a la [[glicoproteína]] ''[[Fel d 1]]'', persente na [[cuçpinha]] de ls gatos i trasmitida an cuntato cula piel ó cul pul de l'animal. La glucoproteína ''Fel d1'' puode gerar [[spirro]]s, eirritaçon de las bias respiratórias i, an causos mais agudos, [[asma]], [[renite]] i outras reaçones alérgicas. Ne l die [[24 de setembre]] de [[2006]], l'ampresa biotecnológica Allerca anunciou l'ampeço de la criaçon de ls purmeiros gatos heipoalergénicos. Para alhá desso, eisisten alguas raças de gatos que porduzen pequeinhas cantidades de la proteína respunsable pula reaçon alérgica, nun causando, deste modo, porblemas a las pessonas sensibles.<ref>{{Citar web
|url=http://www.cienciat.net/t/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=18232&Itemid=336
|títalo=CienciaPT - La Eiducaçon, Ciéncia, Tecnologie i Inobaçon an Pertués - Gatos "heipoalergénicos" çponibles an 2007 ne ls EUA
|publicado=www.cienciat.net
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
=== Toxoplasmose ===
{{Artigo percipal|[[Toxoplasmose]]}}
A toxoplasmose ye ua [[zonose]] de çtribuiçon mundial. Trata-se dua malina anfeciosa causada pul protozoairo ''[[Toxoplasma gondii]]''. Ocorre an animales de stimaçon i de porduçon, ancluindo [[suíno]]s, [[caprino]]s, [[abes]], animales silbestres, [[perro|perros]], gatos i la maiorie de ls bertebrados terrestres homeotérmicos ([[Bobinos|bobino]]s, suínos, [[cabra]]s, etc). Usualmente, ls gatos son respunsabelizados pula trasmisson direta de a toxoplasmose als houmanos,<ref>''Toxoplasmose: será que ls gatos son mesmo ls bilones?''[http://www.bidadecao .com.br/cao/andex2.asp?menu=toxo.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Toxoplasmose: Será que ls gatos son mesmo ls bilones?</ref> mas pesquisas atuales andican que na maiorie de las bezes essa acusaçon ye ancorreta, tenendo an bista que l ''Toxoplasma gondii'', causador de la malina, necessita dun período d'ancubaçon passado ser spelido pul ourganismo de l'animal, por meio de las [[merda]]. Deste modo, para qu'haba cuntaminaçon, ye necessairo qu'haba cuntato culas merda secas de l'animal. Antoce, bastarie manter l gato nun ambiente higienizado, cun limpeza diária de sue [[liteira (gatos)|caixa d'arena]], para nun haber preocupaçon an adquirir essa zonose.<ref>[http://animaisbahia.blogspot .com/2008/02/berdades-i-mintiras -subre-toxoplasmose.html ''Berdades i mintiras subre a toxoplasmose'']{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
La [[toxoplasmose]] puode ser peligrosa specialmente pa a mulhier [[grabideç|prenha]], sendo ua possible causadora de mala-formaçones [[feto|fetales]] i xordeira cungénita. Ls felinos zampenhan un papel chabe ne l ciclo desta anfermidade, sendo hospedeiro de l parasita. L gato puode adquirir la malina al se alimentar d'algun [[páixaro]] ó [[rato]] anfetado. Lougo, ls gatos ambolbidos na trasmisson son solamente aqueilhes que ténen possibelidade de caçar ratos (gatos silbestres ó de fazendas). Cumo ls gatos doméstico son, normalmente, alimentados solo cun raçon, esse risco ye stremamente reduzido, bastando certificar-se de que l gato de stimaçon nun tenga por hábito caçar animales. Çtaca-se inda que ye amprobable qu'un gato doméstico angira ls animales que caça, tenendo an bista que la maiorie trata la carcaça de sues bítimas cumo "troféus", nun se alimentando deilhas. Quando cuntaminado, l felino screta ls ocistos ("uobos" de l protozoairo) nas sues merda, i l'houmano puode ser anfetado bie oural al nun labar las manos corretamente depuis de limpar la caixa d'arena de l'animal, ó nun labar ls begetales que fúrun plantados an locales que cunténen merda de gatos, por eisemplo. Mas la cuntaminaçon solo ye possible se esse cuntato ocorrer passado l período d'ancubaçon desses uobos. Assi, buonas cundiçones d'higiene tornan amprobable algun tipo d'anfeçon.<ref>[http://www.abcdasaude .com.br/artigo.php?417 ''L que ye la Toxoplasmose'']{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Segundo la [[Organizaçon Mundial de la Salude]] (OMS), l percipal cuntágio de a toxoplasmose nun ye l cuntato cun gatos domésticos, mas si l'angeston de protozoairos persentes na [[chicha]] burmeilha cruda ó mal cozida, bien cumo an begetales mal labados i cuntaminados cun dejetos d'animales.<ref name="Toxoplasmose">{{cite book |last=(WHO/OMS) |first=World Heialth Organization |outhorlink=WHO |title=Report of the WHO working group meting on toxoplasmosis bacine debelopment and technology |publisher=WHO (OMS) |year=1992 |page=11 |url=http://whqlibdoc.who.ant/hq/1993/WHO_CDS_BPH_93.114.pdf |belume=1 |ourigyear=1992 }}{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Leucemia felina ===
{{Artigo percipal|[[Leucemia felina]]}}
[[Fexeiro:Stret cats (1).jpg|thumb|dreita|200px|Gatos que biben nas rues son mais suscetibles la malinas cumo la Leucemia i la Panleucopenia felina.]]
La leucemia felina, probocada por un [[bírus]], ye ua de las malinas mais cumplexas qu'afeta ls gatos. Defrentemente de la berson houmana de la malina, ye cuntagiosa, podendo ser trasmitida de gato para gato por meio de la [[cuçpinha]] ó pul cuntato cun [[sangre]] cuntaminado. Inda assi, nun ye trasmitida als seres houmanos, tenendo an bista que l'agente causador solamente subrebibe ne l'ourganismo de ls felinos.<ref name="DOENCAS"/> La [[bacinaçon]] contra la leucemia cunfire proteçon als gatos an 95% de ls causos. La [[castraçon]] reduç la possibelidade de cuntaminaçon, yá que l'animal tende a permanecer mais an casa i nun tener cuntato cun outros gatos.
La leucemia felina ye ua malina çconhecida por muitos beterinairos, que, al nun saber cumo tratá-la, recomendan l sacrifício de l'animal. Einicialmente, esta malina se manifesta pula perda parcial de la defesa eimunológica de l gato portador. Mas, trata-se dua [[malina degeneratiba]], cuja grabidade bai abançando al mesmo tiempo que reduç la spetatiba de bida an alguns anhos. Tratamientos puoden abrandar ls porblemas, subretodo se l gato bibir an buonas cundiçones, ua beç que, debido a la baixa eimunidade, qualquiera malina de menor grabidade puode ser altamente peligrosa pa l'animal. Durante l stado crítico, l gato necessita de cuidados i buona alimentaçon, acumpanhado por beterinairos, i de l'uso de l [[anterferon]]. La leucemia felina "treminal" ocorre quando la malina atinge la [[medula óssea]], anulando totalmente la porduçon de glóbulos brancos pa la sue defesa; quando esta ocorre, l'animal ampeça a tener la sue salude deteriorada debrebe i passa a sofrer fuortes delores, de modo que l sacrifício ye la única soluçon.<ref>[http://www.dr-addie .com/Pertuese/treatmentport.html ''Tratamiento de la PIF'']{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Panleucopenia felina ===
{{Artigo percipal|[[Panleucopenia felina]]}}
[[Fexeiro:Hannibal Poenaru - Nasty cat ! (by-sa).jpg|thumb|200px|dreita|Brigas antre gatos puoden fazer cun qu'eilhes téngan cuntato cun sangre i cuçpinha d'animales cuntaminados.]]
La panleucopenia felina ye ua malina biral qu'acomete gatos domésticos i outros nembros de las famílias [[Felidae]], [[Mustelidae]], [[Bibirridae]] i [[Procyonidae]]. L'agente causador ye un [[bírus]] classeficado cumo ''[[parbobírus]] felino''. Essa malina nun ye trasmissible al [[home]] i nin a outros [[animal de stimaçon|animales de stimaçon]].<ref>{{Citar web
|url=http://www.policlenicabeterinarie .com.br/art_saude.asp?xcod=24
|títalo=Policlínica Beterinária de Cotie
|publicado=www.policlenicabeterinarie .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Trata-se dua anfermidade altamente cuntagiosa als felinos, caratelizada pul aparecimiento súbito de [[febre]], [[anorexia (sintoma)|falta d'apetite]], [[Depresson nerbosa|depresson]], [[bómito]]s i [[diarreia]], [[zeidrataçon]] i [[leucopenia]].<ref name="DOENCAS"/>
L bírus de la panleucopenia felina ye un parbobírus pequeinho pertencente a la família [[Parbobiridae]]. Essa malina ye cunsidrada un de ls çtúrbios gastrointestinales mais mortales pa ls gatos, apersentando taxa de mortalidade d'aprossimadamente 80% de ls andibíduos cuntaminados.<ref>[http://bichanosonline .com.br/percipales-temas/panleucopenia-felina ''panleucopenia-felina'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls gatos que biben soltos stan mais spostos a la cuntaminaçon pul bírus de la malina. La bacinaçon ye bastante eficaç, sendo l'ancidéncia de panleucopenia mui baixa nas populaçones de gatos que recíben las doses de la bacina ne ls purmeiros meses d'eidade.<ref>[http://www.stilors .com.br/pet/detail.php?pet=33&cat=5 ''Tabela de Bacinaçon de ls Gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Assi i to, fúrun relatadas ocorrencias de la panleucopenia trasmitida pul [[colostro]] i pul [[leite]].<ref>[http://www.emea.ouropa.you/betdocs/PDFs/EPAR/PurebaxRCPFeLB/013505t1.pdf ''RELATÓRIO PÚBLICO EUROPEU DE ABALIAÇÃO: (EPAR)PUREBAX RCP FELB'']{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls ancubadores de l bírus son ls própios gatos, sendo que la trasmisson ye feita mediante cuntato direto culs gatos cuntaminados i/ó doentes, atrabeç d'alimientos ó auga cuntaminada, pul cuntato cun [[merda]] ó [[urina]] (qu'ocorre quando un animal sadio usa ua [[Liteira (gatos)|caixa d'arena]] cuntaminada por un gato doente), cuntato cun bómito, cuçpinha, ó [[etoparasita]]s cumo [[pulga]]s i [[sancha]]s.<ref name="Panleucopenia Felina" />
Ls andibíduos doentes passan por un tratamiento d'eilebada cumplexidade. Ls animales que cunseguen subrebibir mais dua sumana, eibitando-se a to l custo la [[zeidrataçon]], ténen possibelidade plena de se salbar. Assi i to, esto ocorre solo an 20% de ls causos, andicando que la prebençon por meio de l'aplicaçon de [[bacina]]s inda ye a melhor forma de se eibitar l'ocorréncia de l porblema.<ref name="Panleucopenia Felina">[http://www.grepet.bet.br/panleucopenia.php ''Panleucopenia Felina'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Peritonite anfeciosa felina ===
{{Artigo percipal|[[Peritonite Anfeciosa Felina]]}}
[[Fexeiro:Catfiller.JPG|thumb|squierda|200px|L cumpartilhamiento dua mesma caixa d'arena antre defrentes gatos puode oumentar l risco de trasmisson d'alguas malinas, cumo la PIF.]]
La peritonite anfeciosa felina, mais coincida pul acrónimo PIF, ye ua [[síndrome]] biral cuntagiosa antre ls felinos, que cuntamina l'antestino, l fígado, ls rines, l cérebro i i to l sistema nerboso de ls animales, liebando a la formaçon [[abcesso]]s ne ls uorgones afetados.<ref>[http://www.bet.cornell.edu/fhc/brochures/fip.html ''Feline Anfetious Peritonitis'']{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
La peritonite anfeciosa felina ye trasmitida por meio de cuntato culas merda cuntaminadas, l qu'ocorre, subretodo, quando dibersos gatos debeden ua mesma [[Liteira (gatos)|liteira]]. Puode tamien ser trasmitida als filhotes de gatas doentes, por meio de l [[leite]]. Assi i to, trata-se dun bírus qu'ataca sclusibamente ls felinos, nun ouferecendo assi risco de cuntágio als seres houmanos.<ref>[http://arcadenoe.sapo .pt/article.php?id=436 ''Gatos i la PIB: mutaçon rala, mas fatal'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Dentre ls percipales sintomas, stan la perda d'apetite, emagrecimiento rápido de l'animal, anemia, diarreia, febre custante, [[abdómen]] çtendido, i [[Linfadenopatie|anchaço ne ls gánglios linfáticos]]. Nun hai cura pa la PIF, sendo que, passado la cuntaminaçon, l gato bibe por, ne l mássimo, dous anhos.<ref>[http://ronronar .com/artigos/percipales-doencas-gatos ''Percipales malinas de ls gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Inda nun hai bacina eficaç contra essa malina. Normalmente, quando ls sintomas se agrában, ye praticada la [[eutanásia]], bisando menimizar l sofrimiento, tenendo an bista que las manifestaçones de ls sintomas dessa malina, an sue fase treminal, causan delores antensas ne l'animal.
=== Síndrome urológica felina ===
[[Fexeiro:BladderStone.jpg|thumb|dreita|200px|[[Radiografie]] eibidenciando l'eisisténcia dun [[litíase|cálclo]] na bexiga dun gato. La mancha mais clara, na punta de la seta, andica la persença de [[Malinas causadas por calcificaçon an tecido dóndio|calcificaçon]] ne l'anterior de l'uorgon an queston.]]
{{Artigo percipal|[[Síndrome Urológica Felina]]}}
La síndrome urológica felina cunsiste nun cunjunto de porblemas que surge ne ls felinos cul abanço de l'eidade. L'animal afetado apersenta porblemas anflamatórios ne l sistema urinairo, dentre ls quales çtacan-se la [[cistite]], [[uremia]] i formaçon de [[cálclo renal|cálclos renales]] i na [[bexiga]].<ref>[http://www.saudeanimal .com.br/artigo2.htn ''Salude animal: Síndrome Urológica Felina'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L percipal sintoma cunsiste na deficuldade i delor al meijar; alguas bezes nota-se la persença de sangre na urina. Las causas dessa malina stan ligadas a l'alimentaçon de l'animal, para alhá de fatores genéticos qu'amplican ua predisposiçon a la sue ocorréncia. L tratamiento cunsiste na aplicaçon de medicamientos contra las delores i l'anfeçon, para alhá dun rigoroso cuntrole na dieta de l'animal. Debe ser ouferecida auga limpa an abundáncia i raçones que nun téngan acidificantes an sue formulaçon, ó apersenten eilebados índices de [[magnésio]].<ref>[http://www.marbistabet .com/html/body_feline_lower_urinary_trat_ç.html ''Feline Lower Urinary Trat Çease'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Cun ua alimentaçon adequada, hai ua cunsidrable diminuiçon de la porbabelidade de formaçon de cálclos ne l sistema urinairo. Eesisten ne l mercado dibersas raçones balanceadas para defrentes tipos de gatos, bariando d'acuordo cun dibersos eilemientos, cumo la raça de l'animal, sue eidade, sexo, se ye castrado ó nó. Ye até mesmo possible ancontrar [[raçon animal|raçones]] specíficas para gatos portadores de la síndrome urológica felina, capazes de reduzir l pH urinairo i melhorar l funcionamiento de ls rines, auxeliando na dissoluçon de ls cálclos eisistentes i prebenindo la formaçon de nuobas calcificaçones.<ref>[http://www.çtaquesp .com/andex.php/Animales/Saude-Animal/doenca-renal-an-gatos.html ''Malina renal an gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Raças ==
{{Artigo percipal|[[Lista de raças de gatos domésticos]]}}
[[Fexeiro:Chumbinho 5.JPG|thumb|200px|Gato de la raça [[Gato abissínio|abissínio]], uas de las 26 mais quemuns de l mundo. Ye fuorte i atibo.]]
Ls gatos apersentan ua grande bariadade de quelores i padrones. Las [[raça]]s puoden ser debedidas an trés catadories: pul longo, pul cúrtio i pul ralo. La pelaige puode inda ser debedida an lisa ó ondulada, eisistindo bariaçones antermediárias. A quelor de ls uolhos tamien puoden star relacionadas la ciertas raças. Ls gatos persas, por eisemplo, questuman apersentar [[íris]] cula mesma coloraçon de ls puls. La maior parte de las raças fúrun zambolbidas recentemente, de modo a ressaltar detreminadas caratelísticas zeiadas i inibir outras andeseijadas. Por eisemplo, anquanto un gato bengal ten piernas alongadas, un Munchkin jamales debe apersentar tal caratelística. Ó inda, anquanto que caudas longas i suberantes son amprescindibles pa la beleza de ls persas i himalaios, nun fázen parte de l padron eisistente pa la raça Bobtail. Defrentes raças tenden a apersentar graus çtintos de suscetibelidade la ciertas malinas. Ls gatos de l padron [[Keltic Shorthair]] normalmente son mais resistentes la porblemas de salude, ua beç que tales animales deriban de [[bira-lata|gatos de rue]]. Nesse causo, la [[seleçon natural]] faç cun que solo ls animales mais adatados subrebiban i cunsigan passar sous genes adelantre.<ref>[http://www.guiaderacas .com.br/gatos.shtml ''Raças de gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Stima-se que, atualmente, eisistan mais de 250 defrentes raças de gatos domésticos.<ref>{{Citation |title=''Raças de gatos domésticos'' |url=http://www.biociencia.org/andex.php?oution=cun_cuntent&task=category§ionid=12&id=39&Itemid=85 |accessdate=2013-09-18 |archivedate=2016-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312185215/http://biociencia.org/andex.php?id=39&itemid=85&oution=cun_cuntent§ionid=12&task=category }}</ref> Alguas deilhas surgiran naturalmente, a partir de cruzamientos antre gatos [[SRD|sin raça defenida]] que portában defrentes caratelísticas. Outras fúrun zambolbidas por meio de cruzamientos planeijados por criadores, bisando un [[melhoramiento genético|aprimoramiento genético]], cula antençon de ressaltar detreminadas feiçones de ls animales. Segundo associaçones de criadores de felinos, cumo la [[Associaçon Anternacional de Gatos]] (TICA), las raças de gatos mais quemuns eisistentes na atualidade son las seguintes:<ref name=ECB>{{Citar libro|títalo=Ancyclopedie of Cat Breds|outor=Heilgren, J. Anne|local=EUA|eiditora=Habitat|léngua=Anglés|anho=1997|id=ISBN 0-7641-5067-7 |páiginas=224}}</ref><ref>[http://www .ptica.org/ ''The Anternational Cat Association'']</ref><ref>[http://tica.org/public/breds.php ''TICA - Reconigzed Cat Breds'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Raças mais quemuns ===
; Abissínio
{{Artigo percipal|[[Gato abissínio]]}}
Ls gatos abissínios possuen ourige [[Índia|andiana]]. Caraterizan-se pul cumportamiento retraído i çcreto, cun miados baixos. L cuorpo ye sguio i musculoso, l que les cunfire agelidade. Cun esso, tornan-se felinos atibos, que percisan de muita atebidade física. Questuman anteragir cun outros gatos, mesmo que pertençan la raças defrentes.<ref name=RDG>{{Citar libro|títalo=Raças de Gatos|outor=Spangenberg, Rolf|local=Barcarena, Pertual|eiditora=Eiditorial Persença|léngua=Pertués|anho=2005|id=ISBN 972-23-1540-4|páiginas=125}}</ref>
[[Fexeiro:0612 chartreux bitscha orsbleus.jpg|thumb|200px|[[Chartreux]] d'uolhos amarielhos. Fuortes, silenciosos i ágeis, son buonos caçadores de pequeinhas presas, cumo ls ratos.]]
; Angorá
{{Artigo percipal|[[Gato angorá]]}}
Ls gatos de la raça Angorá surgiran na region de [[Ankara]], na [[Turquie]] Central, i son coincidos na Ouropa zde l'ampeço de l seclo XVII. Ls repersentantes desta raça son animales dóceis i [[amisade|amistosos]]. Curjidosos, gustan de scalar até puntos eilebados, d'adonde puodan ouserbar la mobimentaçon.<ref name="RDG"/>
; Bengal
{{Artigo percipal|[[Gato de Bengala|Gato Bengal]]}}
L Bengal ye ua raça recente, deribada de cruzamientos anduzidos antre gatos domésticos i l [[leopardo-asiático]] (''Prionailurus bengalensis''). Tal cruzamiento solo fui possible debido al fato de l leopardo-asiático tenr l mesmo númaro de [[cromossomo]]s de l gato doméstico, l que tornou possible la rializaçon de cruzamientos qu'ouriginassen çcendentes férteis. Esses animales apersentan tamanho médio la grande, cun peso antre 5,5 a 9 kg. Possuen pul cúrtio, strutura [[uosso|óssea]] bastante fuorte i ua cabeça relatibamente grande, cun cuntornos arredondados i ligeiramente cumprida, lembrando l formato de ls felinos salbaiges.<ref name="RDG"/>
; Bobtail japonés
{{Artigo percipal|[[Bobtail japonés|Gato Bobtail Japonés]]}}
L Bobtail surgiu ne l [[Japon]] ne l [[seclo VII]], paíç ne l qual ye bastante popular i adonde acradita-se que l'eisisténcia un spécime tricolor desse animal traç suorte, felicidade i prosperidade. La percipal caratelística de l Bobtail ye la pequeinha cauda, que mede antre uito i dieç centímetros quando sticada. L gato siempre la mantén curbada, l que la deixa cula aparéncia dun rabo de [[coneilho]]. Ye ua raça de porte eilegante, cun ua buona musculatura, mas sbelta. Sues piernas son sguias, sendo las posteriores ligeiramente maiores que las anteriores.<ref name="RDG"/>
; Bombay
{{Artigo percipal|[[Bombain (gato)|Gato Bombay]]}}
[[Fexeiro:Lapern LH red tabby.jpg|thumb|dreita|200px|L gato [[LaPern]] apersenta puls longos i cacheados, que remeten a un [[saca-rolhas]].]]
L Bombay ye un gato ouriginairo de ls [[Stados Ounidos]]. Surgiu na [[década de 1960]], por meio de cruzamientos antre defrentes gatos negros de pul cúrtio amaricano. Esses gatos apersentan la pelaige cumpletamente negra i cúrtie, cun textura abeludada, sin la persença de puntos brancos. Sou tamanho ye médio, sendo l macho maior que fémea. Ls gatos dessa raça mian pouco, mas, an cuntrapartida, questuman ronronar antensamente. Ye sociable i necessita siempre de cumpanha, nun adatando-se bien a la bida solitária.<ref name="RDG"/>
; Chartreux
{{Artigo percipal|[[Chartreux|Gato Chartreux]]}}
Ls gatos Chartreux apersentan coloraçon cinza-azulada, cun puls cúrtios, densos i grossos. Ls gatos desta raça son mui silenciosos, de modo que raramente mian. San mui atibos i necessitan de bastante spácio físico para corríren eisercitáren-se. Quando pribados de spácio, puoden quedar eirritadiços i demunstrar algua agressebidade. Ouriginário de la [[Fráncia]], l Chartreux ye un animal afetuoso i sociable. Ten un apurado anstinto de caça i ua fuorte musculatura, que le dá cundiçones para atacar debrebe pequeinhas presas cumo páixaros i roedores.<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:Neighbours Siamese.jpg|thumb|200px|Eisemplar de [[gato siamés]]. Ye ua de las poucas raças de gato que puoden ser rialmente adestradas.]]
; Cornish Rex
{{Artigo percipal|[[Cornish Rex|Gato Cornish Rex]]}}
L Cornish Rex ye un gato de pul cúrtio i ligeiramente cacheado, ouriginairo de la [[Anglaterra]]. Ten un aspeto rústico i ye cunsidrado un eicelente animal de stimaçon, ua beç que cumbibe mui bien culs houmanos, mesmo ne l causo de la persença custante de stranhos. Ye un animal de fácele tratamiento, nun eisigindo cuidados mui cumplexos.<ref name="RDG"/>
; Himalaio
{{Artigo percipal|Himalaio (gato)}}
L gato Himalaio fui criado por meio de cruzamientos cunsecutibos antre spécimes de las raças persa i siamés. Deste modo, cumbinan la basta i sedosa pelaige de ls persas cul porte i la marcaçon de quelores persentes ne ls siameses. San gatos apegados als duonhos i bastante brincalhones, de modo que siempre necessitan de la cumpanha houmana ó de la persença de brinquedos para se çtraíren. Sue percipal caratelística ye la pelaige densa cun coloraçon de l tipo ''colourpoint'', na qual las stremidades de l rabo, patas i cabeça assumen ua tonalidade mais scura an relaçon al cuorpo.<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:RoryJJay.jpg|thumb|200px|Podendo alcançar peso superior a 20 kg, l [[Maine Con]] ye la maior raça de gatos eisistente. Ouriginalmente norte-amaricano, ye dócil, duonho de macie pelaige i capaç de tolerar climas rigorosos.]]
; LaPern
{{Artigo percipal|[[LaPern|Gato LaPern]]}}
L gato LaPern fui registrado an 1982, ne ls [[Stados Ounidos]]. Trata-se dun felino de pelaige longa i cacheada, cun spirales lembrando un [[saca-rolhas]]. Apersenta cumportamiento bastante anteratibo. Ye un gato mui percurado por pessonas que gustan d'animales que se adaten als questumes de l lar. Sue personalidade marcante faç cun que l LaPern zambolba ua fuorte ligaçon afetiba culs duonhos i steia siempre pronto para brincadeiras, até mesmo cun stranhos.<ref name="RDG"/>
; Maine Con
{{Artigo percipal|[[Maine Con|Gato Maine Con]]}}
L Maine Con ye un gato norte-amaricano, coincido pul sou abantajado tamanho an relaçon a las demales raças. Fui purmeiramente reconhecido cumo raça oufecial<ref>[http://www.mcbfa.org/Articles1.htn ''The Maine Con America's Natibe Longhair'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ne l stado norte-amaricano de l [[Maine]], adonde era famoso pula sue capacidade de caçar ratos i de tolerar climas rigorosos. Debido al sou grande porte físico, tamien ye coincido cumo "l gigante gentil". Ouriginalmente un gato de trabalho, l Maine Con ye resistente, rústico, capaç de suportar las antempéries. Sou pul ye macio i sou cuorpo mui bien proporcionado, d'aparéncia retangular i balanceada, sin partes sageradas an tamanho. Ye musculoso, de tamanho médio para grande. Las fémeas giralmente son menores que ls machos.<ref>[http://www.acfacats .com/maine_con_synopsis.htn ''The Maine Con.'' Amarican Cat Fanciers Association (ACFA)]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L cumportamiento de l Maine Con ye stremamente dócil, meigo, cumpanheiro, dando-se bien cun outros gatos i outros animales de stimaçon, cumo l perro. Ye un gato de fácele adataçon, i eissencialmente mui amigable. Ye carente de cuidados i atençon, necessitando siempre cumpanha. Sou miado ye un de ls mais curjidosos, por ser semelhante al cricrilar dun [[grilo]].<ref name="RDG"/>
; Malo eigípicio
[[Fexeiro:Mauegytiensmoke.jpg|thumb|dreita|200px|Ls gatos de la raça [[Malo eigípcio]] çcenden diretamente de ls purmeiros gatos domesticados ne l [[Antigo Eigito]].]]
{{Artigo percipal|[[Malo eigípcio|Gato Malo Eigípcio]]}}
L Malo Eigípcio ye ua raça que çcende diretamente de ls gatos de la época de l [[Antigo Eigito]]. Puode ser bisto an [[papiro]]s i custruçones eigípcias anteriores la [[1000 a.C.]]<ref>[http://arcadenoe.sapo .pt/raca/malo_eigipcio/87 '' Malo Eigípicio: Eilustre i sensible'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Eisemplares fúrun liebados a la Ouropa i, mais recentemente, la raça fui zambolbida ne ls Stados Ounidos a partir de cruzamientos antre eisemplares ouropeus. Ye un gato doméstico de temperamiento calmo. Sperto i dedicado, ten laços afetibos stremamente fuortes culs sous duonhos.<ref>[http://www.muitosgatos .com/r-malo-eigipcio.html Malo Eigipício]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sou aspeto ye purfeitamente balanceado antre sbelto i roliço. Sue cabeça ye lebemente arredondada. L çofino nun ye pontudo i ls sous uolhos son oublíquos, de formato obal, giralmente apersentando quelor berde.<ref name="RDG"/>
; Munchkin
{{Artigo percipal|[[Munchkin (gato)|Gato Munchkin]]}}
L Munchkin ye un gato de piernas cúrties i cuorpo alongado. An funçon de l formato peculiar, ye apelidado de [[Basset Hound]] felino. Ye dócil, sociable i amable. Ye atibo cumo outros gatos, mas nun pula tan alto debido a la pequeinha altura de las sues piernas, que chegan a medir solo un terço de l tamanho ouserbado nas outras raças. La pelaige ye bastante bariable, podendo ser longa ó cúrtie, cun bárias tonalidades i quelores defrentes.<ref name="RDG"/>
; Noruegués de la Floresta
{{Artigo percipal|[[Noruegués de la Floresta|Gato Noruegués de la Floresta]]}}
Cumo l própio nome diç, l gato Noruegués de la Floresta se ouriginou nas árias florestales de la [[Noruega]]. La necidade de se abrigar durante ls ambiernos frius de la [[Scandinábia]] trasformou sou manto nua spece de cobertor macio, protegendo-lo de l bento, de l friu i de l'umidade de la niebe. Para proteger-se de l friu, este gato tamien çpone d'abundante camada de puls al redror de l cachaço, formando ua densa juba. Cumo ouriginórun-se de gatos que bebian al aire libre, ls repersentantes dessa raça possuen la caratelística de séren eicelente caçadores i apersentáren grande andependéncia an relaçon a la sous duonhos.<ref>[http://www.bayerpet .com.br/racas/detalhes.aspx?specie=2&raca=195 ''Noruegués de la Floresta.'' Bayer Pet]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
<center><gallery>
Fexeiro:Brown spotted tabby bengal cat.jpg|L [[Gato de Bengala|gato Bengal]] ten l cuorpo bien alongado.
Fexeiro:Choclate Himlayan.jpg|L [[gato himalaio]] cumbina ls longos puls de ls persas cula coloraçon de l Siamés.
Fexeiro:British Shorthair.jpg|Eisemplar de la raça "[[Gato de pul cúrtio anglés|pul cúrtio anglés]]", coincida hai dous mil anhos.
Fexeiro:Japanese Bobtail walking.JPG|Gato [[Bobtail Japonés]] cun sue pequeinha cauda.
Fexeiro:Bombay cat.jpg|Típico eisemplar de la raça [[Bombay]], qu'apersenta la pelaige cumpletamente negra.
Fexeiro:Gato Balu.JPG|La raça [[Gato de pul cúrtio brasileiro|Pul Cúrtio Brasileiro]] fui la purmeira a ser reconhecida anternacionalmente cumo de fato brasileira.
Fexeiro:An Ouropean Shorthair.JPG|[[Gato de pul cúrtio ouropeu]] zambolbiu-se naturalmente atrabeç de l cruzamiento de raças de l cuntinente.
Fexeiro:Ocicat Charan-Rizzo watchin.jpg|La pelaige de l [[Ocicat]] se assemelha bastante la dua [[jaguatirica]] (''Leopardus pardalis'').
</gallery></center>
; Pul cúrtio amaricano
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio amaricano]]}}
[[Fexeiro:Dalaja Doll-norbegien ambre-blotched-tabby-blanc-neige2009b.jpg|thumb|200px|L gato [[Noruegués de la Floresta]] apersenta densa pelaige na region de l cachaço, que le protege contra l friu.]]
L gato de pul cúrtio amaricano fui criado a partir de l padron ouserbado ne ls gatos que se procriórun nas rues de las grandes [[cidades]] de ls Stados Ounidos. San coincidos por sue longebidade, salude i docelidade cun ninos. Resistente, ten sou cuorpo mui bien proporcionado, fuorte, ágil, balanceado i simétrico. Sou cuorpo ye mais cumprido de l qu'alto, de tamanho médio para grande. Las fémeas son menos robustas an relaçon als machos. Sue pelaige ye cúrtie i de textura dura. Bariaçones na grossura de ls puls son ouserbadas d'acuordo cula region i [[staçon de l'anho]]. La pelaige ye densa l suficiente para proteçon de l tiempo, friu i cortes superficiales na piel.<ref name="RDG"/>
; Pul cúrtio brasileiro
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio brasileiro]]}}
L gato de pul cúrtio brasileiro fui la purmeira raça genuinamente brasileira a ser reconhecida anternacionalmente. Criado a partir de l padron ouserbado ne ls gatos çcendentes de la subespece ''Felis silbestris iberica''{{Carece de fuontes|data=dezembre de 2012}}, que se procriórun nas rues de las [[cidades]] [[brasil]]eiras, son coincidos por sue longebidade, resisténcia i docelidade cun adultos i ninos. L pul ye bien deitado junto al cuorpo, cabeça i oureilhas de tamanho médio, proporcionales l'anchura de la base, bien colocadas. Ls uolhos ligeiramente oublíquos i l nariç de la mesma anchura de la base até a la punta. Peito ancho, piernas de tamanho médio i patas arredondadas, tamien de tamanho médio. L cuorpo ye fuorte, musculoso, mas l'aspeto giral ye dun gato mui ágil i eilegante.<ref>[http://www.petbrazil .com.br/bicho/gatos/gen10.htn ''Pul cúrtio Brasileiro'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Gatto persiano Ettore-2.jpg|thumb|200px|Gato persa, la raça cun ''[[pedigre]]'' mais quemun ne l Brasil.<ref name="petsonline">{{citar web
|url = http://www.petsonline .com.br/anforme.php?subation=showfull&id=1192451175&archibe=&start_fron=&ucat=1&
|títalo = L Gato
|publicado = [http://www.petsonline .com.br Pets On Line]
|data= [[15 d'outubre]] de [[2007]]
|acessodata = [[21 de maio]] de [[2009]]
}}</ref>]]
; Pul cúrtio ouropeu
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio ouropeu]]}}
L gato de pul cúrtio ouropeu fui naturalmente zambolbido a partir de l cruzamiento antre ls gatos de defrentes raças que bebian nas rues de las cidades [[cidades]] de la Ouropa cuntinental. Ye coincido por sue longebidade i resisténcia la malinas. Assemelha-se bastante al gato de pul cúrtio brasileiro, mas, debido al clima mais friu de la Ouropa, ten ua pelaige mais densa i cumpata. Assi cumo las demales raças de gatos surgidas nas rues, apersenta eicelente bison noturna i bun faro, l que le permite caçar roedores na auséncia d'alimientos fornecidos puls houmanos.<ref name="RDG"/>
; Pul cúrtio anglés
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio anglés]]}}
Sendo coincido hai cerca de dous mil anhos, l gato de pul cúrtio anglés ye la mais antiga raça de gatos de la Anglaterra. Ye un gato eilegante, cirne, bien balanceado i fuorte, que prefire star ne l suolo i nun ten antre sues specialidades la belocidade, ó l'agelidade. La cabeça ye arredondada, cun buono spácio antre las oureilhas.<ref name="RDG"/> Debido a la sue anteligéncia, ye ua de las raças preferidas para filmes an [[Cinema de ls Stados Ounidos de la América|Hollywod]] i [[anúncio publicitairo|comerciales]] de [[telebison]].<ref>[http://www.cfa.org/breds/profiles/british.html ''Bred Profile: British Shorthair'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Ragdoll fron Gatil Ragbelas.jpg|thumb|200px|Ls gatos de la raça [[Gato ragdoll|Ragdoll]], coincidos por séren dóceis, ténen an sou nome l seneficado de "boneca de panho".]]
; Persa
{{Artigo percipal|[[Gato persa]]}}
Ls gatos persas ouriginórun-se na antiga [[Pérsia]] (atual [[Eiran]]). Ne l [[seclo XVII]], fúrun liebados a la [[Eitália]], adonde sue pelaige macie i brilhante fizo cun qu'eimediatamente ganhassen popularidade. Atualmente, esta ye la raça de gato doméstico mais popular ne l Brasil i na maior parte de l mundo.<ref name=PERSA>[http://www.doghousepetshop .com.br/Cats/persa.htn ''Persa'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls persas son gatos mui percurados por pessonas que biben an spácios pequeinhos, cumo apartamientos, pus sous miados son baixos i pouco quemuns, para alhá de l fato desses animales apersentáren un fuorte apego al sou duonho.<ref name="PERSA"/> Carateriza-se pula pelaige cumprida i sedosa, cun ua cabeça grande i redonda, oureilhas pequeinhas i arredondadas cun tufos de puls ne l'anterior, uolhos grandes i redondos de coloraçon bíbida i patas cúrties, mas musculosas. L padron quemun de la raça apersenta çofinos achatados (''flat face''), mas alguns eisemplares possuen çofinos un pouco mais alongados (doll face).<ref name="RDG"/><ref name="PERSA"/>
; Ragdoll
{{Artigo percipal|[[Gato ragdoll]]}}
L gato ragdoll fui zambolbido an meados de l [[seclo XX]], ne ls Stados Ounidos. Sou nome, que senefica "boneca de panho" an [[léngua anglesa|anglés]], andica ua caratelística peculiar de la raça, que ye relaxar cumpletamente al ser colocado ne l colo. Ye tan dócil que permite ser jogado dun lado pa l'outro, algo que nin todos ls gatos aceitan. Ye un gato mui queto i gentil, i ua beç que scolha un duonho, l'acumpanhará permanentemente. Ye ua raça caseira i, por sue docelidade, totalmente andefesa quando libre, necessitando, antoce, sclusibamente de l'ambiente anterno. Nun ten muita necidade d'atebidades físicas, sendo mais sedentairo que gatos de raças menores.<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:Vlue-Point.jpg|thumb|200px|L [[Sagrado de la Birmánia]] çcende dua linhaige felina que bebia ne ls mosteiros [[budismo|budistas]] [[Birmánia|birmaneses]].]]
; Ocicat
{{Artigo percipal|[[Ocicat|Gato Ocicat]]}}
L gato Ocicat surgiu ne ls Stados Ounidos an [[1964]], quando ua criadora comercial rializaba cruzamientos antre abissínios i siameses. Al cruzar un abissínio-siamés cun un cun un siamés choclate point, oubtebe un gato cula pelaige semelhante la dun [[Panthera onca|jaguar]]. Batizou la nuoba raça de "Ocicat", pula semelhança desse gato cula [[jaguatirica]] (que, an anglés, ye chamada de ''Ocelot''). Anque desta aparéncia singular, l Ocicat nun ye híbrido antre gatos domésticos i spécimes salbaiges. Ten grande porte, cun patas obales, piernas robustas bien musculosas i rabo alongado. Sou pul segue un padron manchado, assemelhando-se al ouserbado ne ls felinos salbaiges. Sous uolhos puoden apersentar quaije todas las tonalidades de quelores, scetuando-se l'azul.<ref name="RDG"/>
; Sagrado de la Birmánia
{{Artigo percipal|[[Sagrado de la Birmánia|Gato Sagrado de la Birmánia]]}}
L gato sagrado de la Birmánia recebiu esse nome por çcendíren diretamente dua linhaige de gatos que bebian drento de ls mosteiros [[budismo|budistas]] [[Birmánia|birmaneses]].<ref>[http://bicharada.net/animales/animales.php?aid=341 Sagrado de la Birmánia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Segundo la lenda budista, habie, nun detreminado templo, un gato branco de pul cumprido qu'era l fiel cumpanheiro dun sacerdote. Quando este morriu, assassinado por ambasores, l gato pulou para cima de l cuorpo de sou duonho i ende quedou, para eibitar qu'alguien se aprossimasse. Nesse momiento, sue pelaige fui quedando quelor de creme. Ls uolhos dourados tornórun-se azules i las patas, nariç, oureilhas i cauda azules-cinzentos. Solo ls quatro pies, que stában an cuntato cul cuorpo de l defunto, permanecírun brancos.<ref>[http://www.animalia .pt/canhal_detalhe.php?id=58&catadorie=8&subcategoria=1 L Gato Sagrado de la Birmánia]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls spécimes dessa raça apersentan uolhos azules, puls longos i cuorpos musculosos. La pelaige nun forma nós, nin cachos, sceto de la region de l'abdómen. Las fémeas pesan ne l mássimo 5 kg, sendo bien menores de l que ls machos, que puoden chegar als 8 kg. Siempre andan cula cauda ereta i nacen brancos, adquirindo la coloraçon defenitiba passado alguns meses. Alguns gatos dessa raça nacen portando [[Cardiopatia|cardiopaties cungénitas]].<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:Sabannah Cat closeup.jpg|thumb|dreita|200px|Un gato de la raça [[Gato Sabannah|Sabannah]], ten cumo sue marca l'oureilha pontiaguda.]]
; Sabannah
{{Artigo percipal|[[Gato Sabannah]]}}
L Sabannah ye un [[Híbrido (biologie)|animal híbrido]] deribado de cruzamientos antre l gato doméstico i l [[serbal|serbal africano]] (''Letailurus Serbal''). Ten esse nome pul fato de l serbal habitar las sabanas.<ref>[http://www.sabannahcatclub .com/ ''The Anternational Bred Club of the Sabannah Cat'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pul fato de la raça ser resultante de l cruzamiento de speces defrentes, la maiorie de ls Sabannah ye stéril, l que a torna ua raça mui rala. Ten un porte antermediairo al de l gato doméstico i al de l serbal, cula cabeça tenndo formato triangular, oureilhas sguias i de tamanho grande, i la pelaige formada por manchas eiguales la de l serbal, mas cula quelor de l pul bariando antre prateado, dourado ó marron. Sue personalidade ye andependiente, assi i todo, nun apersenta traços de l'agressebidade eisistente ne ls animales salbaiges.<ref>[http://www.patzmeow .com/sabannahcat.html ''The Sabannah Cat'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Yellow scottish fold.jpg|200px|thumb|Defrente de las outras raças, ls [[Scottish Fold]]s apersentan las puntas de las oureilhas caídas.]]
; Scottish Fold
{{Artigo percipal|[[Scottish Fold|Gato Scottish Fold]]}}
L Scottish Fold ye un gato ouriginairo de la [[Scócia]]. Ten un porte robusto, puls macios i face bien arredondada. Sue caratelística mais marcante stá nas oureilhas que, al cuntrario de ls demales gatos, son pequeinhas i cun puntas dobradas para drento. Ye bastante cumpanheiro i tolerante cun animales d'outras speces. Ten nible médio d'atebidade, nun sendo nin mui agitado nin mui pacato. Ls gatos dessa raça praticamente nun mian, sceto quando stan ne l cio. Sue coloraçon ye cinza-azulada, podendo bariar antre tones mais claros i mais scuros, siempre cuntrastando cun árias de pelaige branca. L pul azul puode quedar lebemente marron antes de la troca, que normalmente ocorre dues bezes por anho.<ref>[http://www.petfriends .com.br/anciclopedie/ra%C3%A7as_gatos/gatos_anciclopediascottishfold.htn ''Un gato d'oureilhas caídas'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Sphinx2 July 2006.jpg|thumb|200px|Gato [[Sphynx]], la única raça que nun ten puls.]]
; Siamés
{{Artigo percipal|[[Gato siamés]]}}
Ls gatos siameses recebírun esse nome por séren ouriginales de l'antigo [[Sion]] (atual [[Tailándia]]). Trata-se dun gato de psicologie cumplexa, frequentemente amprebesible an sues reaçones. Por esso, percisa bibir an spácio amplo, adonde puoda dar sous passeios noturnos. Questuma miar bastante, subretodo ne l período de l cio.<ref name="RDG"/> La caratelística mais marcante dessa raça stá na cabeça, purfeitamente triangular, ornamentada por un par d'uolhos azules. Tales gatos nacen quaije totalmente brancos, sendo que la pelaige de las partes menos calecidas (oureilhas, patas i cauda) scurece a la medida que se tornan adultos; la pelaige de las partes mais calecidas, cumo l'ambelhigo, permanece clara. L ton de ls puls an giral tende a scurecer cunforme l'eidade de l'animal, debido a la circulaçon sanguínea menos eficiente, i gatos que biben an ambientes mais frius son giralmente mais scuros que spécimes an ambientes mais calientes. Ye ua de las poucas raças de gato que puode ser rialmente adestrada, aceitando anclusibe a passear de coleira cun sous duonhos, cumo fázen ls perros, zde que treinados zde pequeinhos.<ref name="ancarta-siames">{{cite ancyclopedie |title = Siamese (cat) |ancyclopedie= MSN Ancarta |publisher= Microsoft Corporation |year=2009 |url= http://web.archibe.org/web/20080417223448/http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761566414/Siamese_%28cat%29.html |acessdate= 2 de júnio de 2009 }}</ref>
; Sphynx
{{Artigo percipal|[[Sphynx|Gato Sphynx]]}}
L Sphynx ye ua raça ouriginária de l [[Canadá]]. Quedou famosa por nun tenr puls, sendo assi mui percurado por pessonas que gusten de gatos, mas possuan alergie la sous puls. Debido a essa auséncia de puls, esse animal ye bulnerable al friu i al calor, podendo sofrer [[queimadura solar|queimaduras solares]] nas partes mais claras de la piel.<ref name="RDG"/>
; Tonquinés
{{Artigo percipal|[[Tonquinés|Gato Tonquinés]]}}
L Tonquinés ye ua raça zambolbida ne l'ampeço de l [[seclo XX]], a partir de l cruzamiento antre gatos siameses i gatos birmaneses. Einicialmente, fui chamado "siamés dourado", mas, passado dibersas geraçones, la raça cunseguiu reconhecimiento própio. De caráter afetuoso i sociable, ye mui anteligente. Por sue genética mista, ne l cruzamiento antre tonquineses, solo la metade de la prole será de repersentantes dessa raça.<ref name="RDG"/> L Tonquinés inda ye pouco difundido na Ouropa, al cuntrairo de l qu'ocorre an sue ária d'ourige, la [[América de l Norte]], adonde ye bastante quemun ancontrar criadores que comercializen esses animales.<ref>[http://www.mundodosanimales .com/portal/gatos/racas/112-tonquines.html ''Gato Tonquinés'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Mitologie i cultura popular ==
{{Artigo percipal|[[Gatos na cultura popular]]}}
[[Fexeiro:Cat feding two kitten E11295 mp3h8645.jpg|thumb|squierda|200px|Antiga státua eigipícia fundida an [[bronze]], pertencente al acerbo de l [[Museu de l Loubre]], eisibe ua gata amamentando dous filhotes.]]
Ls gatos siempre fúrun mui referenciados na [[cultura popular]]. Dentre ls antigos pobos que reberenciában ls gatos, çtacan-se las ceblizaçones [[Eigito Antigo|eigípcia]], [[birmanes]]sa, [[celtas|celta]], [[latinos|latina]], [[mitologie nórdica|nórdica]] i [[Pérsia|persa]].<ref>[http://www.hull.ac.uk/php/cetag/5anitab.htn ''Animal Tabos'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Todas essas culturas tenien an quemun la persença de [[debindade|diuses]] qu'apersentában-se na forma de gatos.<ref name="Gatos an outras culturas">[http://mios_i_miaus.web.simplesnet .pt/gato%20outras%20culturas.htn ''Gatos an outras culturas'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Na [[celtas|cultura celta]], la diusa [[Ceridwen]] ten ua relaçon cul culto al gato, por meio de sou filho [[Taliesin]], l qual, nua de sues [[rencarnaçon|rencarnaçones]], fui çcrito cumo sendo un gato de cabeça sarapintada.<ref>[http://blogs.abril .com.br/tuathadulac/2008/09/diusas-ceridwen.html ''Deusas: Ceridwen'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na [[mitologie nórdica]], eisiste la diusa [[Freya]], la qual ten ua [[carruaige]] puxada por dous gatos, que repersentában las culidades de la diusa: la [[fertelidade]] i la [[ferocidade]]. Esses gatos eisibian las facetas de l gato doméstico, al mesmo tiempo afetuosos, ternos i ferozes. Ls [[paganismo|templos pagones]] de la region nórdica éran frequentemente adornados cun eimaiges de gatos. Na [[Finlándia]], habie la fé de que las [[alma]]s de ls [[muorte|muortos]] éran liebadas al [[para alhá (spiritualidade)|para alhá]] por meio dun [[trenó]] puxado por gatos.<ref name="L Gato i la Religion">[http://www .ptribunaanimal .com/testos_gato_i_religiao.htn ''L Gato i la Religion'']</ref> La cultura [[Eislamismo|eislámica]] relata bárias associaçones antre ls gatos i l profeta [[Maomé]], la quien tenerien anclusibe salbo de la muorte, al matar ua serpente que l'atacaba.<ref name="Gatos an outras culturas"/>
Na Ásia, ls gatos fúrun benerados puls purmeiros [[budismo|budistas]], debido la sue capacidade eilebada d'outo-domínio i al fato de l'animal apersentar capacidade de cuncentraçon semelhante a l'oubtida por meio de la meditaçon. Na [[China]], statuetas de gatos éran outelizadas para afugentar malos spritos. Tal pobo acraditaba na eisisténcia de dous tipos çtintos de gatos: ls buonos i ls malos, que podien ser facilmente defrenciados, ua beç que ls malos tenien dues caudas.<ref name="L Gato i la Religion"/>
Ls [[heibreus]] acraditában que l gato tenerie sido criado por [[Dius]] drento de la [[Arca de Noé|Arca]], quando [[Noé]], preacupado cula proliferaçon de ls ratos que se procriórun scessibamente na ambarcaçon, amplorou a la Dius para que El probidenciasse ua soluçon. Dius anton fizo cun que l lion de la Arca spirrasse, i de l spirro desse felino, surgiran ls gatos domésticos.<ref>[http://www.felinus.org/andex.php?area=artigo&ation=show&id=1254 ''L Culto al Gato'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Durante la [[Eidade Média]], ls gatos fúrun bítimas d'einúmaras [[crueldade]]s, pus alguas pessonas acraditában qu'esses animales éran [[possesson demoníaca|possuídos pul diabo]].<ref name=GATOSNAIDADEMEDIA>[http://www.ondaa.org/artigos/artigo22.htn ''Ls Gatos na Eidade Média'' Follain, Martha]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l [[seclo XV]], l papa [[Inocéncio BIII]] chegou a ancluir ls [[gato negro|gatos negros]] na lista de [[heiresie|seres heireges]] perseguidos pula [[Anquesiçon]]. Assi, esses gatos fúrun acusados de stáren associados a malos spritos i, assi, queimados nas [[fogueiras]] juntamente culas pessonas acusadas de [[bruxarie]].<ref name="GATOSNAIDADEMEDIA"/>
=== Las bárias bidas de ls gatos ===
D'acuordo cun un [[Mitologie|mito]] eisistente an dibersas culturas, ls gatos possuen siete ó nuobe [[bida]]s. Esta lenda surgiu an decorréncia de l'halbelidade qu'esses felinos possuen para scapar de situaçones qu'ambolban risco a la sue bida.<ref>[http://www.best-cat-art .com/cat-myths.html ''Cat Myths, Mesinformation and Untruths'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Outro fator tamien respunsable por essa fé ye que, al caíren de grandes altitudes, ls gatos quaije siempre atinge l tierra apoiados subre las quatro patas. Esso ocorre an funçon de possuíren un apurado senso d'eiquilíbrio, permitindo-les girar debrebe usando la cauda cumo cuntrapeso.<ref>[http://cats.about .com/od/catsafety/la/highrisefalls.htn ''The ASPCA Warnes About High-Rise Falls by Cats'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Quando abandonados an árias remotas, çtantes de la sociadade houmana, filhotes de gatos puoden cumberter-se al meio de bida salbaige, passando la caçar pequeinhos animales para subrebibir. Esso faç cun qu'eilhes séian frequentemente bistos cumo animales resistentes, dotados de bárias "bidas".<ref name="hsus.org"/> Antretanto, la spetatiba de bida dun gato de rue ye de solo 3 anhos. Yá un gato que seia cuidado por houmanos puode superar ls 20 anhos d'eidade.<ref name="Curjidades subre ls gatos"/>
Mas, inda que seia ampossible apuntar l'ourige sata dessa lenda, acradita-se qu'eilha steia ligada a la Eidade Média, quando se eimaginaba que las bruxas se associában als gatos, percipalmente als negros. An 1584, ne l libro ''[[:en:Beware the Cat|Beware the Cat]]''<ref>{{citar web |url=http://www.presscon.co.uk/halliwell/baldwin/baldwin_cat.html |titulo=Beware the Cat |outor=Presscon |acessodata=25 de júnio de 2013 |léngua2=en}}</ref> (''Cuidado cul gato''), l scritor anglés [[:en:William Baldwin (outhor)|William Baldwin]] dezie que ''"ye permitido a las bruxas possuíren l cuorpo de l sou gato por nuobe bezes"''. Outro anglés, [[John Heiywod]], reuniu, an 1546, ua coletánea de probérbios, de ls quales un dezie que ''"a mulhier, assi cumo l gato, ten nuobe bidas"''. Un outro probérbio anglés diç: ''"L gato ten 9 bidas, cun 3 el brinca, 3 el perde i cun 3 el queda"''. Yá ls árabes i turcos nada tenien contra ls gatos ([[Maomé]] bebia cercado deilhes) i sous probérbios falan an siete bidas. Ye probable que téngan passado essa berson para spanhois i pertueses na acupaçon de la [[Península Eibérica]] puls [[mouros]] - que tubo ampeço ne l [[Seclo BIII]] i durou quaije 800 anhos. A partir de Pertual, l mito de las siete bidas felinas lougo chegou al [[Brasil]], adonde ye mui popular.
=== Gato negro ===
[[Fexeiro:Black and white longhaired Norwegian Forest Cat.jpg|thumb|dreita|200px|Gato negro de la raça [[Noruegués de la Floresta]].]]
{{Artigo percipal|[[Gato negro]]}}
Un gato negro ó negro ten pelaige totalmente de quelor scura, mui associado a la [[fé]]s i [[superstiçon|superstiçones]]. Na [[Eidade Média]], acraditaba-se que ls gatos negros éran [[bruxa]]s trasformadas an animales. Por esso, la tradiçon diç que cruzar cun un gato negro ye senhal de malo agouro. An outras culturas, ls gatos dessa quelor son reberenciados, stando associados la persença de buona suorte. Ls animales de quelor [[negro|preta]] frequentemente stan persentes an stórias de [[suspense]] i [[terror (género)|terror]]. Un [[cunto]] mui popular tratando desse animal ye ''[[L Gato Negro]]'', de [[Edgar Allan Poe]], adonde l'outor respunsabeliza l'animal por ua série d'acuntecimientos subrenaturales persentes na narraçon.<ref>[http://recantodasletras.uol .com.br/cuntosdesuspense/1523338 ''L gato negro'' por Edgar Allan Poe]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Stórias desse tipo acaban liebando alguas pessonas la zambolbíren un [[fobia|medo patológico]] de gatos, que ye chamado [[ailurofobia]].<ref>[http://t.wiktionary.org/wiki/ailurofobia ''Ailurofobia'']</ref>
=== Ls gatos i la sociadade houmana ===
[[Fexeiro:45 Recon Squadron Patch.jpg|thumb|squierda|200px|Zeinho de l gato [[Frajola]] (Silbester, an Pertual) ne l [[logotipo]] dun squadron de l [[Eisército de ls Stados Ounidos]].]]
Mui outelizados cumo animales de stimaçon, ls gatos puoden tener eifeitos benéficos, la medida an qu'atuan cumo animales de cumpanha, auxeliando ne l tratamiento de la depresson an seres houmanos.<ref>{{Citar web
|url=http://www.arcabrasil.org.br/animales/anteracao/turner_antrebista.htn
|títalo=ARCA BRASIL - Associaçon Houmanitária de Proteçon i Bien-Star Animal
|publicado=www.arcabrasil.org.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Studos científicos andican qu'eisiste ua reduçon de 30% ne l risco d'ocorréncias de [[anfarto]]s nas pessonas que ténen gatos cumo animales de stimaçon. L probable motibo ye que l cumbíbio cun esses pequeinhos felinos menimizan l nible de [[strisse]], un de ls percipales respunsables pul surgimiento de porblemas [[sistema circulatório|cardiobasculares]].<ref name="anfarto">
{{Citar web
|url=http://www.saudemmobimiento .com.br/reportaige/noticia_frame.asp?cod_noticia=2584
|títalo=Salude an Mobimiento - Tener gatos reduç an 30% l risco d'anfarto.
|publicado=www.saudemmobimiento .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref><ref name="anfarto2">
{{Citar web
|url=http://g1.globo .com/Noticias/Ciencia/0,,MUL351367-5603,00-TER+UM+GATO+DE+ESTIMACAO+PODE+SALBAR+La+SUA+BIDA+DIZEM+MEDICOS.html
|títalo=Tener un gato de stimaçon puode salbar la sue bida, dízen médicos
|publicado=www.g1 .com.br
|acessodata=2010-07-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
La persença custante desses animales na sociadade houmana faç cun que frequentemente séian criados personaiges baseados neilhes.<ref>{{Citar web
|url=http://www.catquotes .com/famouscats.htn
|títalo=Famous Cats fron TB, Filn, Newspapers, etc at CatQuotes.Cun.
|publicado=www.catquotes .com
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
* [[CatDog]]: ua criatura metade gato, metade [[perro]]; era l personaige dun zeinho animado que daba nome a l'animaçon de [[Peter Hannan]]. La série tubo duraçon de quatro anhos (1998–2001).
* [[Bafo-de-Onça]]: João Bafo-de-Onça ye coincido cumo ladron de bancos i enimigo de [[Mickey|Mickey Mouse]]. Sue purmeira apariçon fui an 1925.
* [[Itchy & Scratchy|Comichon]]: personaige de l zeinho animado que diberte ls [[Simpsones]].
* [[Frajola]]: personaige de la [[Loney Tuns] ], ribal de l canairo [[Piu-piu]].
* [[Heillo Kitty]]: figura dua gata branca japonesa cun traços houmanos. Birou logomarca an 1976. Ye çtribuída mundialmente.
* [[Garfield]]: criaçon de [[Jin Dabis]], ye un de ls personaiges mais famosos de tirinhas de jornal.
* [[L Gato de Botas]]: datado de 1697, ye un [[cunto de fadas]] de l francés [[Charles Perrault]].
* [[Felix the Cat|Gato Félix]]: ye un personaige de zeinho animado de la época de ls filmes mudos. Cunsidrado l purmeiro personaige d'animaçon an série a cunquistar l'atençon de l grande público.
* [[Top Cat|Manda-Chuba]]: série porduzida por [[Hanna-Barbera]] antre 1961 i 1962, cunta la stória dun grupo de gatos que biben nun beco de [[Nuoba Iorque]], cujo líder dá nome a l'animaçon.
* [[Ton & Jerry|Ton]]: personaige an custante ribalidade cun Jerry, l rato. Sues armaçones gírun siempre grandes cunfusones para si. Ton i l ratico debeden la mesma casa.
* [[Aneixo:Lista de Personaiges de Sonic the Heidgehog|Blaze the Cat]]: Ua gata roixa, princesa d'outra dimenson, que fizo sue purmeira apariçon an Sonic Rush. Apareciu tamien an Sonic Rush Adbenture i Sonic the Heidgehog (2006).
{{refréncias|col=3|scroll=s}}
== Ber tamien ==
{{correlatos
|commonscat=Felis silbestris catus
|wikispecies=Felis sylbestris catus
|wikcionario=Gato
|wikiquote=Gatos
}}
* [[Lista de raças de gatos domésticos]]
* [[Ailurofobia]]
* [[Gata Negra]]
* [[Gato de nabio]]
* [[Gato d'uolho ímpar]]
* [[Gato de Schrödinger]]
* [[Gato negro]]
* [[Mulhier Gato]]
* [[Bira-lata|Sin raça defenida (SRD)]]
== Ligaçones sternas ==
* {{Link|t|2=http://casa.hsw.uol .com.br/cumo-cuidar-de-gatos.htn|3=Tutorial splicando cumo cuidar de ls gatos}}
* {{Link|t|2=http://naturdata .com/Felis-catus-38042.htn|3=Ficha Naturdata subre l gato an Pertual}}
{{Carnibora speces|Fe.|state=outocollapse}}
{{DEFAULTSORT:Gato}}
[[Catadorie:Gatos| ]]
[[Catadorie:Speces çcritas an 1758]]
fiemx8lxqzj0qlpcbc731322qx0y6rs
Pertués oulibentino
0
8286
107500
107456
2026-07-30T14:05:10Z
~2026-42309-25
15429
/* Caratelísticas */
107500
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Pertués oulibentino
| nomenatibo = Português oliventino
| pernúncia =
| outrosnomes =
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[Oulibença]]<br />[[Talega]]<br />[[San Bento de la Cuntenda (Oulibença)|San Bento de la Cuntenda]]<br />[[San Francisco de Oulibença]]<br />[[San Jorge de la Lor]]<br />[[San Rafael de Oulibença]]<br />[[Bila Rial (Oulibença)|Bila Rial]]<br />[[San Demingos de Gusmon (Oulibença)|San Demingos de Gusmon]]
| falantes = 3.600
| fam2 = Itálica
| fam3 = [[Lhénguas románicas|Románica]]
| fam4 = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]]
| fam5 = [[Oucidental]]
| fam6 = [[Ramo-eibérica]]
| fam7 = [[Eibero-románica]]
| fam8 = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]
| fam9 = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]]
| scrita =
| regulador =
| iso1 =
| iso2 =
| iso3 =
| sil =
| mapa =[[Fexeiro:Olivença location.PNG|270px|border]]
}}
L '''Pertués oulibentino'''<ref name=":0">http://www.hoy.es/v/20120723/sociedad/portugues-oliventino-conserva-20120723.html</ref> (tamien coincido cumo '''Pertués de Oulibença''',<ref name=":3">https://books.google.es/books?id=kZ9JBaN7Lu0C&pg=PA90&dq=portugu%C3%A9s+de+olivenza+caracter%C3%ADsticas&hl=es&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=portugu%C3%A9s%20de%20olivenza%20caracter%C3%ADsticas&f=false</ref> an [[pertués]] ''Português oliventino''/''Português de Olivença'') ye la bariadade dialetal de la [[lhéngua pertuesa]] própia de las poboaçones de [[Oulibença]], [[Talega]] i de las aldés colindantes. Atualmente l pertués an Oulibença i an Talega nun ten nanhun reconhecimiento por parte de l [[Spanha|Stado Spanhol]] qu'admenistra dezido território depuis de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual, assi i todo nun reconhece la soberanie spanhola na region i afirma qu'esses territórios le pertencen.<ref>http://www.onoticiasdatrofa.pt/index.php/ultimas-noticias/edicao-papel/44-edicao-411/10225-olivenca-e-portugal-e-bom-nao-esquecer{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.elconfidencial.com/mundo/2014-08-12/un-conflicto-internacional-convertido-en-gancho-turistico_160790/</ref> Yá nun se fala an Talega.<ref>http://port.pravda.ru/news/sociedade/05-07-2010/30048-olivenca-0/</ref>
Fruito de ls dous seclos d'admenistraçon spanhola i eisolamiento de l resto de Pertual l pertués oulibentino ye agora ua fala moribunda; ls moços yá nun l falan quedando solo alguns idosos.<ref name=":0" /><ref name=":1">http://www.hoy.es/v/20110213/regional/epoca-franco-libros-sobre-20110213.html</ref> L pertués deixou de ser la lhéngua de la populaçon a partir de la [[década de 1940]], porcesso acelerado pula política de [[castelhanizaçon]] lhiebada pula [[Franquismo|Spanha franquista]].<ref name=":1" /><ref name=":4">http://www.hoy.es/v/20100404/regional/franquismo-olivenza-portuguesa-difumino-20100404.html</ref><ref name=":7">http://sol.sapo.pt/artigo/508982/olivenca-alem-guadiana-fala-se-cada-vez-mais-portugu-s</ref>
== Cuntesto stórico ==
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Lhion ===
L'ourige de Oulibença stá lhigada a la cunquista defenitiba de [[Badalhouce]] pul radadeiro [[Reino de Lhion|rei de Lhion]], [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]], na primabera de 1230.<ref name=":2">{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227180255/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ }}</ref> Para agradecer la participaçon de ls templairos nessa cuntenda, Fonso IX cuncediu-les ls anclabes de [[Burguillos]] i [[Alconchel]]. Zde estes puntos, alhá pa l'anho 1256, la Orde criou l'ancomienda de Oulibença, naqueilha altura solo un cunjunto d'hortas, choças i alguas casas surgidas alredor dua nacente.<ref name=":2" /> Mas, durante l reinado de [[Fonso X l Sábio de Lhion i Castielha|Fonso X l Sábio]], ls Templários tubírun de deixar Oulibença i antregar las sues tierras al Cunceilho i Bispado de Badalhouce.<ref name=":2" />
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Pertual ===
Aquando de la Reconquista, las tierras qu'hoije perfazen l munecípio de Oulibença i la freguesie de Talega fúrun cedidas la Pertual pul [[Tratado de Alcanizes]] an 1297 juntamente cun muitas outras lhocalidades. El-Rei [[Deniç de Pertual]] aprobeitara la fraca posiçon política castelhana para aneixar i reaber bários territórios.<ref>http://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/historia/index_historia.php?codigo=108</ref>
Zde 1297 até 1801 la bila mantén-se baixo suserania lhusitana, anclusibe durante la [[Ounion Eibérica]]; l resultado de cinco seclos de domínio pertués resultórun ne l fluxo para Oulibença de la cultura i lhénguas pertuesas, para alhá de la spresson arquitetónica i de l folclore.<ref name=":0" /><ref>http://www.turismoextremadura.com/viajar/turismo/es/explora/Iglesia-de-La-Magdalena/</ref>
Debido a la peculiar posiçon geográfica de Oulibença, apartada de l resto de l paíç pul [[Odiana]] i rodeada por poboaçones castelhanas acabou por zambolber un subdialeto de l'alanteijano, cul qual partilha muitas de las sues eisoglossas.<ref name=":5">http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/temadeldia/olivenza-silencia-portugues_555273.html</ref>
[[Fexeiro:Território de Olivença.jpg|miniaturadaimagem|230x230px|L território de Olivença.]]
=== Oulibença i Talega na Spanha ===
A partir de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual perdiu Oulibença i ambora este reclame que la Spanha perdiu-la ne l [[Cungresso de Biena]] l cierto ye qu'esta cuntina a admenistrar esse território. L pertués mantebe-se cumo lhéngua beícular i materna de ls habitantes de la region até a la metade de l [[seclo XX]], quando ampeçou a minguar, bítima de la política castelhanizadora de l Franquismo i de l sistema eiducatibo, dado qu'este radadeiro nun ansinaba l pertués, atualmente ansina-lo mas solo cumo lhéngua strangeira.<ref name=":5" />
== Caratelísticas ==
L pertués oulibentino ye un subdialeto de l [[pertués alanteijano]], ansere-se por cunseguinte ne l grupo de ls dialetos pertueses meridionales.<ref name=":6">https://books.google.es/books?id=12JfAAAAMAAJ&q=portugues+oliventino+caracteristicas&dq=portugues+oliventino+caracteristicas&hl=es&sa=X&redir_esc=y</ref> faç-se notar nalguns destes puntos i ne l campo lhéxical.<ref name=":6" />
Alguas de las caratelísticas mais defenitórias son:
Preferéncia pul grupo bocálico oi (sendo ''ou'' ne l padron). S: ''oiro'' (pertués padron: ''ouro'');<ref name=":3" />
Fechamiento de la bogal átona i para i. S: ''fomi'' (pertués padron: fome);<ref name=":3" />
Auséncia de l ditongo ei, que passa a ser ê. S: ''galhinhêro'' (pertués padron: ''galhinheiro''), cun sceçones: seis, rei, reino, etc.;<ref name=":3" />
Yeísmo. S: ''casteyanos'' (pertués padron: ''castelhanos'').<ref name=":3" />
L pertués oulibentino qu'inda ye falado ye cheno de castelhanismos, podendo dezir-se que yá nun ye ua berson "pura" de l lhéngua mas un híbrido.<ref>http://www.rtve.es/alacarta/videos/programa/oliventino-dialecto-castellano-corre-riesgo-evaporarse/434671/</ref> L castelhano falado na region stá fuortemente anfluenciado pul pertués i pulas falas lhionesas meridionales.<ref></ref>
== Situaçon lhenguística ==
=== Domínio pertués ===
L pertués, durante la dominaçon lhusa de l território era la lhéngua oufecial i por cunseguinte l'ousada na admenistraçon, era para alhá desso permitida i promobida cumo la lhéngua statal.<ref name=":4" /> Para alhá desso, l pertués de Oulibença staba regulado pula [[Academie de Ciéncias de Lhisboua]] i era outelizada la norma padron de la lhéngua pertuesa.
=== Guerras de las Lharanjas, sec. XIX i 1ª metade de l seclo XX ===
L'ouficialidade mudarie an 1801 mas pa ls oulibentinos pouco mudara: l pertués cuntinar-se-iba a ousar cumo dantes al lhongo de to l seclo XIX i até a la década de 1940; la lhéngua de Camões era outelizada na rue i era la scrita.<ref name=":4" />
L pertués era trasmitido de geraçon an geraçon, la populaçon sendo la mesma dantes de la cunquista castelhana cuntinou ousar l lhenguajar outótono.<ref name=":0" />
=== Franquismo ===
[[Fexeiro:RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg|miniaturadaimagem|186x186px|L ''[[Generalísimo]]'' [[Francisco Franco]].]]
Al lhongo de la década de 1940 i 1950, cula amplantaçon de l Franquismo i de la política dua Spanha monoglota que perseguia todas las demales lhénguas que nun fússen l castelhano, la lhéngua oufecial de l Stado, l pertués ampeçou a ser mal bisto i perdiu prestígio, tornando-se la lhéngua de las classes baixas i pouco anstruídas.<ref name=":7" /> Staba proibido falar pertués, ls brasones pertueses éran bandalizados i até staba proibido rezar a santos tradecionalmente pertueses, cumo [[Santo António]].<ref name=":7" />
L pais deixórun de falar an pertués als sous filhos, falando-les zde anton an castelhano. L sistema eiducatibo daquele tiempo tubo un papel decesibo: alfabetizou ls ninos an castelhano.<ref name=":4" /> Ls moços nun iban a la scuola, ando yá nas puortas de la puberdade trabalhar ne l campo, desta maneira la cultura pertuesa era cunserbada; [[Francisco Franco|Franco]] trouxe la scolarizaçon sistemática, junto cula chegada de ls meios de quemunicaçon massibos rompeu l'eisolamiento i fizo que la cultura lhusitana até anton bien preserbada fusse zaparecendo.<ref name=":1" /> La propaganda franquista quijo anculcar un sprito de çcunfiança i de çtáncia ne ls oulibentinos an relaçon la Pertual.<ref name=":1" />
Las nuobas geraçones yá nun conhecian la lhéngua de Camões cumo lhéngua materna senó cumo ua lhéngua strangeira alheia a la sue tierra.<ref name=":4" /> La ''[[Sección Femenina]]'' tubo la sue amportança neste porcesso ne l campo de las lhetras.<ref name=":4" />
Las fiestas populares i l folclore, senhales de la cultura pertuesa fúrun perseguidos ó squecidos.<ref name=":1" />
=== Atualidade ===
Zde la muorte la [[Trasiçon (Spanha)|Trasiçon]] i l retorno de la democracie las relaçones cun Pertual fúrun restablecidas i l'antresse pul pertués i pula cultura lhusitana an giral. L patrimonho arquitetónico lhuso stá tamien a ser rebalorado mas inda stá arraigado esse sentimiento reácio la Pertual i a la sue cultura.<ref name=":4" />
L pertués yá solo ye falado pulas gientes mais bielhas, las geraçones bindouras yá son monoglotas; tenendo crecido i sido eiducadas an castelhano.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ls cachopos falan l castelhano ne l die-la-die, tanto na quemunicaçon formal cumo anformal.<ref name=":0" />
== Ensino ==
L pertués ye ansinado an Oulibença i an Talega mas cumo lhéngua strangeira.<ref name=":4" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/una-olivenza-bicultural-importante-para-los-europeos/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161231074443/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/una-olivenza-bicultural-importante-para-los-europeos/ }}</ref>
Alguas anstituiçones cumo l Anstituto Camões financiában porjetos para nun deixar morrer l pertués i promocionar la cultura lhusitana an Oulibença mas esses apoios yá nó eisisten.<ref name=":4" />
== Associaçones i atores políticos ==
Bárias associaçones ténen trabalhado a fabor de l pertués an Oulibença i an Talega, tenendo feito ua stensa lhabra documental i porjetos d'apoio als lhusofalantes.
=== Anstituto Camões ===
O [[Anstituto Camões]], o braço do governo português que visa a promoção e a conservação da língua portuguesa pelo mundo fora esteve a financiar cursos e actividades do português mas agora já não subsidía estes actos.<ref name=":4" />
=== Para alhá Guadiana ===
An 2008 naciu l'associaçon [[Para alhá Guadiana]] (an pertués: ''Além Guadiana'') que ten ourganizado bários eibentos, colóquios i porgramas para ajudar a manter biba la lhéngua de Camões an Oulibença i cumpilar to l patrimonho oural de las gientes oulibentinas.<ref name=":7" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230557/https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro }}</ref>
A Para alhá Guadiana ten cumo porjeto ambicioso criar un banco de dados sonoro feito de grabaçones de ls radadeiros lhusofalantes de Oulibença, desta maneira culs probérbios, las stórias i cançones screbir i eilustrar la stória recente de la bila.<ref name=":0" />
=== Grupo de ls Amigos de Oulibença ===
L [[Grupo de ls Amigos de Oulibença]] ye ua ourganizaçon de caráter nacionalista pertuesa criada baixo la tutela de l [[Stado Nuobo]].<ref>http://elpais.com/diario/2006/12/04/espana/1165186813_850215.html</ref><ref>http://elpais.com/diario/1978/11/02/internacional/278809221_850215.html</ref> Caratelizada pula sue atitude eirredentista ten feito presson al Stado Pertués acerca de l'ansino de la lhéngua pertuesa an Oulibença.
=== Partido Quemunista Pertués ===
L [[Partido Quemunista Pertués]] anquiriu an 2013 pula pregunta al gobierno N.º 2703/XII/2 acerca de la stinçon atrabeç de l Anstituto Camões de ls horairos de lhéngua i cultura pertuesa nun coleijo de Oulibença.<ref name=":8">http://www.pcp.pt/ataque-ao-ensino-do-portugu%C3%AAs-em-oliven%C3%A7a</ref> Habendo acuordos ne l'ansino antre l Stado Pertués i la [[Quemunidade Outónoma de Stremadura]].<ref name=":8" />
Las preguntas fúrun:<br />
# Cunfirma l menistério que fúrun zaparecidos horairos de Lhéngua i Cultura Pertuesa an Oulibença?<ref name=":8" /><br />
# Quantos horairos fúrun zaparecidos i quantos porsores seran çpensados?<ref name=":8" /><br />
# Cumo eirá l gobierno garantir que cuntinará a ser ansinada la lhéngua pertuesa naqueilha cidade?<ref name=":8" /><br />
# Las relaçones culturales eisistentes antre aqueilha cidade i Pertual nun fúrun tenidas an cunta na tomada de decison?<ref name=":8" /><br />
{{Refréncias|col=2}}
[[Catadorie:Oulibença]]
[[Catadorie:Talega]]
[[Catadorie:Lhéngua pertuesa]]
[[Catadorie:Lhénguas pertuesa na Spanha]]
h1b8ubhchtmp8kb53ed2r18pwgt8ekv
107501
107500
2026-07-30T14:11:45Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107501
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Pertués oulibentino
| nomenatibo = Português oliventino
| pernúncia =
| outrosnomes =
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[Oulibença]]<br />[[Talega]]<br />[[San Bento de la Cuntenda (Oulibença)|San Bento de la Cuntenda]]<br />[[San Francisco de Oulibença]]<br />[[San Jorge de la Lor]]<br />[[San Rafael de Oulibença]]<br />[[Bila Rial (Oulibença)|Bila Rial]]<br />[[San Demingos de Gusmon (Oulibença)|San Demingos de Gusmon]]
| falantes = 3.600
| fam2 = Itálica
| fam3 = [[Lhénguas románicas|Románica]]
| fam4 = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]]
| fam5 = [[Oucidental]]
| fam6 = [[Ramo-eibérica]]
| fam7 = [[Eibero-románica]]
| fam8 = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]
| fam9 = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]]
| scrita =
| regulador =
| iso1 =
| iso2 =
| iso3 =
| sil =
| mapa =[[Fexeiro:Olivença location.PNG|270px|border]]
}}
L '''Pertués oulibentino'''<ref name=":0">http://www.hoy.es/v/20120723/sociedad/portugues-oliventino-conserva-20120723.html</ref> (tamien coincido cumo '''Pertués de Oulibença''',<ref name=":3">https://books.google.es/books?id=kZ9JBaN7Lu0C&pg=PA90&dq=portugu%C3%A9s+de+olivenza+caracter%C3%ADsticas&hl=es&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=portugu%C3%A9s%20de%20olivenza%20caracter%C3%ADsticas&f=false</ref> an [[pertués]] ''Português oliventino''/''Português de Olivença'') ye la bariadade dialetal de la [[lhéngua pertuesa]] própia de las poboaçones de [[Oulibença]], [[Talega]] i de las aldés colindantes. Atualmente l pertués an Oulibença i an Talega nun ten nanhun reconhecimiento por parte de l [[Spanha|Stado Spanhol]] qu'admenistra dezido território depuis de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual, assi i todo nun reconhece la soberanie spanhola na region i afirma qu'esses territórios le pertencen.<ref>http://www.onoticiasdatrofa.pt/index.php/ultimas-noticias/edicao-papel/44-edicao-411/10225-olivenca-e-portugal-e-bom-nao-esquecer{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.elconfidencial.com/mundo/2014-08-12/un-conflicto-internacional-convertido-en-gancho-turistico_160790/</ref> Yá nun se fala an Talega.<ref>http://port.pravda.ru/news/sociedade/05-07-2010/30048-olivenca-0/</ref>
Fruito de ls dous seclos d'admenistraçon spanhola i eisolamiento de l resto de Pertual l pertués oulibentino ye agora ua fala moribunda; ls moços yá nun l falan quedando solo alguns idosos.<ref name=":0" /><ref name=":1"></ref> L pertués deixou de ser la lhéngua de la populaçon a partir de la [[década de 1940]], porcesso acelerado pula política de [[castelhanizaçon]] lhiebada pula [[Franquismo|Spanha franquista]].<ref name=":1" /><ref name=":4"></ref><ref name=":7">http://sol.sapo.pt/artigo/508982/olivenca-alem-guadiana-fala-se-cada-vez-mais-portugu-s</ref>
== Cuntesto stórico ==
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Lhion ===
L'ourige de Oulibença stá lhigada a la cunquista defenitiba de [[Badalhouce]] pul radadeiro [[Reino de Lhion|rei de Lhion]], [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]], na primabera de 1230.<ref name=":2">{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227180255/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ }}</ref> Para agradecer la participaçon de ls templairos nessa cuntenda, Fonso IX cuncediu-les ls anclabes de [[Burguillos]] i [[Alconchel]]. Zde estes puntos, alhá pa l'anho 1256, la Orde criou l'ancomienda de Oulibença, naqueilha altura solo un cunjunto d'hortas, choças i alguas casas surgidas alredor dua nacente.<ref name=":2" /> Mas, durante l reinado de [[Fonso X l Sábio de Lhion i Castielha|Fonso X l Sábio]], ls Templários tubírun de deixar Oulibença i antregar las sues tierras al Cunceilho i Bispado de Badalhouce.<ref name=":2" />
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Pertual ===
Aquando de la Reconquista, las tierras qu'hoije perfazen l munecípio de Oulibença i la freguesie de Talega fúrun cedidas la Pertual pul [[Tratado de Alcanizes]] an 1297 juntamente cun muitas outras lhocalidades. El-Rei [[Deniç de Pertual]] aprobeitara la fraca posiçon política castelhana para aneixar i reaber bários territórios.<ref>http://www.dip-badajoz.es/municipios/municipio_dinamico/historia/index_historia.php?codigo=108</ref>
Zde 1297 até 1801 la bila mantén-se baixo suserania lhusitana, anclusibe durante la [[Ounion Eibérica]]; l resultado de cinco seclos de domínio pertués resultórun ne l fluxo para Oulibença de la cultura i lhénguas pertuesas, para alhá de la spresson arquitetónica i de l folclore.<ref name=":0" /><ref>http://www.turismoextremadura.com/viajar/turismo/es/explora/Iglesia-de-La-Magdalena/</ref>
Debido a la peculiar posiçon geográfica de Oulibença, apartada de l resto de l paíç pul [[Odiana]] i rodeada por poboaçones castelhanas acabou por zambolber un subdialeto de l'alanteijano, cul qual partilha muitas de las sues eisoglossas.<ref name=":5">http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/temadeldia/olivenza-silencia-portugues_555273.html</ref>
[[Fexeiro:Território de Olivença.jpg|miniaturadaimagem|230x230px|L território de Olivença.]]
=== Oulibença i Talega na Spanha ===
A partir de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual perdiu Oulibença i ambora este reclame que la Spanha perdiu-la ne l [[Cungresso de Biena]] l cierto ye qu'esta cuntina a admenistrar esse território. L pertués mantebe-se cumo lhéngua beícular i materna de ls habitantes de la region até a la metade de l [[seclo XX]], quando ampeçou a minguar, bítima de la política castelhanizadora de l Franquismo i de l sistema eiducatibo, dado qu'este radadeiro nun ansinaba l pertués, atualmente ansina-lo mas solo cumo lhéngua strangeira.<ref name=":5" />
== Caratelísticas ==
L pertués oulibentino ye un subdialeto de l [[pertués alanteijano]], ansere-se por cunseguinte ne l grupo de ls dialetos pertueses meridionales.<ref name=":6">https://books.google.es/books?id=12JfAAAAMAAJ&q=portugues+oliventino+caracteristicas&dq=portugues+oliventino+caracteristicas&hl=es&sa=X&redir_esc=y</ref> faç-se notar nalguns destes puntos i ne l campo lhéxical.<ref name=":6" />
Alguas de las caratelísticas mais defenitórias son:
Preferéncia pul grupo bocálico oi (sendo ''ou'' ne l padron). S: ''oiro'' (pertués padron: ''ouro'');<ref name=":3" />
Fechamiento de la bogal átona i para i. S: ''fomi'' (pertués padron: fome);<ref name=":3" />
Auséncia de l ditongo ei, que passa a ser ê. S: ''galhinhêro'' (pertués padron: ''galhinheiro''), cun sceçones: seis, rei, reino, etc.;<ref name=":3" />
Yeísmo. S: ''casteyanos'' (pertués padron: ''castelhanos'').<ref name=":3" />
L pertués oulibentino qu'inda ye falado ye cheno de castelhanismos, podendo dezir-se que yá nun ye ua berson "pura" de l lhéngua mas un híbrido.<ref></ref> L castelhano falado na region stá fuortemente anfluenciado pul pertués i pulas falas lhionesas meridionales.<ref></ref>
== Situaçon lhenguística ==
=== Domínio pertués ===
L pertués, durante la dominaçon lhusa de l território era la lhéngua oufecial i por cunseguinte l'ousada na admenistraçon, era para alhá desso permitida i promobida cumo la lhéngua statal.<ref name=":4" /> Para alhá desso, l pertués de Oulibença staba regulado pula [[Academie de Ciéncias de Lhisboua]] i era outelizada la norma padron de la lhéngua pertuesa.
=== Guerras de las Lharanjas, sec. XIX i 1ª metade de l seclo XX ===
L'ouficialidade mudarie an 1801 mas pa ls oulibentinos pouco mudara: l pertués cuntinar-se-iba a ousar cumo dantes al lhongo de to l seclo XIX i até a la década de 1940; la lhéngua de Camões era outelizada na rue i era la scrita.<ref name=":4" />
L pertués era trasmitido de geraçon an geraçon, la populaçon sendo la mesma dantes de la cunquista castelhana cuntinou ousar l lhenguajar outótono.<ref name=":0" />
=== Franquismo ===
[[Fexeiro:RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg|miniaturadaimagem|186x186px|L ''[[Generalísimo]]'' [[Francisco Franco]].]]
Al lhongo de la década de 1940 i 1950, cula amplantaçon de l Franquismo i de la política dua Spanha monoglota que perseguia todas las demales lhénguas que nun fússen l pertués, la lhéngua oufecial de l Stado, l pertués ampeçou a ser mal bisto i perdiu prestígio, tornando-se la lhéngua de las classes baixas i pouco anstruídas.<ref name=":7" /> Staba proibido falar pertués, ls brasones pertueses éran bandalizados i até staba proibido rezar a santos tradecionalmente pertueses, cumo [[Santo António]].<ref name=":7" />
L pais deixórun de falar an pertués als sous filhos, falando-les zde anton an pertués. L sistema eiducatibo daquele tiempo tubo un papel decesibo: alfabetizou ls ninos an pertués.<ref name=":4" /> Ls moços nun iban a la scuola, ando yá nas puortas de la puberdade trabalhar ne l campo, desta maneira la cultura pertuesa era cunserbada; [[Francisco Franco|Franco]] trouxe la scolarizaçon sistemática, junto cula chegada de ls meios de quemunicaçon massibos rompeu l'eisolamiento i fizo que la cultura lhusitana até anton bien preserbada fusse zaparecendo.<ref name=":1" /> La propaganda franquista quijo anculcar un sprito de çcunfiança i de çtáncia ne ls oulibentinos an relaçon la Pertual.<ref name=":1" />
Las nuobas geraçones yá nun conhecian la lhéngua de Camões cumo lhéngua materna senó cumo ua lhéngua strangeira alheia a la sue tierra.<ref name=":4" /> La ''[[Sección Femenina]]'' tubo la sue amportança neste porcesso ne l campo de las lhetras.<ref name=":4" />
Las fiestas populares i l folclore, senhales de la cultura pertuesa fúrun perseguidos ó squecidos.<ref name=":1" />
=== Atualidade ===
Zde la muorte la [[Trasiçon (Spanha)|Trasiçon]] i l retorno de la democracie las relaçones cun Pertual fúrun restablecidas i l'antresse pul pertués i pula cultura lhusitana an giral. L patrimonho arquitetónico lhuso stá tamien a ser rebalorado mas inda stá arraigado esse sentimiento reácio la Pertual i a la sue cultura.<ref name=":4" />
L pertués yá solo ye falado pulas gientes mais bielhas, las geraçones bindouras yá son monoglotas; tenendo crecido i sido eiducadas an pertués.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ls cachopos non falan l castelhano ne l die-la-die, tanto na quemunicaçon formal cumo anformal.<ref name=":0" />
== Ensino ==
L pertués ye ansinado an Oulibença i an Talega mas cumo lhéngua strangeira.<ref name=":4" /><ref></ref>
Alguas anstituiçones cumo l Anstituto Camões financiában porjetos para nun deixar morrer l pertués i promocionar la cultura lhusitana an Oulibença mas esses apoios yá nó eisisten.<ref name=":4" />
== Associaçones i atores políticos ==
Bárias associaçones ténen trabalhado a fabor de l pertués an Oulibença i an Talega, tenendo feito ua stensa lhabra documental i porjetos d'apoio als lhusofalantes.
=== Anstituto Camões ===
O [[Anstituto Camões]], o braço do governo português que visa a promoção e a conservação da língua portuguesa pelo mundo fora esteve a financiar cursos e actividades do português mas agora já não subsidía estes atos.<ref name=":4" />
=== Para alhá Guadiana ===
An 2008 naciu l'associaçon [[Para alhá Guadiana]] (an pertués: ''Além Guadiana'') que ten ourganizado bários eibentos, colóquios i porgramas para ajudar a manter biba la lhéngua de Camões an Oulibença i cumpilar to l patrimonho oural de las gientes oulibentinas.<ref name=":7" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230557/https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro }}</ref>
A Para alhá Guadiana ten cumo porjeto ambicioso criar un banco de dados sonoro feito de grabaçones de ls radadeiros lhusofalantes de Oulibença, desta maneira culs probérbios, las stórias i cançones screbir i eilustrar la stória recente de la bila.<ref name=":0" />
=== Grupo de ls Amigos de Oulibença ===
L [[Grupo de ls Amigos de Oulibença]] ye ua ourganizaçon de caráter nacionalista pertuesa criada baixo la tutela de l [[Stado Nuobo]].<ref>http://elpais.com/diario/2006/12/04/espana/1165186813_850215.html</ref><ref>http://elpais.com/diario/1978/11/02/internacional/278809221_850215.html</ref> Caratelizada pula sue atitude eirredentista ten feito presson al Stado Pertués acerca de l'ansino de la lhéngua pertuesa an Oulibença.
=== Partido Quemunista Pertués ===
L [[Partido Quemunista Pertués]] anquiriu an 2013 pula pregunta al gobierno N.º 2703/XII/2 acerca de la stinçon atrabeç de l Anstituto Camões de ls horairos de lhéngua i cultura pertuesa nun coleijo de Oulibença.<ref name=":8">http://www.pcp.pt/ataque-ao-ensino-do-portugu%C3%AAs-em-oliven%C3%A7a</ref> Habendo acuordos ne l'ansino antre l Stado Pertués i la [[Quemunidade Outónoma de Stremadura]].<ref name=":8" />
Las preguntas fúrun:<br />
# Cunfirma l menistério que fúrun zaparecidos horairos de Lhéngua i Cultura Pertuesa an Oulibença?<ref name=":8" /><br />
# Quantos horairos fúrun zaparecidos i quantos porsores seran çpensados?<ref name=":8" /><br />
# Cumo eirá l gobierno garantir que cuntinará a ser ansinada la lhéngua pertuesa naqueilha cidade?<ref name=":8" /><br />
# Las relaçones culturales eisistentes antre aqueilha cidade i Pertual nun fúrun tenidas an cunta na tomada de decison?<ref name=":8" /><br />
{{Refréncias|col=2}}
[[Catadorie:Oulibença]]
[[Catadorie:Talega]]
[[Catadorie:Lhéngua pertuesa]]
[[Catadorie:Lhénguas pertuesa na Spanha]]
4h2t03qrgx0vznoa44t3qoazg2hhpfc
107502
107501
2026-07-30T14:17:16Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107502
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Pertués oulibentino
| nomenatibo = Português oliventino
| pernúncia =
| outrosnomes =
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[Oulibença]]<br />[[Talega]]<br />[[San Bento de la Cuntenda (Oulibença)|San Bento de la Cuntenda]]<br />[[San Francisco de Oulibença]]<br />[[San Jorge de la Lor]]<br />[[San Rafael de Oulibença]]<br />[[Bila Rial (Oulibença)|Bila Rial]]<br />[[San Demingos de Gusmon (Oulibença)|San Demingos de Gusmon]]
| falantes = 3.600
| fam2 = Itálica
| fam3 = [[Lhénguas románicas|Románica]]
| fam4 = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]]
| fam5 = [[Oucidental]]
| fam6 = [[Ramo-eibérica]]
| fam7 = [[Eibero-románica]]
| fam8 = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]
| fam9 = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]]
| scrita =
| regulador =
| iso1 =
| iso2 =
| iso3 =
| sil =
| mapa =[[Fexeiro:Olivença location.PNG|270px|border]]
}}
L '''Pertués oulibentino'''<ref name=":0">http://www.hoy.es/v/20120723/sociedad/portugues-oliventino-conserva-20120723.html</ref> (tamien coincido cumo '''Pertués de Oulibença''',<ref name=":3">https://books.google.es/books?id=kZ9JBaN7Lu0C&pg=PA90&dq=portugu%C3%A9s+de+olivenza+caracter%C3%ADsticas&hl=es&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=portugu%C3%A9s%20de%20olivenza%20caracter%C3%ADsticas&f=false</ref> an [[pertués]] ''Português oliventino''/''Português de Olivença'') ye la bariadade dialetal de la [[lhéngua pertuesa]] própia de las poboaçones de [[Oulibença]], [[Talega]] i de las aldés colindantes. Atualmente l pertués an Oulibença i an Talega nun ten nanhun reconhecimiento por parte de l [[Spanha|Stado Spanhol]] qu'admenistra dezido território depuis de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual, assi i todo nun reconhece la soberanie spanhola na region i afirma qu'esses territórios le pertencen.<ref>http://www.onoticiasdatrofa.pt/index.php/ultimas-noticias/edicao-papel/44-edicao-411/10225-olivenca-e-portugal-e-bom-nao-esquecer{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.elconfidencial.com/mundo/2014-08-12/un-conflicto-internacional-convertido-en-gancho-turistico_160790/</ref> Yá nun se fala an Talega.<ref>http://port.pravda.ru/news/sociedade/05-07-2010/30048-olivenca-0/</ref>
Fruito de ls dous seclos d'admenistraçon spanhola i eisolamiento de l resto de Pertual l pertués oulibentino ye agora ua fala moribunda; ls moços yá nun l falan quedando solo alguns idosos.<ref name=":0" /><ref name=":1"></ref> L pertués deixou de ser la lhéngua de la populaçon a partir de la [[década de 1940]], porcesso acelerado pula política de [[castelhanizaçon]] lhiebada pula [[Franquismo|Spanha franquista]].<ref name=":1" /><ref name=":4"></ref><ref name=":7">http://sol.sapo.pt/artigo/508982/olivenca-alem-guadiana-fala-se-cada-vez-mais-portugu-s</ref>
== Cuntesto stórico ==
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Lhion ===
L'ourige de Oulibença stá lhigada a la cunquista defenitiba de [[Badalhouce]] pul radadeiro [[Reino de Lhion|rei de Lhion]], [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]], na primabera de 1230.<ref name=":2">{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227180255/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ }}</ref> Para agradecer la participaçon de ls templairos nessa cuntenda, Fonso IX cuncediu-les ls anclabes de [[Burguillos]] i [[Alconchel]]. Zde estes puntos, alhá pa l'anho 1256, la Orde criou l'ancomienda de Oulibença, naqueilha altura solo un cunjunto d'hortas, choças i alguas casas surgidas alredor dua nacente.<ref name=":2" /> Mas, durante l reinado de [[Fonso X l Sábio de Lhion i Castielha|Fonso X l Sábio]], ls Templários tubírun de deixar Oulibença i antregar las sues tierras al Cunceilho i Bispado de Badalhouce.<ref name=":2" />
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Pertual ===
Aquando de la Reconquista, las tierras qu'hoije perfazen l munecípio de Oulibença i la freguesie de Talega fúrun cedidas la Pertual pul [[Tratado de Alcanizes]] an 1297 juntamente cun muitas outras lhocalidades. El-Rei [[Deniç de Pertual]] aprobeitara la fraca posiçon política castelhana para aneixar i reaber bários territórios.<ref></ref>
Zde 1297 até 1801 la bila mantén-se baixo suserania lhusitana, anclusibe durante la [[Ounion Eibérica]]; l resultado de cinco seclos de domínio pertués resultórun ne l fluxo para Oulibença de la cultura i lhénguas pertuesas, para alhá de la spresson arquitetónica i de l folclore.<ref name=":0" /><ref></ref>
Debido a la peculiar posiçon geográfica de Oulibença, apartada de l resto de l paíç pul [[Odiana]] i rodeada por poboaçones castelhanas acabou por zambolber un subdialeto de l'alanteijano, cul qual partilha muitas de las sues eisoglossas.<ref name=":5">http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/temadeldia/olivenza-silencia-portugues_555273.html</ref>
[[Fexeiro:Território de Olivença.jpg|miniaturadaimagem|230x230px|L território de Olivença.]]
=== Oulibença i Talega na Spanha ===
A partir de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual perdiu Oulibença i ambora este reclame que la Spanha perdiu-la ne l [[Cungresso de Biena]] l cierto ye qu'esta cuntina a admenistrar esse território. L pertués mantebe-se cumo lhéngua beícular i materna de ls habitantes de la region até a la metade de l [[seclo XX]], quando ampeçou a minguar, bítima de la política castelhanizadora de l Franquismo i de l sistema eiducatibo, dado qu'este radadeiro nun ansinaba l pertués, atualmente ansina-lo mas solo cumo lhéngua strangeira.<ref name=":5" />
== Caratelísticas ==
L pertués oulibentino ye un subdialeto de l [[pertués alanteijano]], ansere-se por cunseguinte ne l grupo de ls dialetos pertueses meridionales.<ref name=":6">https://books.google.es/books?id=12JfAAAAMAAJ&q=portugues+oliventino+caracteristicas&dq=portugues+oliventino+caracteristicas&hl=es&sa=X&redir_esc=y</ref> faç-se notar nalguns destes puntos i ne l campo lhéxical.<ref name=":6" />
Alguas de las caratelísticas mais defenitórias son:
Preferéncia pul grupo bocálico oi (sendo ''ou'' ne l padron). S: ''oiro'' (pertués padron: ''ouro'');<ref name=":3" />
Fechamiento de la bogal átona i para i. S: ''fomi'' (pertués padron: fome);<ref name=":3" />
Auséncia de l ditongo ei, que passa a ser ê. S: ''galhinhêro'' (pertués padron: ''galhinheiro''), cun sceçones: seis, rei, reino, etc.;<ref name=":3" />
Yeísmo. S: ''casteyanos'' (pertués padron: ''castelhanos'').<ref name=":3" />
L pertués oulibentino qu'inda ye falado ye cheno de castelhanismos, podendo dezir-se que yá nun ye ua berson "pura" de l lhéngua mas un híbrido.<ref></ref> L castelhano falado na region stá fuortemente anfluenciado pul pertués i pulas falas lhionesas meridionales.<ref></ref>
== Situaçon lhenguística ==
=== Domínio pertués ===
L pertués, durante la dominaçon lhusa de l território era la lhéngua oufecial i por cunseguinte l'ousada na admenistraçon, era para alhá desso permitida i promobida cumo la lhéngua statal.<ref name=":4" /> Para alhá desso, l pertués de Oulibença staba regulado pula [[Academie de Ciéncias de Lhisboua]] i era outelizada la norma padron de la lhéngua pertuesa.
=== Guerras de las Lharanjas, sec. XIX i 1ª metade de l seclo XX ===
L'ouficialidade mudarie an 1801 mas pa ls oulibentinos pouco mudara: l pertués cuntinar-se-iba a ousar cumo dantes al lhongo de to l seclo XIX i até a la década de 1940; la lhéngua de Camões era outelizada na rue i era la scrita.<ref name=":4" />
L pertués era trasmitido de geraçon an geraçon, la populaçon sendo la mesma dantes de la cunquista castelhana cuntinou ousar l lhenguajar outótono.<ref name=":0" />
=== Franquismo ===
[[Fexeiro:RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg|miniaturadaimagem|186x186px|L ''[[Generalísimo]]'' [[Francisco Franco]].]]
Al lhongo de la década de 1940 i 1950, cula amplantaçon de l Franquismo i de la política dua Spanha monoglota que perseguia todas las demales lhénguas que nun fússen l pertués, la lhéngua oufecial de l Stado, l pertués ampeçou a ser mal bisto i perdiu prestígio, tornando-se la lhéngua de las classes baixas i pouco anstruídas.<ref name=":7" /> Staba proibido falar pertués, ls brasones pertueses éran bandalizados i até staba proibido rezar a santos tradecionalmente pertueses, cumo [[Santo António]].<ref name=":7" />
L pais deixórun de falar an pertués als sous filhos, falando-les zde anton an pertués. L sistema eiducatibo daquele tiempo tubo un papel decesibo: alfabetizou ls ninos an pertués.<ref name=":4" /> Ls moços nun iban a la scuola, ando yá nas puortas de la puberdade trabalhar ne l campo, desta maneira la cultura pertuesa era cunserbada; [[Francisco Franco|Franco]] trouxe la scolarizaçon sistemática, junto cula chegada de ls meios de quemunicaçon massibos rompeu l'eisolamiento i fizo que la cultura lhusitana até anton bien preserbada fusse zaparecendo.<ref name=":1" /> La propaganda franquista quijo anculcar un sprito de çcunfiança i de çtáncia ne ls oulibentinos an relaçon la Pertual.<ref name=":1" />
Las nuobas geraçones yá nun conhecian la lhéngua de Camões cumo lhéngua materna senó cumo ua lhéngua strangeira alheia a la sue tierra.<ref name=":4" /> La ''[[Sección Femenina]]'' tubo la sue amportança neste porcesso ne l campo de las lhetras.<ref name=":4" />
Las fiestas populares i l folclore, senhales de la cultura pertuesa fúrun perseguidos ó squecidos.<ref name=":1" />
=== Atualidade ===
Zde la muorte la [[Trasiçon (Spanha)|Trasiçon]] i l retorno de la democracie las relaçones cun Pertual fúrun restablecidas i l'antresse pul pertués i pula cultura lhusitana an giral. L patrimonho arquitetónico lhuso stá tamien a ser rebalorado mas inda stá arraigado esse sentimiento reácio la Pertual i a la sue cultura.<ref name=":4" />
L pertués yá solo ye falado pulas gientes mais bielhas, las geraçones bindouras yá son monoglotas; tenendo crecido i sido eiducadas an pertués.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ls cachopos non falan l castelhano ne l die-la-die, tanto na quemunicaçon formal cumo anformal.<ref name=":0" />
== Ensino ==
L pertués ye ansinado an Oulibença i an Talega mas cumo lhéngua strangeira.<ref name=":4" /><ref></ref>
Alguas anstituiçones cumo l Anstituto Camões financiában porjetos para nun deixar morrer l pertués i promocionar la cultura lhusitana an Oulibença mas esses apoios yá nó eisisten.<ref name=":4" />
== Associaçones i atores políticos ==
Bárias associaçones ténen trabalhado a fabor de l pertués an Oulibença i an Talega, tenendo feito ua stensa lhabra documental i porjetos d'apoio als lhusofalantes.
=== Anstituto Camões ===
O [[Anstituto Camões]], o braço do governo português que visa a promoção e a conservação da língua portuguesa pelo mundo fora esteve a financiar cursos e actividades do português mas agora já não subsidía estes atos.<ref name=":4" />
=== Para alhá Guadiana ===
An 2008 naciu l'associaçon [[Para alhá Guadiana]] (an pertués: ''Além Guadiana'') que ten ourganizado bários eibentos, colóquios i porgramas para ajudar a manter biba la lhéngua de Camões an Oulibença i cumpilar to l patrimonho oural de las gientes oulibentinas.<ref name=":7" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230557/https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro }}</ref>
A Para alhá Guadiana ten cumo porjeto ambicioso criar un banco de dados sonoro feito de grabaçones de ls radadeiros lhusofalantes de Oulibença, desta maneira culs probérbios, las stórias i cançones screbir i eilustrar la stória recente de la bila.<ref name=":0" />
=== Grupo de ls Amigos de Oulibença ===
L [[Grupo de ls Amigos de Oulibença]] ye ua ourganizaçon de caráter nacionalista pertuesa criada baixo la tutela de l [[Stado Nuobo]].<ref>http://elpais.com/diario/2006/12/04/espana/1165186813_850215.html</ref><ref>http://elpais.com/diario/1978/11/02/internacional/278809221_850215.html</ref> Caratelizada pula sue atitude eirredentista ten feito presson al Stado Pertués acerca de l'ansino de la lhéngua pertuesa an Oulibença.
=== Partido Quemunista Pertués ===
L [[Partido Quemunista Pertués]] anquiriu an 2013 pula pregunta al gobierno N.º 2703/XII/2 acerca de la stinçon atrabeç de l Anstituto Camões de ls horairos de lhéngua i cultura pertuesa nun coleijo de Oulibença.<ref name=":8">http://www.pcp.pt/ataque-ao-ensino-do-portugu%C3%AAs-em-oliven%C3%A7a</ref> Habendo acuordos ne l'ansino antre l Stado Pertués i la [[Quemunidade Outónoma de Stremadura]].<ref name=":8" />
Las preguntas fúrun:<br />
# Cunfirma l menistério que fúrun zaparecidos horairos de Lhéngua i Cultura Pertuesa an Oulibença?<ref name=":8" /><br />
# Quantos horairos fúrun zaparecidos i quantos porsores seran çpensados?<ref name=":8" /><br />
# Cumo eirá l gobierno garantir que cuntinará a ser ansinada la lhéngua pertuesa naqueilha cidade?<ref name=":8" /><br />
# Las relaçones culturales eisistentes antre aqueilha cidade i Pertual nun fúrun tenidas an cunta na tomada de decison?<ref name=":8" /><br />
{{Refréncias|col=2}}
[[Catadorie:Oulibença]]
[[Catadorie:Talega]]
[[Catadorie:Lhéngua pertuesa]]
[[Catadorie:Lhénguas pertuesa na Spanha]]
7x8ai4tyx7j4a6vgywdu1lztvtbv32z
107505
107502
2026-07-30T14:34:04Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107505
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Pertués oulibentino
| nomenatibo = Português oliventino
| pernúncia =
| outrosnomes =
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[Oulibença]]<br />[[Talega]]<br />[[San Bento de la Cuntenda (Oulibença)|San Bento de la Cuntenda]]<br />[[San Francisco de Oulibença]]<br />[[San Jorge de la Lor]]<br />[[San Rafael de Oulibença]]<br />[[Bila Rial (Oulibença)|Bila Rial]]<br />[[San Demingos de Gusmon (Oulibença)|San Demingos de Gusmon]]
| falantes = 3.600
| fam2 = Itálica
| fam3 = [[Lhénguas románicas|Románica]]
| fam4 = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]]
| fam5 = [[Oucidental]]
| fam6 = [[Ramo-eibérica]]
| fam7 = [[Eibero-románica]]
| fam8 = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]
| fam9 = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]]
| scrita =
| regulador =
| iso1 =
| iso2 =
| iso3 =
| sil =
| mapa =[[Fexeiro:Olivença location.PNG|270px|border]]
}}
L '''Pertués oulibentino'''<ref name=":0">http://www.hoy.es/v/20120723/sociedad/portugues-oliventino-conserva-20120723.html</ref> (tamien coincido cumo '''Pertués de Oulibença''',<ref name=":3">Rmekjonson</ref> an [[pertués]] ''Português oliventino''/''Português de Olivença'') ye la bariadade dialetal de la [[lhéngua pertuesa]] própia de las poboaçones de [[Oulibença]], [[Talega]] i de las aldés colindantes. Atualmente l pertués an Oulibença i an Talega nun ten nanhun reconhecimiento por parte de l [[Spanha|Stado Spanhol]] qu'admenistra dezido território depuis de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual, assi i todo nun reconhece la soberanie spanhola na region i afirma qu'esses territórios le pertencen.<ref>http://www.onoticiasdatrofa.pt/index.php/ultimas-noticias/edicao-papel/44-edicao-411/10225-olivenca-e-portugal-e-bom-nao-esquecer{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.elconfidencial.com/mundo/2014-08-12/un-conflicto-internacional-convertido-en-gancho-turistico_160790/</ref> Yá nun se fala an Talega.<ref>http://port.pravda.ru/news/sociedade/05-07-2010/30048-olivenca-0/</ref>
Fruito de ls dous seclos d'admenistraçon spanhola i eisolamiento de l resto de Pertual l pertués oulibentino ye agora ua fala moribunda; ls moços yá nun l falan quedando solo alguns idosos.<ref name=":0" /><ref name=":1"></ref> L pertués deixou de ser la lhéngua de la populaçon a partir de la [[década de 1940]], porcesso acelerado pula política de [[castelhanizaçon]] lhiebada pula [[Franquismo|Spanha franquista]].<ref name=":1" /><ref name=":4"></ref><ref name=":7">http://sol.sapo.pt/artigo/508982/olivenca-alem-guadiana-fala-se-cada-vez-mais-portugu-s</ref>
== Cuntesto stórico ==
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Lhion ===
L'ourige de Oulibença stá lhigada a la cunquista defenitiba de [[Badalhouce]] pul radadeiro [[Reino de Lhion|rei de Lhion]], [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]], na primabera de 1230.<ref name=":2">{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227180255/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ }}</ref> Para agradecer la participaçon de ls templairos nessa cuntenda, Fonso IX cuncediu-les ls anclabes de [[Burguillos]] i [[Alconchel]]. Zde estes puntos, alhá pa l'anho 1256, la Orde criou l'ancomienda de Oulibença, naqueilha altura solo un cunjunto d'hortas, choças i alguas casas surgidas alredor dua nacente.<ref name=":2" /> Mas, durante l reinado de [[Fonso X l Sábio de Lhion i Castielha|Fonso X l Sábio]], ls Templários tubírun de deixar Oulibença i antregar las sues tierras al Cunceilho i Bispado de Badalhouce.<ref name=":2" />
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Pertual ===
Aquando de la Reconquista, las tierras qu'hoije perfazen l munecípio de Oulibença i la freguesie de Talega fúrun cedidas la Pertual pul [[Tratado de Alcanizes]] an 1297 juntamente cun muitas outras lhocalidades. El-Rei [[Deniç de Pertual]] aprobeitara la fraca posiçon política castelhana para aneixar i reaber bários territórios.<ref></ref>
Zde 1297 até 1801 la bila mantén-se baixo suserania lhusitana, anclusibe durante la [[Ounion Eibérica]]; l resultado de cinco seclos de domínio pertués resultórun ne l fluxo para Oulibença de la cultura i lhénguas pertuesas, para alhá de la spresson arquitetónica i de l folclore.<ref name=":0" /><ref></ref>
Debido a la peculiar posiçon geográfica de Oulibença, apartada de l resto de l paíç pul [[Odiana]] i rodeada por poboaçones castelhanas acabou por zambolber un subdialeto de l'alanteijano, cul qual partilha muitas de las sues eisoglossas.<ref name=":5">http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/temadeldia/olivenza-silencia-portugues_555273.html</ref>
[[Fexeiro:Território de Olivença.jpg|miniaturadaimagem|230x230px|L território de Olivença.]]
=== Oulibença i Talega na Spanha ===
A partir de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual perdiu Oulibença i ambora este reclame que la Spanha perdiu-la ne l [[Cungresso de Biena]] l cierto ye qu'esta cuntina a admenistrar esse território. L pertués mantebe-se cumo lhéngua beícular i materna de ls habitantes de la region até a la metade de l [[seclo XX]], quando ampeçou a minguar, bítima de la política castelhanizadora de l Franquismo i de l sistema eiducatibo, dado qu'este radadeiro nun ansinaba l pertués, atualmente ansina-lo mas solo cumo lhéngua strangeira.<ref name=":5" />
== Caratelísticas ==
L pertués oulibentino ye un subdialeto de l [[pertués alanteijano]], ansere-se por cunseguinte ne l grupo de ls dialetos pertueses meridionales.<ref name=":6">https://books.google.es/books?id=12JfAAAAMAAJ&q=portugues+oliventino+caracteristicas&dq=portugues+oliventino+caracteristicas&hl=es&sa=X&redir_esc=y</ref> faç-se notar nalguns destes puntos i ne l campo lhéxical.<ref name=":6" />
Alguas de las caratelísticas mais defenitórias son:
Preferéncia pul grupo bocálico oi (sendo ''ou'' ne l padron). S: ''oiro'' (pertués padron: ''ouro'');<ref name=":3" />
Fechamiento de la bogal átona i para i. S: ''fomi'' (pertués padron: fome);<ref name=":3" />
Auséncia de l ditongo ei, que passa a ser ê. S: ''galhinhêro'' (pertués padron: ''galhinheiro''), cun sceçones: seis, rei, reino, etc.;<ref name=":3" />
Yeísmo. S: ''casteyanos'' (pertués padron: ''castelhanos'').<ref name=":3" />
L pertués oulibentino qu'inda ye falado ye cheno de castelhanismos, podendo dezir-se que yá nun ye ua berson "pura" de l lhéngua mas un híbrido.<ref></ref> L castelhano falado na region stá fuortemente anfluenciado pul pertués i pulas falas lhionesas meridionales.<ref></ref>
== Situaçon lhenguística ==
=== Domínio pertués ===
L pertués, durante la dominaçon lhusa de l território era la lhéngua oufecial i por cunseguinte l'ousada na admenistraçon, era para alhá desso permitida i promobida cumo la lhéngua statal.<ref name=":4" /> Para alhá desso, l pertués de Oulibença staba regulado pula [[Academie de Ciéncias de Lhisboua]] i era outelizada la norma padron de la lhéngua pertuesa.
=== Guerras de las Lharanjas, sec. XIX i 1ª metade de l seclo XX ===
L'ouficialidade mudarie an 1801 mas pa ls oulibentinos pouco mudara: l pertués cuntinar-se-iba a ousar cumo dantes al lhongo de to l seclo XIX i até a la década de 1940; la lhéngua de Camões era outelizada na rue i era la scrita.<ref name=":4" />
L pertués era trasmitido de geraçon an geraçon, la populaçon sendo la mesma dantes de la cunquista castelhana cuntinou ousar l lhenguajar outótono.<ref name=":0" />
=== Franquismo ===
[[Fexeiro:RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg|miniaturadaimagem|186x186px|L ''[[Generalísimo]]'' [[Francisco Franco]].]]
Al lhongo de la década de 1940 i 1950, cula amplantaçon de l Franquismo i de la política dua Spanha monoglota que perseguia todas las demales lhénguas que nun fússen l pertués, la lhéngua oufecial de l Stado, l pertués ampeçou a ser mal bisto i perdiu prestígio, tornando-se la lhéngua de las classes baixas i pouco anstruídas.<ref name=":7" /> Staba proibido falar pertués, ls brasones pertueses éran bandalizados i até staba proibido rezar a santos tradecionalmente pertueses, cumo [[Santo António]].<ref name=":7" />
L pais deixórun de falar an pertués als sous filhos, falando-les zde anton an pertués. L sistema eiducatibo daquele tiempo tubo un papel decesibo: alfabetizou ls ninos an pertués.<ref name=":4" /> Ls moços nun iban a la scuola, ando yá nas puortas de la puberdade trabalhar ne l campo, desta maneira la cultura pertuesa era cunserbada; [[Francisco Franco|Franco]] trouxe la scolarizaçon sistemática, junto cula chegada de ls meios de quemunicaçon massibos rompeu l'eisolamiento i fizo que la cultura lhusitana até anton bien preserbada fusse zaparecendo.<ref name=":1" /> La propaganda franquista quijo anculcar un sprito de çcunfiança i de çtáncia ne ls oulibentinos an relaçon la Pertual.<ref name=":1" />
Las nuobas geraçones yá nun conhecian la lhéngua de Camões cumo lhéngua materna senó cumo ua lhéngua strangeira alheia a la sue tierra.<ref name=":4" /> La ''[[Sección Femenina]]'' tubo la sue amportança neste porcesso ne l campo de las lhetras.<ref name=":4" />
Las fiestas populares i l folclore, senhales de la cultura pertuesa fúrun perseguidos ó squecidos.<ref name=":1" />
=== Atualidade ===
Zde la muorte la [[Trasiçon (Spanha)|Trasiçon]] i l retorno de la democracie las relaçones cun Pertual fúrun restablecidas i l'antresse pul pertués i pula cultura lhusitana an giral. L patrimonho arquitetónico lhuso stá tamien a ser rebalorado mas inda stá arraigado esse sentimiento reácio la Pertual i a la sue cultura.<ref name=":4" />
L pertués yá solo ye falado pulas gientes mais bielhas, las geraçones bindouras yá son monoglotas; tenendo crecido i sido eiducadas an pertués.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ls cachopos non falan l castelhano ne l die-la-die, tanto na quemunicaçon formal cumo anformal.<ref name=":0" />
== Ensino ==
L pertués ye ansinado an Oulibença i an Talega mas cumo lhéngua strangeira.<ref name=":4" /><ref></ref>
Alguas anstituiçones cumo l Anstituto Camões financiában porjetos para nun deixar morrer l pertués i promocionar la cultura lhusitana an Oulibença mas esses apoios yá nó eisisten.<ref name=":4" />
== Associaçones i atores políticos ==
Bárias associaçones ténen trabalhado a fabor de l pertués an Oulibença i an Talega, tenendo feito ua stensa lhabra documental i porjetos d'apoio als lhusofalantes.
=== Anstituto Camões ===
O [[Anstituto Camões]], o braço do governo português que visa a promoção e a conservação da língua portuguesa pelo mundo fora esteve a financiar cursos e actividades do português mas agora já não subsidía estes atos.<ref name=":4" />
=== Para alhá Guadiana ===
An 2008 naciu l'associaçon [[Para alhá Guadiana]] (an pertués: ''Além Guadiana'') que ten ourganizado bários eibentos, colóquios i porgramas para ajudar a manter biba la lhéngua de Camões an Oulibença i cumpilar to l patrimonho oural de las gientes oulibentinas.<ref name=":7" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230557/https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro }}</ref>
A Para alhá Guadiana ten cumo porjeto ambicioso criar un banco de dados sonoro feito de grabaçones de ls radadeiros lhusofalantes de Oulibença, desta maneira culs probérbios, las stórias i cançones screbir i eilustrar la stória recente de la bila.<ref name=":0" />
=== Grupo de ls Amigos de Oulibença ===
L [[Grupo de ls Amigos de Oulibença]] ye ua ourganizaçon de caráter nacionalista pertuesa criada baixo la tutela de l [[Stado Nuobo]].<ref>http://elpais.com/diario/2006/12/04/espana/1165186813_850215.html</ref><ref>http://elpais.com/diario/1978/11/02/internacional/278809221_850215.html</ref> Caratelizada pula sue atitude eirredentista ten feito presson al Stado Pertués acerca de l'ansino de la lhéngua pertuesa an Oulibença.
=== Partido Quemunista Pertués ===
L [[Partido Quemunista Pertués]] anquiriu an 2013 pula pregunta al gobierno N.º 2703/XII/2 acerca de la stinçon atrabeç de l Anstituto Camões de ls horairos de lhéngua i cultura pertuesa nun coleijo de Oulibença.<ref name=":8">http://www.pcp.pt/ataque-ao-ensino-do-portugu%C3%AAs-em-oliven%C3%A7a</ref> Habendo acuordos ne l'ansino antre l Stado Pertués i la [[Quemunidade Outónoma de Stremadura]].<ref name=":8" />
Las preguntas fúrun:<br />
# Cunfirma l menistério que fúrun zaparecidos horairos de Lhéngua i Cultura Pertuesa an Oulibença?<ref name=":8" /><br />
# Quantos horairos fúrun zaparecidos i quantos porsores seran çpensados?<ref name=":8" /><br />
# Cumo eirá l gobierno garantir que cuntinará a ser ansinada la lhéngua pertuesa naqueilha cidade?<ref name=":8" /><br />
# Las relaçones culturales eisistentes antre aqueilha cidade i Pertual nun fúrun tenidas an cunta na tomada de decison?<ref name=":8" /><br />
{{Refréncias|col=2}}
[[Catadorie:Oulibença]]
[[Catadorie:Talega]]
[[Catadorie:Lhéngua pertuesa]]
[[Catadorie:Lhénguas pertuesa na Spanha]]
cbbjreceo5x2y8e4l5rxeggn1dpxe6b
107507
107505
2026-07-30T19:56:14Z
~2026-30875-10
15270
/* Caratelísticas */
107507
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Pertués oulibentino
| nomenatibo = Português oliventino
| pernúncia =
| outrosnomes =
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[Oulibença]]<br />[[Talega]]<br />[[San Bento de la Cuntenda (Oulibença)|San Bento de la Cuntenda]]<br />[[San Francisco de Oulibença]]<br />[[San Jorge de la Lor]]<br />[[San Rafael de Oulibença]]<br />[[Bila Rial (Oulibença)|Bila Rial]]<br />[[San Demingos de Gusmon (Oulibença)|San Demingos de Gusmon]]
| falantes = 3.600
| fam2 = Itálica
| fam3 = [[Lhénguas románicas|Románica]]
| fam4 = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]]
| fam5 = [[Oucidental]]
| fam6 = [[Ramo-eibérica]]
| fam7 = [[Eibero-románica]]
| fam8 = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]
| fam9 = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]]
| scrita =
| regulador =
| iso1 =
| iso2 =
| iso3 =
| sil =
| mapa =[[Fexeiro:Olivença location.PNG|270px|border]]
}}
L '''Pertués oulibentino'''<ref name=":0">http://www.hoy.es/v/20120723/sociedad/portugues-oliventino-conserva-20120723.html</ref> (tamien coincido cumo '''Pertués de Oulibença''',<ref name=":3">Rmekjonson</ref> an [[pertués]] ''Português oliventino''/''Português de Olivença'') ye la bariadade dialetal de la [[lhéngua pertuesa]] própia de las poboaçones de [[Oulibença]], [[Talega]] i de las aldés colindantes. Atualmente l pertués an Oulibença i an Talega nun ten nanhun reconhecimiento por parte de l [[Spanha|Stado Spanhol]] qu'admenistra dezido território depuis de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual, assi i todo nun reconhece la soberanie spanhola na region i afirma qu'esses territórios le pertencen.<ref>http://www.onoticiasdatrofa.pt/index.php/ultimas-noticias/edicao-papel/44-edicao-411/10225-olivenca-e-portugal-e-bom-nao-esquecer{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.elconfidencial.com/mundo/2014-08-12/un-conflicto-internacional-convertido-en-gancho-turistico_160790/</ref> Yá nun se fala an Talega.<ref>http://port.pravda.ru/news/sociedade/05-07-2010/30048-olivenca-0/</ref>
Fruito de ls dous seclos d'admenistraçon spanhola i eisolamiento de l resto de Pertual l pertués oulibentino ye agora ua fala moribunda; ls moços yá nun l falan quedando solo alguns idosos.<ref name=":0" /><ref name=":1"></ref> L pertués deixou de ser la lhéngua de la populaçon a partir de la [[década de 1940]], porcesso acelerado pula política de [[castelhanizaçon]] lhiebada pula [[Franquismo|Spanha franquista]].<ref name=":1" /><ref name=":4"></ref><ref name=":7">http://sol.sapo.pt/artigo/508982/olivenca-alem-guadiana-fala-se-cada-vez-mais-portugu-s</ref>
== Cuntesto stórico ==
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Lhion ===
L'ourige de Oulibença stá lhigada a la cunquista defenitiba de [[Badalhouce]] pul radadeiro [[Reino de Lhion|rei de Lhion]], [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]], na primabera de 1230.<ref name=":2">{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227180255/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ }}</ref> Para agradecer la participaçon de ls templairos nessa cuntenda, Fonso IX cuncediu-les ls anclabes de [[Burguillos]] i [[Alconchel]]. Zde estes puntos, alhá pa l'anho 1256, la Orde criou l'ancomienda de Oulibença, naqueilha altura solo un cunjunto d'hortas, choças i alguas casas surgidas alredor dua nacente.<ref name=":2" /> Mas, durante l reinado de [[Fonso X l Sábio de Lhion i Castielha|Fonso X l Sábio]], ls Templários tubírun de deixar Oulibença i antregar las sues tierras al Cunceilho i Bispado de Badalhouce.<ref name=":2" />
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Pertual ===
Aquando de la Reconquista, las tierras qu'hoije perfazen l munecípio de Oulibença i la freguesie de Talega fúrun cedidas la Pertual pul [[Tratado de Alcanizes]] an 1297 juntamente cun muitas outras lhocalidades. El-Rei [[Deniç de Pertual]] aprobeitara la fraca posiçon política castelhana para aneixar i reaber bários territórios.<ref></ref>
Zde 1297 até 1801 la bila mantén-se baixo suserania lhusitana, anclusibe durante la [[Ounion Eibérica]]; l resultado de cinco seclos de domínio pertués resultórun ne l fluxo para Oulibença de la cultura i lhénguas pertuesas, para alhá de la spresson arquitetónica i de l folclore.<ref name=":0" /><ref></ref>
Debido a la peculiar posiçon geográfica de Oulibença, apartada de l resto de l paíç pul [[Odiana]] i rodeada por poboaçones castelhanas acabou por zambolber un subdialeto de l'alanteijano, cul qual partilha muitas de las sues eisoglossas.<ref name=":5">http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/temadeldia/olivenza-silencia-portugues_555273.html</ref>
[[Fexeiro:Território de Olivença.jpg|miniaturadaimagem|230x230px|L território de Olivença.]]
=== Oulibença i Talega na Spanha ===
A partir de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual perdiu Oulibença i ambora este reclame que la Spanha perdiu-la ne l [[Cungresso de Biena]] l cierto ye qu'esta cuntina a admenistrar esse território. L pertués mantebe-se cumo lhéngua beícular i materna de ls habitantes de la region até a la metade de l [[seclo XX]], quando ampeçou a minguar, bítima de la política castelhanizadora de l Franquismo i de l sistema eiducatibo, dado qu'este radadeiro nun ansinaba l pertués, atualmente ansina-lo mas solo cumo lhéngua strangeira.<ref name=":5" />
== Caratelísticas ==
L pertués oulibentino ye un subdialeto de l [[pertués alanteijano]], ansere-se por cunseguinte ne l grupo de ls dialetos pertueses meridionales.<ref name=":6">https://books.google.es/books?id=12JfAAAAMAAJ&q=portugues+oliventino+caracteristicas&dq=portugues+oliventino+caracteristicas&hl=es&sa=X&redir_esc=y</ref> faç-se notar nalguns destes puntos i ne l campo lhéxical.<ref name=":6" />
Alguas de las caratelísticas mais defenitórias son:
Preferéncia pul grupo bocálico oi (sendo ''ou'' ne l padron). S: ''oiro'' (pertués padron: ''ouro'');<ref name=":3" />
Fechamiento de la bogal átona i para i. S: ''fomi'' (pertués padron: fome);<ref name=":3" />
Auséncia de l ditongo ei, que passa a ser ê. S: ''galhinhêro'' (pertués padron: ''galhinheiro''), cun sceçones: seis, rei, reino, etc.;<ref name=":3" />
Yeísmo. S: ''casteyanos'' (pertués padron: ''castelhanos'').<ref name=":3" />
L pertués oulibentino qu'inda ye falado ye cheno de castelhanismos, podendo dezir-se que yá nun ye ua berson "pura" de l lhéngua mas un híbrido.<ref></ref> Falado an la region stá fuortemente anfluenciado pul pertués i pulas falas lhionesas meridionales.<ref></ref>
== Situaçon lhenguística ==
=== Domínio pertués ===
L pertués, durante la dominaçon lhusa de l território era la lhéngua oufecial i por cunseguinte l'ousada na admenistraçon, era para alhá desso permitida i promobida cumo la lhéngua statal.<ref name=":4" /> Para alhá desso, l pertués de Oulibença staba regulado pula [[Academie de Ciéncias de Lhisboua]] i era outelizada la norma padron de la lhéngua pertuesa.
=== Guerras de las Lharanjas, sec. XIX i 1ª metade de l seclo XX ===
L'ouficialidade mudarie an 1801 mas pa ls oulibentinos pouco mudara: l pertués cuntinar-se-iba a ousar cumo dantes al lhongo de to l seclo XIX i até a la década de 1940; la lhéngua de Camões era outelizada na rue i era la scrita.<ref name=":4" />
L pertués era trasmitido de geraçon an geraçon, la populaçon sendo la mesma dantes de la cunquista castelhana cuntinou ousar l lhenguajar outótono.<ref name=":0" />
=== Franquismo ===
[[Fexeiro:RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg|miniaturadaimagem|186x186px|L ''[[Generalísimo]]'' [[Francisco Franco]].]]
Al lhongo de la década de 1940 i 1950, cula amplantaçon de l Franquismo i de la política dua Spanha monoglota que perseguia todas las demales lhénguas que nun fússen l pertués, la lhéngua oufecial de l Stado, l pertués ampeçou a ser mal bisto i perdiu prestígio, tornando-se la lhéngua de las classes baixas i pouco anstruídas.<ref name=":7" /> Staba proibido falar pertués, ls brasones pertueses éran bandalizados i até staba proibido rezar a santos tradecionalmente pertueses, cumo [[Santo António]].<ref name=":7" />
L pais deixórun de falar an pertués als sous filhos, falando-les zde anton an pertués. L sistema eiducatibo daquele tiempo tubo un papel decesibo: alfabetizou ls ninos an pertués.<ref name=":4" /> Ls moços nun iban a la scuola, ando yá nas puortas de la puberdade trabalhar ne l campo, desta maneira la cultura pertuesa era cunserbada; [[Francisco Franco|Franco]] trouxe la scolarizaçon sistemática, junto cula chegada de ls meios de quemunicaçon massibos rompeu l'eisolamiento i fizo que la cultura lhusitana até anton bien preserbada fusse zaparecendo.<ref name=":1" /> La propaganda franquista quijo anculcar un sprito de çcunfiança i de çtáncia ne ls oulibentinos an relaçon la Pertual.<ref name=":1" />
Las nuobas geraçones yá nun conhecian la lhéngua de Camões cumo lhéngua materna senó cumo ua lhéngua strangeira alheia a la sue tierra.<ref name=":4" /> La ''[[Sección Femenina]]'' tubo la sue amportança neste porcesso ne l campo de las lhetras.<ref name=":4" />
Las fiestas populares i l folclore, senhales de la cultura pertuesa fúrun perseguidos ó squecidos.<ref name=":1" />
=== Atualidade ===
Zde la muorte la [[Trasiçon (Spanha)|Trasiçon]] i l retorno de la democracie las relaçones cun Pertual fúrun restablecidas i l'antresse pul pertués i pula cultura lhusitana an giral. L patrimonho arquitetónico lhuso stá tamien a ser rebalorado mas inda stá arraigado esse sentimiento reácio la Pertual i a la sue cultura.<ref name=":4" />
L pertués yá solo ye falado pulas gientes mais bielhas, las geraçones bindouras yá son monoglotas; tenendo crecido i sido eiducadas an pertués.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ls cachopos non falan l castelhano ne l die-la-die, tanto na quemunicaçon formal cumo anformal.<ref name=":0" />
== Ensino ==
L pertués ye ansinado an Oulibença i an Talega mas cumo lhéngua strangeira.<ref name=":4" /><ref></ref>
Alguas anstituiçones cumo l Anstituto Camões financiában porjetos para nun deixar morrer l pertués i promocionar la cultura lhusitana an Oulibença mas esses apoios yá nó eisisten.<ref name=":4" />
== Associaçones i atores políticos ==
Bárias associaçones ténen trabalhado a fabor de l pertués an Oulibença i an Talega, tenendo feito ua stensa lhabra documental i porjetos d'apoio als lhusofalantes.
=== Anstituto Camões ===
O [[Anstituto Camões]], o braço do governo português que visa a promoção e a conservação da língua portuguesa pelo mundo fora esteve a financiar cursos e actividades do português mas agora já não subsidía estes atos.<ref name=":4" />
=== Para alhá Guadiana ===
An 2008 naciu l'associaçon [[Para alhá Guadiana]] (an pertués: ''Além Guadiana'') que ten ourganizado bários eibentos, colóquios i porgramas para ajudar a manter biba la lhéngua de Camões an Oulibença i cumpilar to l patrimonho oural de las gientes oulibentinas.<ref name=":7" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230557/https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro }}</ref>
A Para alhá Guadiana ten cumo porjeto ambicioso criar un banco de dados sonoro feito de grabaçones de ls radadeiros lhusofalantes de Oulibença, desta maneira culs probérbios, las stórias i cançones screbir i eilustrar la stória recente de la bila.<ref name=":0" />
=== Grupo de ls Amigos de Oulibença ===
L [[Grupo de ls Amigos de Oulibença]] ye ua ourganizaçon de caráter nacionalista pertuesa criada baixo la tutela de l [[Stado Nuobo]].<ref>http://elpais.com/diario/2006/12/04/espana/1165186813_850215.html</ref><ref>http://elpais.com/diario/1978/11/02/internacional/278809221_850215.html</ref> Caratelizada pula sue atitude eirredentista ten feito presson al Stado Pertués acerca de l'ansino de la lhéngua pertuesa an Oulibença.
=== Partido Quemunista Pertués ===
L [[Partido Quemunista Pertués]] anquiriu an 2013 pula pregunta al gobierno N.º 2703/XII/2 acerca de la stinçon atrabeç de l Anstituto Camões de ls horairos de lhéngua i cultura pertuesa nun coleijo de Oulibença.<ref name=":8">http://www.pcp.pt/ataque-ao-ensino-do-portugu%C3%AAs-em-oliven%C3%A7a</ref> Habendo acuordos ne l'ansino antre l Stado Pertués i la [[Quemunidade Outónoma de Stremadura]].<ref name=":8" />
Las preguntas fúrun:<br />
# Cunfirma l menistério que fúrun zaparecidos horairos de Lhéngua i Cultura Pertuesa an Oulibença?<ref name=":8" /><br />
# Quantos horairos fúrun zaparecidos i quantos porsores seran çpensados?<ref name=":8" /><br />
# Cumo eirá l gobierno garantir que cuntinará a ser ansinada la lhéngua pertuesa naqueilha cidade?<ref name=":8" /><br />
# Las relaçones culturales eisistentes antre aqueilha cidade i Pertual nun fúrun tenidas an cunta na tomada de decison?<ref name=":8" /><br />
{{Refréncias|col=2}}
[[Catadorie:Oulibença]]
[[Catadorie:Talega]]
[[Catadorie:Lhéngua pertuesa]]
[[Catadorie:Lhénguas pertuesa na Spanha]]
mftv4hl1e667k1x5q2fvyduft815j64
Safo
0
8883
107534
105690
2026-07-31T06:00:26Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
107534
wikitext
text/x-wiki
Safo (an griego antigo: Σαπφώ, trasl. Safo) fui ua poetisa nembro de l'aristocracie i amportante repersentante femenina de la lírica griega. Faç parte de ls nuobe poetas líricos de l período arcaico. Tenerie nacido na Ilha de Lesbos por buolta de 630 la.c. i tenerie passado la maior parte de sue bida na cidade de Mitilene.Sue mai chamaba-se Kleís i sou pai Skamandronymos, ambos aristocratas de grande participaçon política;decumientos apuntan que tenie trés armanos: Lárikhos, Kháraxos i Eyrýgios.
== Registros stóricos i bibliográficos ==
Inda moço, Safo yá fazie parte de la bida pública de Lesbos, tanto na política cumo na poesie. Por cunta de dibergéncias políticas, fui silada na Sicília. Alhá ambolbiu-se cun un home rico de la cidade de Andros, i tubo cul ua filha de mesmo nome que sue mai, Kleís.
Al retornar la Lesbos, hai andícios de qu'habie se ambolbido cun outras mulhieres ne l culto a la diusa Afrodite; tubo trés cumpanheiras: Átthis, Telessíppa i Mégara. Passado sou retorno, adquiriu ua posiçon anfluente an Mitilene, tornando-se líder de la sociadade local ne l quesito anteletual, para alhá de fundar un coleijo para ninas adonde ansinaba música, poesie i beilça.Safo mais qu'ua beç fui retratada cumo ua mulhier morena d'uolhos negros, boca grande i pelos longos.Screbiu nuobe libros de poesie (de ls quales chegórun até nós solo un poema cumpleto i dezenas de fragmientos) i fizo parte de l cánone alexandrino de ls nuobe poetas líricos. Ye outora tamien d'eipigramas, eilegies, iambos i monódies.
== Scuola ==
Debido la sous scritos i sue posiçon social i política, Safo fui silada para Sicília quando moço.Passado cinco anhos d'eisílio, retornou l'ilha de Lesbos i an Mitilene einougurou ua scuola para mulhieres.
Nessa scuola, Safo ansinaba poesie, beilça, arte i música para sues alunas,tamien zambolbian-se atebidades físicas, banquetes, cultos relegiosos i cuncursos de beleza. Las alunas, chamadas d'heitarai (cumpanheiras), benien de todos ls lugares de la Grécia para séren çcípulas de Safo,i hai andícios de que relacionában-se amorosamente culha i antre si.
Alhá, las alunas daprendian la séren “mulhieres cumpletas”, ó seia: graciosas, femeninas i eilegantes, segundo l'eideia de femenelidade de Safo. Hai alguns que dízen que la poetisa las preparaba pa l casamiento.
== Obras ==
[[Fexeiro:Gustav_Klimt_064.jpg|miniaturadaimagem|''Safo'', por Klimt 1888.]]
Safo cuntribuiu seneficantemente pa la poesie lírica, dando un çtaque la poesie mélica debido als acumpanhamientos musicales nas leituras de sous poemas.
Las obras de Safo poucas bezes tubírun cumo temática ls çtúrbios políticos. Al cuntrairo de muitos eiducadores i poetas de la época, Safo nun screbia bersos para birges ó de perparaçon pa l casamiento. Para alhá desso, l grupo formado por moças de Lesbos criou l sou própio sistema de lenguaige i simblos repersentando l'homoafetebidade femenina i l'erotismo lésbico.
Screbia subre las própias delores i prazeres, ye percetibo an sous poemas ua lenguaige outónoma, femenina i fluída. Nun ye sabido cumo Safo colocou sous poemas an circulaçon, mas ye coincido que las mulhieres passában bie tradiçon oural ls poemas para sues filhas.
L'aceitaçon por parte de ls homes an relaçon als poemas de Safo puode ser anterpretada cumo ua fuga de la cumpetitebidade masculina. Sue poesie fui mui reconhecida i admirada na sue época.
Ne ls seclos III i II a.C, dous studantes pertencentes a la Scuola de Alexandria, Aristófanes de Vizáncio i Aristarco de Samotrácia, coletórun i eiditórun sous poemas an nuobe libros d'acuordo cula métrica. Sue poesie de cuntenido cunsidrado erótico fui censurada puls scribas mediebales, ligados quaije siempre la Eigreija Católica, por esso restórun solo alguns fragmientos de las obras de Safo. Alguns storiadores afirman que Safo bénen sofrendo altaraçon ne ls sous poemas, habendo ua troca de pronomes femeninos para masculinos, cul antuito de fazer parecer que Safo tamien amasse ls homes. Fui ua de las bárias artistas que tubírun sou trabalho heiterossexualizado. <blockquote class="">'''''“Nuobe son las musas, dízen alguns; que çcuidados!
'''''</blockquote><blockquote class="">Beijan, Safo de Lesbos ye la décima.” - Platon, AP 9.506</blockquote>Fragmientos poéticos de Safo:
# <blockquote>Antigamente, era assi que beilçában</blockquote>
<blockquote class="">a essa hora, las mulhieres de Creta;
</blockquote><blockquote class="">al sonido de la música, al redror de l'altar sagrado</blockquote><blockquote class="">beilçában, calçando sob ls pies delicados</blockquote><blockquote class="">las flores tenras de la relba.
</blockquote>
# <blockquote>La Luna yá se puso, </blockquote>
<blockquote class="">i las Pléiades; ye meia-</blockquote><blockquote class="">nuite; l'hora passa i you</blockquote><blockquote class="">deitada stou solica</blockquote>
# <blockquote>Beniste, i faziste bien. You speraba,<br> </blockquote>
<blockquote class="">queimando d'amor; tu me trazes la paç.</blockquote>
# <blockquote>Queimo an zeio i anseio por…</blockquote>
# <blockquote>Mai querida, nun puodo mais te tecer la trama</blockquote>
<blockquote class="">-queimo d'amor por un guapo rapaç:
</blockquote><blockquote class="">la culpa ye de Afrodite, la delicada -</blockquote>
# <blockquote><Noiba>: Birgindade, birgindade, adonde stás, passado abandonar-me, tenendo ido ambora?</blockquote>
<blockquote class=""><Birgindade>: Nunca mais buoltarei para ti, nunca mais!</blockquote><blockquote class="">-Carta de Safo la Faón</blockquote>
== Sexualidade ==
[[Fexeiro:Amanda_Brewster_Sewell,_Sappho,_1891.jpg|miniaturadaimagem|305x305px|Safo i sues alunas, por Amanda Brewster Sewell, 1891.<br>
]]
Atualmente, la Ilha de Lesbos ye un local turístico atratibo a a mulhieres lésbicas. Na Grécia Antiga, la Ilha, segundo Luciano de Samósata, era un local d'amores deprabados, pus al cuntrairo de la pederastia, la qual era natural i ancentibada pula sociadade, l tribadismo nun era aceito puls griegos antigos, que cunsidrában las mulhieres que l praticában, eimorales i oupostas a la natureza.
Safo fui eternizada cumo la purmeira mulhier coincida cumo homossexual, probabelmente debido a un famoso poema de Obídio, l qual repersenta ua carta de Safo i debido a l'alguns de sous poemas eróticos séren dedicados l'outras mulhieres.<blockquote class="">“Nin las garotas de Pirra ó Metimna [aldés de Lesbos] me deleitan, nin l resto de la multidon de mulhieres lésbias. Nada ye para mi Anatória, nada la guapa Cidro; Átide nun mais me apraç als uolhos, cumo antes, nin ua ciento d'outras la quien amei, nun sin reprobaçon. Home zabergonhado, l qu'outrora pertenceu la muitas garotas, agora ye solo tou”.</blockquote>A partir de l seclo XVIII houbo ua maior çcusson acerca de la sexualidade de Safo.La maiorie de ls studiosos acradita que Safo rialmente mantenie relaçones tríbades, antretanto inda nun hai un cunsenso.Ls pesquisadores que defenden la teorie dua Safo lésbica, outelizan cumo fuorte argumiento l'eisisténcia de dibersos paralelos antre eimaiges i palabras de poemas de pederastas i de poemas de la poetisa.Para alhá desso, tamien se outelizan de la traduçon de la palabra lesbiazén (felaçon), “fazer cumo las mulhieres de Lesbos”, para justeficar l'eisisténcia de lésbicas na Ilha i trasformar Safo nua famosa amante de mulhieres.
Na época an que possuía ua scuola na Ilha de Lesbos, Safo nun era cunsidrada ua tríbade, pus las famílias nun cunfiában sues filhas l'este tipo d'anfluéncia. Esta era mui respeitada na Ilha, pus le era cuncedido l dreito a a honrar ls diuses an sous poemas, que éran cantados an público.Antoce, ye possible custatar que se Safo era lésbica, - ua análeze literária i psicofísica mais atual de sues obras permite perceber que Safo nutria un grande amor por alguas de sues alunas - sou gusto era respeitado puls outros nembros de la cidade.
== Muorte ==
Storicamente, eisisten dues anterpretaçones de Safo pa ls storiadores, qu'amplica an mui la fin trágico de la sue bida. L'outor griego trágico Menandro (341-291 a.C.) screbiu ua peça aonde hai ua Safo heiterossexual que se apaixona por muitos homes an to la sue bida, sendo sou radadeiro grande amor l barqueiro Phaón, amor l qual nun era correspondido, pus Afrodite l'anfeitiçara para nun caer nas grácias de Safo. Tenendo entrado an zespero, Safo pulado de l monte Leucadé, localizado na ilha de Lesbos.
Mitologicamente, Phaón usou ua yerba marina chamada eryngo que serie l'angrediente para ua poçon ancontrada drento dun alhabastro (recipiente para ólio ó perfume). Essa yerba fazie cun que Faón solo tubisse uolhos para Afrodite, l'eifeito nas mulhieres era d'enlouquecé-las. Safo enlouquecida tenerie rogado al dius Apolo para curá-la deste malo d'amor. L salto repersenta l poder de Apolo subre la relaçon de bida i muorte. Muitos homes i mulhieres que rializórun l salto fúrun curados de la loucura d'amor, nua tentatiba, Safo l'eisecuta, mas falece.
L'ambestigaçon moderna, mas, chegou a la cuncluson que la suicida era ua homónima de Safo scrita pul dramaturgo ateniense Menandro. Nun eisisten relatos oufeciales subre cumo de fato acunteciu la muorte de Safo, l que deixou ua lacuna an sue stória, sendo çcutida solo atrabeç de speculaçones de peças de comédies griegas.
== Repersentaçones antigas ==
[[Fexeiro:Hermaic_pillar_with_a_female_portrait,_so-called_“Sappho”;_inscription_"Sappho_Eresia"_ie._Sappho_from_Eresos._Roman_copy_of_a_Greek_Classical_original,_Capitoline_Museum_(12224913483).jpg|miniaturadaimagem|Pedamiego cun ua scultura de “Safo”; anscrito, "Safo Eresie", Safo de Eresos. Cópia romana de l griego clássico ouriginal, Museu de l Capitólio.<br>
]]
Safo, mesmo cun sou eisílio, tubo grande anfluéncia na Grécia antiga, fui an Atenas, ua refréncia de l'outoridade femenina moldada pula Comédia Nuoba. Safo era sacerdotisa dun culto relegioso (thíasos), tamien era porsora dun coro femenino ligado a las festebidades de l casamiento i dedicado a las Musas, a las Grácias i la diusa Afrodite, aonde tenie l'ansinamiento buoltado las moços solteiras i eilhas se dedicában al daprendizado de la música i de la poesie.
Ls atenienses ne ls seclos IV i B a.C. pensában subre Safo puls relatos de Ateneu, que screbiu obras cómicas. L poeta falaba de ls rituales de ls banquetes pribados relatibos al komós griego i de sues etapas, relatando ua Safo simposiasta i qu'anterpretaba cançones d'amor.
Safo era tema central d'einúmaras comédies na Atenas clássica. Chegórun até nós solamente fragmientos de seis comédies cul títalo Safo outelizados nas comédies scritas por Ameipsias, Amfis, Antífanes, Dïfilos, Efippos i Timocles. Na comédia, Safo era mui repersentada cun grande antresse por moços, tanto homes quanto mulhieres.
Na comédia hai tamien ua Safo homossexual aonde hai l'antuito de criticar la própia rialidade ateniense assolada por cunflitos i hábitos sociales corrutos depuis de la Guerra de l Peloponeso, defrente de l cuntesto aonde Safo bebia la bida aristocrática i la buoltada als pensamientos, ansinamientos i cheno de fertunas. Na obra de Antifanes, Safo serie repersentada cumo poetisa i ua adebinadora d'enigmas.
Ne l'ampeço de l seclo XIX fúrun çcubiertos fragmientos de poemas referentes la Safo an Oxirrinco ne l Eigito, cun criticas subre cumo eilha era bista ne l seclo V la.c. cumo ua mulhier eimoral i por tener relacionamientos supostamente homossexual.
== Bibliografie ==
BREMMER, Jan N. ''De Safo a Sade momentos na história da sexualidade''. Campinas: Papirus, 1995. <nowiki>ISBN 85 308 0325-6</nowiki>
CALAME, Claude. "Sappho’s Group: an initiation into Womanhood." Reading Sappho: Contemporary Approaches (1996): 113-24. ISBN 978 0 141 93125-8
CANDIDO, M. Regina, GRALHA, Júlio César, BISPO, Cristiano Pinto, PAIVA, José R. (orgs). ''Vida, Morte e Magia no Mundo Antigo''. Rio de Janeiro: NEA/UERJ, 2008.Disponível em: <http://www.nea.uerj.br/publica/e-books/vida_morte_e_magia_no_mundo_antigo.pdf{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}>. Acesso em 26 abr. 2016
COSTA, Zora Yonara Torres. "Safo, Foucault e Butler: a constituição do corpo político lesbiano." (2012). Disponivel em <[http://repositorio.unb.br/bitstream/10482/10098/1/2011_ZoraYonaraTorresCosta.pd http://repositorio.unb.br/bitstream/10482/10098/1/2011_ZoraYonaraTorresCosta.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}> Acesso em 26 abr. 2016
DEMARCHI, Cristiane. Safo, Conteúdo Adulto: homoerotismo feminino/voyeurismo masculino. In:____. Outros Tempos. Campinas (SP). Universidade Estadual de Campinas, 2010, p.135-153. Disponível em: <http://www.outrostempos.uema.br/OJS/index.php/outros_tempos_uema/article/view/124/99 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190219/http://www.outrostempos.uema.br/OJS/index.php/outros_tempos_uema/article/view/124/99 |date=2016-08-15 }}> Acesso em: 6 de junho de 2016.
DOS SANTOS, Rubens. Safo de Lesbos. ''Ensaios de Literatura e Filologia'' 1 (1978): 55-70. Disponível em: <http://www.periodicos.letras.ufmg.br/index.php/literatura_filologia/article/view/7085/6087 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807191956/http://www.periodicos.letras.ufmg.br/index.php/literatura_filologia/article/view/7085/6087 |date=2016-08-07 }}>. Acesso em 6 jun. 2016.
FUNARI, Pedro Paulo Abreu. ''Antiguidade Clássica'': a história e a cultura a partir dos documentos. São Paulo. UNICAMP, 1995. ISBN 8526806343
GOLDHILL, Simon. Amor, Sexo & Tragédia: como gregos e romanos influenciam nossa vida até hoje. Trad. Cláudio Bardella – Rio de Janeiro: Jorge Zahar Ed., 2007. <nowiki>ISBN 9788571109711</nowiki>
GREENE, Ellen (ed.), Re-reading Sappho: contemporary approaches. Berkeley: University of California Press, 1996. ISBN 9780520206014
LEITE, Letticia B. R.. Antiguidade Clássica, Safo de Lesbos e Lesbianismo: historiografia e memória. In: 58. Reunião Anual da SBPC, 2006, Florianópolis, SC. Anais da 58. Reunião Anual da SBPC, 2006. Disponível em: <http://www.anpuhsp.org.br/sp/downloads/CD%20XVIII/pdf/PAINEL%20PDF/Lett%EDcia%20Batista%20Rodrigues%20Leite.pdf{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}>. Acesso em 6 de junho de 2016.
RAGUSA, Giuliana. ''Imagens de Afrodite'': variações sobre a deusa mélica grega arcaica. São Paulo. Universidade de São Paulo, 2008. Disponivel em : <http://www.teses.usp.br/teses/disponiveis/8/8143/tde-21012009-162241/pt-br.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012122559/http://www.teses.usp.br/teses/disponiveis/8/8143/tde-21012009-162241/pt-br.php |date=2016-10-12 }}> Acesso em 26 mai. 2016.
RIBEIRO JR., W.A. Safo. Portal Graecia Antiqua, São Carlos. Disponível em <www.greciantiga.org/arquivo.asp?num=0201>. Acesso em: 26 abr. 2016.
Sapho. The poetry of Sappho; translated by Jim Powell. Published by Oxford University Press, Inc. 2007. ISBN 0195326725
Sappho of Lesbos.Disponível em: <http://www.teses.usp.br/teses/disponiveis/8/8143/tde-21012009-162241/>.Acesso{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} em 06 de jun. 2016
SILVA, Fabio Mario. VILELA, Ana Luísa. Homo(lesbo)erotismo e literatura, no Ocidente e em Portugal: Safo e Judith Teixeira. Porto Alegre, v. 4, n. 1, jan./jun. 2011. Disponível em:<[https://dspace.uevora.pt/rdpc/bitstream/10174/3526/1/Safo%20e%20Judith%20Teixeira.pd https://dspace.uevora.pt/rdpc/bitstream/10174/3526/1/Safo%20e%20Judith%20Teixeira.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}>Acesso em: 26 abr. 2016.
ULLMANN, Reinholdo Aloysio. Amor e sexo na Grécia Antiga. EDIPUCRS, 2005. Disponível em: <https://books.google.com.br/books?hl=pt-BR&lr=&id=WJ9jM-dtusoC&oi=fnd&pg=PA9&dq=sexualidade+grecia&ots=Wt24sszacq&sig=fvzYVuc3D25oyYNRSn4JltLiiEc#v=onepage&q=consenso&f=false>. Acesso em: 6 de jun. de 2016. <nowiki>ISBN 9788574305400</nowiki>
== Ligaçon sterna ==
* {{Lhigaçon|2=http://www.germinaliteratura.com.br/literat_dez.htm|3=fragmentos de Safo traduzidos|4=www.germinaliteratura.com.br}}
* {{Lhigaçon|2=http://primeiros-escritos.blogspot.com/search/label/Safo|3=blogue Primeiros Escritos - frags. de Safo traduzidos|4=primeiros-escritos.blogspot.com}}
pfc5hhcor63yo48d1sl5m32h4qfely7
Edward Said
0
8989
107533
101294
2026-07-31T02:16:52Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
107533
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Poster_of_Edward_Said.jpg|miniaturadaimagem|300x300px|Foto de Edward Said an cartaç afixado ne l Muro de la Cisjordánia<br>
]]
Edward Wadie Said (árabe:إدوارد سعيد; Jarusalen, 1 de Nobembre de 1935 - Nuoba Iorque, 25 de Setembre de 2003) fui un de ls mais amportantes anteletuales palestinos, crítico literairo i atebista de la causa palestina.
Sue obra mais amportante ye Ourientalismo, publicada an 1978 i traduzida an 36 lénguas, que ye cunsidrada cumo un de ls testos fundadores de ls studos pós-coloniales.
== Biografie ==
Edward Said naciu an Jarusalen, cidade que na época antegraba l Mandato Británico de la Palestina, ne l teta dua família crestiana de classe alta. L sou pai tenie eimigrado pa ls Stados Ounidos antes de la Purmeira Guerra Mundial i regressou a la Palestina cumo crestiano i cidadano amaricano, zagradando-le las sues raízes árabes.
Edward creciu antre Jarusalen i na cidade eigípcia de l Cairo. An Jarusalen Oucidental frequentou l coleijo anglicano St. Georges Academy i depuis l Bitoria College ne l Cairo, adonde la família se fixou an 1947. Por ansisténcia de l pai, Said fui ambiado pa la scuola Mount Heirmon ne l Massachusetts, Stados Ounidos, an 1951.
Studou na Ounibersidade de Princeton i depuis na Ounibersidade de Harbard, adonde cuncluiu l sou doutoramiento. An 1963 angressou cumo docente na Ounibersidade de Columbia, an Nuoba Iorque, adonde ansinou durante las quatro décadas seguintes Anglés i Literatura Cumparada. Fui tamien porsor nas ounibersidades de Harbard, Johns Hopkines i Yale.
An 1970 casou cun Marian Cortas, cun quien tubo un filho i ua filha.
Apaixonado pula música clássica, Edward fondou cul sou amigo eisraelita Daniel Barenboin an 1999 la West-Eastern Diban Orchestra, cujo oubjetibo ye ounir na mesma orquestra moços musiqueiros de Eisrael i de ls países árabes.
Edward Said faleciu als 67 anhos passado ua batailha de dieç anhos contra la leucemia.
== Ambolbimiento na causa palesteniana ==
An 1977 Said fui eileito nembro de l Cunseilho Nacional Palesteniano, l parlamiento de la Palestina ne l silío. Einicialmente partidairo de la criaçon de dous stados cumo forma de solucionar l cunflito eisraelo-árabe, tenendo botado nesse sentido nun ancuontro de la OLP an 1988 an Alger, Said acabarie por cunsidrar mais ouportuna la criaçon dun único stado binacional qu'anglobasse Eisrael, la Cisjordánia i la Faixa de Gaza, ne l qual ls judius i ls árabes gozassen de ls mesmos dreitos.
An 1991 el demitiu-se de l Cunseilho Nacional Palesteniano an protesto pul apoio de Yasser Arafat la Saddan Hussein durante la guerra de l Golfo. Fui un grande crítico de l'atuaçon de Arafat durante las negociaçones que cunduziran als Acuordo de Paç de Oslo, que na sue oupenion nun faborecian l retorno de ls refugiados palestenianos als locales qu'habitában antes de la guerra de 1967.
An 2002 Edward Said, junto cumo Haidar Abdel-Shafi, Ibrahin Dakkak i Mustafa Barghouti, participou na criaçon de la Einiciatiba Nacional Palestina (ó Al-Mubadara), nua tentatiba de criar ua terceira fuorça política palesteniana que se afirmasse cumo altarnatiba a la Outoridade Nacional Palesteniana i al Hamas.
== Libros ==
=== ''Ourientalismo – la Ambençon de l Ouriente pul Oucidente '' ===
An 1978 Edward Said publicou la sue obra mais coincida, Ourientalismo, na qual analisa la bison oucidental de l mundo "ouriental", mais cuncretamente de l mundo árabe. Segundo l'outor, l Oucidente criou ua bison distorcida de l Ouriente cumo l "Outro", nua tentatiba de defrenciaçon que serbia ls antrisses de l colonialismo. Na custruçon de l'argumiento central de l libro Said analisou ua série de çcursos literairos, políticos i culturales qu'iban zde testos de las Cruzadas ó de Shakespeare, ne ls quales ancuontrou un chamador quemun: la repersentaçon de ls habitantes de l mundo ouriental cumo bárbaros.
Para alhá de Ourientalismo i Cultura i Amperialismo, Edward Said ten outros trés libros traduzidos pa l pertués: Cultura i Política (Boitempo, 2003), Reflexon subre l Eisílio i Outros Ansaios (Cumpanha de las Letras, 2003), Eilaboraçones Musicales (Eimago, 1991) i Stilo tardio (Cumpanha de las Letras, 2009).
== Ber tamien ==
* Pós-colonialismo
* Palestina
== Ligaçones sternas ==
* [http://www.edwardsaid.org Site oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170904162957/http://www.edwardsaid.org/ |date=2017-09-04 }} (em inglês).
* [http://www.unifesp.br/index.php?pag=noticias.php&tipo=1&idnoticia=865 Cátedra Edward Said de Estudos Pós-Coloniais], da Universidade Federal de São Paulo.
* [http://weekly.ahram.org.eg/1999/444/op2.htm Defamation, Zionist-style], por Edward Said.
* [http://www.historianet.com.br/conteudo/default.aspx?codigo=568 Edward Said-História Net]
* [http://www.historianet.com.br/conteudo/default.aspx?codigo=795 Edward Said: trabalho intelectual e crítica social]
* [http://www.salon.com/news/feature/1999/09/07/said/ Commentary's scurrilous attack on Edward Said], por Christopher Hitchens. Salon, 7 de Setembro de 1999
* [http://acervo.folha.com.br/fsp/2003/9/29/21 Edward Said (1935-2003)] por Nelson Ascher. ''Folha de S. Paulo'', 29 de março de 2003, p. E-8
* [http://www.icarabe.provisorio.ws/cadernos-icarabe/manifesto-dos-187 Manifesto dos 187] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810153609/http://www.icarabe.provisorio.ws/cadernos-icarabe/manifesto-dos-187 |date=2014-08-10 }}. 187 intelectuais brasileiros se manifestam em defesa de Edward Said. <small>Signatários: Antonio Candido, José e Guita Mindlin, Francisco de Oliveira, Arnaldo Antunes, Celso Furtado, Roberto Schwarz, Marilena Chaui, Emir Sader, Raduan Nassar, Ruy Fausto, Milton Hatoum, Paulo Arantes, Davi Arrigucci Jr., Fábio Konder Comparato, Fernando Novais, João Manuel Cardoso de Mello, Anna Mariani, Monique Gardenberg, Jacob Gorender, Renina Katz, Liana Aureliano, Ricardo Antunes, Luiz Gonzaga Belluzzo, Paulo Sérgio Pinheiro, Carlos Nelson Coutinho, Maria Victoria Benevides, Flávio Aguiar, Ana Luísa Escorel, Francisco Foot Hardman, Maria Rita Kehl, Soraya Soubhi Smaili e mais 151 pessoas.</small>
* [http://manueladlramoslivro2001.wordpress.com/indice/1-de-raymond-schwab-a-edward-said-e-depois/ De Raymond Schwab a Edward Said e depois]
ifo4n6i18mb8bmpquawahett6ebpx6b
The Coca-Cola Company
0
9365
107519
89477
2026-07-30T23:28:29Z
~2026-42309-25
15429
/* Ligações externas */
107519
wikitext
text/x-wiki
The Coca-Cola Cumpany (NYSE: KO), giralmente referida cumo Coca-Cola Cumpany, Coke ó simplesmente Coca-Cola, dependendo de la region, ye ua corporaçon multinacional stadunidense, fabricante i comerciante de bubidas nó-alcoólicas i cuncentrados de xaropes. Ye mais coincida pul sou perduto Coca-Cola, ambentado an 1886 pul farmacéutico John Pemberton, an Columbus, Geórgia.
La fórmula de la Coca-Cola i la marca fúrun cumpradas an 1889 por Asa Griggs Candler, qu'ancorporou la cumpanha The Coca-Cola Cumpany an 1892. Para alhá de la bubida homónima Coca-Cola, la Coca-Cola Cumpany ouferece atualmente mais de 500 marcas an cerca de 200 países i sirbe 1,7 bilhon de doses por die.
L'ampresa oupera un sistema de çtribuiçon franqueada adonde la Coca-Cola Cumpany solo porduç l cuncentrado de xarope que ye depuis bendido para bárias angarrafadoras de to l mundo. La Coca-Cola Cumpany ye dona de la sue angarrafadora áncora na América de l Norte, la Coca-Cola Refreshments, Anc.
La Coca-Cola Cumpany stá sediada an Atlanta, Geórgia, ne ls Stados Ounidos. Sue açon stá cotada na Bolsa de Balores de Nuoba Iorque i faç parte de l índice Dow Jones, S&P 500 Andex, Russell 1000 Index i Russell 1000 Growth Stock Index. Sou atual persidente i eisecutibo-xefe ye Muhtar Kent. La Coca-Cola Cumpany ye l maior perdutor i çtribuidor de bubidas de l mundo, seguido pula AmBeb. Zde 2010, la Coca-Cola Cumpany ten doado mais de 120 milhones de dólares al financiamiento de studos científicos i l'associaçones de luita contra l'oubesidade.
== Stória ==
=== Ouriges ===
An 8 de maio de 1886 ye lançada ouficialmente la bubida Coca-Cola ne ls Stados Ounidos. Sin tener a menor eideia qu'ambentara un perduto que benerie a ser un sucesso mundial, John Pemberton an 1889 bendiu la fórmula pa l tamien farmacéutico i ampresairo Asa Griggs Candler, por aprossimadamente 2.300 dólares. Candler tornou-se l purmeiro persidente de l'ampresa i l purmeiro a dar rial besibelidade al negócio i la marca.
Asa Candler, un bendedor nato, trasformou la Coca-Cola dua simples ambençon nun grande negócio. Çcubriu formas criatibas i brilhantes d'apersentar la nuoba bubida: çtribuiu cupones para ancentibar las pessonas la spurmentáren l perduto i abasteciu ls farmacéuticos cun canetas, reloijos, balanças, abajures, cartones i calendairos cula marca Coca-Cola.
La promoçon agressiba funcionou: la marca staba an todos ls lugares ganhando popularidade. La popularidade de l refrigerante eisigiu nuobas formas d'apersentaçones que permitiran la mais pessonas apreciáren esse líquido diçscante. Ne l die 31 de janeiro de 1893, la marca Coca-Cola fui registrada ouficialmente. An 1895, la Coca-Cola yá era bendida an todos ls stados i territórios de ls Stados Ounidos. Nesta época, trés fábricas nas cidades de Chicago, Dallas i Los Angeles yá angarrafában l perduto.
=== Spanson anternacional ===
An 1897, l perduto yá chegaba, inda qu'an pequeinhas cantidades a outros países, cumo Canadá, México i Habaí. To essa spanson fizo cun qu'an 1903 la Coca-Cola alcançasse mais de 300 milhones de copos bendidos. L'ampresa creciu debrebe i se spandiu por to território amaricano, atrabessando frunteiras, cun sous perdutos chegando la Cuba (1906), Panamá, Porto Rico, Fráncia i outros países. Talbeç naide tenga causado tanto ampato na ampresa cumo Robert Wodruff.
[[Fexeiro:Cocapassimondiale-1.png|miniaturadaimagem|300x300px|Mapa mundial de l cunsumo de Coca-Cola por habitante an cada paíç.<br>
]]
An 1918 sou pai cumprou l'ampresa de Candler, juntamente cun outros ambestidores, i Robert assumiu la persidéncia cinco anhos depuis. Fui Candler quien antroduziu la marca ne l mercado amaricano. Mas fui Wodruff quien cunsulidou la marca i la liderança de l perduto an to l mundo, durante ls 60 anhos an que quedou delantre de l comando de l'ampresa. Berdadeiro génio de l marketing, bislumbrou muitas ouportunidades de spanson, cunquistando nuobos mercados cun campanhas publicitárias inobadoras; Abriu fábricas na Spanha, Bélgica, Fráncia, Eitália, Guatemala, Honduras, Peru, Oustrália i África de l Sul; alabancou l zambolbimiento i la çtribuiçon de ls perdutos atrabeç de l'ambalaige cun 6 ounidades (coincida cumo six-pack); anstalou geladeiras horizontales ne ls puntos de benda, antre outras inobaçones que tornórun la marca inda mais fácele de ser apreciada i reconhecida. Cun ua stratégia de marketing agressiba i un sistema de porduçon franqueado, la Coca-Cola Cumpany ampeçou a spandir negócios i an 1920 yá tenie 1.000 fábricas angarrafadoras outorizadas, sportando perdutos para dibersos países de l mundo.
De meados de la década de 1940 até 1960 dobra-se l númaro de países cun ouparaçon d'angarrafamiento. Solo an 1955 la Coca-Cola Cumpany lança nuobos perdutos cumo, la Fanta i an 1961 la Sprite, TaB i Fresca i hoije la The Coca-Cola Cumpany atua an 200 países ó territórios i cunta cun 500 marcas defrentes serbindo 1,7 bilhon de doses la cada die. An 1941 ls Stados Ounidos entrórun ouficialmente na Segunda Guerra Mundial, ambiando miles d'homes i mulhieres pa las frentes de cumbate. La marca acumpanhou esses cumbatentes, pus Wodruff determinou que l perduto fusse bendido la US$ 0.05 para to suldado nun amportando adonde quier que stubisse, an qualquiera parte de l mundo, andependiente de quanto esso custarie a l'ampresa. I fui tamien durante la guerra que miles d'ouropeus spurmentórun la bubida pula purmeira beç. Quando la guerra acabou, la Coca-Cola Cumpany yá tenie muitos negócios pul mundo i milhones d'apreciadores. La bison de Wodruff de qu'ua Coca-Cola deberie star siempre al alcance de las pessonas fui se tornando als poucos ua rialidade.
=== Final de l seclo XX ===
Na década de 1980 fúrun ampeçadas las purmeiras trasformaçones na ampresa, an 1981, l cubano naturalizado amaricano Roberto Goizueta, que deixou sou paíç an 1961 passado la reboluçon, tornou-se CEO de l'ampresa. El ourganizou las einúmaras fábricas angarrafadoras anstaladas ne l território amaricano nua única ampresa, que se chamarie Coca-Cola Enterprises Anc.. Para alhá desso, lançou ne l mercado la Diet Coke, an 1982, que se tornarie l terceiro refrigerante mais bendido ne l mundo. Ua eniciatiba qu'entrarie pa la stória de la marca fui a la mudança de l sabor de la Coca-Cola ouriginal, an 1985, la purmeira altaraçon na fórmula depuis de 99 anhos de stória. Na fase de testes, ls cunsumidores demunstrórun apreciar muito l nuobo sabor. Ne l mundo rial esso nun acunteciu, pus habie ua relaçon emocional mui fuorte cula fórmula ouriginal. Ls cunsumidores pediran l retorno de l'antiga fórmula i nun faltában críticas dezindo que fui l maior erro de marketing de la stória.{{Sin fuontes}}
Mas Goizueta tenie l poder de trasformar l'erro an bitória. La fórmula ouriginal retornou al mercado, amparada por ua einorme campanha publicitária, qu'ancluiu la troca de nome para Coca-Cola Classic, i debrebe l refrigerante ampeçou a oumentar la liderança an relaçon a la cuncorréncia. Fui nesta década que tubo ampeço a la famosa Guerra de las Colas, ua batailha de marketing i propaganda antre la marca i sue percipal ribal, la Pepsi-Cola. Ne ls anhos seguintes l'ampresa lançou einúmaras bariaçones de l refrigerante se aprobeitando de la fuorça de la marca. Surgie anton la Coca-Cola cun sabor de cereija, de baunilha, cun pingas de limon, cun sabor de lima. Todas essas nobidades ajudórun la marca Coca-Cola la se manter na liderança de l mercado mundial de refrigerantes. An 2009, la Coca-Cola eliminou la palabra "classic" de ls rótulos de sou percipal perduto ne ls Stados Ounidos, para torná-lo mais atraente pa l público moço. L'ampresa habie antroduzido la palabra "classic" nas ambalaiges an 1985, para defrenciar la bubida de l'anton recén-lançada la New Coke. An 2011, al cumpletar sous 125 anhos dun sucesso strondoso, mais de 1,7 bilhones de copos éran cunsumidos. Era la celebraçon de la marca mais baliosa de l mundo, de l mais poderoso simblo de l capitalismo i de la cultura amaricana, para alhá de ser la la bubida oufecial an tiempos de guerra, respunsable por globalizar l'atual eimaige de l Papai Noel, capaç d'associar sou nome l'alguns de ls maiores eibentos sportibos de l mundo. Para alhá desso, al longo de todos esses anhos la marca Coca-Cola se anraizou an muitas culturas pul mundo afora.
== Países lusófonos ==
=== Brasil ===
[[Fexeiro:Quiosque_da_Coca-Cola.jpg|miniaturadaimagem|Quiosque de la Coca-Cola, situado na borda de la Praia de Copacabana, Riu de Janeiro<br>
]]
Ne l Brasil, la Coca-Cola chegou an 1941, durante la Segunda Guerra Mundial. L'ampresa fabricou ne l Recife, an Pernambuco, ls sous purmeiros refrigerantes an tierra brasileiro, bisando atender a las Fuorças Armadas de ls Stados Ounidos, qu'outelizában la cidade cumo base melitar. An 1942 fui anstalada ne l Riu de Janeiro la purmeira fábrica própia. An 1943, abre an San Paulo ua felial i an 1945 la segunda fábrica carioca ye einougurada. Neste anho l sistema de franquia ye ampeçado ne l paíç.
=== An Pertual ===
An 1974 acunteciu la purmeira eniciatiba para trazer la Coca-Cola para Pertual. Essa tentatiba fui falhada anque yá quaije todos ls países tenéren acesso a la Coca-Cola ancluindo las quelónias pertuesas. Fui solo ne l'anho de 1976 que se dou ua nuoba tentatiba, quando l'ampresairo Sérgio Giraldes Barba reuniu-se an Paris, juntamente cul persidente de la Coca-Cola Spanha, custruindo las bases pa la criaçon de la Refrige (Sociadade Andustrial de Refrigerantes, S.La.), qu'eirie ser la cuncessionária de la Coca Cola an Pertual. L porjeto de la Refrige abança a 3 de Márcio de 1977 i la Coca-Cola ye fabricada i bendida pula purmeira beç an Pertual, na capital, Lisboua an 4 de Júlio de 1977, dues sumanas depuis pul antreposto de l Porto de Pertual i mais tarde an Nobembre desse mesmo anho na cidade de Coimbra.
An júnio de 1978 dá se l'einouguraçon de la fábrica de Azeiton dando-se inda nesse mesmo anho la spanson pa la region de Açores i Madeira. Ls anhos 1980 fúrun caratelizados por ua fase de spanson de la The Coca-Cola Cumpany an Pertual, tenendo cumo oubjetibo ouferecer ua maior gama de perdutos als cunsumidores (Sprite, Fanta Laranja, Coca-Cola sin Cafeína i Coca-Cola Light).
Ne ls anhos 1990 la The Coca Coa.Cumpany dou seguimiento a la spanson ampeçada ne ls anhos 80 cula antroduçon ne l mercado de la Fanta Ananás, Aquários, i Nestea Péssego i Limon. Na atualidade, la Coca-Cola stá subdebidida an dues ampresas, la Coca-Cola Pertual que se acupa de la porduçon i la Refrige que trata de l'angarrafamiento.
== Perdutos ==
[[Fexeiro:World_of_Coke_-_Atlanta,_GA.jpg|squierda|miniaturadaimagem|250x250px|World of Coca-Cola, un museu an Atlanta, Geórgia, que cunta to la stória de la marca.<br>
]]
La The Coca-Cola Cumpany ouferece aprossimadamente 500 marcas çtribuídas an 200 países, para alhá de sues bubidas homónimas Coca-Cola.
''T''aB fui la purmeira tentatiba de la Coca-Cola Cumpany para zambolber un refrigerante diet, outelizando sacarina cumo un sustituto de l'açúcar. Antroduzido an 1963, l perduto inda hoije ye bendido, ambora sues bendas téngan diminuído zde l'antroduçon de la Diet Coke.
La Coca-Cola Cumpany tamien porduç ua série d'outros refrigerantes, ancluindo la Fresca, la Fanta (antroduzido por buolta de 1941) i l Sprite. La bubida Fanta tubo ouriges que remontan a la Segunda Guerra Mundial, quando Max Keith, cunseguiu reunir ouparaçones de la Coca-Cola na Almanha durante la guerra, i querie ganhar denheiro cula Almanha nazista, mas nun querie ua publicidade que nó afetasse seneficatibamente. Keith recorreu pa la porduçon dua bubida defrente i suabe, la Fanta, que probou ser un sucesso, i quando la Coca-Cola Cumpany boltou passado la guerra, la comisson aprobou la marca Fanta. L refrigerante alman Fanta Klare Zitrone, qu'era mui bendido na época, lougo depuis tornou-se Sprite an repuosta a a 7 Up.
Durante la década de 1990, l'ampresa respundiu al antresse crecente de ls cunsumidores an bubidas saudables atrabeç de l'antroduçon de dibersas nuobas marcas de bubidas nó-carbonatadas. Antre eilhas, l suco Minute Maid, la bubida sportiba Powerade, l xá Nestea (nua joint binture cula Nestlé), i l'auga Dasani, antre outros. An 2001 la debison Minute Maid lançou la marca de sucos de laranja Simply Ourange.
[[Fexeiro:Bouteille_de_Coca-Cola_d'un_litre_cinq_001.jpg|miniaturadaimagem|Garrafa de l refrigerante Coca-Cola<br>
]]
An 2004, talbeç an repuosta a la crecente popularidade de bubidas diet, tales cumo la Atkines Diet, la Coca-Cola Cumpany anunciou l'antençon de zambolber i bender ua altarnatiba de baixo carboidrato a la Coca-Cola Classic, chamado de C2 Cola. La C2 cuntenie ua mistura de xarope de milho de fruitose, aspartame, sucralose i acessulfame de potássio. La C2 fui porjetado para eimitar l sabor de la Coca-Cola Classic. Mesmo cun menos de la metade d'einergie de ls heidratos de carbono padron an refrigerantes, la C2 nun ye un sustituto para refrigerantes de zero caloria, cumo l Diet Coke. L C2 fui colocado a la benda ne ls Stados Ounidos an 11 de Júnio de 2004, i ne l Canadá, an Agosto de 2004. L C2 ye un feturo ancierto debido a las sues bendas decepcionantes.
La Coca-Cola ye la bubida mais bendida na maiorie de ls países, i fui reconhecida cumo la marca mais baliosa de l mundo an 2010 segundo la cunsultoria Anterbrand. Anquanto que ne l Ouriente Médio, ua de las únicas regiones de l mundo adonde la Coca-Cola nun ye popular cumo refrigerante, mas, inda assi, detén quaije 25% de participaçon ne l mercado (anquanto que la Pepsi detén %75) i tubo un crecimiento de dous dígitos an 2003. De l mesmo modo, na Scócia, adonde la bubida local, Irn Bru, ye mais popular; dados de 2005 mostran que tanto la Coca-Cola i Diet Coke cunseguiran superar la Irn Bru an bendas. Ne l Peru, la bubida natiba de l paíç, Anca Kola, ten sido mais popular de l que la Coca-Cola, l que lebou la Coca-Cola Cumpany a a antrar an negociaçones cula ampresa de refrigerantes i cumprar 50% de sues participaçones. Ne l Japon, refrigerantes nun son populares, mas si xás i cafés son ls mais apreciados puls habitantes. Cumo tal, la marca mais bendida de la Coca-Cola Cumpany ne l paíç nun ye la Coca-Cola, mas l café Geórgia.
An 6 de Júlio de 2006, un funcionairo de la Coca-Cola Cumpany i dues outras pessonas fúrun presos por tenéren sido acusados de tentar bender las fórmulas comerciales de l'ampresa a la cuncorrente, la PepsiCo por 1,5 milhones de dólares. La fórmula de la Coca-Cola, ye talbeç l segredo comercial mais bien guardado de l mundo, i nunca fui publicado ouficialmente. Atrabeç desso, ua anformaçon fui relacionada a a ua nuoba bubida an zambolbimiento. Ls eisecutibos de la Coca-Cola Cumpany berifican ls decumientos i éran bálidos. Pul menos un frasco de bidro cuntendo ua amostra de la nuoba bubida fui ouferecida para benda, an decumientos judiciales. La denúncia fui rebelada pula PepsiCo, que prontamente notificou a las outoridades.
L'ampresa anunciou ua nuoba bubida de xá berde, la Ambiga, an 2006, juntamente cula tentatiba de nuobos cafés cumo la Far Coast i Chaqwa.
An 25 de maio de 2007 la Coca-Cola Cumpany anunciou qu'eirie cumprar la Glacéau i la Burn por 4,1 bilhones de dólares.
An 3 de Setembre de 2008 la Coca-Cola Cumpany anunciou la sue antençon de fazer ua ouferta de cumpra a la China Huiyuan Juice Group Lemited (que ten ua quota de 42% de l mercado de suco pronto chinés) por 2,4 bilhones de dólares. L Menistério de l Comércio de la China bloqueou l'acuordo an 18 de Márcio de 2009, argumentando que l'acuordo prejudicarie las pequeinhas ampresas de suco prontos locales, i poderie tener oumentado ls précios de l suco ne l mercado i las scolhas de ls cunsumidores.
An outubre de 2009 la Coca-Cola Cumpany rebelou la Coke meni, un refrigerante de baixa caloria, que detén solo 7,5 onças fluidas. Ls purmeiros stoques chegórun a la Nuoba York i depuis para Washington DC, i an Dezembre de 2009, an to l paíç até Márcio de 2010.
La Coca-Cola Cumpany oupera ua atraçon turística ne l centro de Atlanta, Geórgia, chamado "World of Coca-Cola" que ye un museu temático de dous andares adonde mui de ls sabores bendidos pula ampresa puoden ser probadas, bien cumo cuntar la stória de l'ampresa.
== Participaçon ne l mercado nacional i anternacional ==
[[Fexeiro:Coca-Cola_offices_(Madrid,_Spain)_04.jpg|miniaturadaimagem|Sede de l'ampresa an Madrid, Spanha<br>
]]
La Coca-Cola Cumpany bende sous perdutos an mais de 200 países de l mundo, anclusibe ne ls maiores mercado cunsumidores de refrigerantes. L Brasil ye l quarto maior cunsumidor de perdutos Coca-Cola ne l mundo, quedando atrás de China, México i Stados Ounidos.
Na América Latina la Coca-Cola çtribui sues bendas antre percipalmente México i Brasil, mas mantén negócios an todos ls outros países. Dados de la ACNielsen mostran que la Coca-Cola detenie participaçon de 56% ne l mercado de refrigerantes de l Brasil an Setembre de 2006, ancluindo todas las marcas de l'ampresa nesta catadorie de perdutos. D'acuordo cul Annual Report 2005, de ls mais de 50 bilhones de porçones de todos ls tipos de bubidas cunsumidas ne l mundo la cada die, bubidas qu'ostentan las marcas de propiadade ó licenciadas de la Coca-Cola Cumpany son respunsables por aprossimadamente 1,5 bilhones (l balor mais recente, an 2010, mostra qu'agora serben 1,7 bilhon de bubidas por die). Destes, bubidas cula marca Coca-Cola ó Coke repersentórun aprossimadamente 78% de l total de bendas de l'ampresa.
== Aquesiçones ==
Nua tentatiba d'oumentar sou portfólio, la Coca-Cola Cumpany cumprou l stúdio de cinema Columbia Pitures an 1982 por 750 milhones de dólares. La Columbia oufereciu publicidade para perdutos de la The Coca-Cola Cumpany an sous filmes anquanto stubo sob comando de l'ampresa, mas depuis d'alguns sucessos, la Columbia Pitures ampeçou a ir mal nas finanças nun garantido retorno de lucro, i la Cumpanha fui bendida an 1989 pa la japonesa Sony por 3,9 bilhones de dólares (cerca de 6,2 bilhones de reales).
An 2006, la Coca-Cola Femsa i la The Coca-Cola Cumpany fechórun acuordo para adquirir a sucos Del Balle por meio dua ouferta pública ne l México, adonde queda la sede de l'ampresa. L balor total de l negócio fui de 470 milhones de dólares. An 2008, la multinacional cumprou la fabricante chinesa de sucos Huiyuan 2,5 bilhones de dólares, na maior aquesiçon dua ampresa chinesa por ua cumpanha strangeira na stória de la China. An 2014, la Coca-Cola adquiriu por 1,25 bilhon la Gren Mountain Coffe Roasters, ua ampresa que porduç máquinas i cápsulas para porduçon de café i bubidas calientes, para alhá de tener cumprado ua participaçon de 16,7% na Monster Beberage 2,15 bilhones de dólares.
Ne l Brasil, l'ampresa adquiriu las marcas Guaraná Jasus, Sucos Mais i Lion Junior S.La.
== Patrocínios ==
=== Sportes ===
La The Coca-Cola Cumpany ye un de ls parceiros corporatibos mais antigos de la FIFA. L'ampresa se associou formalmente a l'antidade an 1974 i quatro anhos depuis se tornou patrocinadora oufecial de la Copa de l Mundo. La Coca-Cola tubo la sue marca persente ne ls stádios de todas las eidiçones de l torneio zde 1950. La Coca-Cola Cumpany patrocina muitas de las cumpetiçones oufeciales de la FIFA al redror de l mundo para alhá de la Copa de l Mundo, l'ampresa patrocina la Copa de l Mundo de Futebol Femenino, Copa de l Mundo Sub-20, Copa de l Mundo Sub-17 , Copa de l Mundo de Futebol de Arena, Copa de l Mundo de Clubes, FIFA Anteratibe World Cup, Copa de l Mundo Femenina Sub-20, Copa de l Mundo de Futsal i la Copa de las Cunfederaçones.
La Coca-Cola Cumpany patrocinou la Fotball League Championship zde l'ampeço de la temporada de 2004-05 (a partir de Agosto de 2004) até l'ampeço de la temporada 2010-11, quando la cumpetiçon ancuontrou un nuobo patrocinador, la NPower.
Inda pul futebol, la cumpanha por meio de sue marca Coca-Cola tamien patrocina las cumpetiçones de la UEFA, cumo la Ourocopa.
La The Coca-Cola Cumpany tamien ténen un relacionamiento de longa data cul Mobimiento Oulímpico. L'ampresa participou de ls Jogos Oulímpicos de Amsterdana, an 1928, i apoia ls Jogos Oulímpicos zde anton. La Coca-Cola Cumpany tamien trabalha junto als Comités Oulímpicos Nacionales apoiando atletas i eiquipas d'aprossimadamente 190 países i an 2005 la Coca-Cola Cumpany i l COI stendírun l'acuordo de parcerie, para até 2020.
Outras cumpetiçones amportantes que l'ampresa patrocina ye la NASCAR, NBA, PGA Tour, NRL i NCAA.
=== Telebison ===
L'ampresa patrocina la série Amarican Idol, de l canhal Fox i tamien l talk show noturno de la PBS, Charlie Rose, ne ls Stados Ounidos.
== Porgramas sociales ==
An Abril de 1999 la Coca-Cola Cumpany fondou l "Anstituto Coca-Cola pa la Eiducaçon", cujo oubjetibo era promober l'ancluson social por meio de porgramas eiducacionales. Mais tarde l'anstituto passarie a ser chamado de "Anstituto Coca-Cola", atuando an trés percipales árias: Eiducaçon, Meio Ambiente i Stimulo a la Bida Saudábel. L sistema Coca-Cola inda faç parceries culs dibersos grupos ampresariales outorizados cun porjetos nas árias de Meio Ambiente, Salude, Cultura i Quemunidade.
== Críticas ==
La Coca-Cola Cumpany anfrenta acusaçones de que la Coca-Cola trarie eifeitos colaterales perbersos na salude de cunsumidores, nun habendo cumprobaçon científica ó cunsenso subre l'assunto. Hai tamien acusaçones de práticas monopolistas por parte de la multinacional.
'''Catalunha<br>
<br>
'''An 2013, la Coca-Cola Amatil ouposiçon la Lei de recipientes de depósito de l Território de l Norte de la Oustrália, pa l retorno de recipientes, l que causou el fui lançada ua campanha nacional contra l'ampresa para colar cartazes Out Of Ourder [ fura de serbício] máquinas de benda outomática an todas las grandes cidades.
Ne l'ambito de l catalan l'ampresa ten liebantado polémica por sue recusa a rotular la bubida na léngua catalana inda que a totalidade de la linhas faladas ne l territorio Ouropeo ye un léngua de propocoes simalares. Para eifeitos de rebindicar ls dreitos de ls cunsumidores, 12 de diciembre de 1993 Plataforma por la Lengua cunsiguio hacer un recorde de l Guinness por reunir mais de 15.000 latas bacías Coca-Cola na Plaza de Cataluñl'an Barcelona cul que custruiu ua etiqueta gigante adonde poderien ler frase "Etiquetamos an catalan. "
Naqueilha época, l'ourganizaçon tomou l lema: "L rótulo de Coca-Cola 135 lénguas al redror de l mundo, i porque nó, an Catalan? " para demunstrar l tratamiento scepcional que la multinacional pa la léngua catalana de l resto de la Ounion Ouropeia i ls países de tradiçon democrática. An 2010, passado l'aprobaçon de l Parlamiento de la Catalunha, l Código de l Cunsumidor de la Catalunha reconheciu l dreito de ls cunsumidores an recebíren rotulaige, an Catalan, l'ampresa inda nun ten rotulados an catalan.
An 31 de maio de 2014, la Plataforma pa la Léngua, recordando l'ato de 12 de dezembre de 1993, recolheu mais de 40.000 latas de Coca-Cola, por azuleijos culas letras "Etiquete an catalan!" ne l coraçon de Barcelona Praça de la Catalunha para eisigir que l'ampresa stá an cunformidade culs regulamientos i etiqueta an catalan depuis de mais de 20 anhos de porcessos judiciales. Tamien fizo un relatório subre la política lenguística de l'ampresa an refréncia al catalan.
'''América Latina en giral <br>
'''
An 2014 Surbibal Anternational, un mobimiento que trabalha pa ls dreitos de ls pobos andígenas an to l mundo, anformou que la Coca-Cola Cumpany "stá ambolbido ne l scándalo d'apropiaçon de tierras que trouxe muorte i miséria pa ls guaranies" D'acuordo cula ourganizaçon afirma tener decumentado, la Coca-Cola Cumpany adquirindo grande cantidade d'açúcar de l'ampresa agroindustrial perdutor d'alimientos Bunge de ls EUA, que por sue beç ye fornecida a partir de la canha porduzida an tierra roubada de guaraníes.De fato nembros de a tribo fúrun pribados de grande parte de sues tierras ancestrales para dar lugar la plantaçones de canha i agora biben an miserables campamientos an balas i stradas, adonde l'oumiento de porblemas tales cumo malinas suicídio i alcolismo son eibidentes.
An maio de 2014, ls guaranies screbírun ua carta la The Coca-Cola Cumpany: "Pedimos Coca-Cola para cunsidrar l nuosso sofrimiento (...) Queremos que Coca-Cola coloque al nuosso lado i sentir la nuossa delor i sofrimiento, por causa de la canha açúcar stá çtruindo qualquiera sperança dun feturo pa ls nuossos filhos. Pedidos la Coca-Cola para deixar de cumprar açúcar la Bunge. "
'''México'''
Ne l stado mexicano ye coincido las queixas contra esta ampresa pa l'outelizaçon de l'auga, un desses acuntecimientos fui an San Cristóbal de las Casas (Chiapas), adonde l'ampresa stá persente zde de ls anhos 80. I a porducao desse liquido ye de 750.000 litros por die. D'acuordo cun fuontes d'amboras, l'heidrólogo Antonino García diç que la Coca-Cola pagou solo 25.000 ouros an 2003 puls ls fabores de l'anton persidente de l México, Bicente Fox, que, antes de tomar esta posiçon, fui diretor eisecutibo de l'ampresa ne l sou paíç. Inda assi, an 2017 San Cristobal de las Chiapas subiu contra l'ampresa. Manifestante contra las anstalaçones de l'ampresa nesse lugar, solicita que ban ambora, yá que la cidade sofriu faltas custantes d'agua.
'''Colombia<br>
'''Na Colómbia, la cousa nun fui mui defrente, l tierra deste paíç stá manchado cul sangre d'inocentes que por medio de pretensones ambiciosas desta ampresa fúrun sacrificados.
A partir de ls anhos 90 i ampeço de 2000, nuobe líderes sindicales fúrun assassinados por fuorças paramelitares. Las queixas anternacionales que fúrun feitas puls própios trabalhadores, dezindo que l'ampresa fui cúmplice nesses crimes.
Ua nota de l jornal El Ciudadano diç: "L'hostelidade de la bubida trasnacional ampeçou an maio de 1992, quando l gerente de Coca-Cola, José Gabriel Castro, acusou publicamente ls trabalhadores i l'ounion de séren agentes de la guerrilha" , tenemos que que lembra que pouco tiempo depuis l líder sindical José Manco Dabi fui muorto an 1994 na fábrica de Carepa.
An 1996, un de ls líderes de reclamaçones contra l'ampresa, Isidro Segundo Gil, fui muorto pul grupo paramelitar Outodefesas Ounidas de la Colómbia (AUC). Un dado de sue muorte fui muorto drento dua de las plantas. Ne l die seguinte a la muorte Isidro ls paramelitares buoltan outra beç desta beç çtruen todas las anstalaçones de l sindicato i acampórun por dous meses na planta. Coca-Cola nunca fizo ua queixa contra estes homes hostis, mas an beç desso ls ampregados de l'ampresa que éran dirigentes fúrun çpensados de sou trabalho anguanto als demás tubírun ls salairos reduzidos. '''<br>
== Ber tamiem ==
* [[Coca-Cola]]
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.coca-cola.com/ Site oficial] (em inglês{{en}}
kftrqmz51fg4bu0niek24inbhr5sree
Dhogs
0
10702
107521
103635
2026-07-30T23:39:49Z
~2026-42309-25
15429
/* Prémios i andicaçones */
107521
wikitext
text/x-wiki
'''''Dhogs''''' ye un [[filme]] andependiente galhego an [[Lhéngua galhega|léngua galhega]]<ref></ref> dirigido pul meirense Andrés Boteira que fui streado ne l'anho de 2017. Trata-se de l purmeiro filme de l diretor,<ref></ref> i ye protagonizado por Carlos Blanco Bila, Antonio Durán "Morris", Miguel de Lira, Melania Cruç, Ibán Marcos i María Cuostas. Streou ne l [[Festibal Anternacional de Cine Andependiente de Buenos Aires]] (BAFICI) an 19 d'abril de 2017, cumpetindo drento de la seçon de Banguarda i Género deste eibento.<ref></ref> Trata-se de l purmeiro filme rodado an galhego streado ne l [[Festibal de Cinema de Sitges]],<ref>[http://praza.gal/cultura/14768/andres-goteira-dhogs-pregunta-se-imos-quedar-como-sociedade-ai-sentados-sen-facer-nada/ Andrés Goteira: "Dhogs pregunta se imos quedar, como sociedade, aí sentados sen facer nada"]</ref> an 9 d'outubre de 2017.<ref>[http://terrachaxa.com/2017/10/05/dhogs-estrease-o-9-de-outubro-no-festival-de-sitges/ ‘Dhogs’ estréase o 9 de outubro no Festival de Sitges]</ref> Na [[Galízia]], la streia se passou ne l [[Festibal de Cine Anternacional de Ourense]] an 21 d'outubre de 2017.<ref>{{Citation |title=DHOGS {{!}} OUFF {{!}} Festival de Cine Internacional de Ourense |url=http://www.ouff.org/programacion/dhogs/ |accessdate=2018-03-31 |archivedate=2017-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171030041020/http://www.ouff.org/programacion/dhogs/ }}</ref>
==Porduçon==
L filme cuntou cun financiamiento de la Agéncia Galega de las Andústrias Culturales i de la Deputaçon de Lugo, mas tamien cunseguiu parte de l'ourçamiento de l filme a partir de la plataforma Berkami, cun mais de 400 cuntribuintes. Fui filmado an bárias localidades de la Galiza, cumo Bibeiro, Las Puontes, Oleiros i La Coruñla, assi cumo ne l Zerto de Tabernas, an Almería.<ref>{{citar web|título=Andrés Goteira|url=http://www.crea.gal/socio/goteira-andres/|site=Crea.gal|acessodata=8 de outubro de 2017|idioma=gl}}</ref>
== Prémios i andicaçones ==
Ls Prémios Mestre Mateo de 2017 andicórun Dhogs la dezessete prémios an quinze catadories, de las quales ganhou treze:<ref>{{citar web|título=A longametraxe Dhogs arrasa nos XVI Premios Mestre Mateo|url=https://www.academiagalegadoaudiovisual.gal/a-longametraxe-dhogs-arrasa-nos-xvi-premios-mestre-mateo/|site=Academia Galega do Audiovisual|acessodata=4 de março de 2018|idioma=gl}}</ref>
{| class=wikitable
|-
! Catadorie || Pessona || Resultado
|-
|colspan=2|Melhor longa-metraige||style="background: #ddffdd"|Ganhadora
|-
|Melhor diretor||Andrés Boteira||style="background: #ddffdd"|Ganhador
|-
|Melhor ator||Ibán Marcos||style="background: #ddffdd"|Ganhador
|-
|Melhor atriç||Melania Cruç||style="background: #ddffdd"|Ganhadora
|-
|Melhor ator secundairo||Antonio Durán "Morris"||style="background: #ddffdd"|Ganhador
|-
|Melhor ator secundairo||Carlos Blanco Bila||style="background: #ffdddd"|Nomeado
|-
|Melhor ator secundairo||Miguel de Lira||style="background: #ffdddd"|Nomeado
|-
|Melhor atriç secundária||María Cuostas||style="background: #ddffdd"|Ganhadora
|-
|Melhor roteirista||Andrés Boteira||style="background: #ddffdd"|Ganhador
|-
|Melhor direçon de porduçon||Suso Lópeç||style="background: #ddffdd"|Ganhador
|-
|Melhor direçon artística||Noelia Bilaboa||style="background: #ddffdd"|Ganhador
|-
|Melhor montaige||Andrés Boteira i João Galiñanes||style="background: #ddffdd"|Ganhador
|-
|Melhor música ouriginal||Germán Díaç||style="background: #ddffdd"|Ganhador
|-
|Melhor sonido||David Machado i Jabier Parro||style="background: #ddffdd"|Ganhadores
|-
|Melhor retrato||Lucía Catoira Pan||style="background: #ddffdd"|Ganhadora
|-
|Melhor maquiaige i peinado||Ana Coya||style="background: #ffdddd"|Nomeada
|-
|Melhor zeinho de bestiairo||María Porto||style="background: #ffdddd"|Nomeada
|}
{{refréncias}}
[[Catadorie:Galízia]]
rilr72fv474oqldv1i9ea593xkbjtqe
Lhibrarie
0
10779
107526
102765
2026-07-31T00:23:08Z
~2026-30875-10
15270
/* La lhibrarie mais antiga de l mundo */
107526
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Livraria Fernando Machado (Porto).JPG|350px|thumb|Ua lhibrarie tradecional ne l [[Porto]]]]
Ua '''lhibrarie''' ó '''librarie''' (an [[sendinés]]) ye un tipo de lhoija que bende [[lhibro]]s i outros itenes relacionados cula [[lheitura]], cumo [[Jornal|jornales]] i rebistas. Las [[faculdade]]s i [[ounibersidade]]s questuman tener las sues própias lhibraries çtinadas als [[studante]]s an sou ''[[Campus|campi]]'', las quales normalmente specializan-se an lhibros i testos relacionados culs respetibos cursos, anque alguas lhibraries ounibersitárias pertencíren a grandes cadeias lhibreiras. Las maiores lhibraries puoden tener mais de 200 mil títalos i las lhibraries ''online'' puoden ouferecer, an alguns causos, por buolta de yá uns 8 milhones de títalos.
== L comércio lhibreiro ==
[[Fexeiro:El Ateneo Bookstore.jpg|350px|thumb|Ua lhibrarie an [[Buenos Aires]], [[Argentina]]]]Un tipo quemun de lhibrarie ye l "''[[Sebo (alfarrabista)|sebo]]''" ó "''[[alfarrabista]]''", que cumpra i bende lhibros ousados, quaije siempre por précios mui mais baratos que ls nuobos. Assi i to, lhibros ralos, specialmente alguas purmeiras eidiçones, puoden ser mui mais caros. Ls colecionadores de lhibros tenden a frequentar sebos. Las grandes lhibraries ''online'' tamien ouferecen lhibros ousados. Ls andibíduos que zeien bender ls sous lhibros ousados atrabeç deste meio ténen de cuncordar culs tenermos eisigidos pulas lhibraries, zeignadamente pagar a la lhibrarie ''online'' ua comisson predeterminada assi que l lhibro fur bendido.
Durante ls [[anhos 1990]] muitas lhibraries (tanto de grandes cadeias cumo andependientes) ampeçórun a ancluir [[Café (stablecimiento)|cafés]] an sues lhoijas, relançando la tradiçon bienense de l seclo XVIII, associada a la [[república de las lhetras]]. Hoije ye ralo ber ua lhibrarie média ó grande sin un café drento ó mui próssimo. Para alhá desso, grandes redes de lhibraries assumiran un lhado de "biblioteca pública" quando ancorporórun al planeijamiento de l spácio de la lhoija cadeiras cunfortables i sofás. Cumbenientemente spalhados pula lhoija, esses spácios de lheitura ancorajan ls clientes a sentar i lher l quanto quejiren, sin séren pressionados a cumprar nada.
== La lhibrarie mais antiga de l mundo ==
[[Fexeiro:LivrariaBertrand1.JPG|thumb|310x310px|[[Lhibrarie Bertrand]] an [[Lhisboua]] la mais antiga de l mundo.]]
La lhibrarie mais antiga de l mundo an atebidade cuntínua ne l lhocal atual: la [[Lhibrarie Bertrand]], situada zde [[1773]] na rue Garret 73/75 an [[Lhisboua]], [[Pertual]]<ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/Search/Details/Longest-running-bookshop/72430.htm Guinness World Records]</ref>.
La Lhibrarie Bertrand fui fundada an [[1732]], na rue Dreita de l Lhoreto, por [[Pedro Faure]]. An [[1755]] bieno a ser çtruída por un einorme [[Sismo de Lhisboua de 1755|terremoto]] i maremoto seguidos dun ancéndio qu'assolórun Lhisboua, tenendo sido anstalada an outro lhocal. Zoito anhos depuis, passado la reconstruçon de la cidade, la Lhibrarie Bertrand fui anstalada ne l lhocal adonde inda hoije eisiste, cumpletando assi 238 anhos de funcionamiento cuntinado.
Zde anton la Lhibrarie Bertrand faç parte de l patrimonho cultural de la cidade. Por alhá passórun geraçones de scritores pertueses, cumo [[Alexandre Heirculano]], [[Oulibeira Martines]], [[Eça de Queirós]], [[Antero de Quental]] i [[Ramalho Ortigon]] ó, mais recentemente, [[Fernando Namora]] i [[José Cardoso Pires]].
La Lhibrarie Bertrand nun solo comercializa lhibros i artigos relacionados, mas ye tamien ua [[eiditora]] prestigiada. Anque de la lhibrarie ouriginal se ancontrar ne l [[Chiado]], acerca de l lhocal adonde [[Fernando Pessona]] naciu i de l café ''[[Café La Brasileira (Lhisboua)|La Brasileira]]'' que Pessona frequentou, la Bertrand spandiu-se tornando-se ua cadeia d'atualmente cun 53 lhoijas an Pertual.
La célebre lhibrarie Galignani de [[Paris]] rebindica ser la mais antiga de l mundo, por tener sido fundada an [[1520]], na cidade [[Eitália|eitaliana]] de [[Beneza]]. Assi i to, solo fui anstalada an [[1856]] na sue atual lhocalizaçon, rue de Riboli 224, pul que la sue cungénere lhisboeta ten ua stória de lhaboraçon cuntínua ne l mesmo lhocal de mais 83 anhos.
{{Refréncias}}
== Ber tamien ==
* [[Biblioteca]]
* [[Bibliodibersidade]]
* [[Lhibraries ne l Brasil]]
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.cerlalc.org/dl_brasil/index.php Cadastro das livrarias do Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213044802/http://www.cerlalc.org/dl_brasil/index.php |date=2006-02-13 }}
* [http://www.portaldaliteratura.com/livrarias.php Portal da Literatura: Livrarias em Portugal]
* [http://www.portaldaliteratura.com/index.php Portal da Literatura: Títulos, Autores, Editoras, etc.]
* [http://livreiroonline.com.br Livreiro Online - Compre e venda livros novos ou usados. Centenas de sebos reunidos num só lugar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811212704/https://livreiroonline.com.br/ |date=2018-08-11 }}
[[Catadorie:Treminologie de lhibros]]
[[Catadorie:Lhibraries|*]]
900t9pmi2lcrif45o4m2tcocva7t0ax
Adelaide Monteiro
0
10993
107508
105498
2026-07-30T20:29:47Z
~2026-30875-10
15270
/* Ligaçones Sternas */
107508
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Biografie
| nome = Adelaide Monteiro
| nome_nacimiento = Adelaide Monteiro Alves
| nacimiento_data = 16 de maio de 1949
| nacimiento_lhocal= Speciosa, [[Miranda de l Douro]]
| nacionalidade = Pertuesa
| acupaçon = Scritora, Porsora aposentada, Pintora
| período_atebidade = 1973–persente
| género = Poesie, Prosa
| lénguas = Mirandés, Pertués
| sítio = [http://adelaide-monteiro.blogspot.com Blog pessonal]
}}
'''Adelaide Monteiro Alves''' (nacida a 16 de maio de 1949, an Speciosa, [[Miranda de l Douro]]), mais coincida cumo Adelaide Monteiro, ye ua scritora, porsora aposentada de l'ansino secundairo, i pintora pertuesa de [[lhéngua mirandesa]].<ref>{{citar web |url=https://www.escritas.org/PT/n/adelaide-monteiro |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Escritas.org |léngua=pertués}}</ref><ref name="FormientuPalo">{{citar web |url=https://www.formientu.com/noticies/la-escritora-mirandesa-adelaide-montero-presental-llibru-cumo-quien-pica-un-palo/ |título=La Escritora Mirandesa Adelaide Monteiro Presenta el Llibru Cumo Quien Pica Un Palo |data=01/07/2022 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Formientu }}</ref><ref name="Wook">{{citar web |url=https://www.wook.pt/autor/adelaide-monteiro/5931729 |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Wook |léngua=pertués}}</ref><ref name="Zefiro">{{citar web |url=https://www.zefiro.pt/product/antre-monas-i-sbolacios |título=Antre Monas i Sbolácios |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Zéfiro }}</ref>
== Eiducaçon i Carreira ==
Studou an [[Miranda de l Douro]], [[Moçambique]] i [[Lisboua]]. Licenciada an Cuntabelidade i Admenistraçon Fiscal pul ISCAL, lecionou Cuntabelidade i Geston zde 1973 até a la sue jubilaçon. Trabalhou an Moçambique, [[Macedo de Cabalheiros]], Chabes, Mirandela i, ne ls radadeiros binte i siete anhos de la sue carreira, na Scuola Gama Barros, ne l Cacén. Para alhá de porsora, pinta zde 1990, spondo percipalmente ne l munecípio de [[Bergáncia]].<ref name="FormientuPalo" /><ref name="Wook" /><ref name="Zefiro" />
An 2005, dous de ls sous quadros, "Seduçon" i "Nubres de Peixon", fúrun censurados durante ua sposiçon ne l Auditório Municipal de Mirandela, l que gerou cuntrobérsia i lebou al ancerramiento de la mostra.<ref>{{citar web |url=https://www.cmjornal.pt/domingo/detalhe/pintora-transmontana-deixa-censura-a-nu |título=Pintora transmontana deixa censura a nu |data=04/09/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Correio da Manhã |léngua=pertués}}</ref> La sposiçon cumpleta fui mais tarde eisibida na biblioteca de l Spital Çtrital de Mirandela an outubre de 2005.<ref>{{citar web |url=https://www.cmjornal.pt/cultura/detalhe/quadros-censurados-voltam-a-mirandela?act=0&est=Aberto |título=Quadros censurados voltam a Mirandela |data=17/10/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Correio da Manhã |léngua=pertués}}</ref> La cuntrobérsia an torno de la censura de ls sous quadros fui amplamente çcutida, çtacando la resisténcia de l'artista contra l preconceito i la censura.<ref>{{citar web |url=https://www.diariodetrasosmontes.com/noticia/quadros-censurados |títalo=Quadros censurados |data=28/08/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Diário de Trás-os-Montes |léngua=pertués}}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.jn.pt/arquibo/2005/amp/quadros-censurados--509682.html/ |títalo=Quadros censurados |data=28/08/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Jornal de Notícias }}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.chaia.uevora.pt/pdf/obs_crit_arte.pdf |título=Os nus que as crianças não devem ver |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=CHAIA |léngua=pertués}}</ref>
An 2014, la Casa de la Cultura de Miranda de l Douro acuolheu la sposiçon "Retombos de l Tiempo" de Adelaide Monteiro, apersentando obras que sploran temas abstratos i poéticos anspirados pulas sues raízes i mimórias.<ref>{{citar web |url=https://5l-henrique.blogspot.com/2014/06/exposicao-ecos-do-tempo-de-adelaide.html |título=Exposição Ecos do Tempo |data=26/06/2014 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=5L-Henrique |léngua=pertués}}</ref>
An 2017, participou na sposiçon "Diálogos" ne l Palácio de ls Acipristes, an Linda-a-Velha, adonde partilhou la galerie cun José Augusto Coelho i Vítor Higgs.<ref>{{citar web |url=https://www.dn.pt/arquivo/diario-de-noticias/o-outro-lado-artistico-do-designer-vitor-higgs-8858075.html |título=O Outro Lado Artístico do Designer Vítor Higgs |data=20/10/2017 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Diário de Notícias |léngua=pertués}}</ref>
== Léngua Mirandesa ==
L [[mirandés]] fui la sue purmeira léngua i la única até ampeçar la scuola, adonde daprendiu [[pertués]].<ref>{{citar web |url=https://www.espaciofronteira.eu/wp-content/uploads/2024/11/20241113_Encuentro_Poetas_ZA_TOM_folleto.pdf |título=Encuentro de Poetas |data=13/11/2024 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Espacio Fronteira |léngua=castelhano}}</ref> Adelaide Monteiro mantén bibo l léngua de la sue aldé, Speciosa, atrabeç de la sue scrita i participaçon an dibersas atebidades culturales.<ref>{{citar web |url=http://frolesmirandesas.blogspot.com/2010/12/l-mirandes-i-la-scuola-gama-barros.html |título=L mirandés i la Scuola Gama Barros |data=08/12/2010 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Froles Mirandesas }}</ref>
== Obras i Participaçones ==
Adelaide Monteiro ye outora de bárias obras:<ref>{{citar web |url=https://bibliografia.bnportugal.gov.pt/bnp/bnp.exe/q?mfn=298274&qf_AU==MONTEIRO%2C%20ADELAIDE%2C%201949- |título=Adelaide Monteiro |acessodata=24 de janeiro de 2025 |publicado=Bibliografia Nacional Portuguesa |língua=pertués}}</ref><ref name="Almedina">{{citar web |url=https://www.almedina.net/autor/adelaide-monteiro-1636456490 |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Almedina |léngua=pertués}}</ref><ref name="PoeticaLivros">{{citar web |url=https://poeticalivros.com/products/un-riu-de-lirios-um-rio-de-lirios |título=Un Riu de Lirios / Um Rio de Lírios |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Poética Livros |léngua=pertués}}</ref>
* ''Antre Monas i Sbolácios'' (poesie, Zéfiro Edições, 2010)<ref name="Zefiro" />
* ''Bózios, Retombos i Silêncios / Gritos, Ecos e Silêncios'' (poesie, Produção Independente, belingue, 2015)
* ''Cun Gusto a Moras'' (belingue, Poética Edições, 2021)
* ''Nun Riu de Lírios'' (belingue, Poética Edições, 2022)
* ''Cumo Quien Pica Un Palo'' (belingue, prosa, Âncora Editora, 2022)<ref name="AbrilMemoria">{{citar web |url=https://50anos25abril.pt/memoria-presente-adelaide-monteiro/ |título=Memória Presente: Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=50 anos 25 Abril }}</ref>
* ''Monólogos de Solidão''
Participou nas seguintes antologies:<ref name="Almedina" /><ref name="PoeticaLivros"/>
* ''A Terra de Duas Línguas: Antologia de Autores Transmontanos'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Lema d’Origem Editora, 2011)
* ''A Terra de Duas Línguas II: Antologia de Autores Transmontanos'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Lema d’Origem Editora, 2013)
* ''Por Longos Dias, Longos Anos fui Silêncio'' (Âncora Editora, 2015)
* ''40 Poetas Transmontanos de Hoje I e II'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Âncora Editora)
* ''Antologia de Autores Transmontanos, Durienses e da Beira Transmontana'' (Casa de Trás-os-Montes e Alto Douro de Lisboa)
* ''Rellatos y Poemas de la Caleya'' (Astorga)
* ''O Sangue dos Rios'' (Houmenaige a l Fernando Namora)
* ''O Sol é Secreto'' (Houmenaige a l Eugénio de Andrade)
* ''Memórias da Maria Castanha'' (de Jorge Lage)
Colaborou culas publicaçones ''Fuolha Mirandesa'' i ''Jornal Nordeste''.<ref name="AbrilMemoria"/>
== Ligaçones Sternas ==
Adelaide Monteiro cuntribuiu ó fui outora de ls seguintes blogs:
* [http://adelaide-monteiro.blogspot.com Blog pessoal de Adelaide Monteiro]
* [http://especiosameuamor.blogspot.com Blog "Especiosa meu amor"]
* [http://lbolodelbeiso.blogspot.com Blog "L Bolo de l Beiso"]
* [http://frolesmirandesas.blogspot.com Blog "Froles Mirandesas"]
* [http://blogueirosdelpraino2015.blogspot.com Blog "Blogueiros del Praino 2015"]
* [http://poesiasemacademia.blogspot.com Blog "Poesia Sem Academia"]
* [http://blogueirosdelpraino.blogspot.com Blog "Blogueiros del Praino"]
* [http://cumbencon2009.blogspot.com Blog "Cumbencon 2009"]
* [http://mundiadas.blogspot.com Blog "Mundiadas"]
* [http://blogueirosdelpraino16.blogspot.com Blog "Blogueiros del Praino 2016"]
{{Refréncias}}
<references />
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
[[Catadorie:Miranda de l Douro]]
b1vzyj3kd5fw2o6ho1xw5iw5jgwarre
107509
107508
2026-07-30T20:38:45Z
~2026-30875-10
15270
/* Léngua Mirandesa */
107509
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Biografie
| nome = Adelaide Monteiro
| nome_nacimiento = Adelaide Monteiro Alves
| nacimiento_data = 16 de maio de 1949
| nacimiento_lhocal= Speciosa, [[Miranda de l Douro]]
| nacionalidade = Pertuesa
| acupaçon = Scritora, Porsora aposentada, Pintora
| período_atebidade = 1973–persente
| género = Poesie, Prosa
| lénguas = Mirandés, Pertués
| sítio = [http://adelaide-monteiro.blogspot.com Blog pessonal]
}}
'''Adelaide Monteiro Alves''' (nacida a 16 de maio de 1949, an Speciosa, [[Miranda de l Douro]]), mais coincida cumo Adelaide Monteiro, ye ua scritora, porsora aposentada de l'ansino secundairo, i pintora pertuesa de [[lhéngua mirandesa]].<ref>{{citar web |url=https://www.escritas.org/PT/n/adelaide-monteiro |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Escritas.org |léngua=pertués}}</ref><ref name="FormientuPalo">{{citar web |url=https://www.formientu.com/noticies/la-escritora-mirandesa-adelaide-montero-presental-llibru-cumo-quien-pica-un-palo/ |título=La Escritora Mirandesa Adelaide Monteiro Presenta el Llibru Cumo Quien Pica Un Palo |data=01/07/2022 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Formientu }}</ref><ref name="Wook">{{citar web |url=https://www.wook.pt/autor/adelaide-monteiro/5931729 |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Wook |léngua=pertués}}</ref><ref name="Zefiro">{{citar web |url=https://www.zefiro.pt/product/antre-monas-i-sbolacios |título=Antre Monas i Sbolácios |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Zéfiro }}</ref>
== Eiducaçon i Carreira ==
Studou an [[Miranda de l Douro]], [[Moçambique]] i [[Lisboua]]. Licenciada an Cuntabelidade i Admenistraçon Fiscal pul ISCAL, lecionou Cuntabelidade i Geston zde 1973 até a la sue jubilaçon. Trabalhou an Moçambique, [[Macedo de Cabalheiros]], Chabes, Mirandela i, ne ls radadeiros binte i siete anhos de la sue carreira, na Scuola Gama Barros, ne l Cacén. Para alhá de porsora, pinta zde 1990, spondo percipalmente ne l munecípio de [[Bergáncia]].<ref name="FormientuPalo" /><ref name="Wook" /><ref name="Zefiro" />
An 2005, dous de ls sous quadros, "Seduçon" i "Nubres de Peixon", fúrun censurados durante ua sposiçon ne l Auditório Municipal de Mirandela, l que gerou cuntrobérsia i lebou al ancerramiento de la mostra.<ref>{{citar web |url=https://www.cmjornal.pt/domingo/detalhe/pintora-transmontana-deixa-censura-a-nu |título=Pintora transmontana deixa censura a nu |data=04/09/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Correio da Manhã |léngua=pertués}}</ref> La sposiçon cumpleta fui mais tarde eisibida na biblioteca de l Spital Çtrital de Mirandela an outubre de 2005.<ref>{{citar web |url=https://www.cmjornal.pt/cultura/detalhe/quadros-censurados-voltam-a-mirandela?act=0&est=Aberto |título=Quadros censurados voltam a Mirandela |data=17/10/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Correio da Manhã |léngua=pertués}}</ref> La cuntrobérsia an torno de la censura de ls sous quadros fui amplamente çcutida, çtacando la resisténcia de l'artista contra l preconceito i la censura.<ref>{{citar web |url=https://www.diariodetrasosmontes.com/noticia/quadros-censurados |títalo=Quadros censurados |data=28/08/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Diário de Trás-os-Montes |léngua=pertués}}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.jn.pt/arquibo/2005/amp/quadros-censurados--509682.html/ |títalo=Quadros censurados |data=28/08/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Jornal de Notícias }}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.chaia.uevora.pt/pdf/obs_crit_arte.pdf |título=Os nus que as crianças não devem ver |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=CHAIA |léngua=pertués}}</ref>
An 2014, la Casa de la Cultura de Miranda de l Douro acuolheu la sposiçon "Retombos de l Tiempo" de Adelaide Monteiro, apersentando obras que sploran temas abstratos i poéticos anspirados pulas sues raízes i mimórias.<ref>{{citar web |url=https://5l-henrique.blogspot.com/2014/06/exposicao-ecos-do-tempo-de-adelaide.html |título=Exposição Ecos do Tempo |data=26/06/2014 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=5L-Henrique |léngua=pertués}}</ref>
An 2017, participou na sposiçon "Diálogos" ne l Palácio de ls Acipristes, an Linda-a-Velha, adonde partilhou la galerie cun José Augusto Coelho i Vítor Higgs.<ref>{{citar web |url=https://www.dn.pt/arquivo/diario-de-noticias/o-outro-lado-artistico-do-designer-vitor-higgs-8858075.html |título=O Outro Lado Artístico do Designer Vítor Higgs |data=20/10/2017 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Diário de Notícias |léngua=pertués}}</ref>
== Lhéngua Mirandesa ==
L [[mirandés]] fui la sue purmeira lhéngua i la única até ampeçar la scuola, adonde daprendiu [[pertués]].<ref>{{citar web |url=https://www.espaciofronteira.eu/wp-content/uploads/2024/11/20241113_Encuentro_Poetas_ZA_TOM_folleto.pdf |título=Encuentro de Poetas |data=13/11/2024 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Espacio Fronteira |lhéngua}}</ref> Adelaide Monteiro mantén bibo l lhéngua de la sue aldé, Speciosa, atrabeç de la sue scrita i participaçon an dibersas atebidades culturales.<ref>{{citar web |url=http://frolesmirandesas.blogspot.com/2010/12/l-mirandes-i-la-scuola-gama-barros.html |título=L mirandés i la Scuola Gama Barros |data=08/12/2010 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Froles Mirandesas }}</ref>
== Obras i Participaçones ==
Adelaide Monteiro ye outora de bárias obras:<ref>{{citar web |url=https://bibliografia.bnportugal.gov.pt/bnp/bnp.exe/q?mfn=298274&qf_AU==MONTEIRO%2C%20ADELAIDE%2C%201949- |título=Adelaide Monteiro |acessodata=24 de janeiro de 2025 |publicado=Bibliografia Nacional Portuguesa |língua=pertués}}</ref><ref name="Almedina">{{citar web |url=https://www.almedina.net/autor/adelaide-monteiro-1636456490 |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Almedina |léngua=pertués}}</ref><ref name="PoeticaLivros">{{citar web |url=https://poeticalivros.com/products/un-riu-de-lirios-um-rio-de-lirios |título=Un Riu de Lirios / Um Rio de Lírios |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Poética Livros |léngua=pertués}}</ref>
* ''Antre Monas i Sbolácios'' (poesie, Zéfiro Edições, 2010)<ref name="Zefiro" />
* ''Bózios, Retombos i Silêncios / Gritos, Ecos e Silêncios'' (poesie, Produção Independente, belingue, 2015)
* ''Cun Gusto a Moras'' (belingue, Poética Edições, 2021)
* ''Nun Riu de Lírios'' (belingue, Poética Edições, 2022)
* ''Cumo Quien Pica Un Palo'' (belingue, prosa, Âncora Editora, 2022)<ref name="AbrilMemoria">{{citar web |url=https://50anos25abril.pt/memoria-presente-adelaide-monteiro/ |título=Memória Presente: Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=50 anos 25 Abril }}</ref>
* ''Monólogos de Solidão''
Participou nas seguintes antologies:<ref name="Almedina" /><ref name="PoeticaLivros"/>
* ''A Terra de Duas Línguas: Antologia de Autores Transmontanos'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Lema d’Origem Editora, 2011)
* ''A Terra de Duas Línguas II: Antologia de Autores Transmontanos'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Lema d’Origem Editora, 2013)
* ''Por Longos Dias, Longos Anos fui Silêncio'' (Âncora Editora, 2015)
* ''40 Poetas Transmontanos de Hoje I e II'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Âncora Editora)
* ''Antologia de Autores Transmontanos, Durienses e da Beira Transmontana'' (Casa de Trás-os-Montes e Alto Douro de Lisboa)
* ''Rellatos y Poemas de la Caleya'' (Astorga)
* ''O Sangue dos Rios'' (Houmenaige a l Fernando Namora)
* ''O Sol é Secreto'' (Houmenaige a l Eugénio de Andrade)
* ''Memórias da Maria Castanha'' (de Jorge Lage)
Colaborou culas publicaçones ''Fuolha Mirandesa'' i ''Jornal Nordeste''.<ref name="AbrilMemoria"/>
== Ligaçones Sternas ==
Adelaide Monteiro cuntribuiu ó fui outora de ls seguintes blogs:
* [http://adelaide-monteiro.blogspot.com Blog pessoal de Adelaide Monteiro]
* [http://especiosameuamor.blogspot.com Blog "Especiosa meu amor"]
* [http://lbolodelbeiso.blogspot.com Blog "L Bolo de l Beiso"]
* [http://frolesmirandesas.blogspot.com Blog "Froles Mirandesas"]
* [http://blogueirosdelpraino2015.blogspot.com Blog "Blogueiros del Praino 2015"]
* [http://poesiasemacademia.blogspot.com Blog "Poesia Sem Academia"]
* [http://blogueirosdelpraino.blogspot.com Blog "Blogueiros del Praino"]
* [http://cumbencon2009.blogspot.com Blog "Cumbencon 2009"]
* [http://mundiadas.blogspot.com Blog "Mundiadas"]
* [http://blogueirosdelpraino16.blogspot.com Blog "Blogueiros del Praino 2016"]
{{Refréncias}}
<references />
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
[[Catadorie:Miranda de l Douro]]
m9nkyr58t6xsmj97os2gyzhnnosqpqr
107510
107509
2026-07-30T20:40:50Z
~2026-30875-10
15270
/* Ligaçones Sternas */
107510
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Biografie
| nome = Adelaide Monteiro
| nome_nacimiento = Adelaide Monteiro Alves
| nacimiento_data = 16 de maio de 1949
| nacimiento_lhocal= Speciosa, [[Miranda de l Douro]]
| nacionalidade = Pertuesa
| acupaçon = Scritora, Porsora aposentada, Pintora
| período_atebidade = 1973–persente
| género = Poesie, Prosa
| lénguas = Mirandés, Pertués
| sítio = [http://adelaide-monteiro.blogspot.com Blog pessonal]
}}
'''Adelaide Monteiro Alves''' (nacida a 16 de maio de 1949, an Speciosa, [[Miranda de l Douro]]), mais coincida cumo Adelaide Monteiro, ye ua scritora, porsora aposentada de l'ansino secundairo, i pintora pertuesa de [[lhéngua mirandesa]].<ref>{{citar web |url=https://www.escritas.org/PT/n/adelaide-monteiro |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Escritas.org |léngua=pertués}}</ref><ref name="FormientuPalo">{{citar web |url=https://www.formientu.com/noticies/la-escritora-mirandesa-adelaide-montero-presental-llibru-cumo-quien-pica-un-palo/ |título=La Escritora Mirandesa Adelaide Monteiro Presenta el Llibru Cumo Quien Pica Un Palo |data=01/07/2022 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Formientu }}</ref><ref name="Wook">{{citar web |url=https://www.wook.pt/autor/adelaide-monteiro/5931729 |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Wook |léngua=pertués}}</ref><ref name="Zefiro">{{citar web |url=https://www.zefiro.pt/product/antre-monas-i-sbolacios |título=Antre Monas i Sbolácios |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Zéfiro }}</ref>
== Eiducaçon i Carreira ==
Studou an [[Miranda de l Douro]], [[Moçambique]] i [[Lisboua]]. Licenciada an Cuntabelidade i Admenistraçon Fiscal pul ISCAL, lecionou Cuntabelidade i Geston zde 1973 até a la sue jubilaçon. Trabalhou an Moçambique, [[Macedo de Cabalheiros]], Chabes, Mirandela i, ne ls radadeiros binte i siete anhos de la sue carreira, na Scuola Gama Barros, ne l Cacén. Para alhá de porsora, pinta zde 1990, spondo percipalmente ne l munecípio de [[Bergáncia]].<ref name="FormientuPalo" /><ref name="Wook" /><ref name="Zefiro" />
An 2005, dous de ls sous quadros, "Seduçon" i "Nubres de Peixon", fúrun censurados durante ua sposiçon ne l Auditório Municipal de Mirandela, l que gerou cuntrobérsia i lebou al ancerramiento de la mostra.<ref>{{citar web |url=https://www.cmjornal.pt/domingo/detalhe/pintora-transmontana-deixa-censura-a-nu |título=Pintora transmontana deixa censura a nu |data=04/09/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Correio da Manhã |léngua=pertués}}</ref> La sposiçon cumpleta fui mais tarde eisibida na biblioteca de l Spital Çtrital de Mirandela an outubre de 2005.<ref>{{citar web |url=https://www.cmjornal.pt/cultura/detalhe/quadros-censurados-voltam-a-mirandela?act=0&est=Aberto |título=Quadros censurados voltam a Mirandela |data=17/10/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Correio da Manhã |léngua=pertués}}</ref> La cuntrobérsia an torno de la censura de ls sous quadros fui amplamente çcutida, çtacando la resisténcia de l'artista contra l preconceito i la censura.<ref>{{citar web |url=https://www.diariodetrasosmontes.com/noticia/quadros-censurados |títalo=Quadros censurados |data=28/08/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Diário de Trás-os-Montes |léngua=pertués}}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.jn.pt/arquibo/2005/amp/quadros-censurados--509682.html/ |títalo=Quadros censurados |data=28/08/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Jornal de Notícias }}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.chaia.uevora.pt/pdf/obs_crit_arte.pdf |título=Os nus que as crianças não devem ver |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=CHAIA |léngua=pertués}}</ref>
An 2014, la Casa de la Cultura de Miranda de l Douro acuolheu la sposiçon "Retombos de l Tiempo" de Adelaide Monteiro, apersentando obras que sploran temas abstratos i poéticos anspirados pulas sues raízes i mimórias.<ref>{{citar web |url=https://5l-henrique.blogspot.com/2014/06/exposicao-ecos-do-tempo-de-adelaide.html |título=Exposição Ecos do Tempo |data=26/06/2014 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=5L-Henrique |léngua=pertués}}</ref>
An 2017, participou na sposiçon "Diálogos" ne l Palácio de ls Acipristes, an Linda-a-Velha, adonde partilhou la galerie cun José Augusto Coelho i Vítor Higgs.<ref>{{citar web |url=https://www.dn.pt/arquivo/diario-de-noticias/o-outro-lado-artistico-do-designer-vitor-higgs-8858075.html |título=O Outro Lado Artístico do Designer Vítor Higgs |data=20/10/2017 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Diário de Notícias |léngua=pertués}}</ref>
== Lhéngua Mirandesa ==
L [[mirandés]] fui la sue purmeira lhéngua i la única até ampeçar la scuola, adonde daprendiu [[pertués]].<ref>{{citar web |url=https://www.espaciofronteira.eu/wp-content/uploads/2024/11/20241113_Encuentro_Poetas_ZA_TOM_folleto.pdf |título=Encuentro de Poetas |data=13/11/2024 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Espacio Fronteira |lhéngua}}</ref> Adelaide Monteiro mantén bibo l lhéngua de la sue aldé, Speciosa, atrabeç de la sue scrita i participaçon an dibersas atebidades culturales.<ref>{{citar web |url=http://frolesmirandesas.blogspot.com/2010/12/l-mirandes-i-la-scuola-gama-barros.html |título=L mirandés i la Scuola Gama Barros |data=08/12/2010 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Froles Mirandesas }}</ref>
== Obras i Participaçones ==
Adelaide Monteiro ye outora de bárias obras:<ref>{{citar web |url=https://bibliografia.bnportugal.gov.pt/bnp/bnp.exe/q?mfn=298274&qf_AU==MONTEIRO%2C%20ADELAIDE%2C%201949- |título=Adelaide Monteiro |acessodata=24 de janeiro de 2025 |publicado=Bibliografia Nacional Portuguesa |língua=pertués}}</ref><ref name="Almedina">{{citar web |url=https://www.almedina.net/autor/adelaide-monteiro-1636456490 |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Almedina |léngua=pertués}}</ref><ref name="PoeticaLivros">{{citar web |url=https://poeticalivros.com/products/un-riu-de-lirios-um-rio-de-lirios |título=Un Riu de Lirios / Um Rio de Lírios |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Poética Livros |léngua=pertués}}</ref>
* ''Antre Monas i Sbolácios'' (poesie, Zéfiro Edições, 2010)<ref name="Zefiro" />
* ''Bózios, Retombos i Silêncios / Gritos, Ecos e Silêncios'' (poesie, Produção Independente, belingue, 2015)
* ''Cun Gusto a Moras'' (belingue, Poética Edições, 2021)
* ''Nun Riu de Lírios'' (belingue, Poética Edições, 2022)
* ''Cumo Quien Pica Un Palo'' (belingue, prosa, Âncora Editora, 2022)<ref name="AbrilMemoria">{{citar web |url=https://50anos25abril.pt/memoria-presente-adelaide-monteiro/ |título=Memória Presente: Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=50 anos 25 Abril }}</ref>
* ''Monólogos de Solidão''
Participou nas seguintes antologies:<ref name="Almedina" /><ref name="PoeticaLivros"/>
* ''A Terra de Duas Línguas: Antologia de Autores Transmontanos'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Lema d’Origem Editora, 2011)
* ''A Terra de Duas Línguas II: Antologia de Autores Transmontanos'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Lema d’Origem Editora, 2013)
* ''Por Longos Dias, Longos Anos fui Silêncio'' (Âncora Editora, 2015)
* ''40 Poetas Transmontanos de Hoje I e II'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Âncora Editora)
* ''Antologia de Autores Transmontanos, Durienses e da Beira Transmontana'' (Casa de Trás-os-Montes e Alto Douro de Lisboa)
* ''Rellatos y Poemas de la Caleya'' (Astorga)
* ''O Sangue dos Rios'' (Houmenaige a l Fernando Namora)
* ''O Sol é Secreto'' (Houmenaige a l Eugénio de Andrade)
* ''Memórias da Maria Castanha'' (de Jorge Lage)
Colaborou culas publicaçones ''Fuolha Mirandesa'' i ''Jornal Nordeste''.<ref name="AbrilMemoria"/>
== Ligaçones Sternas ==
Adelaide Monteiro cuntribuiu ó fui outora de ls seguintes blogs:
* [http://adelaide-monteiro.blogspot.com Blog pessoal de Adelaide Monteiro]
* [http://especiosameuamor.blogspot.com Blog "Especiosa meu amor"]
* [http://lbolodelbeiso.blogspot.com Blog "L Bolo de l Beiso"]
* [http://frolesmirandesas.blogspot.com Blog "Froles Mirandesas"]
* [http://blogueirosdelpraino2015.blogspot.com Blog "Blogueiros del Praino 2015"]
* [http://poesiasemacademia.blogspot.com Blog "Poesia Sem Academia"]
* [http://blogueirosdelpraino.blogspot.com Blog "Blogueiros de l Praino"]
* [http://cumbencon2009.blogspot.com Blog "Cumbencon 2009"]
* [http://mundiadas.blogspot.com Blog "Mundiadas"]
* [http://blogueirosdelpraino16.blogspot.com Blog "Blogueiros del Praino 2016"]
{{Refréncias}}
<references />
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
[[Catadorie:Miranda de l Douro]]
954e85i1mi5mobflu6ysnq9d1xdtjt3
107511
107510
2026-07-30T20:42:29Z
~2026-30875-10
15270
/* Ligaçones Sternas */
107511
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Biografie
| nome = Adelaide Monteiro
| nome_nacimiento = Adelaide Monteiro Alves
| nacimiento_data = 16 de maio de 1949
| nacimiento_lhocal= Speciosa, [[Miranda de l Douro]]
| nacionalidade = Pertuesa
| acupaçon = Scritora, Porsora aposentada, Pintora
| período_atebidade = 1973–persente
| género = Poesie, Prosa
| lénguas = Mirandés, Pertués
| sítio = [http://adelaide-monteiro.blogspot.com Blog pessonal]
}}
'''Adelaide Monteiro Alves''' (nacida a 16 de maio de 1949, an Speciosa, [[Miranda de l Douro]]), mais coincida cumo Adelaide Monteiro, ye ua scritora, porsora aposentada de l'ansino secundairo, i pintora pertuesa de [[lhéngua mirandesa]].<ref>{{citar web |url=https://www.escritas.org/PT/n/adelaide-monteiro |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Escritas.org |léngua=pertués}}</ref><ref name="FormientuPalo">{{citar web |url=https://www.formientu.com/noticies/la-escritora-mirandesa-adelaide-montero-presental-llibru-cumo-quien-pica-un-palo/ |título=La Escritora Mirandesa Adelaide Monteiro Presenta el Llibru Cumo Quien Pica Un Palo |data=01/07/2022 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Formientu }}</ref><ref name="Wook">{{citar web |url=https://www.wook.pt/autor/adelaide-monteiro/5931729 |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Wook |léngua=pertués}}</ref><ref name="Zefiro">{{citar web |url=https://www.zefiro.pt/product/antre-monas-i-sbolacios |título=Antre Monas i Sbolácios |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Zéfiro }}</ref>
== Eiducaçon i Carreira ==
Studou an [[Miranda de l Douro]], [[Moçambique]] i [[Lisboua]]. Licenciada an Cuntabelidade i Admenistraçon Fiscal pul ISCAL, lecionou Cuntabelidade i Geston zde 1973 até a la sue jubilaçon. Trabalhou an Moçambique, [[Macedo de Cabalheiros]], Chabes, Mirandela i, ne ls radadeiros binte i siete anhos de la sue carreira, na Scuola Gama Barros, ne l Cacén. Para alhá de porsora, pinta zde 1990, spondo percipalmente ne l munecípio de [[Bergáncia]].<ref name="FormientuPalo" /><ref name="Wook" /><ref name="Zefiro" />
An 2005, dous de ls sous quadros, "Seduçon" i "Nubres de Peixon", fúrun censurados durante ua sposiçon ne l Auditório Municipal de Mirandela, l que gerou cuntrobérsia i lebou al ancerramiento de la mostra.<ref>{{citar web |url=https://www.cmjornal.pt/domingo/detalhe/pintora-transmontana-deixa-censura-a-nu |título=Pintora transmontana deixa censura a nu |data=04/09/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Correio da Manhã |léngua=pertués}}</ref> La sposiçon cumpleta fui mais tarde eisibida na biblioteca de l Spital Çtrital de Mirandela an outubre de 2005.<ref>{{citar web |url=https://www.cmjornal.pt/cultura/detalhe/quadros-censurados-voltam-a-mirandela?act=0&est=Aberto |título=Quadros censurados voltam a Mirandela |data=17/10/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Correio da Manhã |léngua=pertués}}</ref> La cuntrobérsia an torno de la censura de ls sous quadros fui amplamente çcutida, çtacando la resisténcia de l'artista contra l preconceito i la censura.<ref>{{citar web |url=https://www.diariodetrasosmontes.com/noticia/quadros-censurados |títalo=Quadros censurados |data=28/08/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Diário de Trás-os-Montes |léngua=pertués}}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.jn.pt/arquibo/2005/amp/quadros-censurados--509682.html/ |títalo=Quadros censurados |data=28/08/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Jornal de Notícias }}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.chaia.uevora.pt/pdf/obs_crit_arte.pdf |título=Os nus que as crianças não devem ver |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=CHAIA |léngua=pertués}}</ref>
An 2014, la Casa de la Cultura de Miranda de l Douro acuolheu la sposiçon "Retombos de l Tiempo" de Adelaide Monteiro, apersentando obras que sploran temas abstratos i poéticos anspirados pulas sues raízes i mimórias.<ref>{{citar web |url=https://5l-henrique.blogspot.com/2014/06/exposicao-ecos-do-tempo-de-adelaide.html |título=Exposição Ecos do Tempo |data=26/06/2014 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=5L-Henrique |léngua=pertués}}</ref>
An 2017, participou na sposiçon "Diálogos" ne l Palácio de ls Acipristes, an Linda-a-Velha, adonde partilhou la galerie cun José Augusto Coelho i Vítor Higgs.<ref>{{citar web |url=https://www.dn.pt/arquivo/diario-de-noticias/o-outro-lado-artistico-do-designer-vitor-higgs-8858075.html |título=O Outro Lado Artístico do Designer Vítor Higgs |data=20/10/2017 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Diário de Notícias |léngua=pertués}}</ref>
== Lhéngua Mirandesa ==
L [[mirandés]] fui la sue purmeira lhéngua i la única até ampeçar la scuola, adonde daprendiu [[pertués]].<ref>{{citar web |url=https://www.espaciofronteira.eu/wp-content/uploads/2024/11/20241113_Encuentro_Poetas_ZA_TOM_folleto.pdf |título=Encuentro de Poetas |data=13/11/2024 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Espacio Fronteira |lhéngua}}</ref> Adelaide Monteiro mantén bibo l lhéngua de la sue aldé, Speciosa, atrabeç de la sue scrita i participaçon an dibersas atebidades culturales.<ref>{{citar web |url=http://frolesmirandesas.blogspot.com/2010/12/l-mirandes-i-la-scuola-gama-barros.html |título=L mirandés i la Scuola Gama Barros |data=08/12/2010 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Froles Mirandesas }}</ref>
== Obras i Participaçones ==
Adelaide Monteiro ye outora de bárias obras:<ref>{{citar web |url=https://bibliografia.bnportugal.gov.pt/bnp/bnp.exe/q?mfn=298274&qf_AU==MONTEIRO%2C%20ADELAIDE%2C%201949- |título=Adelaide Monteiro |acessodata=24 de janeiro de 2025 |publicado=Bibliografia Nacional Portuguesa |língua=pertués}}</ref><ref name="Almedina">{{citar web |url=https://www.almedina.net/autor/adelaide-monteiro-1636456490 |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Almedina |léngua=pertués}}</ref><ref name="PoeticaLivros">{{citar web |url=https://poeticalivros.com/products/un-riu-de-lirios-um-rio-de-lirios |título=Un Riu de Lirios / Um Rio de Lírios |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Poética Livros |léngua=pertués}}</ref>
* ''Antre Monas i Sbolácios'' (poesie, Zéfiro Edições, 2010)<ref name="Zefiro" />
* ''Bózios, Retombos i Silêncios / Gritos, Ecos e Silêncios'' (poesie, Produção Independente, belingue, 2015)
* ''Cun Gusto a Moras'' (belingue, Poética Edições, 2021)
* ''Nun Riu de Lírios'' (belingue, Poética Edições, 2022)
* ''Cumo Quien Pica Un Palo'' (belingue, prosa, Âncora Editora, 2022)<ref name="AbrilMemoria">{{citar web |url=https://50anos25abril.pt/memoria-presente-adelaide-monteiro/ |título=Memória Presente: Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=50 anos 25 Abril }}</ref>
* ''Monólogos de Solidão''
Participou nas seguintes antologies:<ref name="Almedina" /><ref name="PoeticaLivros"/>
* ''A Terra de Duas Línguas: Antologia de Autores Transmontanos'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Lema d’Origem Editora, 2011)
* ''A Terra de Duas Línguas II: Antologia de Autores Transmontanos'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Lema d’Origem Editora, 2013)
* ''Por Longos Dias, Longos Anos fui Silêncio'' (Âncora Editora, 2015)
* ''40 Poetas Transmontanos de Hoje I e II'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Âncora Editora)
* ''Antologia de Autores Transmontanos, Durienses e da Beira Transmontana'' (Casa de Trás-os-Montes e Alto Douro de Lisboa)
* ''Rellatos y Poemas de la Caleya'' (Astorga)
* ''O Sangue dos Rios'' (Houmenaige a l Fernando Namora)
* ''O Sol é Secreto'' (Houmenaige a l Eugénio de Andrade)
* ''Memórias da Maria Castanha'' (de Jorge Lage)
Colaborou culas publicaçones ''Fuolha Mirandesa'' i ''Jornal Nordeste''.<ref name="AbrilMemoria"/>
== Ligaçones Sternas ==
Adelaide Monteiro cuntribuiu ó fui outora de ls seguintes blogs:
* [http://adelaide-monteiro.blogspot.com Blog pessoal de Adelaide Monteiro]
* [http://especiosameuamor.blogspot.com Blog "Especiosa meu amor"]
* [http://lbolodelbeiso.blogspot.com Blog "L Bolo de l Beiso"]
* [http://frolesmirandesas.blogspot.com Blog "Froles Mirandesas"]
* [http://blogueirosdelpraino2015.blogspot.com Blog "Blogueiros de l Praino 2015"]
* [http://poesiasemacademia.blogspot.com Blog "Poesia Sem Academia"]
* [http://blogueirosdelpraino.blogspot.com Blog "Blogueiros de l Praino"]
* [http://cumbencon2009.blogspot.com Blog "Cumbencon 2009"]
* [http://mundiadas.blogspot.com Blog "Mundiadas"]
* [http://blogueirosdelpraino16.blogspot.com Blog "Blogueiros de l Praino 2016"]
{{Refréncias}}
<references />
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
[[Catadorie:Miranda de l Douro]]
nk8rjbtp4e78rgsc0l3zbepdjn7tnmo
107512
107511
2026-07-30T20:44:25Z
~2026-30875-10
15270
/* Obras i Participaçones */
107512
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Biografie
| nome = Adelaide Monteiro
| nome_nacimiento = Adelaide Monteiro Alves
| nacimiento_data = 16 de maio de 1949
| nacimiento_lhocal= Speciosa, [[Miranda de l Douro]]
| nacionalidade = Pertuesa
| acupaçon = Scritora, Porsora aposentada, Pintora
| período_atebidade = 1973–persente
| género = Poesie, Prosa
| lénguas = Mirandés, Pertués
| sítio = [http://adelaide-monteiro.blogspot.com Blog pessonal]
}}
'''Adelaide Monteiro Alves''' (nacida a 16 de maio de 1949, an Speciosa, [[Miranda de l Douro]]), mais coincida cumo Adelaide Monteiro, ye ua scritora, porsora aposentada de l'ansino secundairo, i pintora pertuesa de [[lhéngua mirandesa]].<ref>{{citar web |url=https://www.escritas.org/PT/n/adelaide-monteiro |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Escritas.org |léngua=pertués}}</ref><ref name="FormientuPalo">{{citar web |url=https://www.formientu.com/noticies/la-escritora-mirandesa-adelaide-montero-presental-llibru-cumo-quien-pica-un-palo/ |título=La Escritora Mirandesa Adelaide Monteiro Presenta el Llibru Cumo Quien Pica Un Palo |data=01/07/2022 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Formientu }}</ref><ref name="Wook">{{citar web |url=https://www.wook.pt/autor/adelaide-monteiro/5931729 |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Wook |léngua=pertués}}</ref><ref name="Zefiro">{{citar web |url=https://www.zefiro.pt/product/antre-monas-i-sbolacios |título=Antre Monas i Sbolácios |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Zéfiro }}</ref>
== Eiducaçon i Carreira ==
Studou an [[Miranda de l Douro]], [[Moçambique]] i [[Lisboua]]. Licenciada an Cuntabelidade i Admenistraçon Fiscal pul ISCAL, lecionou Cuntabelidade i Geston zde 1973 até a la sue jubilaçon. Trabalhou an Moçambique, [[Macedo de Cabalheiros]], Chabes, Mirandela i, ne ls radadeiros binte i siete anhos de la sue carreira, na Scuola Gama Barros, ne l Cacén. Para alhá de porsora, pinta zde 1990, spondo percipalmente ne l munecípio de [[Bergáncia]].<ref name="FormientuPalo" /><ref name="Wook" /><ref name="Zefiro" />
An 2005, dous de ls sous quadros, "Seduçon" i "Nubres de Peixon", fúrun censurados durante ua sposiçon ne l Auditório Municipal de Mirandela, l que gerou cuntrobérsia i lebou al ancerramiento de la mostra.<ref>{{citar web |url=https://www.cmjornal.pt/domingo/detalhe/pintora-transmontana-deixa-censura-a-nu |título=Pintora transmontana deixa censura a nu |data=04/09/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Correio da Manhã |léngua=pertués}}</ref> La sposiçon cumpleta fui mais tarde eisibida na biblioteca de l Spital Çtrital de Mirandela an outubre de 2005.<ref>{{citar web |url=https://www.cmjornal.pt/cultura/detalhe/quadros-censurados-voltam-a-mirandela?act=0&est=Aberto |título=Quadros censurados voltam a Mirandela |data=17/10/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Correio da Manhã |léngua=pertués}}</ref> La cuntrobérsia an torno de la censura de ls sous quadros fui amplamente çcutida, çtacando la resisténcia de l'artista contra l preconceito i la censura.<ref>{{citar web |url=https://www.diariodetrasosmontes.com/noticia/quadros-censurados |títalo=Quadros censurados |data=28/08/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Diário de Trás-os-Montes |léngua=pertués}}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.jn.pt/arquibo/2005/amp/quadros-censurados--509682.html/ |títalo=Quadros censurados |data=28/08/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Jornal de Notícias }}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.chaia.uevora.pt/pdf/obs_crit_arte.pdf |título=Os nus que as crianças não devem ver |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=CHAIA |léngua=pertués}}</ref>
An 2014, la Casa de la Cultura de Miranda de l Douro acuolheu la sposiçon "Retombos de l Tiempo" de Adelaide Monteiro, apersentando obras que sploran temas abstratos i poéticos anspirados pulas sues raízes i mimórias.<ref>{{citar web |url=https://5l-henrique.blogspot.com/2014/06/exposicao-ecos-do-tempo-de-adelaide.html |título=Exposição Ecos do Tempo |data=26/06/2014 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=5L-Henrique |léngua=pertués}}</ref>
An 2017, participou na sposiçon "Diálogos" ne l Palácio de ls Acipristes, an Linda-a-Velha, adonde partilhou la galerie cun José Augusto Coelho i Vítor Higgs.<ref>{{citar web |url=https://www.dn.pt/arquivo/diario-de-noticias/o-outro-lado-artistico-do-designer-vitor-higgs-8858075.html |título=O Outro Lado Artístico do Designer Vítor Higgs |data=20/10/2017 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Diário de Notícias |léngua=pertués}}</ref>
== Lhéngua Mirandesa ==
L [[mirandés]] fui la sue purmeira lhéngua i la única até ampeçar la scuola, adonde daprendiu [[pertués]].<ref>{{citar web |url=https://www.espaciofronteira.eu/wp-content/uploads/2024/11/20241113_Encuentro_Poetas_ZA_TOM_folleto.pdf |título=Encuentro de Poetas |data=13/11/2024 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Espacio Fronteira |lhéngua}}</ref> Adelaide Monteiro mantén bibo l lhéngua de la sue aldé, Speciosa, atrabeç de la sue scrita i participaçon an dibersas atebidades culturales.<ref>{{citar web |url=http://frolesmirandesas.blogspot.com/2010/12/l-mirandes-i-la-scuola-gama-barros.html |título=L mirandés i la Scuola Gama Barros |data=08/12/2010 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Froles Mirandesas }}</ref>
== Obras i Participaçones ==
Adelaide Monteiro ye outora de bárias obras:<ref>{{citar web |url=https://bibliografia.bnportugal.gov.pt/bnp/bnp.exe/q?mfn=298274&qf_AU==MONTEIRO%2C%20ADELAIDE%2C%201949- |título=Adelaide Monteiro |acessodata=24 de janeiro de 2025 |publicado=Bibliografia Nacional Portuguesa |língua=pertués}}</ref><ref name="Almedina">{{citar web |url=https://www.almedina.net/autor/adelaide-monteiro-1636456490 |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Almedina |léngua=pertués}}</ref><ref name="PoeticaLivros">{{citar web |url=https://poeticalivros.com/products/un-riu-de-lirios-um-rio-de-lirios |título=Un Riu de Lirios / Um Rio de Lírios |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Poética Livros |léngua=pertués}}</ref>
* ''Antre Monas i Sbolácios'' (poesie, Zéfiro Edições, 2010)<ref name="Zefiro" />
* ''Bózios, Retombos i Silêncios / Gritos, Ecos e Silêncios'' (poesie, Produção Independente, belingue, 2015)
* ''Cun Gusto a Moras'' (belingue, Poética Edições, 2021)
* ''Nun Riu de Lírios'' (belingue, Poética Edições, 2022)
* ''Cumo Quien Pica Un Palo'' (belingue, prosa, Âncora Editora, 2022)<ref name="AbrilMemoria">{{citar web |url=https://50anos25abril.pt/memoria-presente-adelaide-monteiro/ |título=Memória Presente: Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=50 anos 25 Abril }}</ref>
* ''Monólogos de Solidão''
Participou nas seguintes antologies:<ref name="Almedina" /><ref name="PoeticaLivros"/>
* ''A Terra de Duas Línguas: Antologia de Autores Transmontanos'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Lema d’Origem Editora, 2011)
* ''A Terra de Duas Línguas II: Antologia de Autores Transmontanos'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Lema d’Origem Editora, 2013)
* ''Por Longos Dias, Longos Anos fui Silêncio'' (Âncora Editora, 2015)
* ''40 Poetas Transmontanos de Hoje I e II'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Âncora Editora)
* ''Antologia de Autores Transmontanos, Durienses e da Beira Transmontana'' (Casa de Trás-os-Montes e Alto Douro de Lisboa)
* ''O Sangue dos Rios'' (Houmenaige a l Fernando Namora)
* ''O Sol é Secreto'' (Houmenaige a l Eugénio de Andrade)
* ''Memórias da Maria Castanha'' (de Jorge Lage)
Colaborou culas publicaçones ''Fuolha Mirandesa'' i ''Jornal Nordeste''.<ref name="AbrilMemoria"/>
== Ligaçones Sternas ==
Adelaide Monteiro cuntribuiu ó fui outora de ls seguintes blogs:
* [http://adelaide-monteiro.blogspot.com Blog pessoal de Adelaide Monteiro]
* [http://especiosameuamor.blogspot.com Blog "Especiosa meu amor"]
* [http://lbolodelbeiso.blogspot.com Blog "L Bolo de l Beiso"]
* [http://frolesmirandesas.blogspot.com Blog "Froles Mirandesas"]
* [http://blogueirosdelpraino2015.blogspot.com Blog "Blogueiros de l Praino 2015"]
* [http://poesiasemacademia.blogspot.com Blog "Poesia Sem Academia"]
* [http://blogueirosdelpraino.blogspot.com Blog "Blogueiros de l Praino"]
* [http://cumbencon2009.blogspot.com Blog "Cumbencon 2009"]
* [http://mundiadas.blogspot.com Blog "Mundiadas"]
* [http://blogueirosdelpraino16.blogspot.com Blog "Blogueiros de l Praino 2016"]
{{Refréncias}}
<references />
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
[[Catadorie:Miranda de l Douro]]
blsfeuplvfc1d49ky8fn28qasbi7ih1
107513
107512
2026-07-30T21:04:12Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107513
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Biografie
| nome = Adelaide Monteiro
| nome_nacimiento = Adelaide Monteiro Alves
| nacimiento_data = 16 de maio de 1949
| nacimiento_lhocal= Speciosa, [[Miranda de l Douro]]
| nacionalidade = Pertuesa
| acupaçon = Scritora, Porsora aposentada, Pintora
| período_atebidade = 1973–persente
| género = Poesie, Prosa
| lénguas = Mirandés, Pertués
| sítio = [http://adelaide-monteiro.blogspot.com Blog pessonal]
}}
'''Adelaide Monteiro Alves''' (nacida a 16 de maio de 1949, an Speciosa, [[Miranda de l Douro]]), mais coincida cumo Adelaide Monteiro, ye ua scritora, porsora aposentada de l'ansino secundairo, i pintora pertuesa de [[lhéngua mirandesa]].<ref>{{citar web |url=https://www.escritas.org/PT/n/adelaide-monteiro |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Escritas.org |léngua=pertués}}</ref><ref name="FormientuPalo">{{citar web |url=https://www.formientu.com/noticies/la-escritora-mirandesa-adelaide-montero-presental-llibru-cumo-quien-pica-un-palo/ |título=La Escritora Mirandesa Adelaide Monteiro Presenta el Llibru Cumo Quien Pica Un Palo |data=01/07/2022 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Formientu }}</ref><ref name="Wook">{{citar web |url=https://www.wook.pt/autor/adelaide-monteiro/5931729 |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Wook |léngua=pertués}}</ref><ref name="Zefiro">{{citar web |url=https://www.zefiro.pt/product/antre-monas-i-sbolacios |título=Antre Monas i Sbolácios |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Zéfiro }}</ref>
== Eiducaçon i Carreira ==
Studou an [[Miranda de l Douro]], [[Moçambique]] i [[Lisboua]]. Licenciada an Cuntabelidade i Admenistraçon Fiscal pul ISCAL, lecionou Cuntabelidade i Geston zde 1973 até a la sue jubilaçon. Trabalhou an Moçambique, [[Macedo de Cabalheiros]], Chabes, Mirandela i, ne ls radadeiros binte i siete anhos de la sue carreira, na Scuola Gama Barros, ne l Cacén. Para alhá de porsora, pinta zde 1990, spondo percipalmente ne l munecípio de [[Bergáncia]].<ref name="FormientuPalo" /><ref name="Wook" /><ref name="Zefiro" />
An 2005, dous de ls sous quadros, "Seduçon" i "Nubres de Peixon", fúrun censurados durante ua sposiçon ne l Auditório Municipal de Mirandela, l que gerou cuntrobérsia i lebou al ancerramiento de la mostra.<ref>{{citar web |url=https://www.cmjornal.pt/domingo/detalhe/pintora-transmontana-deixa-censura-a-nu |título=Pintora transmontana deixa censura a nu |data=04/09/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Correio da Manhã |léngua=pertués}}</ref> La sposiçon cumpleta fui mais tarde eisibida na biblioteca de l Spital Çtrital de Mirandela an outubre de 2005.<ref>{{citar web |url=https://www.cmjornal.pt/cultura/detalhe/quadros-censurados-voltam-a-mirandela?act=0&est=Aberto |título=Quadros censurados voltam a Mirandela |data=17/10/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Correio da Manhã |léngua=pertués}}</ref> La cuntrobérsia an torno de la censura de ls sous quadros fui amplamente çcutida, çtacando la resisténcia de l'artista contra l preconceito i la censura.<ref>{{citar web |url=https://www.diariodetrasosmontes.com/noticia/quadros-censurados |títalo=Quadros censurados |data=28/08/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Diário de Trás-os-Montes |léngua=pertués}}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.jn.pt/arquibo/2005/amp/quadros-censurados--509682.html/ |títalo=Quadros censurados |data=28/08/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Jornal de Notícias }}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.chaia.uevora.pt/pdf/obs_crit_arte.pdf |título=Os nus que as crianças não devem ver |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=CHAIA |léngua=pertués}}</ref>
An 2014, la Casa de la Cultura de Miranda de l Douro acuolheu la sposiçon "Retombos de l Tiempo" de Adelaide Monteiro, apersentando obras que sploran temas abstratos i poéticos anspirados pulas sues raízes i mimórias.<ref>{{citar web |url=https://5l-henrique.blogspot.com/2014/06/exposicao-ecos-do-tempo-de-adelaide.html |título=Exposição Ecos do Tempo |data=26/06/2014 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=5L-Henrique |léngua=pertués}}</ref>
An 2017, participou na sposiçon "Diálogos" ne l Palácio de ls Acipristes, an Linda-a-Velha, adonde partilhou la galerie cun José Augusto Coelho i Vítor Higgs.<ref>{{citar web |url=https://www.dn.pt/arquivo/diario-de-noticias/o-outro-lado-artistico-do-designer-vitor-higgs-8858075.html |título=O Outro Lado Artístico do Designer Vítor Higgs |data=20/10/2017 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Diário de Notícias |léngua=pertués}}</ref>
== Lhéngua Mirandesa ==
L [[mirandés]] fui la sue purmeira lhéngua i la única até ampeçar la scuola, adonde daprendiu [[pertués]].<ref></ref> Adelaide Monteiro mantén bibo l lhéngua de la sue aldé, Speciosa, atrabeç de la sue scrita i participaçon an dibersas atebidades culturales.<ref>{{citar web |url=http://frolesmirandesas.blogspot.com/2010/12/l-mirandes-i-la-scuola-gama-barros.html |título=L mirandés i la Scuola Gama Barros |data=08/12/2010 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Froles Mirandesas }}</ref>
== Obras i Participaçones ==
Adelaide Monteiro ye outora de bárias obras:<ref>{{citar web |url=https://bibliografia.bnportugal.gov.pt/bnp/bnp.exe/q?mfn=298274&qf_AU==MONTEIRO%2C%20ADELAIDE%2C%201949- |título=Adelaide Monteiro |acessodata=24 de janeiro de 2025 |publicado=Bibliografia Nacional Portuguesa |língua=pertués}}</ref><ref name="Almedina">{{citar web |url=https://www.almedina.net/autor/adelaide-monteiro-1636456490 |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Almedina |léngua=pertués}}</ref><ref name="PoeticaLivros">{{citar web |url=https://poeticalivros.com/products/un-riu-de-lirios-um-rio-de-lirios |título=Un Riu de Lirios / Um Rio de Lírios |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Poética Livros |léngua=pertués}}</ref>
* ''Antre Monas i Sbolácios'' (poesie, Zéfiro Edições, 2010)<ref name="Zefiro" />
* ''Bózios, Retombos i Silêncios / Gritos, Ecos e Silêncios'' (poesie, Produção Independente, belingue, 2015)
* ''Cun Gusto a Moras'' (belingue, Poética Edições, 2021)
* ''Nun Riu de Lírios'' (belingue, Poética Edições, 2022)
* ''Cumo Quien Pica Un Palo'' (belingue, prosa, Âncora Editora, 2022)<ref name="AbrilMemoria">{{citar web |url=https://50anos25abril.pt/memoria-presente-adelaide-monteiro/ |título=Memória Presente: Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=50 anos 25 Abril }}</ref>
* ''Monólogos de Solidão''
Participou nas seguintes antologies:<ref name="Almedina" /><ref name="PoeticaLivros"/>
* ''A Terra de Duas Línguas: Antologia de Autores Transmontanos'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Lema d’Origem Editora, 2011)
* ''A Terra de Duas Línguas II: Antologia de Autores Transmontanos'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Lema d’Origem Editora, 2013)
* ''Por Longos Dias, Longos Anos fui Silêncio'' (Âncora Editora, 2015)
* ''40 Poetas Transmontanos de Hoje I e II'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Âncora Editora)
* ''Antologia de Autores Transmontanos, Durienses e da Beira Transmontana'' (Casa de Trás-os-Montes e Alto Douro de Lisboa)
* ''O Sangue dos Rios'' (Houmenaige a l Fernando Namora)
* ''O Sol é Secreto'' (Houmenaige a l Eugénio de Andrade)
* ''Memórias da Maria Castanha'' (de Jorge Lage)
Colaborou culas publicaçones ''Fuolha Mirandesa'' i ''Jornal Nordeste''.<ref name="AbrilMemoria"/>
== Ligaçones Sternas ==
Adelaide Monteiro cuntribuiu ó fui outora de ls seguintes blogs:
* [http://adelaide-monteiro.blogspot.com Blog pessoal de Adelaide Monteiro]
* [http://especiosameuamor.blogspot.com Blog "Especiosa meu amor"]
* [http://lbolodelbeiso.blogspot.com Blog "L Bolo de l Beiso"]
* [http://frolesmirandesas.blogspot.com Blog "Froles Mirandesas"]
* [http://blogueirosdelpraino2015.blogspot.com Blog "Blogueiros de l Praino 2015"]
* [http://poesiasemacademia.blogspot.com Blog "Poesia Sem Academia"]
* [http://blogueirosdelpraino.blogspot.com Blog "Blogueiros de l Praino"]
* [http://cumbencon2009.blogspot.com Blog "Cumbencon 2009"]
* [http://mundiadas.blogspot.com Blog "Mundiadas"]
* [http://blogueirosdelpraino16.blogspot.com Blog "Blogueiros de l Praino 2016"]
{{Refréncias}}
<references />
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
[[Catadorie:Miranda de l Douro]]
qhpkbhm8h86f2oyvt85g6t3opf0gozm
107514
107513
2026-07-30T21:06:20Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107514
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Biografie
| nome = Adelaide Monteiro
| nome_nacimiento = Adelaide Monteiro Alves
| nacimiento_data = 16 de maio de 1949
| nacimiento_lhocal= Speciosa, [[Miranda de l Douro]]
| nacionalidade = Pertuesa
| acupaçon = Scritora, Porsora aposentada, Pintora
| período_atebidade = 1973–persente
| género = Poesie, Prosa
| lénguas = Mirandés, Pertués
| sítio = [http://adelaide-monteiro.blogspot.com Blog pessonal]
}}
'''Adelaide Monteiro Alves''' (nacida a 16 de maio de 1949, an Speciosa, [[Miranda de l Douro]]), mais coincida cumo Adelaide Monteiro, ye ua scritora, porsora aposentada de l'ansino secundairo, i pintora pertuesa de [[lhéngua mirandesa]].<ref>{{citar web |url=https://www.escritas.org/PT/n/adelaide-monteiro |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Escritas.org |léngua=pertués}}</ref><ref name="FormientuPalo">{{citar web |url=https://www.formientu.com/noticies/la-escritora-mirandesa-adelaide-montero-presental-llibru-cumo-quien-pica-un-palo/ |título=La Escritora Mirandesa Adelaide Monteiro Presenta el Llibru Cumo Quien Pica Un Palo |data=01/07/2022 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Formientu }}</ref><ref name="Wook">{{citar web |url=https://www.wook.pt/autor/adelaide-monteiro/5931729 |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Wook |léngua=pertués}}</ref><ref name="Zefiro">{{citar web |url=https://www.zefiro.pt/product/antre-monas-i-sbolacios |título=Antre Monas i Sbolácios |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Zéfiro }}</ref>
== Eiducaçon i Carreira ==
Studou an [[Miranda de l Douro]], [[Moçambique]] i [[Lisboua]]. Licenciada an Cuntabelidade i Admenistraçon Fiscal pul ISCAL, lecionou Cuntabelidade i Geston zde 1973 até a la sue jubilaçon. Trabalhou an Moçambique, [[Macedo de Cabalheiros]], Chabes, Mirandela i, ne ls radadeiros binte i siete anhos de la sue carreira, na Scuola Gama Barros, ne l Cacén. Para alhá de porsora, pinta zde 1990, spondo percipalmente ne l munecípio de [[Bergáncia]].<ref name="FormientuPalo" /><ref name="Wook" /><ref name="Zefiro" />
An 2005, dous de ls sous quadros, "Seduçon" i "Nubres de Peixon", fúrun censurados durante ua sposiçon ne l Auditório Municipal de Mirandela, l que gerou cuntrobérsia i lebou al ancerramiento de la mostra.<ref>{{citar web |url=https://www.cmjornal.pt/domingo/detalhe/pintora-transmontana-deixa-censura-a-nu |título=Pintora transmontana deixa censura a nu |data=04/09/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Correio da Manhã |léngua=pertués}}</ref> La sposiçon cumpleta fui mais tarde eisibida na biblioteca de l Spital Çtrital de Mirandela an outubre de 2005.<ref>{{citar web |url=https://www.cmjornal.pt/cultura/detalhe/quadros-censurados-voltam-a-mirandela?act=0&est=Aberto |título=Quadros censurados voltam a Mirandela |data=17/10/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Correio da Manhã |léngua=pertués}}</ref> La cuntrobérsia an torno de la censura de ls sous quadros fui amplamente çcutida, çtacando la resisténcia de l'artista contra l preconceito i la censura.<ref>{{citar web |url=https://www.diariodetrasosmontes.com/noticia/quadros-censurados |títalo=Quadros censurados |data=28/08/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Diário de Trás-os-Montes |léngua=pertués}}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.jn.pt/arquibo/2005/amp/quadros-censurados--509682.html/ |títalo=Quadros censurados |data=28/08/2005 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Jornal de Notícias }}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.chaia.uevora.pt/pdf/obs_crit_arte.pdf |título=Os nus que as crianças não devem ver |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=CHAIA |léngua=pertués}}</ref>
An 2014, la Casa de la Cultura de Miranda de l Douro acuolheu la sposiçon "Retombos de l Tiempo" de Adelaide Monteiro, apersentando obras que sploran temas abstratos i poéticos anspirados pulas sues raízes i mimórias.<ref>{{citar web |url=https://5l-henrique.blogspot.com/2014/06/exposicao-ecos-do-tempo-de-adelaide.html |título=Exposição Ecos do Tempo |data=26/06/2014 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=5L-Henrique |léngua=pertués}}</ref>
An 2017, participou na sposiçon "Diálogos" ne l Palácio de ls Acipristes, an Linda-a-Velha, adonde partilhou la galerie cun José Augusto Coelho i Vítor Higgs.<ref>{{citar web |url=https://www.dn.pt/arquivo/diario-de-noticias/o-outro-lado-artistico-do-designer-vitor-higgs-8858075.html |título=O Outro Lado Artístico do Designer Vítor Higgs |data=20/10/2017 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Diário de Notícias |léngua=pertués}}</ref>
== Lhéngua Mirandesa ==
L [[mirandés]] fui la sue purmeira lhéngua i la única até ampeçar la scuola, adonde daprendiu [[pertués]].<ref></ref> Adelaide Monteiro mantén bibo l lhéngua de la sue aldé, Speciosa, atrabeç de la sue scrita i participaçon an dibersas atebidades culturales.<ref>{{citar web |url=http://frolesmirandesas.blogspot.com/2010/12/l-mirandes-i-la-scuola-gama-barros.html |título=L mirandés i la Scuola Gama Barros |data=08/12/2010 |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Froles Mirandesas }}</ref>
== Obras i Participaçones ==
Adelaide Monteiro ye outora de bárias obras:<ref>{{citar web |url=https://bibliografia.bnportugal.gov.pt/bnp/bnp.exe/q?mfn=298274&qf_AU==MONTEIRO%2C%20ADELAIDE%2C%201949- |título=Adelaide Monteiro |acessodata=24 de janeiro de 2025 |publicado=Bibliografia Nacional Portuguesa |língua=pertués}}</ref><ref name="Almedina">{{citar web |url=https://www.almedina.net/autor/adelaide-monteiro-1636456490 |título=Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Almedina |léngua=pertués}}</ref><ref name="PoeticaLivros">{{citar web |url=https://poeticalivros.com/products/un-riu-de-lirios-um-rio-de-lirios |título=Un Riu de Lírios / Um Rio de Lírios |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=Poética Livros |léngua=pertués}}</ref>
* ''Antre Monas i Sbolácios'' (poesie, Zéfiro Edições, 2010)<ref name="Zefiro" />
* ''Bózios, Retombos i Silêncios / Gritos, Ecos e Silêncios'' (poesie, Produção Independente, belingue, 2015)
* ''Cun Gusto a Moras'' (belingue, Poética Edições, 2021)
* ''Nun Riu de Lírios'' (belingue, Poética Edições, 2022)
* ''Cumo Quien Pica Un Palo'' (belingue, prosa, Âncora Editora, 2022)<ref name="AbrilMemoria">{{citar web |url=https://50anos25abril.pt/memoria-presente-adelaide-monteiro/ |título=Memória Presente: Adelaide Monteiro |acessodata=23 de janeiro de 2025 |publicado=50 anos 25 Abril }}</ref>
* ''Monólogos de Solidão''
Participou nas seguintes antologies:<ref name="Almedina" /><ref name="PoeticaLivros"/>
* ''A Terra de Duas Línguas: Antologia de Autores Transmontanos'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Lema d’Origem Editora, 2011)
* ''A Terra de Duas Línguas II: Antologia de Autores Transmontanos'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Lema d’Origem Editora, 2013)
* ''Por Longos Dias, Longos Anos fui Silêncio'' (Âncora Editora, 2015)
* ''40 Poetas Transmontanos de Hoje I e II'' (Academie de Letras de Trás-los-Montes/ Âncora Editora)
* ''Antologia de Autores Transmontanos, Durienses e da Beira Transmontana'' (Casa de Trás-os-Montes e Alto Douro de Lisboa)
* ''O Sangue dos Rios'' (Houmenaige a l Fernando Namora)
* ''O Sol é Secreto'' (Houmenaige a l Eugénio de Andrade)
* ''Memórias da Maria Castanha'' (de Jorge Lage)
Colaborou culas publicaçones ''Fuolha Mirandesa'' i ''Jornal Nordeste''.<ref name="AbrilMemoria"/>
== Ligaçones Sternas ==
Adelaide Monteiro cuntribuiu ó fui outora de ls seguintes blogs:
* [http://adelaide-monteiro.blogspot.com Blog pessoal de Adelaide Monteiro]
* [http://especiosameuamor.blogspot.com Blog "Especiosa meu amor"]
* [http://lbolodelbeiso.blogspot.com Blog "L Bolo de l Beiso"]
* [http://frolesmirandesas.blogspot.com Blog "Froles Mirandesas"]
* [http://blogueirosdelpraino2015.blogspot.com Blog "Blogueiros de l Praino 2015"]
* [http://poesiasemacademia.blogspot.com Blog "Poesia Sem Academia"]
* [http://blogueirosdelpraino.blogspot.com Blog "Blogueiros de l Praino"]
* [http://cumbencon2009.blogspot.com Blog "Cumbencon 2009"]
* [http://mundiadas.blogspot.com Blog "Mundiadas"]
* [http://blogueirosdelpraino16.blogspot.com Blog "Blogueiros de l Praino 2016"]
{{Refréncias}}
<references />
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
[[Catadorie:Miranda de l Douro]]
88e9kyp8nqt00092a0q86hfug9nxfao
Nino
0
11306
107525
103130
2026-07-31T00:21:56Z
~2026-30875-10
15270
107525
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Hammond Slides Winter 1964 03.jpg|miniaturadaimagem|249x249px|Ninos a montar an trenó. Moscobo, 1964]]
Un '''nino''' ye un ser houmano ne l'ampeço de sou zambolbimiento. San chamados recén-nacidos de l nacimiento até un més d'eidade; bebé, antre l segundo i l décimo-uitabo més, i nino quando ténen antre zoito meses até duoze anhos d'eidade. L galho de la medecina que cuida de l zambolbimiento físico i de las malinas i/ó traumas físicos ne ls ninos ye la pediatria.
Antes de l seclo XV, l nino era bisto cumo un adulto an meniatura. Nun eisistia, inda, ua cuncepçon d'anfáncia defenida. Ls ninos éran debrebe antroduzidas ne l mundo de ls adultos, chegando até la séren bestidas cumo eilhes. La falta dua eideia d'anfáncia, ampossibelitou, por muitos anhos, la criaçon de dreitos i deberes própios pa ls ninos, cunsidrando sues caratelísticas i fases de zambolbimiento<ref>Philippe, Aries (2006). História social da criança e da família 2. ed. Rio de Janeiro: LTC. <nowiki>ISBN 9788521613473</nowiki>. OCLC 422874143</ref>.
Ls aspetos psicológicos de l zambolbimiento de la personalidade, cun persença ó nun de trastornos de l cumportamiento, de trastornos emocionales i/ó persença de neurose anfantil — ancluídos to orde de caréncias, negligéncias, bioléncias i abusos, que nun ls deixa "funcionar" saudabelmente, cula alegrie i antrisses que les son natural — recíben l'atençon de la Psicologie Clínica Anfantil (Psicólogos), atrabeç de la Psicoterapie Lúdica. Ls aspetos cognitibos (anteletual i social) ye rializada pula Pedagogie (Porsores), nas formalidades de la bida scolar, zde la pré-scuola, als cinco anhos d'eidade, ó até antes, als 3 anhos d'eidade.
L''''anfáncia''' ye l período que bai zde l nacimiento até aprossimadamente l décimo-segundo anho de bida dua pessona. Ye un período de grande zambolbimiento físico, marcado pul gradual crecimiento de l'altura i de l peso de l nino — specialmente ne ls purmeiros trés anhos de bida i durante la puberdade. Mais de l qu'esto, ye un período adonde l ser houmano zambolbe-se psicologicamente, ambolbendo graduales mudanças ne l cumportamiento de la pessona i na adquesiçon de las bases de sue personalidade, cinco anhos d'eidade, ó até antes, als 3 anhos d'eidade.
== Stágios de l'anfáncia ==
[[Fexeiro:Children games Louvre Ma99 n2.jpg|miniaturadaimagem|Ninos a jogar bola. Roma, seclo II d. C.]]
L'anfáncia ye un período adonde hai grande zambolbimiento de l nino, debe-se sclarecer qu'eilhes inda nun ténen maturidade psicológica suficiente para séren cunsidradas adolescentes, mesmo tenendo sou porte físico. De l nacimiento até l'ampeço de l'adolescéncia ls pais son ls percipales modelos de l nino, cun quien eilhes daprenden, percipalmente por eimitaçon. Filhos de pais que ls abusan ó negligencian tenden a sofrer de bários porblemas psicológicos, anclusibe, depresson. La percipal atebidade de ls ninos son las brincadeiras, las quales son respunsables por stimular l zambolbimiento de l'anteleto anfantil, la cordenaçon motora i dibersos outros aspetos amportantes al zambolbimiento pleno de l nino<ref>«Importância das Brincadeiras para as Crianças». https://web.archive.org/web/20090812033651/http://www.saudebeleza.org/saude-crianca/brincadeiras-sua-importancia-para-as-criancas/ Cunsultado an 11 d'agosto de 2009. Arquibado de l'ouriginal an 12 d'agosto de 2009</ref>.
Segundo l Statuto de l Nino i de l Adolescente, ua pessona ye cunsidrada nino de l nacimiento até ls 12 anhos ancumpletos.
=== 0 — 18 meses ===
[[Fexeiro:Baby playing - by Patrick Jayne and Thomas.jpg|miniaturadaimagem|Un bebé]]
Neste stágio, l bebé ye totalmente dependente de terceiros (giralmente, de ls pais) para qualesquiera cousas cumo lhocomoçon, alimentaçon ó higiene. Neste período, l bebé daprende atos básicos de lhocomoçon cumo sentar, angatinhar, andar. Recomenda-se l'aleitamiento materno sclusibo até que l sesto més de bida; esso porque l lheite materno ten ua cumposiçon mais adequada i eisige cuidados mais simples an relaçon a outros tipos de lheite, bien cumo ten anticorpos i outros fatores para proteger l lhatente d'anfeçones, i inda fortalece la relaçon antre la mai i sou filho. Causo haba ampecilho ó, raramente, contra-andicaçon, al aleitamiento materno, lheites sustitutos cumo de baca, cabra ó soja puoden ser ousados, para alhá de lheites de baca modificados para tener cumposiçon mais semelhante al houmano. Esses lheites, mas, ténen maior risco d'anduzir alergies na nino (specialmente ls lheites animales in natura), i eisigen suplementaçon de nutrientes cumo fierro ó ácido fólico, sceto aqueilhes que ténen adiçon de bitaminas. Passado l sesto més de bida, la dieta alimentar dun bebé ampeça a bariar, cula antroduçon lhenta i gradual de nuobos alimientos.
=== 18 meses — 3 anhos ===
[[Fexeiro:Sandylion.jpg|miniaturadaimagem|Un nino a soprar un diente-de-lhion]]
Neste stágio l nino crece menos de l que durante ls purmeiros 18 meses de bida, yá puode correr ua cúrtie çtáncia por si mesma, comer sin l'ajuda de terceiros, falar alguas palabras que ténen seneficado (por eisemplo, ''mai'', ''pai'', ''bola'', etc), i la spetatiba ye que l nino cuntine a melhorar estas halbelidades.
L percipal aspeto desta faixa etária ye l zambolbimiento gradual de la fala i de la lhenguaige. Als trés anhos d'eidade, l nino yá puode formar alguas frases cumpletas (i corretas gramaticalmente) usando palabras yá daprendidas, i ten un bocabulairo d'aprossimadamente 800 a mil palabras. Lhentamente passa a cumprender melhor l mundo a la sue buolta, i a daprender que neste mundo hai regras que percisan ser oubedecidas, ambora inda seia bastante eigocéntrica — quemumente bendo outras pessonas mais cumo oubjetos de l que pessonas, nun sabendo qu'estas possuen sentimientos própios. Assi sendo, l nino muitas bezes prefire brincar solico a brincar cun outros ninos de la mesma faixa etária. Ne l final desta faixa etária, un nino giralmente yá sabe defrenciar pessonas de l sexo masculino i pessonas de l sexo femenino, i tamien yá ampeça a tener sues própias preferéncias, cumo roupas i antretenimientos, por eisemplo. Puode tamien ser capaç de se bestir sin l'ajuda de terceiros, i d'antecipar acuntecimientos.
=== 3 — 4 anhos ===
[[Fexeiro:AF-kindergarten.jpg|miniaturadaimagem|Ninos nun jardin d'anfáncia afegon]]
Ninos desta faixa etária ampeçan a zambolber ls aspetos básicos de respunsabelidade i d'andependéncia, preparando l nino pa l próssimo stágio de l'anfáncia i ls anhos eniciales de scuola. Ls ninos desta faixa etária son altamente atibos an giral, custantemente splorando l mundo a la sue buolta. Ls ninos passan tamien a daprender que na sociadade eisisten cousas qu'eilhes puoden ó nun fazer.
Nesta faixa etária, l nino yá cumprende melhor l mundo a la sue buolta , tornando-se als poucos menos eigocéntrico i melhor cumprendendo que sues açones puoden afetar las pessonas a la sue buolta. Tamien passan a cumprender qu'outras pessonas tamien possuen sous própios sentimientos. Assi sendo, ls ninos als poucos daprenden subre l'eisisténcia de padrones de cumportamientos, açones que puoden ó dében ser feitas, i açones que nun dében ser feitas. Ls pais de l nino son ls percipales modelos de l nino nesta faixa etária. Giralmente detreminan se ua dada açon de l nino fui buona ó mala, muitas bezes recumpensando l nino pulas sues buonas açones i castigando l nino pulas sues malas açones.
Ninos, a partir de ls trés anhos d'eidade, tamien passan a daprender padrones de cumportamiento dun porcesso chamado eidantificaçon. Ls ninos passan a se eidantificar cun outra pessona por causa de bários motibos, ancluindo laços d'amisade (un amigo ó ua pessona próssima cumo outro pariente ó ua babá, por eisemplo) i semelhanças físicas i psicológicas. Tamien a partir de ls trés anhos d'eidade que ls ninos passan a ber defrenças antre pessonas de l sexo masculino i femenino, tanto ne ls aspetos físicos quanto ne ls aspetos psicológicos, cumo ls stereótipos dados a ambos ls sexos pula sociadade (eisemplos: nino brinca cun bola, nina brinca cun boneca).
La grande maiorie de ls ninos abandona las fraldas nesta faixa etária. A partir de ls trés anhos d'eidade, l nino crece lhentamente, an cuntreste cul crecimiento acelerado ocorrido zde l nacimiento até ls dezoito meses de bida. Ninos i ninas ténen peso i altura semelhantes.
=== 5 '''—''' 9 anos ===
[[Fexeiro:Freundinnen.jpg|miniaturadaimagem|A partir de l quinto anho de bida, ninos passan a dar un crecente balor a l'amisade]]
L período antre cinco a nuobe anhos d'eidade ye marcado pul zambolbimiento psicológico de l nino. Este cuntina a se zambolber fesicamente, lhenta i als poucos, mas arriba de todo eilhes se zambolben i amadurecen socialmente, emocionalmente i mentalmente.
Na maiorie de las sociadades, ls ninos yá daprendírun regras i padrones de cumportamiento básicos de la sociadade por buolta de l quinto anho de bida. Eilhes daprenden anton la çcernir se ua dada açon ye cierta ó errada. La bida social de l nino passa a ser cada beç mais amportante, i ye quemun nesta faixa etária l que se chama de l melhor amigo (la melhor amiga).
Na maiorie de ls países, ninos percisan ir a la scuola, giralmente a partir de l sesto ó de l sétimo anho de bida. Nesta faixa etária, regras básicas de la sociadade son mais bien cumprendidas. Eiqui, ye dada énfase a la capacidade de resoluçon de porblemas, ua halbelidade que ye aperfeiçoada cul passar de l tiempo. La racionalizaçon tamien ye ua halbelidade que ye daprendida i custantemente melhorada. Até l quinto ó sesto anho de bida, ls ninos muitas bezes percuran resulber porblemas atrabeç de la purmeira soluçon — cierta ó nó, racional ó nó — que ben a la sue minte. Passado l quinto ó l sesto anho de bida, l nino passa percurar por dibersas soluçones, i a recoincer la soluçon correta ó aqueilha que mais se aplica al solucionamiento de l porblema.
Por buolta de ls siete ó uito anhos d'eidade, ls ninos passan a racionalizar sous pensamientos i sues fés, percurando las rezones, ls porqueis por trás dun porblema ó dun fato. Assi, ls própias ninos passan a analisar ls padrones de cumportamiento ansinados pula família i sociadade. Para alhá desso, a partir de ls seis anhos d'eidade, ls ninos passan la se acumparar cun outros ninos de la mesma faixa etária. Estes dous fatos, aliados al crecimiento de la bida social de l nino, diminuen l'amportança de ls pais i de la família cumo modelos de cumportamiento de l nino, i oumentan l'amportança de ls amigos i de ls porsores.
[[Fexeiro:Head, Shoulders, Knees and Toes.jpg|miniaturadaimagem|Ninos an sala d'aula dua scuola japonesa]]
La cumparaçon qu'un dado nino faç de si mesmo a l'outro tamien afeta a outo-eimaige i a outo-stima de l nino — l'oupenion qu'ua pessona ten de si mesma. L tipo d'outo-eimaige formada durante l'anfáncia puode anfluenciar l cumportamiento desta pessona na adolescéncia i na bida adulta. Ls ninos passan a zambolber a outo-eimaige passado ls trés anhos d'eidade, a la medida que ls ninos se eidantifican cun sous pais, parientes, i mais tarde, pessonas próssimas. Esta outo-eimaige puode ser positiba ó negatiba, dependendo de las atitudes i de las emoçones de las pessonas culas quales l nino se eidantifica. Ninos cun outo-eimaiges positibas giralmente possuen buonas ampressones de sous pais i ua atiba bida social; por outro lhado, outo-eimaiges negatibas questuman ser fruito de famílias çfuncionales, adonde l relacionamiento antre sous nembros seia porblemático. La cumparaçon qu'un nino faç an relaçon l'outros ninos puode altarar esta outo-eimaige. Para alhá desso, bários outros fatores puoden anfluenciar l cumportamiento dun nino, cumo abuso anfantil, porblemas sócio-psicológicos (bítima d'agresson na scuola, por eisemplo) i eibentos marcantes (perda dun pariente ó amigo, por eisemplo).
Ls dientes de lheite ampeçan a caer ne l sesto anho de bida, un por un, até l'adolescéncia. L crecimiento de peso i altura ye pequeinho i semelhante antre ninos i ninas, que cuntinan a tener peso i altura semelhantes. Quanto a la fuorça física, an teorie, ninos i ninas desta faixa etária ténen fuorça física semelhante, mas ninos, por giralmente séren mais ancentibados pula sociadade a participar d'atebidades físico-sportistas, tenden a tener un pouco mais de fuorça física de l que las ninas.
=== 10 — Pré-adolescéncia ===
[[Fexeiro:Palestinian children in Jenin.jpg|miniaturadaimagem|A partir de ls 10 anhos d'eidade, ninos passan a dar mais amportança a un grupo d'amigos que possuen gustos semelhantes]]
Faixa etária que bai zde l décimo anho de bida ye época d'antensas mudanças físicas i psicológicas: ye la chamada pré-adolescéncia. L nino nesta faixa etária passa a cumprender mais la sociadade, ordes sociales i grupos, l que torna esta faixa etária ua ária anstable de zambolbimiento psicológico.
La participaçon nun grupo d'amigos que possuen gustos an quemun passa a ser de maior amportança pa l nino, adonde l modelo dado puls amigos ampeça a ouscurecer l modelo dado puls pais. Ampeçan las preocupaçones cumo la spetatiba de ser aceito por un grupo, ó ciertas defrenças an relaçon l'outras ninos de la mesma faixa etária se agrában eiqui, i son un aspeto de maior amportança na adolescéncia. Muitas bezes, pré-adolescentes senten-se rejeitados pula sociadade, podendo zamcadear porblemas psicológicos tales cumo depresson ó anorexia.
La pré-adolescéncia ye marcada pul ampeço de las antensas trasformaçones físicas que trasforman l nino nun adulto; ye l'ampeço de la puberdade, marcada percipalmente pul oumiento de l ritmo de crecimiento corporal i pul amadurecimiento de ls uorgones sexuales.
La puberdade pa las ninas chega antre l 10º i l 12º anho de bida, adonde ls purmeiros puls pubianos i nas axilas aparecen, ben la purmeira (ls quadris ampeçan la se formar i depuis ben ls tetas i depuis l ciclo de a pinganielho). Neste período, las ninas passan, an média, a ser mais altas i mais pesadas que ls ninos, adonde la puberdade inda nun ampeçou. L'amadurecimiento de ls uorgones sexuales ampeça-se giralmente depuis, ne l 11º al 14º anho de bida.
Solamente mais tarde, ne l 11º al 14º anhos de bida, la puberdade ampeça pa ls ninos, ampeço dun alto crecimiento físico (an altura, peso i fuorça muscular), crecimiento de puls pubianos i nas axilas i angrossamiento de l timbre de boç. Cul pico de l crecimiento físico de la maiorie de las ninas yá habendo treminado, ls ninos passan delantre de las ninas, defenitibamente, an peso, altura i fuorça muscular. L'amadurecimiento de ls uorgones sexuales dá-se giralmente depuis, ne l 14º al 15º anho de bida.
Alguns grupos de pessonas nun aceitan essa classeficaçon, colocando ls pré-adolescentes yá cumo adolescentes.
== Género ==
[[Fexeiro:Children marbles.jpg|miniaturadaimagem|Dous ninos i ua nina a socializar-se por meio de la brincadeira]]
Ls ninos d'ambos ls sexos crecen an altura por eigual até ls nuobe — onze anhos anhos d'eidade, quando l'ampeço de la puberdade nas ninas faç cun qu'eilhas se tornen, na média, mais altas de l que ls ninos, até ls duoze anhos d'eidade, quando la puberdade ten ampeço ne ls ninos, cula altura i l peso médio de ls ninos superando ls de las ninas. Un nino ó ua nina de nuobe anhos ten an média antre 130 a 140 centímetros d'altura, ne ls Stados Ounidos. Quanto a la massa corporal, l peso médio de ls ninos ye antre 25 a 37 quilogramas, anquanto l peso médio de las ninas ye giralmente un pouco menor — possiblemente por causa de stereótipos ampuostos pula sociadade, ambora alguns specialistas cren que defrenças genéticas stéian por trás desta defrença. Un nino ó ua nina nun ye necessariamente anormal se sou peso i/ó altura son maiores ó menores de l que la média.
Un assunto mui çcutido son las defrenças psicológicas antre ninos i ninas ne l que se refire a l'eidantidade sexual. Anquanto la maiorie de ls psicólogos acraditan que las defrenças psicológicas antre ambos ls sexos seia detreminada primariamente pul ambiente adonde l nino bibe i puls stereótipos ampuostos a l nino pula sociadade, alguns specialistas, primariamente geneticistas, cunsidran que la genética ten maior peso nestas defrenças.
== Defrenças d'anteligéncia ==
Las defrenças d'anteligéncia antre defrentes ninos son feitas atrabeç de testes de quociente d'anteligéncia. Tales testes serben para andicar l'halbelidade mental ne l giral dun nino an relaçon a la média d'outros ninos de la mesma eidade. La média ye eigual a 100. La performance de l nino ne l teste ye pontuada. Cerca de dous terços de ls ninos son cunsidradas normales (pontuaçon antre 84 a 116). Un sesto pontuan mais de l que 116, i son cunsidrados super-dotados. Un sesto de ls ninos pontuan menos de que 84, neste causo, la persença dua deficiéncia mental (i muitas bezes permanente — cun bários graus de seberidade) ye cunsidrada — ambora bários ninos pontuen menos de l que la média por causa de porblemas psicológicos.
Ls testes de quociente d'anteligéncia son ousados specialmente pa l'ajuda de l diagnóstico de porblemas neurológicos ó psicológicos, i tamien an testes que bisan al studo de la genética, sou papel ne l zambolbimiento dua pessona i ne l sou papel de l zambolbimiento de las defrenças antre defrenças psicológicas antre dibersas pessonas. La pontuaçon de pessonas relacionadas geneticamente (ó seia, possuen laços de família) que fazirun pul quociente d'anteligéncia giralmente difíren menos de l que las defrenças antre la pontuaçon de pessonas nun relacionadas geneticamente, l que sugere que la genética ten un peso cunsidrable — se nun manjoritairo — na halbelidade mental dua pessona. Mas, outros specialistas acraditan que ye l'ambiente ne l qual l nino bibe que ye l fator primairo na formaçon psicológica i de l'halbelidade mental. Estes specialistas fázen uso de studos antre ninos culturalmente pribados — ninos que son criados sin ls stímulos necessairos que las ajudan na eiducaçon scolar i/ó que sofren d'abuso anfantil, i que possuen ne l giral un quociente d'anteligéncia menor de l que la média. L quociente d'anteligéncia destes ninos, ne ls studos rializados, oumentou mui passado recebíren cuidados speciales.
Yá outros specialistas questionan l'uso destes testes, i que tales testes nun son eficientes para medir l'halbelidade mental i l'anteligéncia cumo un to dun nino. Estes specialistas alegan que l'anteligéncia ambolbe bários fatores - mimória, lhógica i ouriginalidade, por eisemplo, i qu'ua nino puode çtacar-se nua ó mais árias anquanto sofre deficuldades an outras.
== L papel de ls pais ==
[[Fexeiro:Dad and daughter fishing young girl learns to fish.jpg|miniaturadaimagem|L pai ansina a la sue filha a pescar]]
Ls pais dua ninn possuen un papel fundamental ne l zambolbimiento psicológico de l nino, para alhá de séren ls respunsables pula sustentaçon del. Ua de las percipales preocupaçones de ls pais ye ajudar l nino an zambolbimiento a crecer normalmente. La palabra normal ten dous sentidos, quando relacionada cul zambolbimiento anfantil. La purmeira deilhas ye l'auséncia d'anormalidades físicas i/ó psicológicas, que son cunsidradas anormales an to sociadade i cultura. Estas anormalidades ancluen eipilepsia, squizofrenia i malinas genéticas. La maiorie destas malinas surge por motibos que nun relacionados cula forma cul qual ls pais criórun l nino.
La segunda defeniçon — adonde ls pais possuen grande anfluéncia — ye se l nino ten ciertas halbelidades ó traços, alguas deilhas balorizadas puls pais, outras balorizadas pula sociadade adonde l nino bibe. Un nino ye cunsidrada normal se el ten estas caratelísticas. Alguas destas caratelísticas balorizadas anternacionalmente ancluen bibir amigabelmente cun outras pessonas, agir anteligentemente i de maneira respunsable, i la quemunicaçon. Estas radadeiras halbelidades son eissenciales pa la bida dua pessona drento dua sociadade, i ls pais possuen grande anfluéncia ne l zambolbimiento destas caratelísticas. Ls pais tamien ténen papel crucial an ansinar a ls ninos, zde tenra eidade, a lhidar cun traços cumo baidade, acanhamiento i ciúmes<ref>«Educar para Crescer - Educação Infantil». https://web.archive.org/web/20130625075343/http://educarparacrescer.abril.com.br/listas/educacao-infantil-686635.shtml Cunsultado an 12 de júnio de 2013. Arquibado de l'ouriginal an 25 de júnio de 2013</ref>. Ninos bítimas de negligéncia ó d'abuso anfantil (por parte de ls pais), por eisemplo, muitas bezes se cumportan de maneira agressiba ó mui retraída cun outras pessonas, por eisemplo.
Yá outras halbelidades i traços son balorizados solo por ciertas culturas. Por eisemplo, ne ls países zambolbidos i an bários países an zambolbimiento, spera-se de l nino qu'el daprenda eibentualmente a lher i a screbir. Un nino ancapaç d'adquirir esta halbelidade puode ser bisto cumo anormal. Mas, an bários países an zambolbimiento, spera-se muitas bezes qu'un nino ajude sous pais a aguantar sue família. Tales ninos son cunsidrados muitas bezes normales — na sociadade adonde eilhes biben — se eilhes adquiren las halbelidades neçairas para trabalhar i aguantar la sue família, bien cumo nun son bistos cumo anormales se nó saben lher i screbir. Ciertas culturas cumo la "cultura oucidental" bénen l sexo masculino i l sexo femenino cumo eiguales — ambos possuen ls mesmos dreitos — i ninos i ninas son criados eigualmente. Yá an outras culturas, traços cunsidrados masculinos — cumo andependéncia i cumpetitebidade — son cunsidrados anormales antre mulhieres, i, antoce, ninos muitas bezes son ancentibados puls pais a tener tales traços, anquanto tales traços antre ninas son reprimidos.
Ls pais son specialmente respunsables an cuidar de l nino i de sues necidades físico-psicológicas, de l'uso de recumpensas i puniçones, i cumo modelos de cumportamiento. An muitos causos adonde hai omisson de ls pais an tenermos d'afeto i relacionamiento ls ninos puoden zambolber sérios porblemas emocionales.
== Necidades físico-psicológicas ==
Todos ls ninos possuen alguas necidades físico-psicológicas que percisan ser cumpridas i atendidas para que l nino cresça normalmente.
[[Fexeiro:Child at a MSF camp in Chad.jpg|miniaturadaimagem|Ninos an meio de la pobreza africana]]
La percipal necidade física de l nino ye l'alimentaçon, de la qual ls ninos son totalmente dependentes de ls adultos ne ls purmeiros anhos de bida. Outras necidades físicas amportantes son lhimpeza i higiene, bestuairo adequado i un abrigo. Spácio tamien ye amportante — pa l'eisercício de jogos i brincadeiras. Para alhá desso, l nino tamien depende de ls adultos quanto al daprendizado de buonos hábitos de cumportamiento, tanto a la sociadade que l cerca quanto la si mesmo — mantendo ua higiene adequada, por eisemplo, lhabando las manos antes de comer, nun comer nada que tenga caído ne l suolo, scobar ls dientes diariamente, etc.
L zambolbimiento de las bacinas diminuiu bastante las taxas de mortalidade anfantil an muitos países — specialmente an malinas cumo sarampo, paralesia anfantil i baríola (esta radadeira yá zaparecida). An muitos países, ls pais son oubrigados a bacinar l nino, pul menos contra ciertas malinas cumo sarampo, paralesia anfantil, tuberculose, tétano i difterie, por eisemplo. Causo ls pais nun lheben ls ninos a postos de bacinaçon, ls ninos poderán ser suspensos de la scuola, i an causos mais grabes, ls pais puoden perder la guarda de l nino. Alguas destas bacinas requíren reimunizaçon — l'aplicaçon dua nuoba dose de la bacina — regularmente.
Las necidades psicológicas de l nino son detreminadas pulas halbelidades i puls traços de personalidade que ls pais spírun que sou filho zambolba. Alguas destas son ancentibadas an to sociadade, outras solo an ciertas culturas. Todos ls ninos possuen ciertas necidades psicológicas — cumo sentir-se amados i queridos puls pais.
Spera-se mais respunsabelidade i maturidade de l nino quando este passa a ir a la scuola regularmente — a partir de ls seis ó siete anhos d'eidade. Ls ninos passan a frequentar regularmente un lhugar adonde regras eisisten, que dében ser cumpridas — i adonde ls padrones de cumportamiento nun mudan dun die pa l'outro.
== Porblemas sócio-eiquenómicos ==
Muitos ninos (percipalmente an países subzannbolbidos) spurmentan dibersos porblemas cumo alimentaçon reduzida ó zequelibrada (znutriçon), trabalho anfantil, auséncia d'habitaçon, SIDA, antre outros. Cul oubjetibo de solucionar estes porblemas la UNICEF promobe dibersas campanhas de recolhimiento de fondos monetairos para poder apoiá-las nesses países.
== Refréncias ==
<references />
[[Catadorie:Ninos]]
[[Catadorie:Anfáncia]]
[[Catadorie:Faixas etárias]]
h95oznirpwf5tzws3ayn23tjbat6xit
Barraige de Bempuosta
0
11362
107532
104280
2026-07-31T00:58:17Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
107532
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Barragem da Bemposta - Portugal (5416116761).jpg|thumb|La barraige de Bempuosta.]]
La '''Barraige de Bempuosta''' ó '''de la Bempuosta''' (an pertués: ''Barragem de Bemposta'' ó ''da Bemposta'') ye ua barraige pertuesa que queda mui próssima de la fraguesie de [[Bempuosta]], ne l cunceilho de [[Mogadouro]], ne l [[çtrito de Bergáncia]].<ref>[https://www.infopedia.pt/$barragem-da-bemposta Barragem da Bemposta] Infopédia (an pertués)</ref><ref>[https://cnpgb.apambiente.pt/gr_barragens/gbportugal/Bemposta.htm Barragem de Bemposta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620211251/http://cnpgb.apambiente.pt/gr_barragens/gbportugal/Bemposta.htm |date=2020-06-20 }} Quemisson Nacional Pertuesa de las Grandes Barraiges (an pertués)</ref><ref>[http://www.jornalnordeste.com/noticia/barragem-de-bemposta-50-anos-de-historia Barragem de Bemposta: 50 anos de história] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123034207/http://www.jornalnordeste.com/noticia/barragem-de-bemposta-50-anos-de-historia |date=2025-01-23 }} [[Jornal Nordeste]] (an pertués)</ref>
{{Refréncias}}
{{Commonscat|Barragem da Bemposta}}
{{Portal3|Miranda de l Douro|Pertual}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Mogadouro]]
1wmnu64yq8d5eebjs944p7x1opfjo1i
Outelizador(a):Oquitoriniano
2
12532
107499
107474
2026-07-30T13:48:39Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107499
wikitext
text/x-wiki
Buonos Dies! L mirandés ye la lhéngua más louca de l mundo.
<big>Userboxes</big>
[[Modelo:Babel|Biquipédia Babel]]
[[Lhéngua pertuesa|Português]]: Este utilizador tem como língua materna o português.
[[Mirandés]]: Este outelizador puode ajudar cun un nible intermédio de mirandés.
[[Léngua anglesa|English]]: This user is able to contribute with an intermediate level of English.
[[Lhéngua francesa|Français]]: Cet utilisateur peut contribuer avec un niveau élémentaire de français
<big>Bienbenidos al outelizador de</big>
<big>Okythorinian!</big>
You humilho l bazio de la Biquipédia lixo criando páiginas que el tebe preguiça de criar.
La Wikipédia an Pertués ye sien alma porque esse instrupício solo fala de coisa ruin i el ye un Beleno.
<big>Páiginas criadas</big>
[[Território Stinto]]
[[Território cun Reconhecimiento Anternacional limitado]]
[[Território Sterno]]
[[Geografie de la Ouropa]]
[[Lhista de Capitales]]
[[Ilhas Fiji]]
[[Namíbia]]
[[Gana]]
[[Taiwan]]
[[Lhéngua griega]]
[[Lhéngua bósnia]]
[[Nuoba Caledónia]]
[[Gato (zambiguaçon)]]
[[Myanmar]]
[[Curaçau]]
[[Guiana]]
[[Tonga]]
[[Samoa]]
[[Togo]]
[[Haiti]]
[[Sri Lanka]]
[[Suriname]]
[[Maldibas]]
[[Anguila]]
[[Banuatu]]
[[Uniqlo]]
[[Xerxes]]
[[Sal|Sal (zambiguaçon)]]
[[Diáspora]]
[[Ilha de l Sal]]
[[Kotor]]
[[Zanzibar]]
[[Marraquexe]]
[[Agadir]]
[[Ilhas Jónicas]]
[[Corfu]]
[[Zaquintos]]
[[Cefalónia]]
[[Creta]]
[[Mar Jónico]]
entv5jsrx0mhjtbm3egfzvl7vrfm1n5
107503
107499
2026-07-30T14:23:55Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107503
wikitext
text/x-wiki
Buonos Dies! L mirandés ye la lhéngua más louca de l mundo.
<big>Userboxes</big>
[[Modelo:Babel|Biquipédia Babel]]
[[Lhéngua pertuesa|Português]]: Este utilizador tem como língua materna o português.
[[Mirandés]]: Este outelizador puode ajudar cun un nible intermédio de mirandés.
[[Léngua anglesa|English]]: This user is able to contribute with an intermediate level of English.
[[Lhéngua francesa|Français]]: Cet utilisateur peut contribuer avec un niveau élémentaire de français
<big>Bienbenidos al outelizador de</big>
<big>Okythorinian!</big>
You humilho l bazio de la Biquipédia lixo criando páiginas que el tebe preguiça de criar.
La Wikipédia an Pertués ye sien alma porque esse instrupício solo fala de coisa ruin i el ye un Beleno.
<big>Páiginas criadas</big>
[[Território Stinto]]
[[Território cun Reconhecimiento Anternacional limitado]]
[[Território Sterno]]
[[Geografie de la Ouropa]]
[[Lhista de Capitales]]
[[Ilhas Fiji]]
[[Namíbia]]
[[Belize]]
[[Gana]]
[[Taiwan]]
[[Lhéngua griega]]
[[Lhéngua bósnia]]
[[Nuoba Caledónia]]
[[Gato (zambiguaçon)]]
[[Myanmar]]
[[Curaçau]]
[[Guiana]]
[[Tonga]]
[[Samoa]]
[[Togo]]
[[Haiti]]
[[Sri Lanka]]
[[Suriname]]
[[Maldibas]]
[[Anguila]]
[[Banuatu]]
[[Uniqlo]]
[[Xerxes]]
[[Sal|Sal (zambiguaçon)]]
[[Diáspora]]
[[Ilha de l Sal]]
[[Kotor]]
[[Zanzibar]]
[[Marraquexe]]
[[Agadir]]
[[Ilhas Jónicas]]
[[Corfu]]
[[Zaquintos]]
[[Cefalónia]]
[[Creta]]
[[Mar Jónico]]
593ucj1zkyznxng4vb9hvxldko2pukf
107504
107503
2026-07-30T14:26:05Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107504
wikitext
text/x-wiki
Buonos Dies! L mirandés ye la lhéngua más louca de l mundo.
<big>Userboxes</big>
[[Modelo:Babel|Biquipédia Babel]]
[[Lhéngua pertuesa|Português]]: Este utilizador tem como língua materna o português.
[[Mirandés]]: Este outelizador puode ajudar cun un nible intermédio de mirandés.
[[Léngua anglesa|English]]: This user is able to contribute with an intermediate level of English.
[[Lhéngua francesa|Français]]: Cet utilisateur peut contribuer avec un niveau élémentaire de français
<big>Bienbenidos al outelizador de</big>
<big>Okythorinian!</big>
You humilho l bazio de la Biquipédia lixo criando páiginas que el tebe preguiça de criar.
La Wikipédia an Pertués ye sien alma porque esse instrupício solo fala de coisa ruin i el ye un Beleno.
<big>Páiginas criadas</big>
[[Território Stinto]]
[[Território cun Reconhecimiento Anternacional limitado]]
[[Território Sterno]]
[[Geografie de la Ouropa]]
[[Lhista de Capitales]]
[[Ilhas Fiji]]
[[Namíbia]]
[[Belize]]
[[Gana]]
[[Taiwan]]
[[Lhéngua griega]]
[[Lhéngua bósnia]]
[[Nuoba Caledónia]]
[[Gato (zambiguaçon)]]
[[Myanmar]]
[[Curaçau]]
[[Guiana]]
[[Malaui]]
[[Ruanda]]
[[Tonga]]
[[Samoa]]
[[Togo]]
[[Haiti]]
[[Sri Lanka]]
[[Suriname]]
[[Maldibas]]
[[Anguila]]
[[Banuatu]]
[[Uniqlo]]
[[Xerxes]]
[[Sal|Sal (zambiguaçon)]]
[[Diáspora]]
[[Ilha de l Sal]]
[[Kotor]]
[[Zanzibar]]
[[Marraquexe]]
[[Agadir]]
[[Ilhas Jónicas]]
[[Corfu]]
[[Zaquintos]]
[[Cefalónia]]
[[Creta]]
[[Mar Jónico]]
1xbojq4f96vb7g9ph7ouz8o1g630rm1
107506
107504
2026-07-30T14:43:22Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107506
wikitext
text/x-wiki
Buonos Dies! L mirandés ye la lhéngua más louca de l mundo.
<big>Userboxes</big>
[[Modelo:Babel|Biquipédia Babel]]
[[Lhéngua pertuesa|Português]]: Este utilizador tem como língua materna o português.
[[Mirandés]]: Este outelizador puode ajudar cun un nible intermédio de mirandés.
[[Léngua anglesa|English]]: This user is able to contribute with an intermediate level of English.
[[Lhéngua francesa|Français]]: Cet utilisateur peut contribuer avec un niveau élémentaire de français
<big>Bienbenidos al outelizador de</big>
<big>Okythorinian!</big>
You humilho l bazio de la Biquipédia lixo criando páiginas que el tebe preguiça de criar.
La Wikipédia an Pertués ye sien alma porque esse instrupício solo fala de coisa ruin i el ye un Beleno.
<big>Páiginas criadas</big>
[[Território Stinto]]
[[Território cun Reconhecimiento Anternacional limitado]]
[[Território Sterno]]
[[Geografie de la Ouropa]]
[[Lhista de Capitales]]
[[Ilhas Fiji]]
[[Namíbia]]
[[Belize]]
[[Gana]]
[[Taiwan]]
[[Lhéngua griega]]
[[Lhéngua bósnia]]
[[Nuoba Caledónia]]
[[Gato (zambiguaçon)]]
[[Myanmar]]
[[Quirguiston]]
[[Turcomeniston]]
[[Ousbequsiton|Ousbequiston]]
[[Curaçau]]
[[Guiana]]
[[Malaui]]
[[Ruanda]]
[[Tonga]]
[[Samoa]]
[[Togo]]
[[Haiti]]
[[Sri Lanka]]
[[Suriname]]
[[Kuwait]]
[[Maldibas]]
[[Anguila]]
[[Banuatu]]
[[Uniqlo]]
[[Xerxes]]
[[Sal|Sal (zambiguaçon)]]
[[Diáspora]]
[[Ilha de l Sal]]
[[Kotor]]
[[Zanzibar]]
[[Marraquexe]]
[[Agadir]]
[[Ilhas Jónicas]]
[[Corfu]]
[[Zaquintos]]
[[Cefalónia]]
[[Creta]]
[[Mar Jónico]]
dvkvhx9z9m9x5akuu22f2hr9cy964j5
107522
107506
2026-07-30T23:47:37Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107522
wikitext
text/x-wiki
Buonos Dies! L mirandés ye la lhéngua más louca de l mundo.
<big>Userboxes</big>
[[Modelo:Babel|Biquipédia Babel]]
[[Lhéngua pertuesa|Português]]: Este utilizador tem como língua materna o português.
[[Mirandés]]: Este outelizador puode ajudar cun un nible intermédio de mirandés.
[[Léngua anglesa|English]]: This user is able to contribute with an intermediate level of English.
[[Lhéngua francesa|Français]]: Cet utilisateur peut contribuer avec un niveau élémentaire de français
<big>Bienbenidos al outelizador de</big>
<big>Okythorinian!</big>
You humilho l bazio de la Biquipédia lixo criando páiginas que el tebe preguiça de criar.
Esse inteupício de la Biquipédia nun sabe mirandés dreito, ambenta nomes çnessessairamente.
La Wikipédia an Pertués ye sien alma porque esse instrupício solo fala de coisa ruin i el ye un Beleno.
<big>Páiginas criadas</big>
[[Território Stinto]]
[[Território cun Reconhecimiento Anternacional limitado]]
[[Território Sterno]]
[[Geografie de la Ouropa]]
[[Lhista de Capitales]]
[[Ilhas Fiji]]
[[Namíbia]]
[[Belize]]
[[Gana]]
[[Taiwan]]
[[Lhéngua griega]]
[[Lhéngua bósnia]]
[[Nuoba Caledónia]]
[[Gato (zambiguaçon)]]
[[Myanmar]]
[[Quirguiston]]
[[Turcomeniston]]
[[Ousbequsiton|Ousbequiston]]
[[Curaçau]]
[[Guiana]]
[[Malaui]]
[[Ruanda]]
[[Tonga]]
[[Samoa]]
[[Togo]]
[[Haiti]]
[[Sri Lanka]]
[[Suriname]]
[[Kuwait]]
[[Maldibas]]
[[Anguila]]
[[Banuatu]]
[[Uniqlo]]
[[Xerxes]]
[[Sal|Sal (zambiguaçon)]]
[[Diáspora]]
[[Ilha de l Sal]]
[[Kotor]]
[[Zanzibar]]
[[Marraquexe]]
[[Agadir]]
[[Ilhas Jónicas]]
[[Corfu]]
[[Zaquintos]]
[[Cefalónia]]
[[Creta]]
[[Mar Jónico]]
o00in70gc5wsovvffw7lvkfjuxycuwe
107523
107522
2026-07-30T23:56:28Z
~2026-42309-25
15429
/* */
107523
wikitext
text/x-wiki
Buonos Dies! L mirandés ye la lhéngua más louca de l mundo.
<big>Userboxes</big>
[[Modelo:Babel|Biquipédia Babel]]
[[Lhéngua pertuesa|Português]]: Este utilizador tem como língua materna o português.
[[Mirandés]]: Este outelizador puode ajudar cun un nible intermédio de mirandés.
[[Léngua anglesa|English]]: This user is able to contribute with an intermediate level of English.
[[Lhéngua francesa|Français]]: Cet utilisateur peut contribuer avec un niveau élémentaire de français
<big>Bienbenidos al outelizador de</big>
<big>Okythorinian!</big>
You humilho l bazio de la Biquipédia lixo criando páiginas que el tebe preguiça de criar.
Esse inteupício de la Biquipédia nun sabe mirandés dreito, ambenta nomes çnessessairamente.
La Wikipédia an Pertués ye sien alma porque esse instrupício solo fala de coisa ruin i el ye un Beleno.
<big>Páiginas criadas</big>
[[Território Stinto]]
[[Território cun Reconhecimiento Anternacional limitado]]
[[Território Sterno]]
[[Geografie de la Ouropa]]
[[Lhista de Capitales]]
[[Ilhas Fiji]]
[[Namíbia]]
[[Belize]]
[[Gana]]
[[Taiwan]]
[[Lhéngua griega]]
[[Lhéngua bósnia]]
[[Nuoba Caledónia]]
[[Gato (zambiguaçon)]]
[[Myanmar]]
[[Quirguiston]]
[[Turcomeniston]]
[[Ousbequsiton|Ousbequiston]]
[[Curaçau]]
[[Guiana]]
[[Malaui]]
[[Ruanda]]
[[Tonga]]
[[Samoa]]
[[Togo]]
[[Haiti]]
[[Sri Lanka]]
[[Suriname]]
[[Kuwait]]
[[Maldibas]]
[[Anguila]]
[[Banuatu]]
[[Uniqlo]]
[[Xerxes]]
[[Sal|Sal (zambiguaçon)]]
[[Diáspora]]
[[Ilha de l Sal]]
[[Kotor]]
[[Zanzibar]]
[[Marraquexe]]
[[Agadir]]
[[Ilhas Jónicas]]
[[Corfu]]
[[Canberra]]
[[Toronto]]
[[Zaquintos]]
[[Cefalónia]]
[[Creta]]
[[Mar Jónico]]
bxbdyeiar8bdck0nknqwhjrpy3uh6dl
107524
107523
2026-07-30T23:59:30Z
~2026-42309-25
15429
K
107524
wikitext
text/x-wiki
Buonos Dies! L mirandés ye la lhéngua más louca de l mundo.
<big>Userboxes</big>
[[Modelo:Babel|Biquipédia Babel]]
[[Lhéngua pertuesa|Português]]: Este utilizador tem como língua materna o português.
[[Mirandés]]: Este outelizador puode ajudar cun un nible intermédio de mirandés.
[[Léngua anglesa|English]]: This user is able to contribute with an intermediate level of English.
[[Lhéngua francesa|Français]]: Cet utilisateur peut contribuer avec un niveau élémentaire de français
<big>Bienbenidos al outelizador de</big>
<big>Okythorinian!</big>
You humilho l bazio de la Biquipédia lixo criando páiginas que el tebe preguiça de criar.
Esse inteupício de la Biquipédia nun sabe mirandés dreito, ambenta nomes çnessessairamente.
La Wikipédia an Pertués ye sien alma porque esse instrupício solo fala de coisa ruin i el ye un Beleno.
<big>Páiginas criadas</big>
[[Território Stinto]]
[[Território cun Reconhecimiento Anternacional limitado]]
[[Território Sterno]]
[[Geografie de la Ouropa]]
[[Lhista de Capitales]]
[[Ilhas Fiji]]
[[Namíbia]]
[[Belize]]
[[Gana]]
[[Taiwan]]
[[Lhéngua griega]]
[[Lhéngua bósnia]]
[[Nuoba Caledónia]]
[[Gato (zambiguaçon)]]
[[Myanmar]]
[[Quirguiston]]
[[Turcomeniston]]
[[Ousbequsiton|Ousbequiston]]
[[Curaçau]]
[[Guiana]]
[[Malaui]]
[[Ruanda]]
[[Tonga]]
[[Samoa]]
[[Togo]]
[[Haiti]]
[[Sri Lanka]]
[[Suriname]]
[[Kuwait]]
[[Maldibas]]
[[Anguila]]
[[Banuatu]]
[[Uniqlo]]
[[Xerxes]]
[[Sal|Sal (zambiguaçon)]]
[[Diáspora]]
[[Ilha de l Sal]]
[[Kotor]]
[[Zanzibar]]
[[Marraquexe]]
[[Agadir]]
[[Ilhas Jónicas]]
[[Corfu]]
[[Canberra]]
[[Toronto]]
[[Groenlándia]]
[[Zaquintos]]
[[Cefalónia]]
[[Creta]]
[[Mar Jónico]]
6jhpgx78hn37vdaolcmy8xtb9je65q1
107531
107524
2026-07-31T00:52:30Z
~2026-30875-10
15270
107531
wikitext
text/x-wiki
Buonos Dies! L mirandés ye la lhéngua más louca de l mundo.
<big>Userboxes</big>
[[Modelo:Babel|Biquipédia Babel]]
[[Lhéngua pertuesa|Português]]: Este utilizador tem como língua materna o português.
[[Mirandés]]: Este outelizador puode ajudar cun un nible intermédio de mirandés.
[[Léngua anglesa|English]]: This user is able to contribute with an intermediate level of English.
[[Lhéngua francesa|Français]]: Cet utilisateur peut contribuer avec un niveau élémentaire de français
<big>Bienbenidos al outelizador de</big>
<big>Okythorinian!</big>
You humilho l bazio de la Biquipédia lixo criando páiginas que el tebe preguiça de criar.
Esse inteupício de la Biquipédia nun sabe mirandés dreito, ambenta nomes çnessessairamente.
La Wikipédia an Pertués ye sien alma porque esse instrupício solo fala de coisa ruin i el ye un Beleno.
Eiqui stá cumo decorar l mirandés.
<big>Páiginas criadas</big>
[[Território Stinto]]
[[Território cun Reconhecimiento Anternacional limitado]]
[[Território Sterno]]
[[Geografie de la Ouropa]]
[[Lhista de Capitales]]
[[Ilhas Fiji]]
[[Namíbia]]
[[Belize]]
[[Gana]]
[[Taiwan]]
[[Lhéngua griega]]
[[Lhéngua bósnia]]
[[Nuoba Caledónia]]
[[Gato (zambiguaçon)]]
[[Myanmar]]
[[Quirguiston]]
[[Turcomeniston]]
[[Ousbequsiton|Ousbequiston]]
[[Curaçau]]
[[Guiana]]
[[Malaui]]
[[Ruanda]]
[[Tonga]]
[[Samoa]]
[[Togo]]
[[Haiti]]
[[Sri Lanka]]
[[Suriname]]
[[Kuwait]]
[[Maldibas]]
[[Anguila]]
[[Banuatu]]
[[Uniqlo]]
[[Xerxes]]
[[Sal|Sal (zambiguaçon)]]
[[Diáspora]]
[[Ilha de l Sal]]
[[Kotor]]
[[Zanzibar]]
[[Marraquexe]]
[[Agadir]]
[[Ilhas Jónicas]]
[[Corfu]]
[[Canberra]]
[[Toronto]]
[[Groenlándia]]
[[Zaquintos]]
[[Cefalónia]]
[[Creta]]
[[Mar Jónico]]
mepnn0mt2frol4j47ktueuroqetnfmu