Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Teçtemunhas de Jeobá 0 313 107577 107324 2026-08-04T10:16:38Z ~2026-42309-25 15429 /* */ 107577 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} L mobimiento religioso coincido por '''Teçtemunhas de Jeobá''' assume-se cumo ua [[religion]] [[crestiana]] [[Críticas a la doutrina de la Trindade|nun-trinitária]]. Afírman adorar sclusibamente la '''[[Jeobá]]''' i cunsidírun-se seguidores de [[Jasus Cristo]]. Crénen que la sue religion ye la restauraçon de l berdadeiro [[crestianismo]], mas reijeitan la classeficaçon de séren [[fundamentalismo|fundamentalistas]] ne l sentido an que la palabra ye quemumente ousado <ref>Artigo ''"L que ye l fundamentalismo?"'' publicado an ''[[La Sentinela]]'' de 1 de Márcio de 1997, páiginas 4 la 7</ref>. Afirman basear todas las sues práticas i doutrinas ne l cuntenido de la [[Bíblia]] <ref>Seçon ''"Teçtemunhas de Jeobá"'' na páigina 384 de l libro ''Raciocínios a la Base de las Scrituras'', publicado an 1985</ref>. {{Wide image|District Convention of Jehovah's Witnesses in Thessaloniki 2008.jpg|850px}} [[Fexeiro:Watchtower_Bible_%26_Tract_Society_(world_headquarters).jpg|thumb|World headquarters of Teçtemunhas de Jeobá: The ''Watchtower Bible & Tract Society'' in Brooklyn, New York, U.S.A.]] Possúen adetos an 240 paízes i territórios outónomos, ascendendo a mais de '''8,3 milhones i cen mil praticantes''' <ref>''[[Anuairo de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de 2017, páigina 178</ref>, apesar de reuníren un númaro muito superior de simpatizantes. Segundo l ''[[Anuairo de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de [[2017]], '''20.085.142''' pessonas assistírun a la [[Comemoraçon de la Morte de Cristo]] custituindo un númaro bien superior als de ls nembros atibos, ó seia, outros ''' dieç milhones''' de simpatizantes ténen assistido a las sues reuniones i/ó partecipado de sous cursos bíblicos sumanales. Las Teçtemunhas de Jeobá son bien coincidas pula sue regularidade i grande persisténcia na obra de [[ebangelizaçon]] [[Pregaçon#De Casa an Casa|de casa an casa]] i nas rues. Possúen un de ls maiores [[Gráfica|parques gráficos]] de l mundo bisando la [[ampresson]] i [[Publicaçon|çtribuiçon]] de centenas de milhones d'eisemplares de la Bíblia i de publicaçones baseadas neilha. Cumo parte de la sue adoraçon la [[Dius]], assisten sumanalmente la reuniones cungregacionales i la grandes eibentos anuales, onde l studo de la Bíblia custitui la percipal temática. Son inda coincidas por recusáren muitas de las doutrinas centrales de las demais religiones crestianas, pul apego la fuortes balores qu'afirman ser baseados na Bíblia, nomeadamente quanto a la [[Neutralidade de las Teçtemunhas de Jeobá|neutralidade política]] <ref>''[[La Sentinela]]'' de 1 de Júnio de 2003, páigina 13</ref>, a la [[Normas morales de las Teçtemunhas de Jeobá#Imoralidade sexual|moralidade sexual]] <ref>''[[La Sentinela]]'' de 15 de Júnio de 2001, páigina 17</ref>, a la [[Normas morales de las Teçtemunhas de Jeobá#Roubo i fraude|hounestidade]] <ref>''[[La Sentinela]]'' de 1 de Júnio de 2005, páigina 8</ref><ref>''How to Be Ambisible: The Essential Guide to Proteting Your Personal Pribacy, Your Assets, and Your Life'' (Rebised Eidition), de J. J. Luna, publicado an 2004 pula Eiditorial de las Islas, [[EULa]], acunselha ls ampregadores a percurar nembros atibos de ciertos grupos religiosos, mas acrescenta: "Na prática, acabamos por quedar culas Teçtemunhas de Jeobá." Antre ls motibos apersentados, afirma-se qu'eilhas son bien coincidas pula hounestidade i que por esso son "muito requisitadas" an dibersos campos. Na páigina 84 acrescenta-se: "Muitas pessonas que nun son Teçtemunhas telefonan pa ls [[Salon de l Reino|Salones de l Reino]] a la percura de quien percisa d'amprego"</ref> i a la recusa an aceitar [[Trasfuson de sangre|trasfusones de sangre]]<ref>''[[Çpertai!]]'' de 8 de sietembre de 1986, páigina 23</ref>. Alguns las chaman de propagandistas [[crestianos]], dun nuobo [[culto]] crestiano, dua seita crestiana anfluenciada pul [[judaísmo]] ó de fanáticos que reijeitan [[medicina|tratamiento médico]]. Todabie, la [[Sociadade Torre de Bigie|Associaçon Mundial de las Teçtemunhas de Jeobá]] refuta tales afirmaçones. Segundo las Teçtemunhas de Jeobá, nun amporta quanto les custe esso, dízen seguir a la risca ls preceitos [[Bíblia|bíblicos]]. Afirman que nun ambentórun ua nuoba religion, mas solo seguen l que stá escrito na Bíblia, i que nun amporta qual seia la situaçon, eilha cuntén las ourientaçones i ls cunselhos para sues bidas. Afirman que sues crenças, ensinos i atibidades son baseadas neilha, i por esso ancentiban la sue leitura diária<ref>[http://www.watchtower.ourg/t/biblia/andex.htn Bíblia on-line]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Para ajuda al antendimiento bíblico, sues publicaçones son porduzidas i çtribuídas an muitas campanhas [[Scuolas de las Teçtemunhas de Jeobá|missionárias]] al redror de l mundo. == Refréncias == {{reflist}} == Stória i atibidades básicas == [[Fexeiro:Russell_Charles_Taze_1911.jpg|left|120px|thumb|[[Charles Taze Russell]] (1852–1916)]] Las Teçtemunhas de Jeobá ampeçórun sues atibidades ne ls tiempos modernos por meio de [[Charles Taze Russell]], a partir de la década de 70 de l [[Seclo XIX]]. Russell i alguns amigos formórun un pequeinho grupo de studo nun setário de la Bíblia, an Allegheny (hoije antegrada na cidade de [[Pittsburgo]], [[Pensilbánia]]), ne ls [[Stados Ounidos de la América]]. Cun l fin de publicar las sues eideias subre l que cunsidraba ser la berdade bíblica an cuntreste cun erros doutrinales qu'atribuía l'outras chamaçones religiosas, Russell ampeçou a publicar ''[[La Sentinela]]'', que se assume cumo la mais çtribuída rebista religiosa de l mundo <ref>''[[La Sentinela]]'' de 1 de Febreiro de 2005, páigina 32</ref>, bien cumo la mais traduzida rebista de qualquiera género <ref>''[[Çpertai!]]'' de 8 de Márcio de 1985, páigina 11</ref>. Las pessonas que recebian la rebista ampeçórun a reunir-se an grupos para studo de la Bíblia. Assi, acabórun por tornar-se coincidos por [[Studantes de la Bíblia]] ó, quando ''La Sentinela'' ampeçou a ser traduzida an outras lénguas, ''Studantes Anternacionales de la Bíblia'' <ref>''[[Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá]] de 1976'', páigina 45</ref>. Oureginalmente, l'ampresson de ''La Sentinela'' i tratados religiosos era feita quaije qu'anteiramente por firmas comerciales. Mas, bisando ua maior dibulgaçon pula [[Ampresson|páigina ampressa]], Russell fondou la [[Sociadade de Tratados de la Torre de Bigie de Sion]], sendo qu'esta associaçon religiosa ye hoije coincida cumo ''[[Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados|Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados de Pensilbánia]]''. Staba deste modo formado l percipal [[Pessona jurídica|anstrumiento legal]] de l grupo religioso que posteriormente birieb a quedar coincido por Teçtemunhas de Jeobá, bisando la rializaçon de la sue obra mundial de [[pregaçon|ebangelizaçon]]. Usualmente, al se ampregar la spresson ''Sociadade Torre de Bigie'', pretende-se mencionar esta purmeira Sociadade (''Watch Tower Society''), inda an funcionamiento hoije an die. La diretoria desta Sociadade beio a custituir l que se cumbencionou chamar [[Cuorpo Gobernante de las Teçtemunhas de Jeobá|Cuorpo Gobernante]], ó seia, l grupo d'homes respunsables pulas atibidades mundiales de las Teçtemunhas de Jeobá. Durante muitos anhos, la spresson "la Sociadade", ousada pulas Teçtemunhas, era ua refréncia direta l'este Cuorpo Gobernante <ref>''[[La Sentinela]]'' de 1 de Abril de 1977, páigina 207</ref>. Finalmente, a partir de la década de 70 de l [[Seclo XX]], passou a eisistir ua clara çtinçon antre l Cuorpo Gobernante i las bárias [[Pessona jurídica|sociadades jurídicas]] que las Teçtemunhas usan an to l mundo. Estas [[sociadade]]s ó [[associaçon]]es, ancluindo la mais antiga deilhas, son ancaradas cumo simples anstrumientos legales para las sues atibidades <ref>''[[La Sentinela]]'' de 15 de Janeiro de 2001, páigina 29</ref>. [[Fexeiro:Reunião em Salão do Reino.jpg|thumb|250px|right|Reunion cungregacional nun [[Salon de l Reino]], an Pertual]]Hoije, las Teçtemunhas de Jeobá custituen un grupo mundial de milhones de nembros, agrupados an células locales designadas por [[Strutura local de las Teçtemunhas de Jeobá|Cungregaçones]], ounidas sob ua [[Strutura mundial de las Teçtemunhas de Jeobá|strutura mundial]] que cordena todas las sues atibidades. Apesar de possuíren l que chaman d'ourganizaçon i neilha eisistiren [[Strutura local de las Teçtemunhas de Jeobá#Anciones i Serbos Ministeriales|homes qu'assumen respunsablidades]] locales ó mais abrangentes, las Teçtemunhas nun forman çtinçon antre [[clero]] i [[leigo]]s, tal cumo acunte cun muitas chamaçones religiosas. Ls sous respunsables nun possuen [[títalos]] [[Honra|honoríficos]], nun usan bestimenta ó [[simblo]]s [[çtintibo]]s, nun se les ampone l [[celibato]], nun son assalariados i spera-se que séian ls purmeiros a dar l'eisemplo de buona cunduta i [[moral]] als restantes nembros de la cungregaçon. Preocupan-se tamien an dibulgar ls sous ensinos por publicáren milhares de milhones de páiginas d'anformaçon an [http://www.jw.org/ bárias centenas de lénguas], sin squecer ls que ténen [[Deficiéncia|necidades speciales]], tal cumo ls [[Cultura xorda|xordos]] ó [[ciego]]s. Als antressados oufrecen [[L Que la Bíblia Rialmente Ensina?|studos domiciliares i gratuitos de la Bíblia]] tentando depuis trazé -los até als sous centros de reunion, coincidos por [[Salon de l Reino|Salones de l Reino]]. Las sues [[Strutura mundial de las Teçtemunhas de Jeobá|reuniones i cungressos]], bien cumo la rializaçon de cerimónias cumo casamientos i funerales, son siempre rializadas gratuitamente i nunca fázen [[coleta]]s, nin se cobran [[dízimo]]s. Aceitan cuntribuiçones boluntárias i anónimas pa l financiamiento de la sue obra i de ls sous locales de reunion. Manténen inda stensos [[Scuolas de las Teçtemunhas de Jeobá|programas d'educaçon]] i de [[Serbiço boluntário de las Teçtemunhas de Jeobá|serbiço boluntário]] an bárias frentes. [[Fexeiro:KZ Mauthausen Mahntafel ZJ.jpeg|260px|left|thumb|Piedra Memorial als [[Triángulos roixos]] que sofrírun terror ne l campo de [[Mauthausen]], [[Áustria]]]] {{Artigo percipal|[[Neutralidade de las Teçtemunhas de Jeobá]]}} {{Artigo percipal|[[Triángulo roixo]]}} Las Teçtemunhas de Jeobá cuntinan a spurmentar un cuntino oumiento antre las sues fileiras. Apesar de duramente [[Oposiçon a las Teçtemunhas de Jeobá|perseguidas i proscritas an muitos paízes]], sendo albo de [[Posiçones cuntrobersas de las Teçtemunhas de Jeobá|críticas i bárias cuntrobérsias]] debido a la sue singular anterpretaçon de la Bíblia i apego antrasigente a las sues [[Doutrinas de las Teçtemunhas de Jeobá|doutrinas]] que, na sue maioria, difírende la [[teologie]] de la [[crestiandade]], reijeitando assi qualquiera ambolbimiento ne l [[ecumenismo]], mantendo ua strita [[Neutralidade de las Teçtemunhas de Jeobá|neutralidade política i melitar]]. Defendendo ua [[Normas morales de las Teçtemunhas de Jeobá|cunduta moral bastante rígida]], mostran un zelo notable, qu'alguns cunsidírun [[proselitismo]] agressibo, ne l que chaman "obra de pregaçon de las Buonas Nuobas de l Reino". Este serbiço rializado boluntariamente çtingue -las i torna -las coincidas mundialmente, sendo habitual obserbá -las nas sues regulares bisitas a las casas de ls sous bezinos i ne l cuntato direto cul público onde quier qu'haba pessonas. == L sou nome çtintibo == Esta quemunidade religiosa era coincida einicialmente cumo [[Studantes de la Bíblia]]. Ls sous nembros fúrun tamien chamados, an sentido peijoratibo, de "russellitas", "rutherfordistas", "auroristas de l milénio" i "antiinfernistas". An [[1931]], antendírun que deberian fazer ua çtinçon antre la maioria de ls nembros que éran leales a la Diretoria de la [[Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados]] i ciertos grupos dissidentes que tamien se antitulában Studantes de la Bíblia. Para alhá desso, cunsiderórun que la palabra Studantes de la Bíblia era demasiado bago para serbir cumo designaçon çtintiba. Assi, ne l demingo, [[26 de Júlio]] de 1931, ne l culminar de l Cungresso rializado an [[Columbus (Ohio)|Columbus]], [[Ohio]], ne ls [[Stados Ounidos de la América]], ls presentes adotórun unanimemente ua resoluçon antitulada "Un Nuobo Nome" <ref>Publicada oureginalmente an anglés na rebista ''[[La Sentinela]]'' de 15 de sietembre de 1931, páiginas 178 i 179. Reproduzida parcialmente an pertués ne l ''[[Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de 1976, nas páiginas 149 i 150, i ne l libro ''[[Teçtemunhas de Jeobá - Proclamadores de l Reino de Dius]]'', páiginas 155 i 156</ref>, apersentada por [[Joseph Franklin Rutherford|Joseph Rutherford]], l segundo pursidente de la Sociadade Torre de Bigie. Neilha fui proposto l nome çcritibo i çtintibo de '''"Teçtemunhas de Jeobá"'''. Para legitimar la scolha de l nome usórun l testo bíblico de Isaías 43:10 que, cunforme la [[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas]] ('''[http://www.watchtower.ourg/t/biblia/andex.htn NM]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'''), publicada pulas Teçtemunhas de Jeobá cerca de binte anhos mais tarde, diç: :''"Bós sódes las minhas teçtemunhas", ye la pronunciaçon de Jeobá, "si, miu serbo la quien scolhi, para que saibales i téngades fé an mi, i para qu'antendales que you sou l Mesmo. Antes de mi nun fui formado nanhun Dius i depuis de mi cuntinou la nó haber nanhun."'' Alguas bezes, las sues publicaçones usan la spresson "Teçtemunhas crestianas de Jeobá", cumo forma de reforçar la sue crença an [[Jasus Cristo]] cumo l [[Filho de Dius]] i [[Jasus|Salbador]] de l'houmanidade i nun solo an Jeobá Dius, sou Pai. Tamien afirman que fázen parte dua "grande nubre de teçtemunhas" pré-crestianas de Jeobá. (Hebreus 11 la 12:1) Argumentan que l própio Jasus Cristo ye chamado de "teçtemunha fiel i berdadeira". (Rebelaçon ó Apocalipse 3:14) [[Fexeiro:YHWH.svg|270px|thumb|'''[[Tetragrama YHBH]]''', cumposto de las letras hebraicas י (yod) ה (heh) ו (bab) ה (heh).]] Afirman que, zde l'ampeço, tenerá eisistido solo ua [[religion]] berdadeira, custituída por aqueles que la Bíblia menciona cumo fazendo la bontade de Jeobá, i que todas las outras formas d'adoraçon puoden ser anglobadas nun ampério mundial de religion falsa<ref>[http://www.watchtower.ourg/t/kn37/article_01.htn Watchtower.ourg - L que ye la religion falsa?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Cunsidírun qu'ua de las caraterísticas percípais que fázen cun que qualquiera grupo religioso, seia el crestiano ó nó, seia ancluído ne l cunjunto de la religion falsa ye l çprezar ó simplesmente nun reconhecer i dibulgar l [[Nome de Dius]], cunforme apersentado na Bíblia pul [[Tetragrama YHBH]], i pronunciado cunsuante la forma mais popular na léngua de cada paíç. Las Teçtemunhas de Jeobá ténen proua an dibulgar l Nome de Dius, preferindo an pertués la forma Jeobá. Apesar de nun cunsideráren ancorreto l'uso de [[Jabé]] ó Iabé, prefírenla forma [[Jeobá]] (an pertués) por ser l'uso mais quemun an grande númaro de las traduçones bíblicas modernas bien cumo an outras obras seculares i na cumbersaçon diária. Apesar d'alguas pessonas, i até mesmo l'amprensa ó detreminadas obras literárias, designáren las Teçtemunhas de Jeobá por "jeobistas" ó "jeobás", eilhas reijeitan estes tenermos cunsidrando - los peijoratibos i mesmo oufensibos cuntra l Dius qu'adoran, bisto que cunsidírun que l Nome Sagrado debe ser tratado cun respeito i reberéncia. == Fundamentaçon de las sues doutrinas == {{Artigo percipal|[[Doutrinas de las Teçtemunhas de Jeobá]]}} [[Imaige:TNMDibersas.jpg|thumb|300px|left|Bárias eidiçones de la Traduçon de l Nuobo Mundo, ancluindo la berson Anterlinear an Griego/Anglés]] La única outoridade reconhecida pulas Teçtemunhas de Jeobá an tenermos teológicos ye la [[Bíblia]]. Usan frequentemente la '''[http://www.watchtower.ourg/languages/pertuese/biblia/andex.htn NM]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''' - ''[[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas]]'', publicada pula ''Sociadade Torre de Bigie'', ambora usen dibersas outras [[traduçones de la Bíblia]], cunforme puode ser bisto por ua análeze de las sues publicaçones. Para alhá desso, muitas Teçtemunhas inda nun possuen aqueilha berson ne l sou lhéngua, recorrendo assi a las bersones mais populares çponibles ne l paíç onde moran. La anterpretaçon de l testo bíblico ye feita segundo l'antendimiento aprobado pul ''[[Cuorpo Gobernante de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' i publicado pula ''[[Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados]]''. Cunfian ne l sou ''Cuorpo Gobernante'' cumo "puorta-boç" de Jeobá Dius, para fornecer ensino i antendimiento bíblico ne l tiempo apropiado. Este ''Cuorpo Gobernante'' ye cumposto d'anciones, procedentes de bários paízes, i usa cumo base la sede mundial de las Teçtemunhas de Jeobá. Afirman qu'este uorgon central d'homes mais sperientes stá sob la liderança de [[Jasus Cristo]], promobendo i cordenando l'obra de las Teçtemunhas de Jeobá an mais de cen mil cungregaçones ne ls 239 paízes onde se ancontran. Ne l'antanto, nin ls nembros de l ''[[Cuorpo Gobernante]]'' nin qualquiera outra Teçtemunha de Jeobá afirman ser anspirados por Dius, al cuntrário de l que crénen tener acuntecido culs [[Bíblia|scritores bíblicos]] cuja scrita tenerá sido guiada pul [[Sprito Santo]]. Assi, las sues publicaçones puoden i son sujeitas l'alteraçones la nible doutrinal, talbeç quando un studo mais detalhado de detreminado assunto cunduç a un ajuste de pensamiento. == Dibulgaçon de las sues doutrinas == {{Males anformaçones|[[Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados#Meios de difuson de la mensaige bíblica|Meios de difuson de la mensaige bíblica]]}} [[Fexeiro:Casaemcasa.jpg|thumb|250px|right|Trabalho de [[ebangelizaçon]] cuntatando las pessonas [[Pregaçon#De Casa an Casa|de casa an casa]]]] Las Teçtemunhas de Jeobá percuran empenhar-se na dibulgaçon mundial de las sues crenças atrabeç de bários meios i, an special, atrabeç de la páigina ampressa. Nas sues [[Strutura mundial de las Teçtemunhas de Jeobá#Assembleias i Cungressos|cumbençones anuales]], son apersentados a la quemunidade nuobos libros, brochuras i outros artigos para dibulgaçon doutrinária. Apesar de stáren presentes na Anternet, atualmente nun possuen quaisquer eimissones de TB ó Rádio. Ne l'antanto, fúrun pioneiras ne l'uso de l [[Fotodrama de la Criaçon|cinema sincronizado cun sonido]] i faziran basto uso d'Eimissoras de rádio ne l passado, percipalmente na década de 30 i 40 de l [[Seclo XX]], quando chegórun a montar las maiores redes radiofónicas de la época.<ref>Ber comentairo ne l libro ''L Paraíso Restablecido Para la Houmanidade — Pula Teocracie!'', publicado an 1974, páigina 293</ref> Hoije possuen un de ls maiores [[gráfica|parques gráficos]] de l mundo, cun capacidade para amprimir centenas de milhones d'eisemplares de publicaçones la cada anho, sendo qu'alguas de las sues eidiçones stan antre las mais çtribuídas mundialmente. Solo ne ls redadeiros 30 anhos de l [[Seclo XX]], amprimiran-se mais de binte mil milhones (binte bilhones) de libros, folhetos, brochuras i rebistas.<ref>''[[Çpertai!]]'' de 22 de Dezembre de 2000, páigina 5</ref> Ls títalos publicados son traduzidos andibidualmente an dezenas ó mesmo centenas d'lhénguas i apersentados an bersones defrentes, tal cumo eidiçones cun carateres de grandes dimensones ó an [[braille]] pa ls que possuen deficiéncias bisuales, DBD's cun [[léngua de sinales]], grabaçones áudio [[cassete]] i [[mp3]] antre outros. Zde [[1926]], la [[Sociadade Torre de Bigie]], publicou mais de 208 milhones d'eisemplares de dibersas [[Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados#Ua Sociadade çtribuidora de la Bíblia|bersones de la Bíblia]], an 150 lénguas. Para alhá de la [[Bíblia]], sue mensaige ye apersentada al público, percipalmente atrabeç de dues rebistas: * ''[[La Sentinela|La Sentinela - Anunciando l Reino de Jeobá]]'' * ''[[Çpertai!]]'' ''[[La Sentinela]]'', sendo la percipal rebista para studo bíblico als nembros de la fé, ten ua média de 61,65 milhones de rebistas ampressas quinzenalmente, dando-le la maior circulaçon de qualquiera rebista religiosa de l mundo. Ye publicada an 303 lénguas. Todas las eidiçones son traduzidas i ampressas para la liberaçon simultánea. Outra rebista, la ''[[Çpertai!]]'', Publicada an 117 lénguas, ye d'antresse giral cumo ua rebista de noticias, cun un cunho religioso i ten ua média de 60,24 milhones de rebistas ampressas mensalmente. Todas sues eidiçones tamien son traduzidas i ampressas para la liberaçon [[Traduçon simultánea|simultánea]]. Las Teçtemunhas de Jeobá usan stensibamente l programa de ''studo bíblico domiciliar'' baseado an un libro didático ''[[L Que la Bíblia Rialmente Ensina?]]''. Al longo de 194 páiginas, l libro aborda nun stilo simples i muito direto dibersos assuntos religiosos ne ls quales se apersentan las doutrinas defendidas pulas Teçtemunhas de Jeobá. Males de 240 milhones d'eisemplares fúrun porduzidos an 275 lénguas zde que l libro fui lançado an [[2014]]. Para alhá desso, ''La Sociadade Torre de Bigie'' ten porduzido [[anciclopédia]]s bíblicas cumo l [[Studo Perspicaç de las Scrituras]], i outras [[Cuncordáncia bíblica|cuncordáncias]] i guias de studo cun perfundidade d'ambestigaçon subre temas specíficos Bíblia. Lançan inda [[documentário]]s i [[filme]]s subre dibersos temas, discos cun temas solo musicales ó cantados, [[CD-ROM]]'s cula [[Bíblia]] i l cuntenido eiletrónico de la maioria de las sues publicaçones de ls redadeiros 35 anhos. Até [[sietembre]] de [[2016]], l númaro total de lénguas an que las publicaçones de las Teçtemunhas de Jeobá éran eiditadas alcançaba ls 880 lhénguas. == Anternet == Las Teçtemunhas de Jeobá manténen l [http://www.watchtower.ourg/t/andex.html www.jw.org]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} cumo percipal web site oufecial . A partir de [[janeiro]] de [[2015]], este site anclui anformaçon educatiba publicado an 780 [[lénguas]], cumo l [[pertués]], [[Anglés]], [[chinés]], [[francés]], [[spanhol]], [[assírio]], [[bengali]], i [[Twi]], bien cumo bídeos an [[Léngua de Sinales Americana]], [[Léngua Brasileira de Sinales]], [[Léngua de Sinales Colombiana]], [[Léngua de Sinales Japonesa]], [[Léngua Gestual Dinamarquesa]] antre outras. Antre outras anformaçones úteles, l site çponibliza ls endereços postales de 89 [[filial]]es an to l mundo, onde las pessonas puoden obtener mais anformaçones ó solicitar l'assisténcia pessonal de las Teçtemunhas an sue region. Downloads de áudio de las publicaçones stan çponibles an outro web site oufecial, l [http://www.jw.ourg/ www.Jw.ourg]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, i ambos ls sites ténen un link pa l site, [http://www.jw-media.ourg/ www.jw-medie.ourg]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, que specialmente fui criado cumo un recurso on-line para la [[média]]. ''La Sociadade Torre de Bigie'' porduziu 21 [[documentário]]s an bídeos subre ua bariedade de temas stóricos i bíblicos, an 770 lénguas. La Bíblia cumpleta stá çponible ne l formato MP3 an pertués i an un grande numero d'outras lénguas. Para alhá desso, outros libros, brochuras, i artigos atuales de las rebistas ''[[La Sentinela]]'' i ''[[Çpertai!]]'' stan çponibles ne ls formatos MP3 ó disco cumpato. Ne l'ampeço de la década de [[1980]], ua eiquipe de boluntários de bários paízes zambolbírun l [[MEPS]] ó [[Sistema eiletrónico de fotocumposiçon multilíngüe]], qu'atualmente ten capacidade de traduzir matérias an 741 lhénguas, outelizando 36 [[alfabeto]]s i [[cunjunto de carateres]]. Atualmente 3500 [[boluntário]]s ajudan cula traduçon an to l mundo. == Modo de bida == {{Ber artigo percipal|[[Normas morales de las Teçtemunhas de Jeobá]]}} Las Teçtemunhas de Jeobá ancórun la sue [[religion]] cumo un modo de bida, sendo que todos ls outros antresses, ancluindo l [[amprego]] i la [[família]], giran an torno de l'adoraçon sclusiba que prestan la [[Jeobá]], l sou Dius. Assi, nun amportan l que façan, ancluindo la seleçon de diberson ó de [[bestuário]], de [[carreira]] na [[scuola]] ó na [[porfisson]] ó mesmo la scolha de [[cónjuge]], l cumportamiento i anteraçon cula [[quemunidade]], ne ls [[negócios]] ó an [[lazer]], todo esso ye anfluenciado pula decison que tomórun de dedicar la sue bida ancondicionalmente la Jeobá. La Bíblia ye ancarada cumo un [[manual]] d'aplicaçon prática i oubrigatória an todos ls campos de la bida. Pretenden aplicar seriamente la seguinte anjunçon bíblica: * 1 Coríntios 10:31 :''"Antoce, quier comais, quier bebales, quier façales qualquier outra cousa, fazei todas las cousas para la glória de Dius."'' ([[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas|NM]]) Afirmado-se crestianas, obserban l'eisemplo de Jasus percurando eimitá -lo, cunforme la seguinte anstruçon: * 1 Pedro 2:21 :''"Fostes chamados para este proceder, porque até mesmo Cristo sofreu por bós, deixando-bos un modelo para seguirdes de perto ls sous passos."'' ([[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas|NM]]) [[Imaige:SupZonaPertual2007.jpg|thumb|800px|left|Na Bisita Zonal, reunidas ne l [[Stádio Nacional de l Jamor]], [[Lisboua]], [[Pertual]], an 5 de Maio de [[2007]], cun mais de 41.000 presentes na assisténcia]] Todas las Teçtemunhas de Jeobá son ancentibadas la séren diligentes studantes de la Bíblia i de las publicaçones qu'afirman basear-se neilha, bien cumo a apersentar un eilebado grau de [[cumpromisso]] cula sue [[religion]]. Crénen que todas eilhas, séian homes ó mulhieres, son [[ministério|menistros]] de Dius, ourdenados ne l die de l sou [[batismo]] pessonal por [[eimerson]] cumpleta an auga. Este passo nun ye permitido la [[criança]]s ancapazes de tomar decisones, nin ye ampuosto l'adultos. Usualmente, alguien que se reúne culas Teçtemunhas necessita de bários meses, ó mesmo anhos, para ser aprobada pa l batismo i solo depuis de spressar cumbitamente l sou deseio de se tornar ua Teçtemunha de Jeobá. Para alhá de l sou studo pessonal de la Bíblia, spera-se qu'assistan la reuniones cungregacionales, usualmente dues bezes por sumana, an locales coincidos por [[Salon de l Reino|Salones de l Reino]] ó an casas particulares, para anstruçon coletiba i encorajamiento mútuo. Outras reuniones de maiores dimensones ocorren, usualmente, trés bezes por anho, an [[Salon de l Reino#Salones de Assembleias|Salones de Assembleias]] mantidos por eilhas ó an anstalaçones públicas alugadas, cumo [[stádio|estádios çportibos]] ó [[auditório]]s municipais. Todas las Teçtemunhas, alistadas ne ls sous relatórios anuais<ref>[http://www.jw-media.ourg/people/statistics.htmJW-medie - Statísticas anuales]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, son tamien publicadores atibos de la mensaige que cunsidírun urgente trasmitir. Partecípan regularmente an atibidades [[formal|formais]] ourganizadas localmente para cuntatar ls bezinos mas tamien aprobeitan ocasiones anformais para falar cun coincidos ó simplesmente cun aqueles cun quien se cruzan al longo de l die. == Serbício boluntário de las Teçtemunhas de Jeobá == {{Ber artigo percipal|[[Serbício boluntário de las Teçtemunhas de Jeobá]]}} Las Teçtemunhas de Jeobá ancontran-se antre las ourganizaçones qu'usan amplamente l [[serbiço boluntário]] i, pertencendo a ua religion que se afirma crestiana, ancórun l [[amor]] al próssimo cumo un sinal eidantificador de l [[crestianismo]] genuíno. Todos ls sous nembros son boluntários, usando las sues hablidades, tiempo, sforço i recursos financeiros an porjetos specíficos promobidos pula ourganizaçon la que pertencen. Tamien se ressalta l [[trabalho boluntário]] rializado culs [[Pessona xorda|xordos]]. An bários paízes, boluntários Teçtemunhas de Jeobá ajudan milhares de xordos, zde la [[alfabetizaçon]] na sue purmeira léngua, cumo la [[LIBRAS]] ne l Brasil i la [[LGP]] an Pertual, passando pul [[lhéngua]] scrito de sue region, quando se aplica. Traduzen i çtribuen Bíblias i outros libros para DBDs an bídeos an mais de 39 lénguas de sinais<ref>[http://watchtower.ourg/i/sign.htn Publicaçones an ][[bídeo]]s [[DBDs]] para xordos an mais de 30 Lénguas de sinales{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> para çtribuiçon gratuita als xordos. Para alhá desso, ten-se dado atençon special l'estes, oufrecendo sou trabalho boluntário cumo [[anterpretaçon pa ls xordos|antérpretes an léngua de sinales]], acumpanhando ls xordos an [[scuolas]], [[médicos]], [[adbogados]], antrebista de [[amprego]], etc. Eilhas ténen oufrecido tamien als [[familia]]res i até mesmo [[colega]]s de [[trabalho]] de ls xordos l'oportunidade de coincírenla [[léngua de sinales]], i para esso usan [[DBD]]s bisuales ó outra publicaçon porduzida pulas própias Teçtemunhas cul oubjetibo de facilitar l daprendizado i la [[ancluson social]] i spiritual de ls xordos a la sues famílias i a las sues quemunidades. Outra forma de serbiço boluntário prestado pulas Teçtemunhas de Jeobá ye la [[ajuda houmanitária]]. Nessas ocasiones las Teçtemunhas nun restringiran l'ajuda houmanitária la solo sous cuncrentes. Zde la [[Segunda Guerra Mundial]], las Teçtemunhas de Jeobá ténen ourganizado [[ajuda houmanitária]] de socorro als sous armanos crestianos i outras pessonas que sofren eifeitos de la [[guerra]], [[zastres naturales]] ó outras [[calamidade]]s. La sue speriéncia na ourganizaçon dun grande númaro de boluntários qu'atuan an [[Custruçon|porjetos de custruçones]] de [[Salon de l Reino|Salones de l Reino]] i an sous cungressos anuales, cuntribuen pa l sou sucesso neste respeito. Muitas bezes eilhas son la purmeira agéncia de [[Socorro urgente]] a aparecer an cena. == Cunceito subre outras religiones == Las Teçtemunhas de Jeobá crénen praticar la religion berdadeira (ó seia, l primitibo [[Crestianismo]]), i por fazer esso, seran salbas cumo grupo, l que nun senefica que to Teçtemunha andibidual seia salba. Ensinan que, para alguien poder ser salbo, la pessona ten d'obtener coincimiento subre la bontade de Dius (Jon 17:3), cunforme spressa na Bíblia, i pór an prática aqueilho que daprende, mantendo la sue [[antegridade]] até l fin (Mateus 24:13). Yá por muitos anhos, las sues publicaçones ténen spresso l'oupinion que todas las outras religiones son falsas, particularmente las religiones de la [[crestiandade]], ó seia aqueilhas que professan ser crestianas. La todas las [[religiones]] acusan de [[eimoralidade|permissibidade moral]], ambolbimiento na [[política]] i ne ls [[cunflito]]s [[mundo|mundiales]], dibulgaçon d'ensinos que cunsidírun [[pagon]]s i antibíblicos, ostentaçon material, cunduta amprópia ó çtaque pessonal de ls sous líderes i que, por essas rezones, todas eilhas seran çtruídas. Crénen qu'esso acunterá a las manos de ls [[gobierno]]s políticos de l mundo qu'aboliron la religion i que, sin se apercebíren, solo staran a fazer l julgamiento de Dius. Ambora séian criticadas por séren antolerantes culas outras religiones, eilhas respeitan las defrenças d'oupinion i nun percuran ampor las sues crenças. Critican las ourganizaçones religiosas nas sues [[doutrina]]s i práticas que cunsidírun biblicamente erradas, mas nunca la [[fé]] andibidual i la sinceridade de ls sous crentes. Subre este assunto, la rebista ''[[Çpertai!]]'' afirmou: :''"Sentimos antresse bondoso i amoroso pulas pessonas de todas las religiones, mas quando las crenças i práticas religiosas deilhas son falsas i merecen la zaprobaçon de Dius, trazer esto a l'atençon deilhas, por spor la falsidade, senefica mostrar amor l'eilhas. Jasus mostrou claramente l'erro de las práticas religiosas de ls scribas i fariseus de sous dies, dizendo que la religion deilhes era bana."'' <ref>''[[Çpertai!]]'' de 8 de Júlio de 1988, páigina 28</ref> == Oposiçon a las Teçtemunhas de Jeobá == [[Fexeiro:Conscientious Objector memorial, Tavistock Sq Gardens.jpg|150px|left|thumb|Piedra An Mimória de ls [[Oubjetores de cuncéncia]] - [[15 de maio|15/05]]/[[1994]]]] {{Ber artigo percipal|[[Oposiçon a las Teçtemunhas de Jeobá]]}} Durante l [[Seclo XX]] i [[Seclo XXI|XXI]], las Teçtemunhas de Jeobá son cunsidradas cumo un de ls grupos religiosos mais perseguidos por todas las bertentes de l poder, seia religioso, seia político. Para alhá d'esta afirmaçon ser bárias bezes mencionada nas sues publicaçones <ref>Ua de las mais recentes rebistas ''[[La Sentinela]]'', de 15 de Márcio de 2007, páigina 24, menciona la perseguiçon mobida cuntra las Teçtemunhas na Ouropa Oucidental, an particular na [[Almanha]], [[Eitália]], [[Spanha]] i [[Pertual]], nas repúblicas i bloco de paízes anteriormente liderados pula s-[[URSS]], specialmente la [[Polónia]], [[Moldábia]], [[Geórgie]] i [[República Checa]], bien cumo bários [[paíç|paíze]]s [[África|africanos]] ls, nomeadamente an [[Angola]], [[Etiópia]], [[Malaui|Malawi]], [[Moçambique]], i [[Zámbia]]</ref>, outras fuontes tamien se refírenla esta oposiçon. Subre esto, l'eiditor de la [[:en:United Church Obserber]], que se assume cumo ua de las mais antigas i respeitadas rebistas religiosas de l [[Canadá]] <ref>[http://www.ucobserber.ourg/about.shtml Site de la United Church Obserber (citaçon de Abril de 2007)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, screbiu: :''"Nun ye siempre que ls repersentantes de la religion ourganizada se erguen a fabor de las Teçtemunhas de Jeobá. Ne l'antanto, son un grupo corajoso i, probablemiente, aguentórun mais perseguiçon por menos oufensas de l que qualquier outro grupo religioso de l mundo. [...] L registo stórico de las Teçtemunhas na Alemania nazi fui un de ls mais corajosos de l mundo. Nun oubimos falar muito subre l modo an que faziran face la [[Hitler]]. [...] Nanhue outra ourganizaçon religiosa permaneciu tan firme i sofreu tanto an proporçon al sou tamanho."'' '''La oposiçon''' l'este grupo religioso, spalhado puls bários cuntinentes, inda permanece biba an quaije trés dezenas de paízes <ref>Rebista ''[[La Sentinela]]'' de 1 de Outubre de 2003, páigina 13 i ''[[Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de 2007, páiginas 38 i 39</ref>, onde las sues atibidades stan banidas oufecialmente i bários de ls sous nembros stan encarcerados. Segundo las Teçtemunhas, la perseguiçon mobida cuntra eilhas, mesmo an paízes cunsidrados democráticos, ten tomado muitas formas çtintas, zde la [[antoleráncia]] na família, na scuola, ne l'amprego i na sociadade an giral. == Posiçones cuntrobersas de las Teçtemunhas de Jeobá == [[Fexeiro:Bloedafname Sanquin.jpg|thumb|right|La posiçon religiosa de las Teçtemunhas de Jeobá an relaçon al uso de sangue ye ua de las mais cuntrobersas i criticadas al longo de ls anhos]] {{percipal|Alternatibas médicas al sangue}} {{Ber artigo percipal|[[Posiçones cuntrobersas de las Teçtemunhas de Jeobá]]}} Al longo de la sue stória, las sues [[crença]]s, [[doutrina]]s i práticas religiosas ténen sido, amiúde, albo d'alguas [[cuntrobérsia]]s. Specialmente bisadas ténen sido las sues doutrinas subre la binda eiminente dun [[Armagedon]] [[Mundo|mundial]], l sou trabalho antenso de [[proselitismo]], la sue [[Neutralidade de las Teçtemunhas de Jeobá|neutralidade]] i çtanciamiento quanto la [[tradiçones]] [[secular]]s ó assuntos [[política|políticos]], la prática de la [[Normas morales de las Teçtemunhas de Jeobá#Zassociaçon i Dissociaçon|scomunhon ó zassociaçon de nembros]], la [[Teçtemunhas de Jeobá i la queston de l sangue|reijeiçon de l'uso de sangue]] na alimentaçon i na [[Alternatibas médicas al sangue|medicina]], antre outras temáticas. Muitos médicos ténen reconhecido, que la posiçon cuntrária a la trasfuson de [[hemocumponente]]s por parte de las Teçtemunhas de Jeobá, ancentibou la pesquisa de [[Alternatibas médicas al sangue|tratamientos alternatibos]], permitindo efetuar [[cirurgie]]s cumplexas sin la necidade de l'uso de sangue total i hemoterapia, técnicas que benefician tanto las Teçtemunhas cumo outros [[paciente]]s. Ua parte de la [[Medicina|quemunidade médica]], porén, cuntina crítica an relaçon l'opçon religiosa, recusando-se a dar tratamiento ó submetener la cirurgies la menos que seia permitida la [[trasfuson sanguínea]]. Esto oubriga estes pacientes a buscar tratamiento an outros spitales ó buscar un médico çpuosto a outelizar las dibersas [[Tratamientos alternatibos a la trasfuson de sangue|técnicas çponibles para se eibitar trasfusones]]. == Statísticas mundiales == [[Fexeiro:SalãoAssembleias.jpg|thumb|300px|left|Aspeto anterior de l'auditório percipal de l Salon de Assembleias de Carnaxide, an Pertual - Abril de 2007]] Las statísticas recolhidas durante l que las Teçtemunhas designan por '''Relatório Mundial de l Anho de Serbiço''' ', ó seia, nun período de duoze meses de sietembre la Agosto, fúrun publicadas ne l ''[[Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de [[2011]]. Este relatório, cun dados atuales i de ls anhos anteriores, de cada un de ls paízes onde stan atibas, tamien stá çponible on-line, an anglés, ne l sou ''web site'' para la quemunicaçon social <ref>[http://www.jw-medie.ourg/people/statistics.htn Statísticas mundiales de l'atibidade de las Teçtemunhas de Jeobá, an anglés]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Segundo l ''Anho de Serbiço'' de 2017 <ref>''[[Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de 2016, páigina 178</ref>, las Teçtemunhas de Jeobá tubírun un auge de '''8.340.847''' [[Strutura local de las Teçtemunhas de Jeobá#Publicadores de Cungregaçon|publicadores]] al redror de l globo, an 240 [[Lhista de paízes|paízes]] ó regiones outónomas, l que custitui l maior númaro de siempre de nembros atibos. Este númaro repersenta un oumiento de 1,8% subre l total de publicadores andicados ne l Anho de Serbiço de 2016. L númaro d'adetos segundo l relatório anual refre-se solo al númaro de publicadores que partecípan regularmente na dibulgaçon de la crença (l qu'anclui publicadores batizados i nun-batizados), nun sendo por esso, cumparable culas [[statística]]s apersentadas por outros grupos religiosos <ref>Cunforme anformaçon apersentada na [http://www.jw-medie.ourg/people/statistics.htn páigina de statísticas de l site oufecial]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Regista-se tamien l númaro de '''10.115.264''' studantes que durante l'anho de serbiço de 2016 rializórun un curso bíblico sumanal. Destes, '''264.535''' tornórun-se nuobos nembros batizados. La mesma fuonte anforma que '''20.085.142''' pessonas stibírun presentes na [[Comemoraçon de la Morte de Cristo]], l que tamien custitui l maior númaro de siempre. Estes nembros atibos de las Teçtemunhas i nuobos studantes ancontran-se çtribuídos por '''119.485''' cungregaçones. == {{Ligaçones sternas}} == * [http://www.jw.org Jehovah’s Witnesses — Official Website (an anglés)] {{ref-section}} [[Catadorie:Cristandade]] [[Catadorie:Teçtemunhas de Jeobá]] [[Catadorie:Chamaçones crestianas]] f8lsy9jlw6eimt8xykc0yj5my494p9z 107578 107577 2026-08-04T10:21:51Z ~2026-42309-25 15429 /* Anternet */ 107578 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} L mobimiento religioso coincido por '''Teçtemunhas de Jeobá''' assume-se cumo ua [[religion]] [[crestiana]] [[Críticas a la doutrina de la Trindade|nun-trinitária]]. Afírman adorar sclusibamente la '''[[Jeobá]]''' i cunsidírun-se seguidores de [[Jasus Cristo]]. Crénen que la sue religion ye la restauraçon de l berdadeiro [[crestianismo]], mas reijeitan la classeficaçon de séren [[fundamentalismo|fundamentalistas]] ne l sentido an que la palabra ye quemumente ousado <ref>Artigo ''"L que ye l fundamentalismo?"'' publicado an ''[[La Sentinela]]'' de 1 de Márcio de 1997, páiginas 4 la 7</ref>. Afirman basear todas las sues práticas i doutrinas ne l cuntenido de la [[Bíblia]] <ref>Seçon ''"Teçtemunhas de Jeobá"'' na páigina 384 de l libro ''Raciocínios a la Base de las Scrituras'', publicado an 1985</ref>. {{Wide image|District Convention of Jehovah's Witnesses in Thessaloniki 2008.jpg|850px}} [[Fexeiro:Watchtower_Bible_%26_Tract_Society_(world_headquarters).jpg|thumb|World headquarters of Teçtemunhas de Jeobá: The ''Watchtower Bible & Tract Society'' in Brooklyn, New York, U.S.A.]] Possúen adetos an 240 paízes i territórios outónomos, ascendendo a mais de '''8,3 milhones i cen mil praticantes''' <ref>''[[Anuairo de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de 2017, páigina 178</ref>, apesar de reuníren un númaro muito superior de simpatizantes. Segundo l ''[[Anuairo de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de [[2017]], '''20.085.142''' pessonas assistírun a la [[Comemoraçon de la Morte de Cristo]] custituindo un númaro bien superior als de ls nembros atibos, ó seia, outros ''' dieç milhones''' de simpatizantes ténen assistido a las sues reuniones i/ó partecipado de sous cursos bíblicos sumanales. Las Teçtemunhas de Jeobá son bien coincidas pula sue regularidade i grande persisténcia na obra de [[ebangelizaçon]] [[Pregaçon#De Casa an Casa|de casa an casa]] i nas rues. Possúen un de ls maiores [[Gráfica|parques gráficos]] de l mundo bisando la [[ampresson]] i [[Publicaçon|çtribuiçon]] de centenas de milhones d'eisemplares de la Bíblia i de publicaçones baseadas neilha. Cumo parte de la sue adoraçon la [[Dius]], assisten sumanalmente la reuniones cungregacionales i la grandes eibentos anuales, onde l studo de la Bíblia custitui la percipal temática. Son inda coincidas por recusáren muitas de las doutrinas centrales de las demais religiones crestianas, pul apego la fuortes balores qu'afirman ser baseados na Bíblia, nomeadamente quanto a la [[Neutralidade de las Teçtemunhas de Jeobá|neutralidade política]] <ref>''[[La Sentinela]]'' de 1 de Júnio de 2003, páigina 13</ref>, a la [[Normas morales de las Teçtemunhas de Jeobá#Imoralidade sexual|moralidade sexual]] <ref>''[[La Sentinela]]'' de 15 de Júnio de 2001, páigina 17</ref>, a la [[Normas morales de las Teçtemunhas de Jeobá#Roubo i fraude|hounestidade]] <ref>''[[La Sentinela]]'' de 1 de Júnio de 2005, páigina 8</ref><ref>''How to Be Ambisible: The Essential Guide to Proteting Your Personal Pribacy, Your Assets, and Your Life'' (Rebised Eidition), de J. J. Luna, publicado an 2004 pula Eiditorial de las Islas, [[EULa]], acunselha ls ampregadores a percurar nembros atibos de ciertos grupos religiosos, mas acrescenta: "Na prática, acabamos por quedar culas Teçtemunhas de Jeobá." Antre ls motibos apersentados, afirma-se qu'eilhas son bien coincidas pula hounestidade i que por esso son "muito requisitadas" an dibersos campos. Na páigina 84 acrescenta-se: "Muitas pessonas que nun son Teçtemunhas telefonan pa ls [[Salon de l Reino|Salones de l Reino]] a la percura de quien percisa d'amprego"</ref> i a la recusa an aceitar [[Trasfuson de sangre|trasfusones de sangre]]<ref>''[[Çpertai!]]'' de 8 de sietembre de 1986, páigina 23</ref>. Alguns las chaman de propagandistas [[crestianos]], dun nuobo [[culto]] crestiano, dua seita crestiana anfluenciada pul [[judaísmo]] ó de fanáticos que reijeitan [[medicina|tratamiento médico]]. Todabie, la [[Sociadade Torre de Bigie|Associaçon Mundial de las Teçtemunhas de Jeobá]] refuta tales afirmaçones. Segundo las Teçtemunhas de Jeobá, nun amporta quanto les custe esso, dízen seguir a la risca ls preceitos [[Bíblia|bíblicos]]. Afirman que nun ambentórun ua nuoba religion, mas solo seguen l que stá escrito na Bíblia, i que nun amporta qual seia la situaçon, eilha cuntén las ourientaçones i ls cunselhos para sues bidas. Afirman que sues crenças, ensinos i atibidades son baseadas neilha, i por esso ancentiban la sue leitura diária<ref>[http://www.watchtower.ourg/t/biblia/andex.htn Bíblia on-line]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Para ajuda al antendimiento bíblico, sues publicaçones son porduzidas i çtribuídas an muitas campanhas [[Scuolas de las Teçtemunhas de Jeobá|missionárias]] al redror de l mundo. == Refréncias == {{reflist}} == Stória i atibidades básicas == [[Fexeiro:Russell_Charles_Taze_1911.jpg|left|120px|thumb|[[Charles Taze Russell]] (1852–1916)]] Las Teçtemunhas de Jeobá ampeçórun sues atibidades ne ls tiempos modernos por meio de [[Charles Taze Russell]], a partir de la década de 70 de l [[Seclo XIX]]. Russell i alguns amigos formórun un pequeinho grupo de studo nun setário de la Bíblia, an Allegheny (hoije antegrada na cidade de [[Pittsburgo]], [[Pensilbánia]]), ne ls [[Stados Ounidos de la América]]. Cun l fin de publicar las sues eideias subre l que cunsidraba ser la berdade bíblica an cuntreste cun erros doutrinales qu'atribuía l'outras chamaçones religiosas, Russell ampeçou a publicar ''[[La Sentinela]]'', que se assume cumo la mais çtribuída rebista religiosa de l mundo <ref>''[[La Sentinela]]'' de 1 de Febreiro de 2005, páigina 32</ref>, bien cumo la mais traduzida rebista de qualquiera género <ref>''[[Çpertai!]]'' de 8 de Márcio de 1985, páigina 11</ref>. Las pessonas que recebian la rebista ampeçórun a reunir-se an grupos para studo de la Bíblia. Assi, acabórun por tornar-se coincidos por [[Studantes de la Bíblia]] ó, quando ''La Sentinela'' ampeçou a ser traduzida an outras lénguas, ''Studantes Anternacionales de la Bíblia'' <ref>''[[Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá]] de 1976'', páigina 45</ref>. Oureginalmente, l'ampresson de ''La Sentinela'' i tratados religiosos era feita quaije qu'anteiramente por firmas comerciales. Mas, bisando ua maior dibulgaçon pula [[Ampresson|páigina ampressa]], Russell fondou la [[Sociadade de Tratados de la Torre de Bigie de Sion]], sendo qu'esta associaçon religiosa ye hoije coincida cumo ''[[Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados|Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados de Pensilbánia]]''. Staba deste modo formado l percipal [[Pessona jurídica|anstrumiento legal]] de l grupo religioso que posteriormente birieb a quedar coincido por Teçtemunhas de Jeobá, bisando la rializaçon de la sue obra mundial de [[pregaçon|ebangelizaçon]]. Usualmente, al se ampregar la spresson ''Sociadade Torre de Bigie'', pretende-se mencionar esta purmeira Sociadade (''Watch Tower Society''), inda an funcionamiento hoije an die. La diretoria desta Sociadade beio a custituir l que se cumbencionou chamar [[Cuorpo Gobernante de las Teçtemunhas de Jeobá|Cuorpo Gobernante]], ó seia, l grupo d'homes respunsables pulas atibidades mundiales de las Teçtemunhas de Jeobá. Durante muitos anhos, la spresson "la Sociadade", ousada pulas Teçtemunhas, era ua refréncia direta l'este Cuorpo Gobernante <ref>''[[La Sentinela]]'' de 1 de Abril de 1977, páigina 207</ref>. Finalmente, a partir de la década de 70 de l [[Seclo XX]], passou a eisistir ua clara çtinçon antre l Cuorpo Gobernante i las bárias [[Pessona jurídica|sociadades jurídicas]] que las Teçtemunhas usan an to l mundo. Estas [[sociadade]]s ó [[associaçon]]es, ancluindo la mais antiga deilhas, son ancaradas cumo simples anstrumientos legales para las sues atibidades <ref>''[[La Sentinela]]'' de 15 de Janeiro de 2001, páigina 29</ref>. [[Fexeiro:Reunião em Salão do Reino.jpg|thumb|250px|right|Reunion cungregacional nun [[Salon de l Reino]], an Pertual]]Hoije, las Teçtemunhas de Jeobá custituen un grupo mundial de milhones de nembros, agrupados an células locales designadas por [[Strutura local de las Teçtemunhas de Jeobá|Cungregaçones]], ounidas sob ua [[Strutura mundial de las Teçtemunhas de Jeobá|strutura mundial]] que cordena todas las sues atibidades. Apesar de possuíren l que chaman d'ourganizaçon i neilha eisistiren [[Strutura local de las Teçtemunhas de Jeobá#Anciones i Serbos Ministeriales|homes qu'assumen respunsablidades]] locales ó mais abrangentes, las Teçtemunhas nun forman çtinçon antre [[clero]] i [[leigo]]s, tal cumo acunte cun muitas chamaçones religiosas. Ls sous respunsables nun possuen [[títalos]] [[Honra|honoríficos]], nun usan bestimenta ó [[simblo]]s [[çtintibo]]s, nun se les ampone l [[celibato]], nun son assalariados i spera-se que séian ls purmeiros a dar l'eisemplo de buona cunduta i [[moral]] als restantes nembros de la cungregaçon. Preocupan-se tamien an dibulgar ls sous ensinos por publicáren milhares de milhones de páiginas d'anformaçon an [http://www.jw.org/ bárias centenas de lénguas], sin squecer ls que ténen [[Deficiéncia|necidades speciales]], tal cumo ls [[Cultura xorda|xordos]] ó [[ciego]]s. Als antressados oufrecen [[L Que la Bíblia Rialmente Ensina?|studos domiciliares i gratuitos de la Bíblia]] tentando depuis trazé -los até als sous centros de reunion, coincidos por [[Salon de l Reino|Salones de l Reino]]. Las sues [[Strutura mundial de las Teçtemunhas de Jeobá|reuniones i cungressos]], bien cumo la rializaçon de cerimónias cumo casamientos i funerales, son siempre rializadas gratuitamente i nunca fázen [[coleta]]s, nin se cobran [[dízimo]]s. Aceitan cuntribuiçones boluntárias i anónimas pa l financiamiento de la sue obra i de ls sous locales de reunion. Manténen inda stensos [[Scuolas de las Teçtemunhas de Jeobá|programas d'educaçon]] i de [[Serbiço boluntário de las Teçtemunhas de Jeobá|serbiço boluntário]] an bárias frentes. [[Fexeiro:KZ Mauthausen Mahntafel ZJ.jpeg|260px|left|thumb|Piedra Memorial als [[Triángulos roixos]] que sofrírun terror ne l campo de [[Mauthausen]], [[Áustria]]]] {{Artigo percipal|[[Neutralidade de las Teçtemunhas de Jeobá]]}} {{Artigo percipal|[[Triángulo roixo]]}} Las Teçtemunhas de Jeobá cuntinan a spurmentar un cuntino oumiento antre las sues fileiras. Apesar de duramente [[Oposiçon a las Teçtemunhas de Jeobá|perseguidas i proscritas an muitos paízes]], sendo albo de [[Posiçones cuntrobersas de las Teçtemunhas de Jeobá|críticas i bárias cuntrobérsias]] debido a la sue singular anterpretaçon de la Bíblia i apego antrasigente a las sues [[Doutrinas de las Teçtemunhas de Jeobá|doutrinas]] que, na sue maioria, difírende la [[teologie]] de la [[crestiandade]], reijeitando assi qualquiera ambolbimiento ne l [[ecumenismo]], mantendo ua strita [[Neutralidade de las Teçtemunhas de Jeobá|neutralidade política i melitar]]. Defendendo ua [[Normas morales de las Teçtemunhas de Jeobá|cunduta moral bastante rígida]], mostran un zelo notable, qu'alguns cunsidírun [[proselitismo]] agressibo, ne l que chaman "obra de pregaçon de las Buonas Nuobas de l Reino". Este serbiço rializado boluntariamente çtingue -las i torna -las coincidas mundialmente, sendo habitual obserbá -las nas sues regulares bisitas a las casas de ls sous bezinos i ne l cuntato direto cul público onde quier qu'haba pessonas. == L sou nome çtintibo == Esta quemunidade religiosa era coincida einicialmente cumo [[Studantes de la Bíblia]]. Ls sous nembros fúrun tamien chamados, an sentido peijoratibo, de "russellitas", "rutherfordistas", "auroristas de l milénio" i "antiinfernistas". An [[1931]], antendírun que deberian fazer ua çtinçon antre la maioria de ls nembros que éran leales a la Diretoria de la [[Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados]] i ciertos grupos dissidentes que tamien se antitulában Studantes de la Bíblia. Para alhá desso, cunsiderórun que la palabra Studantes de la Bíblia era demasiado bago para serbir cumo designaçon çtintiba. Assi, ne l demingo, [[26 de Júlio]] de 1931, ne l culminar de l Cungresso rializado an [[Columbus (Ohio)|Columbus]], [[Ohio]], ne ls [[Stados Ounidos de la América]], ls presentes adotórun unanimemente ua resoluçon antitulada "Un Nuobo Nome" <ref>Publicada oureginalmente an anglés na rebista ''[[La Sentinela]]'' de 15 de sietembre de 1931, páiginas 178 i 179. Reproduzida parcialmente an pertués ne l ''[[Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de 1976, nas páiginas 149 i 150, i ne l libro ''[[Teçtemunhas de Jeobá - Proclamadores de l Reino de Dius]]'', páiginas 155 i 156</ref>, apersentada por [[Joseph Franklin Rutherford|Joseph Rutherford]], l segundo pursidente de la Sociadade Torre de Bigie. Neilha fui proposto l nome çcritibo i çtintibo de '''"Teçtemunhas de Jeobá"'''. Para legitimar la scolha de l nome usórun l testo bíblico de Isaías 43:10 que, cunforme la [[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas]] ('''[http://www.watchtower.ourg/t/biblia/andex.htn NM]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'''), publicada pulas Teçtemunhas de Jeobá cerca de binte anhos mais tarde, diç: :''"Bós sódes las minhas teçtemunhas", ye la pronunciaçon de Jeobá, "si, miu serbo la quien scolhi, para que saibales i téngades fé an mi, i para qu'antendales que you sou l Mesmo. Antes de mi nun fui formado nanhun Dius i depuis de mi cuntinou la nó haber nanhun."'' Alguas bezes, las sues publicaçones usan la spresson "Teçtemunhas crestianas de Jeobá", cumo forma de reforçar la sue crença an [[Jasus Cristo]] cumo l [[Filho de Dius]] i [[Jasus|Salbador]] de l'houmanidade i nun solo an Jeobá Dius, sou Pai. Tamien afirman que fázen parte dua "grande nubre de teçtemunhas" pré-crestianas de Jeobá. (Hebreus 11 la 12:1) Argumentan que l própio Jasus Cristo ye chamado de "teçtemunha fiel i berdadeira". (Rebelaçon ó Apocalipse 3:14) [[Fexeiro:YHWH.svg|270px|thumb|'''[[Tetragrama YHBH]]''', cumposto de las letras hebraicas י (yod) ה (heh) ו (bab) ה (heh).]] Afirman que, zde l'ampeço, tenerá eisistido solo ua [[religion]] berdadeira, custituída por aqueles que la Bíblia menciona cumo fazendo la bontade de Jeobá, i que todas las outras formas d'adoraçon puoden ser anglobadas nun ampério mundial de religion falsa<ref>[http://www.watchtower.ourg/t/kn37/article_01.htn Watchtower.ourg - L que ye la religion falsa?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Cunsidírun qu'ua de las caraterísticas percípais que fázen cun que qualquiera grupo religioso, seia el crestiano ó nó, seia ancluído ne l cunjunto de la religion falsa ye l çprezar ó simplesmente nun reconhecer i dibulgar l [[Nome de Dius]], cunforme apersentado na Bíblia pul [[Tetragrama YHBH]], i pronunciado cunsuante la forma mais popular na léngua de cada paíç. Las Teçtemunhas de Jeobá ténen proua an dibulgar l Nome de Dius, preferindo an pertués la forma Jeobá. Apesar de nun cunsideráren ancorreto l'uso de [[Jabé]] ó Iabé, prefírenla forma [[Jeobá]] (an pertués) por ser l'uso mais quemun an grande númaro de las traduçones bíblicas modernas bien cumo an outras obras seculares i na cumbersaçon diária. Apesar d'alguas pessonas, i até mesmo l'amprensa ó detreminadas obras literárias, designáren las Teçtemunhas de Jeobá por "jeobistas" ó "jeobás", eilhas reijeitan estes tenermos cunsidrando - los peijoratibos i mesmo oufensibos cuntra l Dius qu'adoran, bisto que cunsidírun que l Nome Sagrado debe ser tratado cun respeito i reberéncia. == Fundamentaçon de las sues doutrinas == {{Artigo percipal|[[Doutrinas de las Teçtemunhas de Jeobá]]}} [[Imaige:TNMDibersas.jpg|thumb|300px|left|Bárias eidiçones de la Traduçon de l Nuobo Mundo, ancluindo la berson Anterlinear an Griego/Anglés]] La única outoridade reconhecida pulas Teçtemunhas de Jeobá an tenermos teológicos ye la [[Bíblia]]. Usan frequentemente la '''[http://www.watchtower.ourg/languages/pertuese/biblia/andex.htn NM]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''' - ''[[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas]]'', publicada pula ''Sociadade Torre de Bigie'', ambora usen dibersas outras [[traduçones de la Bíblia]], cunforme puode ser bisto por ua análeze de las sues publicaçones. Para alhá desso, muitas Teçtemunhas inda nun possuen aqueilha berson ne l sou lhéngua, recorrendo assi a las bersones mais populares çponibles ne l paíç onde moran. La anterpretaçon de l testo bíblico ye feita segundo l'antendimiento aprobado pul ''[[Cuorpo Gobernante de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' i publicado pula ''[[Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados]]''. Cunfian ne l sou ''Cuorpo Gobernante'' cumo "puorta-boç" de Jeobá Dius, para fornecer ensino i antendimiento bíblico ne l tiempo apropiado. Este ''Cuorpo Gobernante'' ye cumposto d'anciones, procedentes de bários paízes, i usa cumo base la sede mundial de las Teçtemunhas de Jeobá. Afirman qu'este uorgon central d'homes mais sperientes stá sob la liderança de [[Jasus Cristo]], promobendo i cordenando l'obra de las Teçtemunhas de Jeobá an mais de cen mil cungregaçones ne ls 239 paízes onde se ancontran. Ne l'antanto, nin ls nembros de l ''[[Cuorpo Gobernante]]'' nin qualquiera outra Teçtemunha de Jeobá afirman ser anspirados por Dius, al cuntrário de l que crénen tener acuntecido culs [[Bíblia|scritores bíblicos]] cuja scrita tenerá sido guiada pul [[Sprito Santo]]. Assi, las sues publicaçones puoden i son sujeitas l'alteraçones la nible doutrinal, talbeç quando un studo mais detalhado de detreminado assunto cunduç a un ajuste de pensamiento. == Dibulgaçon de las sues doutrinas == {{Males anformaçones|[[Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados#Meios de difuson de la mensaige bíblica|Meios de difuson de la mensaige bíblica]]}} [[Fexeiro:Casaemcasa.jpg|thumb|250px|right|Trabalho de [[eibangelizaçon]] cuntatando las pessonas [[Pregaçon#De Casa an Casa|de casa an casa]]]] Las Teçtemunhas de Jeobá percuran empenhar-se na dibulgaçon mundial de las sues crenças atrabeç de bários meios i, an special, atrabeç de la páigina ampressa. Nas sues [[Strutura mundial de las Teçtemunhas de Jeobá#Assembleias i Cungressos|cumbençones anuales]], son apersentados a la quemunidade nuobos libros, brochuras i outros artigos para dibulgaçon doutrinária. Apesar de stáren presentes na Anternet, atualmente nun possuen quaisquer eimissones de TB ó Rádio. Ne l'antanto, fúrun pioneiras ne l'uso de l [[Fotodrama de la Criaçon|cinema sincronizado cun sonido]] i faziran basto uso d'Eimissoras de rádio ne l passado, percipalmente na década de 30 i 40 de l [[Seclo XX]], quando chegórun a montar las maiores redes radiofónicas de la época.<ref>Ber comentairo ne l libro ''L Paraíso Restablecido Para la Houmanidade — Pula Teocracie!'', publicado an 1974, páigina 293</ref> Hoije possuen un de ls maiores [[gráfica|parques gráficos]] de l mundo, cun capacidade para amprimir centenas de milhones d'eisemplares de publicaçones la cada anho, sendo qu'alguas de las sues eidiçones stan antre las mais çtribuídas mundialmente. Solo ne ls redadeiros 30 anhos de l [[Seclo XX]], amprimiran-se mais de binte mil milhones (binte bilhones) de libros, folhetos, brochuras i rebistas.<ref>''[[Çpertai!]]'' de 22 de Dezembre de 2000, páigina 5</ref> Ls títalos publicados son traduzidos andibidualmente an dezenas ó mesmo centenas d'lhénguas i apersentados an bersones defrentes, tal cumo eidiçones cun carateres de grandes dimensones ó an [[braille]] pa ls que possuen deficiéncias bisuales, DBD's cun [[léngua de sinales]], grabaçones áudio [[cassete]] i [[mp3]] antre outros. Zde [[1926]], la [[Sociadade Torre de Bigie]], publicou mais de 208 milhones d'eisemplares de dibersas [[Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados#Ua Sociadade çtribuidora de la Bíblia|bersones de la Bíblia]], an 150 lénguas. Para alhá de la [[Bíblia]], sue mensaige ye apersentada al público, percipalmente atrabeç de dues rebistas: * ''[[La Sentinela|La Sentinela - Anunciando l Reino de Jeobá]]'' * ''[[Çpertai!]]'' ''[[La Sentinela]]'', sendo la percipal rebista para studo bíblico als nembros de la fé, ten ua média de 61,65 milhones de rebistas ampressas quinzenalmente, dando-le la maior circulaçon de qualquiera rebista religiosa de l mundo. Ye publicada an 303 lénguas. Todas las eidiçones son traduzidas i ampressas para la liberaçon simultánea. Outra rebista, la ''[[Çpertai!]]'', Publicada an 117 lénguas, ye d'antresse giral cumo ua rebista de noticias, cun un cunho religioso i ten ua média de 60,24 milhones de rebistas ampressas mensalmente. Todas sues eidiçones tamien son traduzidas i ampressas para la liberaçon [[Traduçon simultánea|simultánea]]. Las Teçtemunhas de Jeobá usan stensibamente l programa de ''studo bíblico domiciliar'' baseado an un libro didático ''[[L Que la Bíblia Rialmente Ensina?]]''. Al longo de 194 páiginas, l libro aborda nun stilo simples i muito direto dibersos assuntos religiosos ne ls quales se apersentan las doutrinas defendidas pulas Teçtemunhas de Jeobá. Males de 240 milhones d'eisemplares fúrun porduzidos an 275 lénguas zde que l libro fui lançado an [[2014]]. Para alhá desso, ''La Sociadade Torre de Bigie'' ten porduzido [[anciclopédia]]s bíblicas cumo l [[Studo Perspicaç de las Scrituras]], i outras [[Cuncordáncia bíblica|cuncordáncias]] i guias de studo cun perfundidade d'ambestigaçon subre temas specíficos Bíblia. Lançan inda [[documentário]]s i [[filme]]s subre dibersos temas, discos cun temas solo musicales ó cantados, [[CD-ROM]]'s cula [[Bíblia]] i l cuntenido eiletrónico de la maioria de las sues publicaçones de ls redadeiros 35 anhos. Até [[sietembre]] de [[2016]], l númaro total de lénguas an que las publicaçones de las Teçtemunhas de Jeobá éran eiditadas alcançaba ls 880 lhénguas. == Anternet == Las Teçtemunhas de Jeobá manténen l [http://www.watchtower.ourg/t/andex.html www.jw.org]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} cumo percipal web site oufecial . A partir de [[janeiro]] de [[2015]], este site anclui anformaçon educatiba publicado an 780 [[Lhéngua|lénguas]], cumo l [[pertués]], [[Anglés]], [[Lhéngua chinesa|chinés]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[assírio]], [[bengali]], i [[Twi]], bien cumo bídeos an [[Léngua de Sinales Americana]], [[Léngua Brasileira de Sinales]], [[Léngua de Sinales Colombiana]], [[Léngua de Sinales Japonesa]], [[Léngua Gestual Dinamarquesa]] antre outras. Antre outras anformaçones úteles, l site çponibliza ls endereços postales de 89 [[filial]]es an to l mundo, onde las pessonas puoden obtener mais anformaçones ó solicitar l'assisténcia pessonal de las Teçtemunhas an sue region. Downloads de áudio de las publicaçones stan çponibles an outro web site oufecial, l [http://www.jw.ourg/ www.Jw.ourg]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, i ambos ls sites ténen un link pa l site, [http://www.jw-media.ourg/ www.jw-medie.ourg]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, que specialmente fui criado cumo un recurso on-line para la [[média]]. ''La Sociadade Torre de Bigie'' porduziu 21 [[documentário]]s an bídeos subre ua bariedade de temas stóricos i bíblicos, an 770 lénguas. La Bíblia cumpleta stá çponible ne l formato MP3 an pertués i an un grande numero d'outras lénguas. Para alhá desso, outros libros, brochuras, i artigos atuales de las rebistas ''[[La Sentinela]]'' i ''[[Çpertai!]]'' stan çponibles ne ls formatos MP3 ó disco cumpato. Ne l'ampeço de la década de [[1980]], ua eiquipe de boluntários de bários paízes zambolbírun l [[MEPS]] ó [[Sistema eiletrónico de fotocumposiçon multilíngüe]], qu'atualmente ten capacidade de traduzir matérias an 741 lhénguas, outelizando 36 [[alfabeto]]s i [[cunjunto de carateres]]. Atualmente 3500 [[boluntário]]s ajudan cula traduçon an to l mundo. == Modo de bida == {{Ber artigo percipal|[[Normas morales de las Teçtemunhas de Jeobá]]}} Las Teçtemunhas de Jeobá ancórun la sue [[religion]] cumo un modo de bida, sendo que todos ls outros antresses, ancluindo l [[amprego]] i la [[família]], giran an torno de l'adoraçon sclusiba que prestan la [[Jeobá]], l sou Dius. Assi, nun amportan l que façan, ancluindo la seleçon de diberson ó de [[bestuário]], de [[carreira]] na [[scuola]] ó na [[porfisson]] ó mesmo la scolha de [[cónjuge]], l cumportamiento i anteraçon cula [[quemunidade]], ne ls [[negócios]] ó an [[lazer]], todo esso ye anfluenciado pula decison que tomórun de dedicar la sue bida ancondicionalmente la Jeobá. La Bíblia ye ancarada cumo un [[manual]] d'aplicaçon prática i oubrigatória an todos ls campos de la bida. Pretenden aplicar seriamente la seguinte anjunçon bíblica: * 1 Coríntios 10:31 :''"Antoce, quier comais, quier bebales, quier façales qualquier outra cousa, fazei todas las cousas para la glória de Dius."'' ([[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas|NM]]) Afirmado-se crestianas, obserban l'eisemplo de Jasus percurando eimitá -lo, cunforme la seguinte anstruçon: * 1 Pedro 2:21 :''"Fostes chamados para este proceder, porque até mesmo Cristo sofreu por bós, deixando-bos un modelo para seguirdes de perto ls sous passos."'' ([[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas|NM]]) [[Imaige:SupZonaPertual2007.jpg|thumb|800px|left|Na Bisita Zonal, reunidas ne l [[Stádio Nacional de l Jamor]], [[Lisboua]], [[Pertual]], an 5 de Maio de [[2007]], cun mais de 41.000 presentes na assisténcia]] Todas las Teçtemunhas de Jeobá son ancentibadas la séren diligentes studantes de la Bíblia i de las publicaçones qu'afirman basear-se neilha, bien cumo a apersentar un eilebado grau de [[cumpromisso]] cula sue [[religion]]. Crénen que todas eilhas, séian homes ó mulhieres, son [[ministério|menistros]] de Dius, ourdenados ne l die de l sou [[batismo]] pessonal por [[eimerson]] cumpleta an auga. Este passo nun ye permitido la [[criança]]s ancapazes de tomar decisones, nin ye ampuosto l'adultos. Usualmente, alguien que se reúne culas Teçtemunhas necessita de bários meses, ó mesmo anhos, para ser aprobada pa l batismo i solo depuis de spressar cumbitamente l sou deseio de se tornar ua Teçtemunha de Jeobá. Para alhá de l sou studo pessonal de la Bíblia, spera-se qu'assistan la reuniones cungregacionales, usualmente dues bezes por sumana, an locales coincidos por [[Salon de l Reino|Salones de l Reino]] ó an casas particulares, para anstruçon coletiba i encorajamiento mútuo. Outras reuniones de maiores dimensones ocorren, usualmente, trés bezes por anho, an [[Salon de l Reino#Salones de Assembleias|Salones de Assembleias]] mantidos por eilhas ó an anstalaçones públicas alugadas, cumo [[stádio|stádios çportibos]] ó [[auditório]]s municipais. Todas las Teçtemunhas, alistadas ne ls sous relatórios anuais<ref>[http://www.jw-media.ourg/people/statistics.htmJW-medie - Statísticas anuales]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, son tamien publicadores atibos de la mensaige que cunsidírun urgente trasmitir. Partecípan regularmente an atibidades [[formal|formais]] ourganizadas localmente para cuntatar ls bezinos mas tamien aprobeitan ocasiones anformais para falar cun coincidos ó simplesmente cun aqueles cun quien se cruzan al longo de l die. == Serbício boluntário de las Teçtemunhas de Jeobá == {{Ber artigo percipal|[[Serbício boluntário de las Teçtemunhas de Jeobá]]}} Las Teçtemunhas de Jeobá ancontran-se antre las ourganizaçones qu'usan amplamente l [[serbiço boluntário]] i, pertencendo a ua religion que se afirma crestiana, ancórun l [[amor]] al próssimo cumo un sinal eidantificador de l [[crestianismo]] genuíno. Todos ls sous nembros son boluntários, usando las sues hablidades, tiempo, sforço i recursos financeiros an porjetos specíficos promobidos pula ourganizaçon la que pertencen. Tamien se ressalta l [[trabalho boluntário]] rializado culs [[Pessona xorda|xordos]]. An bários paízes, boluntários Teçtemunhas de Jeobá ajudan milhares de xordos, zde la [[alfabetizaçon]] na sue purmeira léngua, cumo la [[LIBRAS]] ne l Brasil i la [[LGP]] an Pertual, passando pul [[lhéngua]] scrito de sue region, quando se aplica. Traduzen i çtribuen Bíblias i outros libros para DBDs an bídeos an mais de 39 lénguas de sinais<ref>[http://watchtower.ourg/i/sign.htn Publicaçones an ][[bídeo]]s [[DBDs]] para xordos an mais de 30 Lénguas de sinales{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> para çtribuiçon gratuita als xordos. Para alhá desso, ten-se dado atençon special l'estes, oufrecendo sou trabalho boluntário cumo [[anterpretaçon pa ls xordos|antérpretes an léngua de sinales]], acumpanhando ls xordos an [[scuolas]], [[médicos]], [[adbogados]], antrebista de [[amprego]], etc. Eilhas ténen oufrecido tamien als [[familia]]res i até mesmo [[colega]]s de [[trabalho]] de ls xordos l'oportunidade de coincírenla [[léngua de sinales]], i para esso usan [[DBD]]s bisuales ó outra publicaçon porduzida pulas própias Teçtemunhas cul oubjetibo de facilitar l daprendizado i la [[ancluson social]] i spiritual de ls xordos a la sues famílias i a las sues quemunidades. Outra forma de serbiço boluntário prestado pulas Teçtemunhas de Jeobá ye la [[ajuda houmanitária]]. Nessas ocasiones las Teçtemunhas nun restringiran l'ajuda houmanitária la solo sous cuncrentes. Zde la [[Segunda Guerra Mundial]], las Teçtemunhas de Jeobá ténen ourganizado [[ajuda houmanitária]] de socorro als sous armanos crestianos i outras pessonas que sofren eifeitos de la [[guerra]], [[zastres naturales]] ó outras [[calamidade]]s. La sue speriéncia na ourganizaçon dun grande númaro de boluntários qu'atuan an [[Custruçon|porjetos de custruçones]] de [[Salon de l Reino|Salones de l Reino]] i an sous cungressos anuales, cuntribuen pa l sou sucesso neste respeito. Muitas bezes eilhas son la purmeira agéncia de [[Socorro urgente]] a aparecer an cena. == Cunceito subre outras religiones == Las Teçtemunhas de Jeobá crénen praticar la religion berdadeira (ó seia, l primitibo [[Crestianismo]]), i por fazer esso, seran salbas cumo grupo, l que nun senefica que to Teçtemunha andibidual seia salba. Ensinan que, para alguien poder ser salbo, la pessona ten d'obtener coincimiento subre la bontade de Dius (Jon 17:3), cunforme spressa na Bíblia, i pór an prática aqueilho que daprende, mantendo la sue [[antegridade]] até l fin (Mateus 24:13). Yá por muitos anhos, las sues publicaçones ténen spresso l'oupinion que todas las outras religiones son falsas, particularmente las religiones de la [[crestiandade]], ó seia aqueilhas que professan ser crestianas. La todas las [[religiones]] acusan de [[eimoralidade|permissibidade moral]], ambolbimiento na [[política]] i ne ls [[cunflito]]s [[mundo|mundiales]], dibulgaçon d'ensinos que cunsidírun [[pagon]]s i antibíblicos, ostentaçon material, cunduta amprópia ó çtaque pessonal de ls sous líderes i que, por essas rezones, todas eilhas seran çtruídas. Crénen qu'esso acunterá a las manos de ls [[gobierno]]s políticos de l mundo qu'aboliron la religion i que, sin se apercebíren, solo staran a fazer l julgamiento de Dius. Ambora séian criticadas por séren antolerantes culas outras religiones, eilhas respeitan las defrenças d'oupinion i nun percuran ampor las sues crenças. Critican las ourganizaçones religiosas nas sues [[doutrina]]s i práticas que cunsidírun biblicamente erradas, mas nunca la [[fé]] andibidual i la sinceridade de ls sous crentes. Subre este assunto, la rebista ''[[Çpertai!]]'' afirmou: :''"Sentimos antresse bondoso i amoroso pulas pessonas de todas las religiones, mas quando las crenças i práticas religiosas deilhas son falsas i merecen la zaprobaçon de Dius, trazer esto a l'atençon deilhas, por spor la falsidade, senefica mostrar amor l'eilhas. Jasus mostrou claramente l'erro de las práticas religiosas de ls scribas i fariseus de sous dies, dizendo que la religion deilhes era bana."'' <ref>''[[Çpertai!]]'' de 8 de Júlio de 1988, páigina 28</ref> == Oposiçon a las Teçtemunhas de Jeobá == [[Fexeiro:Conscientious Objector memorial, Tavistock Sq Gardens.jpg|150px|left|thumb|Piedra An Mimória de ls [[Oubjetores de cuncéncia]] - [[15 de maio|15/05]]/[[1994]]]] {{Ber artigo percipal|[[Oposiçon a las Teçtemunhas de Jeobá]]}} Durante l [[Seclo XX]] i [[Seclo XXI|XXI]], las Teçtemunhas de Jeobá son cunsidradas cumo un de ls grupos religiosos mais perseguidos por todas las bertentes de l poder, seia religioso, seia político. Para alhá d'esta afirmaçon ser bárias bezes mencionada nas sues publicaçones <ref>Ua de las mais recentes rebistas ''[[La Sentinela]]'', de 15 de Márcio de 2007, páigina 24, menciona la perseguiçon mobida cuntra las Teçtemunhas na Ouropa Oucidental, an particular na [[Almanha]], [[Eitália]], [[Spanha]] i [[Pertual]], nas repúblicas i bloco de paízes anteriormente liderados pula s-[[URSS]], specialmente la [[Polónia]], [[Moldábia]], [[Geórgie]] i [[República Checa]], bien cumo bários [[paíç|paíze]]s [[África|africanos]] ls, nomeadamente an [[Angola]], [[Etiópia]], [[Malaui|Malawi]], [[Moçambique]], i [[Zámbia]]</ref>, outras fuontes tamien se refírenla esta oposiçon. Subre esto, l'eiditor de la [[:en:United Church Obserber]], que se assume cumo ua de las mais antigas i respeitadas rebistas religiosas de l [[Canadá]] <ref>[http://www.ucobserber.ourg/about.shtml Site de la United Church Obserber (citaçon de Abril de 2007)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, screbiu: :''"Nun ye siempre que ls repersentantes de la religion ourganizada se erguen a fabor de las Teçtemunhas de Jeobá. Ne l'antanto, son un grupo corajoso i, probablemiente, aguentórun mais perseguiçon por menos oufensas de l que qualquier outro grupo religioso de l mundo. [...] L registo stórico de las Teçtemunhas na Alemania nazi fui un de ls mais corajosos de l mundo. Nun oubimos falar muito subre l modo an que faziran face la [[Hitler]]. [...] Nanhue outra ourganizaçon religiosa permaneciu tan firme i sofreu tanto an proporçon al sou tamanho."'' '''La oposiçon''' l'este grupo religioso, spalhado puls bários cuntinentes, inda permanece biba an quaije trés dezenas de paízes <ref>Rebista ''[[La Sentinela]]'' de 1 de Outubre de 2003, páigina 13 i ''[[Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de 2007, páiginas 38 i 39</ref>, onde las sues atibidades stan banidas oufecialmente i bários de ls sous nembros stan encarcerados. Segundo las Teçtemunhas, la perseguiçon mobida cuntra eilhas, mesmo an paízes cunsidrados democráticos, ten tomado muitas formas çtintas, zde la [[antoleráncia]] na família, na scuola, ne l'amprego i na sociadade an giral. == Posiçones cuntrobersas de las Teçtemunhas de Jeobá == [[Fexeiro:Bloedafname Sanquin.jpg|thumb|right|La posiçon religiosa de las Teçtemunhas de Jeobá an relaçon al uso de sangue ye ua de las mais cuntrobersas i criticadas al longo de ls anhos]] {{percipal|Alternatibas médicas al sangue}} {{Ber artigo percipal|[[Posiçones cuntrobersas de las Teçtemunhas de Jeobá]]}} Al longo de la sue stória, las sues [[crença]]s, [[doutrina]]s i práticas religiosas ténen sido, amiúde, albo d'alguas [[cuntrobérsia]]s. Specialmente bisadas ténen sido las sues doutrinas subre la binda eiminente dun [[Armagedon]] [[Mundo|mundial]], l sou trabalho antenso de [[proselitismo]], la sue [[Neutralidade de las Teçtemunhas de Jeobá|neutralidade]] i çtanciamiento quanto la [[tradiçones]] [[secular]]s ó assuntos [[política|políticos]], la prática de la [[Normas morales de las Teçtemunhas de Jeobá#Zassociaçon i Dissociaçon|scomunhon ó zassociaçon de nembros]], la [[Teçtemunhas de Jeobá i la queston de l sangue|reijeiçon de l'uso de sangue]] na alimentaçon i na [[Alternatibas médicas al sangue|medicina]], antre outras temáticas. Muitos médicos ténen reconhecido, que la posiçon cuntrária a la trasfuson de [[hemocumponente]]s por parte de las Teçtemunhas de Jeobá, ancentibou la pesquisa de [[Alternatibas médicas al sangue|tratamientos alternatibos]], permitindo efetuar [[cirurgie]]s cumplexas sin la necidade de l'uso de sangue total i hemoterapia, técnicas que benefician tanto las Teçtemunhas cumo outros [[paciente]]s. Ua parte de la [[Medicina|quemunidade médica]], porén, cuntina crítica an relaçon l'opçon religiosa, recusando-se a dar tratamiento ó submetener la cirurgies la menos que seia permitida la [[trasfuson sanguínea]]. Esto oubriga estes pacientes a buscar tratamiento an outros spitales ó buscar un médico çpuosto a outelizar las dibersas [[Tratamientos alternatibos a la trasfuson de sangue|técnicas çponibles para se eibitar trasfusones]]. == Statísticas mundiales == [[Fexeiro:SalãoAssembleias.jpg|thumb|300px|left|Aspeto anterior de l'auditório percipal de l Salon de Assembleias de Carnaxide, an Pertual - Abril de 2007]] Las statísticas recolhidas durante l que las Teçtemunhas designan por '''Relatório Mundial de l Anho de Serbiço''' ', ó seia, nun período de duoze meses de sietembre la Agosto, fúrun publicadas ne l ''[[Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de [[2011]]. Este relatório, cun dados atuales i de ls anhos anteriores, de cada un de ls paízes onde stan atibas, tamien stá çponible on-line, an anglés, ne l sou ''web site'' para la quemunicaçon social <ref>[http://www.jw-medie.ourg/people/statistics.htn Statísticas mundiales de l'atibidade de las Teçtemunhas de Jeobá, an anglés]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Segundo l ''Anho de Serbiço'' de 2017 <ref>''[[Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de 2016, páigina 178</ref>, las Teçtemunhas de Jeobá tubírun un auge de '''8.340.847''' [[Strutura local de las Teçtemunhas de Jeobá#Publicadores de Cungregaçon|publicadores]] al redror de l globo, an 240 [[Lhista de paízes|paízes]] ó regiones outónomas, l que custitui l maior númaro de siempre de nembros atibos. Este númaro repersenta un oumiento de 1,8% subre l total de publicadores andicados ne l Anho de Serbiço de 2016. L númaro d'adetos segundo l relatório anual refre-se solo al númaro de publicadores que partecípan regularmente na dibulgaçon de la crença (l qu'anclui publicadores batizados i nun-batizados), nun sendo por esso, cumparable culas [[statística]]s apersentadas por outros grupos religiosos <ref>Cunforme anformaçon apersentada na [http://www.jw-medie.ourg/people/statistics.htn páigina de statísticas de l site oufecial]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Regista-se tamien l númaro de '''10.115.264''' studantes que durante l'anho de serbiço de 2016 rializórun un curso bíblico sumanal. Destes, '''264.535''' tornórun-se nuobos nembros batizados. La mesma fuonte anforma que '''20.085.142''' pessonas stibírun presentes na [[Comemoraçon de la Morte de Cristo]], l que tamien custitui l maior númaro de siempre. Estes nembros atibos de las Teçtemunhas i nuobos studantes ancontran-se çtribuídos por '''119.485''' cungregaçones. == {{Ligaçones sternas}} == * [http://www.jw.org Jehovah’s Witnesses — Official Website (an anglés)] {{ref-section}} [[Catadorie:Cristandade]] [[Catadorie:Teçtemunhas de Jeobá]] [[Catadorie:Chamaçones crestianas]] cx524snkbokv44lrmca75nem60ad71z Ásia 0 364 107568 107422 2026-08-03T15:11:10Z ~2026-30875-10 15270 /* Stória */ 107568 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:LocationAsia.png|300px|right|thumb|Ásia]] La '''Ásia''' ye l maior [[cuntinente]] de la [[Tierra]], cun 8,6% de la superfíce planetária (ó 29,5% de las tierras emersas). Parte ouriental de la [[Ourásia]], la Ásia ye tamien l cuntinente más populoso, cun más de 60% de la populaçon mundial. Localizada percipalmente ne ls [[heimisfério]]s ouriental i setentrional, la Ásia questuma ser definida cumo l cacho de la [[Eurafrásia]] (l cunjunto [[África]]-Ásia-[[Ouropa]]) que se ancontra la leste de l [[mar Burmeilho]], [[canhal de Sueç]] i [[montes Urales]], i al sul de l [[Cáucaso]] i de ls mares [[mar Cáspio|Cáspio]] i [[mar Negro|Negro]]. Ye banhada a leste pul [[ouceano Pacífico]] ([[mar de la China Meridional]], [[mar de la China Ouriental]], [[mar Amarielho]], [[mar de l Japon]], [[mar de Okhotsk]] i [[mar de Bering]]), al sul pul [[ouceano Índico]] ([[golfo de Áden]], [[mar Arábico]] i [[golfo de Bengala]]) i al norte pul [[ouceano Ártico]]. === Grandes regiones de la Ásia === Las defrenças i aparecenças antre ls países asiáticos fázen cun que la regionalizaçon de l cuntinente puoda ser feita an cinco grandes cunjuntos: * [[Ouriente Médio]] * [[Ásia Meridional]] * [[Ásia Ouriental]] * [[Sudeste asiático]] * [[Quemunidade de ls Stados Andependientes(CEI), la ex-Ounion Sobiética]] Outra debison possible, an grandes árias geográfico-culturales, ye la seguinte: * [[Ásia Central]] * [[Stremo Ouriente]] * [[Andochina]] * [[Médio Ouriente]] * [[Sibéria]] * [[Subcuntinente andiano]] * [[Sudeste asiático]] == Stória == La [[stória de la Ásia]] puode ser antendida cumo la stória coletiba de bárias regiones litoráneas çtintas - l [[leste asiático]], la [[sul de la Ásia|Ásia meridional]] i l [[Ouriente Médio]] - ligadas pula [[stepe]] ourasiática ne l anterior de l cuntinente. Cidades, depuis Stados i ampérios aparecírun naqueilhas árias. La periferie costeira fui l brício de alguas de las [[ciblizaçon]]es más antigas de l mundo. Cada ua daqueilhas regiones zambolbiu ua ciblizaçon al largo de bales férteis de rius. Las ciblizaçones de la [[Mesopotámia]], de l [[ciblizaçon de l Bal de l Indo|bal de l Indo]] i de la [[stória de la China|China]] tenien mui an quemun i probablemente antercambiórun tecnologie i eideias, cumo la [[matemática]] i la [[ruodra]]. Outros abanços, cumo la [[scrita]], zambolbírun-se andependientemente an cada region. La stepe era habitada por [[nómada]]s la cabalho que, zde de las stepes centrales, alcançában qualquiera parte de l cuntinente asiático. La purmeira spanson coincida de las stepes para la costa fui la de l [[indo-ouropeus]], que lebórun sue família lenguística al Ouriente Médio, a la [[stória de la Índia|Índia]] i a las frunteiras de la China. La parte norte de l cuntinente, correspundente a la [[Sibéria]], quedou einacessible als nómadas, debido la sues densas florestas i a la [[tundra]], i mantebe-se pouco habitada. La stepe central i la periferie son apartadas por [[cordilheira]]s i [[zerto]]s. L [[Cáucaso]], ls [[Himalaia]]s, l [[zerto de Karakun]] i l [[zerto de Gobi]] repersentában barreiras que ls cabalheiros de las stepes oultrapassában cun deficuldade. Inda que ls habitantes de las cidades fússen más abançados tecnológica i culturalmente, habie pouco que podíssen fazer para defender-se melitarmente de las hordas la cabalho benidas de las stepes. Antretanto, ls nómadas que cunquistórun Stados na China, Índia i Ouriente Médio treminórun por adatar-se i antegrar-se a las sociadades locales, culturalmente más fuortes. Muitas grandes ciblizaçones i culturas eisistiran ne l cuntinente asiático. L [[Judaísmo]] i l [[Crestianismo]] fúrun fundados na [[Palestina]]. La cultura de la [[Stória de Eisrael|antiga Eisrael]] fui stablecida ne l [[segundo milénio la.C.]]. [[Alexandre, l Grande]], cunquistou l território que bai de la atual [[Turquia]] al [[subcuntinente andiano]] ne l [[seclo IV A.C.]] L [[Ampério Romano]] posteriormente cuntrolarie partes de la Ásia oucidental. Sucedírun-se na [[stória de l Eiran|Pérsia]] las dinasties [[aqueménida]], [[seléucida]], [[pártie|parta]] i [[sassánida]]. Muitas ciblizaçones antigas fúrun anfluenciadas pula [[Rota de la Seda]], que ligaba la [[China]], la Índia, l Ouriente Médio i la [[Ouropa]]. L [[Hinduísmo]] i l [[Budismo]], que tubírun ampeço na Índia, tamien fúrun ua anfluéncia amportante ne l sul i ne l leste de la Ásia. L [[Califado]] [[Eislon|eislámico]] i outros Stados muçulmanos tomórun l Ouriente Médio zde l [[seclo VII]] i apuis spandírun-se pa l subcuntinente andiano i para la [[Ansulíndia]]. Las [[Cruzadas]], tentatibas de la Ouropa crestiana de retomar de l muçulmanos la [[Tierra Santa]], sucedírun-se a partir de l [[seclo XII]]. L [[Ampério Mongol]] cunquistou buona parte de la Ásia ne l [[seclo XIII]], stendendo-se de la China a la Ouropa. L [[Ampério Russo]] ampeçou a spandir-se an direçon a la Ásia ne l [[seclo XVII]], até cuntrolar la [[Sibéria]] i la maior parte de la [[Ásia Central]] an fines de l [[seclo XIX]]. L [[Ampério Outomano|Ampério Otomano]] cuntrolou la Turquie i l Ouriente Médio a partir de l [[seclo XVI]]. Ne l seclo XVII, ls [[manchu]]s cunquistórun la China i stablecírun la [[dinastie Qing]], que declinou ne l seclo XIX i fui derrubada an [[1912]]. Muitas poténcias ouropéias apossórun-se de partes de la Ásia, cumo la [[Índia británica]], la [[Andochina]] francesa i [[Macau]] i [[Goa]], que yá stubírun subre cuntrole [[Ampério Pertués|pertués]]. Ne l seclo XIX, decorriu l chamado "[[Grande Jogo]]" antre l [[Ampério Russo]] i l [[Ampério Británico]], ua çputa pul cuntrole de la Ásia Central. Ne l [[seclo XX]], l [[Japon]] spandiu-se para la China, la [[Coreia de l Sul|Coréia]] i l [[sudeste de la Ásia|sudeste asiático]] durante la [[Segunda Guerra Mundial]]. Passado l cunflito, muitos países de l cuntinente tornórun-se andependientes de las poténcias ouropéias. Durante la [[Guerra Frie]], l cacho norte de la Ásia era [[quemunismo|quemunista]], cuntrolada pula [[Ounion Sobiética]] i pula [[República Popular de la China]], anquanto que ls aliados oucidentales formórun patos cumo [[CENTO]] i [[SEATO]]. Repersentantes de ls blocos [[capitalismo|capitalista]] i quemunista anfrentórun-se an cunfrontos cumo la [[Guerra de la Coréia]], la [[Guerra de l Bietname]] i la [[guerra de l Afeganistan|ambason sobiética de l Afeganistan]]. L [[cunflito árabe-eisraelita]] dominou a maior parte de la stória recente de l Ouriente Médio. L [[colapso de la Ounion Sobiética]], an [[1991]], dou ourige la bários países andependientes na Ásia Central. == Clima == Puoden çtinguir-se quatro grandes regiones climáticas: la [[Sibéria]], la Ásia [[mediterráneo|mediterránea]], ls zertos i la Ásia de las [[monçon]]es. L clima siberiano apersenta arideç i temperaturas giladas nas zonas ourientales, zde las regiones giladas i secas de la [[tundra]], ne l norte, até las [[stepe]]s de l sul de la Sibéria, passando pulas [[taiga]]s centrales, adonde se registra maior nible de precipitaçon durante l berano. Cun ambiernos chubiosos i berones calientes i secos, l clima mediterráneo predomina ne l litoral de la [[Anatólia]] (Ásia Menor), alterando-se an direçon al anterior an clima zertico ([[Arábia Saudita]], [[Síria]], [[Eiran]], [[Índia]]). Na Ásia central, climas de stepe i de zerto frius, cumo ls de l [[Turcomeniston|Turquemensiton]], de l [[Tarin]], de l [[Tibete]] i de l [[Zerto de Gobi|Gobi]]. Por redadeiro, las regiones de la Ásia ouriental i meridional stan submetidas al regime de las monçones, bientos sazonales que detreminan un berano chubioso i un ambierno seco. == Eiquenomie == An [[2007]], la maior eiquenomie nacional na Ásia, an tenermos de [[perduto anterno bruto]] ([[paridade de poder de cumpra|PIB]]) , ye la de la [[China]], seguida de la [[Índia]] i de l [[Japon]]. Ne l final de l [[década de 1990|anhos 1990]] i ampeço de l [[seclo XXI]], las [[eiquenomie de la República Popular de la China|eiquenomies chinesa]] i [[eiquenomie de la Índia|andiana]] ténen crecido rapidamente, las taxas médias anuales de más de 8%. Antretanto, pul critério de l PIB nominal (calculado pula [[taxa de cámbio]]), l Japon inda ye a maior eiquenomie asiática i la segunda maior de l mundo. L crecimiento eiconómico de la Ásia zde la [[Segunda Guerra Mundial]] até ls anhos 1990 cuncentrou-se an alguns poucos países de la costa de l [[ouceano Pacífico|Pacífico]]; recentemente, spalhou-se para outras regiones. Blocos comerciales: * [[APEC|Coperaçon Eiconómica de la Ásia-Pacífico]] (APEC) * [[Reunion Eiconómica Ásia-Ouropa]] * [[ASEAN|Associaçon de Países de l Sudeste Asiático]] (ASEAN) * [[Acordos de Streitamiento de las Relaçones Eiquenómicas i Comerciales]] (de la China cun Hong Kong i cun Macau) * [[Quemunidade de Stados Andependientes]] (CEI) * [[Associaçon Sul-asiática para Coperaçon Regional]] (SAARC) [[Catadorie:Ásia| ]] hdm4z2x3ukp20u492d7d6gba4auwzsy Lhisboua 0 585 107561 105442 2026-08-03T14:28:41Z ~2026-42309-25 15429 /* */ 107561 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Munecípio de Pertual| |munecípio = Lhisboua ó Lisboua |eimaige_brason = Crest of Lisboa.png |eimaige_bandeira = Pt-lsb1.png |eimaige_giral = Lisbon Praça do Comércio BW 2018-10-08 17-42-58.jpg |lhegenda = Terreiro de l Paço i státua eiquestre de l rei D. José |eimaige_lhocalizaçon = LocalLisboa.svg |gentílico = lhisboeta, lhisbonense, olisiponense (an desuso), alfacinha (anformal) |region = [[Region de Lhisboua|Lhisboua]] |subregion = [[Grande Lhisboua]] |çtrito = [[Çtrito de Lhisboua|Lhisboua]] |porbíncia = [[Stremadura (Pertual)|Stremadura]] |ária = 100,5 |populaçon = 506 892 |data = 2015 |densidade = 5 066 |freguesies = 53 |fundaçon = [[seclo XII a.C.]] <small>''purmeiras refréncias a la cidade''<br />[[1179]] <small>''cunquista de la cidade por [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Anriqueç]]</small><br />[[1256]] <small>''capital de l Reino''</small> |ourago = <small>''Ourago maior:''</small><br />[[Santo Antonho de Lhisboua]]<br /><small>''Ourago menor:''</small><br />[[Bicente de Saragoça|San Bicente]] |feriado = [[13 de júlio|13 de júlio (Die de Santo Antonho)]] |codpostal = 1000 a 1900 Lisboa |url_cm = Praça do Município<br />1100-365 Lisboa |url_oufecial = http://www.cm-lisboa.pt |url_email = [mailto:municipe@cm-lisboa.pt municipe@cm-lisboa.pt] }} '''Lisboua''' ó '''Lhisboua''' ye la [[capital]] de [[Pertual]] i la cidade mais populosa de l paíç. Ten ua populaçon de 506 892 habitantes,<ref>[http://mapas.ine.pt/map.phtml Mapas segundo INE - Censos 2011]. Consultado em 12/06/2016.</ref> drento de ls sous lemites admenistratibos. Na [[Ária Metropolitana de Lisboua]], residen 2 821 697 pessonas (2011), sendo por esso la maior i mais populosa ária metropolitana de l paíç. Lisboua ye l centro político de Pertual, sede de l Gobierno i de la residéncia de l [[xefe de Stado]]. Ye l "farol de la [[lusofonia]]" ([[Ronald Daus|Daus]]): la [[Quemunidade de ls Países de Léngua Pertuesa]] (CPLP) ten la sue sede na cidade. Ye inda la capital mais l'oucidente de l [[cuntinente ouropeu]] na [[Ouceano Atlántico|cuosta atlántica]]. == Stória == === Neolítico i fundaçon === An Lisboua ancontran-se bruxedos de l [[Neolítico]], Eneolítico i Neo-neolitico.<ref>[http://rebelarlx.cn-lisboua .pt/gca/?id=1466 Neolítico - 5.000 anhos La. C.]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Durante l [[Neolítico]], la region de Lisboua fui habitada por pobos que tamien bibiran neste período noutros spácios de la [[Ouropa atlántica]]. Estes pobos custruíran bários [[Monumiento megalítico|monumientos megalíticos]]<ref>{{Citar libro|outor=Ana Araújo, Susana Correia, Fernando Lourenço i Marie Teresa Marques |títalo=Roteiros de la Arqueologie Pertuesa|subtítulo=Lisboua i Alredores, francés, anglés|local=Lisboua|eiditora=I.P.P.C. Depart. Arqueologie|anho=1986|páiginas= 64|belume=I}}</ref>. Ye inda possible ancontrar alguns [[dólmen]]s<ref>{{Citar web|url=http://caldeiraodabruxa.homestead .com/Scola4.html|títalo=An Houmenaige a las Ouriges de la Lusitaneidade|publicado=Scola4|acessodata=4 de Júnio de 2009|radadeiro=Daehnhardt|purmeiro=Rainer}}</ref> i [[menir]]s<ref>{{Citar web|url=http://www.eigespar .pt/t/patrimonio/pesquisa/giral/patrimonioimoble/detail/73615|títalo=Cunjunto Megalítico de Barreira|publicado=Anstituto Pertués de l Património Arquitetónico|acessodata=2009-06-04|radadeiro=|purmeiro=}}</ref> ne ls campos an redror de la cidade. Situado ne l [[Stuário de l Teijo|stuairo de l riu Teijo]], l'eicelente porto de Lisboua tornou-la cidade eideal para abastecer d'alimientos ls nabios que rumában pa las [[Cassitérides|Ilhas de l Stanho]] (atuales [[Ilhas Scilly]]) i pa la [[Cornualha]]. L [[proto-ando-ouropeus|pobo]] [[celtas|celta]] ambadiu la Península ne l {{AC|purmeiro milénio|x}}.<ref>{{Citar web|url=http://www.dalmeida .com/ansino/storia.htn| titulo= Eiboluçon stórica de l'agricultura| outor=Demingos Almeida]}}</ref> Grácias a casamientos tribales culs [[pobos eibéricos pré-romanos]], oumentou seneficatibamente na region l númaro de falantes de la [[léngua celta]]. L poboado pré-romano de Oulesipo, cun ourige ne ls seclos {{AC|VIII-BII|nl}}, assentaba ne l morro i na costielha de l [[Castielho de Lisboua|Castielho]]. La Oulesipo pré-romana fui l maior poboado ourientalizante de Pertual. Stima-se que la sue populaçon rondasse antre {{fmtn|2500}} i {{fmtn|5000}} pessonas.<ref>{{Citar libro|url=http://books.gogle .com/books?id=7eb-DW7WEaAC&dq=oulesipo&source=gbs_nablinks_s|nome=Carlos Gómeç|subrenome= Bellard|títalo=Ecohistoria del paisaje agrario|subtítulo=l'agricultura fenicio-púnica en el Mediterráneo|léngua=spanhol|eidiçon=1|local=Balència|eiditora=Ounibersitat de Balència|anho=2003|páiginas=270|belume=1}}</ref> Oulesipo serie un bun fundeadouro pa l tráfego marítimo i pa l comércio culs fenícios.<ref>[http://ler.letras.up .pt/uploads/fexeiros/12125.pdf Ls Purmeiros Momientos de la Colonizaçon Fenícia na Península Eibérica: ua bison síntese de las rialidades socioeconómicas de Gadir an cuntato culs andígenas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – testo de João Pedro Oulibeira i Silba, Faculdade de Letras de la Ounibersidade de Lisboua</ref><ref>[http://www.museudacidade .pt/Sposicoes/Permanente/Paginas/Oulesipo%E2%80%93A-Cidade-Romana-sec-II-ac%E2%80%93sec-IB-dc.aspx Oulesipo – La Cidade Romana (sec. II a.C. – sec. V d.C.)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Achados [[arqueologie|arqueológicos]] sugíren que yá habie trocas comerciales culs [[fenícios]] na region de Lisboua an {{AC|1200}} <ref>[https://studogeral.sib.uc .pt/bitstrean/10316/24204/1/L%20poboamiento%20pr%C3%A9-romano%20de%20Freirie%20-%20Cascales.pdf L Teijo, palco d'anteraçon antre Andígenas i Fenícios]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – testo de Guilherme Cardoso i José d’Ancarnaçon an [https://studogeral.sib.uc .pt/ Studo Giral mº 2, setembre 2013]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, liebando alguns storiadores a admitir que tenerien habitado l que ye hoije l centro de la cidade, na parte sul de la colina de l [[Castielho de San Jorge|castielho]].<ref>Lisboua, artigo publicado na pág. de la [[Ounibersidade Nuoba de Lisboua]] (lisbouafenicia.blogspot .pt)</ref> Na praça de D. Luís, an Lisboua, fúrun localizados bruxedos dun fundeadouro cun mais de 2000 anhos, remontando al {{-sec. I}} i al {{DC|V|x}}, adonde ls nabios ancorában para fazer çcargas i reparaçones i tamien pa l tránsito de passageiros i carga.<ref>[http://sol.sapo .pt/ampeço/Cultura/Anterior.aspx?cuntent_id=68811 Fundeador romano ancontrado an Lisboua ye achado straordinairo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Para alhá de biajáren dende pa l Norte, ls fenícios tamien aprobeitórun l fato de stáren na zambocadura de l maior riu de la [[Península Eibérica]] para fazíren comércio de metales preciosos culas tribos locales.<ref>[http://ler.letras.up .pt/uploads/fexeiros/12125.pdf Ls Purmeiros Momientos de la Colonizaçon Fenícia na Península Eibérica: ua bison síntese de las rialidades socioeconómicas de Gadir an cuntato culs andígenas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – artigo de João Pedro Oulibeira i Silba, Faculdade de Letras de la Ounibersidade de Lisboua</ref> Outros amportantes perdutos ende comercializados éran l [[sal]], l peixe salgado i ls [[puro sangre lusitano|cabalhos puros-sangre lusitanos]], bien coincidos na Antiguidade.<ref>{{Citar web|url=http://www.cabalho-lusitano .com/storial|títalo=Storial de l Cabalho Puro Sangre Lusitano|publicado=Associaçon Pertuesa de l Cabalo Puro Sangre Lusitano|acessodata=4 de Júnio de 2009}}</ref> Recentemente (1990/94)<ref>, [http://arqueologie.patrimoniocultural .pt/?sid=sitios.resultados&susid=56204 Sé de Lisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, CNS:3229, [http://arqueologie.patrimoniocultural .pt/ Portal de l Arqueólogo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> bruxedos fenícios de l {{-sec. BIII}} fúrun ancontrados sob la [[Sé de Lisboua]]. Nun oustante, alguns storiadores modernos<ref>[[José Mattoso|Mattoso, José]] (dir.), ''Stória de Pertual. Purmeiro Belume: Antes de Pertual'', Lisboua, Círclo de Leitores, 1992.</ref> cunsidran que l'eideia de la fundaçon fenícia ye eirreal, cumbitos que Lisboua era ua antiga ceblizaçon outótone (chamada puls romanos de [[ópido]]) que se lemitaba a stablecer relaçones comerciales culs fenícios, l que splicarie la persença de cerámicas i d'outros artefatos cun tal ourige. Ua bielha [[lenda]] refire que la cidade de Lisboua fui fundada pul [[mitologie griega|heirói griego]] [[Odisseu]] (Ulisses),{{Carece de fuontes|Pertual=si|data=agosto de 2014}} i que, tal cumo [[Roma]], l sou poboado ouriginal era rodeado por [[ siete Colinas de Lisboua| siete colinas]]. Se todas las biaiges de Ulisses atrabeç de l Atlántico tubíssen ocorrido cumo [[Théophile Cailleux]] las çcrebiu,<ref>Pays Atlantiques décrits par Homère, Théophile Cailleux, 1879, Paris</ref> esso seneficarie que Ulisses fondou la cidade benido de l Norte, antes de dar la buolta al Cabo Malea, (que Cailleux diç ser l [[Cabo de San Bicente]]), na sue biaige para Sudiste, rumo la [[Ítaca]]. Inda assi, la persença de ls fenícios, mesmo ocasional, ye anterior a la persença [[Grécia Antiga#Cultura de la Grécia Antiga|heilénica]] neste território. Mais tarde, l nome griego de la cidade tenerie sido corrompido an [[latin]] para '''Oulissipona'''. Outros [[Mitologie Lusitana|diuses pré-romanos]] de la [[Lusitánia]] <ref>[http://storia-pertual.blogspot .pt/2008/02/probincia-de la-lusitania-45ac-411dc.html La Porbíncia de la Lusitánia – 45aC-411dC]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> son ''Aracus'', ''[[Cariocecus]]'', ''[[Bandua]]'' i ''[[Trebaruna]]''.<ref>{{Citar web|url=http://morganalefay.br .ptripod .com/morganalefay/id11.html|títalo=Diuses de la Lusitánia|publicado=Morgana LeFay|acessodata=3 de Júnio de 2009}}</ref> === Período romano === [[Fexeiro:Henry_the_Navigator.jpg|thumb|right|200px|[[Çcubrimentos|Menumiento de ls Çcubrimentos]]]] {{Artigo percipal|Oulesipo}} Presume-se que ls [[Grécia antiga|griegos antigos]] tubírun na foç de l [[riu Teijo]] un puosto de comércio durante algun tiempo,{{Carece de fuontes|Pertual=si|data=setembre de 2010}} mas ls cunflitos que grassában por to l Mediterráneo liebórun sin dúbeda al sou abandono, debido subretodo al poderio de [[Cartago]] nessa época. Parece cierto inda assi que l território de Lisboua ye primordialmente acupado por populaçones [[mediterránico|mediterránicas]] ourganizadas an torno dua [[família nuclear]]. Las anfluéncias cebelizacionales desta region [[saloia]] de la [[Stremadura]] ye [[fenícia]], [[púnica]] i, subretodo, an tenermos struturales, [[berberes|berbere]]-[[mouros|moura]] i latino-romana.<ref>[https://documentariofundeadouroromano.files.wordpress .com/2015/02/bista_oulesipo6.jpg Lisboua romana]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – eilustraçon: L porto de Oulesipo. Reconstituiçon birtual 3D por César Figueiredo</ref> Esta radadeira, sógena, mais requintada, dominará anquanto cultura de poder, nas struturas admenistratibas i de l'ansino, quando ls legados de l [[Ampério Romano]] son apropiados pula [[Eigreija Católica]].<ref>[http://www.museudodinheiro .pt/uploads/2015/12/la-muralha-de-d-denis-i-la-cidade-de-lisboua.pdf La Muralha de D. Dinis i la Cidade de Lisboua - Fragmientos arqueológicos i eiboluçon stórica]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – testo de Artur Peinha an [http://www.museudodinheiro .pt/ Museu de l Denheiro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.patrimoniocultural .pt/medie/uploads/rebistaportuguesadearqueologie/8_2/5/12.p.313-334.pdf Nuobos dados subre l'acupaçon pré-romana de la cidade de Lisboua: las ánforas de la sondaige m.º 2 de la Rue de San João de la Praça]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – artigo an [http://www.patrimoniocultural .pt/ Património Cultural]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Passado la cunquista de [[Cartago]], ls [[Roma Antiga|romanos]] ampeçan las [[Ambason romana de la Península Eibérica|guerras de pacificaçon de l'oucidente]]. Cerca de {{AC|139/138|nl}}, cunquistórun Oulesipo, durante la campanha de [[Decimus Junius Brutus]], que reforçou las muralhas de la cidade para se defender de las tribos hostis. La Lisboua d'anton fui depuis aneixada al [[Ampério Romano|ampério]] i recumpensada cula atribuiçon de ''[[cidadanie romana]]'', prebilégio anton raríssemo para pobos nun romanos.{{Carece de fuontes|Pertual=si|data=júnio de 2010}} ''[[Felicitas Julia]]'' beneficia assi de l statuto de [[munecípio romano|munecípio]], juntamente culs territórios an sou redror, nun centeilha de 50&nbsp;[[Quilómetro|Km]], nun pagando ampuostos la [[Roma]], al cuntrairo de l que se passaba cun quaije todos ls outros [[castro]]s i poboados [[outótones]] cunquistados. La cidade fui por fin antegrada, cun ancha outonomie, na [[porbíncia romana|porbíncia]] de la [[Lusitánia]], cuja capital era [[Emerita Augusta|Emeritas Augusta]], l'atual [[Mérida (Spanha)|Mérida]], situada na [[Stremadura (Espanha)|Stremadura spanhola]]. La Oulesipo romana çpunha-se an anfitriato zde la colina de l [[Castielho de San Jorge]] até al Terreiro de l Trigo, l Campo de las Cebolhas, l'antiga Rieira Bielha i la [[Rue Augusta (Lisboua)|Rue Augusta]].<ref>{{Citar libro|url= http://books.gogle .com/books?id=RT9K8cek_HwC&dq=oulesipo&source=gbs_nablinks_s|nome= |subrenome= |títalo=IB Reunió D'Arqueología Cristiana Spànica|subtítulo= Lisboua, 28-30 de Setembre/1-2 D'otubre de 1992 = Lisboua, 28-30 Setembre/1-2 Outubre 1992 |léngua=catalan |eidiçon= 4|local=Barcelona |eiditora=Anstitut d'Studis Catalanes |anho= 1995|páiginas=546 |belume=1}}</ref> Un de ls mais antigos i amportantes bruxedos de la persença romana an Lisboua son las [[ruínas de l triato romano de Lisboua|ruínas dun magnífico triato]] ({{sec. I}}) anton custruído ne l local qu'hoije corresponde al mº 3A de la Rue de San Mamede, an [[Alfama]], mui frequentado pulas elites de la época.<ref>[http://www.publico .pt/culturaipsilon/noticia/triato-romano-reabre-para-mos-dar-mais-un-pouco-de la-storia-de-lisboua-1709657 Triato Romano reabre para mos dar mais un pouco de la stória de Lisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, artigo de Cláudie Carbalho ne l jornal Público de 30 de setembre 2015</ref><ref>[http://www.dn .pt/artes/anterior/museu-de l-triato-romano-cunta-23-seclos-de la-bida-de-lisboua--4806080.html Museu de l Triato Romano cunta 23 seclos de la bida de Lisboua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730200250/http://dn/ |date=2013-07-30 }}, artigo de Filipe Amorin ne l Diário de Amboras, 30 de setembre 2015</ref><ref>[http://www.agendalx .pt/local/museu-de-lisboua-triato-romano Museu de Lisboua – triato romano]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} an [http://www.agendalx .pt/ Agenda Cultural de Lisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.rtp .pt/play/p2002/e216675/bejita-guiada Vejita Guiada (B), RTP2]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – porgrama de [[Grabiela Canabilhas]] an 5 de márcio 2016</ref> Ne l tiempo de ls romanos, la cidade era famosa pul fabrico de [[garun]], alimiento de luxo feito de pasta de peixe, cunserbado an [[ánfora]]s i sportado para Roma i to l'ampério. Outros perdutos comercializados éran l [[bino]] i l [[sal]]. [[Ptolomiu]] zeignaba essa primordial Lisboua cumo sendo la cidade de [[Ulisses]]. Ne l sou tiempo, para para alhá sploraçon de las minas d'ouro i prata, la maior receita probinha de tributos, ampuostos, resgates i saques, qu'ancluían [[ouro]] i [[prata]] de ls tesouros públicos de ls pobos de la Lusitánia i d'outras [[feitoria]]s peninsulares.<ref></ref><ref></ref><ref>{{Citar web|url= http://çcargas.cerbantesbirtual .com/serblet/SirbeObras/13559953901917940700080/025178.pdf?ancr=1 |títalo=Mineros antiguos spañoles |outor= Antonio Blanco Freijeiro i José M. Luzón Nogué|obra=Biblioteca Birtual Miguel de Cerbantes |acessodata=28 de Júlio de 2010}}</ref><ref>{{Citar web|url= http://repositorio-abierto.up .pt/bitstrean/10216/8325/2/2022.pdf |títalo=La Atebidade Mineira an Pertual durante la Eidade Média |outor= Luís Miguel Duarte|obra=Faculdade de Letras de l Porto |acessodata=28 de Júlio de 2010}}</ref> Ne l finales de l'ampério romano, Oulesipo serie un de ls purmeiros agregados que spontaneamente acuolhírun l [[cristandade]]. L purmeiro [[Patriarcado de Lisboua|bispo de la cidade]] fui [[San Genes de Lisboua|San Genes]]. An cunsequéncia de la queda de l'ampério, Lisboua fui bítima de [[Migraçones de ls pobos bárbaros|ambasones bárbaras]], de ls [[Alanos]], de ls [[Bándalos]] i de ls [[Reino Suebo|suebos]], tenendo sido parte de l sou reino. Fui tomada puls [[besigodos]] de [[Reino de Toledo|Toledo]], que le chamában “Ulishbona”.<ref name="Stória">{{citar web|url=http://www.cn-lisboua .pt/?idc=4 |titulo=Pequeinho Resumo Stórico de Lisboua|publicado=Cámara Municipal de Lisboua|acessodata=2 de janeiro de 2009}}</ref> === Persença muçulmana === Passado trés seclos de saques, pilhaiges i perda de dinámica comercial, “Ulishbuna” pouco mais serie qu'ua bila cumo muitas outras de l'ampeço de l {{sec. VII|nl}}. An [[711]], aprobeitando ua guerra cebil de ls [[Reino Bisigótico|besigodos]], tropas [[mouros|mouriscas]] lideradas por [[Tárique]] [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|ambaden la Península Eibérica]]. L que sobra de l'oucidente peninsular romano ye cunquistado por [[Abdalazize ibne Muça]], un de ls filhos de Tárique. Segundo bielhos storiadores, “Oulishbuna” nun le scapa. Ambestigadores modernos çmenten essa berson afirmando que nun eisistiu ambason muçulmana de Lisboua. Éran '''[[berbere]]s''' ls outótones lisboetas, detentores dua cultura perfundamente anraizada.<ref>[http://www.portodelisboa .pt/portal/page/portal/PORTAL_PORTO_LISBOA/PORTO_LISBOA/HISTORIA Stória]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Porto de Lisboua) ''Cula queda de l Ampério Romano, seguiran-se ls Suebos i ls Besigodos que cuntrolórun la cidade zde 472 d.C. Ls mouros tomórun Lisboua – Asch-Bonnah – an 714 i zambolbírun l porto atrabeç de las sues atebidades comerciales mediterránicas i atlánticas''</ref><ref>[http://ien.fcsh.unl .pt/eimaiges/files/cronologie_gharbalandalus.pdf GHARB AL-ANDALUS (711 - 1250)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Capitulaçon sin resisténcia de Ébora, Santarén, Lisboua i Coimbra, ante Abdalazize ibne Muça. Las regiones la norte de l Teijo, até al Mondego, quedórun tamien sob regime d'outonomie, de natureza idéntica al antes stablecido cun Teodomiro. La capital desta region fui, durante un seclo, Coimbra''</ref><ref>[http://www.academie.edu/1238806/_Al_Usbuna_Lisboua_eisl%C3%A2mica_711-1147_in_St%C3%V3ria_de_Lisboua-_Tiempos_fuortes_Cord._Jos%C3%A9_Manuel_Garcia._Lisboua_C%C3%A2mara_Municipal._GEO_2009_pp._17-19 Al Usbuna: Lisboua eislámica, 711-1147]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''A tomada de Al-Usbuna pul poder muçulmano dá-se an 714, quando Aidulfo, pertencente a la nobreza besigoda, antrega la cidade por bie diplomática la Abd al-Aziç''</ref> Na berson de la cunquista, anho de [[714]], Lisboua ye tomada por [[mouros]] de l [[norte de África]], chamados Aluxbuna (''al-Lixbûná'') an [[léngua árabe|árabe]], cujo antigo nome tenerie sido Cudia (Kudie ó inda Kudiya).<ref>{{Citar libro|url= http://books.gogle .com/books?id=Rbo38d3SGbUC&dq=Testos+mediebales&source=gbs_nablinks_s|outores= Cumpany, Cuncepción; Gonzáleç, Aurelio i Moheno, Lillian bon dar Walde |títalo=Testos mediebales|subtítulo= recursos, pensamiento i anfluencia : trabajos de las IX Jornadas Mediebales |léngua= spanhol|local= México|eiditora= Ounibersidade Nacional Outónoma de l México|anho= 2005|páiginas= 421 |belume=10}}</ref> Custruiu-se neste período a cerca moura. Lisboua pertenceu a la purmeira [[Reino de Badajoç|taifa de Badajoç]] ne l'anho de [[1013]], criada pul [[slabos|slabo]] liberto Sabur Al-Amiri (1013-1022), un [[saqaliba]], antigo súbdito de [[Aláqueme II]].<ref>{{Citar web|url= http://michalw.narod.ru/SlabicSpain.html |títalo=Slabs of Muslin Spain|outor=Michal Warczakowski |obra=Site de Michal Warczakowski |acessodata=28 de Júlio de 2010}}</ref><ref>{{Citar libro|url=http://books.gogle .com/books?id=ex-YxL2tIbEgC&dq=taifas+slabas&las_brr=3&source=gbs_nablinks_s |nome=Bicente Salas |subrenome=Merino |títalo=La Genealogía de Los Reyes de Spañla |léngua= spanhol|eidiçon= 4|local= Madrid|eiditora= Eiditorial Besión Libros|páiginas=340 |belume= 1}}</ref> Anquanto se fragmentában las [[Taifas]] eislámicas de l Sul, ne l Norte l [[Cundado Portucalense]] separaba-se de l [[Reino de Lion]], yá an plena [[Reconquista]] de la [[Península Eibérica]]. Anque stablecida an [[Guimarães]], la fuorça eiquenómica i l'outonomie de l Cundado Portucalense residie ne l [[Porto]], i.i. an [[Portucale]], ne l porto de la cidade de Cale, an [[Bila Nuoba de Gaia|Gaia]]. Bien podemos eimaginar cumo serie l nuobo reino, mobido pul dinamismo comercial de la moço cidade de mercadores que, na foç de l segundo maior riu de la Península Eibérica, l [[riu Douro]], usufruía anton d'amportança semelhante a la de Lisboua ne l [[riu Teijo]], i qu'acabarie tamien por ser cunquistada. Diç l geógrafo árabe [[Muhammad Al-Idrisi|Edresi]] qu'an Lisboua :: "l mar lança palhetas d'ouro pula praia fura". Ne l Ambierno " ls habitantes de la cidade ban até al riu an busca desse metal i a esso se dedican anquanto l friu dura". Almunime Al-Himiar çcribe Lisboua cun mais requinte : :: "Ye ua cidade a la beira-mar, cun óndias que se quebran d'ancuontro a las muralhas, admirables i de buona custruçon. La parte oucidental de la cidade ye ancimada por arcos subrepostos assentes an colunas de mármore apoiadas an ambasamientos de mármore. Por natureza, la cidade ye belíssema".<ref>[http://books.gogle .com/books?id=cjYynN2AyD4C&pg=PA7&dq=lenda+ulisses+lisboua&hl=en&ei=bK8UTZP5Nomo8QPb5-2EBw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=5&bed=0CDYQ6AEwBA#b=onepage&q=lenda%20ulisses%20lisboa&f=false Alice Viera, António Pedro Ferreira. Esta Lisboua pg 14]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L geógrafo Yáqût al-Hamáwî rebela outras cousas inda : :: "Ye ua bielha cidade acerca de l mar, l'oeste de [[Córdoba]]. Ne ls montes a la sue buolta hai guapos falcones i neilha se porduç l melhor mel de to l'al-Andalus, coincido cumo al-ladharnî. Parece açúcar i cunserba-se ambrulhado an panho para nun se açagar. La cidade ye junto de l riu Teijo i acerca de l mar. Ten ne l tierra jazidas d'ouro puro i nas costielhas eicelente ámbar."<ref>[http://www2.fcsh.unl .pt/ien/mediebalista/MEDIEBALISTA1/PDF/GHARB%20AL%20ANDALUS%20pdf.pdf L Gharb al-Andalus an dous geógrafos árabes de l {{sec. BII/XIII:}} Yáqût al-Hamáwî i Ibn Sa 'îd al-Maghribî]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ibne Saíde, ne l {{sec. XIII}}, diç, por sou lado, que Lisboua "ye noiba an alcoba nupcial." === Reconquista === {{Artigo percipal|Reconquista}} Diç-mos la storiografie tradecional pertuesa qu'al-Ushbuna fui cunquistada als mouros por [[Fonso Heinriques]]. Sabe-se hoije que fúrun las classes senhoriales [[marrano|marranas]] de l [[Antre-Douro-i-Minho]], cujo patrono era [[San Tiago]], ls oubreiros de la cunquista i que Fonso Heinriques pertence al grupo desses noroestinos crestianos de léngua pertuesa que dominaran l Centro i l Sul [[pagon]] de Pertual i se perpetuaran deixando çcendéncia.<ref>[http://www.academie.edu/9956834/Nuobas_eideias_subre_la_Batailha_de_Campo_de_Ourique Nuobas eideias subre la Batailha de Campo de Ourique]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – artigo de [https://plus.gogle .com/111771783381888269675/posts Fernando Almeida]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} an [http://www.academie.edu Academie.edu]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La purmeira tentatiba de reconquista de Lisboua ocorre an [[1137]]. Fracassa frente a las [[Castielho de San Jorge|muralhas de la cidade]]. An [[1140]] acorren als sediantes [[segunda Cruzada|cruzados]] an tránsito por [[Pertual]]. Juntos, amprenden nuobo ataque, que tamien falha. Solo siete anhos depuis, ls crestianos [[Cerco de Lisboua (1147)|reconquistarian]] la poboaçon dando grácias al purmeiro [[Lista de reis de Pertual|rei de Pertual]], [[Fonso I de Pertual|Don Fonso Heinriques]]. L rei cuncede-le [[foral]] an [[1179]]. An [[1255]], grácias a la sue localizaçon stratégica, Lisboua torna-se la capital de l reino. Treminada la [[reconquista]], cunsulidada la religion [[crestiano|crestiana]] i anstituída la [[léngua pertuesa]], ye criada la [[diocese de Lisboua]] que, ne l {{sec. XIV}}, será eilebada la [[metrópole]] ([[arquidiocese]]). Ne ls radadeiros seclos de la [[Eidade Média]] la cidade spandiu-se i tornou-se un amportante [[porto (trasporte)|porto]], cun comércio stablecido cul norte de la Ouropa i culas cidades costeiras de l [[Mar Mediterráneo]]. An [[1290]] l rei [[Dinis I de Pertual|Don Dinis]] criou la purmeira [[ounibersidade]] pertuesa an Lisboua que, por causa dun ancéndio, fui trasferida para [[Coimbra]] an (1308), quando la cidade yá çpunha de grandes eidifícios relegiosos i cumbentuales. [[Fernando I de Pertual|Don Fernando I]], ''l Formoso'', custruiu la famosa Muralha Fernandina<ref>[http://geo.cn-lisboua .pt/fileadmin/GEO/Eimaiges/GEO/Libro_de l_mes/Vieira_de la_Silba/Cerca_Fernandina/AU31_P2_51-84.pdf Çcriçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} an [http://geo.cn-lisboua .pt/ Gabinete de Studos Oulissiponenses]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (CML)</ref>, yá que la cidade crecie debrebe para fura de l perímetro enicial. Ampeçando pul lado de ls bairros mais pobres i acabando ne ls bairros de la [[burguesie]], la maior parte de l [[denheiro]] outelizado na eisecuçon de l porjeto bieno desta radadeira. Esta stratégia mostrou-se cumbeniente, yá que d'outra forma la burguesie deixarie de financiar l'obra. L nuobo capítulo de la stória de Lisboua ye ampeçado cula reboluçon motibada pula [[Crise de 1383-85]]. Passado la muorte de Fernando de Pertual, l Reino deberie passar a tener cumo soberano nominal l [[Lista de reis de Castielha|Rei de Castielha]], [[João I de Castielha]], i ser regido por [[Leonor Teles de Menezes]]. Mas l rei castelhano quijo ser soberano afetabo ó, cumo se questuma dezir, "rei i senhor", persuadindo la sogra i reina regente a renunciar al gobierno i a ceder-lho. Esto, sin l cunsentimiento de las Cortes, custituía ua usurpaçon de poder, l que dou guerra. Depuis de cerca d'anho i meio de luita, la [[burguesie]] de la cidade, culas sues ligaçones anglesas i capitales abultados, serie un de ls bencedores: l [[Mestre de Abis]] ye aclamado [[João I de Pertual]], depuis de liebar la bun termo l [[Cerco de Lisboua (1384)|cerco de Lisboua de 1384]] i antes de ganhar, an 1385, la [[Batailha de Aljubarrota]], sob la liderança de [[Nuno Álbares Pereira|Nun'Álbares Pereira]], contra las fuorças castelhanas reforçadas cun miltares franceses i apoiadas puls [[fidalgo]]s pertueses que prestában bassalaige al rei de [[Castielha]]. An [[1385]] Lisboua sustitui Coimbra cumo capital de l reino.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=9cy_MXlxqFYC&printsec=fruntcober&dq=Camillo+Castello+Branco++By+Anonymous&hl=en&ei=je4XTc6qFcma8QPBqfz9Bg&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCcQ6AEwAA#b=onepage&q&f=false Camillo Castello Branco pg54]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{refréncias}} [[Catadorie:Lisboua]] 7wo97fmi2a2xd9e405qntp55igq0z30 107562 107561 2026-08-03T14:33:51Z ~2026-42309-25 15429 /* Reconquista */ 107562 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Munecípio de Pertual| |munecípio = Lhisboua ó Lisboua |eimaige_brason = Crest of Lisboa.png |eimaige_bandeira = Pt-lsb1.png |eimaige_giral = Lisbon Praça do Comércio BW 2018-10-08 17-42-58.jpg |lhegenda = Terreiro de l Paço i státua eiquestre de l rei D. José |eimaige_lhocalizaçon = LocalLisboa.svg |gentílico = lhisboeta, lhisbonense, olisiponense (an desuso), alfacinha (anformal) |region = [[Region de Lhisboua|Lhisboua]] |subregion = [[Grande Lhisboua]] |çtrito = [[Çtrito de Lhisboua|Lhisboua]] |porbíncia = [[Stremadura (Pertual)|Stremadura]] |ária = 100,5 |populaçon = 506 892 |data = 2015 |densidade = 5 066 |freguesies = 53 |fundaçon = [[seclo XII a.C.]] <small>''purmeiras refréncias a la cidade''<br />[[1179]] <small>''cunquista de la cidade por [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Anriqueç]]</small><br />[[1256]] <small>''capital de l Reino''</small> |ourago = <small>''Ourago maior:''</small><br />[[Santo Antonho de Lhisboua]]<br /><small>''Ourago menor:''</small><br />[[Bicente de Saragoça|San Bicente]] |feriado = [[13 de júlio|13 de júlio (Die de Santo Antonho)]] |codpostal = 1000 a 1900 Lisboa |url_cm = Praça do Município<br />1100-365 Lisboa |url_oufecial = http://www.cm-lisboa.pt |url_email = [mailto:municipe@cm-lisboa.pt municipe@cm-lisboa.pt] }} '''Lisboua''' ó '''Lhisboua''' ye la [[capital]] de [[Pertual]] i la cidade mais populosa de l paíç. Ten ua populaçon de 506 892 habitantes,<ref>[http://mapas.ine.pt/map.phtml Mapas segundo INE - Censos 2011]. Consultado em 12/06/2016.</ref> drento de ls sous lemites admenistratibos. Na [[Ária Metropolitana de Lisboua]], residen 2 821 697 pessonas (2011), sendo por esso la maior i mais populosa ária metropolitana de l paíç. Lisboua ye l centro político de Pertual, sede de l Gobierno i de la residéncia de l [[xefe de Stado]]. Ye l "farol de la [[lusofonia]]" ([[Ronald Daus|Daus]]): la [[Quemunidade de ls Países de Léngua Pertuesa]] (CPLP) ten la sue sede na cidade. Ye inda la capital mais l'oucidente de l [[cuntinente ouropeu]] na [[Ouceano Atlántico|cuosta atlántica]]. == Stória == === Neolítico i fundaçon === An Lisboua ancontran-se bruxedos de l [[Neolítico]], Eneolítico i Neo-neolitico.<ref>[http://rebelarlx.cn-lisboua .pt/gca/?id=1466 Neolítico - 5.000 anhos La. C.]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Durante l [[Neolítico]], la region de Lisboua fui habitada por pobos que tamien bibiran neste período noutros spácios de la [[Ouropa atlántica]]. Estes pobos custruíran bários [[Monumiento megalítico|monumientos megalíticos]]<ref>{{Citar libro|outor=Ana Araújo, Susana Correia, Fernando Lourenço i Marie Teresa Marques |títalo=Roteiros de la Arqueologie Pertuesa|subtítulo=Lisboua i Alredores, francés, anglés|local=Lisboua|eiditora=I.P.P.C. Depart. Arqueologie|anho=1986|páiginas= 64|belume=I}}</ref>. Ye inda possible ancontrar alguns [[dólmen]]s<ref>{{Citar web|url=http://caldeiraodabruxa.homestead .com/Scola4.html|títalo=An Houmenaige a las Ouriges de la Lusitaneidade|publicado=Scola4|acessodata=4 de Júnio de 2009|radadeiro=Daehnhardt|purmeiro=Rainer}}</ref> i [[menir]]s<ref>{{Citar web|url=http://www.eigespar .pt/t/patrimonio/pesquisa/giral/patrimonioimoble/detail/73615|títalo=Cunjunto Megalítico de Barreira|publicado=Anstituto Pertués de l Património Arquitetónico|acessodata=2009-06-04|radadeiro=|purmeiro=}}</ref> ne ls campos an redror de la cidade. Situado ne l [[Stuário de l Teijo|stuairo de l riu Teijo]], l'eicelente porto de Lisboua tornou-la cidade eideal para abastecer d'alimientos ls nabios que rumában pa las [[Cassitérides|Ilhas de l Stanho]] (atuales [[Ilhas Scilly]]) i pa la [[Cornualha]]. L [[proto-ando-ouropeus|pobo]] [[celtas|celta]] ambadiu la Península ne l {{AC|purmeiro milénio|x}}.<ref>{{Citar web|url=http://www.dalmeida .com/ansino/storia.htn| titulo= Eiboluçon stórica de l'agricultura| outor=Demingos Almeida]}}</ref> Grácias a casamientos tribales culs [[pobos eibéricos pré-romanos]], oumentou seneficatibamente na region l númaro de falantes de la [[léngua celta]]. L poboado pré-romano de Oulesipo, cun ourige ne ls seclos {{AC|VIII-BII|nl}}, assentaba ne l morro i na costielha de l [[Castielho de Lisboua|Castielho]]. La Oulesipo pré-romana fui l maior poboado ourientalizante de Pertual. Stima-se que la sue populaçon rondasse antre {{fmtn|2500}} i {{fmtn|5000}} pessonas.<ref>{{Citar libro|url=http://books.gogle .com/books?id=7eb-DW7WEaAC&dq=oulesipo&source=gbs_nablinks_s|nome=Carlos Gómeç|subrenome= Bellard|títalo=Ecohistoria del paisaje agrario|subtítulo=l'agricultura fenicio-púnica en el Mediterráneo|léngua=spanhol|eidiçon=1|local=Balència|eiditora=Ounibersitat de Balència|anho=2003|páiginas=270|belume=1}}</ref> Oulesipo serie un bun fundeadouro pa l tráfego marítimo i pa l comércio culs fenícios.<ref>[http://ler.letras.up .pt/uploads/fexeiros/12125.pdf Ls Purmeiros Momientos de la Colonizaçon Fenícia na Península Eibérica: ua bison síntese de las rialidades socioeconómicas de Gadir an cuntato culs andígenas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – testo de João Pedro Oulibeira i Silba, Faculdade de Letras de la Ounibersidade de Lisboua</ref><ref>[http://www.museudacidade .pt/Sposicoes/Permanente/Paginas/Oulesipo%E2%80%93A-Cidade-Romana-sec-II-ac%E2%80%93sec-IB-dc.aspx Oulesipo – La Cidade Romana (sec. II a.C. – sec. V d.C.)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Achados [[arqueologie|arqueológicos]] sugíren que yá habie trocas comerciales culs [[fenícios]] na region de Lisboua an {{AC|1200}} <ref>[https://studogeral.sib.uc .pt/bitstrean/10316/24204/1/L%20poboamiento%20pr%C3%A9-romano%20de%20Freirie%20-%20Cascales.pdf L Teijo, palco d'anteraçon antre Andígenas i Fenícios]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – testo de Guilherme Cardoso i José d’Ancarnaçon an [https://studogeral.sib.uc .pt/ Studo Giral mº 2, setembre 2013]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, liebando alguns storiadores a admitir que tenerien habitado l que ye hoije l centro de la cidade, na parte sul de la colina de l [[Castielho de San Jorge|castielho]].<ref>Lisboua, artigo publicado na pág. de la [[Ounibersidade Nuoba de Lisboua]] (lisbouafenicia.blogspot .pt)</ref> Na praça de D. Luís, an Lisboua, fúrun localizados bruxedos dun fundeadouro cun mais de 2000 anhos, remontando al {{-sec. I}} i al {{DC|V|x}}, adonde ls nabios ancorában para fazer çcargas i reparaçones i tamien pa l tránsito de passageiros i carga.<ref>[http://sol.sapo .pt/ampeço/Cultura/Anterior.aspx?cuntent_id=68811 Fundeador romano ancontrado an Lisboua ye achado straordinairo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Para alhá de biajáren dende pa l Norte, ls fenícios tamien aprobeitórun l fato de stáren na zambocadura de l maior riu de la [[Península Eibérica]] para fazíren comércio de metales preciosos culas tribos locales.<ref>[http://ler.letras.up .pt/uploads/fexeiros/12125.pdf Ls Purmeiros Momientos de la Colonizaçon Fenícia na Península Eibérica: ua bison síntese de las rialidades socioeconómicas de Gadir an cuntato culs andígenas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – artigo de João Pedro Oulibeira i Silba, Faculdade de Letras de la Ounibersidade de Lisboua</ref> Outros amportantes perdutos ende comercializados éran l [[sal]], l peixe salgado i ls [[puro sangre lusitano|cabalhos puros-sangre lusitanos]], bien coincidos na Antiguidade.<ref>{{Citar web|url=http://www.cabalho-lusitano .com/storial|títalo=Storial de l Cabalho Puro Sangre Lusitano|publicado=Associaçon Pertuesa de l Cabalo Puro Sangre Lusitano|acessodata=4 de Júnio de 2009}}</ref> Recentemente (1990/94)<ref>, [http://arqueologie.patrimoniocultural .pt/?sid=sitios.resultados&susid=56204 Sé de Lisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, CNS:3229, [http://arqueologie.patrimoniocultural .pt/ Portal de l Arqueólogo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> bruxedos fenícios de l {{-sec. BIII}} fúrun ancontrados sob la [[Sé de Lisboua]]. Nun oustante, alguns storiadores modernos<ref>[[José Mattoso|Mattoso, José]] (dir.), ''Stória de Pertual. Purmeiro Belume: Antes de Pertual'', Lisboua, Círclo de Leitores, 1992.</ref> cunsidran que l'eideia de la fundaçon fenícia ye eirreal, cumbitos que Lisboua era ua antiga ceblizaçon outótone (chamada puls romanos de [[ópido]]) que se lemitaba a stablecer relaçones comerciales culs fenícios, l que splicarie la persença de cerámicas i d'outros artefatos cun tal ourige. Ua bielha [[lenda]] refire que la cidade de Lisboua fui fundada pul [[mitologie griega|heirói griego]] [[Odisseu]] (Ulisses),{{Carece de fuontes|Pertual=si|data=agosto de 2014}} i que, tal cumo [[Roma]], l sou poboado ouriginal era rodeado por [[ siete Colinas de Lisboua| siete colinas]]. Se todas las biaiges de Ulisses atrabeç de l Atlántico tubíssen ocorrido cumo [[Théophile Cailleux]] las çcrebiu,<ref>Pays Atlantiques décrits par Homère, Théophile Cailleux, 1879, Paris</ref> esso seneficarie que Ulisses fondou la cidade benido de l Norte, antes de dar la buolta al Cabo Malea, (que Cailleux diç ser l [[Cabo de San Bicente]]), na sue biaige para Sudiste, rumo la [[Ítaca]]. Inda assi, la persença de ls fenícios, mesmo ocasional, ye anterior a la persença [[Grécia Antiga#Cultura de la Grécia Antiga|heilénica]] neste território. Mais tarde, l nome griego de la cidade tenerie sido corrompido an [[latin]] para '''Oulissipona'''. Outros [[Mitologie Lusitana|diuses pré-romanos]] de la [[Lusitánia]] <ref>[http://storia-pertual.blogspot .pt/2008/02/probincia-de la-lusitania-45ac-411dc.html La Porbíncia de la Lusitánia – 45aC-411dC]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> son ''Aracus'', ''[[Cariocecus]]'', ''[[Bandua]]'' i ''[[Trebaruna]]''.<ref>{{Citar web|url=http://morganalefay.br .ptripod .com/morganalefay/id11.html|títalo=Diuses de la Lusitánia|publicado=Morgana LeFay|acessodata=3 de Júnio de 2009}}</ref> === Período romano === [[Fexeiro:Henry_the_Navigator.jpg|thumb|right|200px|[[Çcubrimentos|Menumiento de ls Çcubrimentos]]]] {{Artigo percipal|Oulesipo}} Presume-se que ls [[Grécia antiga|griegos antigos]] tubírun na foç de l [[riu Teijo]] un puosto de comércio durante algun tiempo,{{Carece de fuontes|Pertual=si|data=setembre de 2010}} mas ls cunflitos que grassában por to l Mediterráneo liebórun sin dúbeda al sou abandono, debido subretodo al poderio de [[Cartago]] nessa época. Parece cierto inda assi que l território de Lisboua ye primordialmente acupado por populaçones [[mediterránico|mediterránicas]] ourganizadas an torno dua [[família nuclear]]. Las anfluéncias cebelizacionales desta region [[saloia]] de la [[Stremadura]] ye [[fenícia]], [[púnica]] i, subretodo, an tenermos struturales, [[berberes|berbere]]-[[mouros|moura]] i latino-romana.<ref>[https://documentariofundeadouroromano.files.wordpress .com/2015/02/bista_oulesipo6.jpg Lisboua romana]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – eilustraçon: L porto de Oulesipo. Reconstituiçon birtual 3D por César Figueiredo</ref> Esta radadeira, sógena, mais requintada, dominará anquanto cultura de poder, nas struturas admenistratibas i de l'ansino, quando ls legados de l [[Ampério Romano]] son apropiados pula [[Eigreija Católica]].<ref>[http://www.museudodinheiro .pt/uploads/2015/12/la-muralha-de-d-denis-i-la-cidade-de-lisboua.pdf La Muralha de D. Dinis i la Cidade de Lisboua - Fragmientos arqueológicos i eiboluçon stórica]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – testo de Artur Peinha an [http://www.museudodinheiro .pt/ Museu de l Denheiro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.patrimoniocultural .pt/medie/uploads/rebistaportuguesadearqueologie/8_2/5/12.p.313-334.pdf Nuobos dados subre l'acupaçon pré-romana de la cidade de Lisboua: las ánforas de la sondaige m.º 2 de la Rue de San João de la Praça]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – artigo an [http://www.patrimoniocultural .pt/ Património Cultural]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Passado la cunquista de [[Cartago]], ls [[Roma Antiga|romanos]] ampeçan las [[Ambason romana de la Península Eibérica|guerras de pacificaçon de l'oucidente]]. Cerca de {{AC|139/138|nl}}, cunquistórun Oulesipo, durante la campanha de [[Decimus Junius Brutus]], que reforçou las muralhas de la cidade para se defender de las tribos hostis. La Lisboua d'anton fui depuis aneixada al [[Ampério Romano|ampério]] i recumpensada cula atribuiçon de ''[[cidadanie romana]]'', prebilégio anton raríssemo para pobos nun romanos.{{Carece de fuontes|Pertual=si|data=júnio de 2010}} ''[[Felicitas Julia]]'' beneficia assi de l statuto de [[munecípio romano|munecípio]], juntamente culs territórios an sou redror, nun centeilha de 50&nbsp;[[Quilómetro|Km]], nun pagando ampuostos la [[Roma]], al cuntrairo de l que se passaba cun quaije todos ls outros [[castro]]s i poboados [[outótones]] cunquistados. La cidade fui por fin antegrada, cun ancha outonomie, na [[porbíncia romana|porbíncia]] de la [[Lusitánia]], cuja capital era [[Emerita Augusta|Emeritas Augusta]], l'atual [[Mérida (Spanha)|Mérida]], situada na [[Stremadura (Espanha)|Stremadura spanhola]]. La Oulesipo romana çpunha-se an anfitriato zde la colina de l [[Castielho de San Jorge]] até al Terreiro de l Trigo, l Campo de las Cebolhas, l'antiga Rieira Bielha i la [[Rue Augusta (Lisboua)|Rue Augusta]].<ref>{{Citar libro|url= http://books.gogle .com/books?id=RT9K8cek_HwC&dq=oulesipo&source=gbs_nablinks_s|nome= |subrenome= |títalo=IB Reunió D'Arqueología Cristiana Spànica|subtítulo= Lisboua, 28-30 de Setembre/1-2 D'otubre de 1992 = Lisboua, 28-30 Setembre/1-2 Outubre 1992 |léngua=catalan |eidiçon= 4|local=Barcelona |eiditora=Anstitut d'Studis Catalanes |anho= 1995|páiginas=546 |belume=1}}</ref> Un de ls mais antigos i amportantes bruxedos de la persença romana an Lisboua son las [[ruínas de l triato romano de Lisboua|ruínas dun magnífico triato]] ({{sec. I}}) anton custruído ne l local qu'hoije corresponde al mº 3A de la Rue de San Mamede, an [[Alfama]], mui frequentado pulas elites de la época.<ref>[http://www.publico .pt/culturaipsilon/noticia/triato-romano-reabre-para-mos-dar-mais-un-pouco-de la-storia-de-lisboua-1709657 Triato Romano reabre para mos dar mais un pouco de la stória de Lisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, artigo de Cláudie Carbalho ne l jornal Público de 30 de setembre 2015</ref><ref>[http://www.dn .pt/artes/anterior/museu-de l-triato-romano-cunta-23-seclos-de la-bida-de-lisboua--4806080.html Museu de l Triato Romano cunta 23 seclos de la bida de Lisboua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730200250/http://dn/ |date=2013-07-30 }}, artigo de Filipe Amorin ne l Diário de Amboras, 30 de setembre 2015</ref><ref>[http://www.agendalx .pt/local/museu-de-lisboua-triato-romano Museu de Lisboua – triato romano]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} an [http://www.agendalx .pt/ Agenda Cultural de Lisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.rtp .pt/play/p2002/e216675/bejita-guiada Vejita Guiada (B), RTP2]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – porgrama de [[Grabiela Canabilhas]] an 5 de márcio 2016</ref> Ne l tiempo de ls romanos, la cidade era famosa pul fabrico de [[garun]], alimiento de luxo feito de pasta de peixe, cunserbado an [[ánfora]]s i sportado para Roma i to l'ampério. Outros perdutos comercializados éran l [[bino]] i l [[sal]]. [[Ptolomiu]] zeignaba essa primordial Lisboua cumo sendo la cidade de [[Ulisses]]. Ne l sou tiempo, para para alhá sploraçon de las minas d'ouro i prata, la maior receita probinha de tributos, ampuostos, resgates i saques, qu'ancluían [[ouro]] i [[prata]] de ls tesouros públicos de ls pobos de la Lusitánia i d'outras [[feitoria]]s peninsulares.<ref></ref><ref></ref><ref></ref><ref>{{Citar web|url= http://repositorio-abierto.up .pt/bitstrean/10216/8325/2/2022.pdf |títalo=La Atebidade Mineira an Pertual durante la Eidade Média |outor= Luís Miguel Duarte|obra=Faculdade de Letras de l Porto |acessodata=28 de Júlio de 2010}}</ref> Ne l finales de l'ampério romano, Oulesipo serie un de ls purmeiros agregados que spontaneamente acuolhírun l [[cristandade]]. L purmeiro [[Patriarcado de Lisboua|bispo de la cidade]] fui [[San Genes de Lisboua|San Genes]]. An cunsequéncia de la queda de l'ampério, Lisboua fui bítima de [[Migraçones de ls pobos bárbaros|ambasones bárbaras]], de ls [[Alanos]], de ls [[Bándalos]] i de ls [[Reino Suebo|suebos]], tenendo sido parte de l sou reino. Fui tomada puls [[besigodos]] de [[Reino de Toledo|Toledo]], que le chamában “Ulishbona”.<ref name="Stória">{{citar web|url=http://www.cn-lisboua .pt/?idc=4 |titulo=Pequeinho Resumo Stórico de Lisboua|publicado=Cámara Municipal de Lisboua|acessodata=2 de janeiro de 2009}}</ref> === Persença muçulmana === Passado trés seclos de saques, pilhaiges i perda de dinámica comercial, “Ulishbuna” pouco mais serie qu'ua bila cumo muitas outras de l'ampeço de l {{sec. VII|nl}}. An [[711]], aprobeitando ua guerra cebil de ls [[Reino Bisigótico|besigodos]], tropas [[mouros|mouriscas]] lideradas por [[Tárique]] [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|ambaden la Península Eibérica]]. L que sobra de l'oucidente peninsular romano ye cunquistado por [[Abdalazize ibne Muça]], un de ls filhos de Tárique. Segundo bielhos storiadores, “Oulishbuna” nun le scapa. Ambestigadores modernos çmenten essa berson afirmando que nun eisistiu ambason muçulmana de Lisboua. Éran '''[[berbere]]s''' ls outótones lisboetas, detentores dua cultura perfundamente anraizada.<ref>[http://www.portodelisboa .pt/portal/page/portal/PORTAL_PORTO_LISBOA/PORTO_LISBOA/HISTORIA Stória]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Porto de Lisboua) ''Cula queda de l Ampério Romano, seguiran-se ls Suebos i ls Besigodos que cuntrolórun la cidade zde 472 d.C. Ls mouros tomórun Lisboua – Asch-Bonnah – an 714 i zambolbírun l porto atrabeç de las sues atebidades comerciales mediterránicas i atlánticas''</ref><ref>[http://ien.fcsh.unl .pt/eimaiges/files/cronologie_gharbalandalus.pdf GHARB AL-ANDALUS (711 - 1250)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Capitulaçon sin resisténcia de Ébora, Santarén, Lisboua i Coimbra, ante Abdalazize ibne Muça. Las regiones la norte de l Teijo, até al Mondego, quedórun tamien sob regime d'outonomie, de natureza idéntica al antes stablecido cun Teodomiro. La capital desta region fui, durante un seclo, Coimbra''</ref><ref>[http://www.academie.edu/1238806/_Al_Usbuna_Lisboua_eisl%C3%A2mica_711-1147_in_St%C3%V3ria_de_Lisboua-_Tiempos_fuortes_Cord._Jos%C3%A9_Manuel_Garcia._Lisboua_C%C3%A2mara_Municipal._GEO_2009_pp._17-19 Al Usbuna: Lisboua eislámica, 711-1147]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''A tomada de Al-Usbuna pul poder muçulmano dá-se an 714, quando Aidulfo, pertencente a la nobreza besigoda, antrega la cidade por bie diplomática la Abd al-Aziç''</ref> Na berson de la cunquista, anho de [[714]], Lisboua ye tomada por [[mouros]] de l [[norte de África]], chamados Aluxbuna (''al-Lixbûná'') an [[léngua árabe|árabe]], cujo antigo nome tenerie sido Cudia (Kudie ó inda Kudiya).<ref>{{Citar libro|url= http://books.gogle .com/books?id=Rbo38d3SGbUC&dq=Testos+mediebales&source=gbs_nablinks_s|outores= Cumpany, Cuncepción; Gonzáleç, Aurelio i Moheno, Lillian bon dar Walde |títalo=Testos mediebales|subtítulo= recursos, pensamiento i anfluencia : trabajos de las IX Jornadas Mediebales |léngua= spanhol|local= México|eiditora= Ounibersidade Nacional Outónoma de l México|anho= 2005|páiginas= 421 |belume=10}}</ref> Custruiu-se neste período a cerca moura. Lisboua pertenceu a la purmeira [[Reino de Badajoç|taifa de Badajoç]] ne l'anho de [[1013]], criada pul [[slabos|slabo]] liberto Sabur Al-Amiri (1013-1022), un [[saqaliba]], antigo súbdito de [[Aláqueme II]].<ref>{{Citar web|url= http://michalw.narod.ru/SlabicSpain.html |títalo=Slabs of Muslin Spain|outor=Michal Warczakowski |obra=Site de Michal Warczakowski |acessodata=28 de Júlio de 2010}}</ref><ref></ref> Anquanto se fragmentában las [[Taifas]] eislámicas de l Sul, ne l Norte l [[Cundado Portucalense]] separaba-se de l [[Reino de Lion]], yá an plena [[Reconquista]] de la [[Península Eibérica]]. Anque stablecida an [[Guimarães]], la fuorça eiquenómica i l'outonomie de l Cundado Portucalense residie ne l [[Porto]], i.i. an [[Portucale]], ne l porto de la cidade de Cale, an [[Bila Nuoba de Gaia|Gaia]]. Bien podemos eimaginar cumo serie l nuobo reino, mobido pul dinamismo comercial de la moço cidade de mercadores que, na foç de l segundo maior riu de la Península Eibérica, l [[riu Douro]], usufruía anton d'amportança semelhante a la de Lisboua ne l [[riu Teijo]], i qu'acabarie tamien por ser cunquistada. Diç l geógrafo árabe [[Muhammad Al-Idrisi|Edresi]] qu'an Lisboua :: "l mar lança palhetas d'ouro pula praia fura". Ne l Ambierno " ls habitantes de la cidade ban até al riu an busca desse metal i a esso se dedican anquanto l friu dura". Almunime Al-Himiar çcribe Lisboua cun mais requinte : :: "Ye ua cidade a la beira-mar, cun óndias que se quebran d'ancuontro a las muralhas, admirables i de buona custruçon. La parte oucidental de la cidade ye ancimada por arcos subrepostos assentes an colunas de mármore apoiadas an ambasamientos de mármore. Por natureza, la cidade ye belíssema".<ref>[http://books.gogle .com/books?id=cjYynN2AyD4C&pg=PA7&dq=lenda+ulisses+lisboua&hl=en&ei=bK8UTZP5Nomo8QPb5-2EBw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=5&bed=0CDYQ6AEwBA#b=onepage&q=lenda%20ulisses%20lisboa&f=false Alice Viera, António Pedro Ferreira. Esta Lisboua pg 14]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L geógrafo Yáqût al-Hamáwî rebela outras cousas inda : :: "Ye ua bielha cidade acerca de l mar, l'oeste de [[Córdoba]]. Ne ls montes a la sue buolta hai guapos falcones i neilha se porduç l melhor mel de to l'al-Andalus, coincido cumo al-ladharnî. Parece açúcar i cunserba-se ambrulhado an panho para nun se açagar. La cidade ye junto de l riu Teijo i acerca de l mar. Ten ne l tierra jazidas d'ouro puro i nas costielhas eicelente ámbar."<ref>[http://www2.fcsh.unl .pt/ien/mediebalista/MEDIEBALISTA1/PDF/GHARB%20AL%20ANDALUS%20pdf.pdf L Gharb al-Andalus an dous geógrafos árabes de l {{sec. BII/XIII:}} Yáqût al-Hamáwî i Ibn Sa 'îd al-Maghribî]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ibne Saíde, ne l {{sec. XIII}}, diç, por sou lado, que Lisboua "ye noiba an alcoba nupcial." === Reconquista === {{Artigo percipal|Reconquista}} Diç-mos la storiografie tradecional pertuesa qu'al-Ushbuna fui cunquistada als mouros por [[Fonso Heinriques]]. Sabe-se hoije que fúrun las classes senhoriales [[marrano|marranas]] de l [[Antre-Douro-i-Minho]], cujo patrono era [[San Tiago]], ls oubreiros de la cunquista i que Fonso Heinriques pertence al grupo desses noroestinos crestianos de léngua pertuesa que dominaran l Centro i l Sul [[pagon]] de Pertual i se perpetuaran deixando çcendéncia.<ref>[http://www.academie.edu/9956834/Nuobas_eideias_subre_la_Batailha_de_Campo_de_Ourique Nuobas eideias subre la Batailha de Campo de Ourique]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – artigo de [https://plus.gogle .com/111771783381888269675/posts Fernando Almeida]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} an [http://www.academie.edu Academie.edu]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La purmeira tentatiba de reconquista de Lisboua ocorre an [[1137]]. Fracassa frente a las [[Castielho de San Jorge|muralhas de la cidade]]. An [[1140]] acorren als sediantes [[segunda Cruzada|cruzados]] an tránsito por [[Pertual]]. Juntos, amprenden nuobo ataque, que tamien falha. Solo siete anhos depuis, ls crestianos [[Cerco de Lisboua (1147)|reconquistarian]] la poboaçon dando grácias al purmeiro [[Lista de reis de Pertual|rei de Pertual]], [[Fonso I de Pertual|Don Fonso Heinriques]]. L rei cuncede-le [[foral]] an [[1179]]. An [[1255]], grácias a la sue localizaçon stratégica, Lisboua torna-se la capital de l reino. Treminada la [[reconquista]], cunsulidada la religion [[crestiano|crestiana]] i anstituída la [[léngua pertuesa]], ye criada la [[diocese de Lisboua]] que, ne l {{sec. XIV}}, será eilebada la [[metrópole]] ([[arquidiocese]]). Ne ls radadeiros seclos de la [[Eidade Média]] la cidade spandiu-se i tornou-se un amportante [[porto (trasporte)|porto]], cun comércio stablecido cul norte de la Ouropa i culas cidades costeiras de l [[Mar Mediterráneo]]. An [[1290]] l rei [[Dinis I de Pertual|Don Dinis]] criou la purmeira [[ounibersidade]] pertuesa an Lisboua que, por causa dun ancéndio, fui trasferida para [[Coimbra]] an (1308), quando la cidade yá çpunha de grandes eidifícios relegiosos i cumbentuales. [[Fernando I de Pertual|Don Fernando I]], ''l Formoso'', custruiu la famosa Muralha Fernandina<ref>[http://geo.cn-lisboua .pt/fileadmin/GEO/Eimaiges/GEO/Libro_de l_mes/Vieira_de la_Silba/Cerca_Fernandina/AU31_P2_51-84.pdf Çcriçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} an [http://geo.cn-lisboua .pt/ Gabinete de Studos Oulissiponenses]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (CML)</ref>, yá que la cidade crecie debrebe para fura de l perímetro enicial. Ampeçando pul lado de ls bairros mais pobres i acabando ne ls bairros de la [[burguesie]], la maior parte de l [[denheiro]] outelizado na eisecuçon de l porjeto bieno desta radadeira. Esta stratégia mostrou-se cumbeniente, yá que d'outra forma la burguesie deixarie de financiar l'obra. L nuobo capítulo de la stória de Lisboua ye ampeçado cula reboluçon motibada pula [[Crise de 1383-85]]. Passado la muorte de Fernando de Pertual, l Reino deberie passar a tener cumo soberano nominal l [[Lista de reis de Castielha|Rei de Castielha]], [[João I de Castielha]], i ser regido por [[Leonor Teles de Menezes]]. Mas l rei castelhano quijo ser soberano afetabo ó, cumo se questuma dezir, "rei i senhor", persuadindo la sogra i reina regente a renunciar al gobierno i a ceder-lho. Esto, sin l cunsentimiento de las Cortes, custituía ua usurpaçon de poder, l que dou guerra. Depuis de cerca d'anho i meio de luita, la [[burguesie]] de la cidade, culas sues ligaçones anglesas i capitales abultados, serie un de ls bencedores: l [[Mestre de Abis]] ye aclamado [[João I de Pertual]], depuis de liebar la bun termo l [[Cerco de Lisboua (1384)|cerco de Lisboua de 1384]] i antes de ganhar, an 1385, la [[Batailha de Aljubarrota]], sob la liderança de [[Nuno Álbares Pereira|Nun'Álbares Pereira]], contra las fuorças castelhanas reforçadas cun miltares franceses i apoiadas puls [[fidalgo]]s pertueses que prestában bassalaige al rei de [[Castielha]]. An [[1385]] Lisboua sustitui Coimbra cumo capital de l reino.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=9cy_MXlxqFYC&printsec=fruntcober&dq=Camillo+Castello+Branco++By+Anonymous&hl=en&ei=je4XTc6qFcma8QPBqfz9Bg&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCcQ6AEwAA#b=onepage&q&f=false Camillo Castello Branco pg54]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{refréncias}} [[Catadorie:Lisboua]] 3begjb2ysfnca5kayh6fht7wi0qkl9k 107563 107562 2026-08-03T14:35:38Z ~2026-42309-25 15429 /* Persença muçulmana */ 107563 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Munecípio de Pertual| |munecípio = Lhisboua ó Lisboua |eimaige_brason = Crest of Lisboa.png |eimaige_bandeira = Pt-lsb1.png |eimaige_giral = Lisbon Praça do Comércio BW 2018-10-08 17-42-58.jpg |lhegenda = Terreiro de l Paço i státua eiquestre de l rei D. José |eimaige_lhocalizaçon = LocalLisboa.svg |gentílico = lhisboeta, lhisbonense, olisiponense (an desuso), alfacinha (anformal) |region = [[Region de Lhisboua|Lhisboua]] |subregion = [[Grande Lhisboua]] |çtrito = [[Çtrito de Lhisboua|Lhisboua]] |porbíncia = [[Stremadura (Pertual)|Stremadura]] |ária = 100,5 |populaçon = 506 892 |data = 2015 |densidade = 5 066 |freguesies = 53 |fundaçon = [[seclo XII a.C.]] <small>''purmeiras refréncias a la cidade''<br />[[1179]] <small>''cunquista de la cidade por [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Anriqueç]]</small><br />[[1256]] <small>''capital de l Reino''</small> |ourago = <small>''Ourago maior:''</small><br />[[Santo Antonho de Lhisboua]]<br /><small>''Ourago menor:''</small><br />[[Bicente de Saragoça|San Bicente]] |feriado = [[13 de júlio|13 de júlio (Die de Santo Antonho)]] |codpostal = 1000 a 1900 Lisboa |url_cm = Praça do Município<br />1100-365 Lisboa |url_oufecial = http://www.cm-lisboa.pt |url_email = [mailto:municipe@cm-lisboa.pt municipe@cm-lisboa.pt] }} '''Lisboua''' ó '''Lhisboua''' ye la [[capital]] de [[Pertual]] i la cidade mais populosa de l paíç. Ten ua populaçon de 506 892 habitantes,<ref>[http://mapas.ine.pt/map.phtml Mapas segundo INE - Censos 2011]. Consultado em 12/06/2016.</ref> drento de ls sous lemites admenistratibos. Na [[Ária Metropolitana de Lisboua]], residen 2 821 697 pessonas (2011), sendo por esso la maior i mais populosa ária metropolitana de l paíç. Lisboua ye l centro político de Pertual, sede de l Gobierno i de la residéncia de l [[xefe de Stado]]. Ye l "farol de la [[lusofonia]]" ([[Ronald Daus|Daus]]): la [[Quemunidade de ls Países de Léngua Pertuesa]] (CPLP) ten la sue sede na cidade. Ye inda la capital mais l'oucidente de l [[cuntinente ouropeu]] na [[Ouceano Atlántico|cuosta atlántica]]. == Stória == === Neolítico i fundaçon === An Lisboua ancontran-se bruxedos de l [[Neolítico]], Eneolítico i Neo-neolitico.<ref>[http://rebelarlx.cn-lisboua .pt/gca/?id=1466 Neolítico - 5.000 anhos La. C.]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Durante l [[Neolítico]], la region de Lisboua fui habitada por pobos que tamien bibiran neste período noutros spácios de la [[Ouropa atlántica]]. Estes pobos custruíran bários [[Monumiento megalítico|monumientos megalíticos]]<ref>{{Citar libro|outor=Ana Araújo, Susana Correia, Fernando Lourenço i Marie Teresa Marques |títalo=Roteiros de la Arqueologie Pertuesa|subtítulo=Lisboua i Alredores, francés, anglés|local=Lisboua|eiditora=I.P.P.C. Depart. Arqueologie|anho=1986|páiginas= 64|belume=I}}</ref>. Ye inda possible ancontrar alguns [[dólmen]]s<ref>{{Citar web|url=http://caldeiraodabruxa.homestead .com/Scola4.html|títalo=An Houmenaige a las Ouriges de la Lusitaneidade|publicado=Scola4|acessodata=4 de Júnio de 2009|radadeiro=Daehnhardt|purmeiro=Rainer}}</ref> i [[menir]]s<ref>{{Citar web|url=http://www.eigespar .pt/t/patrimonio/pesquisa/giral/patrimonioimoble/detail/73615|títalo=Cunjunto Megalítico de Barreira|publicado=Anstituto Pertués de l Património Arquitetónico|acessodata=2009-06-04|radadeiro=|purmeiro=}}</ref> ne ls campos an redror de la cidade. Situado ne l [[Stuário de l Teijo|stuairo de l riu Teijo]], l'eicelente porto de Lisboua tornou-la cidade eideal para abastecer d'alimientos ls nabios que rumában pa las [[Cassitérides|Ilhas de l Stanho]] (atuales [[Ilhas Scilly]]) i pa la [[Cornualha]]. L [[proto-ando-ouropeus|pobo]] [[celtas|celta]] ambadiu la Península ne l {{AC|purmeiro milénio|x}}.<ref>{{Citar web|url=http://www.dalmeida .com/ansino/storia.htn| titulo= Eiboluçon stórica de l'agricultura| outor=Demingos Almeida]}}</ref> Grácias a casamientos tribales culs [[pobos eibéricos pré-romanos]], oumentou seneficatibamente na region l númaro de falantes de la [[léngua celta]]. L poboado pré-romano de Oulesipo, cun ourige ne ls seclos {{AC|VIII-BII|nl}}, assentaba ne l morro i na costielha de l [[Castielho de Lisboua|Castielho]]. La Oulesipo pré-romana fui l maior poboado ourientalizante de Pertual. Stima-se que la sue populaçon rondasse antre {{fmtn|2500}} i {{fmtn|5000}} pessonas.<ref>{{Citar libro|url=http://books.gogle .com/books?id=7eb-DW7WEaAC&dq=oulesipo&source=gbs_nablinks_s|nome=Carlos Gómeç|subrenome= Bellard|títalo=Ecohistoria del paisaje agrario|subtítulo=l'agricultura fenicio-púnica en el Mediterráneo|léngua=spanhol|eidiçon=1|local=Balència|eiditora=Ounibersitat de Balència|anho=2003|páiginas=270|belume=1}}</ref> Oulesipo serie un bun fundeadouro pa l tráfego marítimo i pa l comércio culs fenícios.<ref>[http://ler.letras.up .pt/uploads/fexeiros/12125.pdf Ls Purmeiros Momientos de la Colonizaçon Fenícia na Península Eibérica: ua bison síntese de las rialidades socioeconómicas de Gadir an cuntato culs andígenas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – testo de João Pedro Oulibeira i Silba, Faculdade de Letras de la Ounibersidade de Lisboua</ref><ref>[http://www.museudacidade .pt/Sposicoes/Permanente/Paginas/Oulesipo%E2%80%93A-Cidade-Romana-sec-II-ac%E2%80%93sec-IB-dc.aspx Oulesipo – La Cidade Romana (sec. II a.C. – sec. V d.C.)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Achados [[arqueologie|arqueológicos]] sugíren que yá habie trocas comerciales culs [[fenícios]] na region de Lisboua an {{AC|1200}} <ref>[https://studogeral.sib.uc .pt/bitstrean/10316/24204/1/L%20poboamiento%20pr%C3%A9-romano%20de%20Freirie%20-%20Cascales.pdf L Teijo, palco d'anteraçon antre Andígenas i Fenícios]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – testo de Guilherme Cardoso i José d’Ancarnaçon an [https://studogeral.sib.uc .pt/ Studo Giral mº 2, setembre 2013]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, liebando alguns storiadores a admitir que tenerien habitado l que ye hoije l centro de la cidade, na parte sul de la colina de l [[Castielho de San Jorge|castielho]].<ref>Lisboua, artigo publicado na pág. de la [[Ounibersidade Nuoba de Lisboua]] (lisbouafenicia.blogspot .pt)</ref> Na praça de D. Luís, an Lisboua, fúrun localizados bruxedos dun fundeadouro cun mais de 2000 anhos, remontando al {{-sec. I}} i al {{DC|V|x}}, adonde ls nabios ancorában para fazer çcargas i reparaçones i tamien pa l tránsito de passageiros i carga.<ref>[http://sol.sapo .pt/ampeço/Cultura/Anterior.aspx?cuntent_id=68811 Fundeador romano ancontrado an Lisboua ye achado straordinairo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Para alhá de biajáren dende pa l Norte, ls fenícios tamien aprobeitórun l fato de stáren na zambocadura de l maior riu de la [[Península Eibérica]] para fazíren comércio de metales preciosos culas tribos locales.<ref>[http://ler.letras.up .pt/uploads/fexeiros/12125.pdf Ls Purmeiros Momientos de la Colonizaçon Fenícia na Península Eibérica: ua bison síntese de las rialidades socioeconómicas de Gadir an cuntato culs andígenas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – artigo de João Pedro Oulibeira i Silba, Faculdade de Letras de la Ounibersidade de Lisboua</ref> Outros amportantes perdutos ende comercializados éran l [[sal]], l peixe salgado i ls [[puro sangre lusitano|cabalhos puros-sangre lusitanos]], bien coincidos na Antiguidade.<ref>{{Citar web|url=http://www.cabalho-lusitano .com/storial|títalo=Storial de l Cabalho Puro Sangre Lusitano|publicado=Associaçon Pertuesa de l Cabalo Puro Sangre Lusitano|acessodata=4 de Júnio de 2009}}</ref> Recentemente (1990/94)<ref>, [http://arqueologie.patrimoniocultural .pt/?sid=sitios.resultados&susid=56204 Sé de Lisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, CNS:3229, [http://arqueologie.patrimoniocultural .pt/ Portal de l Arqueólogo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> bruxedos fenícios de l {{-sec. BIII}} fúrun ancontrados sob la [[Sé de Lisboua]]. Nun oustante, alguns storiadores modernos<ref>[[José Mattoso|Mattoso, José]] (dir.), ''Stória de Pertual. Purmeiro Belume: Antes de Pertual'', Lisboua, Círclo de Leitores, 1992.</ref> cunsidran que l'eideia de la fundaçon fenícia ye eirreal, cumbitos que Lisboua era ua antiga ceblizaçon outótone (chamada puls romanos de [[ópido]]) que se lemitaba a stablecer relaçones comerciales culs fenícios, l que splicarie la persença de cerámicas i d'outros artefatos cun tal ourige. Ua bielha [[lenda]] refire que la cidade de Lisboua fui fundada pul [[mitologie griega|heirói griego]] [[Odisseu]] (Ulisses),{{Carece de fuontes|Pertual=si|data=agosto de 2014}} i que, tal cumo [[Roma]], l sou poboado ouriginal era rodeado por [[ siete Colinas de Lisboua| siete colinas]]. Se todas las biaiges de Ulisses atrabeç de l Atlántico tubíssen ocorrido cumo [[Théophile Cailleux]] las çcrebiu,<ref>Pays Atlantiques décrits par Homère, Théophile Cailleux, 1879, Paris</ref> esso seneficarie que Ulisses fondou la cidade benido de l Norte, antes de dar la buolta al Cabo Malea, (que Cailleux diç ser l [[Cabo de San Bicente]]), na sue biaige para Sudiste, rumo la [[Ítaca]]. Inda assi, la persença de ls fenícios, mesmo ocasional, ye anterior a la persença [[Grécia Antiga#Cultura de la Grécia Antiga|heilénica]] neste território. Mais tarde, l nome griego de la cidade tenerie sido corrompido an [[latin]] para '''Oulissipona'''. Outros [[Mitologie Lusitana|diuses pré-romanos]] de la [[Lusitánia]] <ref>[http://storia-pertual.blogspot .pt/2008/02/probincia-de la-lusitania-45ac-411dc.html La Porbíncia de la Lusitánia – 45aC-411dC]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> son ''Aracus'', ''[[Cariocecus]]'', ''[[Bandua]]'' i ''[[Trebaruna]]''.<ref>{{Citar web|url=http://morganalefay.br .ptripod .com/morganalefay/id11.html|títalo=Diuses de la Lusitánia|publicado=Morgana LeFay|acessodata=3 de Júnio de 2009}}</ref> === Período romano === [[Fexeiro:Henry_the_Navigator.jpg|thumb|right|200px|[[Çcubrimentos|Menumiento de ls Çcubrimentos]]]] {{Artigo percipal|Oulesipo}} Presume-se que ls [[Grécia antiga|griegos antigos]] tubírun na foç de l [[riu Teijo]] un puosto de comércio durante algun tiempo,{{Carece de fuontes|Pertual=si|data=setembre de 2010}} mas ls cunflitos que grassában por to l Mediterráneo liebórun sin dúbeda al sou abandono, debido subretodo al poderio de [[Cartago]] nessa época. Parece cierto inda assi que l território de Lisboua ye primordialmente acupado por populaçones [[mediterránico|mediterránicas]] ourganizadas an torno dua [[família nuclear]]. Las anfluéncias cebelizacionales desta region [[saloia]] de la [[Stremadura]] ye [[fenícia]], [[púnica]] i, subretodo, an tenermos struturales, [[berberes|berbere]]-[[mouros|moura]] i latino-romana.<ref>[https://documentariofundeadouroromano.files.wordpress .com/2015/02/bista_oulesipo6.jpg Lisboua romana]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – eilustraçon: L porto de Oulesipo. Reconstituiçon birtual 3D por César Figueiredo</ref> Esta radadeira, sógena, mais requintada, dominará anquanto cultura de poder, nas struturas admenistratibas i de l'ansino, quando ls legados de l [[Ampério Romano]] son apropiados pula [[Eigreija Católica]].<ref>[http://www.museudodinheiro .pt/uploads/2015/12/la-muralha-de-d-denis-i-la-cidade-de-lisboua.pdf La Muralha de D. Dinis i la Cidade de Lisboua - Fragmientos arqueológicos i eiboluçon stórica]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – testo de Artur Peinha an [http://www.museudodinheiro .pt/ Museu de l Denheiro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.patrimoniocultural .pt/medie/uploads/rebistaportuguesadearqueologie/8_2/5/12.p.313-334.pdf Nuobos dados subre l'acupaçon pré-romana de la cidade de Lisboua: las ánforas de la sondaige m.º 2 de la Rue de San João de la Praça]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – artigo an [http://www.patrimoniocultural .pt/ Património Cultural]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Passado la cunquista de [[Cartago]], ls [[Roma Antiga|romanos]] ampeçan las [[Ambason romana de la Península Eibérica|guerras de pacificaçon de l'oucidente]]. Cerca de {{AC|139/138|nl}}, cunquistórun Oulesipo, durante la campanha de [[Decimus Junius Brutus]], que reforçou las muralhas de la cidade para se defender de las tribos hostis. La Lisboua d'anton fui depuis aneixada al [[Ampério Romano|ampério]] i recumpensada cula atribuiçon de ''[[cidadanie romana]]'', prebilégio anton raríssemo para pobos nun romanos.{{Carece de fuontes|Pertual=si|data=júnio de 2010}} ''[[Felicitas Julia]]'' beneficia assi de l statuto de [[munecípio romano|munecípio]], juntamente culs territórios an sou redror, nun centeilha de 50&nbsp;[[Quilómetro|Km]], nun pagando ampuostos la [[Roma]], al cuntrairo de l que se passaba cun quaije todos ls outros [[castro]]s i poboados [[outótones]] cunquistados. La cidade fui por fin antegrada, cun ancha outonomie, na [[porbíncia romana|porbíncia]] de la [[Lusitánia]], cuja capital era [[Emerita Augusta|Emeritas Augusta]], l'atual [[Mérida (Spanha)|Mérida]], situada na [[Stremadura (Espanha)|Stremadura spanhola]]. La Oulesipo romana çpunha-se an anfitriato zde la colina de l [[Castielho de San Jorge]] até al Terreiro de l Trigo, l Campo de las Cebolhas, l'antiga Rieira Bielha i la [[Rue Augusta (Lisboua)|Rue Augusta]].<ref>{{Citar libro|url= http://books.gogle .com/books?id=RT9K8cek_HwC&dq=oulesipo&source=gbs_nablinks_s|nome= |subrenome= |títalo=IB Reunió D'Arqueología Cristiana Spànica|subtítulo= Lisboua, 28-30 de Setembre/1-2 D'otubre de 1992 = Lisboua, 28-30 Setembre/1-2 Outubre 1992 |léngua=catalan |eidiçon= 4|local=Barcelona |eiditora=Anstitut d'Studis Catalanes |anho= 1995|páiginas=546 |belume=1}}</ref> Un de ls mais antigos i amportantes bruxedos de la persença romana an Lisboua son las [[ruínas de l triato romano de Lisboua|ruínas dun magnífico triato]] ({{sec. I}}) anton custruído ne l local qu'hoije corresponde al mº 3A de la Rue de San Mamede, an [[Alfama]], mui frequentado pulas elites de la época.<ref>[http://www.publico .pt/culturaipsilon/noticia/triato-romano-reabre-para-mos-dar-mais-un-pouco-de la-storia-de-lisboua-1709657 Triato Romano reabre para mos dar mais un pouco de la stória de Lisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, artigo de Cláudie Carbalho ne l jornal Público de 30 de setembre 2015</ref><ref>[http://www.dn .pt/artes/anterior/museu-de l-triato-romano-cunta-23-seclos-de la-bida-de-lisboua--4806080.html Museu de l Triato Romano cunta 23 seclos de la bida de Lisboua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730200250/http://dn/ |date=2013-07-30 }}, artigo de Filipe Amorin ne l Diário de Amboras, 30 de setembre 2015</ref><ref>[http://www.agendalx .pt/local/museu-de-lisboua-triato-romano Museu de Lisboua – triato romano]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} an [http://www.agendalx .pt/ Agenda Cultural de Lisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.rtp .pt/play/p2002/e216675/bejita-guiada Vejita Guiada (B), RTP2]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – porgrama de [[Grabiela Canabilhas]] an 5 de márcio 2016</ref> Ne l tiempo de ls romanos, la cidade era famosa pul fabrico de [[garun]], alimiento de luxo feito de pasta de peixe, cunserbado an [[ánfora]]s i sportado para Roma i to l'ampério. Outros perdutos comercializados éran l [[bino]] i l [[sal]]. [[Ptolomiu]] zeignaba essa primordial Lisboua cumo sendo la cidade de [[Ulisses]]. Ne l sou tiempo, para para alhá sploraçon de las minas d'ouro i prata, la maior receita probinha de tributos, ampuostos, resgates i saques, qu'ancluían [[ouro]] i [[prata]] de ls tesouros públicos de ls pobos de la Lusitánia i d'outras [[feitoria]]s peninsulares.<ref></ref><ref></ref><ref></ref><ref>{{Citar web|url= http://repositorio-abierto.up .pt/bitstrean/10216/8325/2/2022.pdf |títalo=La Atebidade Mineira an Pertual durante la Eidade Média |outor= Luís Miguel Duarte|obra=Faculdade de Letras de l Porto |acessodata=28 de Júlio de 2010}}</ref> Ne l finales de l'ampério romano, Oulesipo serie un de ls purmeiros agregados que spontaneamente acuolhírun l [[cristandade]]. L purmeiro [[Patriarcado de Lisboua|bispo de la cidade]] fui [[San Genes de Lisboua|San Genes]]. An cunsequéncia de la queda de l'ampério, Lisboua fui bítima de [[Migraçones de ls pobos bárbaros|ambasones bárbaras]], de ls [[Alanos]], de ls [[Bándalos]] i de ls [[Reino Suebo|suebos]], tenendo sido parte de l sou reino. Fui tomada puls [[besigodos]] de [[Reino de Toledo|Toledo]], que le chamában “Ulishbona”.<ref name="Stória">{{citar web|url=http://www.cn-lisboua .pt/?idc=4 |titulo=Pequeinho Resumo Stórico de Lisboua|publicado=Cámara Municipal de Lisboua|acessodata=2 de janeiro de 2009}}</ref> === Persença muçulmana === Passado trés seclos de saques, pilhaiges i perda de dinámica comercial, “Ulishbuna” pouco mais serie qu'ua bila cumo muitas outras de l'ampeço de l {{sec. VII|nl}}. An [[711]], aprobeitando ua guerra cebil de ls [[Reino Bisigótico|besigodos]], tropas [[mouros|mouriscas]] lideradas por [[Tárique]] [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|ambaden la Península Eibérica]]. L que sobra de l'oucidente peninsular romano ye cunquistado por [[Abdalazize ibne Muça]], un de ls filhos de Tárique. Segundo bielhos storiadores, “Oulishbuna” nun le scapa. Ambestigadores modernos çmenten essa berson afirmando que nun eisistiu ambason muçulmana de Lisboua. Éran '''[[berbere]]s''' ls outótones lisboetas, detentores dua cultura perfundamente anraizada.<ref>[http://www.portodelisboa .pt/portal/page/portal/PORTAL_PORTO_LISBOA/PORTO_LISBOA/HISTORIA Stória]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Porto de Lisboua) ''Cula queda de l Ampério Romano, seguiran-se ls Suebos i ls Besigodos que cuntrolórun la cidade zde 472 d.C. Ls mouros tomórun Lisboua – Asch-Bonnah – an 714 i zambolbírun l porto atrabeç de las sues atebidades comerciales mediterránicas i atlánticas''</ref><ref>[http://ien.fcsh.unl .pt/eimaiges/files/cronologie_gharbalandalus.pdf GHARB AL-ANDALUS (711 - 1250)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Capitulaçon sin resisténcia de Ébora, Santarén, Lisboua i Coimbra, ante Abdalazize ibne Muça. Las regiones la norte de l Teijo, até al Mondego, quedórun tamien sob regime d'outonomie, de natureza idéntica al antes stablecido cun Teodomiro. La capital desta region fui, durante un seclo, Coimbra''</ref><ref>[http://www.academie.edu/1238806/_Al_Usbuna_Lisboua_eisl%C3%A2mica_711-1147_in_St%C3%V3ria_de_Lisboua-_Tiempos_fuortes_Cord._Jos%C3%A9_Manuel_Garcia._Lisboua_C%C3%A2mara_Municipal._GEO_2009_pp._17-19 Al Usbuna: Lisboua eislámica, 711-1147]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''A tomada de Al-Usbuna pul poder muçulmano dá-se an 714, quando Aidulfo, pertencente a la nobreza besigoda, antrega la cidade por bie diplomática la Abd al-Aziç''</ref> Na berson de la cunquista, anho de [[714]], Lisboua ye tomada por [[mouros]] de l [[norte de África]], chamados Aluxbuna (''al-Lixbûná'') an [[léngua árabe|árabe]], cujo antigo nome tenerie sido Cudia (Kudie ó inda Kudiya).<ref></ref> Custruiu-se neste período a cerca moura. Lisboua pertenceu a la purmeira [[Reino de Badajoç|taifa de Badajoç]] ne l'anho de [[1013]], criada pul [[slabos|slabo]] liberto Sabur Al-Amiri (1013-1022), un [[saqaliba]], antigo súbdito de [[Aláqueme II]].<ref>{{Citar web|url= http://michalw.narod.ru/SlabicSpain.html |títalo=Slabs of Muslin Spain|outor=Michal Warczakowski |obra=Site de Michal Warczakowski |acessodata=28 de Júlio de 2010}}</ref><ref></ref> Anquanto se fragmentában las [[Taifas]] eislámicas de l Sul, ne l Norte l [[Cundado Portucalense]] separaba-se de l [[Reino de Lion]], yá an plena [[Reconquista]] de la [[Península Eibérica]]. Anque stablecida an [[Guimarães]], la fuorça eiquenómica i l'outonomie de l Cundado Portucalense residie ne l [[Porto]], i.i. an [[Portucale]], ne l porto de la cidade de Cale, an [[Bila Nuoba de Gaia|Gaia]]. Bien podemos eimaginar cumo serie l nuobo reino, mobido pul dinamismo comercial de la moço cidade de mercadores que, na foç de l segundo maior riu de la Península Eibérica, l [[riu Douro]], usufruía anton d'amportança semelhante a la de Lisboua ne l [[riu Teijo]], i qu'acabarie tamien por ser cunquistada. Diç l geógrafo árabe [[Muhammad Al-Idrisi|Edresi]] qu'an Lisboua :: "l mar lança palhetas d'ouro pula praia fura". Ne l Ambierno " ls habitantes de la cidade ban até al riu an busca desse metal i a esso se dedican anquanto l friu dura". Almunime Al-Himiar çcribe Lisboua cun mais requinte : :: "Ye ua cidade a la beira-mar, cun óndias que se quebran d'ancuontro a las muralhas, admirables i de buona custruçon. La parte oucidental de la cidade ye ancimada por arcos subrepostos assentes an colunas de mármore apoiadas an ambasamientos de mármore. Por natureza, la cidade ye belíssema".<ref>[http://books.gogle .com/books?id=cjYynN2AyD4C&pg=PA7&dq=lenda+ulisses+lisboua&hl=en&ei=bK8UTZP5Nomo8QPb5-2EBw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=5&bed=0CDYQ6AEwBA#b=onepage&q=lenda%20ulisses%20lisboa&f=false Alice Viera, António Pedro Ferreira. Esta Lisboua pg 14]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L geógrafo Yáqût al-Hamáwî rebela outras cousas inda : :: "Ye ua bielha cidade acerca de l mar, l'oeste de [[Córdoba]]. Ne ls montes a la sue buolta hai guapos falcones i neilha se porduç l melhor mel de to l'al-Andalus, coincido cumo al-ladharnî. Parece açúcar i cunserba-se ambrulhado an panho para nun se açagar. La cidade ye junto de l riu Teijo i acerca de l mar. Ten ne l tierra jazidas d'ouro puro i nas costielhas eicelente ámbar."<ref>[http://www2.fcsh.unl .pt/ien/mediebalista/MEDIEBALISTA1/PDF/GHARB%20AL%20ANDALUS%20pdf.pdf L Gharb al-Andalus an dous geógrafos árabes de l {{sec. BII/XIII:}} Yáqût al-Hamáwî i Ibn Sa 'îd al-Maghribî]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ibne Saíde, ne l {{sec. XIII}}, diç, por sou lado, que Lisboua "ye noiba an alcoba nupcial." === Reconquista === {{Artigo percipal|Reconquista}} Diç-mos la storiografie tradecional pertuesa qu'al-Ushbuna fui cunquistada als mouros por [[Fonso Heinriques]]. Sabe-se hoije que fúrun las classes senhoriales [[marrano|marranas]] de l [[Antre-Douro-i-Minho]], cujo patrono era [[San Tiago]], ls oubreiros de la cunquista i que Fonso Heinriques pertence al grupo desses noroestinos crestianos de léngua pertuesa que dominaran l Centro i l Sul [[pagon]] de Pertual i se perpetuaran deixando çcendéncia.<ref>[http://www.academie.edu/9956834/Nuobas_eideias_subre_la_Batailha_de_Campo_de_Ourique Nuobas eideias subre la Batailha de Campo de Ourique]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – artigo de [https://plus.gogle .com/111771783381888269675/posts Fernando Almeida]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} an [http://www.academie.edu Academie.edu]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La purmeira tentatiba de reconquista de Lisboua ocorre an [[1137]]. Fracassa frente a las [[Castielho de San Jorge|muralhas de la cidade]]. An [[1140]] acorren als sediantes [[segunda Cruzada|cruzados]] an tránsito por [[Pertual]]. Juntos, amprenden nuobo ataque, que tamien falha. Solo siete anhos depuis, ls crestianos [[Cerco de Lisboua (1147)|reconquistarian]] la poboaçon dando grácias al purmeiro [[Lista de reis de Pertual|rei de Pertual]], [[Fonso I de Pertual|Don Fonso Heinriques]]. L rei cuncede-le [[foral]] an [[1179]]. An [[1255]], grácias a la sue localizaçon stratégica, Lisboua torna-se la capital de l reino. Treminada la [[reconquista]], cunsulidada la religion [[crestiano|crestiana]] i anstituída la [[léngua pertuesa]], ye criada la [[diocese de Lisboua]] que, ne l {{sec. XIV}}, será eilebada la [[metrópole]] ([[arquidiocese]]). Ne ls radadeiros seclos de la [[Eidade Média]] la cidade spandiu-se i tornou-se un amportante [[porto (trasporte)|porto]], cun comércio stablecido cul norte de la Ouropa i culas cidades costeiras de l [[Mar Mediterráneo]]. An [[1290]] l rei [[Dinis I de Pertual|Don Dinis]] criou la purmeira [[ounibersidade]] pertuesa an Lisboua que, por causa dun ancéndio, fui trasferida para [[Coimbra]] an (1308), quando la cidade yá çpunha de grandes eidifícios relegiosos i cumbentuales. [[Fernando I de Pertual|Don Fernando I]], ''l Formoso'', custruiu la famosa Muralha Fernandina<ref>[http://geo.cn-lisboua .pt/fileadmin/GEO/Eimaiges/GEO/Libro_de l_mes/Vieira_de la_Silba/Cerca_Fernandina/AU31_P2_51-84.pdf Çcriçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} an [http://geo.cn-lisboua .pt/ Gabinete de Studos Oulissiponenses]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (CML)</ref>, yá que la cidade crecie debrebe para fura de l perímetro enicial. Ampeçando pul lado de ls bairros mais pobres i acabando ne ls bairros de la [[burguesie]], la maior parte de l [[denheiro]] outelizado na eisecuçon de l porjeto bieno desta radadeira. Esta stratégia mostrou-se cumbeniente, yá que d'outra forma la burguesie deixarie de financiar l'obra. L nuobo capítulo de la stória de Lisboua ye ampeçado cula reboluçon motibada pula [[Crise de 1383-85]]. Passado la muorte de Fernando de Pertual, l Reino deberie passar a tener cumo soberano nominal l [[Lista de reis de Castielha|Rei de Castielha]], [[João I de Castielha]], i ser regido por [[Leonor Teles de Menezes]]. Mas l rei castelhano quijo ser soberano afetabo ó, cumo se questuma dezir, "rei i senhor", persuadindo la sogra i reina regente a renunciar al gobierno i a ceder-lho. Esto, sin l cunsentimiento de las Cortes, custituía ua usurpaçon de poder, l que dou guerra. Depuis de cerca d'anho i meio de luita, la [[burguesie]] de la cidade, culas sues ligaçones anglesas i capitales abultados, serie un de ls bencedores: l [[Mestre de Abis]] ye aclamado [[João I de Pertual]], depuis de liebar la bun termo l [[Cerco de Lisboua (1384)|cerco de Lisboua de 1384]] i antes de ganhar, an 1385, la [[Batailha de Aljubarrota]], sob la liderança de [[Nuno Álbares Pereira|Nun'Álbares Pereira]], contra las fuorças castelhanas reforçadas cun miltares franceses i apoiadas puls [[fidalgo]]s pertueses que prestában bassalaige al rei de [[Castielha]]. An [[1385]] Lisboua sustitui Coimbra cumo capital de l reino.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=9cy_MXlxqFYC&printsec=fruntcober&dq=Camillo+Castello+Branco++By+Anonymous&hl=en&ei=je4XTc6qFcma8QPBqfz9Bg&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCcQ6AEwAA#b=onepage&q&f=false Camillo Castello Branco pg54]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{refréncias}} [[Catadorie:Lisboua]] igza68vmb37sj9f2460a7757pst3iom 107564 107563 2026-08-03T14:43:42Z ~2026-42309-25 15429 /* Neolítico i fundaçon */ 107564 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Munecípio de Pertual| |munecípio = Lhisboua ó Lisboua |eimaige_brason = Crest of Lisboa.png |eimaige_bandeira = Pt-lsb1.png |eimaige_giral = Lisbon Praça do Comércio BW 2018-10-08 17-42-58.jpg |lhegenda = Terreiro de l Paço i státua eiquestre de l rei D. José |eimaige_lhocalizaçon = LocalLisboa.svg |gentílico = lhisboeta, lhisbonense, olisiponense (an desuso), alfacinha (anformal) |region = [[Region de Lhisboua|Lhisboua]] |subregion = [[Grande Lhisboua]] |çtrito = [[Çtrito de Lhisboua|Lhisboua]] |porbíncia = [[Stremadura (Pertual)|Stremadura]] |ária = 100,5 |populaçon = 506 892 |data = 2015 |densidade = 5 066 |freguesies = 53 |fundaçon = [[seclo XII a.C.]] <small>''purmeiras refréncias a la cidade''<br />[[1179]] <small>''cunquista de la cidade por [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Anriqueç]]</small><br />[[1256]] <small>''capital de l Reino''</small> |ourago = <small>''Ourago maior:''</small><br />[[Santo Antonho de Lhisboua]]<br /><small>''Ourago menor:''</small><br />[[Bicente de Saragoça|San Bicente]] |feriado = [[13 de júlio|13 de júlio (Die de Santo Antonho)]] |codpostal = 1000 a 1900 Lisboa |url_cm = Praça do Município<br />1100-365 Lisboa |url_oufecial = http://www.cm-lisboa.pt |url_email = [mailto:municipe@cm-lisboa.pt municipe@cm-lisboa.pt] }} '''Lisboua''' ó '''Lhisboua''' ye la [[capital]] de [[Pertual]] i la cidade mais populosa de l paíç. Ten ua populaçon de 506 892 habitantes,<ref>[http://mapas.ine.pt/map.phtml Mapas segundo INE - Censos 2011]. Consultado em 12/06/2016.</ref> drento de ls sous lemites admenistratibos. Na [[Ária Metropolitana de Lisboua]], residen 2 821 697 pessonas (2011), sendo por esso la maior i mais populosa ária metropolitana de l paíç. Lisboua ye l centro político de Pertual, sede de l Gobierno i de la residéncia de l [[xefe de Stado]]. Ye l "farol de la [[lusofonia]]" ([[Ronald Daus|Daus]]): la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Países de Léngua Pertuesa]] (CPLP) ten la sue sede na cidade. Ye inda la capital mais l'oucidente de l [[Ouropa|cuntinente ouropeu]] na [[Ouceano Atlántico|cuosta atlántica]]. == Stória == === Neolítico i fundaçon === An Lisboua ancontran-se bruxedos de l [[Neolítico]], Eneolítico i Neo-neolitico.<ref>[http://rebelarlx.cn-lisboua .pt/gca/?id=1466 Neolítico - 5.000 anhos La. C.]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Durante l [[Neolítico]], la region de Lisboua fui habitada por pobos que tamien bibiran neste período noutros spácios de la [[Ouropa atlántica]]. Estes pobos custruíran bários [[Monumiento megalítico|monumientos megalíticos]]<ref>{{Citar libro|outor=Ana Araújo, Susana Correia, Fernando Lourenço i Marie Teresa Marques |títalo=Roteiros de la Arqueologie Pertuesa|subtítulo=Lisboua i Alredores, francés, anglés|local=Lisboua|eiditora=I.P.P.C. Depart. Arqueologie|anho=1986|páiginas= 64|belume=I}}</ref>. Ye inda possible ancontrar alguns [[dólmen]]s<ref>{{Citar web|url=http://caldeiraodabruxa.homestead .com/Scola4.html|títalo=An Houmenaige a las Ouriges de la Lusitaneidade|publicado=Scola4|acessodata=4 de Júnio de 2009|radadeiro=Daehnhardt|purmeiro=Rainer}}</ref> i [[menir]]s<ref>{{Citar web|url=http://www.eigespar .pt/t/patrimonio/pesquisa/giral/patrimonioimoble/detail/73615|títalo=Cunjunto Megalítico de Barreira|publicado=Anstituto Pertués de l Património Arquitetónico|acessodata=2009-06-04|radadeiro=|purmeiro=}}</ref> ne ls campos an redror de la cidade. Situado ne l [[Stuário de l Teijo|stuairo de l riu Teijo]], l'eicelente porto de Lisboua tornou-la cidade eideal para abastecer d'alimientos ls nabios que rumában pa las [[Cassitérides|Ilhas de l Stanho]] (atuales [[Ilhas Scilly]]) i pa la [[Cornualha]]. L [[proto-ando-ouropeus|pobo]] [[celtas|celta]] ambadiu la Península ne l {{AC|purmeiro milénio|x}}.<ref>{{Citar web|url=http://www.dalmeida .com/ansino/storia.htn| titulo= Eiboluçon stórica de l'agricultura| outor=Demingos Almeida]}}</ref> Grácias a casamientos tribales culs [[pobos eibéricos pré-romanos]], oumentou seneficatibamente na region l númaro de falantes de la [[léngua celta]]. L poboado pré-romano de Oulesipo, cun ourige ne ls seclos {{AC|VIII-BII|nl}}, assentaba ne l morro i na costielha de l [[Castielho de Lisboua|Castielho]]. La Oulesipo pré-romana fui l maior poboado ourientalizante de Pertual. Stima-se que la sue populaçon rondasse antre {{fmtn|2500}} i {{fmtn|5000}} pessonas.<ref></ref> Oulesipo serie un bun fundeadouro pa l tráfego marítimo i pa l comércio culs fenícios.<ref>[http://ler.letras.up .pt/uploads/fexeiros/12125.pdf Ls Purmeiros Momientos de la Colonizaçon Fenícia na Península Eibérica: ua bison síntese de las rialidades socioeconómicas de Gadir an cuntato culs andígenas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – testo de João Pedro Oulibeira i Silba, Faculdade de Letras de la Ounibersidade de Lisboua</ref><ref>[http://www.museudacidade .pt/Sposicoes/Permanente/Paginas/Oulesipo%E2%80%93A-Cidade-Romana-sec-II-ac%E2%80%93sec-IB-dc.aspx Oulesipo – La Cidade Romana (sec. II a.C. – sec. V d.C.)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Achados [[arqueologie|arqueológicos]] sugíren que yá habie trocas comerciales culs [[fenícios]] na region de Lisboua an {{AC|1200}} <ref>[https://studogeral.sib.uc .pt/bitstrean/10316/24204/1/L%20poboamiento%20pr%C3%A9-romano%20de%20Freirie%20-%20Cascales.pdf L Teijo, palco d'anteraçon antre Andígenas i Fenícios]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – testo de Guilherme Cardoso i José d’Ancarnaçon an [https://studogeral.sib.uc .pt/ Studo Giral mº 2, setembre 2013]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, liebando alguns storiadores a admitir que tenerien habitado l que ye hoije l centro de la cidade, na parte sul de la colina de l [[Castielho de San Jorge|castielho]].<ref>Lisboua, artigo publicado na pág. de la [[Ounibersidade Nuoba de Lisboua]] (lisbouafenicia.blogspot .pt)</ref> Na praça de D. Luís, an Lisboua, fúrun localizados bruxedos dun fundeadouro cun mais de 2000 anhos, remontando al {{-sec. I}} i al {{DC|V|x}}, adonde ls nabios ancorában para fazer çcargas i reparaçones i tamien pa l tránsito de passageiros i carga.<ref>[http://sol.sapo .pt/ampeço/Cultura/Anterior.aspx?cuntent_id=68811 Fundeador romano ancontrado an Lisboua ye achado straordinairo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Para alhá de biajáren dende pa l Norte, ls fenícios tamien aprobeitórun l fato de stáren na zambocadura de l maior riu de la [[Península Eibérica]] para fazíren comércio de metales preciosos culas tribos locales.<ref>[http://ler.letras.up .pt/uploads/fexeiros/12125.pdf Ls Purmeiros Momientos de la Colonizaçon Fenícia na Península Eibérica: ua bison síntese de las rialidades socioeconómicas de Gadir an cuntato culs andígenas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – artigo de João Pedro Oulibeira i Silba, Faculdade de Letras de la Ounibersidade de Lisboua</ref> Outros amportantes perdutos ende comercializados éran l [[sal]], l peixe salgado i ls [[puro sangre lusitano|cabalhos puros-sangre lusitanos]], bien coincidos na Antiguidade.<ref>{{Citar web|url=http://www.cabalho-lusitano .com/storial|títalo=Storial de l Cabalho Puro Sangre Lusitano|publicado=Associaçon Pertuesa de l Cabalo Puro Sangre Lusitano|acessodata=4 de Júnio de 2009}}</ref> Recentemente (1990/94)<ref>, [http://arqueologie.patrimoniocultural .pt/?sid=sitios.resultados&susid=56204 Sé de Lisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, CNS:3229, [http://arqueologie.patrimoniocultural .pt/ Portal de l Arqueólogo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> bruxedos fenícios de l {{-sec. BIII}} fúrun ancontrados sob la [[Sé de Lisboua]]. Nun oustante, alguns storiadores modernos<ref>[[José Mattoso|Mattoso, José]] (dir.), ''Stória de Pertual. Purmeiro Belume: Antes de Pertual'', Lisboua, Círclo de Leitores, 1992.</ref> cunsidran que l'eideia de la fundaçon fenícia ye eirreal, cumbitos que Lisboua era ua antiga ceblizaçon outótone (chamada puls romanos de [[ópido]]) que se lemitaba a stablecer relaçones comerciales culs fenícios, l que splicarie la persença de cerámicas i d'outros artefatos cun tal ourige. Ua bielha [[lenda]] refire que la cidade de Lisboua fui fundada pul [[mitologie griega|heirói griego]] [[Odisseu]] (Ulisses),{{Carece de fuontes|Pertual=si|data=agosto de 2014}} i que, tal cumo [[Roma]], l sou poboado ouriginal era rodeado por [[ siete Colinas de Lisboua| siete colinas]]. Se todas las biaiges de Ulisses atrabeç de l Atlántico tubíssen ocorrido cumo [[Théophile Cailleux]] las çcrebiu,<ref>Pays Atlantiques décrits par Homère, Théophile Cailleux, 1879, Paris</ref> esso seneficarie que Ulisses fondou la cidade benido de l Norte, antes de dar la buolta al Cabo Malea, (que Cailleux diç ser l [[Cabo de San Bicente]]), na sue biaige para Sudiste, rumo la [[Ítaca]]. Inda assi, la persença de ls fenícios, mesmo ocasional, ye anterior a la persença [[Grécia Antiga#Cultura de la Grécia Antiga|heilénica]] neste território. Mais tarde, l nome griego de la cidade tenerie sido corrompido an [[latin]] para '''Oulissipona'''. Outros [[Mitologie Lusitana|diuses pré-romanos]] de la [[Lusitánia]] <ref>[http://storia-pertual.blogspot .pt/2008/02/probincia-de la-lusitania-45ac-411dc.html La Porbíncia de la Lusitánia – 45aC-411dC]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> son ''Aracus'', ''[[Cariocecus]]'', ''[[Bandua]]'' i ''[[Trebaruna]]''.<ref>{{Citar web|url=http://morganalefay.br .ptripod .com/morganalefay/id11.html|títalo=Diuses de la Lusitánia|publicado=Morgana LeFay|acessodata=3 de Júnio de 2009}}</ref> === Período romano === [[Fexeiro:Henry_the_Navigator.jpg|thumb|right|200px|[[Çcubrimentos|Menumiento de ls Çcubrimentos]]]] {{Artigo percipal|Oulesipo}} Presume-se que ls [[Grécia antiga|griegos antigos]] tubírun na foç de l [[riu Teijo]] un puosto de comércio durante algun tiempo,{{Carece de fuontes|Pertual=si|data=setembre de 2010}} mas ls cunflitos que grassában por to l Mediterráneo liebórun sin dúbeda al sou abandono, debido subretodo al poderio de [[Cartago]] nessa época. Parece cierto inda assi que l território de Lisboua ye primordialmente acupado por populaçones [[mediterránico|mediterránicas]] ourganizadas an torno dua [[família nuclear]]. Las anfluéncias cebelizacionales desta region [[saloia]] de la [[Stremadura]] ye [[fenícia]], [[púnica]] i, subretodo, an tenermos struturales, [[berberes|berbere]]-[[mouros|moura]] i latino-romana.<ref>[https://documentariofundeadouroromano.files.wordpress .com/2015/02/bista_oulesipo6.jpg Lisboua romana]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – eilustraçon: L porto de Oulesipo. Reconstituiçon birtual 3D por César Figueiredo</ref> Esta radadeira, sógena, mais requintada, dominará anquanto cultura de poder, nas struturas admenistratibas i de l'ansino, quando ls legados de l [[Ampério Romano]] son apropiados pula [[Eigreija Católica]].<ref>[http://www.museudodinheiro .pt/uploads/2015/12/la-muralha-de-d-denis-i-la-cidade-de-lisboua.pdf La Muralha de D. Dinis i la Cidade de Lisboua - Fragmientos arqueológicos i eiboluçon stórica]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – testo de Artur Peinha an [http://www.museudodinheiro .pt/ Museu de l Denheiro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.patrimoniocultural .pt/medie/uploads/rebistaportuguesadearqueologie/8_2/5/12.p.313-334.pdf Nuobos dados subre l'acupaçon pré-romana de la cidade de Lisboua: las ánforas de la sondaige m.º 2 de la Rue de San João de la Praça]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – artigo an [http://www.patrimoniocultural .pt/ Património Cultural]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Passado la cunquista de [[Cartago]], ls [[Roma Antiga|romanos]] ampeçan las [[Ambason romana de la Península Eibérica|guerras de pacificaçon de l'oucidente]]. Cerca de {{AC|139/138|nl}}, cunquistórun Oulesipo, durante la campanha de [[Decimus Junius Brutus]], que reforçou las muralhas de la cidade para se defender de las tribos hostis. La Lisboua d'anton fui depuis aneixada al [[Ampério Romano|ampério]] i recumpensada cula atribuiçon de ''[[cidadanie romana]]'', prebilégio anton raríssemo para pobos nun romanos.{{Carece de fuontes|Pertual=si|data=júnio de 2010}} ''[[Felicitas Julia]]'' beneficia assi de l statuto de [[munecípio romano|munecípio]], juntamente culs territórios an sou redror, nun centeilha de 50&nbsp;[[Quilómetro|Km]], nun pagando ampuostos la [[Roma]], al cuntrairo de l que se passaba cun quaije todos ls outros [[castro]]s i poboados [[outótones]] cunquistados. La cidade fui por fin antegrada, cun ancha outonomie, na [[porbíncia romana|porbíncia]] de la [[Lusitánia]], cuja capital era [[Emerita Augusta|Emeritas Augusta]], l'atual [[Mérida (Spanha)|Mérida]], situada na [[Stremadura (Espanha)|Stremadura spanhola]]. La Oulesipo romana çpunha-se an anfitriato zde la colina de l [[Castielho de San Jorge]] até al Terreiro de l Trigo, l Campo de las Cebolhas, l'antiga Rieira Bielha i la [[Rue Augusta (Lisboua)|Rue Augusta]].<ref>{{Citar libro|url= http://books.gogle .com/books?id=RT9K8cek_HwC&dq=oulesipo&source=gbs_nablinks_s|nome= |subrenome= |títalo=IB Reunió D'Arqueología Cristiana Spànica|subtítulo= Lisboua, 28-30 de Setembre/1-2 D'otubre de 1992 = Lisboua, 28-30 Setembre/1-2 Outubre 1992 |léngua=catalan |eidiçon= 4|local=Barcelona |eiditora=Anstitut d'Studis Catalanes |anho= 1995|páiginas=546 |belume=1}}</ref> Un de ls mais antigos i amportantes bruxedos de la persença romana an Lisboua son las [[ruínas de l triato romano de Lisboua|ruínas dun magnífico triato]] ({{sec. I}}) anton custruído ne l local qu'hoije corresponde al mº 3A de la Rue de San Mamede, an [[Alfama]], mui frequentado pulas elites de la época.<ref>[http://www.publico .pt/culturaipsilon/noticia/triato-romano-reabre-para-mos-dar-mais-un-pouco-de la-storia-de-lisboua-1709657 Triato Romano reabre para mos dar mais un pouco de la stória de Lisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, artigo de Cláudie Carbalho ne l jornal Público de 30 de setembre 2015</ref><ref>[http://www.dn .pt/artes/anterior/museu-de l-triato-romano-cunta-23-seclos-de la-bida-de-lisboua--4806080.html Museu de l Triato Romano cunta 23 seclos de la bida de Lisboua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730200250/http://dn/ |date=2013-07-30 }}, artigo de Filipe Amorin ne l Diário de Amboras, 30 de setembre 2015</ref><ref>[http://www.agendalx .pt/local/museu-de-lisboua-triato-romano Museu de Lisboua – triato romano]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} an [http://www.agendalx .pt/ Agenda Cultural de Lisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.rtp .pt/play/p2002/e216675/bejita-guiada Vejita Guiada (B), RTP2]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – porgrama de [[Grabiela Canabilhas]] an 5 de márcio 2016</ref> Ne l tiempo de ls romanos, la cidade era famosa pul fabrico de [[garun]], alimiento de luxo feito de pasta de peixe, cunserbado an [[ánfora]]s i sportado para Roma i to l'ampério. Outros perdutos comercializados éran l [[bino]] i l [[sal]]. [[Ptolomiu]] zeignaba essa primordial Lisboua cumo sendo la cidade de [[Ulisses]]. Ne l sou tiempo, para para alhá sploraçon de las minas d'ouro i prata, la maior receita probinha de tributos, ampuostos, resgates i saques, qu'ancluían [[ouro]] i [[prata]] de ls tesouros públicos de ls pobos de la Lusitánia i d'outras [[feitoria]]s peninsulares.<ref></ref><ref></ref><ref></ref><ref>{{Citar web|url= http://repositorio-abierto.up .pt/bitstrean/10216/8325/2/2022.pdf |títalo=La Atebidade Mineira an Pertual durante la Eidade Média |outor= Luís Miguel Duarte|obra=Faculdade de Letras de l Porto |acessodata=28 de Júlio de 2010}}</ref> Ne l finales de l'ampério romano, Oulesipo serie un de ls purmeiros agregados que spontaneamente acuolhírun l [[cristandade]]. L purmeiro [[Patriarcado de Lisboua|bispo de la cidade]] fui [[San Genes de Lisboua|San Genes]]. An cunsequéncia de la queda de l'ampério, Lisboua fui bítima de [[Migraçones de ls pobos bárbaros|ambasones bárbaras]], de ls [[Alanos]], de ls [[Bándalos]] i de ls [[suebos]], tenendo sido parte de l sou reino. Fui tomada puls [[besigodos]] de [[Reino de Toledo|Toledo]], que le chamában “Ulishbona”.<ref name="Stória">{{citar web|url=http://www.cn-lisboua .pt/?idc=4 |titulo=Pequeinho Resumo Stórico de Lisboua|publicado=Cámara Municipal de Lisboua|acessodata=2 de janeiro de 2009}}</ref> === Persença muçulmana === Passado trés seclos de saques, pilhaiges i perda de dinámica comercial, “Ulishbuna” pouco mais serie qu'ua bila cumo muitas outras de l'ampeço de l {{sec. VII|nl}}. An [[711]], aprobeitando ua guerra cebil de ls [[Reino Bisigótico|besigodos]], tropas [[mouros|mouriscas]] lideradas por [[Tárique]] [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|ambaden la Península Eibérica]]. L que sobra de l'oucidente peninsular romano ye cunquistado por [[Abdalazize ibne Muça]], un de ls filhos de Tárique. Segundo bielhos storiadores, “Oulishbuna” nun le scapa. Ambestigadores modernos çmenten essa berson afirmando que nun eisistiu ambason muçulmana de Lisboua. Éran '''[[berbere]]s''' ls outótones lisboetas, detentores dua cultura perfundamente anraizada.<ref>[http://www.portodelisboa .pt/portal/page/portal/PORTAL_PORTO_LISBOA/PORTO_LISBOA/HISTORIA Stória]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Porto de Lisboua) ''Cula queda de l Ampério Romano, seguiran-se ls Suebos i ls Besigodos que cuntrolórun la cidade zde 472 d.C. Ls mouros tomórun Lisboua – Asch-Bonnah – an 714 i zambolbírun l porto atrabeç de las sues atebidades comerciales mediterránicas i atlánticas''</ref><ref>[http://ien.fcsh.unl .pt/eimaiges/files/cronologie_gharbalandalus.pdf GHARB AL-ANDALUS (711 - 1250)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Capitulaçon sin resisténcia de Ébora, Santarén, Lisboua i Coimbra, ante Abdalazize ibne Muça. Las regiones la norte de l Teijo, até al Mondego, quedórun tamien sob regime d'outonomie, de natureza idéntica al antes stablecido cun Teodomiro. La capital desta region fui, durante un seclo, Coimbra''</ref><ref>[http://www.academie.edu/1238806/_Al_Usbuna_Lisboua_eisl%C3%A2mica_711-1147_in_St%C3%V3ria_de_Lisboua-_Tiempos_fuortes_Cord._Jos%C3%A9_Manuel_Garcia._Lisboua_C%C3%A2mara_Municipal._GEO_2009_pp._17-19 Al Usbuna: Lisboua eislámica, 711-1147]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''A tomada de Al-Usbuna pul poder muçulmano dá-se an 714, quando Aidulfo, pertencente a la nobreza besigoda, antrega la cidade por bie diplomática la Abd al-Aziç''</ref> Na berson de la cunquista, anho de [[714]], Lisboua ye tomada por [[mouros]] de l [[norte de África]], chamados Aluxbuna (''al-Lixbûná'') an [[léngua árabe|árabe]], cujo antigo nome tenerie sido Cudia (Kudie ó inda Kudiya).<ref></ref> Custruiu-se neste período a cerca moura. Lisboua pertenceu a la purmeira [[Reino de Badajoç|taifa de Badajoç]] ne l'anho de [[1013]], criada pul [[slabos|slabo]] liberto Sabur Al-Amiri (1013-1022), un [[saqaliba]], antigo súbdito de [[Aláqueme II]].<ref>{{Citar web|url= http://michalw.narod.ru/SlabicSpain.html |títalo=Slabs of Muslin Spain|outor=Michal Warczakowski |obra=Site de Michal Warczakowski |acessodata=28 de Júlio de 2010}}</ref><ref></ref> Anquanto se fragmentában las [[Taifas]] eislámicas de l Sul, ne l Norte l [[Cundado Portucalense]] separaba-se de l [[Reino de Lhion|Reino de Lion]], yá an plena [[Reconquista]] de la [[Península Eibérica]]. Anque stablecida an [[Guimarães]], la fuorça eiquenómica i l'outonomie de l Cundado Portucalense residie ne l [[Porto]], i.i. an [[Portucale]], ne l porto de la cidade de Cale, an [[Bila Nuoba de Gaia|Gaia]]. Bien podemos eimaginar cumo serie l nuobo reino, mobido pul dinamismo comercial de la moço cidade de mercadores que, na foç de l segundo maior riu de la Península Eibérica, l [[riu Douro]], usufruía anton d'amportança semelhante a la de Lisboua ne l [[riu Teijo]], i qu'acabarie tamien por ser cunquistada. Diç l geógrafo árabe [[Muhammad Al-Idrisi|Edresi]] qu'an Lisboua :: "l mar lança palhetas d'ouro pula praia fura". Ne l Ambierno " ls habitantes de la cidade ban até al riu an busca desse metal i a esso se dedican anquanto l friu dura". Almunime Al-Himiar çcribe Lisboua cun mais requinte : :: "Ye ua cidade a la beira-mar, cun óndias que se quebran d'ancuontro a las muralhas, admirables i de buona custruçon. La parte oucidental de la cidade ye ancimada por arcos subrepostos assentes an colunas de mármore apoiadas an ambasamientos de mármore. Por natureza, la cidade ye belíssema".<ref>[http://books.gogle .com/books?id=cjYynN2AyD4C&pg=PA7&dq=lenda+ulisses+lisboua&hl=en&ei=bK8UTZP5Nomo8QPb5-2EBw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=5&bed=0CDYQ6AEwBA#b=onepage&q=lenda%20ulisses%20lisboa&f=false Alice Viera, António Pedro Ferreira. Esta Lisboua pg 14]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L geógrafo Yáqût al-Hamáwî rebela outras cousas inda : :: "Ye ua bielha cidade acerca de l mar, l'oeste de [[Córdoba]]. Ne ls montes a la sue buolta hai guapos falcones i neilha se porduç l melhor mel de to l'al-Andalus, coincido cumo al-ladharnî. Parece açúcar i cunserba-se ambrulhado an panho para nun se açagar. La cidade ye junto de l riu Teijo i acerca de l mar. Ten ne l tierra jazidas d'ouro puro i nas costielhas eicelente ámbar."<ref>[http://www2.fcsh.unl .pt/ien/mediebalista/MEDIEBALISTA1/PDF/GHARB%20AL%20ANDALUS%20pdf.pdf L Gharb al-Andalus an dous geógrafos árabes de l {{sec. BII/XIII:}} Yáqût al-Hamáwî i Ibn Sa 'îd al-Maghribî]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ibne Saíde, ne l {{sec. XIII}}, diç, por sou lado, que Lisboua "ye noiba an alcoba nupcial." === Reconquista === {{Artigo percipal|Reconquista}} Diç-mos la storiografie tradecional pertuesa qu'al-Ushbuna fui cunquistada als mouros por [[Fonso Heinriques]]. Sabe-se hoije que fúrun las classes senhoriales [[marrano|marranas]] de l [[Antre-Douro-i-Minho]], cujo patrono era [[San Tiago]], ls oubreiros de la cunquista i que Fonso Heinriques pertence al grupo desses noroestinos crestianos de léngua pertuesa que dominaran l Centro i l Sul [[pagon]] de Pertual i se perpetuaran deixando çcendéncia.<ref>[http://www.academie.edu/9956834/Nuobas_eideias_subre_la_Batailha_de_Campo_de_Ourique Nuobas eideias subre la Batailha de Campo de Ourique]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – artigo de [https://plus.gogle .com/111771783381888269675/posts Fernando Almeida]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} an [http://www.academie.edu Academie.edu]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La purmeira tentatiba de reconquista de Lisboua ocorre an [[1137]]. Fracassa frente a las [[Castielho de San Jorge|muralhas de la cidade]]. An [[1140]] acorren als sediantes [[segunda Cruzada|cruzados]] an tránsito por [[Pertual]]. Juntos, amprenden nuobo ataque, que tamien falha. Solo siete anhos depuis, ls crestianos [[Cerco de Lisboua (1147)|reconquistarian]] la poboaçon dando grácias al purmeiro [[Lista de reis de Pertual|rei de Pertual]], [[Fonso I de Pertual|Don Fonso Heinriques]]. L rei cuncede-le [[foral]] an [[1179]]. An [[1255]], grácias a la sue localizaçon stratégica, Lisboua torna-se la capital de l reino. Treminada la [[reconquista]], cunsulidada la religion [[crestiano|crestiana]] i anstituída la [[léngua pertuesa]], ye criada la [[diocese de Lisboua]] que, ne l {{sec. XIV}}, será eilebada la [[metrópole]] ([[arquidiocese]]). Ne ls radadeiros seclos de la [[Eidade Média]] la cidade spandiu-se i tornou-se un amportante [[porto (trasporte)|porto]], cun comércio stablecido cul norte de la Ouropa i culas cidades costeiras de l [[Mar Mediterráneo]]. An [[1290]] l rei [[Dinis I de Pertual|Don Dinis]] criou la purmeira [[ounibersidade]] pertuesa an Lisboua que, por causa dun ancéndio, fui trasferida para [[Coimbra]] an (1308), quando la cidade yá çpunha de grandes eidifícios relegiosos i cumbentuales. [[Fernando I de Pertual|Don Fernando I]], ''l Formoso'', custruiu la famosa Muralha Fernandina<ref>[http://geo.cn-lisboua .pt/fileadmin/GEO/Eimaiges/GEO/Libro_de l_mes/Vieira_de la_Silba/Cerca_Fernandina/AU31_P2_51-84.pdf Çcriçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} an [http://geo.cn-lisboua .pt/ Gabinete de Studos Oulissiponenses]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (CML)</ref>, yá que la cidade crecie debrebe para fura de l perímetro enicial. Ampeçando pul lado de ls bairros mais pobres i acabando ne ls bairros de la [[burguesie]], la maior parte de l [[denheiro]] outelizado na eisecuçon de l porjeto bieno desta radadeira. Esta stratégia mostrou-se cumbeniente, yá que d'outra forma la burguesie deixarie de financiar l'obra. L nuobo capítulo de la stória de Lisboua ye ampeçado cula reboluçon motibada pula [[Crise de 1383-85]]. Passado la muorte de Fernando de Pertual, l Reino deberie passar a tener cumo soberano nominal l [[Lista de reis de Castielha|Rei de Castielha]], [[João I de Castielha]], i ser regido por [[Leonor Teles de Menezes]]. Mas l rei castelhano quijo ser soberano afetabo ó, cumo se questuma dezir, "rei i senhor", persuadindo la sogra i reina regente a renunciar al gobierno i a ceder-lho. Esto, sin l cunsentimiento de las Cortes, custituía ua usurpaçon de poder, l que dou guerra. Depuis de cerca d'anho i meio de luita, la [[burguesie]] de la cidade, culas sues ligaçones anglesas i capitales abultados, serie un de ls bencedores: l [[Mestre de Abis]] ye aclamado [[João I de Pertual]], depuis de liebar la bun termo l [[Cerco de Lisboua (1384)|cerco de Lisboua de 1384]] i antes de ganhar, an 1385, la [[Batailha de Aljubarrota]], sob la liderança de [[Nuno Álbares Pereira|Nun'Álbares Pereira]], contra las fuorças castelhanas reforçadas cun miltares franceses i apoiadas puls [[fidalgo]]s pertueses que prestában bassalaige al rei de [[Castielha]]. An [[1385]] Lisboua sustitui Coimbra cumo capital de l reino.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=9cy_MXlxqFYC&printsec=fruntcober&dq=Camillo+Castello+Branco++By+Anonymous&hl=en&ei=je4XTc6qFcma8QPBqfz9Bg&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCcQ6AEwAA#b=onepage&q&f=false Camillo Castello Branco pg54]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{refréncias}} [[Catadorie:Lisboua]] adoygnexm79a4r7yy5zofrjhufwhrqm Outelizador(a):Espadeiro 2 1333 107573 88648 2026-08-03T19:04:29Z ~2026-42309-25 15429 /* */ 107573 wikitext text/x-wiki [[Image:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|left|thumb|180px|[[Fonso I de Pertual|D. Fonso Anriqueç]], [[Lhista de reis de Pertual|purmeiro Rei de Pertual]]]] {{Babel|mwl-1|pt|fr-3|en-2||it-2|de-1|ja-1}} '''Oulá!''' <br> Nun falo mirandés, mas nun ye defícel perceber. <br> Lhi l "''[[Asterix l Goulés]]''" sin nanhue deficuldade. '''Ls mius antrisses:''' <br> - Sou [[w:pt:Usuário:Espadeiro|eiditor na Wikipédia lhusófona]], antresso-me por bários assuntos de la Cultura Giral i percipalmente pula [[Stória]]. <br> - Nas Wikipédias an lhénguas strangeiras boto ua mano percipalmente an assuntos lhigados a [[Pertual]] i a la [[Stória de Pertual|sue Stória]]. <br> - Nesta Biquipédia las mies upas son percipalmente rebisones d'artigos. Eiqui antressa-me percipalmente ls artigos lhigados a Pertual i a la [[Tierra de Miranda]], la sue lhéngua, cultura i gientes. Quiero tamien aprobeitar para daprender un cachico de la [[Lhéngua Mirandesa]]. '''Ferramientas úteles:''' * [https://student.dei.uc.pt/~crpires/tradutor/Tradutor.html Tradutor outomatico Pertués > Mirandés] * [http://www.mirandadodouro.com/dicionario/ Dicionairo de la Lhéngua Mirandesa] * [http://cumbencon2009.blogspot.pt/ Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa (1999)] [[an:Usuario:Espadeiro]] [[ast:Usuariu:Espadeiro]] [[ca:Usuari:Espadeiro]] [[de:Benutzer:Espadeiro]] [[en:User:Espadeiro]] [[es:Usuario:Espadeiro]] [[fr:Utilisateur:Espadeiro]] [[gl:Usuario:Espadeiro]] [[id:Pengguna:Espadeiro]] [[it:Utente:Espadeiro]] [[ja:利用者:Espadeiro]] [[la:Usor:Espadeiro]] [[lad:Usuario:Espadeiro]] [[lmo:Druvat:Espadeiro]] [[nl:Gebruiker:Espadeiro]] [[pt:Usuário:Espadeiro]] [[ru:Участник:Espadeiro]] [[simple:User:Espadeiro]] [[tr:Kullanıcı:Espadeiro]] [[uk:Користувач:Espadeiro]] 857mpw8wfci9ffvqbhh46zfvb3mafha Felcidade 0 3545 107552 107520 2026-08-03T13:41:57Z ~2026-30875-10 15270 107552 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Classic smiley.svg|thumb|100px|Sorriso ye l simblo mais coincido que repersenta la felcidade houmana.]] La '''felcidade''' ye ua gama de [[eimoçon]]es ó [[sentimiento]]s que bai zde l cuntentamiento ó sastifaçon até a l'alegrie antensa ó júbilo. La felcidade ten inda l seneficado de bien-star ó paç anterna. L'ouposto de la felcidade ye la [[tristeza]]. An lhenguaige quemun, quando se diç "stou feliç", stá-se a outelizar l purmeiro seneficado — l d'eimoçon. Anquanto que se se diç "sou feliç", se stá a outelizar l seneficado de bien-star. Ls personas bures no senten placer an dicer lugares, ls bureses non contan an anhos, terperatura. ls dicen que tá caliente, fruu. fui muitoo tiempo ( 3, 6 anhos amás). ls dicen, ston a calhe, al río. l riu ye fermoso, ten auga fria, turba. etc. Eisisten defrentes al studo de la felcidade i de las sues motivaciones, que ténen sido ousadas pula filosofie, i la psicologie. L Home siempre hai buscado la felcidade i ls filósofos siempre se han dedicado a ancuntrar las sues causas i an defenir que tipo de cumportamiento ó stilo de bida oumenta l nuosso felcidade. Estes pensadores beien la felcidade cumo aqueilho que modernamente chamamos placeres an comer, an cantar, an bailar. an leer un cómico. son forças que ven de nostros antepassaos, ls bureses son feliçes por que ven desjejunar como prazer i dels antepassaos. Neste sentido la felcidade ye que ls romanos chamában de [[Batícia]], un termo inda ousado an [[Filosofie]]. Pul cuntrairo pa l'eimoçones associadas a la felcidade ls filósofos prefíren outelizar la palabra [[prazer]]. Ye defícele defenir rigorosamente la felcidade, i inda mais defícele defenir medidas desta. Ambestigadores an [[Psicologie]] zambolbírun defrentes métodos, por eisemplo l Ambentário de la Felcidade de Oxford, para medir l nible de felcidade dun andebiduo. Nestes ten-se an cunta fatores fesiológicos i psicológicos. An ambestigaçon la felcidade ye assi relacionada cun fatores cumo: vontade an fazer coisas, non ter locuras. locos son que senten prazer an ecelso, que quedán muito tiempo dechao. lévantate, i baia comer strazello! La [[eiquenomie de l bien-star]] defende que l nible de felcidade antre 3.000 persona debe ser ousado cumo suplemiento pars familha. felcidade se traduç an aceitaçon, ó seia, bocé strazello. saya iesse quarto, ninguno te miras. suya bactéria. Refréncias {l'href=www.filosofiaetecnologia.com.br/blog www.Filosofiaetecnologia.com.br} {{Wikiquote|Felcidade}} {{eimoçones}} [[Catadorie:Eimoçones]] [[Catadorie:Sentimientos]] 9ddg1ywrjf7gt5v050mjuit84iv9k4x 107553 107552 2026-08-03T13:42:32Z ~2026-30875-10 15270 107553 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Classic smiley.svg|thumb|100px|Sorriso ye l simblo mais coincido que repersenta la felcidade houmana.]] La '''felcidade''' ye ua gama de [[eimoçon]]es ó [[sentimiento]]s que bai zde l cuntentamiento ó sastifaçon até a l'alegrie antensa ó júbilo. La felcidade ten inda l seneficado de bien-star ó paç anterna. L'ouposto de la felcidade ye la [[tristeza]]. An lhenguaige quemun, quando se diç "stou feliç", stá-se a outelizar l purmeiro seneficado — l d'eimoçon. Anquanto que se se diç "sou feliç", se stá a outelizar l seneficado de bien-star. Ls personas bures no senten placer an dicer lugares, ls bureses non contan an anhos, terperatura. ls dicen que tá caliente, friu. fui muitoo tiempo ( 3, 6 anhos amás). ls dicen, ston a calhe, al río. l riu ye fermoso, ten auga fria, turba. etc. Eisisten defrentes al studo de la felcidade i de las sues motivaciones, que ténen sido ousadas pula filosofie, i la psicologie. L Home siempre hai buscado la felcidade i ls filósofos siempre se han dedicado a ancuntrar las sues causas i an defenir que tipo de cumportamiento ó stilo de bida oumenta l nuosso felcidade. Estes pensadores beien la felcidade cumo aqueilho que modernamente chamamos placeres an comer, an cantar, an bailar. an leer un cómico. son forças que ven de nostros antepassaos, ls bureses son feliçes por que ven desjejunar como prazer i dels antepassaos. Neste sentido la felcidade ye que ls romanos chamában de [[Batícia]], un termo inda ousado an [[Filosofie]]. Pul cuntrairo pa l'eimoçones associadas a la felcidade ls filósofos prefíren outelizar la palabra [[prazer]]. Ye defícele defenir rigorosamente la felcidade, i inda mais defícele defenir medidas desta. Ambestigadores an [[Psicologie]] zambolbírun defrentes métodos, por eisemplo l Ambentário de la Felcidade de Oxford, para medir l nible de felcidade dun andebiduo. Nestes ten-se an cunta fatores fesiológicos i psicológicos. An ambestigaçon la felcidade ye assi relacionada cun fatores cumo: vontade an fazer coisas, non ter locuras. locos son que senten prazer an ecelso, que quedán muito tiempo dechao. lévantate, i baia comer strazello! La [[eiquenomie de l bien-star]] defende que l nible de felcidade antre 3.000 persona debe ser ousado cumo suplemiento pars familha. felcidade se traduç an aceitaçon, ó seia, bocé strazello. saya iesse quarto, ninguno te miras. suya bactéria. Refréncias {l'href=www.filosofiaetecnologia.com.br/blog www.Filosofiaetecnologia.com.br} {{Wikiquote|Felcidade}} {{eimoçones}} [[Catadorie:Eimoçones]] [[Catadorie:Sentimientos]] dlffkka42vczfg0lj6pi52xadcry1sc 107554 107553 2026-08-03T13:45:00Z ~2026-30875-10 15270 107554 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Classic smiley.svg|thumb|100px|Sorriso ye l simblo mais coincido que repersenta la felcidade houmana.]] La '''felcidade''' ye ua gama de [[eimoçon]]es ó [[sentimiento]]s que bai zde l cuntentamiento ó sastifaçon até a l'alegrie antensa ó júbilo. La felcidade ten inda l seneficado de bien-star ó paç anterna. L'ouposto de la felcidade ye la [[tristeza]]. An lhenguaige quemun, quando se diç "stou feliç", stá-se a outelizar l purmeiro seneficado — l d'eimoçon. Anquanto que se se diç "sou feliç", se stá a outelizar l seneficado de bien-star. Ls personas bures no senten placer an dicer lugares, ls bureses non contan an anhos, terperatura. ls dicen que tá caliente, friu. fui muitoo tiempo ( 3, 6 anhos amás). ls dicen, ston a calhe, al río. l riu ye fermoso, ten auga fria, turba. etc. Eisisten defrentes al studo de la felcidade i de las sues motibaçones, que ténen sido ousadas pula filosofie, i la psicologie. L Home siempre hai buscado la felcidade i ls filósofos siempre se han dedicado a ancuntrar las sues causas i an defenir que tipo de cumportamiento ó stilo de bida oumenta l nuosso felcidade. Estes pensadores beien la felcidade cumo aqueilho que modernamente chamamos placeres an comer, an cantar, an bailar. an leer un cómico. son forças que ben de nostros antepassaos, ls bureses son feliçes por que ben desjejunar como prazer i dels antepassaos. Neste sentido la felcidade ye que ls romanos chamában de [[Batícia]], un termo inda ousado an [[Filosofie]]. Pul cuntrairo pa l'eimoçones associadas a la felcidade ls filósofos prefíren outelizar la palabra [[prazer]]. Ye defícele defenir rigorosamente la felcidade, i inda mais defícele defenir medidas desta. Ambestigadores an [[Psicologie]] zambolbírun defrentes métodos, por eisemplo l Ambentário de la Felcidade de Oxford, para medir l nible de felcidade dun andebiduo. Nestes ten-se an cunta fatores fesiológicos i psicológicos. An ambestigaçon la felcidade ye assi relacionada cun fatores cumo: bontade an fazer coisas, non ter locuras. locos son que senten prazer an ecelso, que quedán muito tiempo dechao. lébantate, i baia comer strazello! La [[eiquenomie de l bien-star]] defende que l nible de felcidade antre 3.000 persona debe ser ousado cumo suplemiento pars familha. felcidade se traduç an aceitaçon, ó seia, bocé strazello. saya iesse quarto, ninguno te miras. suya bactéria. Refréncias {l'href=www.filosofiaetecnologia.com.br/blog www.Filosofiaetecnologia.com.br} {{Wikiquote|Felcidade}} {{eimoçones}} [[Catadorie:Eimoçones]] [[Catadorie:Sentimientos]] 14g5t26dwqyyj5ifso0yzig8cc6vp6w Lhéngua chinesa 0 7632 107569 107341 2026-08-03T15:13:19Z ~2026-30875-10 15270 107569 wikitext text/x-wiki {{Sin-fuontes}} {{Anfo/Lhéngua |nome = Chinés |nomenatibo = 漢語 / 汉语 ''Hànyǔ'', 中文 ''Zhōngwén'' |pernúncia = |outrosnomes = |quelorfamília = Sino-tibetana |criador = |data = |stados = [[República Popular de la China]], Ḥong Kong, [[Macau]], [[Taiwan]], [[Singapura]], [[Malásia]], [[Andonésia]], [[Tailándia]], [[Bietname]], [[Myanmar|Mianmar]], [[Camboja]] |region = |falantes = cerca de 1,3 bilhon |outelizadores = |posiçon = 1 |stinçon = |fam1 = |fam2 = |fam15 = |família = |amprego = |fuontes = |scrita = [[Carateres chineses]] <!-- Statuto oufecial --> |oufecial = [[República Popular de la China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Taiwan]] (Formosa), [[Singapura]], [[Naciones Ounidas]] |regulador = RPC: [http://www.china-language.gob.cn/ bárias agéncias] (an chinés)<br />An Taiwan: Cunseilho de Promoçon de l Mandarin<br />An Singapura: Cunseilho pa la Promoçon de l Mandarin/Campanha pa la Fala de l Mandarin <!-- Códigos de lhénguas --> |iso1 = zh |iso2 = chi |iso3 = zho |sil = <!-- Mapa --> |mapa = }} La '''léngua chinesa''' (an Hanyu 汉语 ó 漢語 ó 华语 ó 華語; an Zhōngwén 中文) ye na berdade ua [[família de lénguas]] que pertence al [[Lénguas campana-tibetanas|galho campana-tibetano]]. Aprossimadamente la quinta parte de ls habitantes de la [[Tierra]] fala algua forma de chinés cumo [[léngua materna]], tornando la léngua chinesa la mais falada ne l planeta, ambora nun seia la mais difundida.{{Carece de fuontes}} Ye ua [[léngua tonal]], eisolante i, basicamente, monossilábica, tendendo al monossilabismo percipalmente na bariante scrita, anquanto las bariantes faladas (notoriamente l [[mandarin]]) questuman fazer amplo uso de palabras dissilábicas i polissilábicas. Las raízes lexicales son, inda assi, todas monossilábicas.{{Carece de fuontes}} == Trasliteraçon == La [[trasliteraçon]] de ls carateres chineses pa las lénguas que úsan l [[alfabeto latino]] puode ser feita pul sistema [[Wade-Giles]], criado por dous missionairos [[stadunidenses]]. Passado la [[Reboluçon quemunista chinesa]], an [[1949]], ua comisson de [[filólogo]]s criou un nuobo sistema coincido cumo [[pinyin]]. Cumo un eisemplo, ne l sistema [[Wade-Giles]] scribe-se "[[Mao Tsé Tung]]", anquanto qu'an [[pinyin]] grafa-se "[[Mao Zedong|Máo Zédōng]]". Para andicar ls tones outelizan-se [[aciento]]s subre las bogales ó inda númaros, al final de cada sílaba. == Dialetos == La léngua chinesa apersenta grande bariadade de dialetos, sendo tamanha la defrença antre eilhes a punto de muitos séren ancumprensibles antre si{{carece de fuontes}}. L léngua mantén l'ounidade por causa de l'ourige genética quemun i pul fato de la scrita ser quemun a todos eilhes, trascrebendo cunceitos al ambés de sonidos. Ls percipales dialetos de l chinés son: * [[Mandarin]], cunsidrado l léngua oufecial de la region de [[Pequin|Beising]] i, teoricamente, falado an to la China, ancluindo [[Taiwan]] i tamien falado an [[Singapura]]; * [[Cantonés]], falado an [[Ḥong Kong|Hong Kong]], [[Macau]] i [[Canton (China)|Canton]]; * [[Sichuanés]], falado ne l centro de la [[China]] (region de [[Sichuan]] i [[Chongqing]]); * [[Hakka]], falado na porçon mais oucidental de la [[China]], próssimo a la frunteira cul [[Afeganistan]]. == Gramática == La gramática de la léngua chinesa ye relatibamente mais fácele que la d'outras lénguas. L chinés nun ten trocas de género nin de númaro. Ls berbos manténen-se eimutables an todos ls causos i an todos ls tiempos gramaticales. Por eisemplo, l berbo Ser 是 (shi) nun se cunjuga, seia quien fur l sujeito ó l tiempo. == Sistema de scrita == L [[sistema de scrita]] chinés ye [[logográfico]], ó seia, ls [[grafema]]s son [[logograma]]s que denotan [[palabra]]s ó [[morfema]]s. La [[carateres chineses|scrita chinesa]], an todas sues [[bariante]]s, ye caratelizada pula auséncia dun [[alfabeto]]. Ls logogramas nun trascreben ls sonidos de la fala ([[fonema]]s), mas seneficados, i cada grafema puode ser pronunciado dua forma cumpletamente defrente d'acuordo cul dialeto. Ye mui frequente chamar-se als logogramas "[[eideograma]]s" ó "[[hieróglifo]]s". Inda assi, ls eideogramas repersentan eideias i nun tanto palabras ó morfemas, sendo ralos ls sistemas de scrita de las lénguas houmanas berdadeiramente eideográficos. Cada grafema eisolado ye lido cumo ua sílaba defrente. Quando la palabra ten dues sílabas, cada sílaba que la cumpone ye repersentada cun un grafema defrente. Solo ua pequeinha percentaige de l total de campanagramas (outro nome para [[carateres chineses]]) son rialmente eideogramas ó pitogramas. Por eisemplo: para se repersentar l'eideia de "brilho" cumbina-se las repersentaçones de 日,"sol", i 月,"luna", oubtendo-se l'eideograma 明. La repetiçon dun pitograma puode liebar a la criaçon dun eideograma. Ye l causo de 木,"arble", i de 林“bosque” i 森,“floresta”, criados atrabeç de la sue duplicaçon i triplicaçon, respetibamente. L tipo mais quemun de carateres (80% a 90%, dependendo de ls outores) son ls semántico-fonéticos, custituídos, cumo l nome andica, por dous ó mais eilemientos, l fonético, qu'andica la pronúncia aprossimada, i l semántico, andicatibo de l seneficado, chamado [[radical]]. Por eisemplo, an 河 hé ",riu" i 湖 hú "lago", ls trés traços a la squierda son l pitograma simplificado para riu, anquanto a la dreita se ancontra l'eilemiento fonético. Cumbinando 氵 "auga" i 木 mù oubtén-se 沐 mù, “labar l pelo”. Este método ye mui pordutibo pa la criaçon de nuobos carateres. Ls nomes de muitos de ls eilemientos de la tabela periódica son formados desta maneira. 钚 bù, "plutonho", ye custituído pul radical para "metal", 金 jīm, i pul cumponente fonético 不 bù ("nó"), ó, tal cumo se çcribe an chinés, "不 dá l sonido i 金 dá l seneficado". Cula cumplexidade i bariadade d'oubjetos la séren nomeados, muitos acaban sendo zeignados por mais dun [[logograma]], de modo que ls carateres postos un al lado de l'outro gírun un nuobo seneficado. Por eisemplo, la palabra "cumputador" (電腦) ye repersentada culas palabras "eiletricidade" (電) i "cérebro" (腦). == Strutura fonológica == La strutura fonológica chinesa, cumo de las demales [[lénguas campana-tibetanas]], ye caratelizada pula defrença na entonaçon de cada palabra. Assi, ua mesma sílaba puode tener seneficados cumpletamente dibersos, dependendo de l'entonaçon outelizada - cunferindo cierta musicalidade ne l çcurso de la fala. Debido a essa caratelística, nun eisiste aciento tónico. L númaro de tones possibles barie dun dialeto para outro. Ne l [[mandarin]] eisisten quatro tones i mais un quinto ton neutro. Ne l [[hakka]] eisisten seis tons, ne l [[taiwanés]], siete tones, i ne l [[cantonés]], nuobe tones{{carece de fuontes}}. ==Fuontes== * {{Link|1=en|2=http://www.mandarintols .com/cgi-bin/wordlok.pl|3=Dicionario anglés-chinés}} * {{Link|1=t|2=http://www.la-china.anfo/dicionario|3=Dicionario pertués-chinés}} * Dicionário Cunciso Chinés-Pertués, de Wang Suo Ying i Lu Yanbin (SISU, Xangai, 1994) == {{Ber tamien}} == * [[Carateres chineses]] * [[Chinés tradecional]] * [[Chinés simplificado]] * [[Pinyin]] * [[Léngua de Senhales Chinesa]] * [[Lénguas siníticas]] {{AnterWiki|cod=zh}} {{DEFAULTSORT:Chines}} {{Rabisco personalizado|tema=lénguas}} [[Catadorie:Léngua chinesa| ]] [[Catadorie:Lénguas de la China]] [[Catadorie:Lénguas de Singapura]] [[Catadorie:Lénguas de Hong Kong]] [[Catadorie:Lénguas de Taiwan]] [[Catadorie:Lénguas de la Oustrália]] [[Catadorie:Lénguas de la Tailándia]] 8qqw7g3ruqzun4n0kmhqjbf21rzcbsl 107570 107569 2026-08-03T15:14:28Z ~2026-30875-10 15270 107570 wikitext text/x-wiki {{Sin-fuontes}} {{Anfo/Lhéngua |nome = Chinés |nomenatibo = 漢語 / 汉语 ''Hànyǔ'', 中文 ''Zhōngwén'' |pernúncia = |outrosnomes = |quelorfamília = Sino-tibetana |criador = |data = |stados = [[República Popular de la China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Taiwan]], [[Singapura]], [[Malásia]], [[Andonésia]], [[Tailándia]], [[Bietname]], [[Myanmar|Mianmar]], [[Camboja]] |region = |falantes = cerca de 1,3 bilhon |outelizadores = |posiçon = 1 |stinçon = |fam1 = |fam2 = |fam15 = |família = |amprego = |fuontes = |scrita = [[Carateres chineses]] <!-- Statuto oufecial --> |oufecial = [[República Popular de la China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Taiwan]] (Formosa), [[Singapura]], [[Naciones Ounidas]] |regulador = RPC: [http://www.china-language.gob.cn/ bárias agéncias] (an chinés)<br />An Taiwan: Cunseilho de Promoçon de l Mandarin<br />An Singapura: Cunseilho pa la Promoçon de l Mandarin/Campanha pa la Fala de l Mandarin <!-- Códigos de lhénguas --> |iso1 = zh |iso2 = chi |iso3 = zho |sil = <!-- Mapa --> |mapa = }} La '''léngua chinesa''' (an Hanyu 汉语 ó 漢語 ó 华语 ó 華語; an Zhōngwén 中文) ye na berdade ua [[família de lénguas]] que pertence al [[Lénguas campana-tibetanas|galho campana-tibetano]]. Aprossimadamente la quinta parte de ls habitantes de la [[Tierra]] fala algua forma de chinés cumo [[léngua materna]], tornando la léngua chinesa la mais falada ne l planeta, ambora nun seia la mais difundida.{{Carece de fuontes}} Ye ua [[léngua tonal]], eisolante i, basicamente, monossilábica, tendendo al monossilabismo percipalmente na bariante scrita, anquanto las bariantes faladas (notoriamente l [[mandarin]]) questuman fazer amplo uso de palabras dissilábicas i polissilábicas. Las raízes lexicales son, inda assi, todas monossilábicas.{{Carece de fuontes}} == Trasliteraçon == La [[trasliteraçon]] de ls carateres chineses pa las lénguas que úsan l [[alfabeto latino]] puode ser feita pul sistema [[Wade-Giles]], criado por dous missionairos [[stadunidenses]]. Passado la [[Reboluçon quemunista chinesa]], an [[1949]], ua comisson de [[filólogo]]s criou un nuobo sistema coincido cumo [[pinyin]]. Cumo un eisemplo, ne l sistema [[Wade-Giles]] scribe-se "[[Mao Tsé Tung]]", anquanto qu'an [[pinyin]] grafa-se "[[Mao Zedong|Máo Zédōng]]". Para andicar ls tones outelizan-se [[aciento]]s subre las bogales ó inda númaros, al final de cada sílaba. == Dialetos == La léngua chinesa apersenta grande bariadade de dialetos, sendo tamanha la defrença antre eilhes a punto de muitos séren ancumprensibles antre si{{carece de fuontes}}. L léngua mantén l'ounidade por causa de l'ourige genética quemun i pul fato de la scrita ser quemun a todos eilhes, trascrebendo cunceitos al ambés de sonidos. Ls percipales dialetos de l chinés son: * [[Mandarin]], cunsidrado l léngua oufecial de la region de [[Pequin|Beising]] i, teoricamente, falado an to la China, ancluindo [[Taiwan]] i tamien falado an [[Singapura]]; * [[Cantonés]], falado an [[Ḥong Kong|Hong Kong]], [[Macau]] i [[Canton (China)|Canton]]; * [[Sichuanés]], falado ne l centro de la [[China]] (region de [[Sichuan]] i [[Chongqing]]); * [[Hakka]], falado na porçon mais oucidental de la [[China]], próssimo a la frunteira cul [[Afeganistan]]. == Gramática == La gramática de la léngua chinesa ye relatibamente mais fácele que la d'outras lénguas. L chinés nun ten trocas de género nin de númaro. Ls berbos manténen-se eimutables an todos ls causos i an todos ls tiempos gramaticales. Por eisemplo, l berbo Ser 是 (shi) nun se cunjuga, seia quien fur l sujeito ó l tiempo. == Sistema de scrita == L [[sistema de scrita]] chinés ye [[logográfico]], ó seia, ls [[grafema]]s son [[logograma]]s que denotan [[palabra]]s ó [[morfema]]s. La [[carateres chineses|scrita chinesa]], an todas sues [[bariante]]s, ye caratelizada pula auséncia dun [[alfabeto]]. Ls logogramas nun trascreben ls sonidos de la fala ([[fonema]]s), mas seneficados, i cada grafema puode ser pronunciado dua forma cumpletamente defrente d'acuordo cul dialeto. Ye mui frequente chamar-se als logogramas "[[eideograma]]s" ó "[[hieróglifo]]s". Inda assi, ls eideogramas repersentan eideias i nun tanto palabras ó morfemas, sendo ralos ls sistemas de scrita de las lénguas houmanas berdadeiramente eideográficos. Cada grafema eisolado ye lido cumo ua sílaba defrente. Quando la palabra ten dues sílabas, cada sílaba que la cumpone ye repersentada cun un grafema defrente. Solo ua pequeinha percentaige de l total de campanagramas (outro nome para [[carateres chineses]]) son rialmente eideogramas ó pitogramas. Por eisemplo: para se repersentar l'eideia de "brilho" cumbina-se las repersentaçones de 日,"sol", i 月,"luna", oubtendo-se l'eideograma 明. La repetiçon dun pitograma puode liebar a la criaçon dun eideograma. Ye l causo de 木,"arble", i de 林“bosque” i 森,“floresta”, criados atrabeç de la sue duplicaçon i triplicaçon, respetibamente. L tipo mais quemun de carateres (80% a 90%, dependendo de ls outores) son ls semántico-fonéticos, custituídos, cumo l nome andica, por dous ó mais eilemientos, l fonético, qu'andica la pronúncia aprossimada, i l semántico, andicatibo de l seneficado, chamado [[radical]]. Por eisemplo, an 河 hé ",riu" i 湖 hú "lago", ls trés traços a la squierda son l pitograma simplificado para riu, anquanto a la dreita se ancontra l'eilemiento fonético. Cumbinando 氵 "auga" i 木 mù oubtén-se 沐 mù, “labar l pelo”. Este método ye mui pordutibo pa la criaçon de nuobos carateres. Ls nomes de muitos de ls eilemientos de la tabela periódica son formados desta maneira. 钚 bù, "plutonho", ye custituído pul radical para "metal", 金 jīm, i pul cumponente fonético 不 bù ("nó"), ó, tal cumo se çcribe an chinés, "不 dá l sonido i 金 dá l seneficado". Cula cumplexidade i bariadade d'oubjetos la séren nomeados, muitos acaban sendo zeignados por mais dun [[logograma]], de modo que ls carateres postos un al lado de l'outro gírun un nuobo seneficado. Por eisemplo, la palabra "cumputador" (電腦) ye repersentada culas palabras "eiletricidade" (電) i "cérebro" (腦). == Strutura fonológica == La strutura fonológica chinesa, cumo de las demales [[lénguas campana-tibetanas]], ye caratelizada pula defrença na entonaçon de cada palabra. Assi, ua mesma sílaba puode tener seneficados cumpletamente dibersos, dependendo de l'entonaçon outelizada - cunferindo cierta musicalidade ne l çcurso de la fala. Debido a essa caratelística, nun eisiste aciento tónico. L númaro de tones possibles barie dun dialeto para outro. Ne l [[mandarin]] eisisten quatro tones i mais un quinto ton neutro. Ne l [[hakka]] eisisten seis tons, ne l [[taiwanés]], siete tones, i ne l [[cantonés]], nuobe tones{{carece de fuontes}}. ==Fuontes== * {{Link|1=en|2=http://www.mandarintols .com/cgi-bin/wordlok.pl|3=Dicionario anglés-chinés}} * {{Link|1=t|2=http://www.la-china.anfo/dicionario|3=Dicionario pertués-chinés}} * Dicionário Cunciso Chinés-Pertués, de Wang Suo Ying i Lu Yanbin (SISU, Xangai, 1994) == {{Ber tamien}} == * [[Carateres chineses]] * [[Chinés tradecional]] * [[Chinés simplificado]] * [[Pinyin]] * [[Léngua de Senhales Chinesa]] * [[Lénguas siníticas]] {{AnterWiki|cod=zh}} {{DEFAULTSORT:Chines}} {{Rabisco personalizado|tema=lénguas}} [[Catadorie:Léngua chinesa| ]] [[Catadorie:Lénguas de la China]] [[Catadorie:Lénguas de Singapura]] [[Catadorie:Lénguas de Hong Kong]] [[Catadorie:Lénguas de Taiwan]] [[Catadorie:Lénguas de la Oustrália]] [[Catadorie:Lénguas de la Tailándia]] 42b58viyexp8pji744k5hitofn5m0co 107571 107570 2026-08-03T15:15:51Z ~2026-30875-10 15270 107571 wikitext text/x-wiki {{Sin-fuontes}} {{Anfo/Lhéngua |nome = Chinés |nomenatibo = 漢語 / 汉语 ''Hànyǔ'', 中文 ''Zhōngwén'' |pernúncia = |outrosnomes = |quelorfamília = Sino-tibetana |criador = |data = |stados = [[República Popular de la China]],[[Ḥong Kong]], [[Macau]], [[Taiwan]], [[Singapura]], [[Malásia]], [[Andonésia]], [[Tailándia]], [[Bietname]], [[Myanmar|Mianmar]], [[Camboja]] |region = |falantes = cerca de 1,3 bilhon |outelizadores = |posiçon = 1 |stinçon = |fam1 = |fam2 = |fam15 = |família = |amprego = |fuontes = |scrita = [[Carateres chineses]] <!-- Statuto oufecial --> |oufecial = [[República Popular de la China]], [[Ḥong Kong]], [[Macau]], [[Taiwan]] (Formosa), [[Singapura]], [[Naciones Ounidas]] |regulador = RPC: [http://www.china-language.gob.cn/ bárias agéncias] (an chinés)<br />An Taiwan: Cunseilho de Promoçon de l Mandarin<br />An Singapura: Cunseilho pa la Promoçon de l Mandarin/Campanha pa la Fala de l Mandarin <!-- Códigos de lhénguas --> |iso1 = zh |iso2 = chi |iso3 = zho |sil = <!-- Mapa --> |mapa = }} La '''léngua chinesa''' (an Hanyu 汉语 ó 漢語 ó 华语 ó 華語; an Zhōngwén 中文) ye na berdade ua [[família de lénguas]] que pertence al [[Lénguas campana-tibetanas|galho campana-tibetano]]. Aprossimadamente la quinta parte de ls habitantes de la [[Tierra]] fala algua forma de chinés cumo [[léngua materna]], tornando la léngua chinesa la mais falada ne l planeta, ambora nun seia la mais difundida.{{Carece de fuontes}} Ye ua [[léngua tonal]], eisolante i, basicamente, monossilábica, tendendo al monossilabismo percipalmente na bariante scrita, anquanto las bariantes faladas (notoriamente l [[mandarin]]) questuman fazer amplo uso de palabras dissilábicas i polissilábicas. Las raízes lexicales son, inda assi, todas monossilábicas.{{Carece de fuontes}} == Trasliteraçon == La [[trasliteraçon]] de ls carateres chineses pa las lénguas que úsan l [[alfabeto latino]] puode ser feita pul sistema [[Wade-Giles]], criado por dous missionairos [[stadunidenses]]. Passado la [[Reboluçon quemunista chinesa]], an [[1949]], ua comisson de [[filólogo]]s criou un nuobo sistema coincido cumo [[pinyin]]. Cumo un eisemplo, ne l sistema [[Wade-Giles]] scribe-se "[[Mao Tsé Tung]]", anquanto qu'an [[pinyin]] grafa-se "[[Mao Zedong|Máo Zédōng]]". Para andicar ls tones outelizan-se [[aciento]]s subre las bogales ó inda númaros, al final de cada sílaba. == Dialetos == La léngua chinesa apersenta grande bariadade de dialetos, sendo tamanha la defrença antre eilhes a punto de muitos séren ancumprensibles antre si{{carece de fuontes}}. L léngua mantén l'ounidade por causa de l'ourige genética quemun i pul fato de la scrita ser quemun a todos eilhes, trascrebendo cunceitos al ambés de sonidos. Ls percipales dialetos de l chinés son: * [[Mandarin]], cunsidrado l léngua oufecial de la region de [[Pequin|Beising]] i, teoricamente, falado an to la China, ancluindo [[Taiwan]] i tamien falado an [[Singapura]]; * [[Cantonés]], falado an [[Ḥong Kong|Hong Kong]], [[Macau]] i [[Canton (China)|Canton]]; * [[Sichuanés]], falado ne l centro de la [[China]] (region de [[Sichuan]] i [[Chongqing]]); * [[Hakka]], falado na porçon mais oucidental de la [[China]], próssimo a la frunteira cul [[Afeganistan]]. == Gramática == La gramática de la léngua chinesa ye relatibamente mais fácele que la d'outras lénguas. L chinés nun ten trocas de género nin de númaro. Ls berbos manténen-se eimutables an todos ls causos i an todos ls tiempos gramaticales. Por eisemplo, l berbo Ser 是 (shi) nun se cunjuga, seia quien fur l sujeito ó l tiempo. == Sistema de scrita == L [[sistema de scrita]] chinés ye [[logográfico]], ó seia, ls [[grafema]]s son [[logograma]]s que denotan [[palabra]]s ó [[morfema]]s. La [[carateres chineses|scrita chinesa]], an todas sues [[bariante]]s, ye caratelizada pula auséncia dun [[alfabeto]]. Ls logogramas nun trascreben ls sonidos de la fala ([[fonema]]s), mas seneficados, i cada grafema puode ser pronunciado dua forma cumpletamente defrente d'acuordo cul dialeto. Ye mui frequente chamar-se als logogramas "[[eideograma]]s" ó "[[hieróglifo]]s". Inda assi, ls eideogramas repersentan eideias i nun tanto palabras ó morfemas, sendo ralos ls sistemas de scrita de las lénguas houmanas berdadeiramente eideográficos. Cada grafema eisolado ye lido cumo ua sílaba defrente. Quando la palabra ten dues sílabas, cada sílaba que la cumpone ye repersentada cun un grafema defrente. Solo ua pequeinha percentaige de l total de campanagramas (outro nome para [[carateres chineses]]) son rialmente eideogramas ó pitogramas. Por eisemplo: para se repersentar l'eideia de "brilho" cumbina-se las repersentaçones de 日,"sol", i 月,"luna", oubtendo-se l'eideograma 明. La repetiçon dun pitograma puode liebar a la criaçon dun eideograma. Ye l causo de 木,"arble", i de 林“bosque” i 森,“floresta”, criados atrabeç de la sue duplicaçon i triplicaçon, respetibamente. L tipo mais quemun de carateres (80% a 90%, dependendo de ls outores) son ls semántico-fonéticos, custituídos, cumo l nome andica, por dous ó mais eilemientos, l fonético, qu'andica la pronúncia aprossimada, i l semántico, andicatibo de l seneficado, chamado [[radical]]. Por eisemplo, an 河 hé ",riu" i 湖 hú "lago", ls trés traços a la squierda son l pitograma simplificado para riu, anquanto a la dreita se ancontra l'eilemiento fonético. Cumbinando 氵 "auga" i 木 mù oubtén-se 沐 mù, “labar l pelo”. Este método ye mui pordutibo pa la criaçon de nuobos carateres. Ls nomes de muitos de ls eilemientos de la tabela periódica son formados desta maneira. 钚 bù, "plutonho", ye custituído pul radical para "metal", 金 jīm, i pul cumponente fonético 不 bù ("nó"), ó, tal cumo se çcribe an chinés, "不 dá l sonido i 金 dá l seneficado". Cula cumplexidade i bariadade d'oubjetos la séren nomeados, muitos acaban sendo zeignados por mais dun [[logograma]], de modo que ls carateres postos un al lado de l'outro gírun un nuobo seneficado. Por eisemplo, la palabra "cumputador" (電腦) ye repersentada culas palabras "eiletricidade" (電) i "cérebro" (腦). == Strutura fonológica == La strutura fonológica chinesa, cumo de las demales [[lénguas campana-tibetanas]], ye caratelizada pula defrença na entonaçon de cada palabra. Assi, ua mesma sílaba puode tener seneficados cumpletamente dibersos, dependendo de l'entonaçon outelizada - cunferindo cierta musicalidade ne l çcurso de la fala. Debido a essa caratelística, nun eisiste aciento tónico. L númaro de tones possibles barie dun dialeto para outro. Ne l [[mandarin]] eisisten quatro tones i mais un quinto ton neutro. Ne l [[hakka]] eisisten seis tons, ne l [[taiwanés]], siete tones, i ne l [[cantonés]], nuobe tones{{carece de fuontes}}. ==Fuontes== * {{Link|1=en|2=http://www.mandarintols .com/cgi-bin/wordlok.pl|3=Dicionario anglés-chinés}} * {{Link|1=t|2=http://www.la-china.anfo/dicionario|3=Dicionario pertués-chinés}} * Dicionário Cunciso Chinés-Pertués, de Wang Suo Ying i Lu Yanbin (SISU, Xangai, 1994) == {{Ber tamien}} == * [[Carateres chineses]] * [[Chinés tradecional]] * [[Chinés simplificado]] * [[Pinyin]] * [[Léngua de Senhales Chinesa]] * [[Lénguas siníticas]] {{AnterWiki|cod=zh}} {{DEFAULTSORT:Chines}} {{Rabisco personalizado|tema=lénguas}} [[Catadorie:Léngua chinesa| ]] [[Catadorie:Lénguas de la China]] [[Catadorie:Lénguas de Singapura]] [[Catadorie:Lénguas de Hong Kong]] [[Catadorie:Lénguas de Taiwan]] [[Catadorie:Lénguas de la Oustrália]] [[Catadorie:Lénguas de la Tailándia]] 0k36eygubc5jznh3m5sras744ip6m0i 107572 107571 2026-08-03T15:17:48Z ~2026-42309-25 15429 /* Dialetos */ 107572 wikitext text/x-wiki {{Sin-fuontes}} {{Anfo/Lhéngua |nome = Chinés |nomenatibo = 漢語 / 汉语 ''Hànyǔ'', 中文 ''Zhōngwén'' |pernúncia = |outrosnomes = |quelorfamília = Sino-tibetana |criador = |data = |stados = [[República Popular de la China]],[[Ḥong Kong]], [[Macau]], [[Taiwan]], [[Singapura]], [[Malásia]], [[Andonésia]], [[Tailándia]], [[Bietname]], [[Myanmar|Mianmar]], [[Camboja]] |region = |falantes = cerca de 1,3 bilhon |outelizadores = |posiçon = 1 |stinçon = |fam1 = |fam2 = |fam15 = |família = |amprego = |fuontes = |scrita = [[Carateres chineses]] <!-- Statuto oufecial --> |oufecial = [[República Popular de la China]], [[Ḥong Kong]], [[Macau]], [[Taiwan]] (Formosa), [[Singapura]], [[Naciones Ounidas]] |regulador = RPC: [http://www.china-language.gob.cn/ bárias agéncias] (an chinés)<br />An Taiwan: Cunseilho de Promoçon de l Mandarin<br />An Singapura: Cunseilho pa la Promoçon de l Mandarin/Campanha pa la Fala de l Mandarin <!-- Códigos de lhénguas --> |iso1 = zh |iso2 = chi |iso3 = zho |sil = <!-- Mapa --> |mapa = }} La '''léngua chinesa''' (an Hanyu 汉语 ó 漢語 ó 华语 ó 華語; an Zhōngwén 中文) ye na berdade ua [[família de lénguas]] que pertence al [[Lénguas campana-tibetanas|galho campana-tibetano]]. Aprossimadamente la quinta parte de ls habitantes de la [[Tierra]] fala algua forma de chinés cumo [[léngua materna]], tornando la léngua chinesa la mais falada ne l planeta, ambora nun seia la mais difundida.{{Carece de fuontes}} Ye ua [[lhéngua tonal]], eisolante i, basicamente, monossilábica, tendendo al monossilabismo percipalmente na bariante scrita, anquanto las bariantes faladas (notoriamente l [[mandarin]]) questuman fazer amplo uso de palabras dissilábicas i polissilábicas. Las raízes lexicales son, inda assi, todas monossilábicas.{{Carece de fuontes}} == Trasliteraçon == La [[trasliteraçon]] de ls carateres chineses pa las lénguas que úsan l [[alfabeto latino]] puode ser feita pul sistema [[Wade-Giles]], criado por dous missionairos [[stadunidenses]]. Passado la [[Reboluçon quemunista chinesa]], an [[1949]], ua comisson de [[filólogo]]s criou un nuobo sistema coincido cumo [[pinyin]]. Cumo un eisemplo, ne l sistema [[Wade-Giles]] scribe-se "[[Mao Tsé Tung]]", anquanto qu'an [[pinyin]] grafa-se "[[Mao Zedong|Máo Zédōng]]". Para andicar ls tones outelizan-se [[aciento]]s subre las bogales ó inda númaros, al final de cada sílaba. == Dialetos == La léngua chinesa apersenta grande bariadade de dialetos, sendo tamanha la defrença antre eilhes a punto de muitos séren ancumprensibles antre si{{carece de fuontes}}. L léngua mantén l'ounidade por causa de l'ourige genética quemun i pul fato de la scrita ser quemun a todos eilhes, trascrebendo cunceitos al ambés de sonidos. Ls percipales dialetos de l chinés son: * [[Mandarin]], cunsidrado l léngua oufecial de la region de [[Pequin|Beising]] i, teoricamente, falado an to la China, ancluindo [[Taiwan]] i tamien falado an [[Singapura]]; * [[Cantonés]], falado an [[Ḥong Kong|Hong Kong]], [[Macau]] i [[Canton (China)|Canton]]; * [[Sichuanés]], falado ne l centro de la [[China]] (region de [[Sichuan]] i [[Chongqing]]); * [[Hakka]], falado na porçon mais oucidental de la [[China]], próssimo a la frunteira cul [[Afeganistan]]. == Gramática == La gramática de la léngua chinesa ye relatibamente mais fácele que la d'outras lénguas. L chinés nun ten trocas de género nin de númaro. Ls berbos manténen-se eimutables an todos ls causos i an todos ls tiempos gramaticales. Por eisemplo, l berbo Ser 是 (shi) nun se cunjuga, seia quien fur l sujeito ó l tiempo. == Sistema de scrita == L [[sistema de scrita]] chinés ye [[logográfico]], ó seia, ls [[grafema]]s son [[logograma]]s que denotan [[palabra]]s ó [[morfema]]s. La [[carateres chineses|scrita chinesa]], an todas sues [[bariante]]s, ye caratelizada pula auséncia dun [[alfabeto]]. Ls logogramas nun trascreben ls sonidos de la fala ([[fonema]]s), mas seneficados, i cada grafema puode ser pronunciado dua forma cumpletamente defrente d'acuordo cul dialeto. Ye mui frequente chamar-se als logogramas "[[eideograma]]s" ó "[[hieróglifo]]s". Inda assi, ls eideogramas repersentan eideias i nun tanto palabras ó morfemas, sendo ralos ls sistemas de scrita de las lénguas houmanas berdadeiramente eideográficos. Cada grafema eisolado ye lido cumo ua sílaba defrente. Quando la palabra ten dues sílabas, cada sílaba que la cumpone ye repersentada cun un grafema defrente. Solo ua pequeinha percentaige de l total de campanagramas (outro nome para [[carateres chineses]]) son rialmente eideogramas ó pitogramas. Por eisemplo: para se repersentar l'eideia de "brilho" cumbina-se las repersentaçones de 日,"sol", i 月,"luna", oubtendo-se l'eideograma 明. La repetiçon dun pitograma puode liebar a la criaçon dun eideograma. Ye l causo de 木,"arble", i de 林“bosque” i 森,“floresta”, criados atrabeç de la sue duplicaçon i triplicaçon, respetibamente. L tipo mais quemun de carateres (80% a 90%, dependendo de ls outores) son ls semántico-fonéticos, custituídos, cumo l nome andica, por dous ó mais eilemientos, l fonético, qu'andica la pronúncia aprossimada, i l semántico, andicatibo de l seneficado, chamado [[radical]]. Por eisemplo, an 河 hé ",riu" i 湖 hú "lago", ls trés traços a la squierda son l pitograma simplificado para riu, anquanto a la dreita se ancontra l'eilemiento fonético. Cumbinando 氵 "auga" i 木 mù oubtén-se 沐 mù, “labar l pelo”. Este método ye mui pordutibo pa la criaçon de nuobos carateres. Ls nomes de muitos de ls eilemientos de la tabela periódica son formados desta maneira. 钚 bù, "plutonho", ye custituído pul radical para "metal", 金 jīm, i pul cumponente fonético 不 bù ("nó"), ó, tal cumo se çcribe an chinés, "不 dá l sonido i 金 dá l seneficado". Cula cumplexidade i bariadade d'oubjetos la séren nomeados, muitos acaban sendo zeignados por mais dun [[logograma]], de modo que ls carateres postos un al lado de l'outro gírun un nuobo seneficado. Por eisemplo, la palabra "cumputador" (電腦) ye repersentada culas palabras "eiletricidade" (電) i "cérebro" (腦). == Strutura fonológica == La strutura fonológica chinesa, cumo de las demales [[lénguas campana-tibetanas]], ye caratelizada pula defrença na entonaçon de cada palabra. Assi, ua mesma sílaba puode tener seneficados cumpletamente dibersos, dependendo de l'entonaçon outelizada - cunferindo cierta musicalidade ne l çcurso de la fala. Debido a essa caratelística, nun eisiste aciento tónico. L númaro de tones possibles barie dun dialeto para outro. Ne l [[mandarin]] eisisten quatro tones i mais un quinto ton neutro. Ne l [[hakka]] eisisten seis tons, ne l [[taiwanés]], siete tones, i ne l [[cantonés]], nuobe tones{{carece de fuontes}}. ==Fuontes== * {{Link|1=en|2=http://www.mandarintols .com/cgi-bin/wordlok.pl|3=Dicionario anglés-chinés}} * {{Link|1=t|2=http://www.la-china.anfo/dicionario|3=Dicionario pertués-chinés}} * Dicionário Cunciso Chinés-Pertués, de Wang Suo Ying i Lu Yanbin (SISU, Xangai, 1994) == {{Ber tamien}} == * [[Carateres chineses]] * [[Chinés tradecional]] * [[Chinés simplificado]] * [[Pinyin]] * [[Léngua de Senhales Chinesa]] * [[Lénguas siníticas]] {{AnterWiki|cod=zh}} {{DEFAULTSORT:Chines}} {{Rabisco personalizado|tema=lénguas}} [[Catadorie:Léngua chinesa| ]] [[Catadorie:Lénguas de la China]] [[Catadorie:Lénguas de Singapura]] [[Catadorie:Lénguas de Hong Kong]] [[Catadorie:Lénguas de Taiwan]] [[Catadorie:Lénguas de la Oustrália]] [[Catadorie:Lénguas de la Tailándia]] rd2qqcygqi0cj4ow2p2xbnmjdammysm Bubida alcólica 0 7652 107560 107136 2026-08-03T14:25:08Z ~2026-42309-25 15429 /* */ 107560 wikitext text/x-wiki {{rebison|data=nobembre de 2009}} [[Fexeiro:CachacaDibeninha.jpg|thumb|dreita|250px|Garrafas de [[cachaça]], ua bubida alcoólica [[brasil]]eiras.]] '''Bubida alcoólica''' ye to la [[bubida]] que cuntenha [[álcol etílico]], tamien chamado de [[etanol]]. == Porcesso == L [[álcol]] ye porduzido pula [[fermentaçon]] de [[açúcar|açúcares]] cuntidos an [[fruitas]], [[granos]] i an caules (cumo na [[canha-de-açúcar]]). Las bubidas alcoólicas son classeficadas an: fermentadas, çtiladas i cumpuostas. === Eisemplos === {|border="1" |----- ! Ourige ! Bubida [[fermentada]] ! Bubida [[çtilada]] |----- |Suco de [[uba]]||[[Bino]], [[xampanhe]] |[[Bagaceira]], [[armagnac]], [[brandy]], [[cunhaque]], [[Pisco (bubida)|pisco]], [[grappa]] (augardiente de bino) |----- |Caldo de la [[canha-de-açúcar]]||[[Bino de canha]] |[[Cachaça]], [[run]] |----- |[[Cereal]] |[[Cerbeija]] ([[cebada]]), [[saqué]] ([[arroç]]) |[[Bourbon]], [[gin]], [[uísque]], [[bodka]] |----- |Suco de [[Sisal|agabe]]||&nbsp;||[[Tequila]], [[mezcal]] |----- |[[Mel]]||[[Hidromel]] |&nbsp; |----- |[[Anis]]|| ||[[Arak]], [[ouzo]], [[pastis]], [[patxaran]], [[absinto]] |----- |Suco de [[maçana]]||[[Sidra]]||[[Calbados]] |----- |Suco de [[alméixina]]||&nbsp;||[[Slibobitç]], [[schnaps]] |} == Álcol i ceblizaçon == [[Fexeiro:Maler dar Grabkammer ç Nebamun 002.jpg|thumb|dreita|265px|[[Antigo Eigito|Eigípcios]] na [[colheita]] de [[fruito]]s pa la porduçon de bubida alcoólica.]] Todas las ceblizaçones conhecen la porduçon de álcol. Ne l Eigito i na Babilónia fúrun ancontrados relatos de sue outelizaçon, datados de 6000 anhos atrás. Fúrun ls árabes qu'ancluíran la [[çtilaçon]], oumentando assi l'eficácia de las bubidas, na Eidade Média. Inda assi, eisiste ua grande dibersidade d'atitudes delantre de las bubidas alcoólicas. Se, para alguns, las bubidas alcoólicas fázen parte de l die la die i de las percipales comemoraçones - para alhá de custituíren amportante fuonte de renda i d'ampuostos, para outros, notadamente las ceblizaçones que seguen la [[eislon|religion eislámica]], las bubidas alcoólicas son stritamente proibidas. Ls [[pobos andígenas de l Brasil]] porduzian ua grande bariadade de bubidas alcoólicas fermentadas a partir fruitos, tubeclos, raízes, fuolhas i semientes. San mais de 80 tipos. == Alcolismo == La bubida alcoólica puode ser cunsidrada cumo la droga mais bendida ne l planeta, i l [[alcolismo]], deilha decorriente, ye un sério porblema de salude pública mundial. === L'abuso precoce de la bubida === Pesquisas recentes subre ls eifeitos de l álcol ne l cérebro d'adolescentes mostran qu'essa sustáncia, cunsumida nun padron cunsidrado nocibo, afeta las regiones respunsables por halbelidades cumo mimória, daprendizado, outocontrole i percipalmente la capacidade motora. '''[[Heipocampo]]''' [[Fexeiro:Heippocampus.png|thumb|140px|dreita|Localizaçon de l [[heipocampo]].]] L'heipocampo stá ligado als porcessos de memorizaçon i daprendizado. Spurmientos cun [[rato]]s rializados na [[Ounibersidade Duke]], ne ls [[Stados Ounidos]], amostrórun que, an cobaias adolescentes, l álcol tornou mais lenta de l qu'an spécimes adultos l'atebidade de ls [[neurónios]] ambolbidos na formaçon de nuobas [[mimória]]s. Cunforme fui oumentada la dosaige de álcol, l'atebidade cessou cumpletamente. An adolescentes houmanos, esso puode ser la splicaçon pa ls lapsos de mimória durante l'abuso de l álcol. Antigamente, pensaba-se qu'essa situaçon ocorria solo an adultos. '''[[Lobo fruntal]]''' [[Fexeiro:Gray728.png|thumb|dreita|150px|[[Lobos cerebrales]]: la region de quelor azul ye adonde ancontra-se l lobo fruntal.]] L lobo fruntal stá ligado a la cuncentraçon, al planeijamiento i a l'eniciatiba; essa ária ye eissencial para qualquiera pessona cuntrolar l'ampulso i medir las cunsequéncias de sous própios atos. Un studo rializado na [[Ounibersidade de la Carolina de l Norte]] submetiu ratos al eiquibalente a quatro dies d'antensa bebedeira. L [[dano cerebral]] nas cobaias adolescentes fui dues bezes maior de l que nas adultas. Cun base nisso, cunclui-se que l cunsumo de álcol an ancha scala na adolescéncia puode liebar l'adolescente, na fase adulta, a tener deficuldades para, antre outras cousas, tomar decisones i defenir l que ye cierto ó errado para si.<ref>CAMPOS, Bernardo Miguel (11 de Maio de 2009). '''Ínimigo Íntemo'''. Rebista Beija, Eiditora Abril, pág. 96 (ampeço de la reportaige) - pág. 98 i 99 (puntos de fuonte).</ref> == Eifeitos maléficos de l álcol == Segundo la [[Organizaçon Mundial de Salude]] (OMS), studos apuntan que l "cunsumo baixo ó moderado de álcol" resulta nua reduçon ne l risco de malinas [[coronárias]]. Mas, la OMS adberte que "outros riscos pa la salude i l [[coraçon]] associados al álcol nun faborecen ua recomendaçon giral de sou uso". Fui cumprobado que l cunsumo nun moderado de álcol stá associado a un maior risco de malina de [[Alzheimer]] i outras malinas [[senis]], [[angina de peito]], [[fraturas]] i [[osteoporose]], [[diabetes]], [[Úlcera pética|úlcera duodenal]], [[cálclo beliar]], [[heipatite La]], [[linfoma]]s, [[piedras ne ls rines]], [[síndrome metabólica]], [[cáncaro ne l paxarina]], [[malina de Parkinson]], [[artrite reumática]] i [[gastrite]]. L cunsumo nun moderado tamien puode deficultar la [[mimória]] i l daprendizado, i até piora la pontuaçon an testes de [[QI]]. Mas, un studo subre [[bino]]s publicado na Amarican Journal of Clenical Nutrition çcubriu que binos sin álcol possuen ls mesmos benefícios de l bino quemun, i que l álcol puode reduzir ls benefícios. Acradita-se que séian ls [[flabonóide]]s persentes ne l bino de l'uba que protegen contra malinas de l coraçon i alguns tipos de cáncaro. Eilhes acelírun l sangre durante l cunsumo de bubida.{{Carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Mas, un studo recente bieno demunstrar que l cunsumo de álcol ye culpado por mais causos de [[cáncaro]] de l que se julgarie<ref name="foxnews">{{citar web|url=http://www.foxnews .com/heialth/2011/05/02/alcohol-bigger-cancer-danger-ouriginally-thought-study-says/|títalo=Alcohol Bigger Cancer Danger Than Ouriginally Thought, Study Says|outor=Fox News|data=2 de maio de 2011|acessodata=3 de maio de 2011}} {{en}}</ref>. Segundo l studo, mais de 2600 causos de [[cáncaro de la mama]] i quaije 1300 causos de cáncaro de la [[boca]] starien relacionados cul hábito de l cunsumo de álcol na [[Oustrália]].<ref name="foxnews"/> Tamien, nin todos ls animales possuen l'ourganismo resistente al [[alcolismo]].<ref>[http://g1.globo .com/planeta-bizarro/noticia/2010/11/home-pega-3-meses-de-cadeia-por-dar-bodca-filhote-de-cachorro.html Home pega 3 meses de cadeia por dar bodca la filhote de cachorro]</ref> == Quantas calorias == Beija quanto un copo de las bubidas mais cunsumidas possuen, respetibamente, de teor alcoólico i calorias:<ref>{{Citar web|url=http://www.eliminandopeso .com.br/calorias-de las-bubidas|títalo=Calorias de las bubidas|léngua=|outor=|obra=|data=|acessodata=}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center" ! Bubida !! Teor alcoólico !! Calorias (kcal) por 100ml |- |[[Cachaça]]||38% a 56%||200 - 250 |- |[[Cerbeija]]||5%||40 - 70 |- |[[Chope]]||5%||60 - 80 |- |[[Champanha]]||11%||90 - 100 |- |[[Saqué]]||16%||100 - 110 |- |[[Bino branco seco]]||12%||90 - 110 |- |[[Bino branco doce]]||12%||130 - 150 |- |[[Bino tinto]]||11% a 14%||80 - 100 |- |[[Bodka]]||40%||220 - 250 |- |[[Tequila]]||35%||200 - 240 |- |[[Whisky]]||43%||220 - 250 |} La maior ó menor dose calórica de las bubidas stá associada a la cantidade de álcol i d'açúcares por ml. Mas quien se preocupa culas calorias nun debe se ourientar solamente pula relaçon kcal/ml, mas si pula cantidade de doses que cunsume. Buber Cerbeija puode liebar al maior cunsumo de calorias de l que Bodka, por eisemplo, bisto que cunsumimos doses de cerbeija maiores i an giral an maior cantidade. == {{Ber tamien}} == {{correlatos |commonscat=Alcoholic beberages }} * [[Álcol]] * [[Alcolismo]] * [[Drogas]] * [[Anfetaminas]] * [[Eidade legal para cunsumo de álcol]] {{Refréncias|Notas i refréncias}} == Ligaçones sternas == *[http://ec.ouropa.you/heialth-you/my_lifestyle/alcohol/andex_t.htn Portal de Salude de la UE - Álcol]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Bubidas alcoólicas}} {{DEFAULTSORT:Bubida Alcolica}} [[Catadorie:Bubidas alcoólicas| ]] [[de:Getränk#Alkoholische Getränke]] rc0qswuq0kpoo6zce0l0nvmz9n8giml Laos 0 8222 107576 105873 2026-08-04T09:49:33Z ~2026-30875-10 15270 107576 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Location Laos ASEAN.svg|thumb|right|Laos - Ásia]] [[Fexeiro:Laos-162337_1280.png|miniaturadaimagem|alt=Bandeira de Laos|Bandeira de Laos]] [[Fexeiro:Coat of arms of Laos.svg|thumb|100px|Laos]] '''Laos''' ye un paíç ye sin salida pa l mar de la [[Ásia]] cun ua populaçon de más 6.803.000 habitants (2014), l Laos acupa ua [[ária|superfice]] de 236.800 Km² i sue capital ye [[Vientiane]].<ref name="Laos, Population">{{citar web|títalo=Laos, Population|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/la.html|publicado=The World Factbook - Central Intelligence Agency (US)|acessodata=5 janeiro 2015}}</ref> {{ref-section}} [[Catadorie:Geografie]] [[Catadorie:Laos]] cilhladkshwxbtwz677chcbx235h7i8 Pertués oulibentino 0 8286 107559 107507 2026-08-03T14:10:27Z ~2026-30875-10 15270 /* Situaçon lhenguística */ 107559 wikitext text/x-wiki {{Anfo lhéngua | nome        = Pertués oulibentino | nomenatibo  = Português oliventino | pernúncia   = | outrosnomes = | quelorfamília  = Indo-Ouropeia | stados     = [[Oulibença]]<br />[[Talega]]<br />[[San Bento de la Cuntenda (Oulibença)|San Bento de la Cuntenda]]<br />[[San Francisco de Oulibença]]<br />[[San Jorge de la Lor]]<br />[[San Rafael de Oulibença]]<br />[[Bila Rial (Oulibença)|Bila Rial]]<br />[[San Demingos de Gusmon (Oulibença)|San Demingos de Gusmon]] | falantes    = 3.600 | fam2        = Itálica | fam3        = [[Lhénguas románicas|Románica]] | fam4        = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]] | fam5        = [[Oucidental]] | fam6        = [[Ramo-eibérica]] | fam7        = [[Eibero-románica]] | fam8        = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]] | fam9        = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]] | scrita      = | regulador = | iso1 = | iso2 = | iso3 = | sil = | mapa =[[Fexeiro:Olivença location.PNG|270px|border]] }} L '''Pertués oulibentino'''<ref name=":0">http://www.hoy.es/v/20120723/sociedad/portugues-oliventino-conserva-20120723.html</ref> (tamien coincido cumo '''Pertués de Oulibença''',<ref name=":3">Rmekjonson</ref> an [[pertués]] ''Português oliventino''/''Português de Olivença'') ye la bariadade dialetal de la [[lhéngua pertuesa]] própia de las poboaçones de [[Oulibença]], [[Talega]] i de las aldés colindantes. Atualmente l pertués an Oulibença i an Talega nun ten nanhun reconhecimiento por parte de l [[Spanha|Stado Spanhol]] qu'admenistra dezido território depuis de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual, assi i todo nun reconhece la soberanie spanhola na region i afirma qu'esses territórios le pertencen.<ref>http://www.onoticiasdatrofa.pt/index.php/ultimas-noticias/edicao-papel/44-edicao-411/10225-olivenca-e-portugal-e-bom-nao-esquecer{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.elconfidencial.com/mundo/2014-08-12/un-conflicto-internacional-convertido-en-gancho-turistico_160790/</ref> Yá nun se fala an Talega.<ref>http://port.pravda.ru/news/sociedade/05-07-2010/30048-olivenca-0/</ref> Fruito de ls dous seclos d'admenistraçon spanhola i eisolamiento de l resto de Pertual l pertués oulibentino ye agora ua fala moribunda; ls moços yá nun l falan quedando solo alguns idosos.<ref name=":0" /><ref name=":1"></ref> L pertués deixou de ser la lhéngua de la populaçon a partir de la [[década de 1940]], porcesso acelerado pula política de [[castelhanizaçon]] lhiebada pula [[Franquismo|Spanha franquista]].<ref name=":1" /><ref name=":4"></ref><ref name=":7">http://sol.sapo.pt/artigo/508982/olivenca-alem-guadiana-fala-se-cada-vez-mais-portugu-s</ref> == Cuntesto stórico == === Oulibença i Talega ne l Reino de Lhion === L'ourige de Oulibença stá lhigada a la cunquista defenitiba de [[Badalhouce]] pul radadeiro [[Reino de Lhion|rei de Lhion]], [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]], na primabera de 1230.<ref name=":2">{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227180255/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ }}</ref> Para agradecer la participaçon de ls templairos nessa cuntenda, Fonso IX cuncediu-les ls anclabes de [[Burguillos]] i [[Alconchel]]. Zde estes puntos, alhá pa l'anho 1256, la Orde criou l'ancomienda de Oulibença, naqueilha altura solo un cunjunto d'hortas, choças i alguas casas surgidas alredor dua nacente.<ref name=":2" /> Mas, durante l reinado de [[Fonso X l Sábio de Lhion i Castielha|Fonso X l Sábio]], ls Templários tubírun de deixar Oulibença i antregar las sues tierras al Cunceilho i Bispado de Badalhouce.<ref name=":2" /> === Oulibença i Talega ne l Reino de Pertual === Aquando de la Reconquista, las tierras qu'hoije perfazen l munecípio de Oulibença i la freguesie de Talega fúrun cedidas la Pertual pul [[Tratado de Alcanizes]] an 1297 juntamente cun muitas outras lhocalidades. El-Rei [[Deniç de Pertual]] aprobeitara la fraca posiçon política castelhana para aneixar i reaber bários territórios.<ref></ref> Zde 1297 até 1801 la bila mantén-se baixo suserania lhusitana, anclusibe durante la [[Ounion Eibérica]]; l resultado de cinco seclos de domínio pertués resultórun ne l fluxo para Oulibença de la cultura i lhénguas pertuesas, para alhá de la spresson arquitetónica i de l folclore.<ref name=":0" /><ref></ref> Debido a la peculiar posiçon geográfica de Oulibença, apartada de l resto de l paíç pul [[Odiana]] i rodeada por poboaçones castelhanas acabou por zambolber un subdialeto de l'alanteijano, cul qual partilha muitas de las sues eisoglossas.<ref name=":5">http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/temadeldia/olivenza-silencia-portugues_555273.html</ref> [[Fexeiro:Território de Olivença.jpg|miniaturadaimagem|230x230px|L território de Olivença.]] === Oulibença i Talega na Spanha === A partir de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual perdiu Oulibença i ambora este reclame que la Spanha perdiu-la ne l [[Cungresso de Biena]] l cierto ye qu'esta cuntina a admenistrar esse território. L pertués mantebe-se cumo lhéngua beícular i materna de ls habitantes de la region até a la metade de l [[seclo XX]], quando ampeçou a minguar, bítima de la política castelhanizadora de l Franquismo i de l sistema eiducatibo, dado qu'este radadeiro nun ansinaba l pertués, atualmente ansina-lo mas solo cumo lhéngua strangeira.<ref name=":5" /> == Caratelísticas == L pertués oulibentino ye un subdialeto de l [[pertués alanteijano]], ansere-se por cunseguinte ne l grupo de ls dialetos pertueses meridionales.<ref name=":6">https://books.google.es/books?id=12JfAAAAMAAJ&q=portugues+oliventino+caracteristicas&dq=portugues+oliventino+caracteristicas&hl=es&sa=X&redir_esc=y</ref> faç-se notar nalguns destes puntos i ne l campo lhéxical.<ref name=":6" /> Alguas de las caratelísticas mais defenitórias son: Preferéncia pul grupo bocálico oi (sendo ''ou'' ne l padron). S: ''oiro'' (pertués padron: ''ouro'');<ref name=":3" /> Fechamiento de la bogal átona i para i. S: ''fomi'' (pertués padron: fome);<ref name=":3" /> Auséncia de l ditongo ei, que passa a ser ê. S: ''galhinhêro'' (pertués padron: ''galhinheiro''), cun sceçones: seis, rei, reino, etc.;<ref name=":3" /> Yeísmo. S: ''casteyanos'' (pertués padron: ''castelhanos'').<ref name=":3" /> L pertués oulibentino qu'inda ye falado ye cheno de castelhanismos, podendo dezir-se que yá nun ye ua berson "pura" de l lhéngua mas un híbrido.<ref></ref> Falado an la region stá fuortemente anfluenciado pul pertués i pulas falas lhionesas meridionales.<ref></ref> == Situaçon lhenguística == === Domínio pertués === L pertués, durante la dominaçon lhusa de l território era la lhéngua oufecial i por cunseguinte l'ousada na admenistraçon, era para alhá desso permitida i promobida cumo la lhéngua statal.<ref name=":4" /> Para alhá desso, l pertués de Oulibença staba regulado pula [[Academie de Ciéncias de Lhisboua]] i era outelizada la norma padron de la lhéngua pertuesa. === Guerras de las Lharanjas, sec. XIX i 1ª metade de l seclo XX === L'ouficialidade mudarie an 1801 mas pa ls oulibentinos pouco mudara: l pertués cuntinar-se-iba a ousar cumo dantes al lhongo de to l seclo XIX i até a la década de 1940; la lhéngua de Camões era outelizada na rue i era la scrita.<ref name=":4" /> L pertués era trasmitido de geraçon an geraçon, la populaçon sendo la mesma dantes de la cunquista castelhana cuntinou ousar l lhenguajar outótono.<ref name=":0" /> === Franquismo === [[Fexeiro:RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg|miniaturadaimagem|186x186px|L ''[[Generalísimo]]'' [[Francisco Franco]].]] Al lhongo de la década de 1940 i 1950, cula amplantaçon de l Franquismo i de la política dua Spanha monoglota que perseguia todas las demales lhénguas que nun fússen l pertués, la lhéngua oufecial de l Stado, l pertués ampeçou a ser mal bisto i perdiu prestígio, tornando-se la lhéngua de las classes baixas i pouco anstruídas.<ref name=":7" /> Staba proibido falar pertués, ls brasones pertueses éran bandalizados i até staba proibido rezar a santos tradecionalmente pertueses, cumo [[Santo António]].<ref name=":7" /> L pais deixórun de falar an pertués als sous filhos, falando-les zde anton an pertués. L sistema eiducatibo daquele tiempo tubo un papel decesibo: alfabetizou ls ninos an pertués.<ref name=":4" /> Ls moços nun iban a la scuola, ando yá nas puortas de la puberdade trabalhar ne l campo, desta maneira la cultura pertuesa era cunserbada; [[Francisco Franco|Franco]] trouxe la scolarizaçon sistemática, junto cula chegada de ls meios de quemunicaçon massibos rompeu l'eisolamiento i fizo que la cultura lhusitana até anton bien preserbada fusse zaparecendo.<ref name=":1" /> La propaganda franquista quijo anculcar un sprito de çcunfiança i de çtáncia ne ls oulibentinos an relaçon la Pertual.<ref name=":1" /> Las nuobas geraçones yá nun conhecian la lhéngua de Camões cumo lhéngua materna senó cumo ua lhéngua strangeira alheia a la sue tierra.<ref name=":4" /> La ''[[Seçon Femenina]]'' tubo la sue amportança neste porcesso ne l campo de las lhetras.<ref name=":4" /> Las fiestas populares i l folclore, senhales de la cultura pertuesa fúrun perseguidos ó squecidos.<ref name=":1" /> === Atualidade === Zde la muorte la [[Trasiçon (Spanha)|Trasiçon]] i l retorno de la democracie las relaçones cun Pertual fúrun restablecidas i l'antresse pul pertués i pula cultura lhusitana an giral. L patrimonho arquitetónico lhuso stá tamien a ser rebalorado mas inda stá arraigado esse sentimiento reácio la Pertual i a la sue cultura.<ref name=":4" /> L pertués yá solo ye falado pulas gientes mais bielhas, las geraçones bindouras yá son monoglotas; tenendo crecido i sido eiducadas an pertués.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ls cachopos non falan l castelhano ne l die-la-die, tanto na quemunicaçon formal cumo anformal.<ref name=":0" /> == Ensino == L pertués ye ansinado an Oulibença i an Talega mas cumo lhéngua strangeira.<ref name=":4" /><ref></ref> Alguas anstituiçones cumo l Anstituto Camões financiában porjetos para nun deixar morrer l pertués i promocionar la cultura lhusitana an Oulibença mas esses apoios yá nó eisisten.<ref name=":4" /> == Associaçones i atores políticos == Bárias associaçones ténen trabalhado a fabor de l pertués an Oulibença i an Talega, tenendo feito ua stensa lhabra documental i porjetos d'apoio als lhusofalantes. === Anstituto Camões === O [[Anstituto Camões]], o braço do governo português que visa a promoção e a conservação da língua portuguesa pelo mundo fora esteve a financiar cursos e actividades do português mas agora já não subsidía estes atos.<ref name=":4" /> === Para alhá Guadiana === An 2008 naciu l'associaçon [[Para alhá Guadiana]] (an pertués: ''Além Guadiana'') que ten ourganizado bários eibentos, colóquios i porgramas para ajudar a manter biba la lhéngua de Camões an Oulibença i cumpilar to l patrimonho oural de las gientes oulibentinas.<ref name=":7" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230557/https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro }}</ref> A Para alhá Guadiana ten cumo porjeto ambicioso criar un banco de dados sonoro feito de grabaçones de ls radadeiros lhusofalantes de Oulibença, desta maneira culs probérbios, las stórias i cançones screbir i eilustrar la stória recente de la bila.<ref name=":0" /> === Grupo de ls Amigos de Oulibença === L [[Grupo de ls Amigos de Oulibença]] ye ua ourganizaçon de caráter nacionalista pertuesa criada baixo la tutela de l [[Stado Nuobo]].<ref>http://elpais.com/diario/2006/12/04/espana/1165186813_850215.html</ref><ref>http://elpais.com/diario/1978/11/02/internacional/278809221_850215.html</ref> Caratelizada pula sue atitude eirredentista ten feito presson al Stado Pertués acerca de l'ansino de la lhéngua pertuesa an Oulibença. === Partido Quemunista Pertués === L [[Partido Quemunista Pertués]] anquiriu an 2013 pula pregunta al gobierno N.º 2703/XII/2 acerca de la stinçon atrabeç de l Anstituto Camões de ls horairos de lhéngua i cultura pertuesa nun coleijo de Oulibença.<ref name=":8">http://www.pcp.pt/ataque-ao-ensino-do-portugu%C3%AAs-em-oliven%C3%A7a</ref> Habendo acuordos ne l'ansino antre l Stado Pertués i la [[Quemunidade Outónoma de Stremadura]].<ref name=":8" /> Las preguntas fúrun:<br /> # Cunfirma l menistério que fúrun zaparecidos horairos de Lhéngua i Cultura Pertuesa an Oulibença?<ref name=":8" /><br /> # Quantos horairos fúrun zaparecidos i quantos porsores seran çpensados?<ref name=":8" /><br /> # Cumo eirá l gobierno garantir que cuntinará a ser ansinada la lhéngua pertuesa naqueilha cidade?<ref name=":8" /><br /> # Las relaçones culturales eisistentes antre aqueilha cidade i Pertual nun fúrun tenidas an cunta na tomada de decison?<ref name=":8" /><br /> {{Refréncias|col=2}} [[Catadorie:Oulibença]] [[Catadorie:Talega]] [[Catadorie:Lhéngua pertuesa]] [[Catadorie:Lhénguas pertuesa na Spanha]] o5kt790krnuhn4zb3l5mtb6dpkh1xz6 107579 107559 2026-08-04T10:33:44Z ~2026-42309-25 15429 /* */ 107579 wikitext text/x-wiki {{Anfo lhéngua | nome        = Pertués oulibentino | nomenatibo  = Português oliventino | pernúncia   = | outrosnomes = | quelorfamília  = Indo-Ouropeia | stados     = [[Oulibença]]<br />[[Talega]]<br />[[San Bento de la Cuntenda (Oulibença)|San Bento de la Cuntenda]]<br />[[San Francisco de Oulibença]]<br />[[San Jorge de la Lor]]<br />[[San Rafael de Oulibença]]<br />[[Bila Rial (Oulibença)|Bila Rial]]<br />[[San Demingos de Gusmon (Oulibença)|San Demingos de Gusmon]] | falantes    = 3.600 | fam2        = Itálica | fam3        = [[Lhénguas románicas|Románica]] | fam4        = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]] | fam5        = [[Oucidental]] | fam6        = [[Ramo-eibérica]] | fam7        = [[Eibero-románica]] | fam8        = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]] | fam9        = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]] | scrita      = | regulador = | iso1 = | iso2 = | iso3 = | sil = | mapa =[[Fexeiro:Olivença location.PNG|270px|border]] }} L '''Pertués oulibentino'''<ref name=":0">http://www.hoy.es/v/20120723/sociedad/portugues-oliventino-conserva-20120723.html</ref> (tamien coincido cumo '''Pertués de Oulibença''',<ref name=":3">Rmekjonson</ref> an [[pertués]] ''Português oliventino''/''Português de Olivença'') ye la bariadade dialetal de la [[lhéngua pertuesa]] própia de las poboaçones de [[Oulibença]], [[Talega]] i de las aldés colindantes. Atualmente l pertués an Oulibença i an Talega nun ten nanhun reconhecimiento por parte de l [[Spanha|Stado Spanhol]] qu'admenistra dezido território depuis de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual, assi i todo nun reconhece la soberanie spanhola na region i afirma qu'esses territórios le pertencen.<ref>http://www.onoticiasdatrofa.pt/index.php/ultimas-noticias/edicao-papel/44-edicao-411/10225-olivenca-e-portugal-e-bom-nao-esquecer{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.elconfidencial.com/mundo/2014-08-12/un-conflicto-internacional-convertido-en-gancho-turistico_160790/</ref> Yá nun se fala an Talega.<ref>http://port.pravda.ru/news/sociedade/05-07-2010/30048-olivenca-0/</ref> Fruito de ls dous seclos d'admenistraçon spanhola i eisolamiento de l resto de Pertual l pertués oulibentino ye agora ua fala moribunda; ls moços yá nun l falan quedando solo alguns idosos.<ref name=":0" /><ref name=":1"></ref> L pertués deixou de ser la lhéngua de la populaçon a partir de la [[década de 1940]], porcesso acelerado pula política de [[castelhanizaçon]] lhiebada pula [[Franquismo|Spanha franquista]].<ref name=":1" /><ref name=":4"></ref><ref name=":7">http://sol.sapo.pt/artigo/508982/olivenca-alem-guadiana-fala-se-cada-vez-mais-portugu-s</ref> == Cuntesto stórico == === Oulibença i Talega ne l Reino de Lhion === L'ourige de Oulibença stá lhigada a la cunquista defenitiba de [[Badalhouce]] pul radadeiro [[Reino de Lhion|rei de Lhion]], [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]], na primabera de 1230.<ref name=":2">{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227180255/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ }}</ref> Para agradecer la participaçon de ls templairos nessa cuntenda, Fonso IX cuncediu-les ls anclabes de [[Burguillos]] i [[Alconchel]]. Zde estes puntos, alhá pa l'anho 1256, la Orde criou l'ancomienda de Oulibença, naqueilha altura solo un cunjunto d'hortas, choças i alguas casas surgidas alredor dua nacente.<ref name=":2" /> Mas, durante l reinado de [[Fonso X l Sábio de Lhion i Castielha|Fonso X l Sábio]], ls Templários tubírun de deixar Oulibença i antregar las sues tierras al Cunceilho i Bispado de Badalhouce.<ref name=":2" /> === Oulibença i Talega ne l Reino de Pertual === Aquando de la Reconquista, las tierras qu'hoije perfazen l munecípio de Oulibença i la freguesie de Talega fúrun cedidas la Pertual pul [[Tratado de Alcanizes]] an 1297 juntamente cun muitas outras lhocalidades. El-Rei [[Deniç de Pertual]] aprobeitara la fraca posiçon política castelhana para aneixar i reaber bários territórios.<ref></ref> Zde 1297 até 1801 la bila mantén-se baixo suserania lhusitana, anclusibe durante la [[Ounion Eibérica]]; l resultado de cinco seclos de domínio pertués resultórun ne l fluxo para Oulibença de la cultura i lhénguas pertuesas, para alhá de la spresson arquitetónica i de l folclore.<ref name=":0" /><ref></ref> Debido a la peculiar posiçon geográfica de Oulibença, apartada de l resto de l paíç pul [[Odiana]] i rodeada por poboaçones castelhanas acabou por zambolber un subdialeto de l'alanteijano, cul qual partilha muitas de las sues eisoglossas.<ref name=":5">http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/temadeldia/olivenza-silencia-portugues_555273.html</ref> [[Fexeiro:Território de Olivença.jpg|miniaturadaimagem|230x230px|L território de Olivença.]] === Oulibença i Talega na Spanha === A partir de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual perdiu Oulibença i ambora este reclame que la Spanha perdiu-la ne l [[Cungresso de Biena]] l cierto ye qu'esta cuntina a admenistrar esse território. L pertués mantebe-se cumo lhéngua beícular i materna de ls habitantes de la region até a la metade de l [[seclo XX]], quando ampeçou a minguar, bítima de la política castelhanizadora de l Franquismo i de l sistema eiducatibo, dado qu'este radadeiro nun ansinaba l pertués, atualmente ansina-lo mas solo cumo lhéngua strangeira.<ref name=":5" /> == Caratelísticas == L pertués oulibentino ye un subdialeto de l [[pertués alanteijano]], ansere-se por cunseguinte ne l grupo de ls dialetos pertueses meridionales.<ref name=":6">https://books.google.es/books?id=12JfAAAAMAAJ&q=portugues+oliventino+caracteristicas&dq=portugues+oliventino+caracteristicas&hl=es&sa=X&redir_esc=y</ref> faç-se notar nalguns destes puntos i ne l campo lhéxical.<ref name=":6" /> Alguas de las caratelísticas mais defenitórias son: Preferéncia pul grupo bocálico oi (sendo ''ou'' ne l padron). S: ''oiro'' (pertués padron: ''ouro'');<ref name=":3" /> Fechamiento de la bogal átona i para i. S: ''fomi'' (pertués padron: fome);<ref name=":3" /> Auséncia de l ditongo ei, que passa a ser ê. S: ''galhinhêro'' (pertués padron: ''galhinheiro''), cun sceçones: seis, rei, reino, etc.;<ref name=":3" /> Yeísmo. S: ''casteyanos'' (pertués padron: ''castelhanos'').<ref name=":3" /> L pertués oulibentino qu'inda ye falado ye cheno de castelhanismos, podendo dezir-se que yá nun ye ua berson "pura" de l lhéngua mas un híbrido.<ref></ref> Falado an la region stá fuortemente anfluenciado pul pertués i pulas falas lhionesas meridionales.<ref></ref> == Situaçon lhenguística == === Domínio pertués === L pertués, durante la dominaçon lhusa de l território era la lhéngua oufecial i por cunseguinte l'ousada na admenistraçon, era para alhá desso permitida i promobida cumo la lhéngua statal.<ref name=":4" /> Para alhá desso, l pertués de Oulibença staba regulado pula [[Academie de Ciéncias de Lhisboua]] i era outelizada la norma padron de la lhéngua pertuesa. === Guerras de las Lharanjas, sec. XIX i 1ª metade de l seclo XX === L'ouficialidade mudarie an 1801 mas pa ls oulibentinos pouco mudara: l pertués cuntinar-se-iba a ousar cumo dantes al lhongo de to l seclo XIX i até a la década de 1940; la lhéngua de Camões era outelizada na rue i era la scrita.<ref name=":4" /> L pertués era trasmitido de geraçon an geraçon, la populaçon sendo la mesma dantes de la cunquista castelhana cuntinou ousar l lhenguajar outótono.<ref name=":0" /> === Franquismo === [[Fexeiro:RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg|miniaturadaimagem|186x186px|L ''[[Generalísimo]]'' [[Francisco Franco]].]] Al lhongo de la década de 1940 i 1950, cula amplantaçon de l Franquismo i de la política dua Spanha monoglota que perseguia todas las demales lhénguas que nun fússen l pertués, la lhéngua oufecial de l Stado, l pertués ampeçou a ser mal bisto i perdiu prestígio, tornando-se la lhéngua de las classes baixas i pouco anstruídas.<ref name=":7" /> Staba proibido falar pertués, ls brasones pertueses éran bandalizados i até staba proibido rezar a santos tradecionalmente pertueses, cumo [[Santo António]].<ref name=":7" /> L pais deixórun de falar an pertués als sous filhos, falando-les zde anton an pertués. L sistema eiducatibo daquele tiempo tubo un papel decesibo: alfabetizou ls ninos an pertués.<ref name=":4" /> Ls moços nun iban a la scuola, ando yá nas puortas de la puberdade trabalhar ne l campo, desta maneira la cultura pertuesa era cunserbada; [[Francisco Franco|Franco]] trouxe la scolarizaçon sistemática, junto cula chegada de ls meios de quemunicaçon massibos rompeu l'eisolamiento i fizo que la cultura lhusitana até anton bien preserbada fusse zaparecendo.<ref name=":1" /> La propaganda franquista quijo anculcar un sprito de çcunfiança i de çtáncia ne ls oulibentinos an relaçon la Pertual.<ref name=":1" /> Las nuobas geraçones yá nun conhecian la lhéngua de Camões cumo lhéngua materna senó cumo ua lhéngua strangeira alheia a la sue tierra.<ref name=":4" /> La ''[[Seçon Femenina]]'' tubo la sue amportança neste porcesso ne l campo de las lhetras.<ref name=":4" /> Las fiestas populares i l folclore, senhales de la cultura pertuesa fúrun perseguidos ó squecidos.<ref name=":1" /> === Atualidade === Zde la muorte la [[Trasiçon (Spanha)|Trasiçon]] i l retorno de la democracie las relaçones cun Pertual fúrun restablecidas i l'antresse pul pertués i pula cultura lhusitana an giral. L patrimonho arquitetónico lhuso stá tamien a ser rebalorado mas inda stá arraigado esse sentimiento reácio la Pertual i a la sue cultura.<ref name=":4" /> L pertués yá solo ye falado pulas gientes mais bielhas, las geraçones bindouras yá son monoglotas; tenendo crecido i sido eiducadas an pertués.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ls cachopos non falan l castelhano ne l die-la-die, tanto na quemunicaçon formal cumo anformal.<ref name=":0" /> == Ensino == L pertués ye ansinado an Oulibença i an Talega mas cumo lhéngua strangeira.<ref name=":4" /><ref></ref> Alguas anstituiçones cumo l Anstituto Camões financiában porjetos para nun deixar morrer l pertués i promocionar la cultura lhusitana an Oulibença mas esses apoios yá nó eisisten.<ref name=":4" /> == Associaçones i atores políticos == Bárias associaçones ténen trabalhado a fabor de l pertués an Oulibença i an Talega, tenendo feito ua stensa lhabra documental i porjetos d'apoio als lhusofalantes. === Anstituto Camões === O [[Anstituto Camões]], o braço do governo português que visa a promoção e a conservação da língua portuguesa pelo mundo fora esteve a financiar cursos e actividades do português mas agora já não subsidía estes atos.<ref name=":4" /> === Para alhá Guadiana === An 2008 naciu l'associaçon [[Para alhá Guadiana]] (an pertués: ''Além Guadiana'') que ten ourganizado bários eibentos, colóquios i porgramas para ajudar a manter biba la lhéngua de Camões an Oulibença i cumpilar to l patrimonho oural de las gientes oulibentinas.<ref name=":7" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230557/https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro }}</ref> A Para alhá Guadiana ten cumo porjeto ambicioso criar un banco de dados sonoro feito de grabaçones de ls radadeiros lhusofalantes de Oulibença, desta maneira culs probérbios, las stórias i cançones screbir i eilustrar la stória recente de la bila.<ref name=":0" /> === Grupo de ls Amigos de Oulibença === L [[Grupo de ls Amigos de Oulibença]] ye ua ourganizaçon de caráter nacionalista pertuesa criada baixo la tutela de l [[Stado Nuobo]].<ref>mirandesinho lindo</ref><ref>http://elpais.com/diario/1978/11/02/internacional/278809221_850215.html</ref> Caratelizada pula sue atitude eirredentista ten feito presson al Stado Pertués acerca de l'ansino de la lhéngua pertuesa an Oulibença. === Partido Quemunista Pertués === L [[Partido Quemunista Pertués]] anquiriu an 2013 pula pregunta al gobierno N.º 2703/XII/2 acerca de la stinçon atrabeç de l Anstituto Camões de ls horairos de lhéngua i cultura pertuesa nun coleijo de Oulibença.<ref name=":8">http://www.pcp.pt/ataque-ao-ensino-do-portugu%C3%AAs-em-oliven%C3%A7a</ref> Habendo acuordos ne l'ansino antre l Stado Pertués i la [[Quemunidade Outónoma de Stremadura]].<ref name=":8" /> Las preguntas fúrun:<br /> # Cunfirma l menistério que fúrun zaparecidos horairos de Lhéngua i Cultura Pertuesa an Oulibença?<ref name=":8" /><br /> # Quantos horairos fúrun zaparecidos i quantos porsores seran çpensados?<ref name=":8" /><br /> # Cumo eirá l gobierno garantir que cuntinará a ser ansinada la lhéngua pertuesa naqueilha cidade?<ref name=":8" /><br /> # Las relaçones culturales eisistentes antre aqueilha cidade i Pertual nun fúrun tenidas an cunta na tomada de decison?<ref name=":8" /><br /> {{Refréncias|col=2}} [[Catadorie:Oulibença]] [[Catadorie:Talega]] [[Catadorie:Lhéngua pertuesa]] [[Catadorie:Lhénguas pertuesa na Spanha]] e6frs7x7db5v0x9w0v1tl642y8ek475 Nino 0 11306 107565 107525 2026-08-03T15:01:20Z ~2026-30875-10 15270 /* L papel de ls pais */ 107565 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Hammond Slides Winter 1964 03.jpg|miniaturadaimagem|249x249px|Ninos a montar an trenó. Moscobo, 1964]] Un '''nino''' ye un ser houmano ne l'ampeço de sou zambolbimiento. San chamados recén-nacidos de l nacimiento até un més d'eidade; bebé, antre l segundo i l décimo-uitabo més, i nino quando ténen antre zoito meses até duoze anhos d'eidade. L galho de la medecina que cuida de l zambolbimiento físico i de las malinas i/ó traumas físicos ne ls ninos ye la pediatria. Antes de l seclo XV, l nino era bisto cumo un adulto an meniatura. Nun eisistia, inda, ua cuncepçon d'anfáncia defenida. Ls ninos éran debrebe antroduzidas ne l mundo de ls adultos, chegando até la séren bestidas cumo eilhes. La falta dua eideia d'anfáncia, ampossibelitou, por muitos anhos, la criaçon de dreitos i deberes própios pa ls ninos, cunsidrando sues caratelísticas i fases de zambolbimiento<ref>Philippe, Aries (2006). História social da criança e da família 2. ed. Rio de Janeiro: LTC. <nowiki>ISBN 9788521613473</nowiki>. OCLC 422874143</ref>. Ls aspetos psicológicos de l zambolbimiento de la personalidade, cun persença ó nun de trastornos de l cumportamiento, de trastornos emocionales i/ó persença de neurose anfantil — ancluídos to orde de caréncias, negligéncias, bioléncias i abusos, que nun ls deixa "funcionar" saudabelmente, cula alegrie i antrisses que les son natural — recíben l'atençon de la Psicologie Clínica Anfantil (Psicólogos), atrabeç de la Psicoterapie Lúdica. Ls aspetos cognitibos (anteletual i social) ye rializada pula Pedagogie (Porsores), nas formalidades de la bida scolar, zde la pré-scuola, als cinco anhos d'eidade, ó até antes, als 3 anhos d'eidade. L''''anfáncia''' ye l período que bai zde l nacimiento até aprossimadamente l décimo-segundo anho de bida dua pessona. Ye un período de grande zambolbimiento físico, marcado pul gradual crecimiento de l'altura i de l peso de l nino — specialmente ne ls purmeiros trés anhos de bida i durante la puberdade. Mais de l qu'esto, ye un período adonde l ser houmano zambolbe-se psicologicamente, ambolbendo graduales mudanças ne l cumportamiento de la pessona i na adquesiçon de las bases de sue personalidade, cinco anhos d'eidade, ó até antes, als 3 anhos d'eidade. == Stágios de l'anfáncia == [[Fexeiro:Children games Louvre Ma99 n2.jpg|miniaturadaimagem|Ninos a jogar bola. Roma, seclo II d. C.]] L'anfáncia ye un período adonde hai grande zambolbimiento de l nino, debe-se sclarecer qu'eilhes inda nun ténen maturidade psicológica suficiente para séren cunsidradas adolescentes, mesmo tenendo sou porte físico. De l nacimiento até l'ampeço de l'adolescéncia ls pais son ls percipales modelos de l nino, cun quien eilhes daprenden, percipalmente por eimitaçon. Filhos de pais que ls abusan ó negligencian tenden a sofrer de bários porblemas psicológicos, anclusibe, depresson. La percipal atebidade de ls ninos son las brincadeiras, las quales son respunsables por stimular l zambolbimiento de l'anteleto anfantil, la cordenaçon motora i dibersos outros aspetos amportantes al zambolbimiento pleno de l nino<ref>«Importância das Brincadeiras para as Crianças». https://web.archive.org/web/20090812033651/http://www.saudebeleza.org/saude-crianca/brincadeiras-sua-importancia-para-as-criancas/ Cunsultado an 11 d'agosto de 2009. Arquibado de l'ouriginal an 12 d'agosto de 2009</ref>. Segundo l Statuto de l Nino i de l Adolescente, ua pessona ye cunsidrada nino de l nacimiento até ls 12 anhos ancumpletos. === 0 — 18 meses === [[Fexeiro:Baby playing - by Patrick Jayne and Thomas.jpg|miniaturadaimagem|Un bebé]] Neste stágio, l bebé ye totalmente dependente de terceiros (giralmente, de ls pais) para qualesquiera cousas cumo lhocomoçon, alimentaçon ó higiene. Neste período, l bebé daprende atos básicos de lhocomoçon cumo sentar, angatinhar, andar. Recomenda-se l'aleitamiento materno sclusibo até que l sesto més de bida; esso porque l lheite materno ten ua cumposiçon mais adequada i eisige cuidados mais simples an relaçon a outros tipos de lheite, bien cumo ten anticorpos i outros fatores para proteger l lhatente d'anfeçones, i inda fortalece la relaçon antre la mai i sou filho. Causo haba ampecilho ó, raramente, contra-andicaçon, al aleitamiento materno, lheites sustitutos cumo de baca, cabra ó soja puoden ser ousados, para alhá de lheites de baca modificados para tener cumposiçon mais semelhante al houmano. Esses lheites, mas, ténen maior risco d'anduzir alergies na nino (specialmente ls lheites animales in natura), i eisigen suplementaçon de nutrientes cumo fierro ó ácido fólico, sceto aqueilhes que ténen adiçon de bitaminas. Passado l sesto més de bida, la dieta alimentar dun bebé ampeça a bariar, cula antroduçon lhenta i gradual de nuobos alimientos. === 18 meses — 3 anhos === [[Fexeiro:Sandylion.jpg|miniaturadaimagem|Un nino a soprar un diente-de-lhion]] Neste stágio l nino crece menos de l que durante ls purmeiros 18 meses de bida, yá puode correr ua cúrtie çtáncia por si mesma, comer sin l'ajuda de terceiros, falar alguas palabras que ténen seneficado (por eisemplo, ''mai'', ''pai'', ''bola'', etc), i la spetatiba ye que l nino cuntine a melhorar estas halbelidades. L percipal aspeto desta faixa etária ye l zambolbimiento gradual de la fala i de la lhenguaige. Als trés anhos d'eidade, l nino yá puode formar alguas frases cumpletas (i corretas gramaticalmente) usando palabras yá daprendidas, i ten un bocabulairo d'aprossimadamente 800 a mil palabras. Lhentamente passa a cumprender melhor l mundo a la sue buolta, i a daprender que neste mundo hai regras que percisan ser oubedecidas, ambora inda seia bastante eigocéntrica — quemumente bendo outras pessonas mais cumo oubjetos de l que pessonas, nun sabendo qu'estas possuen sentimientos própios. Assi sendo, l nino muitas bezes prefire brincar solico a brincar cun outros ninos de la mesma faixa etária. Ne l final desta faixa etária, un nino giralmente yá sabe defrenciar pessonas de l sexo masculino i pessonas de l sexo femenino, i tamien yá ampeça a tener sues própias preferéncias, cumo roupas i antretenimientos, por eisemplo. Puode tamien ser capaç de se bestir sin l'ajuda de terceiros, i d'antecipar acuntecimientos. === 3 — 4 anhos === [[Fexeiro:AF-kindergarten.jpg|miniaturadaimagem|Ninos nun jardin d'anfáncia afegon]] Ninos desta faixa etária ampeçan a zambolber ls aspetos básicos de respunsabelidade i d'andependéncia, preparando l nino pa l próssimo stágio de l'anfáncia i ls anhos eniciales de scuola. Ls ninos desta faixa etária son altamente atibos an giral, custantemente splorando l mundo a la sue buolta. Ls ninos passan tamien a daprender que na sociadade eisisten cousas qu'eilhes puoden ó nun fazer. Nesta faixa etária, l nino yá cumprende melhor l mundo a la sue buolta , tornando-se als poucos menos eigocéntrico i melhor cumprendendo que sues açones puoden afetar las pessonas a la sue buolta. Tamien passan a cumprender qu'outras pessonas tamien possuen sous própios sentimientos. Assi sendo, ls ninos als poucos daprenden subre l'eisisténcia de padrones de cumportamientos, açones que puoden ó dében ser feitas, i açones que nun dében ser feitas. Ls pais de l nino son ls percipales modelos de l nino nesta faixa etária. Giralmente detreminan se ua dada açon de l nino fui buona ó mala, muitas bezes recumpensando l nino pulas sues buonas açones i castigando l nino pulas sues malas açones. Ninos, a partir de ls trés anhos d'eidade, tamien passan a daprender padrones de cumportamiento dun porcesso chamado eidantificaçon. Ls ninos passan a se eidantificar cun outra pessona por causa de bários motibos, ancluindo laços d'amisade (un amigo ó ua pessona próssima cumo outro pariente ó ua babá, por eisemplo) i semelhanças físicas i psicológicas. Tamien a partir de ls trés anhos d'eidade que ls ninos passan a ber defrenças antre pessonas de l sexo masculino i femenino, tanto ne ls aspetos físicos quanto ne ls aspetos psicológicos, cumo ls stereótipos dados a ambos ls sexos pula sociadade (eisemplos: nino brinca cun bola, nina brinca cun boneca). La grande maiorie de ls ninos abandona las fraldas nesta faixa etária. A partir de ls trés anhos d'eidade, l nino crece lhentamente, an cuntreste cul crecimiento acelerado ocorrido zde l nacimiento até ls dezoito meses de bida. Ninos i ninas ténen peso i altura semelhantes. === 5 '''—''' 9 anos === [[Fexeiro:Freundinnen.jpg|miniaturadaimagem|A partir de l quinto anho de bida, ninos passan a dar un crecente balor a l'amisade]] L período antre cinco a nuobe anhos d'eidade ye marcado pul zambolbimiento psicológico de l nino. Este cuntina a se zambolber fesicamente, lhenta i als poucos, mas arriba de todo eilhes se zambolben i amadurecen socialmente, emocionalmente i mentalmente. Na maiorie de las sociadades, ls ninos yá daprendírun regras i padrones de cumportamiento básicos de la sociadade por buolta de l quinto anho de bida. Eilhes daprenden anton la çcernir se ua dada açon ye cierta ó errada. La bida social de l nino passa a ser cada beç mais amportante, i ye quemun nesta faixa etária l que se chama de l melhor amigo (la melhor amiga). Na maiorie de ls países, ninos percisan ir a la scuola, giralmente a partir de l sesto ó de l sétimo anho de bida. Nesta faixa etária, regras básicas de la sociadade son mais bien cumprendidas. Eiqui, ye dada énfase a la capacidade de resoluçon de porblemas, ua halbelidade que ye aperfeiçoada cul passar de l tiempo. La racionalizaçon tamien ye ua halbelidade que ye daprendida i custantemente melhorada. Até l quinto ó sesto anho de bida, ls ninos muitas bezes percuran resulber porblemas atrabeç de la purmeira soluçon — cierta ó nó, racional ó nó — que ben a la sue minte. Passado l quinto ó l sesto anho de bida, l nino passa percurar por dibersas soluçones, i a recoincer la soluçon correta ó aqueilha que mais se aplica al solucionamiento de l porblema. Por buolta de ls siete ó uito anhos d'eidade, ls ninos passan a racionalizar sous pensamientos i sues fés, percurando las rezones, ls porqueis por trás dun porblema ó dun fato. Assi, ls própias ninos passan a analisar ls padrones de cumportamiento ansinados pula família i sociadade. Para alhá desso, a partir de ls seis anhos d'eidade, ls ninos passan la se acumparar cun outros ninos de la mesma faixa etária. Estes dous fatos, aliados al crecimiento de la bida social de l nino, diminuen l'amportança de ls pais i de la família cumo modelos de cumportamiento de l nino, i oumentan l'amportança de ls amigos i de ls porsores. [[Fexeiro:Head, Shoulders, Knees and Toes.jpg|miniaturadaimagem|Ninos an sala d'aula dua scuola japonesa]] La cumparaçon qu'un dado nino faç de si mesmo a l'outro tamien afeta a outo-eimaige i a outo-stima de l nino — l'oupenion qu'ua pessona ten de si mesma. L tipo d'outo-eimaige formada durante l'anfáncia puode anfluenciar l cumportamiento desta pessona na adolescéncia i na bida adulta. Ls ninos passan a zambolber a outo-eimaige passado ls trés anhos d'eidade, a la medida que ls ninos se eidantifican cun sous pais, parientes, i mais tarde, pessonas próssimas. Esta outo-eimaige puode ser positiba ó negatiba, dependendo de las atitudes i de las emoçones de las pessonas culas quales l nino se eidantifica. Ninos cun outo-eimaiges positibas giralmente possuen buonas ampressones de sous pais i ua atiba bida social; por outro lhado, outo-eimaiges negatibas questuman ser fruito de famílias çfuncionales, adonde l relacionamiento antre sous nembros seia porblemático. La cumparaçon qu'un nino faç an relaçon l'outros ninos puode altarar esta outo-eimaige. Para alhá desso, bários outros fatores puoden anfluenciar l cumportamiento dun nino, cumo abuso anfantil, porblemas sócio-psicológicos (bítima d'agresson na scuola, por eisemplo) i eibentos marcantes (perda dun pariente ó amigo, por eisemplo). Ls dientes de lheite ampeçan a caer ne l sesto anho de bida, un por un, até l'adolescéncia. L crecimiento de peso i altura ye pequeinho i semelhante antre ninos i ninas, que cuntinan a tener peso i altura semelhantes. Quanto a la fuorça física, an teorie, ninos i ninas desta faixa etária ténen fuorça física semelhante, mas ninos, por giralmente séren mais ancentibados pula sociadade a participar d'atebidades físico-sportistas, tenden a tener un pouco mais de fuorça física de l que las ninas. === 10 — Pré-adolescéncia === [[Fexeiro:Palestinian children in Jenin.jpg|miniaturadaimagem|A partir de ls 10 anhos d'eidade, ninos passan a dar mais amportança a un grupo d'amigos que possuen gustos semelhantes]] Faixa etária que bai zde l décimo anho de bida ye época d'antensas mudanças físicas i psicológicas: ye la chamada pré-adolescéncia. L nino nesta faixa etária passa a cumprender mais la sociadade, ordes sociales i grupos, l que torna esta faixa etária ua ária anstable de zambolbimiento psicológico. La participaçon nun grupo d'amigos que possuen gustos an quemun passa a ser de maior amportança pa l nino, adonde l modelo dado puls amigos ampeça a ouscurecer l modelo dado puls pais. Ampeçan las preocupaçones cumo la spetatiba de ser aceito por un grupo, ó ciertas defrenças an relaçon l'outras ninos de la mesma faixa etária se agrában eiqui, i son un aspeto de maior amportança na adolescéncia. Muitas bezes, pré-adolescentes senten-se rejeitados pula sociadade, podendo zamcadear porblemas psicológicos tales cumo depresson ó anorexia. La pré-adolescéncia ye marcada pul ampeço de las antensas trasformaçones físicas que trasforman l nino nun adulto; ye l'ampeço de la puberdade, marcada percipalmente pul oumiento de l ritmo de crecimiento corporal i pul amadurecimiento de ls uorgones sexuales. La puberdade pa las ninas chega antre l 10º i l 12º anho de bida, adonde ls purmeiros puls pubianos i nas axilas aparecen, ben la purmeira (ls quadris ampeçan la se formar i depuis ben ls tetas i depuis l ciclo de a pinganielho). Neste período, las ninas passan, an média, a ser mais altas i mais pesadas que ls ninos, adonde la puberdade inda nun ampeçou. L'amadurecimiento de ls uorgones sexuales ampeça-se giralmente depuis, ne l 11º al 14º anho de bida. Solamente mais tarde, ne l 11º al 14º anhos de bida, la puberdade ampeça pa ls ninos, ampeço dun alto crecimiento físico (an altura, peso i fuorça muscular), crecimiento de puls pubianos i nas axilas i angrossamiento de l timbre de boç. Cul pico de l crecimiento físico de la maiorie de las ninas yá habendo treminado, ls ninos passan delantre de las ninas, defenitibamente, an peso, altura i fuorça muscular. L'amadurecimiento de ls uorgones sexuales dá-se giralmente depuis, ne l 14º al 15º anho de bida. Alguns grupos de pessonas nun aceitan essa classeficaçon, colocando ls pré-adolescentes yá cumo adolescentes. == Género == [[Fexeiro:Children marbles.jpg|miniaturadaimagem|Dous ninos i ua nina a socializar-se por meio de la brincadeira]] Ls ninos d'ambos ls sexos crecen an altura por eigual até ls nuobe — onze anhos anhos d'eidade, quando l'ampeço de la puberdade nas ninas faç cun qu'eilhas se tornen, na média, mais altas de l que ls ninos, até ls duoze anhos d'eidade, quando la puberdade ten ampeço ne ls ninos, cula altura i l peso médio de ls ninos superando ls de las ninas. Un nino ó ua nina de nuobe anhos ten an média antre 130 a 140 centímetros d'altura, ne ls Stados Ounidos. Quanto a la massa corporal, l peso médio de ls ninos ye antre 25 a 37 quilogramas, anquanto l peso médio de las ninas ye giralmente un pouco menor — possiblemente por causa de stereótipos ampuostos pula sociadade, ambora alguns specialistas cren que defrenças genéticas stéian por trás desta defrença. Un nino ó ua nina nun ye necessariamente anormal se sou peso i/ó altura son maiores ó menores de l que la média. Un assunto mui çcutido son las defrenças psicológicas antre ninos i ninas ne l que se refire a l'eidantidade sexual. Anquanto la maiorie de ls psicólogos acraditan que las defrenças psicológicas antre ambos ls sexos seia detreminada primariamente pul ambiente adonde l nino bibe i puls stereótipos ampuostos a l nino pula sociadade, alguns specialistas, primariamente geneticistas, cunsidran que la genética ten maior peso nestas defrenças. == Defrenças d'anteligéncia == Las defrenças d'anteligéncia antre defrentes ninos son feitas atrabeç de testes de quociente d'anteligéncia. Tales testes serben para andicar l'halbelidade mental ne l giral dun nino an relaçon a la média d'outros ninos de la mesma eidade. La média ye eigual a 100. La performance de l nino ne l teste ye pontuada. Cerca de dous terços de ls ninos son cunsidradas normales (pontuaçon antre 84 a 116). Un sesto pontuan mais de l que 116, i son cunsidrados super-dotados. Un sesto de ls ninos pontuan menos de que 84, neste causo, la persença dua deficiéncia mental (i muitas bezes permanente — cun bários graus de seberidade) ye cunsidrada — ambora bários ninos pontuen menos de l que la média por causa de porblemas psicológicos. Ls testes de quociente d'anteligéncia son ousados specialmente pa l'ajuda de l diagnóstico de porblemas neurológicos ó psicológicos, i tamien an testes que bisan al studo de la genética, sou papel ne l zambolbimiento dua pessona i ne l sou papel de l zambolbimiento de las defrenças antre defrenças psicológicas antre dibersas pessonas. La pontuaçon de pessonas relacionadas geneticamente (ó seia, possuen laços de família) que fazirun pul quociente d'anteligéncia giralmente difíren menos de l que las defrenças antre la pontuaçon de pessonas nun relacionadas geneticamente, l que sugere que la genética ten un peso cunsidrable — se nun manjoritairo — na halbelidade mental dua pessona. Mas, outros specialistas acraditan que ye l'ambiente ne l qual l nino bibe que ye l fator primairo na formaçon psicológica i de l'halbelidade mental. Estes specialistas fázen uso de studos antre ninos culturalmente pribados — ninos que son criados sin ls stímulos necessairos que las ajudan na eiducaçon scolar i/ó que sofren d'abuso anfantil, i que possuen ne l giral un quociente d'anteligéncia menor de l que la média. L quociente d'anteligéncia destes ninos, ne ls studos rializados, oumentou mui passado recebíren cuidados speciales. Yá outros specialistas questionan l'uso destes testes, i que tales testes nun son eficientes para medir l'halbelidade mental i l'anteligéncia cumo un to dun nino. Estes specialistas alegan que l'anteligéncia ambolbe bários fatores - mimória, lhógica i ouriginalidade, por eisemplo, i qu'ua nino puode çtacar-se nua ó mais árias anquanto sofre deficuldades an outras. == L papel de ls pais == [[Fexeiro:Dad and daughter fishing young girl learns to fish.jpg|miniaturadaimagem|L pai ansina a la sue filha a pescar]] Ls pais dua ninn possuen un papel fundamental ne l zambolbimiento psicológico de l nino, para alhá de séren ls respunsables pula sustentaçon del. Ua de las percipales preocupaçones de ls pais ye ajudar l nino an zambolbimiento a crecer normalmente. La palabra normal ten dous sentidos, quando relacionada cul zambolbimiento anfantil. La purmeira deilhas ye l'auséncia d'anormalidades físicas i/ó psicológicas, que son cunsidradas anormales an to sociadade i cultura. Estas anormalidades ancluen eipilepsia, squizofrenia i malinas genéticas. La maiorie destas malinas surge por motibos que nun relacionados cula forma cul qual ls pais criórun l nino. La segunda defeniçon — adonde ls pais possuen grande anfluéncia — ye se l nino ten ciertas halbelidades ó traços, alguas deilhas balorizadas puls pais, outras balorizadas pula sociadade adonde l nino bibe. Un nino ye cunsidrada normal se el ten estas caratelísticas. Alguas destas caratelísticas balorizadas anternacionalmente ancluen bibir amigabelmente cun outras pessonas, agir anteligentemente i de maneira respunsable, i la quemunicaçon. Estas radadeiras halbelidades son eissenciales pa la bida dua pessona drento dua sociadade, i ls pais possuen grande anfluéncia ne l zambolbimiento destas caratelísticas. Ls pais tamien ténen papel crucial an ansinar a ls ninos, zde tenra eidade, a lhidar cun traços cumo baidade, acanhamiento i ciúmes<ref>«Educar para Crescer - Educação Infantil». https://web.archive.org/web/20130625075343/http://educarparacrescer.abril.com.br/listas/educacao-infantil-686635.shtml Cunsultado an 12 de júnio de 2013. Arquibado de l'ouriginal an 25 de júnio de 2013</ref>. Ninos bítimas de negligéncia ó d'abuso anfantil (por parte de ls pais), por eisemplo, muitas bezes se cumportan de maneira agressiba ó mui retraída cun outras pessonas, por eisemplo. Yá outras halbelidades i traços son balorizados solo por ciertas culturas. Por eisemplo, ne ls países zambolbidos i an bários países an zambolbimiento, spera-se de l nino qu'el daprenda eibentualmente a lher i a screbir. Un nino ancapaç d'adquirir esta halbelidade puode ser bisto cumo anormal. Mas, an bários países an zambolbimiento, spera-se muitas bezes qu'un nino ajude sous pais a aguantar sue familha. Tales ninos son cunsidrados muitas bezes normales — na sociadade adonde eilhes biben — se eilhes adquiren las halbelidades neçairas para trabalhar i aguantar la sue familha, bien cumo nun son bistos cumo anormales se nó saben lher i screbir. Ciertas culturas cumo la "cultura oucidental" bénen l sexo masculino i l sexo femenino cumo eiguales — ambos possuen ls mesmos dreitos — i ninos i ninas son criados eigualmente. Yá an outras culturas, traços cunsidrados masculinos — cumo andependéncia i cumpetitebidade — son cunsidrados anormales antre mulhieres, i, antoce, ninos muitas bezes son ancentibados puls pais a tener tales traços, anquanto tales traços antre ninas son reprimidos. Ls pais son specialmente respunsables an cuidar de l nino i de sues necidades físico-psicológicas, de l'uso de recumpensas i puniçones, i cumo modelos de cumportamiento. An muitos causos adonde hai omisson de ls pais an tenermos d'afeto i relacionamiento ls ninos puoden zambolber sérios porblemas emocionales. == Necidades físico-psicológicas == Todos ls ninos possuen alguas necidades físico-psicológicas que percisan ser cumpridas i atendidas para que l nino cresça normalmente. [[Fexeiro:Child at a MSF camp in Chad.jpg|miniaturadaimagem|Ninos an meio de la pobreza africana]] La percipal necidade física de l nino ye l'alimentaçon, de la qual ls ninos son totalmente dependentes de ls adultos ne ls purmeiros anhos de bida. Outras necidades físicas amportantes son lhimpeza i higiene, bestuairo adequado i un abrigo. Spácio tamien ye amportante — pa l'eisercício de jogos i brincadeiras. Para alhá desso, l nino tamien depende de ls adultos quanto al daprendizado de buonos hábitos de cumportamiento, tanto a la sociadade que l cerca quanto la si mesmo — mantendo ua higiene adequada, por eisemplo, lhabando las manos antes de comer, nun comer nada que tenga caído ne l suolo, scobar ls dientes diariamente, etc. L zambolbimiento de las bacinas diminuiu bastante las taxas de mortalidade anfantil an muitos países — specialmente an malinas cumo sarampo, paralesia anfantil i baríola (esta radadeira yá zaparecida). An muitos países, ls pais son oubrigados a bacinar l nino, pul menos contra ciertas malinas cumo sarampo, paralesia anfantil, tuberculose, tétano i difterie, por eisemplo. Causo ls pais nun lheben ls ninos a postos de bacinaçon, ls ninos poderán ser suspensos de la scuola, i an causos mais grabes, ls pais puoden perder la guarda de l nino. Alguas destas bacinas requíren reimunizaçon — l'aplicaçon dua nuoba dose de la bacina — regularmente. Las necidades psicológicas de l nino son detreminadas pulas halbelidades i puls traços de personalidade que ls pais spírun que sou filho zambolba. Alguas destas son ancentibadas an to sociadade, outras solo an ciertas culturas. Todos ls ninos possuen ciertas necidades psicológicas — cumo sentir-se amados i queridos puls pais. Spera-se mais respunsabelidade i maturidade de l nino quando este passa a ir a la scuola regularmente — a partir de ls seis ó siete anhos d'eidade. Ls ninos passan a frequentar regularmente un lhugar adonde regras eisisten, que dében ser cumpridas — i adonde ls padrones de cumportamiento nun mudan dun die pa l'outro. == Porblemas sócio-eiquenómicos == Muitos ninos (percipalmente an países subzannbolbidos) spurmentan dibersos porblemas cumo alimentaçon reduzida ó zequelibrada (znutriçon), trabalho anfantil, auséncia d'habitaçon, SIDA, antre outros. Cul oubjetibo de solucionar estes porblemas la UNICEF promobe dibersas campanhas de recolhimiento de fondos monetairos para poder apoiá-las nesses países. == Refréncias == <references /> [[Catadorie:Ninos]] [[Catadorie:Anfáncia]] [[Catadorie:Faixas etárias]] 6ije07w3oawn8ltwc95vp1n6hh3e556 107566 107565 2026-08-03T15:03:16Z ~2026-30875-10 15270 /* Stágios de l'anfáncia */ 107566 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Hammond Slides Winter 1964 03.jpg|miniaturadaimagem|249x249px|Ninos a montar an trenó. Moscobo, 1964]] Un '''nino''' ye un ser houmano ne l'ampeço de sou zambolbimiento. San chamados recén-nacidos de l nacimiento até un més d'eidade; bebé, antre l segundo i l décimo-uitabo més, i nino quando ténen antre zoito meses até duoze anhos d'eidade. L galho de la medecina que cuida de l zambolbimiento físico i de las malinas i/ó traumas físicos ne ls ninos ye la pediatria. Antes de l seclo XV, l nino era bisto cumo un adulto an meniatura. Nun eisistia, inda, ua cuncepçon d'anfáncia defenida. Ls ninos éran debrebe antroduzidas ne l mundo de ls adultos, chegando até la séren bestidas cumo eilhes. La falta dua eideia d'anfáncia, ampossibelitou, por muitos anhos, la criaçon de dreitos i deberes própios pa ls ninos, cunsidrando sues caratelísticas i fases de zambolbimiento<ref>Philippe, Aries (2006). História social da criança e da família 2. ed. Rio de Janeiro: LTC. <nowiki>ISBN 9788521613473</nowiki>. OCLC 422874143</ref>. Ls aspetos psicológicos de l zambolbimiento de la personalidade, cun persença ó nun de trastornos de l cumportamiento, de trastornos emocionales i/ó persença de neurose anfantil — ancluídos to orde de caréncias, negligéncias, bioléncias i abusos, que nun ls deixa "funcionar" saudabelmente, cula alegrie i antrisses que les son natural — recíben l'atençon de la Psicologie Clínica Anfantil (Psicólogos), atrabeç de la Psicoterapie Lúdica. Ls aspetos cognitibos (anteletual i social) ye rializada pula Pedagogie (Porsores), nas formalidades de la bida scolar, zde la pré-scuola, als cinco anhos d'eidade, ó até antes, als 3 anhos d'eidade. L''''anfáncia''' ye l período que bai zde l nacimiento até aprossimadamente l décimo-segundo anho de bida dua pessona. Ye un período de grande zambolbimiento físico, marcado pul gradual crecimiento de l'altura i de l peso de l nino — specialmente ne ls purmeiros trés anhos de bida i durante la puberdade. Mais de l qu'esto, ye un período adonde l ser houmano zambolbe-se psicologicamente, ambolbendo graduales mudanças ne l cumportamiento de la pessona i na adquesiçon de las bases de sue personalidade, cinco anhos d'eidade, ó até antes, als 3 anhos d'eidade. == Stágios de l'anfáncia == [[Fexeiro:Children games Louvre Ma99 n2.jpg|miniaturadaimagem|Ninos a jogar bola. Roma, seclo II d. C.]] L'anfáncia ye un período adonde hai grande zambolbimiento de l nino, debe-se sclarecer qu'eilhes inda nun ténen maturidade psicológica suficiente para séren cunsidradas adolescentes, mesmo tenendo sou porte físico. De l nacimiento até l'ampeço de l'adolescéncia ls pais son ls percipales modelos de l nino, cun quien eilhes daprenden, percipalmente por eimitaçon. Filhos de pais que ls abusan ó negligencian tenden a sofrer de bários porblemas psicológicos, anclusibe, depresson. La percipal atebidade de ls ninos son las brincadeiras, las quales son respunsables por stimular l zambolbimiento de l'anteleto anfantil, la cordenaçon motora i dibersos outros aspetos amportantes al zambolbimiento pleno de l nino<ref>«Importância das Brincadeiras para as Crianças». https://web.archive.org/web/20090812033651/http://www.saudebeleza.org/saude-crianca/brincadeiras-sua-importancia-para-as-criancas/ Cunsultado an 11 d'agosto de 2009. Arquibado de l'ouriginal an 12 d'agosto de 2009</ref>. Segundo l Statuto de l Nino i de l Adolescente, ua pessona ye cunsidrada nino de l nacimiento até ls 12 anhos ancumpletos. === 0 — 18 meses === [[Fexeiro:Baby playing - by Patrick Jayne and Thomas.jpg|miniaturadaimagem|Un bebé]] Neste stágio, l bebé ye totalmente dependente de terceiros (giralmente, de ls pais) para qualesquiera cousas cumo lhocomoçon, alimentaçon ó higiene. Neste período, l bebé daprende atos básicos de lhocomoçon cumo sentar, angatinhar, andar. Recomenda-se l'aleitamiento materno sclusibo até que l sesto més de bida; esso porque l lheite materno ten ua cumposiçon mais adequada i eisige cuidados mais simples an relaçon a outros tipos de lheite, bien cumo ten anticorpos i outros fatores para proteger l lhatente d'anfeçones, i inda fortalece la relaçon antre la mai i sou filho. Causo haba ampecilho ó, raramente, contra-andicaçon, al aleitamiento materno, lheites sustitutos cumo de baca, cabra ó soja puoden ser ousados, para alhá de lheites de baca modificados para tener cumposiçon mais semelhante al houmano. Esses lheites, mas, ténen maior risco d'anduzir alergies na nino (specialmente ls lheites animales in natura), i eisigen suplementaçon de nutrientes cumo fierro ó ácido fólico, sceto aqueilhes que ténen adiçon de bitaminas. Passado l sesto més de bida, la dieta alimentar dun bebé ampeça a bariar, cula antroduçon lhenta i gradual de nuobos alimientos. === 18 meses — 3 anhos === [[Fexeiro:Sandylion.jpg|miniaturadaimagem|Un nino a soprar un diente-de-lhion]] Neste stágio l nino crece menos de l que durante ls purmeiros 18 meses de bida, yá puode correr ua cúrtie çtáncia por si mesma, comer sin l'ajuda de terceiros, falar alguas palabras que ténen seneficado (por eisemplo, ''mai'', ''pai'', ''bola'', etc), i la spetatiba ye que l nino cuntine a melhorar estas halbelidades. L percipal aspeto desta faixa etária ye l zambolbimiento gradual de la fala i de la lhenguaige. Als trés anhos d'eidade, l nino yá puode formar alguas frases cumpletas (i corretas gramaticalmente) usando palabras yá daprendidas, i ten un bocabulairo d'aprossimadamente 800 a mil palabras. Lhentamente passa a cumprender melhor l mundo a la sue buolta, i a daprender que neste mundo hai regras que percisan ser oubedecidas, ambora inda seia bastante eigocéntrica — quemumente bendo outras pessonas mais cumo oubjetos de l que pessonas, nun sabendo qu'estas possuen sentimientos própios. Assi sendo, l nino muitas bezes prefire brincar solico a brincar cun outros ninos de la mesma faixa etária. Ne l final desta faixa etária, un nino giralmente yá sabe defrenciar pessonas de l sexo masculino i pessonas de l sexo femenino, i tamien yá ampeça a tener sues própias preferéncias, cumo roupas i antretenimientos, por eisemplo. Puode tamien ser capaç de se bestir sin l'ajuda de terceiros, i d'antecipar acuntecimientos. === 3 — 4 anhos === [[Fexeiro:AF-kindergarten.jpg|miniaturadaimagem|Ninos nun jardin d'anfáncia afegon]] Ninos desta faixa etária ampeçan a zambolber ls aspetos básicos de respunsabelidade i d'andependéncia, preparando l nino pa l próssimo stágio de l'anfáncia i ls anhos eniciales de scuola. Ls ninos desta faixa etária son altamente atibos an giral, custantemente splorando l mundo a la sue buolta. Ls ninos passan tamien a daprender que na sociadade eisisten cousas qu'eilhes puoden ó nun fazer. Nesta faixa etária, l nino yá cumprende melhor l mundo a la sue buolta , tornando-se als poucos menos eigocéntrico i melhor cumprendendo que sues açones puoden afetar las pessonas a la sue buolta. Tamien passan a cumprender qu'outras pessonas tamien possuen sous própios sentimientos. Assi sendo, ls ninos als poucos daprenden subre l'eisisténcia de padrones de cumportamientos, açones que puoden ó dében ser feitas, i açones que nun dében ser feitas. Ls pais de l nino son ls percipales modelos de l nino nesta faixa etária. Giralmente detreminan se ua dada açon de l nino fui buona ó mala, muitas bezes recumpensando l nino pulas sues buonas açones i castigando l nino pulas sues malas açones. Ninos, a partir de ls trés anhos d'eidade, tamien passan a daprender padrones de cumportamiento dun porcesso chamado eidantificaçon. Ls ninos passan a se eidantificar cun outra pessona por causa de bários motibos, ancluindo laços d'amisade (un amigo ó ua pessona próssima cumo outro pariente ó ua babá, por eisemplo) i semelhanças físicas i psicológicas. Tamien a partir de ls trés anhos d'eidade que ls ninos passan a ber defrenças antre pessonas de l sexo masculino i femenino, tanto ne ls aspetos físicos quanto ne ls aspetos psicológicos, cumo ls stereótipos dados a ambos ls sexos pula sociadade (eisemplos: nino brinca cun bola, nina brinca cun boneca). La grande maiorie de ls ninos abandona las fraldas nesta faixa etária. A partir de ls trés anhos d'eidade, l nino crece lhentamente, an cuntreste cul crecimiento acelerado ocorrido zde l nacimiento até ls dezoito meses de bida. Ninos i ninas ténen peso i altura semelhantes. === 5 '''—''' 9 anos === [[Fexeiro:Freundinnen.jpg|miniaturadaimagem|A partir de l quinto anho de bida, ninos passan a dar un crecente balor a l'amisade]] L período antre cinco a nuobe anhos d'eidade ye marcado pul zambolbimiento psicológico de l nino. Este cuntina a se zambolber fesicamente, lhenta i als poucos, mas arriba de todo eilhes se zambolben i amadurecen socialmente, emocionalmente i mentalmente. Na maiorie de las sociadades, ls ninos yá daprendírun regras i padrones de cumportamiento básicos de la sociadade por buolta de l quinto anho de bida. Eilhes daprenden anton la çcernir se ua dada açon ye cierta ó errada. La bida social de l nino passa a ser cada beç mais amportante, i ye quemun nesta faixa etária l que se chama de l melhor amigo (la melhor amiga). Na maiorie de ls países, ninos percisan ir a la scuola, giralmente a partir de l sesto ó de l sétimo anho de bida. Nesta faixa etária, regras básicas de la sociadade son mais bien cumprendidas. Eiqui, ye dada énfase a la capacidade de resoluçon de porblemas, ua halbelidade que ye aperfeiçoada cul passar de l tiempo. La racionalizaçon tamien ye ua halbelidade que ye daprendida i custantemente melhorada. Até l quinto ó sesto anho de bida, ls ninos muitas bezes percuran resulber porblemas atrabeç de la purmeira soluçon — cierta ó nó, racional ó nó — que ben a la sue minte. Passado l quinto ó l sesto anho de bida, l nino passa percurar por dibersas soluçones, i a recoincer la soluçon correta ó aqueilha que mais se aplica al solucionamiento de l porblema. Por buolta de ls siete ó uito anhos d'eidade, ls ninos passan a racionalizar sous pensamientos i sues fés, percurando las rezones, ls porqueis por trás dun porblema ó dun fato. Assi, ls própias ninos passan a analisar ls padrones de cumportamiento ansinados pula familha i sociadade. Para alhá desso, a partir de ls seis anhos d'eidade, ls ninos passan la se acumparar cun outros ninos de la mesma faixa etária. Estes dous fatos, aliados al crecimiento de la bida social de l nino, diminuen l'amportança de ls pais i de la familha cumo modelos de cumportamiento de l nino, i oumentan l'amportança de ls amigos i de ls porsores. [[Fexeiro:Head, Shoulders, Knees and Toes.jpg|miniaturadaimagem|Ninos an sala d'aula dua scuola japonesa]] La cumparaçon qu'un dado nino faç de si mesmo a l'outro tamien afeta a outo-eimaige i a outo-stima de l nino — l'oupenion qu'ua pessona ten de si mesma. L tipo d'outo-eimaige formada durante l'anfáncia puode anfluenciar l cumportamiento desta pessona na adolescéncia i na bida adulta. Ls ninos passan a zambolber a outo-eimaige passado ls trés anhos d'eidade, a la medida que ls ninos se eidantifican cun sous pais, parientes, i mais tarde, pessonas próssimas. Esta outo-eimaige puode ser positiba ó negatiba, dependendo de las atitudes i de las emoçones de las pessonas culas quales l nino se eidantifica. Ninos cun outo-eimaiges positibas giralmente possuen buonas ampressones de sous pais i ua atiba bida social; por outro lhado, outo-eimaiges negatibas questuman ser fruito de familhas çfuncionales, adonde l relacionamiento antre sous nembros seia porblemático. La cumparaçon qu'un nino faç an relaçon l'outros ninos puode altarar esta outo-eimaige. Para alhá desso, bários outros fatores puoden anfluenciar l cumportamiento dun nino, cumo abuso anfantil, porblemas sócio-psicológicos (bítima d'agresson na scuola, por eisemplo) i eibentos marcantes (perda dun pariente ó amigo, por eisemplo). Ls dientes de lheite ampeçan a caer ne l sesto anho de bida, un por un, até l'adolescéncia. L crecimiento de peso i altura ye pequeinho i semelhante antre ninos i ninas, que cuntinan a tener peso i altura semelhantes. Quanto a la fuorça física, an teorie, ninos i ninas desta faixa etária ténen fuorça física semelhante, mas ninos, por giralmente séren mais ancentibados pula sociadade a participar d'atebidades físico-sportistas, tenden a tener un pouco mais de fuorça física de l que las ninas. === 10 — Pré-adolescéncia === [[Fexeiro:Palestinian children in Jenin.jpg|miniaturadaimagem|A partir de ls 10 anhos d'eidade, ninos passan a dar mais amportança a un grupo d'amigos que possuen gustos semelhantes]] Faixa etária que bai zde l décimo anho de bida ye época d'antensas mudanças físicas i psicológicas: ye la chamada pré-adolescéncia. L nino nesta faixa etária passa a cumprender mais la sociadade, ordes sociales i grupos, l que torna esta faixa etária ua ária anstable de zambolbimiento psicológico. La participaçon nun grupo d'amigos que possuen gustos an quemun passa a ser de maior amportança pa l nino, adonde l modelo dado puls amigos ampeça a ouscurecer l modelo dado puls pais. Ampeçan las preocupaçones cumo la spetatiba de ser aceito por un grupo, ó ciertas defrenças an relaçon l'outras ninos de la mesma faixa etária se agrában eiqui, i son un aspeto de maior amportança na adolescéncia. Muitas bezes, pré-adolescentes senten-se rejeitados pula sociadade, podendo zamcadear porblemas psicológicos tales cumo depresson ó anorexia. La pré-adolescéncia ye marcada pul ampeço de las antensas trasformaçones físicas que trasforman l nino nun adulto; ye l'ampeço de la puberdade, marcada percipalmente pul oumiento de l ritmo de crecimiento corporal i pul amadurecimiento de ls uorgones sexuales. La puberdade pa las ninas chega antre l 10º i l 12º anho de bida, adonde ls purmeiros puls pubianos i nas axilas aparecen, ben la purmeira (ls quadris ampeçan la se formar i depuis ben ls tetas i depuis l ciclo de a pinganielho). Neste período, las ninas passan, an média, a ser mais altas i mais pesadas que ls ninos, adonde la puberdade inda nun ampeçou. L'amadurecimiento de ls uorgones sexuales ampeça-se giralmente depuis, ne l 11º al 14º anho de bida. Solamente mais tarde, ne l 11º al 14º anhos de bida, la puberdade ampeça pa ls ninos, ampeço dun alto crecimiento físico (an altura, peso i fuorça muscular), crecimiento de puls pubianos i nas axilas i angrossamiento de l timbre de boç. Cul pico de l crecimiento físico de la maiorie de las ninas yá habendo treminado, ls ninos passan delantre de las ninas, defenitibamente, an peso, altura i fuorça muscular. L'amadurecimiento de ls uorgones sexuales dá-se giralmente depuis, ne l 14º al 15º anho de bida. Alguns grupos de pessonas nun aceitan essa classeficaçon, colocando ls pré-adolescentes yá cumo adolescentes. == Género == [[Fexeiro:Children marbles.jpg|miniaturadaimagem|Dous ninos i ua nina a socializar-se por meio de la brincadeira]] Ls ninos d'ambos ls sexos crecen an altura por eigual até ls nuobe — onze anhos anhos d'eidade, quando l'ampeço de la puberdade nas ninas faç cun qu'eilhas se tornen, na média, mais altas de l que ls ninos, até ls duoze anhos d'eidade, quando la puberdade ten ampeço ne ls ninos, cula altura i l peso médio de ls ninos superando ls de las ninas. Un nino ó ua nina de nuobe anhos ten an média antre 130 a 140 centímetros d'altura, ne ls Stados Ounidos. Quanto a la massa corporal, l peso médio de ls ninos ye antre 25 a 37 quilogramas, anquanto l peso médio de las ninas ye giralmente un pouco menor — possiblemente por causa de stereótipos ampuostos pula sociadade, ambora alguns specialistas cren que defrenças genéticas stéian por trás desta defrença. Un nino ó ua nina nun ye necessariamente anormal se sou peso i/ó altura son maiores ó menores de l que la média. Un assunto mui çcutido son las defrenças psicológicas antre ninos i ninas ne l que se refire a l'eidantidade sexual. Anquanto la maiorie de ls psicólogos acraditan que las defrenças psicológicas antre ambos ls sexos seia detreminada primariamente pul ambiente adonde l nino bibe i puls stereótipos ampuostos a l nino pula sociadade, alguns specialistas, primariamente geneticistas, cunsidran que la genética ten maior peso nestas defrenças. == Defrenças d'anteligéncia == Las defrenças d'anteligéncia antre defrentes ninos son feitas atrabeç de testes de quociente d'anteligéncia. Tales testes serben para andicar l'halbelidade mental ne l giral dun nino an relaçon a la média d'outros ninos de la mesma eidade. La média ye eigual a 100. La performance de l nino ne l teste ye pontuada. Cerca de dous terços de ls ninos son cunsidradas normales (pontuaçon antre 84 a 116). Un sesto pontuan mais de l que 116, i son cunsidrados super-dotados. Un sesto de ls ninos pontuan menos de que 84, neste causo, la persença dua deficiéncia mental (i muitas bezes permanente — cun bários graus de seberidade) ye cunsidrada — ambora bários ninos pontuen menos de l que la média por causa de porblemas psicológicos. Ls testes de quociente d'anteligéncia son ousados specialmente pa l'ajuda de l diagnóstico de porblemas neurológicos ó psicológicos, i tamien an testes que bisan al studo de la genética, sou papel ne l zambolbimiento dua pessona i ne l sou papel de l zambolbimiento de las defrenças antre defrenças psicológicas antre dibersas pessonas. La pontuaçon de pessonas relacionadas geneticamente (ó seia, possuen laços de família) que fazirun pul quociente d'anteligéncia giralmente difíren menos de l que las defrenças antre la pontuaçon de pessonas nun relacionadas geneticamente, l que sugere que la genética ten un peso cunsidrable — se nun manjoritairo — na halbelidade mental dua pessona. Mas, outros specialistas acraditan que ye l'ambiente ne l qual l nino bibe que ye l fator primairo na formaçon psicológica i de l'halbelidade mental. Estes specialistas fázen uso de studos antre ninos culturalmente pribados — ninos que son criados sin ls stímulos necessairos que las ajudan na eiducaçon scolar i/ó que sofren d'abuso anfantil, i que possuen ne l giral un quociente d'anteligéncia menor de l que la média. L quociente d'anteligéncia destes ninos, ne ls studos rializados, oumentou mui passado recebíren cuidados speciales. Yá outros specialistas questionan l'uso destes testes, i que tales testes nun son eficientes para medir l'halbelidade mental i l'anteligéncia cumo un to dun nino. Estes specialistas alegan que l'anteligéncia ambolbe bários fatores - mimória, lhógica i ouriginalidade, por eisemplo, i qu'ua nino puode çtacar-se nua ó mais árias anquanto sofre deficuldades an outras. == L papel de ls pais == [[Fexeiro:Dad and daughter fishing young girl learns to fish.jpg|miniaturadaimagem|L pai ansina a la sue filha a pescar]] Ls pais dua ninn possuen un papel fundamental ne l zambolbimiento psicológico de l nino, para alhá de séren ls respunsables pula sustentaçon del. Ua de las percipales preocupaçones de ls pais ye ajudar l nino an zambolbimiento a crecer normalmente. La palabra normal ten dous sentidos, quando relacionada cul zambolbimiento anfantil. La purmeira deilhas ye l'auséncia d'anormalidades físicas i/ó psicológicas, que son cunsidradas anormales an to sociadade i cultura. Estas anormalidades ancluen eipilepsia, squizofrenia i malinas genéticas. La maiorie destas malinas surge por motibos que nun relacionados cula forma cul qual ls pais criórun l nino. La segunda defeniçon — adonde ls pais possuen grande anfluéncia — ye se l nino ten ciertas halbelidades ó traços, alguas deilhas balorizadas puls pais, outras balorizadas pula sociadade adonde l nino bibe. Un nino ye cunsidrada normal se el ten estas caratelísticas. Alguas destas caratelísticas balorizadas anternacionalmente ancluen bibir amigabelmente cun outras pessonas, agir anteligentemente i de maneira respunsable, i la quemunicaçon. Estas radadeiras halbelidades son eissenciales pa la bida dua pessona drento dua sociadade, i ls pais possuen grande anfluéncia ne l zambolbimiento destas caratelísticas. Ls pais tamien ténen papel crucial an ansinar a ls ninos, zde tenra eidade, a lhidar cun traços cumo baidade, acanhamiento i ciúmes<ref>«Educar para Crescer - Educação Infantil». https://web.archive.org/web/20130625075343/http://educarparacrescer.abril.com.br/listas/educacao-infantil-686635.shtml Cunsultado an 12 de júnio de 2013. Arquibado de l'ouriginal an 25 de júnio de 2013</ref>. Ninos bítimas de negligéncia ó d'abuso anfantil (por parte de ls pais), por eisemplo, muitas bezes se cumportan de maneira agressiba ó mui retraída cun outras pessonas, por eisemplo. Yá outras halbelidades i traços son balorizados solo por ciertas culturas. Por eisemplo, ne ls países zambolbidos i an bários países an zambolbimiento, spera-se de l nino qu'el daprenda eibentualmente a lher i a screbir. Un nino ancapaç d'adquirir esta halbelidade puode ser bisto cumo anormal. Mas, an bários países an zambolbimiento, spera-se muitas bezes qu'un nino ajude sous pais a aguantar sue familha. Tales ninos son cunsidrados muitas bezes normales — na sociadade adonde eilhes biben — se eilhes adquiren las halbelidades neçairas para trabalhar i aguantar la sue familha, bien cumo nun son bistos cumo anormales se nó saben lher i screbir. Ciertas culturas cumo la "cultura oucidental" bénen l sexo masculino i l sexo femenino cumo eiguales — ambos possuen ls mesmos dreitos — i ninos i ninas son criados eigualmente. Yá an outras culturas, traços cunsidrados masculinos — cumo andependéncia i cumpetitebidade — son cunsidrados anormales antre mulhieres, i, antoce, ninos muitas bezes son ancentibados puls pais a tener tales traços, anquanto tales traços antre ninas son reprimidos. Ls pais son specialmente respunsables an cuidar de l nino i de sues necidades físico-psicológicas, de l'uso de recumpensas i puniçones, i cumo modelos de cumportamiento. An muitos causos adonde hai omisson de ls pais an tenermos d'afeto i relacionamiento ls ninos puoden zambolber sérios porblemas emocionales. == Necidades físico-psicológicas == Todos ls ninos possuen alguas necidades físico-psicológicas que percisan ser cumpridas i atendidas para que l nino cresça normalmente. [[Fexeiro:Child at a MSF camp in Chad.jpg|miniaturadaimagem|Ninos an meio de la pobreza africana]] La percipal necidade física de l nino ye l'alimentaçon, de la qual ls ninos son totalmente dependentes de ls adultos ne ls purmeiros anhos de bida. Outras necidades físicas amportantes son lhimpeza i higiene, bestuairo adequado i un abrigo. Spácio tamien ye amportante — pa l'eisercício de jogos i brincadeiras. Para alhá desso, l nino tamien depende de ls adultos quanto al daprendizado de buonos hábitos de cumportamiento, tanto a la sociadade que l cerca quanto la si mesmo — mantendo ua higiene adequada, por eisemplo, lhabando las manos antes de comer, nun comer nada que tenga caído ne l suolo, scobar ls dientes diariamente, etc. L zambolbimiento de las bacinas diminuiu bastante las taxas de mortalidade anfantil an muitos países — specialmente an malinas cumo sarampo, paralesia anfantil i baríola (esta radadeira yá zaparecida). An muitos países, ls pais son oubrigados a bacinar l nino, pul menos contra ciertas malinas cumo sarampo, paralesia anfantil, tuberculose, tétano i difterie, por eisemplo. Causo ls pais nun lheben ls ninos a postos de bacinaçon, ls ninos poderán ser suspensos de la scuola, i an causos mais grabes, ls pais puoden perder la guarda de l nino. Alguas destas bacinas requíren reimunizaçon — l'aplicaçon dua nuoba dose de la bacina — regularmente. Las necidades psicológicas de l nino son detreminadas pulas halbelidades i puls traços de personalidade que ls pais spírun que sou filho zambolba. Alguas destas son ancentibadas an to sociadade, outras solo an ciertas culturas. Todos ls ninos possuen ciertas necidades psicológicas — cumo sentir-se amados i queridos puls pais. Spera-se mais respunsabelidade i maturidade de l nino quando este passa a ir a la scuola regularmente — a partir de ls seis ó siete anhos d'eidade. Ls ninos passan a frequentar regularmente un lhugar adonde regras eisisten, que dében ser cumpridas — i adonde ls padrones de cumportamiento nun mudan dun die pa l'outro. == Porblemas sócio-eiquenómicos == Muitos ninos (percipalmente an países subzannbolbidos) spurmentan dibersos porblemas cumo alimentaçon reduzida ó zequelibrada (znutriçon), trabalho anfantil, auséncia d'habitaçon, SIDA, antre outros. Cul oubjetibo de solucionar estes porblemas la UNICEF promobe dibersas campanhas de recolhimiento de fondos monetairos para poder apoiá-las nesses países. == Refréncias == <references /> [[Catadorie:Ninos]] [[Catadorie:Anfáncia]] [[Catadorie:Faixas etárias]] tgncp9iytt8e6aamrlhuf7a5z2cdl69 107567 107566 2026-08-03T15:04:16Z ~2026-30875-10 15270 /* Defrenças d'anteligéncia */ 107567 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Hammond Slides Winter 1964 03.jpg|miniaturadaimagem|249x249px|Ninos a montar an trenó. Moscobo, 1964]] Un '''nino''' ye un ser houmano ne l'ampeço de sou zambolbimiento. San chamados recén-nacidos de l nacimiento até un més d'eidade; bebé, antre l segundo i l décimo-uitabo més, i nino quando ténen antre zoito meses até duoze anhos d'eidade. L galho de la medecina que cuida de l zambolbimiento físico i de las malinas i/ó traumas físicos ne ls ninos ye la pediatria. Antes de l seclo XV, l nino era bisto cumo un adulto an meniatura. Nun eisistia, inda, ua cuncepçon d'anfáncia defenida. Ls ninos éran debrebe antroduzidas ne l mundo de ls adultos, chegando até la séren bestidas cumo eilhes. La falta dua eideia d'anfáncia, ampossibelitou, por muitos anhos, la criaçon de dreitos i deberes própios pa ls ninos, cunsidrando sues caratelísticas i fases de zambolbimiento<ref>Philippe, Aries (2006). História social da criança e da família 2. ed. Rio de Janeiro: LTC. <nowiki>ISBN 9788521613473</nowiki>. OCLC 422874143</ref>. Ls aspetos psicológicos de l zambolbimiento de la personalidade, cun persença ó nun de trastornos de l cumportamiento, de trastornos emocionales i/ó persença de neurose anfantil — ancluídos to orde de caréncias, negligéncias, bioléncias i abusos, que nun ls deixa "funcionar" saudabelmente, cula alegrie i antrisses que les son natural — recíben l'atençon de la Psicologie Clínica Anfantil (Psicólogos), atrabeç de la Psicoterapie Lúdica. Ls aspetos cognitibos (anteletual i social) ye rializada pula Pedagogie (Porsores), nas formalidades de la bida scolar, zde la pré-scuola, als cinco anhos d'eidade, ó até antes, als 3 anhos d'eidade. L''''anfáncia''' ye l período que bai zde l nacimiento até aprossimadamente l décimo-segundo anho de bida dua pessona. Ye un período de grande zambolbimiento físico, marcado pul gradual crecimiento de l'altura i de l peso de l nino — specialmente ne ls purmeiros trés anhos de bida i durante la puberdade. Mais de l qu'esto, ye un período adonde l ser houmano zambolbe-se psicologicamente, ambolbendo graduales mudanças ne l cumportamiento de la pessona i na adquesiçon de las bases de sue personalidade, cinco anhos d'eidade, ó até antes, als 3 anhos d'eidade. == Stágios de l'anfáncia == [[Fexeiro:Children games Louvre Ma99 n2.jpg|miniaturadaimagem|Ninos a jogar bola. Roma, seclo II d. C.]] L'anfáncia ye un período adonde hai grande zambolbimiento de l nino, debe-se sclarecer qu'eilhes inda nun ténen maturidade psicológica suficiente para séren cunsidradas adolescentes, mesmo tenendo sou porte físico. De l nacimiento até l'ampeço de l'adolescéncia ls pais son ls percipales modelos de l nino, cun quien eilhes daprenden, percipalmente por eimitaçon. Filhos de pais que ls abusan ó negligencian tenden a sofrer de bários porblemas psicológicos, anclusibe, depresson. La percipal atebidade de ls ninos son las brincadeiras, las quales son respunsables por stimular l zambolbimiento de l'anteleto anfantil, la cordenaçon motora i dibersos outros aspetos amportantes al zambolbimiento pleno de l nino<ref>«Importância das Brincadeiras para as Crianças». https://web.archive.org/web/20090812033651/http://www.saudebeleza.org/saude-crianca/brincadeiras-sua-importancia-para-as-criancas/ Cunsultado an 11 d'agosto de 2009. Arquibado de l'ouriginal an 12 d'agosto de 2009</ref>. Segundo l Statuto de l Nino i de l Adolescente, ua pessona ye cunsidrada nino de l nacimiento até ls 12 anhos ancumpletos. === 0 — 18 meses === [[Fexeiro:Baby playing - by Patrick Jayne and Thomas.jpg|miniaturadaimagem|Un bebé]] Neste stágio, l bebé ye totalmente dependente de terceiros (giralmente, de ls pais) para qualesquiera cousas cumo lhocomoçon, alimentaçon ó higiene. Neste período, l bebé daprende atos básicos de lhocomoçon cumo sentar, angatinhar, andar. Recomenda-se l'aleitamiento materno sclusibo até que l sesto més de bida; esso porque l lheite materno ten ua cumposiçon mais adequada i eisige cuidados mais simples an relaçon a outros tipos de lheite, bien cumo ten anticorpos i outros fatores para proteger l lhatente d'anfeçones, i inda fortalece la relaçon antre la mai i sou filho. Causo haba ampecilho ó, raramente, contra-andicaçon, al aleitamiento materno, lheites sustitutos cumo de baca, cabra ó soja puoden ser ousados, para alhá de lheites de baca modificados para tener cumposiçon mais semelhante al houmano. Esses lheites, mas, ténen maior risco d'anduzir alergies na nino (specialmente ls lheites animales in natura), i eisigen suplementaçon de nutrientes cumo fierro ó ácido fólico, sceto aqueilhes que ténen adiçon de bitaminas. Passado l sesto més de bida, la dieta alimentar dun bebé ampeça a bariar, cula antroduçon lhenta i gradual de nuobos alimientos. === 18 meses — 3 anhos === [[Fexeiro:Sandylion.jpg|miniaturadaimagem|Un nino a soprar un diente-de-lhion]] Neste stágio l nino crece menos de l que durante ls purmeiros 18 meses de bida, yá puode correr ua cúrtie çtáncia por si mesma, comer sin l'ajuda de terceiros, falar alguas palabras que ténen seneficado (por eisemplo, ''mai'', ''pai'', ''bola'', etc), i la spetatiba ye que l nino cuntine a melhorar estas halbelidades. L percipal aspeto desta faixa etária ye l zambolbimiento gradual de la fala i de la lhenguaige. Als trés anhos d'eidade, l nino yá puode formar alguas frases cumpletas (i corretas gramaticalmente) usando palabras yá daprendidas, i ten un bocabulairo d'aprossimadamente 800 a mil palabras. Lhentamente passa a cumprender melhor l mundo a la sue buolta, i a daprender que neste mundo hai regras que percisan ser oubedecidas, ambora inda seia bastante eigocéntrica — quemumente bendo outras pessonas mais cumo oubjetos de l que pessonas, nun sabendo qu'estas possuen sentimientos própios. Assi sendo, l nino muitas bezes prefire brincar solico a brincar cun outros ninos de la mesma faixa etária. Ne l final desta faixa etária, un nino giralmente yá sabe defrenciar pessonas de l sexo masculino i pessonas de l sexo femenino, i tamien yá ampeça a tener sues própias preferéncias, cumo roupas i antretenimientos, por eisemplo. Puode tamien ser capaç de se bestir sin l'ajuda de terceiros, i d'antecipar acuntecimientos. === 3 — 4 anhos === [[Fexeiro:AF-kindergarten.jpg|miniaturadaimagem|Ninos nun jardin d'anfáncia afegon]] Ninos desta faixa etária ampeçan a zambolber ls aspetos básicos de respunsabelidade i d'andependéncia, preparando l nino pa l próssimo stágio de l'anfáncia i ls anhos eniciales de scuola. Ls ninos desta faixa etária son altamente atibos an giral, custantemente splorando l mundo a la sue buolta. Ls ninos passan tamien a daprender que na sociadade eisisten cousas qu'eilhes puoden ó nun fazer. Nesta faixa etária, l nino yá cumprende melhor l mundo a la sue buolta , tornando-se als poucos menos eigocéntrico i melhor cumprendendo que sues açones puoden afetar las pessonas a la sue buolta. Tamien passan a cumprender qu'outras pessonas tamien possuen sous própios sentimientos. Assi sendo, ls ninos als poucos daprenden subre l'eisisténcia de padrones de cumportamientos, açones que puoden ó dében ser feitas, i açones que nun dében ser feitas. Ls pais de l nino son ls percipales modelos de l nino nesta faixa etária. Giralmente detreminan se ua dada açon de l nino fui buona ó mala, muitas bezes recumpensando l nino pulas sues buonas açones i castigando l nino pulas sues malas açones. Ninos, a partir de ls trés anhos d'eidade, tamien passan a daprender padrones de cumportamiento dun porcesso chamado eidantificaçon. Ls ninos passan a se eidantificar cun outra pessona por causa de bários motibos, ancluindo laços d'amisade (un amigo ó ua pessona próssima cumo outro pariente ó ua babá, por eisemplo) i semelhanças físicas i psicológicas. Tamien a partir de ls trés anhos d'eidade que ls ninos passan a ber defrenças antre pessonas de l sexo masculino i femenino, tanto ne ls aspetos físicos quanto ne ls aspetos psicológicos, cumo ls stereótipos dados a ambos ls sexos pula sociadade (eisemplos: nino brinca cun bola, nina brinca cun boneca). La grande maiorie de ls ninos abandona las fraldas nesta faixa etária. A partir de ls trés anhos d'eidade, l nino crece lhentamente, an cuntreste cul crecimiento acelerado ocorrido zde l nacimiento até ls dezoito meses de bida. Ninos i ninas ténen peso i altura semelhantes. === 5 '''—''' 9 anos === [[Fexeiro:Freundinnen.jpg|miniaturadaimagem|A partir de l quinto anho de bida, ninos passan a dar un crecente balor a l'amisade]] L período antre cinco a nuobe anhos d'eidade ye marcado pul zambolbimiento psicológico de l nino. Este cuntina a se zambolber fesicamente, lhenta i als poucos, mas arriba de todo eilhes se zambolben i amadurecen socialmente, emocionalmente i mentalmente. Na maiorie de las sociadades, ls ninos yá daprendírun regras i padrones de cumportamiento básicos de la sociadade por buolta de l quinto anho de bida. Eilhes daprenden anton la çcernir se ua dada açon ye cierta ó errada. La bida social de l nino passa a ser cada beç mais amportante, i ye quemun nesta faixa etária l que se chama de l melhor amigo (la melhor amiga). Na maiorie de ls países, ninos percisan ir a la scuola, giralmente a partir de l sesto ó de l sétimo anho de bida. Nesta faixa etária, regras básicas de la sociadade son mais bien cumprendidas. Eiqui, ye dada énfase a la capacidade de resoluçon de porblemas, ua halbelidade que ye aperfeiçoada cul passar de l tiempo. La racionalizaçon tamien ye ua halbelidade que ye daprendida i custantemente melhorada. Até l quinto ó sesto anho de bida, ls ninos muitas bezes percuran resulber porblemas atrabeç de la purmeira soluçon — cierta ó nó, racional ó nó — que ben a la sue minte. Passado l quinto ó l sesto anho de bida, l nino passa percurar por dibersas soluçones, i a recoincer la soluçon correta ó aqueilha que mais se aplica al solucionamiento de l porblema. Por buolta de ls siete ó uito anhos d'eidade, ls ninos passan a racionalizar sous pensamientos i sues fés, percurando las rezones, ls porqueis por trás dun porblema ó dun fato. Assi, ls própias ninos passan a analisar ls padrones de cumportamiento ansinados pula familha i sociadade. Para alhá desso, a partir de ls seis anhos d'eidade, ls ninos passan la se acumparar cun outros ninos de la mesma faixa etária. Estes dous fatos, aliados al crecimiento de la bida social de l nino, diminuen l'amportança de ls pais i de la familha cumo modelos de cumportamiento de l nino, i oumentan l'amportança de ls amigos i de ls porsores. [[Fexeiro:Head, Shoulders, Knees and Toes.jpg|miniaturadaimagem|Ninos an sala d'aula dua scuola japonesa]] La cumparaçon qu'un dado nino faç de si mesmo a l'outro tamien afeta a outo-eimaige i a outo-stima de l nino — l'oupenion qu'ua pessona ten de si mesma. L tipo d'outo-eimaige formada durante l'anfáncia puode anfluenciar l cumportamiento desta pessona na adolescéncia i na bida adulta. Ls ninos passan a zambolber a outo-eimaige passado ls trés anhos d'eidade, a la medida que ls ninos se eidantifican cun sous pais, parientes, i mais tarde, pessonas próssimas. Esta outo-eimaige puode ser positiba ó negatiba, dependendo de las atitudes i de las emoçones de las pessonas culas quales l nino se eidantifica. Ninos cun outo-eimaiges positibas giralmente possuen buonas ampressones de sous pais i ua atiba bida social; por outro lhado, outo-eimaiges negatibas questuman ser fruito de familhas çfuncionales, adonde l relacionamiento antre sous nembros seia porblemático. La cumparaçon qu'un nino faç an relaçon l'outros ninos puode altarar esta outo-eimaige. Para alhá desso, bários outros fatores puoden anfluenciar l cumportamiento dun nino, cumo abuso anfantil, porblemas sócio-psicológicos (bítima d'agresson na scuola, por eisemplo) i eibentos marcantes (perda dun pariente ó amigo, por eisemplo). Ls dientes de lheite ampeçan a caer ne l sesto anho de bida, un por un, até l'adolescéncia. L crecimiento de peso i altura ye pequeinho i semelhante antre ninos i ninas, que cuntinan a tener peso i altura semelhantes. Quanto a la fuorça física, an teorie, ninos i ninas desta faixa etária ténen fuorça física semelhante, mas ninos, por giralmente séren mais ancentibados pula sociadade a participar d'atebidades físico-sportistas, tenden a tener un pouco mais de fuorça física de l que las ninas. === 10 — Pré-adolescéncia === [[Fexeiro:Palestinian children in Jenin.jpg|miniaturadaimagem|A partir de ls 10 anhos d'eidade, ninos passan a dar mais amportança a un grupo d'amigos que possuen gustos semelhantes]] Faixa etária que bai zde l décimo anho de bida ye época d'antensas mudanças físicas i psicológicas: ye la chamada pré-adolescéncia. L nino nesta faixa etária passa a cumprender mais la sociadade, ordes sociales i grupos, l que torna esta faixa etária ua ária anstable de zambolbimiento psicológico. La participaçon nun grupo d'amigos que possuen gustos an quemun passa a ser de maior amportança pa l nino, adonde l modelo dado puls amigos ampeça a ouscurecer l modelo dado puls pais. Ampeçan las preocupaçones cumo la spetatiba de ser aceito por un grupo, ó ciertas defrenças an relaçon l'outras ninos de la mesma faixa etária se agrában eiqui, i son un aspeto de maior amportança na adolescéncia. Muitas bezes, pré-adolescentes senten-se rejeitados pula sociadade, podendo zamcadear porblemas psicológicos tales cumo depresson ó anorexia. La pré-adolescéncia ye marcada pul ampeço de las antensas trasformaçones físicas que trasforman l nino nun adulto; ye l'ampeço de la puberdade, marcada percipalmente pul oumiento de l ritmo de crecimiento corporal i pul amadurecimiento de ls uorgones sexuales. La puberdade pa las ninas chega antre l 10º i l 12º anho de bida, adonde ls purmeiros puls pubianos i nas axilas aparecen, ben la purmeira (ls quadris ampeçan la se formar i depuis ben ls tetas i depuis l ciclo de a pinganielho). Neste período, las ninas passan, an média, a ser mais altas i mais pesadas que ls ninos, adonde la puberdade inda nun ampeçou. L'amadurecimiento de ls uorgones sexuales ampeça-se giralmente depuis, ne l 11º al 14º anho de bida. Solamente mais tarde, ne l 11º al 14º anhos de bida, la puberdade ampeça pa ls ninos, ampeço dun alto crecimiento físico (an altura, peso i fuorça muscular), crecimiento de puls pubianos i nas axilas i angrossamiento de l timbre de boç. Cul pico de l crecimiento físico de la maiorie de las ninas yá habendo treminado, ls ninos passan delantre de las ninas, defenitibamente, an peso, altura i fuorça muscular. L'amadurecimiento de ls uorgones sexuales dá-se giralmente depuis, ne l 14º al 15º anho de bida. Alguns grupos de pessonas nun aceitan essa classeficaçon, colocando ls pré-adolescentes yá cumo adolescentes. == Género == [[Fexeiro:Children marbles.jpg|miniaturadaimagem|Dous ninos i ua nina a socializar-se por meio de la brincadeira]] Ls ninos d'ambos ls sexos crecen an altura por eigual até ls nuobe — onze anhos anhos d'eidade, quando l'ampeço de la puberdade nas ninas faç cun qu'eilhas se tornen, na média, mais altas de l que ls ninos, até ls duoze anhos d'eidade, quando la puberdade ten ampeço ne ls ninos, cula altura i l peso médio de ls ninos superando ls de las ninas. Un nino ó ua nina de nuobe anhos ten an média antre 130 a 140 centímetros d'altura, ne ls Stados Ounidos. Quanto a la massa corporal, l peso médio de ls ninos ye antre 25 a 37 quilogramas, anquanto l peso médio de las ninas ye giralmente un pouco menor — possiblemente por causa de stereótipos ampuostos pula sociadade, ambora alguns specialistas cren que defrenças genéticas stéian por trás desta defrença. Un nino ó ua nina nun ye necessariamente anormal se sou peso i/ó altura son maiores ó menores de l que la média. Un assunto mui çcutido son las defrenças psicológicas antre ninos i ninas ne l que se refire a l'eidantidade sexual. Anquanto la maiorie de ls psicólogos acraditan que las defrenças psicológicas antre ambos ls sexos seia detreminada primariamente pul ambiente adonde l nino bibe i puls stereótipos ampuostos a l nino pula sociadade, alguns specialistas, primariamente geneticistas, cunsidran que la genética ten maior peso nestas defrenças. == Defrenças d'anteligéncia == Las defrenças d'anteligéncia antre defrentes ninos son feitas atrabeç de testes de quociente d'anteligéncia. Tales testes serben para andicar l'halbelidade mental ne l giral dun nino an relaçon a la média d'outros ninos de la mesma eidade. La média ye eigual a 100. La performance de l nino ne l teste ye pontuada. Cerca de dous terços de ls ninos son cunsidradas normales (pontuaçon antre 84 a 116). Un sesto pontuan mais de l que 116, i son cunsidrados super-dotados. Un sesto de ls ninos pontuan menos de que 84, neste causo, la persença dua deficiéncia mental (i muitas bezes permanente — cun bários graus de seberidade) ye cunsidrada — ambora bários ninos pontuen menos de l que la média por causa de porblemas psicológicos. Ls testes de quociente d'anteligéncia son ousados specialmente pa l'ajuda de l diagnóstico de porblemas neurológicos ó psicológicos, i tamien an testes que bisan al studo de la genética, sou papel ne l zambolbimiento dua pessona i ne l sou papel de l zambolbimiento de las defrenças antre defrenças psicológicas antre dibersas pessonas. La pontuaçon de pessonas relacionadas geneticamente (ó seia, possuen laços de familha) que fazirun pul quociente d'anteligéncia giralmente difíren menos de l que las defrenças antre la pontuaçon de pessonas nun relacionadas geneticamente, l que sugere que la genética ten un peso cunsidrable — se nun manjoritairo — na halbelidade mental dua pessona. Mas, outros specialistas acraditan que ye l'ambiente ne l qual l nino bibe que ye l fator primairo na formaçon psicológica i de l'halbelidade mental. Estes specialistas fázen uso de studos antre ninos culturalmente pribados — ninos que son criados sin ls stímulos necessairos que las ajudan na eiducaçon scolar i/ó que sofren d'abuso anfantil, i que possuen ne l giral un quociente d'anteligéncia menor de l que la média. L quociente d'anteligéncia destes ninos, ne ls studos rializados, oumentou mui passado recebíren cuidados speciales. Yá outros specialistas questionan l'uso destes testes, i que tales testes nun son eficientes para medir l'halbelidade mental i l'anteligéncia cumo un to dun nino. Estes specialistas alegan que l'anteligéncia ambolbe bários fatores - mimória, lhógica i ouriginalidade, por eisemplo, i qu'ua nino puode çtacar-se nua ó mais árias anquanto sofre deficuldades an outras. == L papel de ls pais == [[Fexeiro:Dad and daughter fishing young girl learns to fish.jpg|miniaturadaimagem|L pai ansina a la sue filha a pescar]] Ls pais dua ninn possuen un papel fundamental ne l zambolbimiento psicológico de l nino, para alhá de séren ls respunsables pula sustentaçon del. Ua de las percipales preocupaçones de ls pais ye ajudar l nino an zambolbimiento a crecer normalmente. La palabra normal ten dous sentidos, quando relacionada cul zambolbimiento anfantil. La purmeira deilhas ye l'auséncia d'anormalidades físicas i/ó psicológicas, que son cunsidradas anormales an to sociadade i cultura. Estas anormalidades ancluen eipilepsia, squizofrenia i malinas genéticas. La maiorie destas malinas surge por motibos que nun relacionados cula forma cul qual ls pais criórun l nino. La segunda defeniçon — adonde ls pais possuen grande anfluéncia — ye se l nino ten ciertas halbelidades ó traços, alguas deilhas balorizadas puls pais, outras balorizadas pula sociadade adonde l nino bibe. Un nino ye cunsidrada normal se el ten estas caratelísticas. Alguas destas caratelísticas balorizadas anternacionalmente ancluen bibir amigabelmente cun outras pessonas, agir anteligentemente i de maneira respunsable, i la quemunicaçon. Estas radadeiras halbelidades son eissenciales pa la bida dua pessona drento dua sociadade, i ls pais possuen grande anfluéncia ne l zambolbimiento destas caratelísticas. Ls pais tamien ténen papel crucial an ansinar a ls ninos, zde tenra eidade, a lhidar cun traços cumo baidade, acanhamiento i ciúmes<ref>«Educar para Crescer - Educação Infantil». https://web.archive.org/web/20130625075343/http://educarparacrescer.abril.com.br/listas/educacao-infantil-686635.shtml Cunsultado an 12 de júnio de 2013. Arquibado de l'ouriginal an 25 de júnio de 2013</ref>. Ninos bítimas de negligéncia ó d'abuso anfantil (por parte de ls pais), por eisemplo, muitas bezes se cumportan de maneira agressiba ó mui retraída cun outras pessonas, por eisemplo. Yá outras halbelidades i traços son balorizados solo por ciertas culturas. Por eisemplo, ne ls países zambolbidos i an bários países an zambolbimiento, spera-se de l nino qu'el daprenda eibentualmente a lher i a screbir. Un nino ancapaç d'adquirir esta halbelidade puode ser bisto cumo anormal. Mas, an bários países an zambolbimiento, spera-se muitas bezes qu'un nino ajude sous pais a aguantar sue familha. Tales ninos son cunsidrados muitas bezes normales — na sociadade adonde eilhes biben — se eilhes adquiren las halbelidades neçairas para trabalhar i aguantar la sue familha, bien cumo nun son bistos cumo anormales se nó saben lher i screbir. Ciertas culturas cumo la "cultura oucidental" bénen l sexo masculino i l sexo femenino cumo eiguales — ambos possuen ls mesmos dreitos — i ninos i ninas son criados eigualmente. Yá an outras culturas, traços cunsidrados masculinos — cumo andependéncia i cumpetitebidade — son cunsidrados anormales antre mulhieres, i, antoce, ninos muitas bezes son ancentibados puls pais a tener tales traços, anquanto tales traços antre ninas son reprimidos. Ls pais son specialmente respunsables an cuidar de l nino i de sues necidades físico-psicológicas, de l'uso de recumpensas i puniçones, i cumo modelos de cumportamiento. An muitos causos adonde hai omisson de ls pais an tenermos d'afeto i relacionamiento ls ninos puoden zambolber sérios porblemas emocionales. == Necidades físico-psicológicas == Todos ls ninos possuen alguas necidades físico-psicológicas que percisan ser cumpridas i atendidas para que l nino cresça normalmente. [[Fexeiro:Child at a MSF camp in Chad.jpg|miniaturadaimagem|Ninos an meio de la pobreza africana]] La percipal necidade física de l nino ye l'alimentaçon, de la qual ls ninos son totalmente dependentes de ls adultos ne ls purmeiros anhos de bida. Outras necidades físicas amportantes son lhimpeza i higiene, bestuairo adequado i un abrigo. Spácio tamien ye amportante — pa l'eisercício de jogos i brincadeiras. Para alhá desso, l nino tamien depende de ls adultos quanto al daprendizado de buonos hábitos de cumportamiento, tanto a la sociadade que l cerca quanto la si mesmo — mantendo ua higiene adequada, por eisemplo, lhabando las manos antes de comer, nun comer nada que tenga caído ne l suolo, scobar ls dientes diariamente, etc. L zambolbimiento de las bacinas diminuiu bastante las taxas de mortalidade anfantil an muitos países — specialmente an malinas cumo sarampo, paralesia anfantil i baríola (esta radadeira yá zaparecida). An muitos países, ls pais son oubrigados a bacinar l nino, pul menos contra ciertas malinas cumo sarampo, paralesia anfantil, tuberculose, tétano i difterie, por eisemplo. Causo ls pais nun lheben ls ninos a postos de bacinaçon, ls ninos poderán ser suspensos de la scuola, i an causos mais grabes, ls pais puoden perder la guarda de l nino. Alguas destas bacinas requíren reimunizaçon — l'aplicaçon dua nuoba dose de la bacina — regularmente. Las necidades psicológicas de l nino son detreminadas pulas halbelidades i puls traços de personalidade que ls pais spírun que sou filho zambolba. Alguas destas son ancentibadas an to sociadade, outras solo an ciertas culturas. Todos ls ninos possuen ciertas necidades psicológicas — cumo sentir-se amados i queridos puls pais. Spera-se mais respunsabelidade i maturidade de l nino quando este passa a ir a la scuola regularmente — a partir de ls seis ó siete anhos d'eidade. Ls ninos passan a frequentar regularmente un lhugar adonde regras eisisten, que dében ser cumpridas — i adonde ls padrones de cumportamiento nun mudan dun die pa l'outro. == Porblemas sócio-eiquenómicos == Muitos ninos (percipalmente an países subzannbolbidos) spurmentan dibersos porblemas cumo alimentaçon reduzida ó zequelibrada (znutriçon), trabalho anfantil, auséncia d'habitaçon, SIDA, antre outros. Cul oubjetibo de solucionar estes porblemas la UNICEF promobe dibersas campanhas de recolhimiento de fondos monetairos para poder apoiá-las nesses países. == Refréncias == <references /> [[Catadorie:Ninos]] [[Catadorie:Anfáncia]] [[Catadorie:Faixas etárias]] 327u7s2khr7qj869ut9losq2kcjeu4x Suazilándia 0 12456 107555 107215 2026-08-03T13:59:02Z ~2026-42309-25 15429 /* */ 107555 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Suazilándia'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag_of_Eswatini.svg|left|130px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat_of_arms_of_Eswatini.svg|left|100px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Location_Eswatini_AU_Africa.svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua Suázi|Suázi]] [[Anglés]] |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| Mbabane |- |<big>Maior Cidade</big> |Lobamba |- | |} <ref>qr ql</ref>'''Essuatíni''' antes chamada Suazilándia (an suázi: ''eSwatini'', an anglés: ''Eswatini'') ye un paíç de l Sud de África. A sua capital ye la cidade de Mbabane. {{commons|eSwatini}} [[Catadorie:Paízes de África]] n5a857p9awc91vkx4wfpq06knvc7srv 107556 107555 2026-08-03T14:00:56Z ~2026-42309-25 15429 /* */ 107556 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Suazilándia'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag_of_Eswatini.svg|left|130px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat_of_arms_of_Eswatini.svg|left|100px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Location_Eswatini_AU_Africa.svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua Suázi|Suázi]] [[Anglés]] |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| [[Mbabane]] |- |<big>Maior Cidade</big> |[[Lobamba]] |- | |} <ref>qr ql</ref>'''Essuatíni''' antes chamada Suazilándia (an suázi: ''eSwatini'', an anglés: ''Eswatini'') ye un paíç de l Sud de África. A sua capital ye la cidade de Mbabane. {{commons|eSwatini}} [[Catadorie:Paízes de África]] srpbpec35awrn9uuscacl10c35ctldi António José Seguro 0 12509 107557 106966 2026-08-03T14:03:39Z ~2026-42309-25 15429 /* Biografie */ 107557 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:António José Seguro 2026-04-21 (cropped).png|thumb|António José Seguro an 2026]] '''António José Martins Seguro''' <small>[[Banda de las Trés Órdenes|BTO]]</small> , Penamacor, [[11 de março]] de [[1962]]) ye un [[político]] [[Pertual|pertués]], que ocupa l cargo de [[Lhista de persidentes de la República Pertuesa|21.º]] [[Persidente de la República Pertuesa]] desde 2026. Antes, fui menistro de l [[XIV Gobierno Constitucional de Pertual|XIV Gobierno]], [[deputado de l Parlamento Europeu|eurodeputado]] i [[Secretairo-General de l Partido Socialista (Pertual)|secretairo-general]] de l [[Partido Socialista (Pertual)|Partido Socialista]].<ref>{{Citar web|ultimo=Lourenço|primeiro=Paulo|url=https://www.jn.pt/nacional/artigo/antonio-jose-seguro-o-regresso-triunfal-de-um-mal-amado/18041981|titulo=António José Seguro: o regresso triunfal de um mal-amado|data=2026-01-19|acessodata=2026-01-21|website=Jornal de Notícias}}</ref> Na sue carreira académica, fui porfessor ounebersitário de la [[Ounibersidade Autónoma de Lisboa]] i de l [[Instituto Superior de Ciências Sociais e Políticas]]. == Biografie == === Infáncia i mocidade === [[Fexeiro:António José Seguro em criança (Museu da Presidência da República).png|squierda|miniaturadaimagem|206x206px|António José Seguro an crianço]] António José Seguro ye natural de Penamacor, bila de l interior de l paíç, ne l distrito de Castelo Branco.<ref></ref> Na mocidade, fizo parte de l jornal de la scuola i praticou futebol na Associação Desportiva Penamacorense. Frequenteou l [[ansino secundairo]] ne l Externato de Nossa Senhora do Incenso, an [[Penamacor]], tendo terminado l último anho na Escola Industrial e Comercial de Castelo Branco. Apuis de bários anhos de atividade política, ancluindo l eisercício de funçones gobernatibas, António José Seguro concluiu ua licenciatura an Relaçones Anternacionales pula [[Ounibersidade Autónoma de Lisboa]] (UAL) i un [[mestrado]] an Ciência Política ne l [[ISCTE – Instituto Universitário de Lisboa|Instituto Superior de Ciências do Trabalho e da Empresa]] (ISCTE-IUL).<ref name=":0">{{citar web|url=https://www.parlamento.pt/DeputadoGP/Paginas/Biografia.aspx?BID=155|titulo=António José Seguro, Assembleia da República}}</ref> Durante la sue mocidade, fui líder de la [[Mocidade Socialista]] antre 1990 i 1994,<ref name=":1">{{Citation|título=Da JS à liderança do PS: a vida de António José Seguro, o socialista que sonha com Belém|url=https://tvi.iol.pt/noticias/videos/da-js-a-lideranca-do-ps-a-vida-de-antonio-jose-seguro-o-socialista-que-sonha-com-belem/6740e7b00cf23ab6553621a5|acessodata=2025-02-09|língua=pt}}</ref> persidente de l Conselho Nacional de Juventude, persidente de l Fórum da Juventude de la Ounion Europeia i bice-persidente de la Ounion Anternacional de las Mocidades Socialistas. === Perticipaçon ne l Gobierno de António Guterres === Antre 1991 i 1995 fui [[deputado]] na [[Assembleia de la República]] i un de ls colaboradores mais próximos de [[António Guterres]], pertencendo al grupo mais restrito que preparou i executou la stratége que conduziu a la bitória de l PS nas [[Eleiçones legislativas pertuesas de 1995|eileiçones legislativas de 1995]].<ref name=":1" /> Apuis dessa bitória, eiserciu funçones gobernatibas cumo secretairo de Stado de la Mocidade i, mais tarde, secretairo de Stado adjunto de l purmeiro-menistro, ne l [[XIII Gobierno Constitucional de Pertual|XIII Gobierno Constitucional]]. [[Fexeiro:António José Seguro MEP 1999.jpg|squierda|miniaturadaimagem|220x220px|Retrato oufecial quando era eurodeputado, an 1999]] Antre 1999 i 2001, fui deputado de l [[Parlamento Europeu]], tendo sido coautor de l relatório de l Parlamento Europeu subre l [[Tratado de Nice]] i l futuro de la Ounion Europeia. An 38 anhos de perticipaçon europeia, António José Seguro fui l único pertués a quien fui atribuída la responsabilidade de elaborar un relatório subre un tratado europeu.<ref name=":2">{{citar web|ultimo=|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/pt/4444/ANTONIO+JOSE_SEGURO/history/5|titulo=António José Seguro, Parlamento Europeu}}</ref> Ne l Parlamento Europeu fui tamien bice-persidente de l [[Aliança Progressista dos Socialistas e Democratas|Grupo Parlamentar Socialista]], cun responsabilidade pula [[Organizaçon Mundial de l Comércio]], persidente de la Delegaçon de ls Deputados Socialistas Pertueses i persidente de la Delegaçon pa las relaçones cun ls paízes de l América Central, México i Cuba.<ref name=":2" /> An júlio de 2001, a convite de l purmeiro-menistro António Guterres, renunciou al sou mandato ne l Parlamento Europeu i assumiu las funçones de [[Lhista de menistros adjuntos de Pertual|menistro adjunto de l purmeiro-menistro]], até abril de 2002.<ref name=":1" /> {{Refréncias}} {{Portal3|Pertual}} ckb24elzqzsngta5stymvqprvze0xiz 107558 107557 2026-08-03T14:04:32Z ~2026-42309-25 15429 /* Biografie */ 107558 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:António José Seguro 2026-04-21 (cropped).png|thumb|António José Seguro an 2026]] '''António José Martins Seguro''' <small>[[Banda de las Trés Órdenes|BTO]]</small> , Penamacor, [[11 de março]] de [[1962]]) ye un [[político]] [[Pertual|pertués]], que ocupa l cargo de [[Lhista de persidentes de la República Pertuesa|21.º]] [[Persidente de la República Pertuesa]] desde 2026. Antes, fui menistro de l [[XIV Gobierno Constitucional de Pertual|XIV Gobierno]], [[deputado de l Parlamento Europeu|eurodeputado]] i [[Secretairo-General de l Partido Socialista (Pertual)|secretairo-general]] de l [[Partido Socialista (Pertual)|Partido Socialista]].<ref>{{Citar web|ultimo=Lourenço|primeiro=Paulo|url=https://www.jn.pt/nacional/artigo/antonio-jose-seguro-o-regresso-triunfal-de-um-mal-amado/18041981|titulo=António José Seguro: o regresso triunfal de um mal-amado|data=2026-01-19|acessodata=2026-01-21|website=Jornal de Notícias}}</ref> Na sue carreira académica, fui porfessor ounebersitário de la [[Ounibersidade Autónoma de Lisboa]] i de l [[Instituto Superior de Ciências Sociais e Políticas]]. == Biografie == === Infáncia i mocidade === [[Fexeiro:António José Seguro em criança (Museu da Presidência da República).png|squierda|miniaturadaimagem|206x206px|António José Seguro an crianço]] António José Seguro ye natural de Penamacor, bila de l interior de l paíç, ne l distrito de Castelo Branco.<ref></ref> Na mocidade, fizo parte de l jornal de la scuola i praticou futebol na Associação Desportiva Penamacorense. Frequenteou l [[ansino secundairo]] ne l Externato de Nossa Senhora do Incenso, an [[Penamacor]], tendo terminado l último anho an la scola Industrial e Comercial de Castelo Branco. Apuis de bários anhos de atividade política, ancluindo l eisercício de funçones gobernatibas, António José Seguro concluiu ua licenciatura an Relaçones Anternacionales pula [[Ounibersidade Autónoma de Lisboa]] (UAL) i un [[mestrado]] an Ciência Política ne l [[ISCTE – Instituto Universitário de Lisboa|Instituto Superior de Ciências do Trabalho e da Empresa]] (ISCTE-IUL).<ref name=":0">{{citar web|url=https://www.parlamento.pt/DeputadoGP/Paginas/Biografia.aspx?BID=155|titulo=António José Seguro, Assembleia da República}}</ref> Durante la sue mocidade, fui líder de la [[Mocidade Socialista]] antre 1990 i 1994,<ref name=":1">{{Citation|título=Da JS à liderança do PS: a vida de António José Seguro, o socialista que sonha com Belém|url=https://tvi.iol.pt/noticias/videos/da-js-a-lideranca-do-ps-a-vida-de-antonio-jose-seguro-o-socialista-que-sonha-com-belem/6740e7b00cf23ab6553621a5|acessodata=2025-02-09|língua=pt}}</ref> persidente de l Conselho Nacional de Juventude, persidente de l Fórum da Juventude de la Ounion Europeia i bice-persidente de la Ounion Anternacional de las Mocidades Socialistas. === Perticipaçon ne l Gobierno de António Guterres === Antre 1991 i 1995 fui [[deputado]] na [[Assembleia de la República]] i un de ls colaboradores mais próximos de [[António Guterres]], pertencendo al grupo mais restrito que preparou i executou la stratége que conduziu a la bitória de l PS nas [[Eleiçones legislativas pertuesas de 1995|eileiçones legislativas de 1995]].<ref name=":1" /> Apuis dessa bitória, eiserciu funçones gobernatibas cumo secretairo de Stado de la Mocidade i, mais tarde, secretairo de Stado adjunto de l purmeiro-menistro, ne l [[XIII Gobierno Constitucional de Pertual|XIII Gobierno Constitucional]]. [[Fexeiro:António José Seguro MEP 1999.jpg|squierda|miniaturadaimagem|220x220px|Retrato oufecial quando era eurodeputado, an 1999]] Antre 1999 i 2001, fui deputado de l [[Parlamento Europeu]], tendo sido coautor de l relatório de l Parlamento Europeu subre l [[Tratado de Nice]] i l futuro de la Ounion Europeia. An 38 anhos de perticipaçon europeia, António José Seguro fui l único pertués a quien fui atribuída la responsabilidade de elaborar un relatório subre un tratado europeu.<ref name=":2">{{citar web|ultimo=|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/pt/4444/ANTONIO+JOSE_SEGURO/history/5|titulo=António José Seguro, Parlamento Europeu}}</ref> Ne l Parlamento Europeu fui tamien bice-persidente de l [[Aliança Progressista dos Socialistas e Democratas|Grupo Parlamentar Socialista]], cun responsabilidade pula [[Organizaçon Mundial de l Comércio]], persidente de la Delegaçon de ls Deputados Socialistas Pertueses i persidente de la Delegaçon pa las relaçones cun ls paízes de l América Central, México i Cuba.<ref name=":2" /> An júlio de 2001, a convite de l purmeiro-menistro António Guterres, renunciou al sou mandato ne l Parlamento Europeu i assumiu las funçones de [[Lhista de menistros adjuntos de Pertual|menistro adjunto de l purmeiro-menistro]], até abril de 2002.<ref name=":1" /> {{Refréncias}} {{Portal3|Pertual}} 5625pq9imlutrgwqc6es0rqyacmmvra Outelizador(a):Oquitoriniano 2 12532 107574 107531 2026-08-04T08:28:24Z ~2026-42309-25 15429 /* */ 107574 wikitext text/x-wiki Buonos Dies! L mirandés ye la lhéngua más louca de l mundo. <big>Userboxes</big> [[Modelo:Babel|Biquipédia Babel]] [[Lhéngua pertuesa|Português]]: Este utilizador tem como língua materna o português. [[Mirandés]]: Este outelizador puode ajudar cun un nible intermédio de mirandés. [[Léngua anglesa|English]]: This user is able to contribute with an intermediate level of English. [[Lhéngua francesa|Français]]: Cet utilisateur peut contribuer avec un niveau élémentaire de français <big>Bienbenidos al outelizador de</big> <big>Okythorinian!</big> You humilho l bazio de la Biquipédia lixo criando páiginas que el tebe preguiça de criar. Esse inteupício de la Biquipédia nun sabe mirandés dreito, ambenta nomes çnessessairamente. La Wikipédia an Pertués ye sien alma porque esse instrupício solo fala de coisa ruin i el ye un Beleno. Eiqui stá cumo decorar l mirandés. <big>Páiginas criadas</big> [[Território Stinto]] [[Território cun Reconhecimiento Anternacional limitado]] [[Território Sterno]] [[Geografie de la Ouropa]] [[Lhista de Capitales]] [[Ilhas Fiji]] [[Namíbia]] [[Belize]] [[Gana]] [[Taiwan]] [[Lhéngua griega]] [[Lhéngua bósnia]] [[Nuoba Caledónia]] [[Gato (zambiguaçon)]] [[Myanmar]] [[Quirguiston]] [[Turcomeniston]] [[Ousbequsiton|Ousbequiston]] [[Curaçau]] [[Guiana]] [[Malaui]] [[Ruanda]] [[Tonga]] [[Samoa]] [[Togo]] [[Haiti]] [[Sri Lanka]] [[Suriname]] [[Kuwait]] [[Maldibas]] [[Anguila]] [[Banuatu]] [[Uniqlo]] [[Xerxes]] [[Sal|Sal (zambiguaçon)]] [[Diáspora]] [[Ilha de l Sal]] [[Kotor]] [[Zanzibar]] [[Marraquexe]] [[Agadir]] [[Ilhas Jónicas]] [[Corfu]] [[Canberra]] [[Toronto]] [[Ottawa]] [[Groenlándia]] [[Zaquintos]] [[Cefalónia]] [[Creta]] [[Mar Jónico]] gjnte209uva65ec33we172uaajztfnw 107575 107574 2026-08-04T09:24:38Z ~2026-42309-25 15429 /* */ 107575 wikitext text/x-wiki Buonos Dies! L mirandés ye la lhéngua más louca de l mundo. <big>Userboxes</big> [[Modelo:Babel|Biquipédia Babel]] [[Lhéngua pertuesa|Português]]: Este utilizador tem como língua materna o português. [[Mirandés]]: Este outelizador puode ajudar cun un nible intermédio de mirandés. [[Léngua anglesa|English]]: This user is able to contribute with an intermediate level of English. [[Lhéngua francesa|Français]]: Cet utilisateur peut contribuer avec un niveau élémentaire de français <big>Bienbenidos al outelizador de</big> <big>Okythorinian!</big> You humilho l bazio de la Biquipédia lixo criando páiginas que el tebe preguiça de criar. Esse inteupício de la Biquipédia nun sabe mirandés dreito, ambenta nomes çnessessairamente. La Wikipédia an Pertués ye sien alma porque esse instrupício solo fala de coisa ruin i el ye un Beleno. Eiqui stá cumo decorar l mirandés. <big>Páiginas criadas</big> [[Território Stinto]] [[Território cun Reconhecimiento Anternacional limitado]] [[Território Sterno]] [[Geografie de la Ouropa]] [[Lhista de Capitales]] [[Ilhas Fiji]] [[Namíbia]] [[Belize]] [[Gana]] [[Taiwan]] [[Palau]] [[Lhéngua griega]] [[Lhéngua bósnia]] [[Nuoba Caledónia]] [[Gato (zambiguaçon)]] [[Myanmar]] [[Quirguiston]] [[Turcomeniston]] [[Ousbequsiton|Ousbequiston]] [[Curaçau]] [[Guiana]] [[Malaui]] [[Ruanda]] [[Tonga]] [[Samoa]] [[Togo]] [[Haiti]] [[Sri Lanka]] [[Suriname]] [[Kuwait]] [[Maldibas]] [[Anguila]] [[Banuatu]] [[Uniqlo]] [[Xerxes]] [[Sal|Sal (zambiguaçon)]] [[Diáspora]] [[Ilha de l Sal]] [[Kotor]] [[Zanzibar]] [[Marraquexe]] [[Agadir]] [[Ilhas Jónicas]] [[Corfu]] [[Canberra]] [[Toronto]] [[Ottawa]] [[Groenlándia]] [[Zaquintos]] [[Cefalónia]] [[Creta]] [[Mar Jónico]] ns4w46z843koa9qxf37s0uycl8gys12