Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.14
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Xá
0
342
107663
107247
2026-08-07T07:37:09Z
~2026-30875-10
15270
/* Cultibo */
107663
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Tea Cup.jpg|thumb|250px|Ua [[xabena]] cun xá.]]
L '''xá''' ye ua bubida purparada atrabeç de la [[anfuson]] de [[fuolhas]], [[flores]], [[raízes]] de xá, ó [[Camellia sinensis]]. Giralmente ye purparada cun [[auga]] caliente. Cada bariadade ganha un sabor defenido de acuordo cul porcessamiento outelizado, que puode ancluir [[ouxidaçon]], [[fermentaçon]], i l cuntato cun outras [[yerba]]s, [[speciaries]] i [[fruitos]].
La palabra "xá" ye tamien ousada popularmente para refrenciar qualquier anfuson de fruitos, fuolhas, raízes ó yerbas cumo la [[Maçana|maçanielha]] ó la [[Çdra|cidreira]], mesmo nun cuntendo fuolhas de xá (ber [[tisana]]).
Este artigo trata, assi i todo, solo subre l berdadeiro xá.
== Cultibo ==
[[Fexeiro:Malaysia-tea plantation.jpg|thumbnail|250px|right|Plantaçon de xá na Malásia.]]
Natibo de regiones [[subtropical]]es cun clima de [[monçon]]es, l xá tamien ye cultibado an climas [[tropical]]es, oubtendo maior éisito an regiones de alta [[altitude]]. Cantitatibamente, de las cerca de 3.000.000 de [[tonelada]]s porduzidas anualmente, metade ye porduzida pula [[China]] i [[Índia]], an porporçones eiguales. 60% de l restro ye porduzido pul [[Quénia]], [[Turquie]], [[Andonésia]] i [[Sri Lanka]]. Na [[Ouropa]] solo ye cultibado ne ls [[Açores]], adonde son porduzidas anualmente cerca de 40 toneladas.
An todas las regiones pordutoras, l cultibo ye aparecido, outelizando arbles podadas, para ajudar la colheita, i relatibamente moças, sendo sustituídas quando ampéçan a perder pordutibidade, cun cerca de 50 anhos. Notables cachos ancluen l Gyokuro, [[xá berde]] japonés, portegido de l sol durante l cultibo, i l [[Pu-erh]], tradecional xá de l sudoeste de la China, que outeliza arbles cun dezenas de metros i cientos de anhos, muitas deilhas dahs i salbaiges.
[[Fexeiro:Tea bush.jpg|left|thumbnail|Arbusto de xá]]
=== Cultibo an Pertual ===
Pertual tubo dues primazies an relaçon a la antroduçon de l xá na [[Ouropa]]. A de la antroduçon de l cunsumo de xá i la antroduçon, an 1750, de l cultibo de l xá. Fúrun porduzidos, na [[Ilha de San Miguel]] an zonas de micro-clima cumo Porto Formoso i Capielhas, 10 kg de xá negro i 8 kg de xá berde. Inda assi serie solo un seclo depuis que, cula chegada de mano de obra specializada, la porduçon se tornarie cunsequente, passando a haber ua apuosta na andustrializaçon de l porcessamiento passado apanha de las fuolhas.
De notar que atualmente l xá porduzido ne ls [[Açores]], sob las marcas Gorreana i Porto Formoso, ye cunsidrado un xá biológico, l que an muitos mercados proboca ua eideia de nobidade que nun ye de todo fatual. L porcessamiento deste, zde l cuidado de ls arbustos até a la colheita, ye l mesmo hai 250 anhos. Este xá ten praticamente toda la sue porduçon dibedida antre la region de l Açores, la quemunidade de la ilha na diáspora i l [[Reino Ounido]].
== Porcessamiento de l xá ==
Ls quatro tipos de xá son çtinguibles pul sou porcessamiento. ''Camellia sinensis'' ye un arbusto siempre berde an que las fuolhas, se nun son lhougo secas depuis de apanhadas, debrebe ampéçan a ouxidar. Este porcesso lhembra la maltizaçon de la cebada; las fuolhas quédan als poucos scuras, assi que la [[clorofila]] se quebra. L porcesso seguinte ne l porcessamiento ye parar l porcesso de ouxidaçon nun stado predetreminado remobendo la auga de las fuolhas bie calecimento. La palabra ''[[fermentaçon]]'' ye frequente i erroneamente ousado para çcrebir este porcesso, mesmo que na berdade nanhue berdadeira fermentaçon acunteça (ó seia, l porcesso nun ye digerido por microurganismos).
L xá ye tradecionalmente classeficado an quatro grupos percipales baseados ne l grau de ''ouxidaçon'':
* [[Xá branco]]: fuolhas moças (nuobos botones que crecírun) que nun sofrírun eifeitos de ouxidaçon; ls botones puoden star scudados de la luç de l sol para prebenir la formaçon de clorofila.
* [[Xá berde]]: la ouxidaçon ye parada pula aplicaçon de la calor, quier atrabeç de [[oupor]], un método tradecional japonés, ó an bandeijas calientes — l método tradecional chinés).
* [[Oolong (xá)|Oolong]] (烏龍茶): cuja ouxidaçon ye parada algures antre l xá berde i l xá negro.
* [[Xá negro]]: ouxidaçon sustancial. La traduçon lhiteral de la palabra chinesa ye ''xá burmeilho'', l que puode ser ousado antre ls fanas de xá.
* bariaçones pouco quemuns: stan çponibles bárias perparaçones de xá que nun se anquádran na nomenclatura ousual.
** [[Pu-erh]] (普洱茶): eirroneamente cunsidrado cumo ua subclasse de xá negro, pu-erh ye un porduto mui ambulgar. L Pu-erh ye un xá fermentado i ambelhecido (puode tener mais de 50 anhos), por bezes, çcrito cumo duplamente fermentado, sendo la segunda "fermentaçon" resultado de la açon de batérias. Eisiste un método moderno de acelarar l ambelhecimiento natural que porduç pu-erh de menor qualidade, chamado pu-erh cozinado, que ye bendido frequentemente an saquitos. L pu-erh tradecional ye cunserbado an forma de "tijolo" ó outras formas (las fuolhas de xá depuis de tratadas son prensadas an moldes). Este ye l mais apreciado de todos ls xás na China, sendo catalogado an funçon de la culidade de las fuolhas i de l anho de porduçon, tal cumo un bun bino ne l oucidente, i ye l xá normalmente outelizado para la cerimónia de xá chinesa (Kung Fu Cha). Para purparar la anfuson usa-se auga mui caliente ó até mesmo a ferber (ls [[Tibete|tibetanos]] son coincidos por deixá-los a ferber durante la nuite). L Pu-erh ye cunsidrado cumo un xá medecinal na [[China]].
** [[Xá amarielho]]: ye ousado cumo un nome de xá de alta culidade serbido na corte amperial, ó dun xá special porcessado aparecido al xá berde, mais cun ua fase de secaige mais demorada.
** [[Chong Cha]] (虫茶): lhiteralmente "''xá caliente''", esta espece ye feita a partir de sementes de botones de xá an beç de fuolhas. Ye ousado na medecina chinesa para lhidar cul calor de l [[berano]] bien cumo para tratar sintomas de gripe.
** [[Kukicha]] ó ''xá de ambierno'': feita de galhos i fuolhas bielhas [[twig]] podadas de la planta de xá durante la época drumente i tostado a seco debaixo de l fuogo. Ye popular na medecina tradecional [[japon]]esa i na dieta [[macrobiótica]].
** [[Lapsang souchong]] (正山小种 ó 烟小种) de [[Fujian]], China, ye un xá negro fumado, esto ye, secado ousando fogueiras de pino.
** [[Xá Rize]]: xá negro fuorte, porduzido na [[Turquie]], cun un sabor çtinto i perparaçon specífica, ancluindo pré-calecimento, serbido cun açucre.
== Porcessamiento de l xá negro ==
L xá negro ye processado de dues formas, an ''CTC'' (''Crush, Telar, Curl'' — Smagamento, Rasgo, Anrolamento) ó ''ourtodoxo'', esto ye, an fuolhas anteiras.
L método CTC ye ousado para fuolhas de baixa culidade que acában an saquitos de xá i son porcessados por máquinas. Este método ye eifeciente para porduzir un porduto a partir de fuolhas de culidade média ó baixa. L porcessamiento manual ye ousado para xás de culidade eilebada. Este stilo de porcessamiento ortodoxo resulta nun xá de culidade eilebada percurado por muitos conhecedores i apreciadores de xá.
== Bariadades ==
L xá negro porduzido fuora de la China toma normalmente l nome de la region de ourige: [[Darjeling]], [[Assan]], [[Ceilon]], antre outras. Na China, l xá negro mais famoso ye probablemente l Kemun, mais eisisten muitas outras bariadades. La maiorie de l xás berdes, assi i todo, son porduzidos na China i Japon i por esso mantubírun l sou nome an japonés ó chinés tradecional: [[Genmaicha]] (玄米茶), [[Houjicha]] (焙じ茶), [[Pouchong]] (包種茶), etc. L xá berde i l xá negro ténen antiouxidantes, mais de tipos defrentes. L xá berde ye mais rico an catequinas, specialmente l galato de eipigalhocatequina, anquanto que l xá negro cuntén ua maior bariadade de [[flabonóide]]s. L xá Oolong ye antermédio, sendo l mais famoso l xá de la Formosa. L xá branco, de fuolhas de xá mui moços, ye muitas bezes cunsidrado un tipo çtinto, anque oucasionalmente seia agrupado cumo un xá berde debido al porcessamiento simples. L xá branco porduç ua anfuson delicada que la maiorie de las bezes retén ua doçura residual lhebe.
Todos ls tipos son bendidos cumo xás "simples", quando son ua sola bariadade, ó "misturas" (''blends'').
Adulteraçon i falseficaçon son porblemas sérios ne l quemércio global de xá; la quantidade de xá bendida cumo [[Darjeling]], l mais apreciado de l xás negros, todos ls anhos passa muito la porduçon anual de Darjeling, stimada an 11000 [[tonelada]]s. Antre ls xás, l xá branco ye cunsidrado l mais ralo i mais caro; el debe ser colhido a la mano solo durante ua cierta fase de la bida de la planta. Andependiente desso, inda assi, ancontra-se çponible an lhoijas specializadas i, solo recentemente, acundicionados an saquitos de papel.
== Misturas i aditibos ==
Quaije todos ls xás an saquetas i la maior parte de ls outros xás son misturas. Anque recentes melhoramientos na técnica de cungelaçon seca i de l método melhorado de anfuson, son bendidos l puolo de xá i la eisséncia cundensada de xá que solo percísan de auga caliente ó frie para se purparar ua xabena de xá. A mistura puode acuntecer al nible dua solo ária de plantaçon (por eisemplo [[Assan]]), ó puoden ser misturados xás probenientes de dibersas árias. L oubjetibo de la eilaboraçon de misturas ye la oubtençon dun sabor stable al lhargo de ls anhos i de melhor précio. Nua mistura, l xá mais caro i mais saboroso puode ancobrir l sabor anferior dun xá mais barato.
Hai bários xás que cunténen aditibos i/ó porcessamientos defrentes de las bariadades "puras". L xá ten la capacidade de ganhar qualquiera aroma facilmente, l que puode trazer porblemas ne l porcessamiento, ne l trasporte, ó ne l sou armazenamiento, mais essa capacidade tamien ser aprobeitada bantajosamente para purparar xás aromatizados.
* L xá de jasmin ye spalhado a la par cun flores de [[jasmin]] durante la ouxidaçon, i oucasionalmente son deixadas alguas flores ne l xá cumo decoraçon. Muitas outras flores, cumo la [[rosa]] i outras flores parfumadas, son ousadas cumo aromatizantes de l xá na China.
* L xá [[Earl Grey]] ye giralmente ua mistura de xás negros, cun adiçon de eisséncia de bergamota (fruito de la família de l cítricos oureginário de Eitália).
* Xás cun speciaries, cumo l andiano [[massala chai]], aromatizados cun speciaries cumo l [[gengibre]], l [[cardamomo]], la [[canielha]], la [[pumienta preta]], l [[crabo-de la-Índia]], l [[louro andiano]] i por bezes la [[nuoç-moscada]] son quemuns ne l sul de la Ásia i ne l Médio Ouriente.
* L [[xá Touareg]] ye xá berde fuorte cun Nana [[hortelana]], purparado ne ls países de l norte de África i Médio Ouriente.
* L [[Jagerte]] ye xá cun adiçon de [[run]].
== Sustitutos de l xá ==
Anfusones de outras plantas tamien son a las bezes chamadas de "xá" i outelizadas an sustituiçon deste:
* [[Yerba Mate]] (or ''yerba mate'') ye un arbusto cultibado percipalmente na [[Argentina]], [[Paraguai]], [[Uruguai]] i [[Brasil]].
* [[Roibos]] (Red Bush) ye ua planta aburmelhada, oureginária de la [[África de l Sul]] que faç ua anfuson aparecida al xá negro.
* [[Honeybush]], relacionada cul [[roibos]] mais mais doce, crece tamien na África de l Sul.
* "[[xá de yerbas]]" ye l termo giral para todas las anfusones feitas a partir de defrentes partes de plantas, nun necessariamente yerbas. Eisemplos mais quemuns: xá de [[maçanielha]], de [[yerba-cidreira]], de [[tília]], [[capin-lhimon|príncepe]], de [[menta]], etc.
== Stória ==
=== Ourige i disseminaçon de l xá ===
Storicamente, la ourige de l xá cumo yerba medicinal útele para se mantener çperto nun ye clara. L uso de l xá, anquanto bubida social data, pul menos, de la época de la [[dinastie Tang]].
Ls purmeiros ouropeus a cuntatar cul xá fúrun ls [[Pertual|Pertueses]] que chegórun al [[Japon]] an [[1560]]<ref>[http://www.culturajaponesa.com.br/htm/cha.html Xá (un stórico giral)], por Crestiane A. Sato — Cultura Japonesa (2006).</ref>.
An brebe la Ouropa ampeçou a amportar las fuolhas, tenendo la bubida tornado-se debrebe popular, specialmente antre las classes mais abastadas an [[Fráncia]] i [[Países Baixos]]. L uso de l xá an [[Anglaterra]] ye atribuído la [[Catarina de Bergáncia]], princesa pertuesa que casou cun [[Carlos II de Anglaterra]]) i puode ser situado cerca de [[1650]].
== La palabra ''xá'' ==
L [[carátele chinés]] para ''xá'' ye 茶, mais ten dues formas cumpletamente çtintas de se pernunciar. Ua ye 'te' que ben de la palabra malaia pa la bubida, ousada pul [[Dialeto Min-nan]] que se ancontra an [[Amoy]]. Outra ye ousada an [[Lhéngua cantonesa|cantonés]] i [[mandarin]], que soa cumo ''cha'' i quier dezir 'apanhar'.
Esta duplicidade fizo cun que l nome de l xá nas lhénguas nun chinesas las debedisse an dous grupos:
:Lhénguas que úsan deribados de la palabra ''Te'': [[Léngua almana|alman]], [[anglés]], [[Lhéngua dinamarquesa|dinamarqués]], [[Lhéng6a hebraica|heibraico]], [[Lhéngua húngara|húngaro]], [[Lhéngua finlandesa|finlandés]], [[Lhéngua andonésia|andonésio]], [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], [[Lhéngua lhetona|lheton]], [[Lhéngua tamil|tamil]], [[Lhéngua sinhala|sinhala]], [[Lhéngua francesa|francés]] , [[Lhéngua houlandesa|houlandés]], [[Lhéngua arménia|arménio]] i lhatin científico.
:Lhénguas que usan deribados de la palabra ''Cha'': [[Lhéngua hindi|hindi]], [[Lhéngua japonesa|japonés]], [[pertués]], [[Lhéngua persa|persa]], [[Lhéngua albanesa|albanés]], [[Lhéngua checa|checo]], [[Lhéngua russa|russo]], [[Lhéngua turca|turco]], [[Lhéngua tibetana|tibetano]], [[Lhéngua árabe|árabe]], [[Lhéngua bietnamita|bietnamita]], [[Lhéngua coreana|coreano]], [[Lhéngua tailandesa|tailandés]], [[Lhéngua griega|griego]], [[Lhéngua romena|romeno]], [[Lhéngua suaíli|swahili]], [[Lhéngua croata|croata]], [[mirandés]].
== Anfluéncias subre la salude ==
L xá ye tradecionalmente ousado ne ls sous países de ourige cumo ua bubida benéfica a la salude an bários aspetos. Recentemente, cientistas ténen se dedicado als studos de ls eifeitos de l xá subre l [[organismo]], bien cumo a coincer melhor las sustáncias que promoben esses eifeitos. Todos ls tipos de xá ténen praticamente las mesmas sustáncias, mais an cuncentraçones mui defrentes debido als porcessos de purparaçon.
Studos andícan que l xá ten muitas propiadades benéficas amportantes, por eisemplo: ye anticancerígeno, oumenta l metabolismo, ajuda l sistema eimunológico, reduç l malo-hálito, deminui l stress, ten eifeitos subre l HIV. Ye inda assi neçaira algua precauçon an relaçon la estas cunclusones, porque nun eisisten praticamente resultados científicos cunclusibos i para alhá desso alguns de ls studos feitos (particularmente na China) ténen por detrás grandes antresses eiquenómicos.
Ye inda assi de salientar que l scesso de cunsumo, ó l cunsumo de xá mal cunserbado ó mal purparado, ténen tamien eifeitos negatibos pa la salude. An particular, l xá ten [[fluoreto]]s (porbócan [[osteoporose]] i [[artrite]] i son cancerígenos), [[cafeína]] (porboca [[malinas de l sono]]), i [[ouxalato]]s (porbócan porblemas renales). Mas, an giral, puode-se dezir que l xá ten subretodo eifeitos benéficos, porque todas estas sustáncias ténen eifeitos benéficos se angeridas an pequeinhas quantidades.
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Xá]]
fv9fhz5z60ls9fb2yo0qu351oivnou3
Jasus
0
539
107674
101451
2026-08-07T09:37:41Z
~2026-30875-10
15270
107674
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
'''Jasus'''<ref group=nota name=Jasus>L nome Jasus ye la berson pertuesa de la forma [[Léngua griega|griega]] Ίησους, [[Trasliteraçon|trasliterado]] ''Iēsous'' que por sue beç ye la traduçon de l nome heibraico ''[[Yeshua]]'', que por ser filho de [[Marie, mai de Jasus|Marie]] i de [[San José|José]], l [[carpinteiro]], an [[Belén (Cisjordánia)|Belén]], ye reconhecido oufecialmente na [[genealogie]] de la Casa Rial de [[Dabid]] cumo '''[[Yeshua]] ben Yoseph''', ó seia, "Jasus, filho de José".</ref><ref group=nota>Jasus tamien ye coincido cumo '''Jasus de Nazaré''', '''Jasus Nazareno''' ó '''Jasus de la Galiléia''', ls crestianos l chaman de '''[[Jasus Cristo]]''' i ls muçulmanos l conhecen por '''[[Isa (profeta)|Isa]]' ''.</ref> ([[8 a.C.|8]]- [[4 a.C.|4]]? [[Anno Domini|a.C]].) ye la figura central de l [[cristandade]]<ref name=Papa>{{Citar livro| outor = [[Papa Bento XVI|Ratzinger, Joseph]] | títalo = Jasus de Nazaré | lhéngua = pertués | eidiçon = 1º Eidiçon | eiditora = Planeta de l Brasil | anho = 2007 | páiginas = 312 | id = ISBN 978-85-7665-278-6}}</ref>. Para la maiorie de l [[crestianos]] el ye la [[ancarnaçon]] de [[Dius]], l "[[Filho de Dius]]", que tenerie sido ambiado a la [[Tierra]] para salbar la [[houmanidade]]. Acraditan que fui curceficado, muorto, çceu a la [[manson de l muortos]] i ressucitou al terceiro die (na [[Páscoa]])<ref name=Papa />. Pa ls adetos de l [[Eislan|eislamismo]], Jasus ye coincido ne l [[Léngua árabe|lhéngua árabe]] cumo ''[[Isa (profeta)|Isa]]' ' (عيسى, [[Trasliteraçon|trasl.]] ''Īsā''), ''Ibn Maryan'' ("Jasus, filho de Marie"). Ls [[muçulmano]]s tratan nel cumo un grande profeta i aguardan sou retorno antes de l [[Juízo Final]]<ref name=Islao>{{Citar web| url = http://www.sbmrj.org.br/Atualidades-eiquib.htn| títalo = La bison Islamica subre Jasus| trabalho = Sociadade beneficente Muçulmana de l Riu de Janeiro|lhengua= pertués|acessodata=[[14 de outubre]] de 2008}}</ref><ref name=Pofeta>{{citar web|url = http://www.ounibersia .com.br/html/materie/materie_fjij.html| títalo = Jasus ye profeta para muçulmanos| trabalho= Ounibersia Brasil|outor=Carlos Brazil|lhengua= pertués|acessodata=[[14 de outubre]] de 2008}}</ref>. Alguns cachos de l [[judaísmo]] l cunsidírun un [[profeta]]<ref name=Judaismo1>{{Citar web|url = http://www.jcrelationes.net/t/?iten=2922|títalo= Bistas Modernas Judaicas de Jasus|trabalho = Relacionamientos Judaicos-Crestianos |outor = John T. Pawlikowski|lhengua= pertués|acessodata=[[14 de outubre]] de 2008}}</ref> , outros un [[apóstata]]<ref name=Judaismo2>{{Citar web|url = http://www.bisaojudaica .com.br/Maio%202004/Artigos%20e%20reportaiges/judaismo_i_cristandade_reflexoes_storicas.htn| títalo = Judaísmo i cristandade: reflexones stóricas |trabalho = Bison Judaica| outor = Sergio Feldman|lhengua= pertués|acessodata=[[14 de outubre]] de 2008}}</ref>. La [[Bíblia]] ye uas de las percipales fuontes de anformaçon subre el.
Ambora tenga [[Ouratória|pregado]] solo an regiones próssimas de adonde naciu, la [[porbíncia romana]] de la [[Judeia (porbíncia romana)|Judéia]], sue anfluéncia difundiu-se enormemente al lhongo de l [[seclo]]s passado la sue muorte. El puode ser cunsidrado cumo ua de las figuras centrales de la cultura oucidental.
== Fuontes textuales ==
[[Fexeiro:P52 reto.jpg|right|thumb|130px|<dib class=plainlinks style="text-align:left;">L [[papiro P52]], scrito an [[léngua griega|griego]] i [[paleografie|paleograficamente]] datados cumo tenendo sido scrito por buolta de l anho [[125]] [[Anno Domini|d.C.]], ye atualmente reconhecido cumo l mais antigo decumiento subre Jasus<ref group=nota>Hai muitas cuntrobérsias subre la dataçon de l papiro ''7Q5'' ancontrado an [[Qumran]], que remontarie la [[50|50 d.C.]]: Segundo alguns studiosos, el cuntén {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=6|berso=52-53}}, mas la necidade de justeficar las muitas ancoeréncias cul testo tradicional straído de ls outros papiros le tirou l títalo que, se cunfirmado, eirie se aprossimar de la suposta data de cumposiçon de l [[Eibangelho segundo Marcos]].</ref>. Cuntén un cacho de {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=18|berso=31-33}} ne l ''reto'' (frente) i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=18|berso=37-38}} ne l berso.</dib>]]
Las fuontes textuales subre Jasus puoden ser agrupadas an quatro catadories:
* Las '''[[Eipístolas paulinas|cartas de Paulo]]' '', (mais tarde ancluídas ne l [[Nuobo Testamiento]]): Scritas aprossimadamente antre 51 i 63 [[Anno Domini|d.C.]] <ref>''Tradution Oecuménique de la Bible'', pp. 2919-2920.</ref>, por [[Paulo de Tarso]], repersentan ls decumientos crestianos mais antigos, mas nun cunténen anformaçones biográficas subre Jasus que poderien ser úteles pa l studo de la [[Jasus stórico|figura stórica]]. Inda assi, sou testemunho ne ls ajuda a antender cumo Jasus era reconhecido nas mais antigas quemunidades crestianas;
* Ls quatro '''[[eibangelhos canónicos]]''' ([[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]], [[Eibangelho segundo Marcos|Marcos]], [[Eibangelho segundo Lhucas|Lucas]] i [[Eibangelho segundo João|João]]) : D'acuordo cun alguns storiadores, estes testos chegórun la sue forma definitiba an meados de l [[seclo I]], tenendo sido scritos an bárias bersones, que fui precedida dua [[década]] de tradiçon oural<ref group=nota>La dataçon de l purmeiro seclo fui ye perpuosta pula maiorie de ls studiosos crestianos. Veija, por eisemplo, la dataçon de la ''Tradution Oecuménique de la Bible'' (1975-1976): Mateus tenerie sido scrito por buolta de 80-90 d.C. (p. 2175), Marcos por buolta de 65-70 (p. 2261), Lhucas antre 80-90 (p. 2317) i João datarie de l fin de l seclo I (p. 2414).</ref>, anquanto outros solo chegarian an sue berson definitiba solo na metade de l segundo seclo<ref>{{Citar livro| outor = Alfred Lhoisy | títalo = Le ouregini del Crestianesimo| lhéngua = eitaliano | anho = 1964}}. Ambrose Domini tamien assume ua data antre 70 d.C i meados de l segundo seclo.</ref>. Eilhes recontan an pormenores la bida pública de Jasus, ó seia, l período de ne l pregaçones ne ls redadeiros anhos de la sue bida. Inda assi, hai lhemitadas anformaçones subre sue bida pribada. Repersentan ls percipales decumientos an que cumberge ls trabalhos [[heirmenéutica|heirmenéuticos]] de l storiadores. Na atualidade, dibersas scuolas cun defrentes puntos de bista subre la cunfiablidade de l [[eibangelhos]] i la [[Jasus stórico|storicidade de Jasus]] ténen se zambolbido;
* Ls '''[[libros apócrifos]]''': Giralmente, nun son aceitos puls studiosos cumo testemunhas cunfiables de la stória <ref>{{Citar livro| outor = Lhuigi Moraldi| títalo = Apocrifi del Nuobo Testamiento| lhéngua = eitaliano | eiditora =Piemme | anho = 1984}}</ref><ref group=nota>{{citaçon|Lhuigi Moraldi|''L balor stórico direto [de l apócrifos cun relaçon a la Jasus i la ourige de la Eigreija] ye, giralmente, muito ténue, i na maiorie de las bezes nulo.}}</ref> (dada la sue cumposiçon tardie, ls mais antigos datan de meados de l [[seclo II]], son mais úteles na recustruçon de l ambiente relegioso de ls seclos seguintes<ref>{{Citar livro| outor = Lhuigi Moraldi| títalo = I Vangeli Gnostici| lhéngua = eitaliano | eiditora =Adelphi | anho = 1991}}</ref><ref group=nota>{{citaçon|Lhuigi Moraldi|[Ls apócrifos ne ls permiten] un cuntato direto cun ls sentimientos, stados de sprito, reaçones, ansiedades i eideales de muitos crestianos de l Ouriente i Oucidente. Esto rebelan tendéncias, padrones morales i relegiosos de muitas eigreijas, ó pul menos de grande parte deilhas, cumplementando anformaçones, i, por bezes, adatando la forma cumo bemos tales quemunidades.}}</ref>), eilhes fázen uso de [[fábula]]s lhegendárias an grande partes de sues narratibas.<ref>Geno Pampaloni, ''La fatica della storia''</ref>. Sous tipos i stilos son bariados:
:* Ls ''[[eibangelhos apócrifos]]'' (cumo l [[Eibangelho de l Pseudo-Tomé]] i l [[Eibangelho de l Pseudo-Mateus]]) que cuntén milagres abundantes i gratuitos que muitas bezes chega la se parecer cula lhiteratura fantástica, an nítido cuntreste cula sobriedade de l quatro eibangelhos canónicos. Jasus aparece cumo ua nino prodígio, por bezes caprichoso i bingatibo;
:* Ls ''[[Gnosticismo|eibangelhos gnósticos]]' ' (ancluindo l [[Eibangelho de Felipe]] i [[Eibangelho de Tomé]]), que cunténen rebelaçones pribadas i anterpretaçones inéditas subre l "''lhogos''", i trasforma Jasus cumo un ser debino aprisionado an chicha i uosso, que percisa deixar este mundo, la fin de alcançar salbaçon <ref group=nota>Beija tamien l artigo [[Gnosticismo]].</ref>;
:* Ls ''eibangelhos apócrifos de la peixon'' (por eisemplo, l [[Eibangelho de Pedro]] i l [[Eibangelho de Nicodemos]]) que nun acrescentan muito a las çcriçones de muorte de Jasus de l [[Eibangelhos canónicos]], mas cula caratelística çtintiba de retirar la culpa de [[Póncio Pilatos]] i coloca-las subre ls xefes i outoridades relegiosas judies.
* '''Fuontes stóricas nó-crestianas subre Jasus''': An alguas obras de outores antigos nó-crestianos stan alguas refréncias sparsas subre Jasus ó sous seguidores. La mais antiga destas obras ye l ''[[Testimoniun Flabianun]]''. Alguns storiadores <ref>Antre estes Emil Schurer (''The Story of the Jewish People in the Age of Jasus Christ (175 B.C.- La.D. 135)'', 4 boll., Eidimburgo, T. & T. Clark, 1973-87) i Heinry Chadwick (''The Early Church'', Lhondra, Penguin, 1993²</ref> cunsidírun tales refréncias cumo anterpolaçones posteriores de copistas crestianos.
== Etimologie ==
L nome '''Jasus''' ben de l [[heibraico]] ישוע (''[[Yeshua]]''<ref group=nota>Ne ls relatos de [[Toledot Yeshu]], eilemientos de l [[Eibangelhos]] subre Jasus son cunflitados cun çcriçones de l andebíduos chamados pul nome de “''Yeshu''” ne l [[Talmud]]. Tales narratibas splican la zeignaçon ''Yeshu'' cumo un [[acrónimo]] de la frase heibraica '''ימח שמו וזכרו''' - ''Yemach Shemó Bezichró'' - Seia apagado sou nome i sue mimória.</ref>), que quier dezir "[[Jeobá]] ([[Tetragrama YHBH|YHBH]]) salba<ref name="Nome de Jasus">{{Citar web|url = http://www.cacp.org.br/mobimientos/artigo.aspx?lng=PT-BR&article=1338&menu=12&submenu=6 | títalo =La queston subre l nome de Jasus |trabalho = CACP|lhengua= pertués |data= [[8 de nobembre]] de 2007| outor =Ezequias Soares|acessodata=[[16 de outubre]] de 2008}}</ref>. Fui tamien çcrito por sous seguidores cumo ''[[Messias]]'' (de l [[heibraico]] משיח (''mashíach'', que quier dezir ''ungido'' i, por stenson, ''scolhido''<ref name=Messias>{{Citar web|url =http://dicionario.stremehost.psi.br/messias.html| títalo =Definiçon de Messias|trabalho = StremeHost|lhengua= pertués |acessodata=[[16 de outubre]] de 2008}}</ref>), cuja traduçon pa l [[Léngua griega|griego]], Χριστός (''Christós''), ye la ourige de la forma [[Léngua pertuesa|pertuesa]] '''[[Cristo]]'''<ref name=Cristo>{{Citar web|url =http://lhenguistica.publico.clix.t/dubida.aspx?id=1843| títalo = Seneficado i etimologie de l termo Cristo | outor = Pedro Mendes |trabalho = Público.t |lhengua= pertués|acessodata=[[16 de outubre]] de 2008}}</ref>.
=== Nomes i títalos de Jasus ===
[[Fexeiro:Ichthys.sbg|thumb|150px|right|L simblo de l peixe, recorriente ne l ampeço de la [[iconografie]] crestiana. La palabra "peixe" an griego ἰχθύς (''ichthýs'') ye l [[acrónimo]] de Ἰησοῦς Χριστός Θεοῦ Ὑιός Σωτήρ (''Iēsoùs Christòs Theoù Yiòs Sōtèr''), Jasus Cristo Filho de Dius Salbador<ref>{{citar web|url=http://www.iujc.t/cumpr/20/reb20-1.htn|títalo=Análeze de l simblos relegiosos|trabalho=Cumprender - Rebista Crestiana de Reflexon|lhengua= pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>.]]
Ne ls lhibros de [[Nuobo Testamiento]], Jasus ye mostrado nun solo cul sou própio nome mas tamien cun bários [[eipíteto]]s i [[títalo]]s (La lhista stá an orde decrescente de frequéncia):
* "'''Jasus'''"<ref group=nota name=Jasus/>
* "[[Cristo]]". Lhiteralmente quier dezir "ungido"<ref name=Messias/>, i fui mais tarde associado al [[Messianismo]]. Na época de Jasus, l Cristo era sperado pul pobo judiu, especialmente para promober un resgate social i político<ref group=nota>A la época, la [[Palestina]] staba sob dominaçon de l [[Ampério Romano]].</ref><ref group=nota>Beija tamien l artigo [[Jasus Cristo]].</ref>
* "[[Senhor]]". Outelizado percipalmente ne l lhibro de [[Atos de l Apóstolos]] i nas cartas. L títalo honorífico, an [[Koiné|griego clássico]] ye çprobido de balor relegioso, mas ye particularmente seneficatiba la aplicaçon del la Jasus, pula associaçon que la [[Setuaginta]] faç deste títalo cul temo [[Léngua heibraica|heibraico]] ''יהוה'' ([[Tetragrama YHBH|YHWH]]) , que ye un de ls nomes de [[Dius]].
* "[[Filho de l Home]]." Na tradiçon judaica tardie, la spresson tenie ua fuorte conotaçon [[scatologie|escatológica]].
* "[[Filho de Dius]]". Ne l [[Antigo Testamiento]], la spresson andica ua relaçon streita i andissociable antre Dius i un home ó ua quemunidade houmana. Ne l [[Nuobo Testamiento]], l títalo assume un nuobo seneficado, andicando ua filial rial<ref>Beija {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=1|berso=26-38}}.</ref>.
* "[[Rei]]". L atributo de la rialeza fui relacionada cul [[Messias]], que era cunsidrado un çcendente i heirdeiro de l [[Dabid|Rei Dabi]]. Jasus, anque se andetificar cumo l Messias, rejeitou las prerrogatibas políticas de l títalo<ref>Beija {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=6|berso=15}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=18|berso=36}}.</ref>.
Alguns de ls sous outros títalos son: [[rabino|Rabi]] (ó Mestre)<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo =19|berso=16-17}}, {{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo =26|berso=18}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=20|berso=16}} i {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=5|berso=35}}</ref> [[Profeta]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=13|berso=57}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=4|berso=19}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=7|berso=40}}</ref> [[Sacerdote]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Heibreus|capítulo=8|berso=4}} i {{citar bíblia|lhibro=Heibreus|capítulo=10|berso=21}}</ref>, [[Nazarenos|Nazareno]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=26|berso=71}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=16|berso=6}}, {{citar bíblia|lhibro=Atos|capítulo=2|berso=22}} i {{citar bíblia|lhibro=Atos|capítulo=22|berso=8}}</ref>, [[Dius]]<ref>Beija {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=20|berso=28}}</ref>, [[Logos|Berbo]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=1|berso=1-4}}, {{citar bíblia|lhibro=I João|capítulo=1|berso=1}} i {{citar bíblia|lhibro=Apocalipse|capítulo=19|berso=13}}.</ref>, Filho de [[San José|José]]<ref>Beija {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=1|berso=45}}</ref> i [[Emanuel]]<ref>Beija {{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=1|berso=23}}</ref>.
Para alhá desso, specialmente ne l [[Eibangelho segundo João]], son aplicadas la Jasus spressones [[alegoria|alegóricas]] cumo: [[Cordeiro]], Cordeiro de Dius, [[Luç]] de l [[Mundo]], [[pastor]], buono pastor, [[pan]] de bida, pan bibente, pan de Dius, puorta, Camino i [[Berdade]]<ref>Alguas refréncias son: {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=1|berso=29}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=3|berso=19}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=10|berso=11}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=6|berso=35}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=10|berso=7}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=14|berso=6}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=18|berso=37}}</ref>.
== Puntos de bista subre Jasus ==
=== Método stórico ===
{{Ber artigo percipal|[[Jasus stórico]]}}
Studiosos ténen outelizado l [[método stórico]] para zambolber la probable recustruçones de la bida de Jasus. Al lhongo de ls redadeiros duzientos anhos, la eimaige de Jasus antre ls studiosos stóricos ten benido a ser mui defrente de la eimaige de Jasus baseada ne ls eibangelhos<ref>Borg, Marcus J. i N. T. Wright, ''The Meaning of Jasus: Two bisions''. New York: HarperCollines. 2007.</ref>. Alguns studiosos fázen ua çtinçon antre Jasus reconstruindo atrabeç de l métodos stóricos i l Jasus antendido atrabeç dun punto de bista teológico<ref group=nota>L Jasus teológico puode ser antendido cumo la figura de Jasus segundo la [[Fé]].</ref>, al passo que outros studiosos sustentan que l Jasus teológico repersenta ua figura stórica<ref name=Papa/>. Las percipales fuontes de anformaçon subre la bida de Jasus i sous ansinamientos son ls eibangelhos, specialmente ls eibangelhos sinóticos: [[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]], [[Eibangelho segundo Marcos|Marcos]] i [[Eibangelho segundo Lhucas|Lucas]]. Académicos bíblicos i storiadores aceitan la eisisténcia stórica de Jasus<ref group=nota>{{citaçon|Robert I. Ban Borst|La tese de la nó-storicidade ten sido cuntrobersa i até hoije nun cunseguiu cumbencer muitos studiosos de las deciplinas i credos relegiosos. Ls académicos bíblicos i ls storiadores clássicos agora la cunsidírun efetibamente refutada.}}</ref><ref group=nota>{{citaçon|Walter P. Weaber|La negaçon de la storicidade de Jasus nunca chegou a cumbencer un grande númaro de pessonas, nin na purmeira parte de l seclo.}}</ref><ref>Robert I. Van Borst, ''Jasus Outside the New Testament: An Antrodution to the Ancient Eibidence'' Grand Rapids, MI: Eerdmanes, 2000, p. 16.</ref><ref>Walter P. Weaber, ''The Storical Jasus in the Twentieth Century, 1900-1950'', Cuntinun Anternational, 1999, page 71.</ref>.
L lhibro de l [[Alsácia|alsaciano]] [[Albert Schweitzer]] ''La Busca de ls Jasus stórico''<ref name=Schweitzer>{{Citar livro|outor=Albert Schweitzer|títalo=La Busca de ls Jasus stórico| subtítalo= Un studo crítico de se progesso|eiditora=Eiditora Crestiana Nuobo Seclo|anho=2005|lhéngua=pertués|lhocal=San Paulo|páiginas=485|id = ISBN 85-86671-30-4}}</ref> ye un sfuorço pós-eiluminista para çcrebir Jasus usando l método stórico crítico. Zde l final de l [[seclo XVIII]], studiosos ténen analisado ls eibangelhos i tentado formular la biografie stórica de Jasus. Ls sfuorços cuntemporáneos tentan melhorar la cumprenson de l judaísmo de l [[seclo I]], analisando ls testos relegiosos crestianos i usando ls métodos de crítica stórica i [[sociologie|sociológica]], para alhá de la análeze lhiterária de ls ditos de Jasus<ref>Cross, F. L., ed. ''The Oxford Ditionary of the Christian Church''. New York: Oxford University Press. 2005 - article "Storical Jasus, Quest of the"</ref>.
=== Ne l islamismo ===
[[Fexeiro:Turkish-islan isa.jpg|thumb|150px|Ascenson de Jasus nua antiga pintura [[Turquia|turca]].<ref>{{citar web|url= http://members.surfeu.at/beitschegger/texte/andere_rel.htn |títalo=Jasus nas outras religiones|outor=Karl Veitschegger|lhengua=alman|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>]]
{{Ber artigo percipal|[[Isa (profeta)]]}}
Jasus, coincido an [[léngua árabe|árabe]] cumo ''Isa'' ó ''Isa ibn Maryan'' ("Jasus, filho de Marie"), ye un de ls percipales [[Profetas de l eislan|Profetas de l Eislan]]. D'acuordo cul [[Alcoran]] fui un de ls profetas mais amados por Dius i, al cuntrário de l que se passa ne l cristandade, nun ye un ser debino. Eisisten notables defrenças antre l relato de ls Eibangelhos i la narraçon de l Alcoran de la stória de Jasus.
La birgindade de [[Marie, mai de Jasus|Marie]] ye plenamente reconhecida pul eislan.<ref>Sura [[Al-i-Eimran]], ayat 41, Sura [[Al-Ma'ida]], ayat 19 i Sura [[Maryan (sura)]], ayat 22 i seguintes.</ref> Jasus tenerie anunciado bárias bezes na [[Bíblia]] la chegada de [[Maomé]] cumo l redadeiro profeta.<ref>{{citar web|url= http://www.islan .com.br/Christanismo/jasus%20christo/jcbm25.htn |títalo=Jasus anuncia la benida de Maomé|acessodata=[[30 de dezembre]] de 2008}}</ref> La muorte de Jasus ye tratada cumo cumplexa, por nun recoincer splicitamente la sue [[muorte]] i dezir que antes de la muorte el fui sustituído por outro, de l qual nada ye dezido, anquanto Jasus ascende al cielo i lhudibria ls judius<ref>Sura [[Al-i-Eimran]], ayat 48 i sura [[An-Nisa]], ayat 156.</ref>. La muorte eignominiosa de Jasus nun stá cubierta, mas, afirma-se l sou regresso ne l die de l [[Juízo Final]] <ref>Sura [[An-Nisa]], ayat 157 i sura [[Aç-Zukhruf]], ayat 61</ref> i la çcubierta, nesse die, de que la obra de Jasus era [[berdade]]ira<ref group=nota>Ó seia, que el tenerie sido rialmente ambiada por Dius</ref>.
L Alcoran rejeita la [[Trindade (cristandade)|trindade]], cunsidrada falsa, i se refree la Jasus cumo "Berbo de Dius", mas nun l filho del. <ref group=nota>La Trindade cria un porblema para Maomé: l [[politeísmo]] contra l qual el tanto lhutou. Aceitar que un Dius puode ser un i trés al mesmo tiempo ye un porblema zde l ampeço (la sola doutrina de la trindade que Maomé conheciu fui la de l [[coliridianos]]). Inda assi, las sues posiçones son parecidas cula de l própio [[Quarto Cuncílio de Lhatron|Cuncílio de Lhatron]], que bisa corregir la fé de que Jasus ye l Filho de Dius nun sentido houmano. Anton, hai quien beija semelhanças, mas inda assi la hai defrenças. ''Eilhes stan ancrédulos dízen que Dius ye l terceiro dua tríade. Nun hai mais dibindade, solo un solo Dius. ... L Messias, filho de Marie, nun ye nada mais de l que un mensageiro''. (Sura [[Al-Ma'ida]], ayat 77 a a 79)</ref><ref>Bermet, John. ''L Alcoran'', páiginas 48, 49, 135, 146, 147.</ref>.
=== Ne l judaísmo ===
{{ber artigo percipal|[[Yeshua]]}}
{{Mais anformaçones|[[Yeshu ben Pantera]] i [[Judaísmo messiánico]]}}
L [[judaísmo]] acradita que la eideia de Jasus ser Dius, ó parte dua trindade, ó un mediador de Dius, ye heiresie<ref>{{Citar livro|outor=Sa'adiah ben Yosef Gaon |títalo=Bok of the Articles of Faith and Dotrines of Dogma|anho=933}}</ref>. L judaísmo tamien sustenta que Jasus nun ye l [[messias]]<ref>{{citar web|url=http://www.askmoses .com/en/article/120,350/Why-don-t-Jews-beliebe-that-Jasus-was-the-messiah.html|títalo= Why de l not Jews beliebe that Jasus was the messiah?|trabalho=AskMoses .com|lhengua=anglés|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref> argumentando que el nun cumpriu las [[Profecies bíblicas|profecies messiánicas]] de la [[Tanakh]] nin ancarna las qualificaçones pessonales de l Messias. L judaísmo afirma que Jasus nun cumpriu las eisigéncias stablecidas pula [[Torá]] para probar que el era un profeta. I mesmo que Jasus tubisse porduzido un senhal que fusse reconhecido pul judaísmo, afirma-se que nanhun profeta poderie cuntradezir las lheis yá mencionado na Torá, que ls [[rabino]]s afirman que Jasus fizo.<ref>{{citar web|url=http://www.chabad.org.br/anteratibo/FAQ/n_cre.html|títalo=Por que ls judius nun acraditan an Jasus?|trabalho=Beit Chabad de l Brasil|outor=Rabino Shraga Simmones|lhengua= pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>
L ''Mishneh Torá'', scrita por Maimónides (ó Ramban), cunsidrado ua de las obras de la [[halakha|lei judaica]], diç que "''Jasus ye un "oustaclo" quien faç "la maiorie de l mundo errar para serbir a ua dibindade para alhá de Dius''". D'acuordo cul judaísmo cunserbador, ls judius que acraditan que Jasus ye l Messias "cruzórun la lhinha" para fura de la quemunidade judaica<ref>{{citar web|url=http://www.judaismo-iberico.org/an01.htn|títalo=Quien son ls "judius"-messiánicos?|trabalho=Ounion Sefardita Spano-Pertuesa de Beneficéncia |lhengua=pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.uscj.org/Messianic_Jews_Not_J5480.html|títalo=Messianic Jews Are Not Jews|outor=Jonathan Waxman|trabalho=United Synagogue of Cunserbatibe Judaisn|lhengua=anglés|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>. I quanto al [[Judaísmo reformista]], l mobimiento progressista moderno, afirman: "Para nós, de la quemunidade judaica alguien que afirma que Jasus ye sou salbador yá nun ye un judiu i si un [[apóstata]]"<ref>{{citar web|url=http://www.faqs.org/faqs/judaisn/FAQ/10-Reforn/section-15.html|títalo=Reforn's Position On...What is unacetable pratice?||lhengua=anglés|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>.<ref group=nota>Un personaige chamado ''Yeishu'' (''Jeshu'' ó an [[léngua heibraica|heibraico]]: ''יש"ו'') ye mencionado ne ls antigos testos rabínicos, ancluindo l [[Talmud|Talmud babilónico]], eilaborado ne l ampeço de l [[seclo VII]], i de la lhiteratura [[Midrash]], eilaborada antre ls [[seclo III|seclos III]] i [[Seclo VIII|BIII]]. L nome ye semelhante mas nun idéntico a la [[Yeshua]], que ye cunsidrado por muitos outores cul nome oureginal de Jasus an [[aramaico]]. Para alhá desso, an bários manuscritos de l Talmud babilónico aparece cul apelido "ha-Notztri", que puode seneficar "l Nazareno." Por este motibo, i por ciertas semelhanças antre la stória de Jasus cuntada puls crestianos i ls Eibangelhos de Yeishu citado ne l Talmud, alguns outores ténen eidantificado ls dous personaiges. Inda assi, eisisten dibergéncias subre este punto. Ne ls testos rabínicos, Yeishu ye caratelizado por un punto de bista negatibo: el aparece cumo un almanecha que ancentiba ls judius a a apostatar de la sue religion.</ref>
=== Ne l cristandade ===
{{ber artigos percipales|[[Cristologie]] i [[Jasus Cristo]]}}
La figura de Jasus de Nazaré ye l centro de la [[religion]] coincida cumo [[crestiano|crestiana]], ambora eisistan dibersas anterpretaçones subre la sue pessona.<ref group=nota>Lhebando an cunta que l cristandade stá mui lhoinge de tener ua ounidade de fés i dogmas, para falar de Jasus ne l Cristandade, teríamos de çcrebir ls bários antendimientos de la pessona de Jasus puls defrentes galhos de l cristandade, tamien chamados de [[chamaçones crestianas]]. Ambora todas estas eideias séian purfeitamente aceitables cumo pressupostos de fé, spor a todas eilhas an pie de eigualdade lhebarie a un cierto relatibismo que nun lhebarie an cunta que alguas fés son manjoritárias i outras particulares, que alguas fúrun abandonadas depuis de mui studo i reflexon i outras fúrun cunsidradas [[heiresie]]s zde l ampeço.</ref> Dun modo giral, pa ls crestianos, Jasus de Nazaré ye l protagonista dun solo ato<ref group=nota>La ressurreiçon de Jasus de Nazaré ye un de ls solos fato que çtingue l cristandade de las outras [[religion]]es griegas. Se, para essas redadeiras, l tiempo ye ua anteligéncia circular i repetitiba, que se sucede por meio de ls eiternos retornos, l cristandade assume zde l ampeço, un cunceito lhinear de tiempo an que la ressurreiçon ye un marco stórico solo subre la stória passada i fetura. Beija tamien l lhibro de Heinry Puech, ''El tiempo en el cristandade''</ref> i antrasferible, pul qual l home adquire la capacidade de deixar la sue natureza decaída i atingir [[salbaçon]]<ref group=nota>An cuntreste cun ls cunceitos científicos que cunsidírun l home cumo l pinaclo de la [[eiboluçon]] natural, teologie crestiana acradita que l home ye spiritualmente ''caído''.</ref>. Tal ato ye cunsumado cula ressurreiçon de Jasus. La [[ressurreiçon]] ye, antoce, l fato central de l cristandade i custitui sue spráncia [[soteriologie|soteriológica]]. Cumo ato, ye sclusibo de la [[deidade|dibindade]] i andisponible home. De forma mais percisa, la ''ancarnaçon'', la ''[[muorte]]'' i la ''ressurreiçon'' cumpensan ls trés oustaclos que sepórun, segundo la doutrina crestiana, Dius de l home: la natureza<ref group=nota>La natureza de Dius ([[Eiternidade|ancriada]]) i de la natureza de l home (criatura) stan apartadas pul abismo [[ontologie|ontológico]] de la criaçon ''s nihilo''</ref>, l pecado<ref group=nota>La necidade de l pecado ye natual a la natureza decaída de l ser houmano</ref>, i la [[muorte]]<ref group=nota>Antendida subretodo ne l sentido ontológico (deixar de ser).</ref>. Pula ''[[Ancarnaçon (religion)|Ancarnaçon de l Berbo]]' ', la natureza debina se faç houmana<ref>Ber {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=1|berso=14}}</ref>. Pula muorte de Cristo, se bence l pecado i por sue ressurreiçon, la muorte.<ref>{{Citar livro|outor=Bladimir Lhossky|títalo= Teología mística de la eiglesie de ouriente|lhengua=spanhol}}</ref>
Storicamente, l núcleo de la doutrina crestiana fui fixado ne l [[Purmeiro Cuncílio de Niceia|Cuncílio de Nicéia]], cula formulaçon de [[Credo niceno]]. Este cuncílio ye reconhecido pulas percipales chamaçones crestianas: [[Eigreija Católica Apostólica Romana|católica]], [[Ortodoxia|ourtodoxa]] i de bárias [[Protestantismo|eigreijas protestantes]].
L testo de l Credo Niceno que se refree la Jasus ye l seguinte:
{{Quote1|Cremos nun solo Senhor, Jasus Cristo, Filho Unigénito de Dius, gerado de l Pai zde to la eiternidade, Dius de Dius, Luç de la Luç, Dius berdadeiro de Dius berdadeiro, gerado, nun criado, cunsustancial al Pai; por El todas las cousas fúrun feitas. Por nós i para nuossa salbaçon, çceu de l cielos; ancarnou por obra de l Sprito Santo, ne l teta de la Birge Marie, i fizo-se berdadeiro home. Por nós fui curceficado sob Póncio Pilatos; sofriu la muorte i fui sepultado. Ressucitou al terceiro die, cunforme las Scrituras; subiu als cielos, i stá sentado a la dreita de l Pai. De nuobo hai-de benir an glória, para julgar ls bibos i ls muortos; i l sou reino nun terá fin.<ref>{{citar web|url=http://www.monergismo .com/testos/credos/credoniceno.htn|títalo=L Credo Niceno|trabalho=Monergismo|lhengua=pertués|acessodata=[[28 de Janeiro]] de 2009}}</ref>}}
Eisisten, inda assi, eigreijas nun trinitárias que nó reconhecen la eisisténcia dua trindade de pessonas an Dius<ref group=nota>Beija ls artigos [[Dius ne l cristandade]] i [[Unitarianismo]].</ref>.
Jasus de Nazaré ye tamien cunsidrado la ancarnaçon i filho de Dius, segunda pessona de la trindade crestiana. Ye por filho por natureza, i nun por [[adoçon]], l que quier dezir que sue dibindade i sue houmanidade son anseparables<ref group=nota>Beija l artigo [[Ounion heipostática]].</ref>. La relaçon antre la natureza debina i houmana fui fixada ne l [[Cuncílio de Calcedónia]], nestes tenermos:
{{Quote1|Fiéis als santos Pais, todos nós, purfeitamente unánimes, ansinamos que se debe cunfessar un solo i mesmo Filho, nuosso Senhor Jasus Cristo, purfeito quanto a la dibindade, i purfeito quanto a la houmanidade; berdadeiramente Dius i berdadeiramente home, custando de alma racional i de cuorpo, cunsustancial cul Pai, segundo la dibindade, i cunsustancial a nós, segundo la houmanidade; an todo semelhante a nós, scetuando l pecado; gerado segundo la dibindade pul Pai antes de todos ls seclos, i nestes redadeiros dies, segundo la houmanidade, por nós i para nuossa salbaçon, nacido de la Virge Marie, mai de Dius; un i solo mesmo Cristo, Filho, Senhor, Unigénito, que se debe cunfessar, an dues naturezas, anconfundibles, eimutables, andibisibles, anseparables; la çtinçon de naturezas de modo algun ye anulada pula ounion, antes ye preserbada la propiadade de cada natureza, cuncorrendo para formar ua solo pessona i nua susisténcia; nun apartado nin debedido an dues pessonas, mas un solo i l mesmo Filho, l Unigénito, Berbo de Dius, l Senhor Jasus Cristo, cunforme ls profetas zde l percípio acerca del testemunhórun, i l mesmo Senhor Jasus ne ls ansinou, i l Credo de ls santos Pais ne ls trasmitiu.<ref>{{citar web|url=http://www.cprf.co.uk/lhanguages/chalcedon_pertuese.htn|títalo=Credo de la Calcedónia|trabalho=Cobenant Protestant Reformed Church|lhengua=pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>}}
==== Chamaçones crestianas cun çcrepáncias doutrinárias ====
{{Ber artigo percipal|[[Çputas cristológicas]]}}
Eisisten alguas minories crestianas que nun partilhan de las definiçones de l Cuncílio de Nicea, de l [[Cuncílio de Éfeso]] i de l [[Cuncílio de Calcedónia]].
* [[Nestorianismo]] bariante doutrinal anspirada pul pensamiento de [[Nestório]], que ten ua chamaçon atiba hoije (la [[Eigreija Assíria de l Ouriente]]) i ye andossada por alguas scuolas lhigadas al [[Cristandade Sotérico]], cumo la [[Fraternidade Rosacruç (Max Heindel)|Fraternidade Rosacruç de Max Heindel]]. L centro de sue doutrina ye la recusa a acraditar que l Filho de Dius tenga algun die sido ua nino. Por bias desso, la separaçon antre las pessonas houmana i debina de Jasus. Fui rejeitado pul [[Cuncílio de Éfeso]].
* [[Monofisismo]] ye la bariante dua unificaçon de las dues doutrinas subre la natureza de Jasus de Nazaré. Afirma que an Cristo eisiste ua solo natureza: la debina. El fui promobido pul [[Eutiques]] i rejeitado ne l [[Cuncílio de Calcedónia]].
==== Nuobos mobimientos relegiosos de ourige crestiana ====
Bários mobimientos relegiosos crestianos, giralmente protestantes, surgidos a partir de la segunda metade de l seclo XIX, se afastórun de las fés de la maiorie de las chamaçones crestianas ne l que cuncerne a la trindade debina, la natureza de Cristo i la sue misson. Çcute-se se esses mobimientos puoden ser cunsidrados cumo crestianos.
* La '''[[Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies]]''' (coincido cumo ''Mórmones'') crénen que Jasus oufrece dues salbaçones defrentes: la de la muorte física i la de la muorte spritual.<ref>"Guía Para el Studio de las Scrituras: Salbación | El Lhibro de Mormón". La Eiglesie de Jesucristo de los Santos de los Redadeiros Días. Salt Lhake City 1992; pág. 184</ref> Ls mórmones tamien mantén la fé de que depuis de la ressurreiçon Jasus bejitou la [[América]] i cuntinou eilhi sous ansinamientos<ref>Terceiro lhibro de Nefi, capítulos 11 a a 28 de l ''Lhibro de Mormón''. La Eiglesie de Jesucristo de los Santos de los Redadeiros Días. Salt Lhake City 1992; págs 518-559.</ref>
* Las '''[[Testemunhas de Jeobá]]''' cunsidírun Jasus cumo "filho unigénito", l solo a ser criado diretamente por Dius, bien cumo “l [[Primogenitura|primogénito]] de to la criaçon”, i tamien cumo “l primogénito dentre ls muortos”, ó seia, l purmeiro a ser criado i l purmeiro a ser ressucitado dentre ls muortos para la eimortalidade. El nun ye un home nin l Dius onipotente, mas "ua poderosa criatura spritual" i un "rei antronizado, cujo sangre derramado abre l camino para la houmanidade oubter la bida eiterna"<ref>{{Citar web|url=http://www.watchtower.org/t/20050422/article_01.htn|títalo=Quien ye Jasus Cristo?|trabalho=Torre de Vigie|lhengua=pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>. Para alhá çto, Jasus nun faç parte dua trindade, nin fui ressucitado por si própio, mas Dius l lhebantou de l muortos<ref>{{citar web|url=http://www.watchtower.org/t/20050915/article_01.htn|títalo=Jasus Cristo: Dius ó home?|trabalho=Torre de Bigie|lhengua=pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>. Las Testemunhas de Jeobá afirman que Jasus nun morriu nua [[cruç]]<ref>{{citar web|url=http://www.watchtower.org/t/19980315/article_01.htn|títalo=Recordaçon de ls dies finales de Jasus na Tierra|trabalho=Torre de Bigie|lhengua=pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>, mas nua [[staca de tortura]], antoce, nun usan la cruç ó qualquiera outro simblo. Outra caratelística amportante ye que Jasus se tornou rei de l cielo an [[1914]] i que zde anton bibemos na período de la [[Segunda benida de Cristo]]. L [[Miguel (arcanjo)|arcanjo Miguel]] ye cunsidrado l própio Jasus Cristo na sue posiçon celhestrial.
* La '''[[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die]]''' anfatiza, cumo la maiorie de ls grupos adbentistas, ua [[scatologie]] milenarista i acradita que la segunda benida de Jasus ye eiminente i que será besible i palpable.
Outros mobimientos se afastan mui de las fés crestianas, cumo alguns que negan treminantemente la dibindade de Jasus i la sue misson de salbaçon<ref group=nota>San bastante singulares, cumo por eisemplo, las fés subre Jasus Cristo de la [[Eigreija de la Unificaçon]], que afirma que Jasus nun ye Dius, mas simplesmente un home "Refletindo Dius", nacido dua relaçon adúltera antre Marie i Zacaries, i que falhou an sue misson de salbaçon: para eilhes, la crucificaçon de Jasus testemunha l fracasso de l cristandade.</ref>.
== Biografie de Jasus pul Nuobo Testamiento ==
Grande parte de l que ye coincido subre la bida i ls ansinamientos de Jasus ye cuntado puls [[Eibangelhos canónicos]]: [[Eibangelho]]s de [[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]], [[Eibangelho segundo Marcos|Marcos]], [[Eibangelho segundo Lhucas|Lucas]] i [[Eibangelho segundo João|João]], pertencentes al [[Nuobo Testamiento]] de la [[Bíblia]]. Ls [[Eibangelhos Apócrifos]] apersentan tamien alguns relatos relacionados la Jasus.
Esses Eibangelhos narran ls fatos mais amportantes de la bida de Jasus. Ls [[Atos de l Apóstolos]] cuntan un pouco de l que sucediu ne ls 30 anhos seguintes. Las Eipístolas (ó cartas) de [[Paulo de Tarso|Paulo]] tamien citan fatos subre Jasus. Amboras nó-crestianas de Jasus i de l tiempo an que el bibiu ancontran-se ne ls scritos de [[Flábio Josefo|Josefo]]< ref group=nota>Sous relatos stan ne l lhibro ''[[Testimoniun Flabianun]]'', que ye cunsidrado puls crestianos cumo ua fuonte que cumproba la eisisténcia stórica de Jasus</ref>, que naciu ne l anho [[37]] d.C.; ne ls de [[Plínio, l Moço]], que screbiu por buolta de l anho [[112]]; ne ls de [[Públio Cornélio Tácito|Tácito]], que screbiu por buolta de [[117]]; i ne ls de [[Suetónio]], que screbiu por buolta de l anho [[120]].
<div align="center">
{| class="collapsible collapsed wikitable" style="width:100%";
! '''Campanapse de ls percipales eibentos de la bida de Jasus'''<ref>{{Citar livro| outor =Angelico, Poppi| títalo = Campanassi quadriforme dei quattro bangeli | lhéngua =eitaliano | eiditora = EMP | anho = 1992 |páiginas = 576 | id = ISBN 978-88-250-1781-6}}</ref>
|-
| {{Bida de Jasus}}
|}
</div>
=== Genealogie ===
[[Fexeiro:Annunciation (Leonardo) (cropped).jpg|thumb|right|La anunciaçon de l Anjo Gabriel la Marie, por [[Leonardo da Vinci]], [[1475]], Gallerie degli Uffizi, [[Florença]]]]
Hai dues apersentaçones ne ls [[Eibangelho]]s subre la genealogie de Jasus. Ua deilhas stá lhougo ne l ampeço de l lhibro de [[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]] ({{Citar bíblia|lhibro = Mateus| capítulo = 1|berso = 1-17}}) i se refree a la lhinhaige rial de Jasus por antermédio de [[San José|José]], apersentando-lo cumo çcendente de l [[Rei Dabi]]. La outra ancontra-se registrada por [[Eibangelho segundo Lhucas|Lucas]] ({{citar bíblia|lhibro = Lhucas| capítulo = 3| berso = 23-38}}) i fala de la lhinhaige de [[Marie, mai de Jasus|Marie]], que tamien çcende de Dabi.
Mateus menciona sinteticamente un total de 46 antepassados que tenerien bibido até uns dous mil anhos antes de Jasus, ampeçando por [[Abraon]]. An sou relato, l apóstolo cita nun solamente heiróis de la fé, mas tamien menciona ls nomes de las mulhieres strangeiras que fazírun parte de la genealogie tanto de Jasus quanto de Dabi, que ne l causo fúrun [[Libro de Rute|Rute]], [[Raabe]] i [[Tamar]]. Tamien nun omite ls nomes de ls perbersos [[Manassés]] i [[Abias]], ó de pessonas que nun alcançórun çtaque nas Scrituras judaicas. Debide anton la genealogie de Jasus an trés grupos de catorze geraçones: de Abraon até Dabi, de Dabi até l [[catibeiro babilónico]], ocorrido an [[586 a.C.]], i de l eisílio judaico até Jasus.
Lhucas, por sue beç, aborda la genealogie de Jasus a partir de sue mai, retrocedendo cuntinamente até [[Adon i Eiba|Adon]], talbeç cul oubjetibo de amostrar l lhado houmano de Jasus. I, superando Mateus, Lhucas fornece un númaro maior de antepassados de Jasus<ref>Para analisar las defrenças antre las genealogies de Marcos i Mateus, beija Darrell L. Bock, ''Lhucas''. Grand Rapids: Baker, 1994. páiginas 918-923.</ref>.
=== Nacimiento ===
[[Fexeiro:Fra Angelico Adoration.jpg|175px|thumb|La adoraçon de Cristo, [[Fra Angélico]] i [[Filippo Lhippi]], [[National Gallery of Art]], [[Washington]]]]
{{ber artigo percipal|[[Nacimiento de Jasus]]}}
{{Mais anformaçones|[[Trés Reis Magos]]}}
D'acuordo cul relato de Lhucas, na época de l rei [[Heirodes, l Grande|Herodes]] l sacerdote [[Zacaries (Pai de João)|Zacaries]], sposo de [[Isabel (Mai de João)|Isabel]] — ambos yá de eidade abançada —, recebiu la promessa de l nacimiento de [[João Batista]] atrabeç de l [[anjo]] [[Gabriel (arcanjo)|Gabriel]].
Ne l sesto més de la gestaçon de Isabel, l mesmo anjo Gabriel aparece la [[Birge Marie|Marie]] na cidade de [[Nazaré (Eisrael)|Nazaré]], la qual era birge i noiba de [[San José|José]], i anuncia que eilha benerie a cunceber de l [[Sprito Santo]] i que darie al sou filho l nome de Jasus. Mateus traç la anformaçon de que José, al saber que sue noiba staba prenha, nun tenerie cumprendido einicialmente que Marie recebira a misson de cunceber l [[Messias]] i se afastou deilha. Mas an suonho, un anjo l rebelou la buntade de [[Dius, l Pai|Dius]], i aceitando-la, recebiu Marie cumo sposa.
Segundo Mateus, l amperador [[Augusto|Otábio Augusto]] tenerie promobido un recenseamiento de todos ls habitantes de l Ampério, tenendo estes que se alistar an sues respetibas cidades. José, por ser de la cidade de [[Belén (Cisjordánia)|Belén]], tenerie lhebado Marie até esta cidade. Chegando al lhocal de çtino, por nun tenéren ancontrado hospedaige, Jasus nace nua manjedoura. Segundo Lhucas, ls pastores de la region, abisados por un anjo, benirun até l lhocal de l nacimiento de Jasus.
Cumpletados ls uito dies que detreminaba la tradiçon judaica, Jasus fui apersentado al templo por sue família para ser [[Circuncison|circuncidado]], quando fui abençoado por [[Simeon (Nuobo Testamiento)|Simeon]] i [[Ana (filha de Fanuel)|Ana]].
Segundo l relato de l eibangelista Mateus, Jasus tenerie recebido la bejita de l [[mago]]s de l [[ouriente]], ls quales, segundo la tradiçon natalina, serien [[Trés Reis Magos|trés reis]] de la [[Pérsia]]. Ls magos tenerien chegado la [[Jarusalen]] seguindo la trajetória dua [[Streilha de Belén|streilha]] que anunciarie la benida de l [[Messias]] al mundo. I, al ancontráren Jasus nua casa cun Marie, adorórun-le i oufertórun [[ouro]], [[ancenso]] i [[mirra]] repersentando, respetibamente, la sue rialeza, la sue dibindade i la sue eimortalidade. Por causa desta bejita Heirodes tenerie se decidido a matar aquel que le eirie tomar l [[trono]]. Tal ambora tenerie chegado la José, que anton foge cun Marie i l nino pa l [[Eigito]]. Jasus i sue família tenerien permanecido ne l Eigito até la muorte de Heirodes, quando anton José, passado ser abisado por un anjo an sous suonhos, retorna para la cidade de [[Nazaré (Eisrael)|Nazaré]].
=== Anfáncia i mocidade ===
[[Fexeiro:Sir John Eiberett Millales 002.jpg|150px||thumb|[[John Eiberett Millales]], ''Gesù nella casa dei suoi genitori'', [[1850]].]]
Pouco saben ls storiadores subre la anfáncia de Jasus. Cunforme l Eibangelho de [[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]], Jasus tenerie passado l ampeço de sue anfáncia ne l [[Eigito]] até la muorte de l rei [[Heirodes, l Grande|Herodes]], que querie matá-lo.
An birtude de la lhacuna deixada puls [[Eibangelho canónico|Eibangelhos Canónicos]], l pouco que se sabe de la anfáncia de Jasus probén dun relato subre sue bida de l cinco als duoze anhos, feita por Tomé, filósofo israelita de l [[seclo I]], coincido cumo "''La Anfáncia de l Senhor Jasus''", tamien chamado cumo l [[Eibangelho Pseudo-Tomé|Eibangelho de l Pseudo-Tomé]], un antigo manuscrito [[Libros apócrifos|apócrifo]] scrito an [[Siríaco]]. Mas ye cumbeniente salientar que tales fuontes ténen sue outenticidade cuntestada, i an alguns causos ye notória la anfluéncia de l pensamiento de grupos relegiosos de l [[seclo II]] al [[Seclo IV|IV]], dibersos de las raízes tradecionales crestianas.
Nuas de las poucas refréncias canónicas a la mocidade de Jasus, [[San Lhucas|Lucas]] diç que, als 12 anhos, el fui cun ls pais de Nazaré la [[Jarusalen]], para la fiesta de ''[[Pessach]]'', la [[Páscoa]] judaica, i alhá surprendiu ls doutores de l [[Segundo Templo|Templo]] pula facelidade cun que daprendia ls ansinos, i por sues preguntas antrigantes.<ref>{{Citar bíblia|lhibro = Lhucas|capítulo = 2|berso = 46-47}}</ref>
=== Batismo i tentaçon ===
[[Fexeiro:Ary Scheffer - The Temtation of Christ (1854).jpg|thumb|right|125px|''Tentaçon de Cristo'' por [[Ary Scheffer]], pintura de l seclo XIX.]]
Todos ls trés [[Eibangelhos sinóticos]] çcriben l batismo de Jasus por [[João Vatista]]<ref>An Mateus: {{Citar bíblia|lhibro=Mateus |capítulo= 3| berso=13-17}}, an Marcos: {{Citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=1|berso=9-13}} i an Lhucas {{citar bíblia|lhibro =Lhucas|capítulo= 3|berso=20-23}}</ref>, i este eibento ye çcrito puls eruditos bíblicos cumo l ampeço de l menistério público de Jasus. D'acuordo cun las fuontes canónicas, Jasus fui pa l [[riu Jordan]] adonde João Batista staba pregando i batizando las pessonas.
Mateus çcribe que João staba heisitante an atender l pedido de Jasus para ser batizado, alegando que el ye quien deberie ser batizado por Jasus. Mas Jasus ansistiu, "''Cunsente agora; porque assi ne ls cumbén cumprir to la justícia.''" ({{Citar bíblia|lhibro= Mateus|capítulo =3|berso=15}}). Depuis que Jasus fui batizado i saliu de la auga, Marcos afirma que Jasus "''biu ls cielos se abriren, i l Sprito, qual palomba, la çcer subre el. i oubiu-se de ls cielos esta boç: Tu sós miu Filho amado; an ti me cumprazo.''" ({{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=1|berso=10–11}}). L [[Eibangelho segundo João|Eibangelho de João]] nun çcribe l batismo i nin se refree la João cumo "l Batista" mas el atesta que Jasus ye aquel subre quien João tenie pregado — l Filho de Dius.
Passado l sou batismo, Jasus fui lhebado pa l deserto por Dius, adonde [[ayuno|jejuou]] durante quarenta dies i quarenta nuites<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=4|berso=1–2}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=1|berso=12}} i {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=1|berso=12}}</ref>. Durante esse tiempo, l [[diabo]] le apareciu i l tentou por trés bezes. An cada ua de las bezes, Jasus rejeitou las tentaçones respundendo cun ua citaçon de las [[bíblia|scrituras]]<ref>Las citaçones son: {{citar bíblia|lhibro= Deuteronómio |capítulo=6|berso=13}}, {{citar bíblia|lhibro= Deuteronómio |capítulo=6|berso=16}} i {{citar bíblia|lhibro= Deuteronómio |capítulo=8|berso=3}}</ref>. An seguida l diabo se fui i ls anjos benirun para cuidar de Jasus.<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=4|berso=1–11}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=1|berso=12–13}} i {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=4|berso=1–113}}</ref>
=== Menistério ===
[[Fexeiro:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|150px|thumb|L [[Sermon de la Muntanha]], [[Carl Heinrich Bloch]], [[Copenhagen]], séc. XIX.]]
Ls eibangelhos narran que Jasus bino al mundo para anunciar la [[salbaçon]] i las [[Bien-abinturanças]] a la [[houmanidade]]<ref>''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC), n. 85</ref><ref>{{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=10|berso=45}}, {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=4|berso=43}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=20|berso=31}}.</ref>. Durante l sou menistério, ye dezido que Jasus fizo bários milagres, cumo andar subre la auga, trasformar auga an bino, bárias curas, sorcismos i ressucitaçon de muortos (cumo [[Lázaro]])<ref>{{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=11|berso=1–44}}, {{citar bíblia|lhibro =Mateus|capítulo=9|berso=25}} i {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=7|berso=15}}</ref>.
L eibangelho de João çcribe trés ''[[Pessach]]s'' durante l menistério de Jasus, i esso amplica dezir que Jasus pregou por pul menos dous anhos i un més,<ref>{{Citar livro|outor= John P. Meier|títalo=Un Judiu Marginal|subtítalo= Repensando Jasus Stórico|eiditora=Eimago|anho= 1992|páiginas=483|eidiçon=3º|lhéngua=pertués|id= ISBN 85-312-0283-3}}</ref> anque alguas anterpretaçones de ls eibangelhos sinóticos sugeriren un período de solo un anho<ref>"The Thompson Chain-Refrence Study Bible NIB," 1999, B.B. Kirkbride Bible Co.</ref><ref>Willian Adler & Paul Tuffin, "The Chronography of George Synkellos: La Byzantine Chronicle of Ounibersal Story fron the Creation," Oxford University Press (2002), p. 466</ref>. Jasus zambolbiu sou menistério percipalmente na Galiléia, tenendo feito de [[Cafarnaun (Eisrael)|Cafarnaun]] ua de sues bases eibangelísticas i se çlocando bárias bezes la [[Tiberíades]] pul [[Mar de la Galiléia]]. Stubo tamien an cidades cumo [[Samarie]], na [[Judéia]] i subretodo an [[Jarusalen]] lhougo antes de sue crucificaçon. Stubo an outros lhugares de Eisrael, chegando a passar brebemente por [[Tiro]] i por [[Sidon]], cidades de la [[Fenícia]].
==== Mandamientos ====
Ls percipales temas de la pregaçon de Jasus éran l anúncio de l [[Reino de Dius]], de l [[perdon]] debino de l [[pecado]]s i de l [[amor de Dius]]<ref>''[[Catecismo de la Eigreija Católica]]'', n. 1427 i n. 545</ref>. Spostos, antre outros, ne l [[Pai-Nuosso]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=6|berso=9-13}}</ref>, nas [[Bien-abinturanças]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=5|berso=3-12}}</ref> i na chamada [[regra de ouro]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=7|berso=12}}</ref>, na qual Jasus resume "''to la Lhei i ls [[Profeta]]s''" de l [[Antigo Testamiento]] an dous mandamientos,<ref name="Mandamor1">{{citar web|url=http://www.paroquias.org/catecismo/andex.php?bs=16&bss=2|títalo=L solo mandamiento|publicado=paroquias.org|acessodata=[[16 de Maio]] de 2009}}</ref> a saber: "''Amar la [[Dius]] de to [[coraçon]], de to [[alma]] i de to [[sprito]] i al próssimo cumo a ti mesmo''"({{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=22|berso=37-39}}) <ref name="Mandamor1" />.
Para alhá destes ansinamientos, alguns de ls quales éran recorrientes ne ls pregadores de la época, Jasus ansinou un nuobo, cunsidrado por alguns radical, mandamiento: "''amai-bos uns als outros, cumo [[Jasus Cristo|You]] bos amo''" ({{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=15|berso=10}}) <ref>{{citar web|url=http://www.paroquias.org/catecismo/andex.php?bs=16|títalo=La bida an Cristo: prescriçones i mandamientos|publicado=paroquias.org|acessodata=[[16 de Maio]] de 2009}}</ref>. Este mandamiento ye cunsidrado l fundamiento de todos ls outros mandamientos i ansinamientos de ls crestianos i, para alguns, tamien de to la [[Rebelaçon debina]].
==== La trasfiguraçon ====
{{percipal|Trasfiguraçon (cristandade)}}
De acuordo cun ls eibangelhos sinóticos, Jasus lhebou trés de ls sous apóstolos — [[San Pedro|Pedro]], [[San João Eibangelista|João]] i [[Santiago Maior|Tiago]] — a un monte para ourar. Anquanto alhá stában, Jasus fui trasfigurado delantre deilhes. Segundo l relato de l eibangelista [[Eibangelho segundo Lhucas|Lucas]], sou rostro brilhaba cumo l [[sol]] i las sues roupas resplandecian, anton [[Eilias (profeta)|Eilias]] i [[Moisés]] aparecírun i cumbersában cul. Ua nubre brilhante ls cercou, i ua boç benida de l cielo dixe: "''Este ye l miu Filho amado, de quien me cumprazo, a el oubi''". Ls eibangelhos tamien afirman que até l final de sou menistério, Jasus ampeçou a alertar sous çcípulos de sue muorte i ressurreiçon fetura <ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=17|berso=1-9}}</ref><ref>[http://www.páiginaoriente .com/anoeclesiastico/trasfigura0608.htn Trasfiguraçon de Jasus ne l Monte Tabor - por Páigina Ouriente]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
=== La peixon ===
{{AP|[[Mistério Pascal]]}}
==== La antrada triunfal an Jarusalen ====
Segundo ls quatro eibangelhos, Jasus fui cun sous seguidores la [[Jarusalen]] para celebrar eilhi la fiesta de la páscoa. El antrou na cidade ne l lhombo dun [[jumiento]]<ref group=nota>Cumprindo assi la profecie de Zacaries que diç: "''Alegra-te muito, ó filha de Sion; sulta, ó filha de Jarusalen: eis ende te ben l tou Rei, justo i salbador, houmilde, montado an jumiento, nun jumentico, cria de jumenta.''" {{citar bíblia|lhibro=Zacaries|capítulo=9|berso=9}}</ref>. Fui recebido por ua multidon, que l aclamou cumo "filho de Dabi"<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=21|berso=1-11}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=11|berso=1-11}}, {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=19|berso=28-40}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=12|berso=12-19}}.</ref>. Ne ls eibangelhos de Lhucas i João, tamien ye chamado de rei.
Segundo [[San Lhucas|Lucas]], alguns de l fariseus, oubindo l clamor de la multidon de l çcípulos, chegórun a pedir la Jasus que ls reprendisse. Jasus anton respunde als fariseus dezindo: "''Se eilhes se caláren, las própias piedras clamaran''" ({{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=19|berso=40}}).
==== Cena anterior a la crucificaçon ====
[[Fexeiro:Lheonardo de la Binci (1452-1519) - The Lhast Supper (1495-1498).jpg|thumb|180px|''La Redadeira Cena'', de [[Leonardo da Vinci]], 1495-1497]]
Segundo ls sinóticos, Jasus celebrou la páscoa cun sous apóstolos — eibento chamado pula tradiçon crestiana de "''La Redadeira Cena''". Durante la comemoraçon, Jasus predisse que serie traído por un de ls sous apóstolos, [[Judas Iscariotes]]. Al serbir l pan, el dixe: "''Tomai i comei, este ye l miu cuorpo''", lhougo passado, pegou un cálice i dixe: "''bebei todos, este ye l miu sangre, l sangre de la nuoba aliança, que será derramado para la rEimisson de l pecados''".<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=26|berso=26-29}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=14|berso=22-25}} i {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=22|berso=19-20}}. Pa ls crestianos, tal géstio dou ourige a la tradiçon de la eucaristia</ref>
L [[Eibangelho segundo João]] oufrece maiores detalhes subre ls momientos de la redadeira cena antre ls capítulos 13 i 17, relatando l momiento an que Jasus lhabou ls pies de l çcípulos cun auga, ls diálogos cun ls apóstolos, ls redadeiros ansinamientos que trasmitiu antes de morrer i la [[Ouraçon Sumo Sacerdotal de Cristo|ouraçon sacerdotal]].
==== La prison ====
Mais tarde, na mesma nuite, segundo ls sinóticos, Jasus tenerie ido pa l jardin de [[Getsémani]], na costielha de l monte de las [[Oulibeira]]s, an frente al Templo, para ourar. Trés çcípulos — Pedro, Tiago i João — fazien-le cumpanha.
Judas habie rialmente traído Jasus, i l antregou als sacerdotes i als anciones de Jarusalen, que pretendian prendé-lo, por trinta monedas de prata.<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=26|berso=14-16}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=11|berso=10-11}} i {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=22|berso=3-6}}</ref> Acumpanhado por un grupo de homes armados, Judas chegou al jardin anquanto Jasus ouraba, para prendé-lo. Al beisá-lo na face, rebelou la eidantidade de Jasus i este fui preso. Por parte de sous seguidores houbo un percípio de resisténcia, mas depuis todos se dipersórun i fugiran<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=26|berso=47-56}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=14|berso=43-52}}, {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=22|berso=47-53}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=18|berso=2-12}}.</ref><ref group=nota>L relato de João traç bariantes seneficatibas: Nun se cita l Getsémani cumo l lhugar de la prison, i si un horto de l outro lhado de l rieiro de Cedron. La detençon de Jasus ye feita por ua corte romana i Jasus nun ye denunciado por Judas, el mesmo se antrega</ref>.
==== L julgamiento ====
[[Fexeiro:Ecehomo1.jpg|thumb|right|150px|''[[Ece Homo]] ("Eis l home"!)'', [[Póncio Pilatos]] al apersentar [[Jasus Cristo]] als [[judius]]. Obra de l pintor eitaliano [[Antonio Ciseri]] (1821-1891)]]
Ls suldados lhebórun Jasus para la casa de l [[Sumo Sacerdote de Eisrael|Sumo Sacerdote]]. La lhei judaica nun permitie que l [[Sinédrio]], la suprema corte judaica, se reunisse durante l ''Pessach'' i cundenasse un home a la muorte durante la nuite. Jasus fui acusado purmeiramente de amenaçar çtruir l templo, mas las testemunhas entrórun an zacordo. Depuis, preguntórun la Jasus se el era l Messias, l Filho de Dius i rei de l judius. Jasus respundiu que era, i fui anton acusado de blasfemar al dezir-se Dius.
Passado esso, ls lhíderes judius lhebórun Jasus a la persença de [[Póncio Pilatos]], que anton gobernaba la porbíncia romana de la Judéia. Acusában nel de star traindo Roma al dezir-se rei de l judius. Cumo Jasus era [[Galileia|galileu]], Pilatos ambiou-lo la [[Heirodes Antipas]] — filho de [[Heirodes, l Grande]] — que gobernaba la Galiléia. Lhucas cunta que Heirodes zombou de Jasus, bestindo-lo cun un manto rial, i debolbiu-lo la Pilatos.
Era de praxe ls gobernantes romanos lhibertáren un prisioneiro judiu por ocasion de l ''Pessach''. Pilatos spós Jasus i un assassino cundenado, de nome [[Barrabás]], na scadarie de l palácio, i pediu a la multidon que escolhisse qual de ls dous deberie ser puosto an lhiberdade. La multidon boltou-se contra Jasus i scolheu Barrabás. Pilatos cundenou anton Jasus a morrer na cruç. La crucificaçon era ua forma quemun de eisecuçon romana, aplicada, an giral, als criminosos de classes anferiores.
==== La crucificaçon ====
[[Fexeiro:Cristo curceficado.jpg|thumb|150px|[[Diego Belázqueç]], ''Cristo curceficado'', [[1631]].]]
Jasus fui bestido cun un manto burmeilho, punirun-le na cabeça ua corona de spinhos i na mano ua bara de bambu. Ls suldados romanos zombában del dezindo: "''Salbe l Rei de l Judius''"<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=27|berso=26-31}} i {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=15|berso=15-20}}</ref>. A seguir, spancórun nel i cuspiran nel. Forçórun nel a carregar la própia cruç, até un lhugar chamado gólgota<ref group=nota>An [[léngua aramaica|aramaico]] Gólgota quier dezir "''Lhugar de las cabeiras''".</ref>. Al bé-lo perder las fuorças, ourdenórun a un home, de nome [[Simon Cireneu]], que tomasse de la cruç i la carregasse durante parte de l camino.
Cunduzido para fura de la cidade, Jasus fui pregado na cruç puls suldados romanos. João cunta que screbírun ne l alto de la cruç la frase lhatina "''[[INRI|Iesus Nazarenus Rex Iudeorun]]' '"<ref group=nota name=INRI/>. Punirun la cruç de Jasus antre las de dous lhadrones<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=27|berso=32-44}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=15|berso=21-32}}, {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=23|berso=26-43}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=19|berso=16-24}}.</ref><ref group=nota>João nun menciona Simon Cireneu i afirma que Jasus fui curceficado antre dues pessonas mas nó diç se son lhadrones.</ref>. Antes de morrer, Jasus sclamou: "''Elí, Elí, lhemá sabatani''" que traduzido serie "''Miu Dius, miu Dius, por que me abandoneste?''" ({{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo= 27|berso=46}}). Depuis de trés horas, Jasus morriu. [[José de Arimatéia]] i [[Nicodemos]] depusírun l sou cuorpo nun túmulo recén-abierto, i l fechórun cun ua piedra.
=== La ressurreiçon ===
{{AP|[[Ressurreiçon]] i [[Mistério Pascal]]}}
[[Fexeiro:Rafael - ressureicaocristo01.jpg|thumb|150px|La ressurreiçon de Cristo, por [[Rafael Sanzio|Raffaello Sanzio]], [[1500]]. [[MASP]]]]
Ls Eibangelhos cuntan que, ne l demingo de manhana, [[Marie Madalena]] fui bien cedo al túmulo de Jasus, adonde ancontrou la piedra fura de l lhugar i l sepulcro bazio. Depuis desso, Jasus apareciu a eilha i la Simon Pedro. dous çcípulos biran nel na strada de [[Emaús]].
Ls Eibangelhos dízen que ls onze apóstolos fiéis ancontrórun-se cul, purmeiro an Jarusalen i depuis na Galiléia adonde chegou a ser bisto por alguas cientos de pessonas. Mas, ye l relato de Mateus que mais oufrece detalhes subre ls acuntecimientos que ambolbírun l momiento de la ressurreiçon.
Segundo l [[Eibangelho segundo Mateus|Eibangelho de Mateus]], la ressurreiçon de Jasus tenerie sido precedida dun grande terremoto an rezon de la remoçon de la piedra que staba na antrada de l sepulcro:
{{quote2|''I eis que houbo un grande terremoto; porque un anjo de l Senhor çceu de l cielo, chegou-se, remobiu la piedra i assentou-se subre eilha. L sou aspeto era cumo un relámpago, i la sue beste, alba cumo la niebe. I ls guardas tembrórun spaboridos i quedórun cumo se stubíssen muortos.''|([[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]], 28:2-4}}
Nesta mesma fuonte stórica, esto ye, ne l Eibangelho de Mateus, ye anformado tamien que ls lhíderes judius de la época tenerien subornado ls guardas para que cuntassen ua berson defrente, ó seia, que ls çcípulos tenerien lhebado l cuorpo de Jasus anquanto ls bigies stubíssen drumindo <ref>(Mateus 28:12-15)</ref>.
Para alhá de l quatro Eibangelhos i de l lhibro de [[Atos|Atos de l Apóstolos]], hai outras fuontes que falan de la ressurreiçon de Jasus. Ua deilhas, tamien ancontrada ne l Nuobo Testamiento bíblico, serie un brebe relato de Paulo ne ls bersos de 3 a 8 de l capítulo 15 an sue [[I Coríntios|purmeira eipístola als coríntios]], scrita por buolta de l anho [[55]] de la era crestiana, adonde l apóstolo menciona dues outras apariçones de Jasus passado la sue ressurreiçon, nun registradas ne ls Eibangelhos. Nua deilhas, Jasus tenerie sido bisto por mais de quinhentas pessonas. Na outra ocasion, tenerie aparecido al sou pariente [[Santiago Menor|Tiago]], l qual, passado esta speriéncia, tenerie se tornado un seguidor i lhíder de la Eigreija de Jarusalen, screbendo inda un de ls lhibros de l Nuobo Testamiento.
=== La ascenson ===
[[Fexeiro:Wga Garofalo Ascension of Christ.jpg|thumb|150px|[[Garofalo]]: ''Ascenson de Cristo'', 1510-20.]]
{{percipal|Ascenson de Jasus}}
La [[ascenson]] de Jasus ye relatada ne ls Eibangelhos de Marcos i de Lhucas, para alhá de custar ne l ampeço de l lhibro de Atos de l Apóstolos, l qual tamien fui scrito por Lhucas.
An Atos, Lhucas narra que Jasus, passado ressucitar, apareciu durante quarenta dies als apóstolos, passando-les ansinamientos i cunfirmando que recebirien l Sprito Santo. Prossegue l eibangelista anformando que, passado esses dies, Jasus fui eilebado a las alturas até ser ancoberto por ua nubre.
Marcos, an sou resumido Eibangelho, solo comenta que Jasus, depuis de tener falado als sous çcípulos, fui recebido ne ls cielos i se assentou a la dreita de Dius. Ye Lhucas quien dá mais detalhes subre esse momiento, anformando tener sido an [[Betánia (Eisrael)|Betánia]] que Jasus se çpediu de sous çcípulos, abençoando-los anquanto era eilebado pa l cielo (Lhucas 24:50-52).
Por sue beç, an Atos, l sou segundo lhibro, Lhucas relata que, durante la ascenson de Jasus, ls çcípulos permanecírun mirando pa l cielo até que tubírun la bison de dous anjos que le indagórun subre aqueilha atitude, ls quales tenerien proferido las seguintes palabras:
{{quote2|''Barones galileus, por que stais mirando para las alturas? Este Jasus que dentre bós fui assunto al cielo benerá de l modo cumo l bistes subir''|[[Atos]], 1:11}}
Defrente de la ocasion de la dramática muorte de Jasus na cruç, Lhucas diç que ls çcípulos nun quedórun antristecidos cula aparente separaçon ocorrida na ascenson, mas retornórun felizes para Jarusalen.
Yá ne ls Eibangelhos scritos puls apóstolos Mateus i João, nun hai nanhue çcriçon subre la ascenson de Jasus. An Mateus, por eisemplo, l testo tremina na segunda parte de l sou redadeiro berso cula frase de que Jasus permanecerá todos ls dies cun ls sous çcípulos até l fin de l mundo (Mateus 28:20).
Mesmo depuis de la ascenson, las obras que cumponen l Nuobo Testamiento bíblico trazen outros relatos de apariçones de Jasus, cumo acuntece na cumberson de Saulo i tamien na bison de João quando l apóstolo ye arrebatado als cielos durante sue prison an [[Patmos]] i recibe a misson de screbir l [[Apocalipse de San João|Apocalipse]].
== Supostas relíquias de Jasus ==
[[Fexeiro:Shroud positibe negatibe cumpare.jpg|125px|thumb|Detalhes de l [[Santo Sudário|Sudário]]: La squierda l retrato rial, la dreita un negatibo an preto i branco.]]
{{ber artigos percipales|[[Prepúcio Sagrado]], [[Santo Graal]] i [[Santo Sudário]]}}
Segundo la tradiçon católica i ourtodoxa, que nun fui aceita puls [[protestante]]s, eisisten muitas [[relíquia]]s atribuídas la Jasus. Ye probable que muitas (se nun todas) dessas relíquias séian falsificaçones mediebales<ref>{{citar web|url= http://www.spirito.org.br/portal/artigos/paulosnes/falsificacoes.html|títalo=Falsificaçones| trabalho=Portal de l Sprito |outor= Paulo de la Silba Nieto Sobrino|lhengua=pertués|acessodata=[[24 de Outubre]] de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url= http://www2.uol .com.br/storiabiba/reportaiges/l_milagre_de la_multiplicacao_de_reliquias_5.html|títalo=L milagre de la multiplicaçon de relíquias| trabalho=Stória Biba|outor=Paul-Eric Blanrue|lhengua=pertués|acessodata=[[24 de Outubre]] de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://ceticismoeciencia .com/religiao/la-falsificacao-de l-sudario-de-turin/ |títalo=La falsificaçon de l Sudário de Turin | trabalho=Ceticismo, Ciéncia i Tecnologie|lhengua=pertués|acessodata=[[24 de Outubre]] de 2008}}</ref>.
Na cuntemporaneidade, la mais coincida, studada i çcutida<ref>De acordo cun muitos, l Sudário ye probablemente l mais studado de l mundo. Ber, por eisemplo, [http://www.cicap.org/new/articolo.php?id=100420 "Sudário de Turin'], de la ''Anciclopédia de la CICAP''.</ref> relíquia de Jasus ye l [[Sudário de Turin|Sudário]] (σινδών, ''sindón'', que quier dezir "panho" an [[léngua griega|griego]]) , atualmente armazenados an [[Turin]] i de posse pessonal de l [[Papa]]. Segundo la tradiçon, ye l panho an que staba ambolto l cuorpo de Jasus ne l túmulo. L tecido ye de [[lino]] i mede 442 x 113cn. Apersenta ua dupla eimaige (frente i berso) dun home cun barba, bigote i pelos cumpridos, ostentando las marcas ne l cuorpo correspondente a la çcriçon de la peixon: marcas de flagelaçon, la corroa de spinhos, manos i pies perfurados por crabos i la ferida por lhança al lhado. L quadro nun ye ua pintura, mas l resultado dun gradual amarelecimiento de la fibra téxtil - cumo se fusse un negatibo dun [[filme fotográfico]]<ref group=nota>Alguns ténen falado de l Sudário cumo ua foto [[Polaroid]] de la ressurreiçon.</ref>. Na parte mais perfunda de las feridas hai bruxedos de sangre tipo [[Sistema ABO|AB]].
Las outras relíquias atribuídas la Jasus son ls supostos restos de l cuorpo de Jasus (ancluindo bários traços de [[sangre]], ua [[costielha]] i ls restos de la circuncison de Jasus - l [[Prepúcio Sagrado|Santo prepúcio]]) i ls oubjetos cun ls quales el antrou an cuntato, cumo las [[Cruç (simblo)|lascas de la cruç]] (ua de las quales, probablemente oureginal ancontra-se ne l [[Oubelisco de l Baticano]]), la corona cun spinhos, la lhança que l perfurou, l títalo que fui pregado a la cruç<ref group=nota name=INRI>Esta serie la anscriçon que [[Pilatos]] tenerie mandando pregar a la cruç de cristo. Eilha fui scrita an trés lhénguas: an griego (''ιησους ο ναζωραιος ο βασιλευς των ιουδαιων''), an lhatin (''IESBS·NAZARENBS·REX·IBDÆORBM'') i an heibraico: (''ישוע הנצרי ומלך היהודים'') i la sue traduçon serie: ''Jasus de Nazaré, Rei de l Judius''.</ref> i copa que el tenerie ousado na redadeira cena (l [[Santo Graal]]).
== Jasus na fiçon i na arte ==
=== Na arte ===
[[Fexeiro:Cefalu Christus Pantokrator cropped.jpg|thumb|200px|Cristo Pantocrator, mosaico. Catedral de [[Cefalù]].]]
Nun purmeiro momiento, la [[arte sacra|arte de l cristandade]] eibitou repersentar Jasus an forma houmana, preferindo ambocar sue figura atrabeç de simblos, tales cumo l [[monograma]] formado pulas lhetras griegas [[Χ]] y [[Ρ]], einiciales de l nome griego Χριστός ([[Cristo]]), la ounion las bezes de [[Α]] y [[Ω]], purmeira i redadeira lhetras, respetibamente, de l alfabeto griego, para andicar que Cristo ye l percípio i l fin; l simblo de l peixe an griego (ΙΧΘΥΣ, «ikhtus», [[acróstico]] de ''Ἰησοῦς Χριστός, Θεοῦ Υἱός, Σωτήρ'' (''Iesous Khristos Theos uios Soter''; "Jasus Cristo Filho de Dius Salbador"). El tamien yá fui repersentado cumo un [[cordeiro]] ([[Agnus Dei|l Cordeiro de Dius]]) ; i tamien an simblos antropomórficos, cumo l [[pastor|Buono Pastor]].
Mais tarde aparecírun repersentaçones de Cristo, purmeiro repersentado cumo un moço, i a partir de l [[seclo IV]] fui repersentado quaije sclusibamente cun barba. Na [[arte bizantina]] se tornou habitual ua série de repersentaçones de Jasus. Alguas de las quales cula eimaige de l Pantocrator, que tubírun un grande sucesso na [[Ouropa]] [[Eidade Média|mediebal]].
=== Na lhiteratura ===
Zde finales de l seclo XIX, einúmeros outores de obras lhiterários ténen dado sue anterpretaçon pessonal de la bida de Jasus. Antre las obras mais çtacadas que tratórun de l tema podemos citar:
* [[Mikhail Vulgakob]]: ''[[L Mestre i Margarida]]'' (scrito antre 1928 i 1940, publicado an 1967).
* [[Robert Grabes]]: ''Rei Jasus'' (1947).
* [[Níkos Kazantzákis]]: ''Cristo Curceficado'' (1948) i ''[[La Redadeira Tentaçon de Cristo]]'' (1951), ne l qual se basearie [[Martin Scorsese]] para filmar l filme homónimo.
* [[Fulton Oursler]]: ''La Maior Stória Jamales Cuntada'' (1949). Ne l qual se baseou l filme de [[George Stebenes]].
* [[José Saramago]]: ''L Eibangelho segundo Jasus Cristo'' (1991).
* [[Norman Carta eiletrónicaer]]: ''L Eibangelho segundo l Filho'' (1997).
* [[Fernando Sáncheç Dragó]]: ''Carta de Jasus al Papa'' (2001).
L mistério de la bida de Jasus tamien ye tema de alguas obras de la lhiteratura comercial, a las bezes an géneros cumo la fiçon ó l remanse de mistério.
* [[Mirza Ghulan Ahmad]]: ''Jasus na Índia'' 1899
* [[João José Beníteç]]: ''[[Ouperaçon Cabalho de Tróia]]'' (1984-2006; saga de bários belumes).
* [[Dan Brown]]: ''[[L Código de la Binci]]'' (2003)
=== Ne l cinema ===
La bida de Jasus d'acuordo cun ls relatos de l Nuobo Testamiento i normalmente sob un punto de bista crestiano, ten sido frequente. De fato, Jasus de Nazaré ye un de ls personaiges mais anterpretados ne l [[cinema]]. L purmeiro filme subre la bida de Jasus fui ''La bie eit la passion de Jésus-Christ'' de Georges Hatot y Lhouis Lhumière<ref>{{eimdb|0222481|La bie eit la passion de Jésus-Christ}}</ref>. Ne l cinema mudo, l filme que mais se çtacou fui ''[[The King of Kings (1927)|L Rei de l Reis]]' ' ([[1927]]) de [[Cecil B. DeMille]].
L tema fui abordado an dibersas ocasiones, i de dibersos puntos de bista: Zde la grandiosa porduçon de Hollwod ''[[King of Kings (1961)|L Rei de l Reis]]' ' ([[Nicholas Ray]], [[1961]]) até las bisones mais austeras de cineastas cumo [[Pier Paolo Pasolini]] (''[[Eil bangelo secondo Matteo]]'', [[1964]]). Tamien dórun sue anterpretaçon pessonal a la figura de Jasus outores cumo [[Luis Buñuel|Buñuel]] (''Nazarín'', 1958), y [[Carl Theodor Dreyer|Dreyer]] (''Ourdet'', 1954).
Alguns de ls filmes mais recentes subre la bida de Jasus nun stan isentos de polémicas. Ye l causo de ''[[La Redadeira Tentaçon de Cristo]]'' (1988), de [[Martin Scorsese]], baseado ne l remanse homónimo de [[Nikos Kazantzakis]], mui criticado por sue anterpretaçon pouco ourtodoxa de Jasus. L filme de [[Mel Gibson]], ''[[The Passion of the Christ|La Peixon de Cristo]]' ' (2004) recebiu la aprobaçon de bários setores de l Cristandade, mas fui cunsidrado anti-semita por alguns nembros de la quemunidade judaica<ref>{{citar web|url= http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/eilustrada/ult90u41733.shtml|títalo=Berson de Mel Gibson para "Peixon de Cristo" rebolta relegiosos| trabalho=Fuolha online|outor=Paoula Abou-Jaquode|lhengua=pertués|acessodata=[[24 de Outubre]] de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url= http://www.bbc.co.uk/pertuese/cultura/story/2004/02/040224_cristorg.shtml|títalo=Polémico filme de Mel Gibson subre Cristo stréia ne ls Stados Ounidos| trabalho=BBC Brasil|outor=Angela Pumienta|lhengua=pertués|acessodata=[[24 de Outubre]] de 2008}}</ref>.
La personaige Jasus ten sido tratado ne l cinema de bários ángulos<ref group=nota>Beija tamien l aneixo [[Aneixo:Lhista de atores que anterpretórun Jasus Cristo ne l cinema i na telebison|Lista de atores que anterpretórun Jasus Cristo ne l cinema i na telebison]]</ref>. Nun faltan, por eisemplo, anterpretaçones satíricas de la figura de l criador de l [[cristandade]], cumo ''[[Life of Brian|La Bida de Brian]]' ' ([[Terry Jones]], 1979). Musicales, cumo l célebre ''[[Jasus Christ Superstar|Jasus Cristo Superstar]]' ' (Norman Jewison, 1973), i tamien filmes de animaçon, cumo ''The Miracle Maker'' (Derek W. Hayes y Stanislab Sokolob, 2000).
=== Ne l triato ===
La bida de Jasus tamien ten sido lhebada als palcos de la [[Broadway]] i la outras partes de l mundo atrabeç de l musicales. Antre las repersentaçones lhíricas de la bida i de la obra de Jasus puode-se çtacar l popular musical ''[[Jasus Christ Superstar|Jasus Cristo Superstar]]' ', ua ópera de rock cun músicas de [[Andrew Lloyd Webber]] i arranjos de [[Tin Rice]], repersentada pula purmeira beç an [[1970]], i que mais tarde benerie la se spalhar pul resto de l planeta<ref>{{citar web|url=http://www.jesuscristosuperstar.t/campanapse.htn|títalo= Jasus Cristo Superstar - Campanapse|lhengua=pertués|acessodata=[[19 de Outubre]] de 2008}}</ref>. Tamien se çtaca la peça ''[[Godspell]]'', cun música de ''Stephen Schartç'' i arranjos de John-Michael Tebelak, que fui ancenada pula purmeira beç tamien an [[1970]]<ref>{{citar web|url=http://www2.uol .com.br/shoppingmusic/julho99/foradeserie.htn|títalo=Godspell|lhengua=pertués|acessodata=[[19 de Outubre]] de 2008}}</ref>.
==Notas==
<references group="nota"/>
== Refréncias ==
<references />
[[Catadorie:Jasus]]
[[Catadorie:Cristologie]]
[[Catadorie:Judius de Eisrael]]
[[Catadorie:Personaiges de l Nuobo Testamiento]]
[[Catadorie:Lhíderes relegiosos]]
[[Catadorie:Pessonas eisecutadas por crucificaçon]]
[[Catadorie:Profetas de l Eislan]]
77bh2eksc9uvma2cmysntkt023bzg0o
Ounion Ouropeia
0
689
107681
107609
2026-08-07T10:44:01Z
Mr. Lechkar
15241
modelo Anfo/Paíç
107681
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç|nome_natibo=Ounion Ouropeia|eimaige_bandeira=Flag of the European Union.svg|capital=[[Bruxelas]] (''de facto'')|lhéngua_oufecial=24 lhénguas oufeciales|meior_cidade=[[Paris]]|moneda=[[Ouro]]|lhocalizaçon=Global European Union.svg|nome_mwl=Ounion Ouropeia|populaçon_stimada=447 706 209|populaçon_stimada_anho=2020|demog_densidade=106|ária_total=4 233 262|auga_pc=3,08}}La '''Ounion Ouropeia''', antigamente chamada de '''Quemunidade Eiquenómica Ouropeia''' ('''CEI'''), ye ua ourganizaçon anternacional custituída atualmente por 27 stados nembros. Fui stabelecida cun este nome pul [[Tratado de la Ounion Ouropeia]] (normalmente coincido cumo [[Tratado de Maastricht]]) an [[1992]], mas muitos aspetos desta ounion yá eisistian zde la década de 50. La Ounion ten sedes an [[Bruxelas]], [[Luxemburgo (cidade)|Luxemburgo]] i [[Strasburgo]].
La Ounion Ouropeia ten muitos ramos, sendo las mais amportantes l mercado único ouropeu (ua ounion aduaneira), ua moneda única (l [[ouro]], adotado por 18 de ls 27 stados nembros) i políticas agrícola, de pescas, comercial i de transportes quemuns. La Ounion Ouropeia zambolbe tamien bárias ampeçatibas para la cordenaçon de las atibidades judiciales i de defesa de ls Stados Nembros.
L [[Tratado de Paris (1951)|Tratado de Paris]], assinado an [[1951]], stabelecendo la [[Quemunidade Ouropeia de l Carbon i de l Aço]], i ls [[Tratado de Roma|Tratados de Roma]], assinados an [[1957]], anstituindo la [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia]] i la Quemunidade Ouropeia de la Einergie Atómica ó [[Ouraton]], fúrun assinados por seis nembros fundadores: [[Almanha]], [[Bélgica]], [[Fráncia]], [[Eitália]], [[Lhuxemburgo]] i [[Países Baixos]]. Depuis desto, la UI lebou la cabo seis alhargamientos sucessibos: an [[1973]], [[Dinamarca]], [[Eirlanda]] i [[Reino Ounido]]; an [[1981]], [[Grécia]]; an [[1986]], [[Pertual]] i [[Spanha]]; an [[1995]], [[Áustria]], [[Finlándia]] i [[Suécia]]; la [[1 de Maio]] de [[2004]], [[República Checa|República Xeca]], [[Xipre]], [[Slobáquia]], [[Slobénia]], [[Stónia]], [[Hungrie]], [[Letónia]], [[Lituánia]], [[Malta]] i [[Polónia]]; la [[1 de Janeiro]] de [[2007]], [[Bulgária]] i [[Roménia]]; la [[1 de Julio]] de [[2013]], [[Croácia]]. L Reino Ounido saliu an 2020.
An 1972 i 1994, la [[Noruega]] assinou tamien tratados d'adeson la la Ounion Ouropeia. Mas, nas dues oucasiones, atrabeç de refrendos, la populaçon nurueguesa nun aceitou l'adeson de l sou paíç. A la populaçon [[Suíça|helbética]] fui tamien perposta l'adeson de l paíç la la Ounion, mas nun fui aceite atrabeç de refrendo popular an 2001.
La [[Croácia]], [[Turquie|Turquia]] i [[República de la Macedónia|Macedónia]] son candidatos la l'adeson la la Ounion Ouropeia. Las negociaçones cun estes países ampeçórun-se oufecialmente an Outubre de [[2005]] mas inda nun hai ua data d'adeson definida - l porcesso puode stender-se por bários anhos, subretido ne l que toca a la Turquia, contra la qual hai fuorte ouposiçon de la [[Fráncia]] i de la [[Áustria]].
== Stória ==
[[Fexeiro:EC-EU-enlargement animation.gif|300px|miniaturadaimagem|Cronograma de la eiboluçon de la Ounion Ouropeia.]]
L [[seclo XX]] fui tragicamente marcado pula chubida i apuis pula decida de las eideologies totalitárias. Yá ne l terceiro milénio, l'ounion beluntária de ls pobos ouropeus cuntina a ser l único grande sforço coletibo anspirado por un eideal que cunsiste an ultrapassar ls cunflitos de l passado i an purparar l feturo cunjuntamente. Afirma-se atualmente cumo la única respuosta credible face als riscos i a las ouportunidades criados pula [[globalizaçon]] crecente de l'eiconomie mundial.
Cumo qualquiera stória, la de la Ounion Ouropeia tubo ls sous sfergantes fuortes i las sues datas simbólicas. Siete deilhes merécen ser lembradas, yá que cuntribuíran para la custruçon de la Ouropa atual i son eigualmente eissenciales para l feturo de l cuntinente ouropeu.
=== 9 de Maio de 1950: renace la Ouropa ===
Na Primabera de 1950, la [[Ouropa]] ancontra-se la la beira de l'abismo. La [[Guerra Frie]] faç pesar l'amenaça dun cunflito antre las partes Leste i Oeste de l cuntinente. Cinco anhos apuis de la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]], ls antigos einemigos stan loinge de la recunciliaçon.
Cumo eibitar repetir ls erros de l passado i criar cundiçones para ua paç duradoura antre einemigos tan recentes? L porblema fulcral stá na relaçon antre la [[Fráncia]] i la [[Almanha]]. Ye perciso criar ua relaçon fuorte antre estes dous países i reunir an sou redror todos ls países ouropeus d'ourientaçon liberal de la Ouropa a fin de custruir a la par ua quemunidade cun un çtino quemun. Mas quando i cumo começare? [[Jean Monnet]], cun ua speriéncia única anquanto negociador i custrutor de la paç, propone al Menistro de ls Negócios Strangeiros francés, [[Robert Schuman]], i al Chanceler alman [[Konrad Adenauer]] criar un antresse quemun antre ls sous países: la geston, debaixo de l cuntrolo dua outoridade andependiente, de l mercado de l carbon i de l aço. La porposta ye formulada oufecialmente an 9 de Maio de 1950 pula [[Fráncia]] i ferborosamente acolhida pula [[Almanha]], [[Eitália]], [[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Luxemburgo]].
L tratado qu'anstitui la purmeira Quemunidade Ouropeia, la [[Quemunidade Ouropeia de l Carbon i de l Laçl]] (CECLa), fui assinado an Abril de [[1951]], abrindo las puortas la la Ouropa de las rializaçones cuncretas. Seguir-se-ian outras rializaçones, até se chegar la la Ounion Ouropeia atual, que yá abrange l Leste de l cuntinente - region de la qual stebe demasiado tiempo separada, cul colapso de l socialismo i de la [[COMECON]].
Ne l'anho de 1954, debido al sucesso cunseguido pula criaçon de la CECLa, ls seis cumponentes desta anstituiçon decidírun criar ua ourganizaçon que zelarie pula defesa i porteçon de la Ouropa (Quemunidade Ouropeia de Defesa; CED). Antretanto, apesar de todos ls sfuorços dedicados na custruçon deste uorgano, acunteciu l sou fracasso. La grande amportáncia deste eibento adbeio eisatamente de sou fracasso, beç que, a partir d'anton, ls Stados passórun a adotar reglas mais modestas ne l'ato d'acercar ls Stados ouropeus.
=== 25 de Márcio de 1957: la Quemunidade Eiconómica Ouropeia ===
L plano Schuman tenie dado ourige a ua quemunidade specializada an dous domínios decisibos, mas lemitados: l carbon i l aço. Sob la presson de la [[Guerra Frie]], fúrun tomadas einiciatibas ne ls domínios de la defesa i de l'ounion política, mas l'oupenion pública nun staba inda purparada para las aceitar. Ls seis stados-nembros de la CECA scolhírun antoce ua nuoba ária d'antegraçon ne l domínio eiquenómico: la criaçon dun mercado único.
L [[Tratado de Roma]] de 25 de Márcio de [[1957]], qu'anstitui la [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia]] (CEI), cria anstruçones i mecanismos de tomada de decison que premiten dar spresson tanto als antresses nacionales cumo a ua bison quemunitária. La Quemunidade Ouropeia custitui zde ende l'eixo percipal al redror de l qual se bai ourganizar la custruçon ouropeia.
De [[1958]] la [[1970]], la fin de ls dreitos aduaneiros ten repercussones spetaculares: l comércio intra quemunitário ye multeplicado por seis, al passo que las trocas comerciales de la CEI cul resto de l mundo son multeplicadas por trés. Ne l mesmo período, l perduto nacional bruto médio de la CEI oumenta 70%. Seguindo l padron de ls grandes mercados cuntinentales, cumo l de ls [[Stados Ounidos de la América]], ls agentes eiquenómicos ouropeus sáben tirar porbeito de la dinamizaçon de l'abiertura de las frunteiras. Ls cunsumidores habitúan-se a que les seia perpuosta ua bariadade cada beç maior de perdutos amportados. La dimenson ouropeia torna-se ua rialidade. An 1986, l'assinatura de l [[Ato Único Ouropeu]] premitira abolir las outras restriçones, d'orde regulamentar i fiscal, qu'atrasában inda la criaçon dun mercado anterno (ó mercado único) genuíno, totalmente ounificado.
=== 20 de Júlio de 1963: Iaundé, ls primórdios dun papel anternacional ===
Cun ls sous çtinos a ouníren-se ne l cuntinente, ls Stados fundadores de la Quemunidade Ouropeia assínan culas sues antigas quelónias africanas, an 1963, ua cumbençon que garante l'estas redadeiras ciertas bantaiges comerciales i ajudas financeiras. La [[Cumbençon de Lomé]], que se seguiu a la Cumbençon de Iaundé, aplica-se atualmente la setenta países de la [[África]], de las [[Caraíbas]] i de l [[Ouceano Pacífico|Pacífico]], tornando la Ounion Ouropeia la maior fuonte d'ajuda pública al zambolbimiento. La coperaçon stendiu-se eigualmente, d'outras formas, a la maior parte de ls países de la [[Ásia]] i de la [[América Latina]].
An 28 de Nobembre de [[1995]], ls quinze países de la Ounion Ouropeia i duoze países de l sul de l Mediterráneo stabelécen ua parcerie pa cunduzir a la criaçon dua zona de comércio libre, cumbinada cun acordos de coperaçon ne ls domínios social, cultural i houmano.
Ne l [[seclo XXI]] assistiu-se a l'afirmaçon de la [[Ouropa]] cumo poténcia de paç, zde que la Ounion promoba la stabilidade i l zambolbimiento ne ls grandes grupos regionales que l'ambolben. Graças al papel que zampenha nas trocas comerciales mundiales i al sou peso eiconómico, la Ounion ye yá un parceiro respeitado nas grandes anstáncias anternacionales, cumo la [[Ourganizaçon Mundial de Comércio]] ó la [[ONU]].
Als poucos, la Ounion apoia-se ne l sou potencial eiquenómico para zambolber la sue anfluéncia política i afirmar-se cun ua sola boç. L [[Tratado de la Ounion Ouropeia]], de [[1992]], pon l'oubjetibo i las modalidades dua [[Política Sterna i de Sigurança Quemun]] ([[PESC]]), qu'anclui, a prazo, la definiçon dua política de defesa quemun. Mas ls ouropeus inda ambian sfuorços para harmonizar la sue diplomacie i la sue política de sigurança. Ye esse l précio, que pressupon ua buntade política rial de ls Stados-nembros, para que la Ounion puoda defender ls sous antresses i cuntribuir para la criaçon dun mundo de paç i de justícia.
=== 1 de Janeiro de 1973: purmeiro alargamiento de la Quemunidade Ouropeia ===
La Ounion Ouropeia ancontra-se abierta a todos ls países ouropeus que l'eilha pretenden aderir i que respeiten ls cumpromissos assumidos ne ls Tratados de la fundaçon i suscriben ls mesmos oubjetibos fundamentales. Eisísten dues cundiçones que detremínan l'aceitaçon dua candidatura la l'adeson: la localizaçon ne l cuntinente ouropeu i la prática de todos ls porcedimientos democráticos que caraterízan l Stado de dreito.
Assi, la [[Dinamarca]], la [[Eirlanda]] i l [[Reino Ounido]] ajuntórun-se a la quemunidade an 1 de Janeiro de [[1973]]. A estas adesones seguiu-se un alhargamiento al Sul de l cuntinente, durante ls [[década de 1980|anhos uitenta]], cula [[Grécia]], la [[Spanha]] i [[Pertual]] l'afirmáren-se cumo naciones democráticas. Las terceiras adesones, que tubo lugar an [[1995]], traduç la buntade de ls países de la Ouropa scandinaba i central de se juntáren a ua Ounion que ten benido a cunsulidar l sou mercado anterno i se afirma cumo l único pólo de stabilidade ne l cuntinente, apuis de l zagregamiento de l bloco [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas|sobiético]].
[[Fexeiro:Eurotower in Frankfurt.jpg|thumbnail|dreita|Ourotower an [[Frankfurt]], [[Almanha]]]]
De seis para nuobe, de duoze para quinze nembros, la Ouropa quemunitária bai ganhando anfluéncia i prestígio. Debe mantener un modo de decison eificaç, capaç de gerir l'antresse quemun an probeito de todos ls sous nembros, perserbando al mesmo tiempo las eidantidades i las specificidades nacionales i regionales que custítuen la sue riqueza. L maior zafio d'atualmente de ls ouropeus cunsiste an acolher ne ls próssimos anhos ls países de la [[Ouropa]] central, balcánica, mediterránica i báltica, qu'apersentórun la sue candidatura. Cumo ancuntrar ls recursos neçairos que les premitan atingir l nible eiquenómico i strutural de ls países de la UI ne l mais brebe prazo? Cumo adatar las anstituiçones para qu'estas poudan cuntinar a cumprir las sues missones an benefício dua Ounion de mais de 25 Stados-nembros? Estas son las missones stóricas qu spéran feturamente ls Stados de la Ounion.
=== 7-10 de Júnio de 1979: purmeiras eileiçones diretas de l Parlamiento Ouropeu por sufrágio ounibersal ===
L [[Parlamiento Ouropeu]] zampenha un papel fundamental ne l'eiquilíbrio anstitucional de la Quemunidade: repersenta ls pobos de la [[Ouropa]] i carateliza la natureza democrática de l porjeto ouropeu. Zde la sue criaçon cun poderes de cuntrolo de l ramo eisecutibo, l [[Parlamiento Ouropeu]] ten eigualmente de poder legislatibo, na forma dun dreito de ser cunsultado subre ls percipales testos quemunitários, poder que se fui alhargando als poucos para se stransformar nun berdadeiro dreito de co-decison legislatiba. L parlamiento cumparte, para alhá desso, cul [[Cunseilho de la Ounion Ouropeia]] l poder ourçamental. Cumo son chamados ls deputados ouropeus? Até [[1979]], ls nembros de l [[Parlamiento Ouropeu]] éran nembros de ls parlamientos nacionales, que ls nomeában para ls repersentar an [[Strasburgo]]. A partir de 1979, passórun a ser eileitos por sufrágio ounibersal direto an cada un de ls países de la Ounion, por mandatos de cinco anhos. Ls cidadanos scólhen assi ls deputados, nó an delegaçones nacionales, mas an grupos parlamentares trasnacionales, repersentatibos de las grandes corrientes de pensamiento político eisistentes ne l cuntinente.
L'ambiçon de criar antre ls stados-nembros ua relaçon special, que les premita gerir ls sous antresses i ls sous defrendos segundo las mesmas reglas de dreito i ls mesmos porcedimientos d'arbitraige qu'únen ls cidadanos dun stado democrático, ye totalmente rebolucionária na prática de las relaçones anternacionales. "Nós nun coligamos stados, nós ounimos las pessonas", screbie [[Jean Monnet]]. Assi, las anstituiçones ouropeias, articulando i cunciliando permanentemente ls antresses de ls cidadanos anquanto tales, dében ser fuortes i eiquilibradas. La dialética subtil que funciona zde hai cerca de cinquenta anhos antre l [[Cunseilho de la Ounion Ouropeia]], l [[Parlamiento Ouropeu]], la [[Comisson Ouropeia]] i l [[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]], repersenta sin dúbeda ua aquisiçon fundamental de la custruçon ouropeia, sendo la chabe de l sou éisito.
=== 17 de Febreiro de 1986: assinatura de l Ato Único Ouropeu ===
L'oubjetibo de l Tratado de Roma de criar un mercado quemun habie sido parcialmente rializado ne ls anhos sessenta, graças a la supresson de ls dreitos aduaneiros anternos i de las restriçones cantitatibas a las trocas comerciales. Mas ls outores de l tratado habian substimado to un cunjunto d'outros oubstaclos a las libardades comerciales que éran agora ua rialidade, por essa rezon ls meios para adotáren las 300 diretibas que tratában esses assuntos éran neçairas.
Al oubjetibo de l grande mercado anterno, l Ato Único liga streitamente outro d'amportáncia tan fundamental cumo l purmeiro: l de la coeson eiquenómica i social. La [[Ouropa]] cria assi políticas struturales an benefício de las regiones cun atrasos de zambolbimiento ó que téngan sido atingidas por mutaçones tecnológicas i andustriales. Pormobe tamien la coperaçon an matéria d'ambestigaçon i de zambolbimiento. Por redadeiro, toma an cunsideraçon la dimenson social de l mercado anterno: ne l sprito de ls gobernantes de la Ounion, l bun funcionamiento de l mercado anterno i ua cuncorréncia sana antre las ampresas son anseparable de l'oubjetibo custante que cunsiste na melhorie de las cundiçones de bida i de trabalho de ls cidadanos ouropeus.
=== 1 de Nobembre de 1993: la Ounion Ouropeia ===
Al entrar an bigor, an 1 de Nobembre de [[1993]], l Tratado de la Ounion Ouropeia, assinado an 7 de Febreiro de 1992 an [[Maastricht]], dá ua nuoba dimenson la la custruçon ouropeia. La Quemunidade Ouropeia (l Tratado de Maastricht sustituiu l nome Quemunidade Eiconómica Ouropeia), fundamentalmente eiquenómica nas sues aspiraçones i na sue teorie, passa star antegrada na Ounion Ouropeia baseada, an trés pilares.
L pilar quemunitário (la Quemunidade Ouropeia i la Quemunidade Ouropeia de la Einergie Atómica), regido pelos porcedimientos anstitucionales clássicos, faç anterbir la Comisson, l Parlamiento, l Cunseilho i l Tribunal de Justícia; gere eissencialmente l mercado anterno i las políticas quemunes.
Ls outros dous pilares ambólben ls Stados-nembros an domínios caratelizados até anton cumo sendo de la cumpeténcia solo nacional: la política sterna i de sigurança, por un lado, i ls assuntos anternos, cumo la política de [[eimigraçon]] i de [[Dreito d'asilo|asilo]], la [[polícia]] i la [[justícia]], por outro. Trata-se dun abanço amportante, na medida an que ls Stados-nembros cunsidéran que ye de l sou antresse coperar mais nestes domínios, cumo forma d'afirmar l'eidantidade ouropeia ne l mundo i d'assegurar ua melhor porteçon de ls sous cidadanos contra la creminalidade ourganizada i l tráfico de [[droga]]s.
Mas l que ls cidadanos recordórun de l Tratado de Maastricht será l mais cierto la decison que trouxe maior ampato prático a la sue bida quotidiana: la rializaçon de la [[Ounion Eiconómica i Monetária]]. Zde 1 de Janeiro de [[1999]], la [[UEM]] reúne todos ls países que cumpriran un determinado númaro de critérios eiconómicos çtinados a garantir la sue buona geston financeira i a assegurar la stabilidade fetura de la moneda única: l [[ouro]].
Redadeira eitapa lógica de la rializaçon de l mercado anterno, l'antroduçon de la moneda única, pulas repercussones pessonales que traç para cada cidadano i pulas cunsequéncias eiquenómicas i sociales de que se rebiste. Puode-se mesmo cunsiderar que l'ouro será feturamente l simblo mais cuncreto de la Ounion Ouropeia. Esta moneda fuorte, capaç de cuncorrer culas grandes monedas de reserba anternacionales, custituirá l signo çtentibo de la nuossa pertença quemun a un cuntinente que se stá a ounir i a afirmar.
=== Tratados ===
L'atual Ounion Ouropeia fundamenta-se juridicamente an quatro tratados fundadores: L Tratado de la Ounion Ouropeia i ls trés tratados qu'anteriormente habian anstituído las trés defrentes Quemunidades.
* An [[Paris]], la 18 de Abril de [[1951]], fui assinado l tratado qu'anstitui la [[Quemunidade Ouropeia de l Carbon i de l aço]] (normalmente chamado por CECA). L [[Tratado de Paris (1951)|Tratado de Paris]] passou de balidade an 23 de Júlio de [[2002]], dado qu'habie sido assinado por un período de cinquenta anhos.
* An [[Roma]], la 25 de Márcio de [[1957]], fui assinado l [[Tratado de Roma]], qu'anstitui la [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia]] (normalmente chamado por CEI);
* L tratado qu'anstitui la [[Quemunidade Ouropeia de la Einergie Atómica]] (normalmente chamado por Tratado [[Euraton]]).
* An [[Maastricht]], la 7 de Febreiro de [[1992]], fui assinado l tratado qu'anstitui la Ounion Ouropeia (normalmente chamado por [[Tratado de Maastricht]] ó por Tratado de la Ounion Ouropeia - TUI).
L Tratado de la Ounion Ouropeia (TUI) criou ua nuoba antidade - la Ounion Ouropeia - que se atiradeira nas Quemunidades anteriormente eisistentes i que se manténen. Ne l ámbito de la Ounion, l TUI cuntén çposiçones relatibas la la [[Política Sterna i Sigurança Quemun]] (PESC), i la la coperaçon ne ls domínios de la [[Justiçl'i Assuntos Anternos]] (JAI). Para alhá desso, l TUI antroduziu alteraçones na redaçon de ls Tratados CECLA, CEEA i, specialmente, de l Tratado CEI. A anterior Quemunidade Eiconómica Ouropeia (CEI) passou a chamar-se Quemunidade Ouropeia (CI).
Fúrun assinados outros tratados que resultórun an alguas reformas ne ls tratados fundadores i que probocórun alteraçones a nible anstitucional.
* L [[Tratado de Fuson]] que stabelece un Cunseilho único i ua Comisson única fui assinado an [[Bruxelas]] a 8 de Abril de [[1965]].
* L [[Ato Único Ouropeu]] (AUI) fui assinado ne l [[Luxemburgo]] an [[1986]].
* L [[Tratado de Amsterdon]], assinado an [[2 de Outubre]] de [[1997]] prebia alteraçones als Tratados de la UI i CI.
* L [[Tratado de Nice]] fui assinado an [[26 de Febreiro]] de [[2001]].
* L [[Tratado de Lisboua]] fui assinado an [[13 de Dezembre]] de [[2007]].
== Geografie ==
La geografie de la Ounion Ouropeia ye mui bariada, apersentando bárias árias climáticas, ancluindo las regiones ultraperiféricas; estas ancluen a maior parte de ls [[Classeficaçon de l clima de Köppen|tipos de clima]], zde l [[clima polar]] até al [[clima eiquatorial]]. La maior parte de la populaçon bibe an árias cun [[clima mediterránico]], [[clima ameroso]], [[clima ouceánico]] i [[clima cuntinental]]. Podemos dibedi-las an:
* Ua ária cun un misto de [[clima mediterránico]] i [[Clima ameroso|clima ameroso mediterránico]] ne ls países banhados pul[[mar Mediterráneo]], cumo sul de [[Spanha]], [[Grécia]], [[Slobénia]], [[Malta]], sul de [[Fráncia]] i [[Xipre|Chipre]] ó cun fuorte anfluéncia deste, cumo [[Pertual]];
* [[Clima ouceánico]], todos ls países cun costa para l [[ouceano Atlántico]] (fuora Pertual), na [[península Eibérica]], la [[Galiza]], las [[Stúrias|Astúrias]] i l [[Paíç Basco]] de Spanha i Fráncia, to la costa atlántica de Fráncia, [[Países Baixos]], [[Bélgica]], [[Dinamarca]] i costa atlántica de la [[Almanha]], bien cumo las regiones ultraperiféricas de Pertual i Spanha, [[Açores]], [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]] i [[Canárias]];
* [[Clima ameroso|Clima ameroso marítimo]], an países sin costa marítima ó países cun costa para l [[ouceano Atlántico]], cumo l norte i l centro de Pertual, l centro de Spanha i de Fráncia;
* [[Clima ameroso|Clima ameroso cuntinental]], países de l centro i sul de la [[Ouropa]] que nun ténen costa para l'ouceano Atlántico i que nó se ancóntran na ária de l leste ouropeu, cumo l Anterior Centro de Fráncia, l [[Luxemburgo]], la [[Áustria]] l centro i l sudoeste de la Almanha;
* [[Clima cuntinental]], todos ls países de l chamado leste ouropeu i de l centro de la Ouropa;
* [[Clima polar]], l norte de la [[Finlándia]] i de la [[Suécia]] i an Ambiernos mui rigorosos estes países na sue totalidade cunjuntamente culs trés países bálticos la [[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]].
* [[Clima eiquatorial]], na [[Guiana Francesa]], que prebalece an to la sue stenson, zde sou litoral, al norte (Ouceano Atlántico), até la frunteira meridional cul [[Brasil]].
* [[Clima tropical]], nas regiones francesas de [[Martinica]] i [[Guadalupe]] (nas [[Caraíbas]]) i [[Reunion]] (ne l [[Ouceano Índico]], cerca de [[África]])
Las percipales cadenas muntanhosas son: ls [[Alpes]], ls [[Cárpatos]], ls [[Balcanas]] i ls [[Pirenéus]].
L maior praino de la Ounion Ouropeia ye la [[Grande Praino Ouropeu]], qu'abrange todos ls stados-nembros de la Ouropa Central i ua parte de ls stados-nembros de la Ouropa Oucidental i de la Ouropa Central.
== Política ==
L goberno de la Ounion Ouropeia ten sido siempre colocado antre l modelo de cunferéncia anter-gobernamental, an que ls stados manténgan todos ls sous prebilégios i un modelo supranacional an que ua parte de la soberanie de ls Stados ye delegada para la Ounion.
Ne l purmeiro causo, las decisones quemunitárias son, de fato, tratadas antre ls Stados i ténen de ser tomadas por unanimidade. Este modelo, cerca de l percípio d'ourganizaçones antergobernamentales clássicas, ye defendido pelos ourocéticos. Segundo eilhes, son ls xefes de Stado i de goberno que ténen legitimidade democrática para repersentar ls cidadanis. Eilhes afirman que las naciones ye que deberian cuntrolar las anstituiçones de la Ounion Ouropeia. L segundo causo ye l fato de l'atual ''ourofila''. Eilhes salientan que las anstituiçones deberian repersentar ls cidadanos diretamente. Para eilhes, cul alhargamiento de la UI an [[2004]] i [[2007]], las modalidades de l percesso de tomada de decisones ne l ámbito de las anstituiçones debe ser adatable, la fin d'eibitar qualquier risco de paralisia.
La UI outeliza un modelo híbrido de goberno: l Cunseilho de Menistros ye l repersentante de ls Stados (decisones nun percísan ounanemidade, l boto de cada Stado ye definido atrabeç de l númaro d'habitantes de cada un) i al [[Parlamiento Ouropeu]], que repersenta ls cidadanos. Este modelo ye ua chabe para la luta d'anfluéncias antre las trés anstituiçones ouropeias: l Parlamiento, la Comisson i l Cunseilho.
Al todo, son cinco anstituiçones:
* '''[[Parlamiento Ouropeu]]''' - ye l'assemblé parlamentar, eileita por sufrágio ounibersal direto pelos cidadanos de la Ounion Ouropeia.
* '''[[Cunseilho de la Ounion Ouropeia]]''' - anteriormente chamado Cunseilho de Menistros, ye l percipal uorgano legislatibo i de tomada de decison na UI. Repersenta ls Gobernos de ls Stados-nembros.
* '''[[Comisson Ouropeia]]''' - anstituiçon politicamente andependiente que repersenta i defende ls antresses de la Ounion cumo un to, la perpuosta de legislaçon, políticas i porgramas d'acion, i ye respunsable pula eisecuçon de las decisones de l Parlamiento i de la SES. Ye l'uorgano cun poder eisecutibo i d'einiciatiba.
* '''[[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]]''' - garante la cunformidade cula legislaçon de la Ounion, ua beç que ls Stados-nembros stan sujeitos judicialmente l'el.
* '''[[Tribunal de Cuntas Ouropeu]]''' - cuntrola la legalidade i la regularidade de la geston de l'orçamiento de la UI.
Para alhá desso, la UI ten seis uorgones percipales: l [[Banco Central Ouropeu]], l [[Comité Eiquenómico i Social]], l [[Comité de las Regiones]], l [[Banco Ouropeu de Ambestimiento]], l [[Probedor de Justícia Ouropeu]] i la [[Ouropol]].
=== Poder de decison ===
Ls decumientos perduzidos pula Comisson (basicamente ls "libros brancos") i ls tratados stabelecidos, ténen ciertos percípios. L'eilhes anteceden un grande númaro de decisones. Dous percípios ouriéntan la tomada de decisones na UI passado l [[Tratado de Maastricht]]: l percípio de la susidiariedade i l percípio de la porporcionalidade. Estes percípios son oubjeto de portocolos ne l [[Tratado de Amsterdon]] (1997).
La Comisson Ouropeia ten un monopólio de dreito d'ampeçatiba mediante la preparaçon de la maior parte de las matérias atinentes al purmeiro pilar de la UI (que premite als cidadanos participáren na formaçon de las deliberaçones de l Cunseilho i de l Parlamiento de la Ounion) i, cumpartidas culs Stados-nembros, l dreito subre ls outros dous pilares. L pursidente de la Comisson Ouropeia participa nas reouniones de l Cunseilho Ouropeu. Na final de las cimeiras, l Cunseilho Ouropeu rializa las sues cunclusones an relatórios para la Comisson Ouropeia.
Por sou lado, l Cunseilho Ouropeu dá a cada Stado-nembro, un númaro de botos que determinan l'adopçon de çposiçones legislatibas ó que nun bóten.
Assi, cumo la única anstituiçon eileita pelos cidadanos, l Parlamiento Ouropeu ten un grande peso: un mero uorgon cunsultibo, ne l'ampeço, cumprou un berdadeiro poder de co-decison, an paridade cul Cunseilho de Menistros an muitas questones. Assi, an [[2004]], l Parlamiento puode anfluenciar la nomeaçon na Comisson Ouropeia. La sue repersentatibidade, ne l'antanto, permanece minada por taxas d'abstençon nas eileiçones de deputados, giralmente mais eilebada de l que nas eileiçones nacionales.
=== Política sterna i de segurança ===
{{Ber artigo percipal|[[Política Sterna i de Segurançla Quemun de la Ounion Ouropeia]]}}
La defesa i la segurançla son tradicionalmente questones de soberanie nacional. La política de la Ounion Ouropeia neste domínio fui stabelecido cumo l segundo de ls trés pilares de l [[Tratado de Maastricht]] ([[1992]]). La Política Sterna i de Segurança Quemun (PESC) fui alhargada pul [[Tratado de Amsterdon]] ([[1997]]) que define ls oubjetibos para la PESC. La política ye cordenada pul alto repersentante para la Política Sterna i de Segurançla Quemun, cargo atualmente acupado por [[Jabier Solana]]. Ambora la [[NATL]] seia la responsable pula defesa territorial de la Ouropa, la UI adotou missones de paç i houmanitárias. L eisército de la UI anclui ua fuorça ouropeia d'anterbençon rápida, cumprendendo 60.000 nembros.
La Comisson Ouropeia ten benido a ganhar ua maior repersentaçon an ourganismos cumo l [[G8]], percipalmente atrabeç de l Comissário para las Relaçones Sternas, mas ls Stados-nembros stan repersentados na [[Ourganizaçon Mundial de l Comércio]], atrabeç de l sou comissário.
L'eifeito de la política sterna de la Ounion tamien se sente atrabeç de l porcesso d'alhargamiento; atratibos para bários stados que téngan adquirido l'adeson ye un fator amportante que cuntribui para la reforma i stabilizaçon de ls países de l'antigo bloco quemunista na Ouropa. La Ounion ye tamien la maior de l mundo an dar ajuda houmanitária i l percipal cuntribuinte de las agéncias de la ONU ambolbidas na ajuda houmanitária i na coperaçon para l zambolbimiento.
== Eiquenomie ==
L'eiquenomie de la Ounion Ouropeia ye baseada nun sistema [[Capitalismo|capitalista liberal]] sendo un pouco maior de l que l'eiquenomie de ls [[Stados Ounidos de la América]].
L percipal oubjetibo eiquenómico de la Ounion Ouropeia ye promober ua eiquenomie libre, cuncorrencial i sin barreiras comerciales tanto al nible de las mercadories, de ls capitales, cumo de ls sous cidadanos i nomeadamente de ls sous trabalhadores. Por essa rezon eisisten mecanismos qu'assegúran estas libardades, la [[Comisson Ouropeia]] cumo guardiana de ls tratados para que ls Tratados ne l ámbito de la cuncorréncia i de la libre circulaçon de mercadorias, capitales i trabalhadores séian respeitados, todos ls cidadanos, antidades coletibas i stados puoden recorrer destas decisones para l [[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]], i l [[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]] percura para que causo la [[Comisson Ouropeia]] nun haba an defesa de ls Tratados para qu'este faga jurisprudéncia nesses assuntos.
== Cultura i Eiducaçon ==
Para la cultura, la Comisson Ouropeia ten un comissário qu'agrupa l'eiducaçon, la formaçon, la cultura i la mocidade<ref></ref>, mas nun l multilhéngua<ref></ref>.
Ls programas eiducacionales ouropeus mais amportantes son l [[Comenius]], nas scuolas, [[Leonardo da Vinci]], para la formaçon profissional, l [[Erasmus]], para l'ansino ounibersitário, i l [[Grundbig]], para l'ansino d'adultos.
L programa [[eLearning]] promobe l'antegraçon afetaba de las Tecnologies de la Anformaçon i de la Quemunicaçon (TIC) ne ls sistemas d'eiducaçon i formaçon de la Ounion Ouropeia. La linha mais amportante deste programa ye l [[eTwinning]], ua einiciatiba qu'oufrece a las anstituiçones scolares, un portal na Anternete cun ferramientas i apoio para facelitar la rializaçon de porjetos na geminaçon antre anstituiçones de países defrentes. La geminaçon de l'eTwinning premite que porssores de todas las çciplinas zambolban porjetos eiducatibos cunjuntos, cumpartir speriéncias i recursos pedagógicos i d'antroduzir ua dimenson ouropeia na sala d'aula. Ls alunos ténen l'ouportunidade de daprender culs sous pares d'outros países, la prática de lénguas strangeiras i l zambolbimiento de cumpeténcias relacionadas culas TIC.
An [[1995]], la Comisson Ouropeia publicou l Libro Branco subre l'eiducaçon i la formaçon. Ye mui splicado l'amportáncia de ls cidadanos ouropeus an recebíren formaçon al longo de la bida, que ye coincido cumo daprendizaige al longo de la bida. L'oubjetibo ye mantener la cumpetitibidade i la luita contra la scluson social.
La recolha destas eideias, an 2000, possebilitou la rializaçon de l [[Memorando subre Daprendizaige al Longo de la Bida]], decumiento de trabalho de ls serbícios de la Comisson Ouropeia, que cumboca un debate ouropeu pa antender la daprendizaige al longo de la bida, tanto la nible andebidual cumo anstitucional. Na final de la nota, lebantou seis eideias-chabe para cunsiderar essa stratégia, para assi garantir l'acesso ounibersal la la daprendizaige cuntínua i para l'obtençon i renobaçon de las cumpeténcias de ls cidadanos, oumentar l'ambestimiento an recursos houmanos, criar métodos eficazes para la daprendizaige al longo de la bida, balorizando la daprendizaige nun formal i anformal, acunseilhar i anformar subre las ouportunidades de daprendizaige al longo de la bida i oufrecer essas ouportunidades.
Mesmo assi, eisisten grandes defrenças ne l plano cultural, social i moral antre ls países zambolbidos i potenciales de la Ounion an relaçon als menos zambolbidos, i mesmo alguns países ricos, ténen fracos padrones porfessionales i cuntraprodocentes an rialaçon als regimes de la Ounion Ouropeia.
La Ounion Ouropeia siempre fui coincida cumo ua de las mais prestigiadas zonas educatibas i ye famosa pelos sous porjetos i pulasue grande eiboluçon i speriéncia i, mesmo que tenga défices an alguas de las sues caraterísticas, dedica grande sforçl de coeson eiconómica i social para qu'estes puntos fracos séian abolidos, an special ne ls países que recentemente aderiran la la Ounion.
Ne ls redadeiros anhos, l chamado [[Porcesso de Bolonha]], un acordo antergobernamental ouropeu, percura criar un Spácio Ouropeu de Ansino Superior, a fin de facelitar la mobilidade de ls studantes ne ls Stados-nembros de l'acordo.
=== Multilhénguismo ===
La Ounion Ouropeia ten, an todas las sues anstituiçones, 23 lénguas oufeciales i de trabalho.<ref>Regulamiento N.º 1 por el se faç l regime lénguistico de la Quemunidade Eiconómica Ouropeia (DL L 17 de 6.10.1958, p. 385), demudado apuis de nuoba adeson.</ref> Mas, la Comisson Ouropeia, por eisemplo, l Coleijo de Comissários negoceia cun base an decumientos apersentados an [[Léngua anglesa|anglés]], [[Lhéngua francesa|francés]] i [[Léngua almana|aleman]].
Ls Stados-nembros stan a ser outelizados, para para alhá de las eidantificadas 23 lénguas, dezenas d'eidiomas, co-oufeciales solo an ua parte de l território ó nun oufeciales. Ua de las percipales políticas de la UE ye promober la daprendizaige de todos ls cidadanos de pul menos dues lénguas para alhá de la sue léngua materna. L'oubjetibo ye nun solo facelitar la quemunicaçon antre ls cidadanos, mas tamien ancentibar outras pessonas an direcçon a ua maior toleráncia i respeito pula dibersidade cultural i lenguística de la Ounion Ouropeia.
Bários programas de coperaçon promoben la daprendizaige de lénguas i la dibersidade lenguística atrabeç, por eisemplo, d'antercámbios scolares, zambolbimiento de nuobos métodos, ó bolsas de studo para porsores de lénguas. D'algua forma, l sou lema ye "Ounidos na dibersidade" (an [[Lhéngua lhatina|latin]]: "In barietate cuncordie").<ref></ref>
== Meio ambiente ==
[[Fexeiro:E-112 Egeln feb2005.jpg|thumbnail|Einergie eólica an [[Saxónia-Anhalt]].]]
Ls países de la Ounion Ouropeia, ne l sou cunjunto, custitúen la grande poténcia mundial ne l que diç respeito al zambolbimiento i aplicaçon d'einergies renobables. La promoçon de las einergies renobables ten un papel mui amportante, tanto an termos de reduzir la dependéncia sterna d'abastecimiento einergético de la UE, cumo nas aciones a séren tomadas an relaçon al cumbate de las alteraçones climáticas. Mas la Almanha ye l único nembro de la UE que stá ne l camino cierto para alcançar las metas stabelecidas ne l [[Portocolo de Quioto]] subre las alteraçones climáticas, que bai acabar an [[2012]].
L Cunseilho Ouropeu, an Márcio de 2007, aprobou un plano einergético qu'anclui oubrigatoriamente un corte de 20% de las sues eimissones de dióxido de carbono até [[2020]] i de cunsumir mais einergie renobables a repersentar 20% de l cunsumo total na UE (contra ls 7% an 2006).<ref>{{Citar web| url = http://www.eu2007.de/fr/News/Press_Releases/March/0309BKBruessel.html | títalo = Acord storique sur la protetion climatique | anho = 2007 | obra = EU2007.DI | acesodata = 24 de Júnio de 2007 | idioma = francés}}</ref> L'acordo, andiretamente, reconheciu l papel de l'einergie nuclear para reduzir las eimissones de gases cun eifeito de stufa, l que cumpete a cada Stado-nembro decidir se quier ó nun recorrer a essa tecnologie.
Por outro lado fui criado l cumpromisso d'alcançaire ua quota mínima de 10% de [[biocumbustible]]s ne l cunsumo total de [[gasolina]] i de [[gasólio]] ne ls transportes an 2020.
La fetura dibison de l sfuorço para atingir la percentaige de 20%, tenerá an cunta las specificidades einergéticas de cada Stado. Para alhá desso, la UE stá ampenhada an atingir até 30%, la reduçon de ls gases cun eifeito de stufa, an causo de cumpromisso anternacional qu'ambolba las dues outras poténcias, cumo la de ls nuobos países andustrializados.
<references/>
[[Catadorie:Ounion Ouropeia]]
mwk0hys6lpspl2kx36cvvw0nr600gmh
Ousaca
0
692
107655
79200
2026-08-06T20:12:26Z
~2026-43184-25
15440
/* */
107655
wikitext
text/x-wiki
La porbíncia de '''Ousaca''' (an [[Lhéngua japonesa|japonés]]: 大阪府, [[Transliteraçon|transl.]] ''Ōsaka-fu'') faç parte de la region de [[Kinki]], na ilha de [[Honshu]], ne l [[Japon]]. Sue capital ye la cidade de [[Ousaca]].
[[Fexeiro:Osaka City.jpg|250px|thumb|right|La cidade de Ousaca de nuite.]]
== Stória ==
An [[2003]], la cidade tenie ua [[populaçon]] stimada an 2 624 129 habitantes i ua [[densidade populacional]] de 11 857,79 h/[[quilómetro quadrado|km²]]. Ten ua ária total de 221,30 km².
Recebiu l statuto de cidade la [[1 de Setembre]] de [[1956]].
Ye la terceira maior cidade de l [[Japon]], i queda an [[Kansai]] ne l sul de la ilha de [[Honshu]]. Ten cerca de 17.6 melhones de habitantes na sue [[Ária metropolitana de Ousaca|ária metropolitana]], que angloba las cidades de [[Kobe]] i [[Quioto (cidade)|Quioto]]. Ye ua cidade mui antiga, formada na [[Período Edo|Era Edo]], habendo neilha bruxedos de palácios amperiales zde l [[seclo IV]].
== Geografie ==
=== Cidades ===
{|
|-
| valign="top" |
* [[Daito]]
* [[Fujiidera]]
* [[Habikino]]
* [[Hannan]]
* [[Higashiosaka]]
* [[Hirakata]]
* [[Ibaraki (Osaka)|Ibaraki]]
* [[Ikeda]]
* [[Izumi (Osaka)|Izumi]]
* [[Izumiotsu]]
* [[Izumisano]]
* [[Kadoma]]
* [[Kaizuka]]
* [[Kashiwara]]
* [[Katano]]
* [[Kawachinagano]]
|
* [[Kishiwada]]
* [[Matsubara]]
* [[Mino]]
* [[Moriguchi]]
* [[Neyagawa]]
* [[Ousaca (cidade)|Ousaca]] (capital)
* [[Osakasayama]]
* [[Sakai (Osaka)|Sakai]]
* [[Sennan]]
* [[Settsu]]
* [[Shijonawate]]
* [[Suita]]
* [[Takaishi (Osaka)|Takaishi]]
* [[Takatsuki]]
* [[Tondabayashi]]
* [[Toyonaka]]
* [[Yao (Osaka)|Yao]]
|}
=== Çtritos ===
* [[Çtrito de Minamikawachi]]
* [[Çtrito de Mishima]]
* [[Çtrito de Senboku]]
* [[Çtrito de Sennan]]
* [[Çtrito de Toyono]]
[[Catadorie:Cidades de la porbíncia de Ousaca]]
[[Catadorie:Porbíncias de l Japon]]
8dzey4sqarwxj3lylwxiev653l5ha4t
107656
107655
2026-08-06T20:19:58Z
~2026-43184-25
15440
/* Cidades */
107656
wikitext
text/x-wiki
La porbíncia de '''Ousaca''' (an [[Lhéngua japonesa|japonés]]: 大阪府, [[Transliteraçon|transl.]] ''Ōsaka-fu'') faç parte de la region de [[Kinki]], na ilha de [[Honshu]], ne l [[Japon]]. Sue capital ye la cidade de [[Ousaca]].
[[Fexeiro:Osaka City.jpg|250px|thumb|right|La cidade de Ousaca de nuite.]]
== Stória ==
An [[2003]], la cidade tenie ua [[populaçon]] stimada an 2 624 129 habitantes i ua [[densidade populacional]] de 11 857,79 h/[[quilómetro quadrado|km²]]. Ten ua ária total de 221,30 km².
Recebiu l statuto de cidade la [[1 de Setembre]] de [[1956]].
Ye la terceira maior cidade de l [[Japon]], i queda an [[Kansai]] ne l sul de la ilha de [[Honshu]]. Ten cerca de 17.6 melhones de habitantes na sue [[Ária metropolitana de Ousaca|ária metropolitana]], que angloba las cidades de [[Kobe]] i [[Quioto (cidade)|Quioto]]. Ye ua cidade mui antiga, formada na [[Período Edo|Era Edo]], habendo neilha bruxedos de palácios amperiales zde l [[seclo IV]].
== Geografie ==
=== Cidades ===
{|
|-
| valign="top" |
* [[Daito]]
* [[Fujiidera]]
* [[Habikino]]
* [[Hannan]]
* [[Higashiosaka]]
* [[Hirakata]]
* [[Ibaraki (Osaka)|Ibaraki]]
* [[Ikeda]]
* [[Izumi (Osaka)|Izumi]]
* [[Izumiotsu]]
* [[Izumisano]]
* [[Kadoma]]
* [[Kaizuka]]
* [[Kashiwara]]
* [[Katano]]
* [[Kawachinagano]]
|
* [[Kishiwada]]
* [[Matsubara]]
* [[Mino]]
* [[Moriguchi]]
* [[Neyagawa]]
* [[Ousaca]] (capital)
* [[Osakasayama]]
* [[Sakai (Osaka)|Sakai]]
* [[Sennan]]
* [[Settsu]]
* [[Shijonawate]]
* [[Suita]]
* [[Takaishi (Osaka)|Takaishi]]
* [[Takatsuki]]
* [[Tondabayashi]]
* [[Toyonaka]]
* [[Yao (Osaka)|Yao]]
|}
=== Çtritos ===
* [[Çtrito de Minamikawachi]]
* [[Çtrito de Mishima]]
* [[Çtrito de Senboku]]
* [[Çtrito de Sennan]]
* [[Çtrito de Toyono]]
[[Catadorie:Cidades de la porbíncia de Ousaca]]
[[Catadorie:Porbíncias de l Japon]]
kvrcby4w3cirlp8p8lh5rtm9g4531sb
Paixarina
0
696
107683
105404
2026-08-07T10:56:04Z
~2026-30875-10
15270
107683
wikitext
text/x-wiki
{{taxocaixa
| nome = Paixarinas
| quelor = pink
| eimaige =Borboleta_transparente_REFON.JPG
| eimaige_legenda =
| reino = [[Animalia]]
| filo = [[Arthropoda]]
| classe = [[Anseta]]
| orde = [[Lepidotera]]
| superfamília = '''Hesperioidea''',<br />'''Papilionoidea'''
| subdebison_nome = Famílias
| subdebison =
Ber testo
}}
Las '''paixarinas''' son [[anseto]]s de la orde [[Lepidotera]] classeficados nas super-famílias '''Hesperioidea''' i '''Papilionoidea''', que custituen l grupo anformal '''Rhopalocera'''.
Las paixarinas ténen dous pares de asas nembranosas cobiertas de scamas i pieças bucales adatadas a la suçon. Çtínguen-se de las [[mariposas]] pulas [[antena]]s dreitas que treminan nua bola, puls hábitos de bida diurnos, pula [[metamorfose]] que acuntece drento dua [[crisálida]] rígida i pula [[barriga]] fina i alongada. Quando an repouso, las paixarinas dóbran las asas para riba.
Las paixarinas son amportantes [[polinizador]]s de muitas speces de [[planta]]s.
L ciclo de bida de las paixarinas angloba las seguintes eitapas:
*1) [[uobo]] -> fase Pré-larbal
*2) [[larba]] -> chamada tamien de [[lagarta]],
*3) [[pupa]] -> que se zambolbe drento de la [[crisálida]] (ó [[casulo]])
*4) [[eimago]] -> fase adulta
==Amportança eiquelógica==
La paixarina ye un amportante agente polinizador. Se zaparecíssen, haberie perjuízos para la [[flora]] (perjuízos einiciales) i [[fauna]] (perjuízos cunsequentes). I por tener solo la reproduçon sexuada ten la bariablidade genética de l animal.
==Taxonomie==
*Super-família '''Hesperioidea'''
**[[Hesperiidae]] Latreille
*Super-família '''Papilionoidea'''
**[[Papilionidae]] Latreille, 1802
**[[Pieridae]] Duponchel, 1835
**[[Nymphalidae]] Swainson, 1827
**[[Lycaenidae]] Leach, 1815
**[[Riodinidae]] Grote, 1895
==Galerie de retratos==
<center>
<gallery>
Image:Borboleta px cp Sta crz 040206 D.JPG|Paixarinas
Image:Citrus Swallowtail Papilio demodocus.jpg
</gallery>
</center>
=={{Ber tamien}}==
* {{Commons|Category:Butterfly}}
=={{Ligaçones sternas}}==
*[http://www.nature-pictures.org/pt/fotos_borboletas/ Retratos de paixarinas ne l Ouropa]
*[http://grado.grao.net/panoramicas_graonet/mariposas_de_asturias/index_mariposas.htm Paixarinas de la Prencipado de Astúrias - Spanha ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819031637/http://grado.grao.net/panoramicas_graonet/mariposas_de_asturias/index_mariposas.htm |date=2009-08-19 }}
* [http://pt.treknature.com/themes.php?thid=147 Paixarinas ne l Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927224140/http://pt.treknature.com/themes.php?thid=147 |date=2007-09-27 }}
[[Category:Paixarinas]]
p1u0cjw0o5bpadubgfnnes77qbcibha
Queiso
0
1002
107676
98963
2026-08-07T09:40:45Z
~2026-30875-10
15270
107676
wikitext
text/x-wiki
'''Queiso''' ye un [[quemido]] sólido feito a partir de l [[leite]] de [[baca]]s, [[cabra]]s, [[canhona]]s, [[búfala]]s i/ó outros [[mamífero]]s. L queiso ye porduzido pula [[coagulaçon]] de l lheite. Esto ye rializado, nua purmeira eitapa, pula acedificaçon cun ua [[cultura bateriana]] i a seguir, ampregando ua [[anzima]], la [[quimosina]] (coalho ó sustitutos) para trasformar l lheite an "[[coalhada]] i [[Soro de lheite|soro]]" .<ref>{{cite web | titalo = Fankhauser's Cheese Page | purmeiro = David B. | redadeiro= Fankhauser | anho = 2007 |acessodata= 2007-09-23 | url = http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/Cheese/CHEESE.HTML}}</ref> La batéria percisa i l processamiento de la coalhada ténen un papel na defeniçon de la testura i sabor de la maiorie de ls queisos. Alguns queisos aperséntan tamien [[bolor]]es, tanto na superfice sterna cumo an drento.
[[Fexeiro:Emmentaler.jpg|left|thumb|Un eisemplo de queiso [[Emmentaler]].]]
Eisisten cientos de [[Aneixo:Lhista de queisos|tipos de queisos]] porduzidos an to l mundo. Defrentes stilos i sabores de queiso son l resultado de l uso de l lheite de defrentes mamíferos ó cula adiçon de defrentes teores de [[gordura]], ampregando detreminadas speces de batérias i bolores, i bariando l tiempo de ambelhecimiento i outros tratamientos de trasformaçon. Outros fatores ancluen la dieta animal i la adiçon de agentes [[aromatizante]]s cumo [[yerba]]s, [[speciarie]]s, ó [[Defumar|defumaçon]]. La cundiçon de [[pasteurizaçon]] de l lheite puode tamien afetar l sabor final. L [[amarielho]] i l [[burmeilho]] ousados para quelorir muitos queisos ye l resultado de la adiçon de [[pimento]]. Ls queisos son cunsemidos puros ó cumo angrediente de pratos dibersos. La maiorie de ls queisos [[derretimento|derrete]] al séren calecidos.
Para alguns queisos, l lheite ye coalhado acrecentando [[ácido]]s cumo l [[binagre]] ó sumo de [[limon]]. La maiorie de l queisos, inda assi, ye acedificada, menos por batérias, que trasfórman ls [[latose|açucres de l lheite]] an [[ácido lhático]], seguido pula adiçon de coalho para cumpletar la coagulaçon. L [[quimosina|coalho]] ye ua mistura de [[anzima]]s que oubtenida tradecionalmente a partir de l rebestimiento de l stómado de [[bobino]]s moços, mas agora tamien porduzida an lhaboratório. Atualmente eisisten alternatibas [[Begetarianismo|begetarianas]] pa l coalho; la maiorie deilhas oubtenida pula fermentaçon de l [[fungo]] ''Mucor miehei'', mas outras fúrun tiradas de l [[cardo]] (''C. cardunculus spp. flavescens''), de l [[género]] [[Cynara]].
L queiso ye un bun cumplemiento alimentar. Ye balioso por ser de fácele trasporte, tener lhonga durablidade i alto teor de [[gordura]], [[proteína]], [[cálcio]] i [[fósfaro]]. L queiso ye ua forma más cumpata de nutriçon i ten ua balidade más lhonga que la de l lheite de l qual el ye feito. Ls [[Queiseiro|perdutores de queiso]]s puoden anstalar-se cerca dua region lheiteira i beneficiáren-se de l rápido acesso al lheite fresco, de ls précios más baixos de l lheite i de las çpesas menores cul trasporte. La lhonga durablidade de l queiso faç cun que l perdutor puoda armazená-lo i bendé-lo quando ls précios stubíren altos ó quando percisar de denheiro.
=={{Ber tamien}}==
*[[Requeijon]]
*[[Queiso Minas Frescal]]
==Refréncias==
<references/>
[[Catadorie:Gastronomie]]
[[Catadorie:Queisos]]
kifbjaz12308vhwby2687s644wsza0z
Lhéngua stremenha
0
1306
107654
106558
2026-08-06T19:12:52Z
~2026-43184-25
15440
/* Dados */
107654
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Stremenho
| nomenatibo = ''Stremeñu''
| pronúncia =
| outrosnomes =
| quelorfamília = Indo-ouropeia
| stados = [[Spanha]]
| region = [[Stremadura]]
| falantes = 200.000 (cerca de 500.000 passibos)<ref name="site">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ext Ethnologue] 11/11/2011</ref>
| posiçon =
| scrita =
| fam2 = [[Lhénguas Eitálicas|Eitálico]]
| fam3 = Remanse
| fam4 = Eitalo-oucidental
| fam5 = Oucidental
| fam6 = Galho-Eibérico
| fam7 = Eibero-remanse
| fam8 = Eibérico Oucidental
| fam9 = Astur-Lheonés
| oufecial =
| regulador =
| iso1 =
| iso2 =
| iso3 = ext
| sil =
| mapa =
}}
L '''stremenho''' ye ua lhéngua de l grupo [[Lhéngua asturiana|astur-lheonés]] falada na [[Stremadura]], [[Spanha]].
==Dados==
*Nomes: ''Stremeñu'' (L ''Castúo'' ye un dialeto de trasiçon antre l stremenho).
*Populaçon: hai uns 200.000 falantes qu'úsan la [[Lhengua|lhéngua]] cun regularidade i cerca de meio milhon que son falantes passibos ó capazes d'ousá-la.<ref name="site" /> La maiorie de ls falantes son maiores de 40 anhos.
*Lhocalizaçon: ye falada ne l norte de [[Stremadura]], specificamente na [[porbíncia de Cáceres]], cerca de la frunteira cun [[Pertual]].
==Dialetos==
Hai trés [[dialeto]]s percipales: setentrional ó ''artu stremeñu'', central ó ''meyu estremeñu'' i meridional ó ''bahu stremeñu'', sendo l setentrional cunsidrado l más puro i que ten la maior cantidade de falantes. Cada un desses dialetos se subdebide, por sue beç, an bariantes subdialetales, habendo subreciente antelegeblidade antre ls trés. Hai çfrenças d'oupenion subre l'antelegeblidade cul [[Lhéngua asturiana|astur-lheonés]], que para uns ye ansubreciente i para outros ye subreciente.
Ls falantes de stremenho son bilhíngues, cunsidrando-la cumo lhéngua percipal i l'outelizando na scuola, eigreija, i ne l cuntato cun strangeiros, cunserbando l stremenho na bida fameliar. De fato l'oupenion generalizada ye de que ye ũa lhéngua i l stremenho ye un dialeto.
Pori 90% de la populaçon falante de stremenho lheien bien, habendo çfrentes ourtografies pa screbir stremenho,zambolbida ne l [[seclo XIX]] pul poetap,######,l'outra ye más reciente i más fonética.
==Fuontes==
* [http://www.proel.org/ www.proel.org]
* [http://www.ethnologue.com/ www.ethnologue.com]
{{Refréncias}}
=={{Lhigaçones Sternas}}==
{{AnterWiki|cod=st}}
* [http://www.proel.org/ www.proel.org]
* [http://www.ethnologue.com/ www.ethnologue .com]
* .com www.aplexextremadura .com {{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.inventia.com www.inventia.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119033048/http://www.inventia.com/ |date=2012-01-19 }}
* [https://web.archive.org/web/20070704120502/http://cuyupaneharras.blogspot.com/ Blogue an stremenho]
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
psu2nrp8t0mlewpjeo3wx9erxhg2zzn
Stur-lhionés
0
1307
107653
106372
2026-08-06T19:12:05Z
~2026-43184-25
15440
/* */
107653
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Linguistic map of asturleonese.svg|thumb|right|250px| Mapa dialetológico de l'asturo-leonés.]]
L '''asturo-lhionés''' ó '''ásture-lhionés''' ye un grupo de [[lhénguas románicas]] faladas ne l [[Noroeste de la Península Eibérica]].
An [[Spanha]] l grupo lhenguístico asturo-lhionés stá persente na [[Quemunidade Outónoma]] de [[Stúrias]] (adonde se fala l [[Lhéngua sturiana|Sturiano]]) i [[Castielha i Lhion]] . L [[mirandés]], lhéngua tradicional de la [[Tierra de Miranda]], ye de raiç asturo-lhoinesa i ye lhéngua reconhecida an [[Pertual]].
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
[[Catadorie:Lhénguas de Pertual]]
j4s4h96vjjczwow3liupqz2ephk0cug
Wolfgang Amadeus Mozart
0
3561
107650
102004
2026-08-06T14:51:41Z
~2026-30875-10
15270
/* Biografie */
107650
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo biografie
|anchura = 25em
|nome = Wolfgang Amadeus Mozart
|eimaige = W a mozart.jpg
|eimaige_tamanho = 220px
|lhegenda =
|nome_cumpleto = Johann Chrysoston Wolfgang Amadeus Mozart
|data_nacimiento = {{nacimiento|27|1|1756}}
|lhocal_nacimiento = [[Salzburgo]], {{AUT}}
|data_muorte = {{muorte i eidade|5|12|1791|27|1|1756}}
|lhocal_muorte = [[Biena]], [[Áustria]]
|acupaçon = [[Cumpositor]], [[pianista]], [[biolenista]]
|período_musical = [[Período clássico (música)|Classicismo]]
}}
'''Wolfgang Amadeus Mozart''' ({{IPA2|ˈbɔlfgaŋ amaˈdius ˈmoːtsart}}, nome cumpleto: '''Johann Chrysoston Wolfgang Amadeus Mozart''';<ref>L nome eisato de Mozart stá ambuolto an dibersas cuntrobérsias; para maiores detalhes bei l cacho [[Wolfgang Amadeus Mozart#Nome|Nome]].</ref> [[27 de Janeiro]] de [[1756]] – [[5 de Dezembre]] de [[1791]]),<ref name="CFMC">[http://musicaclassica.folha.com.br/cds/01/biografie.html Biografie de Wolfgang Amadeus Mozart]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Coleçon Fuolha de Música Clássica. ''[[Fuolha de San Paulo]]''.</ref> fui un [[cumpositor]] prolífico i anfluente de l [[Período clássico (música)|período clássico]], outor de mais de 600 [[cumposiçon musical|obras]] - muitas tenidas cumo refréncias de la [[música]] [[Sinfonia|sinfónica]], [[Cuncerto|cuncertante]], [[Ópera|ouperática]], [[Coro|coral]], [[Pianho|pianística]] i [[Música de cámara|de cámara]] - i un de ls cumpositores de [[música clássica]] mais populares de todos ls tiempos.
Mozart mostrou ua halbelidade pordegiosa zde sue anfáncia an [[Salzburgo]]. Yá cumpetente ne ls strumientos de [[botoneira]] i ne l [[biolino]], ampeçou a cumponer als cinco anhos d'eidade, i passou a se apersentar pa la rialeza de la [[Ouropa]]; als zassiete anhos fui cuntratado cumo musiqueiro de la [[corte]] an Salzburgo, mas sue anquietaçon l fizo biajar an busca dun nuobo cargo, siempre cumpondo profusibamente. Al besitar [[Biena]] an [[1781]] fui afastado de sou cargo an Salzburgo, i outou por quedar na capital, adonde, al lhongo de l resto de sue bida, cunquistou fama, mas pouca stablidade financeira. Sous redadeiros anhos na cidade porduzírun alguas de sues sinfonies, cuncertos i óperas mais coincidas, para alhá de sou ''[[Requiem (Mozart)|Requiem]]''. Las circunstáncias de sue muorte prematura fúrun assunto de dibersas stórias i lhendas; deixou ua mulhier, [[Custanze Mozart|Custanze]], i dous filhos.
Mozart siempre daprendiu borazmente cun outros cumpositores, i zambolbiu ua maturidade i brilho caratelísticos an sou stilo, que barian de l claro i gracioso al ouscuro i apeixonado - un cunjunto moldado por ua bison de l'houmanidade "redemida atrabeç de l'arte, perdonada i recunceliada cula natureza i cul abseluto".<ref>Till, p. 320</ref> Sue anfluéncia an toda la música oucidental ye perfunda. [[Ludwig van Beethoven]] cumpuso sues purmeiras obras seguindo ls passos de Mozart, subre quien [[Joseph Haydn]] screbiu que "la posteridade nun berá un talento cumo esse an 100 anhos".<ref>Robbins Landon, p. 171</ref>
== Biografie ==
[[Fexeiro:Wolfgang-amadeus-mozart 2.jpg|120px|lheft|thumb|Mozart nino (1763)]]
=== Nacimiento ===
'''Wolfgang Amadeus Mozart''' naciu la [[27 de Janeiro]] de [[1756]], pulas 20h00, na [[Getreidegasse]], rue de la cidade de [[Salzburgo]], na [[Áustria]], i fui l redadeiro de ls 7 filhos de [[Leopold Mozart]] i [[Anna Marie Pertl Mozart]], tenendo sido batizado un die depuis, na Catedral de San Ruperto, cul nome [[lhatin]]o de '''Johannes Chrysostomus Wolfgang Gottliev Mozart'''.<ref name="CFMC"/> Mozart passou la bida a mudar la forma cumo se chamaba i la forma cumo era chamado puls outros.
=== Nome ===
Ls dous purmeiros nomes de batismo recórdan que l sou die de nacimiento, 27 de Janeiro, qu'era l die de [[San Juan Crisóstomo]]. "Wolfgangus" era l nome de l sou abó materno. "Theophilus" era l nome de l sou padrino, l negociante Johannes Theophilus Pergmayr.
Mozart cuntinou, mais tarde, a fazer modificaçones al sou nome, an special l nome de l meio, "Theophilus" (Teófilo) que senefica, an griego, "Amigo de Dius". Solo an ralas oucasiones ousou la berson lhatina deste nome, "Amadeus", qu'hoije tornou-se la mais bulgar. Perferie la berson francesa Amadé ó Amadè. Ousou tamien las formas eitaliana "Amadeo" i almana "Gottliev".
=== Anfáncia ===
{{AP|[[La grande turné de la família Mozart]]}}
Mozart fui ua nino pordígio. Filho dua família musical burguesa, ampeçou a cumponer minutos para [[crabo (música)|crabo]] cula eidade de cinco anhos. L sou pai [[Lheopold Mozart]] fui tamien cumpositor, anque de menor relebo. Alguas de las purmeiras obras que Mozart screbiu anquanto nino fúrun duetos i pequeinhas cumposiçones para dous pianhos, çtinadas la séren anterpretadas cunjuntamente cun sue armana, [[Marie Anna Mozart]], coincida por Nannerl.
An [[1763]] sou pai l lhebou, junto cula sue armana Nannerl, anton cun 12 anhos, nua biaige pula [[Fráncia]] i [[Anglaterra]]. An [[Lhondres]], Mozart conheciu [[Johann Christian Bach]], redadeiro filho de [[Johann Sebastian Bach]], qu'eisercerie grande anfluéncia an sues purmeiras obras.
=== Adulto ===
Antre [[1770]] i [[1773]] bejitou la [[Eitália]] por trés bezes. Alhá, cumpuso la [[ópera]] [[Mitridate, re di Punto]] qu'oubtubo un eisito apreciable. A eileiçon, an [[1772]], de l conde Hieronymus Colloredo cumo arcebispo de Salzburgo mudarie esta situaçon. La Sociadade de la Corte bienense amplicaba cula ourige burguesa i ls modos de Mozart, i Colloredo nun admitie qu'un mero ampregado - qu'era l statuto de ls músicos, nessa época - passasse tanto tiempo an biaiges al strangeiro. L restro dessa década fui passado an Salzburgo, adonde cumpriu ls sous deberes de "Konzertmeister" (mestre de cuncerto), cumponendo [[missa]]s, [[sonata]]s d'eigreija, [[serenata]]s, adbertimientos i outras obras. Mas l'ambiente de Salzburgo, cada beç mais sin perspetibas, lhebaba a ua custante ansastifaçon de Mozart cula sue situaçon.
An [[1781]], Colloredo ourdena a Mozart que se junte a el i sue cometiba an [[Biena]]. Ansastifeito por ser puosto antre ls criados, pediu la demisson. A partir dende passa a bibir de la renda de [[cuncerto]]s, de la publicaçon de sues obras i d'aulas particulares, sendo pioneiro nessa tentatiba outónoma de comercializaçon de sue obra. Einicialmente ten sucesso, i l período antre [[1781]] i [[1786]] ye un de ls mais prolíficos de sue carreira, cun óperas ([[Idomeneo]] - [[1781]], [[L Rato de l Serralho]] - [[1782]]), las [[sonata]]s para [[pianho]], [[música de cámara]] (specialmente ls seis quartetos de cuordas dedicados la [[Haydn]]) i percipalmente cun ua çlumbrante sequéncia de [[cuncerto]]s para [[pianho]]. An [[1782]] casa, contra la buntade de l pai, cun [[Custanze Weber]]. [[Custanze Weber|Custanze]] era armana mais moça de [[Aloesia Weber Lhange]], cantora lhírica por quien Mozart se apeixonara poucos anhos antes.
An [[1786]], cumpone la purmeira ópera an que cuntou cula colaboraçon de [[Lorenzo da Puente]]: ''[[Las bodas de Fígaro]]''. La ópera fracassa an Biena, mas faç un sucesso tan grande an [[Praga]] que Mozart recibe ua anquemenda dua nuoba [[ópera]]. Esta serie ''[[Don Giobanni]]'', cunsidrada por muitos la sue obra-prima. Mais ua beç, l'obra nun fui bien recebida an Biena. Mozart inda screbirie ''[[Così fan tutte]]'', cun lhibreto Da Puente, an [[1789]] (que serie la redadeira colaboraçon de [[Lorenzo de la Puente]]).
A partir de 1786 sue popularidade ampeçou a deminuir junto de l público bienense, l qu'agrabarie la sue cundiçon financeira. Esso nun l'ampediu de cuntinar cumponendo obras-primas, cumo Quintetos de cuordas (K.515 an Dó maior, K.516 an Sol menor an [[1787]]), Sinfonies (K.543 an Mi bemol maior (mº39); K.550 an Sol menor (mº40), que ye la sue música mais amportante i famosa; K.551 an Dó maior (mº41) an [[1788]]), i un Adbertimiento para Trio de Cuordas (K.563 an [[1788]]), mas ne ls sous redadeiros anhos la sue porduçon deciu debido la porblemas financeiros, a la percariedade de la sue salude i de la sue mulhier Custanze; aliados a ua crecente preacupaçon de l cumpositor an relaçon a la sinceridade de l'amor qu'esta l dedicaba i a la crecente frustraçon cul nun reconhecimiento.
=== Redadeiros Dies ===
An [[1791]] cumpone sues dues redadeiras óperas: [[Die Zauberflöte|La Fraita Mágica]] i [[La Clemenza di Tito|La Cleméncia de Tito]], sou redadeiro cuncerto para pianho (K.595 an si bemol maior) i l guapo Cuncerto para clarinete an alhá maior (K.622). Na primabera desse anho, recibe l'anquemenda dun [[Requiem]] (K.626).
Mozart nun tenie inda 35 anhos quando malo, a 22 de Nobembre, an Biena, dous dies depuis de la sue redadeira atuaçon an público.
Assi i todo, trabalhando an outros porjetos i cula salude cada beç mais anfraquecida, morre a la ua hora de la manhana, de la madrugada de 4 para 5 de Dezembre, deixando l'obra einacabada (hai ua lhenda que diç que l Requiem starie sendo cumpuosto para tocar an sue própia missa de sétimo die). Será cumpletada por [[Franz Sussmayr]], sou decípulo. Segundo alguns studos la muorte debiu-se a ua anfeçon bateriana zancadeada por ua simples anflamaçon de gorja.
Ne l die 6 de dezembre, a las 15 horas, l sou cuorpo ye lhebado pa la Eigreija de Santo Stebon para ua cerimónia sin pompa nin música. [[Franz Sussmayr|Sussmayr]], [[Antonio Salieri|Salieri]] i mais trés pessonas acumpánhan l corteijo até a las puortas de [[Biena]], mas l malo tiempo ls faç retornar. [[Custanze Weber]], sue mulhier, nun quijo acumpanhar l corteijo pus staba deberas abalada, nun salindo sequiera de casa naquel die. Mozart fui anterrado nua [[bala quemun]], ne l semitério de San Marx, an Biena. Até hoije nun se sabe al cierto l lhocal eisato de sou túmulo.
== Obra musical ==
L catálogo giral de las obras de Mozart fui rializado pul [[botánico]], [[mineralogista]] i [[biógrafo]] [[música|musical]] [[Almanha|alman]] [[Ludwig Köchel]] ([[1800]] - [[1877]]); dende la lhetra K qu'aparece frequentemente junto al títalo de sues obras (ó KB, que senefica ''Köchel Berzeichnis'', catálogo Köchel). Köchel catalogou las obras de Mozart an orde cronológica, de la mais antiga pa la mais recente, sendo K.1 un minueto para crabo, la purmeira obra catalogada, i K.626 l ''Requiem'', obra einacabada.
Al lhongo de ls redadeiros 50 anhos cerca de 10 pieças einéditas de Mozart fúrun çcubiertas. An 2007 fui ancuntrada ua partitura assinada por Mozart i baliu nun lheilon de la [[Sotheby's]] 156 mil ouros. An 2008 fui çcubierta por ambestigadores almanes nua mediateca an Nantes, Fráncia ua partitura einédita, assinada a la mano por Mozart. La partitura fui ancuntrada ne l meio d'outras ne l'ampeço de l'anho, mas la çcubierta solo fui rebelada an Setembre pula rebista francesa "Presse-Ocean". An [[24 de júlio]] de [[2009]], la [[Fundaçon Mozarteum Anternacional]], antidade fundada an [[Salzburgo]], [[Áustria]], ne l [[seclo XIX]], que coleciona i admenistra pertences pessonales i dibulga l'obra de l cumpositor, anunciou al mundo la çcubierta de dues pieças de pianho einéditas de l cumpositor. Las pieças seran apersentadas a la [[amprensa]] anternacional ne l die [[2 d'agosto]] i seran eisecutadas ne l mesmo [[pianho]] que pertenceu la Mozart, cunserbado até hoije pula ourganizaçon.<ref>[http://tb1.rtp .pt/noticias/?t= duas-pecas-ineditas-de-Mozart-descubiertas-an-Salzburgo.rtp&headline=46&bisual=9&article=234363&tn=4 RTP Pertual]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/portuguese/cultura/2009/07/090723_mozart_rc.shtml VBC Brasil]</ref>
=== Sinfonies ===
Köchel numerou las [[sinfonie]]s de Mozart de 1 a 41. Mais tarde, outras sinfonies fúrun çcubiertas, eilebando l númaro total de sinfonies de Mozart para 50. Quando pensamos, mas, nas sinfonies de [[Ludwig ban Beethoven|Beethoven]], [[Schubert]], [[Robert Alexander Schumann|Schumann]], [[Brahms]], i [[Gustav Mahler|Mahler]], las purmeiras 30 dessas pieças nun merecen berdadeiramente ser chamadas de sinfonies. Son pieças cúrtias, cuja duraçon a las bezes nun ultrapassa cinco minutos, scritas para ua ourquestra pequeinha, i qu'an giral anclui solo ls [[strumiento]]s de [[cuorda]]s, dous [[ouboé]]s ó dues [[trompa]]s. Segundo l cunceito atual de sinfonie, Mozart cumpuso solo las 10 que stan numaradas de 31 a 41. Note-se que la Sinfonie Ne l. 37 de Mozart (assi numarada por Köchel) fui cumpuosta, de fato, por [[Michael Haydn]] (armano de [[Franz Joseph Haydn]]), cumo se bieno a demunstrar mais tarde, inda que Mozart tenga cumpuosto un de ls mobimientos de l'obra. Las sinfonies numaradas de 25 a 30 tamien questúman çpertar algun antresse, mas nun son giralmente cunsidradas de calidade cumparable a la de las dieç redadeiras.
; Sinfonie Ne l. 31 an Ré Maior, K297
{{AP|[[Sinfonie Ne l. 31 an Ré Maior, K297]]}}
La purmeira grande sinfonie de Mozart, chamada '''Sinfonie Paris''', cumpuosta an [[1778]] durante ua biaige de Mozart la [[Paris]]. Ye tamien la mais ricamente ourquestrada de todas las sinfonies de Mozart: sue [[ourquestraçon]] anclui dues [[fraita]]s, dous [[ouboé]]s, dues [[clarineta]]s (ye la purmeira beç que Mozart las amprega nua sinfonie), 2 [[fagote]]s, 2 [[trompa]]s, 2 [[trompete]]s, 2 [[tímpano]]s (ré, alhá) i cuordas. Mozart nunca usou [[trombone]] an nanhue de sues sinfonies. Aliás, l'uso de trombones era ralo na época, mesmo an ourquestra de ópera, an giral mais rica de l que l'ousada nas sinfonies. Solo se regista l sou uso nas óperas [[Idomeneo]], [[Don Giovanni]], [[Die Zauberflöte|La Fraita Mágica]], i ne l [[Requiem]]. An ''Idomeneo'', por eisemplo, trés trombones aparecen nua única cena, an que la boç de [[Netuno]] anuncia als habitantes de [[Creta]] las cundiçones para que l [[tsunami]] pare d'assolar l'ilha. An ''Don Giobanni'', trés trombones aparecen na cena de l semitério, an que la státua de l comendador fala cun Don Giovanni, i outra beç na cena final, an que l fantasma de l comendador cumparece al banquete cumbidado por Don Giovanni. An ''La Fraita Mágica'', Mozart chegou a ousar 5 trombones! Ne l Requiem, un tierra de trombone anuncia l ''Tuba Mirun'', de modo que se puode dezir que, an Mozart, l trombone anuncia siempre algun tipo de quemunicaçon cul subrenatural.
Mozart querie ampressionar ls paresienses, i la Sinfonie "Paris" ampieça de maneira bombástica, cun quatro acordes an [[Dinámica Musical|fuorte]] na ourquestra anteira seguidos de semi-colxenas debrebe acendentes nas cuordas, fraitas i fagotes, dando ua sensaçon de fuogo-de-artefício. L purmeiro mobimiento de la sinfonie trascorre nun clima festibo, culs "fuogos d'artefício" splodindo eiqui i eilhi. L segundo mobimiento, ''Andante'' 6/8, ye un beilado francés, delicado i eilegante, lhembrando un quadro de [[Fragonard]]. L terceiro i redadeiro mobimiento, ''Allegro'', ampieça cun ua tremedeira chena de spetatiba solo ne ls biolinos, que splode nun ''tutti'' (acorde de ré), cumo l stourar dua rolha de xampanhe, i la fiesta ampieça.
; Sinfonie Ne l. 36 an Dó Maior, K425 ("Linz")
{{AP|[[Sinfonie Ne l. 36 an Dó Maior, K425 ("Linz")]]}}
Outra obra marcante. Mozart i sue mulhier deixórun [[Salzburgo]] a las 9:30 de la manhana la [[27 d'outubre]] de [[1783]] cun çtino la [[Linz]], na [[Áustria]]. Assi qu'alhá chegórun, Mozart screbiu ua carta a sou pai, datada de [[31 d'outubre]], na qual dezie: ''Perciso dar un cuncerto eiqui i, cumo nun trouxo cumigo nanhue sinfonie, stou a cumponer ua nuoba l mais rápido que puodo.'' L cuncerto staba marcado para [[4 de nobembre]], l que senefica que Mozart tenerie 4 dies para cumponer! I, de fato, a 4 de nobembre, la nuoba sinfonie de Mozart fui apersentada al público. Nin mesmo un génio cumo Mozart poderie cumponer ua sinfonie cumo la '''Linz''' an solo quatro dies. Essa carta de Mozart parece solo fazer sentido se el yá tenie cuncebido mentalmente la totalidade de la sinfonie quando antrou na carruaige an Salzburgo, yá que se calcula que lhebarie uns trés ó quatro dies solo para passar la sinfonie pa l papel (trabalhando mui debrebe) mais, talbeç, uns dous dies para mandar copiar las partes de cada strumiento i çtribuí-las als musiqueiros (zde qu'el tubisse un eicelente eiquipa de copistas a la sue çposiçon), ansaiar i reger la '''Linz'''. L fato ye que, mesmo tenendo sido cumpuosta a las priessas, la ''Sinfonie Linz'' ye un eisemplo d'arte clássica, guapa i bien perporcionada an todas las sues partes, spressando ls mais einefables i ardientes zeios, nun menumiento sinfónico dino de figurar al lhado de las sinfonies de [[Gustav Mahler|Mahler]] i de [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]]. Podemos oubir las ruodas de la carruaige ne l purmeiro mobimiento de la '''Linz'''.
{{quote2|Quier saber cumo you cumponho? Puodo dezir-le solo esto: quando me sinto bien çpuosto, seia na carruaige quando biajo, seia de nuite quando drumo, bénen-me eideias als jorros, soberbamente. Cumo i donde, nun sei. Las que me agrádan, guardo-las cumo se tubíssen sido trazidas por outras pessonas, retengo-las bien na mimória i, ua passado l'outra, deilhas tomo la parte neçaira, para fazer un pastel segundo las regras de l cuntrapunto, de l'harmonie, de ls strumientos, etc. Anton, an perfundo sossego, sinto aqueilho crecer, crecer pa la claridade de tal forma que l'obra mesmo stensa se cumpleta na mie cabeça i puodo abrangé-la dun solo relance, cumo un guapo retrato ó ua guapa mulhier… Quando chego neste punto, nada mais squeço, porque buona mimória ye l maior don que Dius me dou.|Mozart, nua carta l sou porcesso de cumposiçon}}
; Sinfonie Ne l. 38 an Ré Maior, K504 ("Praga")
{{AP|[[Sinfonie Ne l. 38 an Ré Maior, K504 ("Praga")]]}}
Fui cumpuosta an [[Biena]] an [[1786]]. An janeiro de [[1787]], Mozart fizo ua biaige la [[Praga]], adonde el strenou sue sinfonie ne l die 19 daquele més. Assi cumo la '''Linz''', esta sinfonie tamien ten ua antroduçon lhenta. Haydn quaije siempre punie ua antroduçon lhenta nas sues sinfonies; Mozart ralas bezes l fazie. Este ye un menumiento sinfónico cumparable a la '''Linz''', cun un segundo tema stremamente comobente ne l purmeiro mobimiento.
La '''[[Sinfonie Ne l. 40 an Sol Menor, K550]]''' ye la única dessas dieç an tonalidade menor.
{{quote2|Na [[sinfonie]] an sol menor de [[Mozart]], puode-se oubir l [[canto]] de ls [[anjo]]s.|[[Schubert]], sou ton d'angústia ye, al mesmo tiempo, tan comobente que lhebou Schubert a sclamar}}
Las sinfonies ne ls. 39 i 40 fúrun einicialmente scritas sin clarinetas. Clarinetas éran ralas ne l tiempo de Mozart; l strumiento habie sido recentemente ambentado, i Mozart fui un de ls purmeiros a cumponer para el. Mozart nun speraba cuntar cun ua ourquestra que tubísse clarinetas para poder eisecutar las sues sinfonies. Mais tarde, mas, el mudou d'eideia i resolbiu refazer la [[ourquestraçon]] de las sinfonies mº. 39 i 40 para ancluir dues clarinetas (para esto, el solo percisou rialmente altarar las partes d'ouboé). La berson que nós oubimos dessas dues sinfonies hoije an die ye quaije siempre la berson culas clarinetas.
; Sinfonie Ne l. 41 an Dó Maior, K551 ("Sinfonie Júpiter")
{{AP|[[Sinfonie Ne l. 41 an Dó Maior, K551 ("Sinfonie Júpiter")]]}}
La redadeira sinfonie de Mozart. Quien le dou este títalo fui l'eiditor musical anglés que publicou la partitura passado la muorte de Mozart, pula "alta eilebaçon d'eideias i nobreza de tratamiento." Ye l dius griego passeando por antre las nubres, eisibindo sue beleza i majestade. Stá ourquestrada para 1 [[fraita]], dous [[ouboé]]s, 2 [[fagote]]s, 2 [[trompa]]s, 2 [[trompete]]s, [[tímpano]]s (de l, sol) i [[strumiento]]s de [[cuorda]]s. Ye antressante notar que, siempre qu'aparecen tímpanos an Mozart, aparecen tamien trompetes. Solo eisiste un eisemplo de tímpanos sin trompetes na música de Mozart: na ''Serenata Notturna, K239''. Ls tímpanos, quando aparecen, son siempre dous: un na tónica, outro na dominante.
=== Cuncertos para pianho ===
Mozart era un eisímio [[pianho|pianista]], podendo ser cunsidrado l purmeiro birtuose de la stória deste strumiento. El adoraba se apersentar an público eisibindo sous dotes de pianista i, ne ls sous redadeiros anhos an [[Biena]], esta era ua de sues percipales fuontes de renda. Al cuntrairo, por eisemplo, de ls sous cuncertos para strumientos de sopro, scritos para un amigo [[clarineta|clarinetista]] (Anton Stadler), ó para un amigo [[trompa|trompista]] (Joseph Leutgev), ó un ó outro anstrumentista que se aprossimaba de Mozart pedindo a el que cumpunisse música para sou strumiento, ls cuncertos para pianho i ourquestra de Mozart fúrun scritos - cun alguas eicepçones - para séren tocados an público pul própio Mozart. Nun ye de surprender, antoce, qu'haba tantas obras primas antre ls cuncertos para pianho de Mozart. Alguns pénsan que la melhor música de Mozart stá ne ls cuncertos para pianho. Outros pénsan que stá nas óperas. Esta çputa nun tremina nunca, mas ua cousa ye cierta : nanhun outro cumpositor cumpuso tantos cuncertos para pianho quanto Mozart (fúrun 27 cuncertos), i naide l superou neste género.
[[Fexeiro:Mozart drawing by Doris Stock 1789.jpg|thumb|lheft|210px|Wolfgang Amadeus Mozart 1789]]
Ambora tenga cumpuosto obras primas an todos ls géneros musicales eisistentes, Mozart parecie manifestar l melhor de l sou génio naqueilhas situaçones an qu'un solista ten que se defrontar cun ua ourquestra, cumo nas árias de ópera i ne ls cuncertos. Serie esto ua metáfora de la cuntraposiçon andebíduo/sociadade, ó de l génio que se çtaca de ls sous cuntemporáneos? Puode ser, mas ne ls cuncertos para pianho nós tenemos la bantaige adecional de qu'el própio era birtuoso de l strumiento pa l qual staba screbindo, i esto splica por qu'ancuntramos mais obras primas de Mozart antre ls cuncertos para pianho qu'antre las sinfonies, por eisemplo, ó ls quartetos de cuordas.
Köchel numarou ls cuncertos para pianho de Mozart de 1 a 27. Solo que Köchel nun sabie que ls qu'el numarou de 1 a 4 nun son obras oureginales de Mozart, son solo arranjos que Mozart fizo para pianho i ourquestra de sonatas para crabo d'outros cumpositores. Esses arranjos son ''pièces d'ocasion'', meros pastiches que Mozart fizo als 11 anhos d'eidade, qu'el probabelmente nin sequiera pensaba an guardar pa la posteridade. Para alhá desso, Köchel ancluiu antre ls "cuncertos para pianho" un que ye na rialidade para trés pianhos (ne l. 7, K242) i outro para dous pianhos (ne l. 10, K365). Tirando anton estes 6 de ls 27 que Köchel numarou, quedamos cun 21 cuncertos para pianho i ourquestra de Mozart.
; Purmeiro cuncerto para pianho de Mozart
Ye ounibersalmente aclamado cumo ua obra prima por todos aqueilhes que conhécen i áman la música de Mozart ye l '''Cuncerto Ne l. 9 an Mi Bemol Maior, K271''', tamien chamado '''Cuncerto Jeunehomme''' debido a la pessona a quien el fui dedicado, la pianista Madame Bitoire Jeunehomme (1749-1812). An todo causo, eilha parece mesmo tener sido ua eisímia pianista, se ye berdade que Mozart querie qu'este cuncerto fusse tocado por eilha.
Outra pieça antressante deste período enicial an Salzburgo ye l '''Cuncerto Ne l. 12 an Alhá Maior, K414''', ua pieça lhebe, graciosa i çpreacupada, capaç de dar grande prazer al oubinte. De l númaro 16 an delantre, ls cuncertos para pianho de Mozart son todos obras primas.
De todos ls cuncertos para pianho de Mozart, solo dous son an tonalidade menor: l ''Ne l. 20 an Ré Menor, K466'' i l ''Ne l. 24 an Dó Menor, K491''. Las tonalidades menores son, cumo nós sabemos, mais sombries i mais tristes que las tonalidades maiores, mais claras, mais lhuminosas, mais alegres. L stado mental trasmetido por esses dous cuncertos aparece-se a ua [[psicose]] ne l Ne l. 20, i a ua [[neurose]] ne l Ne l. 24. Sentimos fantasmas na antroduçon ourquestral de l Cuncerto an Ré Menor (podemos chamá-lo assi sin peligro de cunfuson, porque Mozart solo cumpuso un nessa tonalidade), lhembrando la cena ne l redadeiro ato de [[Don Giovanni]], an que l pantasma de l comendador entra na casa de Don Giovanni.
Esta cena, bien cumo la ária de la Reina de la Nuite ne l segundo ato de [[Die Zauberflöte|La Fraita Mágica]] stan antre las poucas oucasiones an que Mozart outelizou essa tonalidade tétrica, pantasmagórica, amenaçadora de ré menor. Yá l Cuncerto an Dó Menor ye mui triste, dando l'ampresson de que Mozart staba deprimido quando l cumpuso. Dó menor ye a tonalidade trágica por eiceléncia (la mesma tonalidade de la Quinta Sinfonie de Beethoven). Un outro punto a ser marcado neste cuncerto ye la sutileza i l refinamiento de la scritura para strumientos de sopro, percipalmente ne l segundo mobimiento, adonde hai ua cacho praticamente solo para eilhes, que se pónen a dialogar cul pianho.
{{Áudio simples||Cuncerto Ne l. 20 an Ré Menor, K466, 1o. mobimiento Allegro}}
L '''Cuncerto Ne l. 21 an Dó Maior, K467''' ye outro faborito, tanto de ls pianistas quanto de l público. Ye mui sinfónico na sue cuncepçon, cun ua antroduçon ourquestral marcial i de ánimo eufórico. Sou segundo mobimiento fui ousado cumo tema dun filme famoso ([[Eilbira Madigan]], [[1967]]).
L '''Cuncerto Ne l. 22 an Mi Bemol Maior, K482''', ten un purmeiro mobimiento oufórico i festibo, cheno de fanfarras de tímpanos i trompetes. L segundo mobimiento, scrito na relatiba (dó menor) ye triste i sombrio, mas ne l redadeiro la luç i l'alegrie aparece de nuobo, cun passaiges celhestriales ne ls strumientos de sopro.
L '''Cuncerto Ne l. 23 an Alhá Maior, K488''' ten un caráter angélico i subrenatural, eilebando a mente de l'oubinte arriba de las cousas deste mundo. Mozart scluiu de sue [[ourquestraçon]] todos ls antrumientos de sonoridade rude ó agressiba; nun hai tímpanos nin trompetes; solo ua fraita, dues clarinetas, dous fagotes i dues trompas, para alhá de las cuordas. Nun hai cuntrastes dinámicos biolentos nin splusones ourquestrales. L segundo mobimiento ye an fá sustenido menor (la relatiba d'alhá maior), acentuando inda mais l caráter cuntemplatibo desta música sublime.
La ''Ancyclopaedie Britannica'' chama l '''Cuncerto Ne l. 26 an Ré Maior, K537''' (chamado '''Cuncerto de la Coronaçon''') de "brilhante mas superfecial". Esto puode ser berdade, mas esta ye ua obra adequada pa la finalidade pa la qual fui criada: las festebidades de la coroaçon de [[Leopoldo II]], amperador de la [[Áustria]], an [[1790]], oucasion na qual nun caben grandes dramas nin muita perfundidade. Al mesmo tiempo majestoso i festibo, esta ye ua obra capaç de dar grande prazer al oubinte.
[[Géza Anda]] grabou todos ls cuncertos para pianho de Mozart pa la Deutsche Grammophon. Altamente recomendable.
=== Cuncertos para strumientos de sopro ===
Ls 4 cuncertos para [[trompa]] de Mozart, K412, K417, K447 i K495, bien cumo l Rondò K371, fúrun todos scritos pa la mesma pessona, l trompista Egnaz Leutgev, un de ls amigos mais íntemos de Mozart. La purmeira dessas pieças ye an ré maior, las outras todas an mi bemol maior.
{{Áudio simples|Wolfgang Amadeus Mozart - Klarinettenkonzert La-Dur - 3. Rondo (Allegro).ogg|Cuncerto an Alhá Maior para Clarineta, K622, 3o. mobimiento Rondo (Allegro)}}
L Cuncerto an Alhá Maior para [[Clarineta]], K622, ye la redadeira obra anstrumental de l mestre de Salzburgo, scrita an outubre de 1791 - dous meses, antoce, antes de la muorte de Mozart - para sou amigo, l clarinetista Anton Stadler. Ls ''oubbligati'' para clarineta na ópera [[La Clemenza di Tito]] tamien fúrun scritos para el.
Ls dous cuncertos para [[fraita]], an sol maior, K313, i an ré maior, K314 fúrun scritos por anquemenda. Ne l redadeiro mobimiento de l K314 Mozart outeliza la mesma melodie de la ária ''Welche Wonne, welche Lust'' de la ópera [[L Rato de l Serralho]]. Hai tamien l Andante an Dó Maior para Fraita i Orquestra, K315, i l sublime Cuncerto para Harpa, Fraita i Orquestra, K299 (la única obra que Mozart screbiu para harpa).
L Cuncerto para [[fagote]] an mi bemol maior, K. 191, fui datado por Mozart la Salzburg, [[4 de júnio]] de [[1774]]. Eignora-se se Mozart tenie algun solista an minte, ó se l cumpuso pul simples prazer de cumponer.
=== Cuncertos para biolino ===
* Mozart cumpuso 5 [[cuncerto]]s para [[biolino]]: K. 207, 211, 216, 218, 219 ("Turco")
Todos eilhes fúrun cumpuostos an [[1775]], quando Mozart era ''spalla'' de la [[ourquestra]] de la corte de l [[arcebispo]] Colloredo, an [[Salzburgo]], i fúrun tocados por el an [[Biena]], [[Munique]] i [[Augsburgo]]. Depuis que Mozart se mudou para [[Biena]], an [[1781]], parece qu'el perdiu l'antresse an ser birtuose de l [[biolino]], i nunca mais apareciu an público tocando este [[strumiento]].
De ls [[cuncerto]]s para [[biolino]] de Mozart, l que mais ten sido grabado i eisecutado an público ye l redadeiro, que ye l mais birtuosístico de ls cinco, cun sou ''finale'' a la moda turca.
=== Sonatas para pianho ===
Mozart cumpuso un total de 18 [[sonata]]s para [[pianho]], debedidas an quatro grupos:
* 6 sonatas K. 279, 280, 281, 282, 283, 284
* 3 sonatas K. 309, 310, 311
* 4 sonatas K. 330, 331, 332, 333
* 5 sonatas K. 457, 533, 545, 570, 576
Las purmeiras 6 [[sonata]]s fúrun todas cumpuostas an [[Munique]] an [[1775]], nun período de menos de dous [[més|meses]] ([[14 de janeiro]] - [[6 de márcio]]), quando Mozart se ancontraba naqueilha [[cidade]] ourganizando la streia de sue [[ópera]] [[La Finta Giardeniera]]. Mozart daprendiu a tocar [[crabo]] na [[anfáncia]], mas mui cedo el antrou an cuntato cul [[pianho]]fuorte, un [[strumiento]] qu'habie sido ambentado pouco antes del nacer, i que staba anton an sous purmeiros stágios d'eiboluçon. La técnica d'eisecuçon pianística ye cumpletamente defrente de la de l [[crabo]]. Cumo sou própio nome l diç, l pianoforte ye capaç de porduzir [[sonidos|sonido]] d'alta antensidade (it. ''fuorte'') ó baixa (it. ''pianho''), ó seia, ten ua amplitude dinámica maior de l que l [[crabo]]; para alhá desso, las [[strumientos de cuorda|cuordas]] de l [[pianoforte]] (cujo nome fui abrebiado para pianho, nas lhénguas outras que l'eitaliano) bíbran por mais tiempo que las de l [[crabo]], premetindo eifeitos de retombo i la criaçon dun fraseado special.
La [[música]] cumpuosta por Mozart pa l [[strumiento]], a la medida qu'el absorbie essas inobaçones técnicas i las dominaba, reflete essa eiboluçon. Assi, las purmeiras cinco [[sonata]]s cunténen poucos eilemientos de técnica pianística. Puoden mui bien ser tocadas al crabo. Yá la sesta, '''Sonata an Ré Maior, K284''', chamada '''Sonata Durnitz''' por tener sido dedicada a un cierto Baran Durnitz que Mozart conheciu an [[Munique]], stá scrita nun stilo ancunfundibelmente pianístico, i nun funcionarie bien an nanhun outro strumiento. L terceiro mobimiento ye un tema cun duoze bariaçones que cuntén passaiges que gánhan un rialce straordinairo cul uso de l pedal, pula purmeira beç nua [[sonata]] de Mozart.
La '''Sonata an Dó Maior, K309''', ye inda mais marcantemente pianística de l que a anterior. Eilha abre cun poderosos [[acorde]]s que pordúzen un eifeito de [[retombo]], parecendo anunciar l çpertar dua nuoba era. Eilha fui cumpuosta an [[Mannhein]] an [[outubre]] i [[nobembre]] de [[1777]], adonde parece que Mozart antrou an cuntato cun un nuobo [[strumiento]] de [[fabricaçon]] Stein, cujas possiblidades [[sonora]]s l fascinórun. Esta [[sonata]] fui dedicada a ua aluna de Mozart, Rosa Cannabich. Esta i a anterior stan antre las purmeiras pieças de la stória de la música scritas specificamente para pianho.
De todas las 18 [[sonata]]s para [[pianho]] de Mozart, solo dues stan scritas an tonalidade menor: la '''Sonata an Alhá Menor, K310''', i la '''Fantasie i Sonata an Dó Menor, K457'''. La '''Fantasie an Dó Menor, K475''' na berdade fui cumpuosta cumo ua pieça apartada, mas mais tarde Mozart chegou a la cuncluson de qu'eilha formaba l'antroduçon eideal a la [[sonata]] na mesma tonalidade. Essas [[dues]] [[sonata]]s aperséntan to l drama que se spera dua obra de Mozart escrita an tonalidade menor, i stan antre las maiores [[obra]]s de l [[cumpositor]].
La mais famosa de todas las [[sonata]]s para [[pianho]] de Mozart ye, sin dúbeda nanhue, la '''[[Sonata Ne l. 11 (Mozart)|Sonata an Alhá Maior, K331]]'''. Eignora-se la data ó l lhocal de cumposiçon dessa pieça. L purmeiro mobimiento nun stá na forma de [[sonata]], mas ye un tema cun bariaçones. L tema, que Mozart marcou ''Andante Grazioso'', assemelha-se a ua cantiga de ninar. Alfredo Casella, un de ls musicólogos mais respeitados de l [[seclo XX]], comentou: "Mozart terá talbeç cumpuosto outras bariaçones mais fuortes, mais brilhantes, mas el nunca superou la grácia cunsumada dessas seis." Las seis bariaçones son todas an alhá maior, cun eiceçon de la terceira, que ye an alhá menor. L segundo mobimiento, un [[minueto]], abre cul mesmo tema que dá ampeço a la sonata K309, mas que Mozart zambuolbe de maneira totalmente defrente. Eiqui, l génio de Mozart se manifesta de la maneira mais patente: cumo puode ua mesma eideia musical dar ourige la dues cousas tan defrentes? Mas la maior rezon de la fama desta sonata stá ne l célebre final ''alla turca'', ua pieça que nunca deixa de deleitar ls oubintes ó scitar ls birtuoses.
Las sonatas para pianho de Mozart nun ténen todas l mesmo nible d'anspiraçon. Hai bárias obras primas antre eilhas, mas tamien hai pieças menores. Mais tarde, Beethoven splorarie ls recursos de l pianho cun mui mais perfundidade i ousadie, mas ye perciso lhebar an cunsidraçon que Beethoven trabalhaba cun un strumiento muito mais poderoso.
=== Música de cámara ===
==== Trios ====
* 6 trios para pianho, biolino i bioloncelo, K254, K496, K502, K542, K548, K564
* L trio K254 ye cheno daquela grácia mozartiana tan deliciosa, mas l [[bioloncelo]] se lhemita al papel de reforço ne ls baixos, quaije siempre dobrando a mano squierda de l pianista, l que torna esta obra un pouco superfecial. Yá ne l K548 i ne l K564 l bioloncelo finalmente ten la chance de cantar, inda que por uns brebes anstantes, l que torna essas obras mais antressantes que las anteriores.
* Trio para clarineta, biuola i pianho an mi bemol maior, K498
Obra antressantíssema, para ua cumbinaçon de strumientos einusitada. Dedicada al clarinetista Anton Stadler.
==== Quartetos ====
Mozart questumaba se reunir cun Haydn i outros amigos mais chegados an Biena para tocar [[quarteto de cuordas|quartetos de cuordas]]. Nessas reuniones, Haydn era purmeiro [[biolino]], l cumpositor [[Karl Ditters bon Dittersdorf]] segundo biolino, Mozart pegaba na [[biola]], i l famoso solista [[Johann Batist Banhal]] tocaba [[bioloncelo]]. An alguas dessas reuniones anformales, l poeta [[Giobanni Battista Casti]] i l cumpositor [[Giobanni Paesiello]] stában persentes. Segundo Mozart, ''fui Haydn que me ansinou a cumponer quartetos de cuordas''.
* 6 [[Quarteto de cuordas|Quartetos de cuordas]] dedicados la [[Haydn]], K387, K421, K428, K458 "La Caça", K464, K465 "Las Dissonáncias"
L Quarteto K458, ''La Caça'', recibe este nome debido al tema qu'abre l purmeiro mobimiento, que lhembra l chamado dua [[trompa|trompa de caça]]. L Quarteto an Ré Menor, K421 (l único an tonalidade menor de la coleçon) ye ua de las pieças mais tristes que salírun de la pena de Mozart. Mas l Quarteto K465, ''Las Dissonáncias'', merece mençon special.
Naide ye mais apegado al [[música tonal|sistema tonal]] que Mozart. Por esso, l'abandono de la tonalidade ne ls 22 cumpassos de l'antroduçon lhenta (''Adagio'') de l purmeiro mobimiento deste quarteto causou stranheza. La Eiditora Artarie de Biena, que publicou ls quartetos an [[1785]], chegou a debolber la partitura la Mozart, alegando haber "notas eirradas" na antroduçon de l quarteto. Este adagio, al qual l quarteto debe sou cognome ''Las Dissonáncias'', ten lhebado a las anterpretaçones mais fantásticas. Lheia-se, por eisemplo, Maynard Tierramon:
''Eiqui, Mozart simulou l própio porcesso de la criaçon, l caos antes de ser cumbertido an forma… Sin saber adonde stamos, sabemos que stamos nun ouniberso alienígena. [[Laoconte]] se cuntorce, anlhaçado pulas queluobras… Mozart simulou ua trasiçon de las trebas a la luç,de l submundo pa la superfice…''
Cumbén notar que pouquíssemas obras de Mozart fúrun publicadas durante la bida de l cumpositor; dende la maior parte deilhas ten un númaro Köchel, mas nun númaro d'oupus. Estes quartetos, antretanto, fúrun publicados pula Artarie cumo oupus 10.
Passado oubir esses quartetos, Haydn sclamou a Leopold Mozart: ''Delantre Dius you le declaro, cumo un home hounesto, que sou filho ye l maior cumpositor que you conheço, quier pessonalmente, quier de nome.''
* Quarteto de cuordas an Ré Maior, K499 "Hoffmeister"
* 3 Quartetos de cuordas dedicados al Rei de la [[Prússia]], K575, K589, K590
* Adagio i Fuga an Dó Menor para quarteto de cuordas, K546
* 2 Quartetos para pianho, biolino, biuola i bioloncelo, K478 i K493
* 4 quartetos para fraita, biolino, biuola i bioloncelo, K285, K285a, K285b, K298
==== Quintetos ====
* 5 Quintetos para 2 biolinos, 2 biuolas i bioloncelo, K. 174, 515, 516, 593, 614
Mozart nun tenie la mesma facelidade para cumpor quartetos de cuordas que tenien Haydn i [[Beethoven]]. El mesmo cunfessou, na carta-dedicatória a Haydn qu'acumpanhou ls quartetos dedicados al mestre, qu'aqueilhes quartetos tenien sido "l fruito dua lhonga i penosa lhabuta" (''una longa i laboriosa fatica''). De fato, Mozart ampeçou la cumposiçon de ls quartetos an [[1783]], i eilhes solo quedórun prontos an meados de 1785, un período de tiempo einusitadamente lhongo para Mozart. Esto ye cunfirmado puls própios manuscritos oureginales de ls quartetos, que stan chenos de rasuras i correçones. Parece que las lhemitaçones einerentes al meio de cierta forma le tolhian l'anspiraçon. Mozart resolbiu este porblema dobrando la biuola ([[Schubert]] resolberie l mesmo porblema dobrando l bioloncelo). Mozart achou mui mais fácele cumponer quintetos de l que cumpor quartetos. Estes quintetos salírun todos nun jorro de "anspiraçon spontánea" , fúrun cumpuostos an pouco tiempo, i stan todos antre las melhores pieças de música de cámara jamales cumpuostas.
* Quinteto an Alhá Maior, para [[clarineta]] i [[quarteto de cuordas]], K. 581
Probabelmente l mais famoso de todos ls quintetos de Mozart. Dedicado al clarinetista Anton Stadler.
* Quinteto an Mi Bemol Maior, para [[ouboé]], [[clarineta]], [[trompa]], [[fagote]] i [[pianho]], K452
Obra de spurmentaçon sonora, para ua cumbinaçon de strumientos fura de l quemun. Mozart nun solo faç sonar cada strumiento clara i çtintamente, mas tamien cumbina ls strumientos de dibersas maneiras possibles, criando eifeitos sonoros stupendos. Ua delícia pa ls oubidos. Parece que solo eisiste ua outra obra, an toda la stória de la música, para esta mesma cumbinaçon anstrumental: l Quinteto oupus 16 de [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], na mesma tonalidade que l de Mozart.
=== Beilados ===
* Cuntradança K. 534
* Cuntradança K. 535
* 6 Beilados Almans K. 536
* 6 Beilados Almans K. 567
* Cuntradança "Dar Sieg von Heilden Coburg" K. 587
* 6 Minuetos K. 599
* 6 Beilados Almans K. 600
* 4 Minuetos K. 601
* 4 Beilados Almans K. 602
* 2 Cuntradanças K. 603
* 2 Minuetos K. 604
* 3 Beilados Almans K. 605
* 6 Beilados Almans K. 606
* Cuntradança an mi bemol K. 607
* 5 Cuntradanças K. 609
* Cuntradança an sol "Les Filles Malicieuses" K. 610
=== Música Sacra ===
==== Missas ====
Mozart cumpuso muitas [[missa (música)|missas]]. Antre las que mais se çtácan, podemos citar:
* Missa Brebis an Ré Maior, K194
* Missa an Dó Maior, K220, "de ls Pardales"
* Missa Brebis an Si Bemol Maior, K275
* Missa an Dó Maior, K317, "de la Coroaçon"
* Missa an Dó Menor, K427 (einacabada)
La ''Missa de ls Pardales'' recibe este nome debido a ua deleciosa figura ne ls biolinos, que aparece l gorjeio de pardales, i que reaparece custantemente ne l decorrer de la missa. La ''Missa de la Coroaçon'' nun fui cumpuosta, cumo se pensaba, pa la coroaçon de l'amperador [[José II]] an [[1780]], mas si pa la cerimónia relegiosa de la coronaçon dua eimaige de la [[Birge Marie|Birge]] nua eigreija de Salzburgo. Ye ua missa de cúrtia duraçon, rápida pulsaçon i radiante alegrie, stremamente comobente.
Basta oubirmos ua solo dessas pieças para mos cumbencermos de que l sentimiento relegioso de Mozart era sincero i perfundo. Mozart era [[católico]] cumbito, i ambolbido cula [[maçonarie]] cumponendo músicas pa las lhoijas maçónicas zde ls onze anhos d'eidade, para sou pai qu'era franco-maçon, mas ampeçou-se an 1784.
* Missa de [[Requiem (Mozart)|Requiem]] an Ré Menor, K626
Yá malo an sou lheito de muorte, Mozart trabalhaba ne l ''Requiem''. L'etérea melodie de l ''Lhacrimosa'' fui la redadeira cousa que cumpuso. L'ua hora de la manhana de l die [[5 de dezembre]] de [[1791]], l mestre staba muorto. Alguien screbiu: ''Un perfundo sentimiento relegioso se eibola daqueilhas notas, que parécen salidas dua alma an direta quemunicaçon cula Debindade.'' Houbo muita çputa depuis de la muorte de Mozart para saber quien treminarie l Requiem, mas ne l final la tarefa acabou recaindo subre sou aluno Franz Xaver Sussmayer. El cumpletou la [[ourquestraçon]] que Mozart habie deixado ancumpleta, i screbiu l resto de la música, baseando-se an parte an anotaçones deixadas pul própio Mozart.
==== [[Moteto]]s i outras pieças ====
{{Mozart ouperas}}
* Ssultate, Jubilate K165
* Abe Berun Corpus, K618
Al oubir esta redadeira pieça, [[Tchaikovsky]] sclamou: ''Sue beleza subrenatural ye andefenible por palabras.''
=== Óperas ===
* [[Die Schuldigkeit des Ersten Gebots]]
* [[Apollo et Hyacinthus]]
* [[Bastien und Bastienne]]
* [[La Finta Semplice]]
* [[Mitridate, re di Ponto|Mitridate, ré di Ponto]]
* [[Betula Liberata]]
* [[Ascanio in Alba]]
* [[Il sogno di Scipione]]
* [[Lucio Silla]]
* [[La Finta Giardiniera]]
* [[Il re pastore]]
* [[Zaide]]
* [[Idomeneo|Idomeneo, ré di Creta]]
* [[O Rapto do Serralho]]
* [[L'oca del Cairo]]
* [[Lo sposo deluso]]
* [[Der Schauspieldirektor|O Empresário Teatral]]
* [[As Bodas de Fígaro]]
* [[Don Giovanni]]
* [[Così Fan Tutte]]
* [[A Flauta Mágica|A flauta mágica]]
* [[La Clemenza di Tito|A Clemência de Tito]]
=== Árias de Cuncerto ===
==== Para [[tenor]] ====
* Or che il dover… Tali e cotanti sono K. 36;
* Se al labbro mio non credi… Il cor dolente, K. 295;
* Per pietà, non ricercate K. 420;
* Misero! o sogno!… Aura, che intorno K. 431;
* Non più, tutto ascoltai… Non temer, amato bene K. 490
==== Para [[soprano]] ====
* Misero me… Misero pargoletto, K. 77;
* Se ardire, e speranza K. 82;
* Se tutti mali miei, K. 83;
* Fra cento affanni K. 88;
* Der Liebe himmlisches Gefühl K. 119;
* Ah, lo previdi… Ah, t'invola agl'occhi miei K. 272;
* Alcandro, lo confesso… Non sò d'onde viene K. 294;
* Popoli di Tessaglia… Io non chiedo, eterni Dei K. 316;
* Ma che vi fece, o stelle… Sperai vicino il lido K. 368;
* Misera, dove son!… Ah, non son io che parlo K. 369;
* A questo seno deh vieni… Or che il cielo a me ti rende K. 374;
* Nehmt meinen Dank, ihr holden Gönner K. 383;
* Mia speranza dorata… Ah, non sai qual pena, K. 416;
* Vorrei spiegarvi, oh Dio K. 418;
* No, no, che non sei capace K. 419;
* In te spero, o sposo amato K. 440;
* Basta, vincesti… Ah, non lasciarmi K. 486a;
* Ch'io mi scordi di te… Non temer, amato bene K. 505;
* Bella mia fiamma… Resta, o cara K. 528;
* Ah se in ciel, benigne stelle K. 538;
* Alma grande e nobil cuore K. 578;
* Schon lacht der holde Frühling K. 580;
* Chi sà, chi sà qual sia K. 582, Vado, ma dove? K. 583
==== Para [[baixo]] ====
* Così dunque tradisci… Aspri rimorsi atroci K. 432;
* Alcandro, lo confesso… Non sò d'onde viene K. 512;
* Mentre ti lascio, o figlia K. 513
=== Cançones ===
* O heiliges Band K.148,
* Oiseaux, si tous les ans K.307,
* Dans un bois solitaire K.308,
* Die Zufriedenheit K.349,
* Komm, liebe Zither K.351,
* Warnung K.433,
* Gesellenreise K.468,
* Der Zauberer K.472,
* Das Veilchen K.476,
* Die Alte K.517,
* Die Verschweigung K.518,
* Das Lied der Trennung K.519,
* Als Luise die Briefe ihres ungetreuen Liebhabers verbrannte K.520,
* Abendempfindung K.523,
* An Chloe K.524,
* Des kleinen Friedrichs Geburtstag K.529,
* Das Traumbild K.530,
* Grazie agl'inganni tuoi K.532,
* Sehnsucht nach dem Frühlinge K.596,
* Im Frühlingsanfang K.597,
* Das Kinderspiel K.598.
== {{Ber tamien}} ==
{{Commons|Wolfgang Amadeus Mozart}}
{{Wikiquote|Wolfgang Amadeus Mozart}}
* [[Amadeus]] - filme baseado na bida de Mozart
* [[Música Eirudita]]
* [[Era clássica|Classicismo]]
* [[Música]]
* [[Ária de Cuncerto]]
* [[La grande turné de la família Mozart]]
{{ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* Robbins Landon, H.C. (1990) ''Mozart's Last Year'', London, Fontana Paperbacks, ISBN 0-00-654324-3
* Till, Nicholas (1994) ''Mozart and the Enlightenment: Truth, Virtue and Beauty in Mozart's Operas'', W. W. Norton & Company, ISBN 0393313956.
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{portal-Música eirudita}}
* {{lhink|de|2=http://dme.mozarteum.at/DME/nma/nmapub_srch.php|3=Partitura d'obras de l cumpositor}}
* {{lhink|t|2=http://mozart.infonet.com.br/Kochel.htm|3=Catálogo Köechel}}
* {{lhink|en|2=http://www.mozartproject.org|3=Mozart Porjet}}
** {{lhink|en|2=http://www.mozartproject.org/boks/index.html|3=Mozart Porjet Boks}}
* {{lhink|en|2=http://www.imdb.com/title/tt0086879/|3=IMDb de l filme Amadeus}}
* {{lhink|en|2=http://www.mozartproject.org/biography/tre.html|3=Arble Genealógica de Mozart}}
* {{lhink|de|2=http://www.salzburginfo.at/mozart_377.htm|3=Biografie de Mozart ne l sítio de la cidade de Salzburgo}}
{{Biografies}}
[[Catadorie:Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart, Wolfgang Amadeus]]
[[Catadorie:Cumpositores de la Áustria|Mozart, Wolfgang Amadeus]]
[[Catadorie:Maçones de la Áustria|Mozart, Wolfgang Amadeus]]
[[Catadorie:Cumpositores de ópera|Mozart, Wolfgang Amadeus]]
[[Catadorie:Cumpositores de la Era clássica|Mozart, Wolfgang Amadeus]]
jqc9fx6cc9m4s8uc6cn4rcylkugio4d
107651
107650
2026-08-06T14:52:41Z
~2026-30875-10
15270
/* Biografie */
107651
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo biografie
|anchura = 25em
|nome = Wolfgang Amadeus Mozart
|eimaige = W a mozart.jpg
|eimaige_tamanho = 220px
|lhegenda =
|nome_cumpleto = Johann Chrysoston Wolfgang Amadeus Mozart
|data_nacimiento = {{nacimiento|27|1|1756}}
|lhocal_nacimiento = [[Salzburgo]], {{AUT}}
|data_muorte = {{muorte i eidade|5|12|1791|27|1|1756}}
|lhocal_muorte = [[Biena]], [[Áustria]]
|acupaçon = [[Cumpositor]], [[pianista]], [[biolenista]]
|período_musical = [[Período clássico (música)|Classicismo]]
}}
'''Wolfgang Amadeus Mozart''' ({{IPA2|ˈbɔlfgaŋ amaˈdius ˈmoːtsart}}, nome cumpleto: '''Johann Chrysoston Wolfgang Amadeus Mozart''';<ref>L nome eisato de Mozart stá ambuolto an dibersas cuntrobérsias; para maiores detalhes bei l cacho [[Wolfgang Amadeus Mozart#Nome|Nome]].</ref> [[27 de Janeiro]] de [[1756]] – [[5 de Dezembre]] de [[1791]]),<ref name="CFMC">[http://musicaclassica.folha.com.br/cds/01/biografie.html Biografie de Wolfgang Amadeus Mozart]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Coleçon Fuolha de Música Clássica. ''[[Fuolha de San Paulo]]''.</ref> fui un [[cumpositor]] prolífico i anfluente de l [[Período clássico (música)|período clássico]], outor de mais de 600 [[cumposiçon musical|obras]] - muitas tenidas cumo refréncias de la [[música]] [[Sinfonia|sinfónica]], [[Cuncerto|cuncertante]], [[Ópera|ouperática]], [[Coro|coral]], [[Pianho|pianística]] i [[Música de cámara|de cámara]] - i un de ls cumpositores de [[música clássica]] mais populares de todos ls tiempos.
Mozart mostrou ua halbelidade pordegiosa zde sue anfáncia an [[Salzburgo]]. Yá cumpetente ne ls strumientos de [[botoneira]] i ne l [[biolino]], ampeçou a cumponer als cinco anhos d'eidade, i passou a se apersentar pa la rialeza de la [[Ouropa]]; als zassiete anhos fui cuntratado cumo musiqueiro de la [[corte]] an Salzburgo, mas sue anquietaçon l fizo biajar an busca dun nuobo cargo, siempre cumpondo profusibamente. Al besitar [[Biena]] an [[1781]] fui afastado de sou cargo an Salzburgo, i outou por quedar na capital, adonde, al lhongo de l resto de sue bida, cunquistou fama, mas pouca stablidade financeira. Sous redadeiros anhos na cidade porduzírun alguas de sues sinfonies, cuncertos i óperas mais coincidas, para alhá de sou ''[[Requiem (Mozart)|Requiem]]''. Las circunstáncias de sue muorte prematura fúrun assunto de dibersas stórias i lhendas; deixou ua mulhier, [[Custanze Mozart|Custanze]], i dous filhos.
Mozart siempre daprendiu borazmente cun outros cumpositores, i zambolbiu ua maturidade i brilho caratelísticos an sou stilo, que barian de l claro i gracioso al ouscuro i apeixonado - un cunjunto moldado por ua bison de l'houmanidade "redemida atrabeç de l'arte, perdonada i recunceliada cula natureza i cul abseluto".<ref>Till, p. 320</ref> Sue anfluéncia an toda la música oucidental ye perfunda. [[Ludwig van Beethoven]] cumpuso sues purmeiras obras seguindo ls passos de Mozart, subre quien [[Joseph Haydn]] screbiu que "la posteridade nun berá un talento cumo esse an 100 anhos".<ref>Robbins Landon, p. 171</ref>
== Biografie ==
[[Fexeiro:Wolfgang-amadeus-mozart 2.jpg|120px|lheft|thumb|Mozart nino (1763)]]
=== Nacimiento ===
'''Wolfgang Amadeus Mozart''' naciu la [[27 de Janeiro]] de [[1756]], pulas 20h00, na [[Getreidegasse]], rue de la cidade de [[Salzburgo]], na [[Áustria]], i fui l redadeiro de ls 7 filhos de [[Leopold Mozart]] i [[Anna Marie Pertl Mozart]], tenendo sido batizado un die depuis, na Catedral de San Ruperto, cul nome [[lhatin]]o de '''Johannes Chrysostomus Wolfgang Gottliev Mozart'''.<ref name="CFMC"/> Mozart passou la bida a mudar la forma cumo se chamaba i la forma cumo era chamado puls outros.
=== Nome ===
Ls dous purmeiros nomes de batismo recórdan que l sou die de nacimiento, 27 de Janeiro, qu'era l die de [[San Juan Crisóstomo]]. "Wolfgangus" era l nome de l sou abó materno. "Theophilus" era l nome de l sou padrino, l negociante Johannes Theophilus Pergmayr.
Mozart cuntinou, mais tarde, a fazer modificaçones al sou nome, an special l nome de l meio, "Theophilus" (Teófilo) que senefica, an griego, "Amigo de Dius". Solo an ralas oucasiones ousou la berson lhatina deste nome, "Amadeus", qu'hoije tornou-se la mais bulgar. Perferie la berson francesa Amadé ó Amadè. Ousou tamien las formas eitaliana "Amadeo" i almana "Gottliev".
=== Anfáncia ===
{{AP|[[La grande turné de la familha Mozart]]}}
Mozart fui ua nino pordígio. Filho dua familha musical burguesa, ampeçou a cumponer minutos para [[crabo (música)|crabo]] cula eidade de cinco anhos. L sou pai [[Lheopold Mozart]] fui tamien cumpositor, anque de menor relebo. Alguas de las purmeiras obras que Mozart screbiu anquanto nino fúrun duetos i pequeinhas cumposiçones para dous pianhos, çtinadas la séren anterpretadas cunjuntamente cun sue armana, [[Marie Anna Mozart]], coincida por Nannerl.
An [[1763]] sou pai l lhebou, junto cula sue armana Nannerl, anton cun 12 anhos, nua biaige pula [[Fráncia]] i [[Anglaterra]]. An [[Lhondres]], Mozart conheciu [[Johann Christian Bach]], redadeiro filho de [[Johann Sebastian Bach]], qu'eisercerie grande anfluéncia an sues purmeiras obras.
=== Adulto ===
Antre [[1770]] i [[1773]] bejitou la [[Eitália]] por trés bezes. Alhá, cumpuso la [[ópera]] [[Mitridate, re di Punto]] qu'oubtubo un eisito apreciable. A eileiçon, an [[1772]], de l conde Hieronymus Colloredo cumo arcebispo de Salzburgo mudarie esta situaçon. La Sociadade de la Corte bienense amplicaba cula ourige burguesa i ls modos de Mozart, i Colloredo nun admitie qu'un mero ampregado - qu'era l statuto de ls músicos, nessa época - passasse tanto tiempo an biaiges al strangeiro. L restro dessa década fui passado an Salzburgo, adonde cumpriu ls sous deberes de "Konzertmeister" (mestre de cuncerto), cumponendo [[missa]]s, [[sonata]]s d'eigreija, [[serenata]]s, adbertimientos i outras obras. Mas l'ambiente de Salzburgo, cada beç mais sin perspetibas, lhebaba a ua custante ansastifaçon de Mozart cula sue situaçon.
An [[1781]], Colloredo ourdena a Mozart que se junte a el i sue cometiba an [[Biena]]. Ansastifeito por ser puosto antre ls criados, pediu la demisson. A partir dende passa a bibir de la renda de [[cuncerto]]s, de la publicaçon de sues obras i d'aulas particulares, sendo pioneiro nessa tentatiba outónoma de comercializaçon de sue obra. Einicialmente ten sucesso, i l período antre [[1781]] i [[1786]] ye un de ls mais prolíficos de sue carreira, cun óperas ([[Idomeneo]] - [[1781]], [[L Rato de l Serralho]] - [[1782]]), las [[sonata]]s para [[pianho]], [[música de cámara]] (specialmente ls seis quartetos de cuordas dedicados la [[Haydn]]) i percipalmente cun ua çlumbrante sequéncia de [[cuncerto]]s para [[pianho]]. An [[1782]] casa, contra la buntade de l pai, cun [[Custanze Weber]]. [[Custanze Weber|Custanze]] era armana mais moça de [[Aloesia Weber Lhange]], cantora lhírica por quien Mozart se apeixonara poucos anhos antes.
An [[1786]], cumpone la purmeira ópera an que cuntou cula colaboraçon de [[Lorenzo da Puente]]: ''[[Las bodas de Fígaro]]''. La ópera fracassa an Biena, mas faç un sucesso tan grande an [[Praga]] que Mozart recibe ua anquemenda dua nuoba [[ópera]]. Esta serie ''[[Don Giobanni]]'', cunsidrada por muitos la sue obra-prima. Mais ua beç, l'obra nun fui bien recebida an Biena. Mozart inda screbirie ''[[Così fan tutte]]'', cun lhibreto Da Puente, an [[1789]] (que serie la redadeira colaboraçon de [[Lorenzo de la Puente]]).
A partir de 1786 sue popularidade ampeçou a deminuir junto de l público bienense, l qu'agrabarie la sue cundiçon financeira. Esso nun l'ampediu de cuntinar cumponendo obras-primas, cumo Quintetos de cuordas (K.515 an Dó maior, K.516 an Sol menor an [[1787]]), Sinfonies (K.543 an Mi bemol maior (mº39); K.550 an Sol menor (mº40), que ye la sue música mais amportante i famosa; K.551 an Dó maior (mº41) an [[1788]]), i un Adbertimiento para Trio de Cuordas (K.563 an [[1788]]), mas ne ls sous redadeiros anhos la sue porduçon deciu debido la porblemas financeiros, a la percariedade de la sue salude i de la sue mulhier Custanze; aliados a ua crecente preacupaçon de l cumpositor an relaçon a la sinceridade de l'amor qu'esta l dedicaba i a la crecente frustraçon cul nun reconhecimiento.
=== Redadeiros Dies ===
An [[1791]] cumpone sues dues redadeiras óperas: [[Die Zauberflöte|La Fraita Mágica]] i [[La Clemenza di Tito|La Cleméncia de Tito]], sou redadeiro cuncerto para pianho (K.595 an si bemol maior) i l guapo Cuncerto para clarinete an alhá maior (K.622). Na primabera desse anho, recibe l'anquemenda dun [[Requiem]] (K.626).
Mozart nun tenie inda 35 anhos quando malo, a 22 de Nobembre, an Biena, dous dies depuis de la sue redadeira atuaçon an público.
Assi i todo, trabalhando an outros porjetos i cula salude cada beç mais anfraquecida, morre a la ua hora de la manhana, de la madrugada de 4 para 5 de Dezembre, deixando l'obra einacabada (hai ua lhenda que diç que l Requiem starie sendo cumpuosto para tocar an sue própia missa de sétimo die). Será cumpletada por [[Franz Sussmayr]], sou decípulo. Segundo alguns studos la muorte debiu-se a ua anfeçon bateriana zancadeada por ua simples anflamaçon de gorja.
Ne l die 6 de dezembre, a las 15 horas, l sou cuorpo ye lhebado pa la Eigreija de Santo Stebon para ua cerimónia sin pompa nin música. [[Franz Sussmayr|Sussmayr]], [[Antonio Salieri|Salieri]] i mais trés pessonas acumpánhan l corteijo até a las puortas de [[Biena]], mas l malo tiempo ls faç retornar. [[Custanze Weber]], sue mulhier, nun quijo acumpanhar l corteijo pus staba deberas abalada, nun salindo sequiera de casa naquel die. Mozart fui anterrado nua [[bala quemun]], ne l semitério de San Marx, an Biena. Até hoije nun se sabe al cierto l lhocal eisato de sou túmulo.
== Obra musical ==
L catálogo giral de las obras de Mozart fui rializado pul [[botánico]], [[mineralogista]] i [[biógrafo]] [[música|musical]] [[Almanha|alman]] [[Ludwig Köchel]] ([[1800]] - [[1877]]); dende la lhetra K qu'aparece frequentemente junto al títalo de sues obras (ó KB, que senefica ''Köchel Berzeichnis'', catálogo Köchel). Köchel catalogou las obras de Mozart an orde cronológica, de la mais antiga pa la mais recente, sendo K.1 un minueto para crabo, la purmeira obra catalogada, i K.626 l ''Requiem'', obra einacabada.
Al lhongo de ls redadeiros 50 anhos cerca de 10 pieças einéditas de Mozart fúrun çcubiertas. An 2007 fui ancuntrada ua partitura assinada por Mozart i baliu nun lheilon de la [[Sotheby's]] 156 mil ouros. An 2008 fui çcubierta por ambestigadores almanes nua mediateca an Nantes, Fráncia ua partitura einédita, assinada a la mano por Mozart. La partitura fui ancuntrada ne l meio d'outras ne l'ampeço de l'anho, mas la çcubierta solo fui rebelada an Setembre pula rebista francesa "Presse-Ocean". An [[24 de júlio]] de [[2009]], la [[Fundaçon Mozarteum Anternacional]], antidade fundada an [[Salzburgo]], [[Áustria]], ne l [[seclo XIX]], que coleciona i admenistra pertences pessonales i dibulga l'obra de l cumpositor, anunciou al mundo la çcubierta de dues pieças de pianho einéditas de l cumpositor. Las pieças seran apersentadas a la [[amprensa]] anternacional ne l die [[2 d'agosto]] i seran eisecutadas ne l mesmo [[pianho]] que pertenceu la Mozart, cunserbado até hoije pula ourganizaçon.<ref>[http://tb1.rtp .pt/noticias/?t= duas-pecas-ineditas-de-Mozart-descubiertas-an-Salzburgo.rtp&headline=46&bisual=9&article=234363&tn=4 RTP Pertual]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/portuguese/cultura/2009/07/090723_mozart_rc.shtml VBC Brasil]</ref>
=== Sinfonies ===
Köchel numerou las [[sinfonie]]s de Mozart de 1 a 41. Mais tarde, outras sinfonies fúrun çcubiertas, eilebando l númaro total de sinfonies de Mozart para 50. Quando pensamos, mas, nas sinfonies de [[Ludwig ban Beethoven|Beethoven]], [[Schubert]], [[Robert Alexander Schumann|Schumann]], [[Brahms]], i [[Gustav Mahler|Mahler]], las purmeiras 30 dessas pieças nun merecen berdadeiramente ser chamadas de sinfonies. Son pieças cúrtias, cuja duraçon a las bezes nun ultrapassa cinco minutos, scritas para ua ourquestra pequeinha, i qu'an giral anclui solo ls [[strumiento]]s de [[cuorda]]s, dous [[ouboé]]s ó dues [[trompa]]s. Segundo l cunceito atual de sinfonie, Mozart cumpuso solo las 10 que stan numaradas de 31 a 41. Note-se que la Sinfonie Ne l. 37 de Mozart (assi numarada por Köchel) fui cumpuosta, de fato, por [[Michael Haydn]] (armano de [[Franz Joseph Haydn]]), cumo se bieno a demunstrar mais tarde, inda que Mozart tenga cumpuosto un de ls mobimientos de l'obra. Las sinfonies numaradas de 25 a 30 tamien questúman çpertar algun antresse, mas nun son giralmente cunsidradas de calidade cumparable a la de las dieç redadeiras.
; Sinfonie Ne l. 31 an Ré Maior, K297
{{AP|[[Sinfonie Ne l. 31 an Ré Maior, K297]]}}
La purmeira grande sinfonie de Mozart, chamada '''Sinfonie Paris''', cumpuosta an [[1778]] durante ua biaige de Mozart la [[Paris]]. Ye tamien la mais ricamente ourquestrada de todas las sinfonies de Mozart: sue [[ourquestraçon]] anclui dues [[fraita]]s, dous [[ouboé]]s, dues [[clarineta]]s (ye la purmeira beç que Mozart las amprega nua sinfonie), 2 [[fagote]]s, 2 [[trompa]]s, 2 [[trompete]]s, 2 [[tímpano]]s (ré, alhá) i cuordas. Mozart nunca usou [[trombone]] an nanhue de sues sinfonies. Aliás, l'uso de trombones era ralo na época, mesmo an ourquestra de ópera, an giral mais rica de l que l'ousada nas sinfonies. Solo se regista l sou uso nas óperas [[Idomeneo]], [[Don Giovanni]], [[Die Zauberflöte|La Fraita Mágica]], i ne l [[Requiem]]. An ''Idomeneo'', por eisemplo, trés trombones aparecen nua única cena, an que la boç de [[Netuno]] anuncia als habitantes de [[Creta]] las cundiçones para que l [[tsunami]] pare d'assolar l'ilha. An ''Don Giobanni'', trés trombones aparecen na cena de l semitério, an que la státua de l comendador fala cun Don Giovanni, i outra beç na cena final, an que l fantasma de l comendador cumparece al banquete cumbidado por Don Giovanni. An ''La Fraita Mágica'', Mozart chegou a ousar 5 trombones! Ne l Requiem, un tierra de trombone anuncia l ''Tuba Mirun'', de modo que se puode dezir que, an Mozart, l trombone anuncia siempre algun tipo de quemunicaçon cul subrenatural.
Mozart querie ampressionar ls paresienses, i la Sinfonie "Paris" ampieça de maneira bombástica, cun quatro acordes an [[Dinámica Musical|fuorte]] na ourquestra anteira seguidos de semi-colxenas debrebe acendentes nas cuordas, fraitas i fagotes, dando ua sensaçon de fuogo-de-artefício. L purmeiro mobimiento de la sinfonie trascorre nun clima festibo, culs "fuogos d'artefício" splodindo eiqui i eilhi. L segundo mobimiento, ''Andante'' 6/8, ye un beilado francés, delicado i eilegante, lhembrando un quadro de [[Fragonard]]. L terceiro i redadeiro mobimiento, ''Allegro'', ampieça cun ua tremedeira chena de spetatiba solo ne ls biolinos, que splode nun ''tutti'' (acorde de ré), cumo l stourar dua rolha de xampanhe, i la fiesta ampieça.
; Sinfonie Ne l. 36 an Dó Maior, K425 ("Linz")
{{AP|[[Sinfonie Ne l. 36 an Dó Maior, K425 ("Linz")]]}}
Outra obra marcante. Mozart i sue mulhier deixórun [[Salzburgo]] a las 9:30 de la manhana la [[27 d'outubre]] de [[1783]] cun çtino la [[Linz]], na [[Áustria]]. Assi qu'alhá chegórun, Mozart screbiu ua carta a sou pai, datada de [[31 d'outubre]], na qual dezie: ''Perciso dar un cuncerto eiqui i, cumo nun trouxo cumigo nanhue sinfonie, stou a cumponer ua nuoba l mais rápido que puodo.'' L cuncerto staba marcado para [[4 de nobembre]], l que senefica que Mozart tenerie 4 dies para cumponer! I, de fato, a 4 de nobembre, la nuoba sinfonie de Mozart fui apersentada al público. Nin mesmo un génio cumo Mozart poderie cumponer ua sinfonie cumo la '''Linz''' an solo quatro dies. Essa carta de Mozart parece solo fazer sentido se el yá tenie cuncebido mentalmente la totalidade de la sinfonie quando antrou na carruaige an Salzburgo, yá que se calcula que lhebarie uns trés ó quatro dies solo para passar la sinfonie pa l papel (trabalhando mui debrebe) mais, talbeç, uns dous dies para mandar copiar las partes de cada strumiento i çtribuí-las als musiqueiros (zde qu'el tubisse un eicelente eiquipa de copistas a la sue çposiçon), ansaiar i reger la '''Linz'''. L fato ye que, mesmo tenendo sido cumpuosta a las priessas, la ''Sinfonie Linz'' ye un eisemplo d'arte clássica, guapa i bien perporcionada an todas las sues partes, spressando ls mais einefables i ardientes zeios, nun menumiento sinfónico dino de figurar al lhado de las sinfonies de [[Gustav Mahler|Mahler]] i de [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]]. Podemos oubir las ruodas de la carruaige ne l purmeiro mobimiento de la '''Linz'''.
{{quote2|Quier saber cumo you cumponho? Puodo dezir-le solo esto: quando me sinto bien çpuosto, seia na carruaige quando biajo, seia de nuite quando drumo, bénen-me eideias als jorros, soberbamente. Cumo i donde, nun sei. Las que me agrádan, guardo-las cumo se tubíssen sido trazidas por outras pessonas, retengo-las bien na mimória i, ua passado l'outra, deilhas tomo la parte neçaira, para fazer un pastel segundo las regras de l cuntrapunto, de l'harmonie, de ls strumientos, etc. Anton, an perfundo sossego, sinto aqueilho crecer, crecer pa la claridade de tal forma que l'obra mesmo stensa se cumpleta na mie cabeça i puodo abrangé-la dun solo relance, cumo un guapo retrato ó ua guapa mulhier… Quando chego neste punto, nada mais squeço, porque buona mimória ye l maior don que Dius me dou.|Mozart, nua carta l sou porcesso de cumposiçon}}
; Sinfonie Ne l. 38 an Ré Maior, K504 ("Praga")
{{AP|[[Sinfonie Ne l. 38 an Ré Maior, K504 ("Praga")]]}}
Fui cumpuosta an [[Biena]] an [[1786]]. An janeiro de [[1787]], Mozart fizo ua biaige la [[Praga]], adonde el strenou sue sinfonie ne l die 19 daquele més. Assi cumo la '''Linz''', esta sinfonie tamien ten ua antroduçon lhenta. Haydn quaije siempre punie ua antroduçon lhenta nas sues sinfonies; Mozart ralas bezes l fazie. Este ye un menumiento sinfónico cumparable a la '''Linz''', cun un segundo tema stremamente comobente ne l purmeiro mobimiento.
La '''[[Sinfonie Ne l. 40 an Sol Menor, K550]]''' ye la única dessas dieç an tonalidade menor.
{{quote2|Na [[sinfonie]] an sol menor de [[Mozart]], puode-se oubir l [[canto]] de ls [[anjo]]s.|[[Schubert]], sou ton d'angústia ye, al mesmo tiempo, tan comobente que lhebou Schubert a sclamar}}
Las sinfonies ne ls. 39 i 40 fúrun einicialmente scritas sin clarinetas. Clarinetas éran ralas ne l tiempo de Mozart; l strumiento habie sido recentemente ambentado, i Mozart fui un de ls purmeiros a cumponer para el. Mozart nun speraba cuntar cun ua ourquestra que tubísse clarinetas para poder eisecutar las sues sinfonies. Mais tarde, mas, el mudou d'eideia i resolbiu refazer la [[ourquestraçon]] de las sinfonies mº. 39 i 40 para ancluir dues clarinetas (para esto, el solo percisou rialmente altarar las partes d'ouboé). La berson que nós oubimos dessas dues sinfonies hoije an die ye quaije siempre la berson culas clarinetas.
; Sinfonie Ne l. 41 an Dó Maior, K551 ("Sinfonie Júpiter")
{{AP|[[Sinfonie Ne l. 41 an Dó Maior, K551 ("Sinfonie Júpiter")]]}}
La redadeira sinfonie de Mozart. Quien le dou este títalo fui l'eiditor musical anglés que publicou la partitura passado la muorte de Mozart, pula "alta eilebaçon d'eideias i nobreza de tratamiento." Ye l dius griego passeando por antre las nubres, eisibindo sue beleza i majestade. Stá ourquestrada para 1 [[fraita]], dous [[ouboé]]s, 2 [[fagote]]s, 2 [[trompa]]s, 2 [[trompete]]s, [[tímpano]]s (de l, sol) i [[strumiento]]s de [[cuorda]]s. Ye antressante notar que, siempre qu'aparecen tímpanos an Mozart, aparecen tamien trompetes. Solo eisiste un eisemplo de tímpanos sin trompetes na música de Mozart: na ''Serenata Notturna, K239''. Ls tímpanos, quando aparecen, son siempre dous: un na tónica, outro na dominante.
=== Cuncertos para pianho ===
Mozart era un eisímio [[pianho|pianista]], podendo ser cunsidrado l purmeiro birtuose de la stória deste strumiento. El adoraba se apersentar an público eisibindo sous dotes de pianista i, ne ls sous redadeiros anhos an [[Biena]], esta era ua de sues percipales fuontes de renda. Al cuntrairo, por eisemplo, de ls sous cuncertos para strumientos de sopro, scritos para un amigo [[clarineta|clarinetista]] (Anton Stadler), ó para un amigo [[trompa|trompista]] (Joseph Leutgev), ó un ó outro anstrumentista que se aprossimaba de Mozart pedindo a el que cumpunisse música para sou strumiento, ls cuncertos para pianho i ourquestra de Mozart fúrun scritos - cun alguas eicepçones - para séren tocados an público pul própio Mozart. Nun ye de surprender, antoce, qu'haba tantas obras primas antre ls cuncertos para pianho de Mozart. Alguns pénsan que la melhor música de Mozart stá ne ls cuncertos para pianho. Outros pénsan que stá nas óperas. Esta çputa nun tremina nunca, mas ua cousa ye cierta : nanhun outro cumpositor cumpuso tantos cuncertos para pianho quanto Mozart (fúrun 27 cuncertos), i naide l superou neste género.
[[Fexeiro:Mozart drawing by Doris Stock 1789.jpg|thumb|lheft|210px|Wolfgang Amadeus Mozart 1789]]
Ambora tenga cumpuosto obras primas an todos ls géneros musicales eisistentes, Mozart parecie manifestar l melhor de l sou génio naqueilhas situaçones an qu'un solista ten que se defrontar cun ua ourquestra, cumo nas árias de ópera i ne ls cuncertos. Serie esto ua metáfora de la cuntraposiçon andebíduo/sociadade, ó de l génio que se çtaca de ls sous cuntemporáneos? Puode ser, mas ne ls cuncertos para pianho nós tenemos la bantaige adecional de qu'el própio era birtuoso de l strumiento pa l qual staba screbindo, i esto splica por qu'ancuntramos mais obras primas de Mozart antre ls cuncertos para pianho qu'antre las sinfonies, por eisemplo, ó ls quartetos de cuordas.
Köchel numarou ls cuncertos para pianho de Mozart de 1 a 27. Solo que Köchel nun sabie que ls qu'el numarou de 1 a 4 nun son obras oureginales de Mozart, son solo arranjos que Mozart fizo para pianho i ourquestra de sonatas para crabo d'outros cumpositores. Esses arranjos son ''pièces d'ocasion'', meros pastiches que Mozart fizo als 11 anhos d'eidade, qu'el probabelmente nin sequiera pensaba an guardar pa la posteridade. Para alhá desso, Köchel ancluiu antre ls "cuncertos para pianho" un que ye na rialidade para trés pianhos (ne l. 7, K242) i outro para dous pianhos (ne l. 10, K365). Tirando anton estes 6 de ls 27 que Köchel numarou, quedamos cun 21 cuncertos para pianho i ourquestra de Mozart.
; Purmeiro cuncerto para pianho de Mozart
Ye ounibersalmente aclamado cumo ua obra prima por todos aqueilhes que conhécen i áman la música de Mozart ye l '''Cuncerto Ne l. 9 an Mi Bemol Maior, K271''', tamien chamado '''Cuncerto Jeunehomme''' debido a la pessona a quien el fui dedicado, la pianista Madame Bitoire Jeunehomme (1749-1812). An todo causo, eilha parece mesmo tener sido ua eisímia pianista, se ye berdade que Mozart querie qu'este cuncerto fusse tocado por eilha.
Outra pieça antressante deste período enicial an Salzburgo ye l '''Cuncerto Ne l. 12 an Alhá Maior, K414''', ua pieça lhebe, graciosa i çpreacupada, capaç de dar grande prazer al oubinte. De l númaro 16 an delantre, ls cuncertos para pianho de Mozart son todos obras primas.
De todos ls cuncertos para pianho de Mozart, solo dous son an tonalidade menor: l ''Ne l. 20 an Ré Menor, K466'' i l ''Ne l. 24 an Dó Menor, K491''. Las tonalidades menores son, cumo nós sabemos, mais sombries i mais tristes que las tonalidades maiores, mais claras, mais lhuminosas, mais alegres. L stado mental trasmetido por esses dous cuncertos aparece-se a ua [[psicose]] ne l Ne l. 20, i a ua [[neurose]] ne l Ne l. 24. Sentimos fantasmas na antroduçon ourquestral de l Cuncerto an Ré Menor (podemos chamá-lo assi sin peligro de cunfuson, porque Mozart solo cumpuso un nessa tonalidade), lhembrando la cena ne l redadeiro ato de [[Don Giovanni]], an que l pantasma de l comendador entra na casa de Don Giovanni.
Esta cena, bien cumo la ária de la Reina de la Nuite ne l segundo ato de [[Die Zauberflöte|La Fraita Mágica]] stan antre las poucas oucasiones an que Mozart outelizou essa tonalidade tétrica, pantasmagórica, amenaçadora de ré menor. Yá l Cuncerto an Dó Menor ye mui triste, dando l'ampresson de que Mozart staba deprimido quando l cumpuso. Dó menor ye a tonalidade trágica por eiceléncia (la mesma tonalidade de la Quinta Sinfonie de Beethoven). Un outro punto a ser marcado neste cuncerto ye la sutileza i l refinamiento de la scritura para strumientos de sopro, percipalmente ne l segundo mobimiento, adonde hai ua cacho praticamente solo para eilhes, que se pónen a dialogar cul pianho.
{{Áudio simples||Cuncerto Ne l. 20 an Ré Menor, K466, 1o. mobimiento Allegro}}
L '''Cuncerto Ne l. 21 an Dó Maior, K467''' ye outro faborito, tanto de ls pianistas quanto de l público. Ye mui sinfónico na sue cuncepçon, cun ua antroduçon ourquestral marcial i de ánimo eufórico. Sou segundo mobimiento fui ousado cumo tema dun filme famoso ([[Eilbira Madigan]], [[1967]]).
L '''Cuncerto Ne l. 22 an Mi Bemol Maior, K482''', ten un purmeiro mobimiento oufórico i festibo, cheno de fanfarras de tímpanos i trompetes. L segundo mobimiento, scrito na relatiba (dó menor) ye triste i sombrio, mas ne l redadeiro la luç i l'alegrie aparece de nuobo, cun passaiges celhestriales ne ls strumientos de sopro.
L '''Cuncerto Ne l. 23 an Alhá Maior, K488''' ten un caráter angélico i subrenatural, eilebando a mente de l'oubinte arriba de las cousas deste mundo. Mozart scluiu de sue [[ourquestraçon]] todos ls antrumientos de sonoridade rude ó agressiba; nun hai tímpanos nin trompetes; solo ua fraita, dues clarinetas, dous fagotes i dues trompas, para alhá de las cuordas. Nun hai cuntrastes dinámicos biolentos nin splusones ourquestrales. L segundo mobimiento ye an fá sustenido menor (la relatiba d'alhá maior), acentuando inda mais l caráter cuntemplatibo desta música sublime.
La ''Ancyclopaedie Britannica'' chama l '''Cuncerto Ne l. 26 an Ré Maior, K537''' (chamado '''Cuncerto de la Coronaçon''') de "brilhante mas superfecial". Esto puode ser berdade, mas esta ye ua obra adequada pa la finalidade pa la qual fui criada: las festebidades de la coroaçon de [[Leopoldo II]], amperador de la [[Áustria]], an [[1790]], oucasion na qual nun caben grandes dramas nin muita perfundidade. Al mesmo tiempo majestoso i festibo, esta ye ua obra capaç de dar grande prazer al oubinte.
[[Géza Anda]] grabou todos ls cuncertos para pianho de Mozart pa la Deutsche Grammophon. Altamente recomendable.
=== Cuncertos para strumientos de sopro ===
Ls 4 cuncertos para [[trompa]] de Mozart, K412, K417, K447 i K495, bien cumo l Rondò K371, fúrun todos scritos pa la mesma pessona, l trompista Egnaz Leutgev, un de ls amigos mais íntemos de Mozart. La purmeira dessas pieças ye an ré maior, las outras todas an mi bemol maior.
{{Áudio simples|Wolfgang Amadeus Mozart - Klarinettenkonzert La-Dur - 3. Rondo (Allegro).ogg|Cuncerto an Alhá Maior para Clarineta, K622, 3o. mobimiento Rondo (Allegro)}}
L Cuncerto an Alhá Maior para [[Clarineta]], K622, ye la redadeira obra anstrumental de l mestre de Salzburgo, scrita an outubre de 1791 - dous meses, antoce, antes de la muorte de Mozart - para sou amigo, l clarinetista Anton Stadler. Ls ''oubbligati'' para clarineta na ópera [[La Clemenza di Tito]] tamien fúrun scritos para el.
Ls dous cuncertos para [[fraita]], an sol maior, K313, i an ré maior, K314 fúrun scritos por anquemenda. Ne l redadeiro mobimiento de l K314 Mozart outeliza la mesma melodie de la ária ''Welche Wonne, welche Lust'' de la ópera [[L Rato de l Serralho]]. Hai tamien l Andante an Dó Maior para Fraita i Orquestra, K315, i l sublime Cuncerto para Harpa, Fraita i Orquestra, K299 (la única obra que Mozart screbiu para harpa).
L Cuncerto para [[fagote]] an mi bemol maior, K. 191, fui datado por Mozart la Salzburg, [[4 de júnio]] de [[1774]]. Eignora-se se Mozart tenie algun solista an minte, ó se l cumpuso pul simples prazer de cumponer.
=== Cuncertos para biolino ===
* Mozart cumpuso 5 [[cuncerto]]s para [[biolino]]: K. 207, 211, 216, 218, 219 ("Turco")
Todos eilhes fúrun cumpuostos an [[1775]], quando Mozart era ''spalla'' de la [[ourquestra]] de la corte de l [[arcebispo]] Colloredo, an [[Salzburgo]], i fúrun tocados por el an [[Biena]], [[Munique]] i [[Augsburgo]]. Depuis que Mozart se mudou para [[Biena]], an [[1781]], parece qu'el perdiu l'antresse an ser birtuose de l [[biolino]], i nunca mais apareciu an público tocando este [[strumiento]].
De ls [[cuncerto]]s para [[biolino]] de Mozart, l que mais ten sido grabado i eisecutado an público ye l redadeiro, que ye l mais birtuosístico de ls cinco, cun sou ''finale'' a la moda turca.
=== Sonatas para pianho ===
Mozart cumpuso un total de 18 [[sonata]]s para [[pianho]], debedidas an quatro grupos:
* 6 sonatas K. 279, 280, 281, 282, 283, 284
* 3 sonatas K. 309, 310, 311
* 4 sonatas K. 330, 331, 332, 333
* 5 sonatas K. 457, 533, 545, 570, 576
Las purmeiras 6 [[sonata]]s fúrun todas cumpuostas an [[Munique]] an [[1775]], nun período de menos de dous [[més|meses]] ([[14 de janeiro]] - [[6 de márcio]]), quando Mozart se ancontraba naqueilha [[cidade]] ourganizando la streia de sue [[ópera]] [[La Finta Giardeniera]]. Mozart daprendiu a tocar [[crabo]] na [[anfáncia]], mas mui cedo el antrou an cuntato cul [[pianho]]fuorte, un [[strumiento]] qu'habie sido ambentado pouco antes del nacer, i que staba anton an sous purmeiros stágios d'eiboluçon. La técnica d'eisecuçon pianística ye cumpletamente defrente de la de l [[crabo]]. Cumo sou própio nome l diç, l pianoforte ye capaç de porduzir [[sonidos|sonido]] d'alta antensidade (it. ''fuorte'') ó baixa (it. ''pianho''), ó seia, ten ua amplitude dinámica maior de l que l [[crabo]]; para alhá desso, las [[strumientos de cuorda|cuordas]] de l [[pianoforte]] (cujo nome fui abrebiado para pianho, nas lhénguas outras que l'eitaliano) bíbran por mais tiempo que las de l [[crabo]], premetindo eifeitos de retombo i la criaçon dun fraseado special.
La [[música]] cumpuosta por Mozart pa l [[strumiento]], a la medida qu'el absorbie essas inobaçones técnicas i las dominaba, reflete essa eiboluçon. Assi, las purmeiras cinco [[sonata]]s cunténen poucos eilemientos de técnica pianística. Puoden mui bien ser tocadas al crabo. Yá la sesta, '''Sonata an Ré Maior, K284''', chamada '''Sonata Durnitz''' por tener sido dedicada a un cierto Baran Durnitz que Mozart conheciu an [[Munique]], stá scrita nun stilo ancunfundibelmente pianístico, i nun funcionarie bien an nanhun outro strumiento. L terceiro mobimiento ye un tema cun duoze bariaçones que cuntén passaiges que gánhan un rialce straordinairo cul uso de l pedal, pula purmeira beç nua [[sonata]] de Mozart.
La '''Sonata an Dó Maior, K309''', ye inda mais marcantemente pianística de l que a anterior. Eilha abre cun poderosos [[acorde]]s que pordúzen un eifeito de [[retombo]], parecendo anunciar l çpertar dua nuoba era. Eilha fui cumpuosta an [[Mannhein]] an [[outubre]] i [[nobembre]] de [[1777]], adonde parece que Mozart antrou an cuntato cun un nuobo [[strumiento]] de [[fabricaçon]] Stein, cujas possiblidades [[sonora]]s l fascinórun. Esta [[sonata]] fui dedicada a ua aluna de Mozart, Rosa Cannabich. Esta i a anterior stan antre las purmeiras pieças de la stória de la música scritas specificamente para pianho.
De todas las 18 [[sonata]]s para [[pianho]] de Mozart, solo dues stan scritas an tonalidade menor: la '''Sonata an Alhá Menor, K310''', i la '''Fantasie i Sonata an Dó Menor, K457'''. La '''Fantasie an Dó Menor, K475''' na berdade fui cumpuosta cumo ua pieça apartada, mas mais tarde Mozart chegou a la cuncluson de qu'eilha formaba l'antroduçon eideal a la [[sonata]] na mesma tonalidade. Essas [[dues]] [[sonata]]s aperséntan to l drama que se spera dua obra de Mozart escrita an tonalidade menor, i stan antre las maiores [[obra]]s de l [[cumpositor]].
La mais famosa de todas las [[sonata]]s para [[pianho]] de Mozart ye, sin dúbeda nanhue, la '''[[Sonata Ne l. 11 (Mozart)|Sonata an Alhá Maior, K331]]'''. Eignora-se la data ó l lhocal de cumposiçon dessa pieça. L purmeiro mobimiento nun stá na forma de [[sonata]], mas ye un tema cun bariaçones. L tema, que Mozart marcou ''Andante Grazioso'', assemelha-se a ua cantiga de ninar. Alfredo Casella, un de ls musicólogos mais respeitados de l [[seclo XX]], comentou: "Mozart terá talbeç cumpuosto outras bariaçones mais fuortes, mais brilhantes, mas el nunca superou la grácia cunsumada dessas seis." Las seis bariaçones son todas an alhá maior, cun eiceçon de la terceira, que ye an alhá menor. L segundo mobimiento, un [[minueto]], abre cul mesmo tema que dá ampeço a la sonata K309, mas que Mozart zambuolbe de maneira totalmente defrente. Eiqui, l génio de Mozart se manifesta de la maneira mais patente: cumo puode ua mesma eideia musical dar ourige la dues cousas tan defrentes? Mas la maior rezon de la fama desta sonata stá ne l célebre final ''alla turca'', ua pieça que nunca deixa de deleitar ls oubintes ó scitar ls birtuoses.
Las sonatas para pianho de Mozart nun ténen todas l mesmo nible d'anspiraçon. Hai bárias obras primas antre eilhas, mas tamien hai pieças menores. Mais tarde, Beethoven splorarie ls recursos de l pianho cun mui mais perfundidade i ousadie, mas ye perciso lhebar an cunsidraçon que Beethoven trabalhaba cun un strumiento muito mais poderoso.
=== Música de cámara ===
==== Trios ====
* 6 trios para pianho, biolino i bioloncelo, K254, K496, K502, K542, K548, K564
* L trio K254 ye cheno daquela grácia mozartiana tan deliciosa, mas l [[bioloncelo]] se lhemita al papel de reforço ne ls baixos, quaije siempre dobrando a mano squierda de l pianista, l que torna esta obra un pouco superfecial. Yá ne l K548 i ne l K564 l bioloncelo finalmente ten la chance de cantar, inda que por uns brebes anstantes, l que torna essas obras mais antressantes que las anteriores.
* Trio para clarineta, biuola i pianho an mi bemol maior, K498
Obra antressantíssema, para ua cumbinaçon de strumientos einusitada. Dedicada al clarinetista Anton Stadler.
==== Quartetos ====
Mozart questumaba se reunir cun Haydn i outros amigos mais chegados an Biena para tocar [[quarteto de cuordas|quartetos de cuordas]]. Nessas reuniones, Haydn era purmeiro [[biolino]], l cumpositor [[Karl Ditters bon Dittersdorf]] segundo biolino, Mozart pegaba na [[biola]], i l famoso solista [[Johann Batist Banhal]] tocaba [[bioloncelo]]. An alguas dessas reuniones anformales, l poeta [[Giobanni Battista Casti]] i l cumpositor [[Giobanni Paesiello]] stában persentes. Segundo Mozart, ''fui Haydn que me ansinou a cumponer quartetos de cuordas''.
* 6 [[Quarteto de cuordas|Quartetos de cuordas]] dedicados la [[Haydn]], K387, K421, K428, K458 "La Caça", K464, K465 "Las Dissonáncias"
L Quarteto K458, ''La Caça'', recibe este nome debido al tema qu'abre l purmeiro mobimiento, que lhembra l chamado dua [[trompa|trompa de caça]]. L Quarteto an Ré Menor, K421 (l único an tonalidade menor de la coleçon) ye ua de las pieças mais tristes que salírun de la pena de Mozart. Mas l Quarteto K465, ''Las Dissonáncias'', merece mençon special.
Naide ye mais apegado al [[música tonal|sistema tonal]] que Mozart. Por esso, l'abandono de la tonalidade ne ls 22 cumpassos de l'antroduçon lhenta (''Adagio'') de l purmeiro mobimiento deste quarteto causou stranheza. La Eiditora Artarie de Biena, que publicou ls quartetos an [[1785]], chegou a debolber la partitura la Mozart, alegando haber "notas eirradas" na antroduçon de l quarteto. Este adagio, al qual l quarteto debe sou cognome ''Las Dissonáncias'', ten lhebado a las anterpretaçones mais fantásticas. Lheia-se, por eisemplo, Maynard Tierramon:
''Eiqui, Mozart simulou l própio porcesso de la criaçon, l caos antes de ser cumbertido an forma… Sin saber adonde stamos, sabemos que stamos nun ouniberso alienígena. [[Laoconte]] se cuntorce, anlhaçado pulas queluobras… Mozart simulou ua trasiçon de las trebas a la luç,de l submundo pa la superfice…''
Cumbén notar que pouquíssemas obras de Mozart fúrun publicadas durante la bida de l cumpositor; dende la maior parte deilhas ten un númaro Köchel, mas nun númaro d'oupus. Estes quartetos, antretanto, fúrun publicados pula Artarie cumo oupus 10.
Passado oubir esses quartetos, Haydn sclamou a Leopold Mozart: ''Delantre Dius you le declaro, cumo un home hounesto, que sou filho ye l maior cumpositor que you conheço, quier pessonalmente, quier de nome.''
* Quarteto de cuordas an Ré Maior, K499 "Hoffmeister"
* 3 Quartetos de cuordas dedicados al Rei de la [[Prússia]], K575, K589, K590
* Adagio i Fuga an Dó Menor para quarteto de cuordas, K546
* 2 Quartetos para pianho, biolino, biuola i bioloncelo, K478 i K493
* 4 quartetos para fraita, biolino, biuola i bioloncelo, K285, K285a, K285b, K298
==== Quintetos ====
* 5 Quintetos para 2 biolinos, 2 biuolas i bioloncelo, K. 174, 515, 516, 593, 614
Mozart nun tenie la mesma facelidade para cumpor quartetos de cuordas que tenien Haydn i [[Beethoven]]. El mesmo cunfessou, na carta-dedicatória a Haydn qu'acumpanhou ls quartetos dedicados al mestre, qu'aqueilhes quartetos tenien sido "l fruito dua lhonga i penosa lhabuta" (''una longa i laboriosa fatica''). De fato, Mozart ampeçou la cumposiçon de ls quartetos an [[1783]], i eilhes solo quedórun prontos an meados de 1785, un período de tiempo einusitadamente lhongo para Mozart. Esto ye cunfirmado puls própios manuscritos oureginales de ls quartetos, que stan chenos de rasuras i correçones. Parece que las lhemitaçones einerentes al meio de cierta forma le tolhian l'anspiraçon. Mozart resolbiu este porblema dobrando la biuola ([[Schubert]] resolberie l mesmo porblema dobrando l bioloncelo). Mozart achou mui mais fácele cumponer quintetos de l que cumpor quartetos. Estes quintetos salírun todos nun jorro de "anspiraçon spontánea" , fúrun cumpuostos an pouco tiempo, i stan todos antre las melhores pieças de música de cámara jamales cumpuostas.
* Quinteto an Alhá Maior, para [[clarineta]] i [[quarteto de cuordas]], K. 581
Probabelmente l mais famoso de todos ls quintetos de Mozart. Dedicado al clarinetista Anton Stadler.
* Quinteto an Mi Bemol Maior, para [[ouboé]], [[clarineta]], [[trompa]], [[fagote]] i [[pianho]], K452
Obra de spurmentaçon sonora, para ua cumbinaçon de strumientos fura de l quemun. Mozart nun solo faç sonar cada strumiento clara i çtintamente, mas tamien cumbina ls strumientos de dibersas maneiras possibles, criando eifeitos sonoros stupendos. Ua delícia pa ls oubidos. Parece que solo eisiste ua outra obra, an toda la stória de la música, para esta mesma cumbinaçon anstrumental: l Quinteto oupus 16 de [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], na mesma tonalidade que l de Mozart.
=== Beilados ===
* Cuntradança K. 534
* Cuntradança K. 535
* 6 Beilados Almans K. 536
* 6 Beilados Almans K. 567
* Cuntradança "Dar Sieg von Heilden Coburg" K. 587
* 6 Minuetos K. 599
* 6 Beilados Almans K. 600
* 4 Minuetos K. 601
* 4 Beilados Almans K. 602
* 2 Cuntradanças K. 603
* 2 Minuetos K. 604
* 3 Beilados Almans K. 605
* 6 Beilados Almans K. 606
* Cuntradança an mi bemol K. 607
* 5 Cuntradanças K. 609
* Cuntradança an sol "Les Filles Malicieuses" K. 610
=== Música Sacra ===
==== Missas ====
Mozart cumpuso muitas [[missa (música)|missas]]. Antre las que mais se çtácan, podemos citar:
* Missa Brebis an Ré Maior, K194
* Missa an Dó Maior, K220, "de ls Pardales"
* Missa Brebis an Si Bemol Maior, K275
* Missa an Dó Maior, K317, "de la Coroaçon"
* Missa an Dó Menor, K427 (einacabada)
La ''Missa de ls Pardales'' recibe este nome debido a ua deleciosa figura ne ls biolinos, que aparece l gorjeio de pardales, i que reaparece custantemente ne l decorrer de la missa. La ''Missa de la Coroaçon'' nun fui cumpuosta, cumo se pensaba, pa la coroaçon de l'amperador [[José II]] an [[1780]], mas si pa la cerimónia relegiosa de la coronaçon dua eimaige de la [[Birge Marie|Birge]] nua eigreija de Salzburgo. Ye ua missa de cúrtia duraçon, rápida pulsaçon i radiante alegrie, stremamente comobente.
Basta oubirmos ua solo dessas pieças para mos cumbencermos de que l sentimiento relegioso de Mozart era sincero i perfundo. Mozart era [[católico]] cumbito, i ambolbido cula [[maçonarie]] cumponendo músicas pa las lhoijas maçónicas zde ls onze anhos d'eidade, para sou pai qu'era franco-maçon, mas ampeçou-se an 1784.
* Missa de [[Requiem (Mozart)|Requiem]] an Ré Menor, K626
Yá malo an sou lheito de muorte, Mozart trabalhaba ne l ''Requiem''. L'etérea melodie de l ''Lhacrimosa'' fui la redadeira cousa que cumpuso. L'ua hora de la manhana de l die [[5 de dezembre]] de [[1791]], l mestre staba muorto. Alguien screbiu: ''Un perfundo sentimiento relegioso se eibola daqueilhas notas, que parécen salidas dua alma an direta quemunicaçon cula Debindade.'' Houbo muita çputa depuis de la muorte de Mozart para saber quien treminarie l Requiem, mas ne l final la tarefa acabou recaindo subre sou aluno Franz Xaver Sussmayer. El cumpletou la [[ourquestraçon]] que Mozart habie deixado ancumpleta, i screbiu l resto de la música, baseando-se an parte an anotaçones deixadas pul própio Mozart.
==== [[Moteto]]s i outras pieças ====
{{Mozart ouperas}}
* Ssultate, Jubilate K165
* Abe Berun Corpus, K618
Al oubir esta redadeira pieça, [[Tchaikovsky]] sclamou: ''Sue beleza subrenatural ye andefenible por palabras.''
=== Óperas ===
* [[Die Schuldigkeit des Ersten Gebots]]
* [[Apollo et Hyacinthus]]
* [[Bastien und Bastienne]]
* [[La Finta Semplice]]
* [[Mitridate, re di Ponto|Mitridate, ré di Ponto]]
* [[Betula Liberata]]
* [[Ascanio in Alba]]
* [[Il sogno di Scipione]]
* [[Lucio Silla]]
* [[La Finta Giardiniera]]
* [[Il re pastore]]
* [[Zaide]]
* [[Idomeneo|Idomeneo, ré di Creta]]
* [[O Rapto do Serralho]]
* [[L'oca del Cairo]]
* [[Lo sposo deluso]]
* [[Der Schauspieldirektor|O Empresário Teatral]]
* [[As Bodas de Fígaro]]
* [[Don Giovanni]]
* [[Così Fan Tutte]]
* [[A Flauta Mágica|A flauta mágica]]
* [[La Clemenza di Tito|A Clemência de Tito]]
=== Árias de Cuncerto ===
==== Para [[tenor]] ====
* Or che il dover… Tali e cotanti sono K. 36;
* Se al labbro mio non credi… Il cor dolente, K. 295;
* Per pietà, non ricercate K. 420;
* Misero! o sogno!… Aura, che intorno K. 431;
* Non più, tutto ascoltai… Non temer, amato bene K. 490
==== Para [[soprano]] ====
* Misero me… Misero pargoletto, K. 77;
* Se ardire, e speranza K. 82;
* Se tutti mali miei, K. 83;
* Fra cento affanni K. 88;
* Der Liebe himmlisches Gefühl K. 119;
* Ah, lo previdi… Ah, t'invola agl'occhi miei K. 272;
* Alcandro, lo confesso… Non sò d'onde viene K. 294;
* Popoli di Tessaglia… Io non chiedo, eterni Dei K. 316;
* Ma che vi fece, o stelle… Sperai vicino il lido K. 368;
* Misera, dove son!… Ah, non son io che parlo K. 369;
* A questo seno deh vieni… Or che il cielo a me ti rende K. 374;
* Nehmt meinen Dank, ihr holden Gönner K. 383;
* Mia speranza dorata… Ah, non sai qual pena, K. 416;
* Vorrei spiegarvi, oh Dio K. 418;
* No, no, che non sei capace K. 419;
* In te spero, o sposo amato K. 440;
* Basta, vincesti… Ah, non lasciarmi K. 486a;
* Ch'io mi scordi di te… Non temer, amato bene K. 505;
* Bella mia fiamma… Resta, o cara K. 528;
* Ah se in ciel, benigne stelle K. 538;
* Alma grande e nobil cuore K. 578;
* Schon lacht der holde Frühling K. 580;
* Chi sà, chi sà qual sia K. 582, Vado, ma dove? K. 583
==== Para [[baixo]] ====
* Così dunque tradisci… Aspri rimorsi atroci K. 432;
* Alcandro, lo confesso… Non sò d'onde viene K. 512;
* Mentre ti lascio, o figlia K. 513
=== Cançones ===
* O heiliges Band K.148,
* Oiseaux, si tous les ans K.307,
* Dans un bois solitaire K.308,
* Die Zufriedenheit K.349,
* Komm, liebe Zither K.351,
* Warnung K.433,
* Gesellenreise K.468,
* Der Zauberer K.472,
* Das Veilchen K.476,
* Die Alte K.517,
* Die Verschweigung K.518,
* Das Lied der Trennung K.519,
* Als Luise die Briefe ihres ungetreuen Liebhabers verbrannte K.520,
* Abendempfindung K.523,
* An Chloe K.524,
* Des kleinen Friedrichs Geburtstag K.529,
* Das Traumbild K.530,
* Grazie agl'inganni tuoi K.532,
* Sehnsucht nach dem Frühlinge K.596,
* Im Frühlingsanfang K.597,
* Das Kinderspiel K.598.
== {{Ber tamien}} ==
{{Commons|Wolfgang Amadeus Mozart}}
{{Wikiquote|Wolfgang Amadeus Mozart}}
* [[Amadeus]] - filme baseado na bida de Mozart
* [[Música Eirudita]]
* [[Era clássica|Classicismo]]
* [[Música]]
* [[Ária de Cuncerto]]
* [[La grande turné de la família Mozart]]
{{ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* Robbins Landon, H.C. (1990) ''Mozart's Last Year'', London, Fontana Paperbacks, ISBN 0-00-654324-3
* Till, Nicholas (1994) ''Mozart and the Enlightenment: Truth, Virtue and Beauty in Mozart's Operas'', W. W. Norton & Company, ISBN 0393313956.
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{portal-Música eirudita}}
* {{lhink|de|2=http://dme.mozarteum.at/DME/nma/nmapub_srch.php|3=Partitura d'obras de l cumpositor}}
* {{lhink|t|2=http://mozart.infonet.com.br/Kochel.htm|3=Catálogo Köechel}}
* {{lhink|en|2=http://www.mozartproject.org|3=Mozart Porjet}}
** {{lhink|en|2=http://www.mozartproject.org/boks/index.html|3=Mozart Porjet Boks}}
* {{lhink|en|2=http://www.imdb.com/title/tt0086879/|3=IMDb de l filme Amadeus}}
* {{lhink|en|2=http://www.mozartproject.org/biography/tre.html|3=Arble Genealógica de Mozart}}
* {{lhink|de|2=http://www.salzburginfo.at/mozart_377.htm|3=Biografie de Mozart ne l sítio de la cidade de Salzburgo}}
{{Biografies}}
[[Catadorie:Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart, Wolfgang Amadeus]]
[[Catadorie:Cumpositores de la Áustria|Mozart, Wolfgang Amadeus]]
[[Catadorie:Maçones de la Áustria|Mozart, Wolfgang Amadeus]]
[[Catadorie:Cumpositores de ópera|Mozart, Wolfgang Amadeus]]
[[Catadorie:Cumpositores de la Era clássica|Mozart, Wolfgang Amadeus]]
p0ounvm1rrpmyoyx320qk790fx4mtf2
107652
107651
2026-08-06T14:53:08Z
~2026-30875-10
15270
/* Ber tamien */
107652
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo biografie
|anchura = 25em
|nome = Wolfgang Amadeus Mozart
|eimaige = W a mozart.jpg
|eimaige_tamanho = 220px
|lhegenda =
|nome_cumpleto = Johann Chrysoston Wolfgang Amadeus Mozart
|data_nacimiento = {{nacimiento|27|1|1756}}
|lhocal_nacimiento = [[Salzburgo]], {{AUT}}
|data_muorte = {{muorte i eidade|5|12|1791|27|1|1756}}
|lhocal_muorte = [[Biena]], [[Áustria]]
|acupaçon = [[Cumpositor]], [[pianista]], [[biolenista]]
|período_musical = [[Período clássico (música)|Classicismo]]
}}
'''Wolfgang Amadeus Mozart''' ({{IPA2|ˈbɔlfgaŋ amaˈdius ˈmoːtsart}}, nome cumpleto: '''Johann Chrysoston Wolfgang Amadeus Mozart''';<ref>L nome eisato de Mozart stá ambuolto an dibersas cuntrobérsias; para maiores detalhes bei l cacho [[Wolfgang Amadeus Mozart#Nome|Nome]].</ref> [[27 de Janeiro]] de [[1756]] – [[5 de Dezembre]] de [[1791]]),<ref name="CFMC">[http://musicaclassica.folha.com.br/cds/01/biografie.html Biografie de Wolfgang Amadeus Mozart]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Coleçon Fuolha de Música Clássica. ''[[Fuolha de San Paulo]]''.</ref> fui un [[cumpositor]] prolífico i anfluente de l [[Período clássico (música)|período clássico]], outor de mais de 600 [[cumposiçon musical|obras]] - muitas tenidas cumo refréncias de la [[música]] [[Sinfonia|sinfónica]], [[Cuncerto|cuncertante]], [[Ópera|ouperática]], [[Coro|coral]], [[Pianho|pianística]] i [[Música de cámara|de cámara]] - i un de ls cumpositores de [[música clássica]] mais populares de todos ls tiempos.
Mozart mostrou ua halbelidade pordegiosa zde sue anfáncia an [[Salzburgo]]. Yá cumpetente ne ls strumientos de [[botoneira]] i ne l [[biolino]], ampeçou a cumponer als cinco anhos d'eidade, i passou a se apersentar pa la rialeza de la [[Ouropa]]; als zassiete anhos fui cuntratado cumo musiqueiro de la [[corte]] an Salzburgo, mas sue anquietaçon l fizo biajar an busca dun nuobo cargo, siempre cumpondo profusibamente. Al besitar [[Biena]] an [[1781]] fui afastado de sou cargo an Salzburgo, i outou por quedar na capital, adonde, al lhongo de l resto de sue bida, cunquistou fama, mas pouca stablidade financeira. Sous redadeiros anhos na cidade porduzírun alguas de sues sinfonies, cuncertos i óperas mais coincidas, para alhá de sou ''[[Requiem (Mozart)|Requiem]]''. Las circunstáncias de sue muorte prematura fúrun assunto de dibersas stórias i lhendas; deixou ua mulhier, [[Custanze Mozart|Custanze]], i dous filhos.
Mozart siempre daprendiu borazmente cun outros cumpositores, i zambolbiu ua maturidade i brilho caratelísticos an sou stilo, que barian de l claro i gracioso al ouscuro i apeixonado - un cunjunto moldado por ua bison de l'houmanidade "redemida atrabeç de l'arte, perdonada i recunceliada cula natureza i cul abseluto".<ref>Till, p. 320</ref> Sue anfluéncia an toda la música oucidental ye perfunda. [[Ludwig van Beethoven]] cumpuso sues purmeiras obras seguindo ls passos de Mozart, subre quien [[Joseph Haydn]] screbiu que "la posteridade nun berá un talento cumo esse an 100 anhos".<ref>Robbins Landon, p. 171</ref>
== Biografie ==
[[Fexeiro:Wolfgang-amadeus-mozart 2.jpg|120px|lheft|thumb|Mozart nino (1763)]]
=== Nacimiento ===
'''Wolfgang Amadeus Mozart''' naciu la [[27 de Janeiro]] de [[1756]], pulas 20h00, na [[Getreidegasse]], rue de la cidade de [[Salzburgo]], na [[Áustria]], i fui l redadeiro de ls 7 filhos de [[Leopold Mozart]] i [[Anna Marie Pertl Mozart]], tenendo sido batizado un die depuis, na Catedral de San Ruperto, cul nome [[lhatin]]o de '''Johannes Chrysostomus Wolfgang Gottliev Mozart'''.<ref name="CFMC"/> Mozart passou la bida a mudar la forma cumo se chamaba i la forma cumo era chamado puls outros.
=== Nome ===
Ls dous purmeiros nomes de batismo recórdan que l sou die de nacimiento, 27 de Janeiro, qu'era l die de [[San Juan Crisóstomo]]. "Wolfgangus" era l nome de l sou abó materno. "Theophilus" era l nome de l sou padrino, l negociante Johannes Theophilus Pergmayr.
Mozart cuntinou, mais tarde, a fazer modificaçones al sou nome, an special l nome de l meio, "Theophilus" (Teófilo) que senefica, an griego, "Amigo de Dius". Solo an ralas oucasiones ousou la berson lhatina deste nome, "Amadeus", qu'hoije tornou-se la mais bulgar. Perferie la berson francesa Amadé ó Amadè. Ousou tamien las formas eitaliana "Amadeo" i almana "Gottliev".
=== Anfáncia ===
{{AP|[[La grande turné de la familha Mozart]]}}
Mozart fui ua nino pordígio. Filho dua familha musical burguesa, ampeçou a cumponer minutos para [[crabo (música)|crabo]] cula eidade de cinco anhos. L sou pai [[Lheopold Mozart]] fui tamien cumpositor, anque de menor relebo. Alguas de las purmeiras obras que Mozart screbiu anquanto nino fúrun duetos i pequeinhas cumposiçones para dous pianhos, çtinadas la séren anterpretadas cunjuntamente cun sue armana, [[Marie Anna Mozart]], coincida por Nannerl.
An [[1763]] sou pai l lhebou, junto cula sue armana Nannerl, anton cun 12 anhos, nua biaige pula [[Fráncia]] i [[Anglaterra]]. An [[Lhondres]], Mozart conheciu [[Johann Christian Bach]], redadeiro filho de [[Johann Sebastian Bach]], qu'eisercerie grande anfluéncia an sues purmeiras obras.
=== Adulto ===
Antre [[1770]] i [[1773]] bejitou la [[Eitália]] por trés bezes. Alhá, cumpuso la [[ópera]] [[Mitridate, re di Punto]] qu'oubtubo un eisito apreciable. A eileiçon, an [[1772]], de l conde Hieronymus Colloredo cumo arcebispo de Salzburgo mudarie esta situaçon. La Sociadade de la Corte bienense amplicaba cula ourige burguesa i ls modos de Mozart, i Colloredo nun admitie qu'un mero ampregado - qu'era l statuto de ls músicos, nessa época - passasse tanto tiempo an biaiges al strangeiro. L restro dessa década fui passado an Salzburgo, adonde cumpriu ls sous deberes de "Konzertmeister" (mestre de cuncerto), cumponendo [[missa]]s, [[sonata]]s d'eigreija, [[serenata]]s, adbertimientos i outras obras. Mas l'ambiente de Salzburgo, cada beç mais sin perspetibas, lhebaba a ua custante ansastifaçon de Mozart cula sue situaçon.
An [[1781]], Colloredo ourdena a Mozart que se junte a el i sue cometiba an [[Biena]]. Ansastifeito por ser puosto antre ls criados, pediu la demisson. A partir dende passa a bibir de la renda de [[cuncerto]]s, de la publicaçon de sues obras i d'aulas particulares, sendo pioneiro nessa tentatiba outónoma de comercializaçon de sue obra. Einicialmente ten sucesso, i l período antre [[1781]] i [[1786]] ye un de ls mais prolíficos de sue carreira, cun óperas ([[Idomeneo]] - [[1781]], [[L Rato de l Serralho]] - [[1782]]), las [[sonata]]s para [[pianho]], [[música de cámara]] (specialmente ls seis quartetos de cuordas dedicados la [[Haydn]]) i percipalmente cun ua çlumbrante sequéncia de [[cuncerto]]s para [[pianho]]. An [[1782]] casa, contra la buntade de l pai, cun [[Custanze Weber]]. [[Custanze Weber|Custanze]] era armana mais moça de [[Aloesia Weber Lhange]], cantora lhírica por quien Mozart se apeixonara poucos anhos antes.
An [[1786]], cumpone la purmeira ópera an que cuntou cula colaboraçon de [[Lorenzo da Puente]]: ''[[Las bodas de Fígaro]]''. La ópera fracassa an Biena, mas faç un sucesso tan grande an [[Praga]] que Mozart recibe ua anquemenda dua nuoba [[ópera]]. Esta serie ''[[Don Giobanni]]'', cunsidrada por muitos la sue obra-prima. Mais ua beç, l'obra nun fui bien recebida an Biena. Mozart inda screbirie ''[[Così fan tutte]]'', cun lhibreto Da Puente, an [[1789]] (que serie la redadeira colaboraçon de [[Lorenzo de la Puente]]).
A partir de 1786 sue popularidade ampeçou a deminuir junto de l público bienense, l qu'agrabarie la sue cundiçon financeira. Esso nun l'ampediu de cuntinar cumponendo obras-primas, cumo Quintetos de cuordas (K.515 an Dó maior, K.516 an Sol menor an [[1787]]), Sinfonies (K.543 an Mi bemol maior (mº39); K.550 an Sol menor (mº40), que ye la sue música mais amportante i famosa; K.551 an Dó maior (mº41) an [[1788]]), i un Adbertimiento para Trio de Cuordas (K.563 an [[1788]]), mas ne ls sous redadeiros anhos la sue porduçon deciu debido la porblemas financeiros, a la percariedade de la sue salude i de la sue mulhier Custanze; aliados a ua crecente preacupaçon de l cumpositor an relaçon a la sinceridade de l'amor qu'esta l dedicaba i a la crecente frustraçon cul nun reconhecimiento.
=== Redadeiros Dies ===
An [[1791]] cumpone sues dues redadeiras óperas: [[Die Zauberflöte|La Fraita Mágica]] i [[La Clemenza di Tito|La Cleméncia de Tito]], sou redadeiro cuncerto para pianho (K.595 an si bemol maior) i l guapo Cuncerto para clarinete an alhá maior (K.622). Na primabera desse anho, recibe l'anquemenda dun [[Requiem]] (K.626).
Mozart nun tenie inda 35 anhos quando malo, a 22 de Nobembre, an Biena, dous dies depuis de la sue redadeira atuaçon an público.
Assi i todo, trabalhando an outros porjetos i cula salude cada beç mais anfraquecida, morre a la ua hora de la manhana, de la madrugada de 4 para 5 de Dezembre, deixando l'obra einacabada (hai ua lhenda que diç que l Requiem starie sendo cumpuosto para tocar an sue própia missa de sétimo die). Será cumpletada por [[Franz Sussmayr]], sou decípulo. Segundo alguns studos la muorte debiu-se a ua anfeçon bateriana zancadeada por ua simples anflamaçon de gorja.
Ne l die 6 de dezembre, a las 15 horas, l sou cuorpo ye lhebado pa la Eigreija de Santo Stebon para ua cerimónia sin pompa nin música. [[Franz Sussmayr|Sussmayr]], [[Antonio Salieri|Salieri]] i mais trés pessonas acumpánhan l corteijo até a las puortas de [[Biena]], mas l malo tiempo ls faç retornar. [[Custanze Weber]], sue mulhier, nun quijo acumpanhar l corteijo pus staba deberas abalada, nun salindo sequiera de casa naquel die. Mozart fui anterrado nua [[bala quemun]], ne l semitério de San Marx, an Biena. Até hoije nun se sabe al cierto l lhocal eisato de sou túmulo.
== Obra musical ==
L catálogo giral de las obras de Mozart fui rializado pul [[botánico]], [[mineralogista]] i [[biógrafo]] [[música|musical]] [[Almanha|alman]] [[Ludwig Köchel]] ([[1800]] - [[1877]]); dende la lhetra K qu'aparece frequentemente junto al títalo de sues obras (ó KB, que senefica ''Köchel Berzeichnis'', catálogo Köchel). Köchel catalogou las obras de Mozart an orde cronológica, de la mais antiga pa la mais recente, sendo K.1 un minueto para crabo, la purmeira obra catalogada, i K.626 l ''Requiem'', obra einacabada.
Al lhongo de ls redadeiros 50 anhos cerca de 10 pieças einéditas de Mozart fúrun çcubiertas. An 2007 fui ancuntrada ua partitura assinada por Mozart i baliu nun lheilon de la [[Sotheby's]] 156 mil ouros. An 2008 fui çcubierta por ambestigadores almanes nua mediateca an Nantes, Fráncia ua partitura einédita, assinada a la mano por Mozart. La partitura fui ancuntrada ne l meio d'outras ne l'ampeço de l'anho, mas la çcubierta solo fui rebelada an Setembre pula rebista francesa "Presse-Ocean". An [[24 de júlio]] de [[2009]], la [[Fundaçon Mozarteum Anternacional]], antidade fundada an [[Salzburgo]], [[Áustria]], ne l [[seclo XIX]], que coleciona i admenistra pertences pessonales i dibulga l'obra de l cumpositor, anunciou al mundo la çcubierta de dues pieças de pianho einéditas de l cumpositor. Las pieças seran apersentadas a la [[amprensa]] anternacional ne l die [[2 d'agosto]] i seran eisecutadas ne l mesmo [[pianho]] que pertenceu la Mozart, cunserbado até hoije pula ourganizaçon.<ref>[http://tb1.rtp .pt/noticias/?t= duas-pecas-ineditas-de-Mozart-descubiertas-an-Salzburgo.rtp&headline=46&bisual=9&article=234363&tn=4 RTP Pertual]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/portuguese/cultura/2009/07/090723_mozart_rc.shtml VBC Brasil]</ref>
=== Sinfonies ===
Köchel numerou las [[sinfonie]]s de Mozart de 1 a 41. Mais tarde, outras sinfonies fúrun çcubiertas, eilebando l númaro total de sinfonies de Mozart para 50. Quando pensamos, mas, nas sinfonies de [[Ludwig ban Beethoven|Beethoven]], [[Schubert]], [[Robert Alexander Schumann|Schumann]], [[Brahms]], i [[Gustav Mahler|Mahler]], las purmeiras 30 dessas pieças nun merecen berdadeiramente ser chamadas de sinfonies. Son pieças cúrtias, cuja duraçon a las bezes nun ultrapassa cinco minutos, scritas para ua ourquestra pequeinha, i qu'an giral anclui solo ls [[strumiento]]s de [[cuorda]]s, dous [[ouboé]]s ó dues [[trompa]]s. Segundo l cunceito atual de sinfonie, Mozart cumpuso solo las 10 que stan numaradas de 31 a 41. Note-se que la Sinfonie Ne l. 37 de Mozart (assi numarada por Köchel) fui cumpuosta, de fato, por [[Michael Haydn]] (armano de [[Franz Joseph Haydn]]), cumo se bieno a demunstrar mais tarde, inda que Mozart tenga cumpuosto un de ls mobimientos de l'obra. Las sinfonies numaradas de 25 a 30 tamien questúman çpertar algun antresse, mas nun son giralmente cunsidradas de calidade cumparable a la de las dieç redadeiras.
; Sinfonie Ne l. 31 an Ré Maior, K297
{{AP|[[Sinfonie Ne l. 31 an Ré Maior, K297]]}}
La purmeira grande sinfonie de Mozart, chamada '''Sinfonie Paris''', cumpuosta an [[1778]] durante ua biaige de Mozart la [[Paris]]. Ye tamien la mais ricamente ourquestrada de todas las sinfonies de Mozart: sue [[ourquestraçon]] anclui dues [[fraita]]s, dous [[ouboé]]s, dues [[clarineta]]s (ye la purmeira beç que Mozart las amprega nua sinfonie), 2 [[fagote]]s, 2 [[trompa]]s, 2 [[trompete]]s, 2 [[tímpano]]s (ré, alhá) i cuordas. Mozart nunca usou [[trombone]] an nanhue de sues sinfonies. Aliás, l'uso de trombones era ralo na época, mesmo an ourquestra de ópera, an giral mais rica de l que l'ousada nas sinfonies. Solo se regista l sou uso nas óperas [[Idomeneo]], [[Don Giovanni]], [[Die Zauberflöte|La Fraita Mágica]], i ne l [[Requiem]]. An ''Idomeneo'', por eisemplo, trés trombones aparecen nua única cena, an que la boç de [[Netuno]] anuncia als habitantes de [[Creta]] las cundiçones para que l [[tsunami]] pare d'assolar l'ilha. An ''Don Giobanni'', trés trombones aparecen na cena de l semitério, an que la státua de l comendador fala cun Don Giovanni, i outra beç na cena final, an que l fantasma de l comendador cumparece al banquete cumbidado por Don Giovanni. An ''La Fraita Mágica'', Mozart chegou a ousar 5 trombones! Ne l Requiem, un tierra de trombone anuncia l ''Tuba Mirun'', de modo que se puode dezir que, an Mozart, l trombone anuncia siempre algun tipo de quemunicaçon cul subrenatural.
Mozart querie ampressionar ls paresienses, i la Sinfonie "Paris" ampieça de maneira bombástica, cun quatro acordes an [[Dinámica Musical|fuorte]] na ourquestra anteira seguidos de semi-colxenas debrebe acendentes nas cuordas, fraitas i fagotes, dando ua sensaçon de fuogo-de-artefício. L purmeiro mobimiento de la sinfonie trascorre nun clima festibo, culs "fuogos d'artefício" splodindo eiqui i eilhi. L segundo mobimiento, ''Andante'' 6/8, ye un beilado francés, delicado i eilegante, lhembrando un quadro de [[Fragonard]]. L terceiro i redadeiro mobimiento, ''Allegro'', ampieça cun ua tremedeira chena de spetatiba solo ne ls biolinos, que splode nun ''tutti'' (acorde de ré), cumo l stourar dua rolha de xampanhe, i la fiesta ampieça.
; Sinfonie Ne l. 36 an Dó Maior, K425 ("Linz")
{{AP|[[Sinfonie Ne l. 36 an Dó Maior, K425 ("Linz")]]}}
Outra obra marcante. Mozart i sue mulhier deixórun [[Salzburgo]] a las 9:30 de la manhana la [[27 d'outubre]] de [[1783]] cun çtino la [[Linz]], na [[Áustria]]. Assi qu'alhá chegórun, Mozart screbiu ua carta a sou pai, datada de [[31 d'outubre]], na qual dezie: ''Perciso dar un cuncerto eiqui i, cumo nun trouxo cumigo nanhue sinfonie, stou a cumponer ua nuoba l mais rápido que puodo.'' L cuncerto staba marcado para [[4 de nobembre]], l que senefica que Mozart tenerie 4 dies para cumponer! I, de fato, a 4 de nobembre, la nuoba sinfonie de Mozart fui apersentada al público. Nin mesmo un génio cumo Mozart poderie cumponer ua sinfonie cumo la '''Linz''' an solo quatro dies. Essa carta de Mozart parece solo fazer sentido se el yá tenie cuncebido mentalmente la totalidade de la sinfonie quando antrou na carruaige an Salzburgo, yá que se calcula que lhebarie uns trés ó quatro dies solo para passar la sinfonie pa l papel (trabalhando mui debrebe) mais, talbeç, uns dous dies para mandar copiar las partes de cada strumiento i çtribuí-las als musiqueiros (zde qu'el tubisse un eicelente eiquipa de copistas a la sue çposiçon), ansaiar i reger la '''Linz'''. L fato ye que, mesmo tenendo sido cumpuosta a las priessas, la ''Sinfonie Linz'' ye un eisemplo d'arte clássica, guapa i bien perporcionada an todas las sues partes, spressando ls mais einefables i ardientes zeios, nun menumiento sinfónico dino de figurar al lhado de las sinfonies de [[Gustav Mahler|Mahler]] i de [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]]. Podemos oubir las ruodas de la carruaige ne l purmeiro mobimiento de la '''Linz'''.
{{quote2|Quier saber cumo you cumponho? Puodo dezir-le solo esto: quando me sinto bien çpuosto, seia na carruaige quando biajo, seia de nuite quando drumo, bénen-me eideias als jorros, soberbamente. Cumo i donde, nun sei. Las que me agrádan, guardo-las cumo se tubíssen sido trazidas por outras pessonas, retengo-las bien na mimória i, ua passado l'outra, deilhas tomo la parte neçaira, para fazer un pastel segundo las regras de l cuntrapunto, de l'harmonie, de ls strumientos, etc. Anton, an perfundo sossego, sinto aqueilho crecer, crecer pa la claridade de tal forma que l'obra mesmo stensa se cumpleta na mie cabeça i puodo abrangé-la dun solo relance, cumo un guapo retrato ó ua guapa mulhier… Quando chego neste punto, nada mais squeço, porque buona mimória ye l maior don que Dius me dou.|Mozart, nua carta l sou porcesso de cumposiçon}}
; Sinfonie Ne l. 38 an Ré Maior, K504 ("Praga")
{{AP|[[Sinfonie Ne l. 38 an Ré Maior, K504 ("Praga")]]}}
Fui cumpuosta an [[Biena]] an [[1786]]. An janeiro de [[1787]], Mozart fizo ua biaige la [[Praga]], adonde el strenou sue sinfonie ne l die 19 daquele més. Assi cumo la '''Linz''', esta sinfonie tamien ten ua antroduçon lhenta. Haydn quaije siempre punie ua antroduçon lhenta nas sues sinfonies; Mozart ralas bezes l fazie. Este ye un menumiento sinfónico cumparable a la '''Linz''', cun un segundo tema stremamente comobente ne l purmeiro mobimiento.
La '''[[Sinfonie Ne l. 40 an Sol Menor, K550]]''' ye la única dessas dieç an tonalidade menor.
{{quote2|Na [[sinfonie]] an sol menor de [[Mozart]], puode-se oubir l [[canto]] de ls [[anjo]]s.|[[Schubert]], sou ton d'angústia ye, al mesmo tiempo, tan comobente que lhebou Schubert a sclamar}}
Las sinfonies ne ls. 39 i 40 fúrun einicialmente scritas sin clarinetas. Clarinetas éran ralas ne l tiempo de Mozart; l strumiento habie sido recentemente ambentado, i Mozart fui un de ls purmeiros a cumponer para el. Mozart nun speraba cuntar cun ua ourquestra que tubísse clarinetas para poder eisecutar las sues sinfonies. Mais tarde, mas, el mudou d'eideia i resolbiu refazer la [[ourquestraçon]] de las sinfonies mº. 39 i 40 para ancluir dues clarinetas (para esto, el solo percisou rialmente altarar las partes d'ouboé). La berson que nós oubimos dessas dues sinfonies hoije an die ye quaije siempre la berson culas clarinetas.
; Sinfonie Ne l. 41 an Dó Maior, K551 ("Sinfonie Júpiter")
{{AP|[[Sinfonie Ne l. 41 an Dó Maior, K551 ("Sinfonie Júpiter")]]}}
La redadeira sinfonie de Mozart. Quien le dou este títalo fui l'eiditor musical anglés que publicou la partitura passado la muorte de Mozart, pula "alta eilebaçon d'eideias i nobreza de tratamiento." Ye l dius griego passeando por antre las nubres, eisibindo sue beleza i majestade. Stá ourquestrada para 1 [[fraita]], dous [[ouboé]]s, 2 [[fagote]]s, 2 [[trompa]]s, 2 [[trompete]]s, [[tímpano]]s (de l, sol) i [[strumiento]]s de [[cuorda]]s. Ye antressante notar que, siempre qu'aparecen tímpanos an Mozart, aparecen tamien trompetes. Solo eisiste un eisemplo de tímpanos sin trompetes na música de Mozart: na ''Serenata Notturna, K239''. Ls tímpanos, quando aparecen, son siempre dous: un na tónica, outro na dominante.
=== Cuncertos para pianho ===
Mozart era un eisímio [[pianho|pianista]], podendo ser cunsidrado l purmeiro birtuose de la stória deste strumiento. El adoraba se apersentar an público eisibindo sous dotes de pianista i, ne ls sous redadeiros anhos an [[Biena]], esta era ua de sues percipales fuontes de renda. Al cuntrairo, por eisemplo, de ls sous cuncertos para strumientos de sopro, scritos para un amigo [[clarineta|clarinetista]] (Anton Stadler), ó para un amigo [[trompa|trompista]] (Joseph Leutgev), ó un ó outro anstrumentista que se aprossimaba de Mozart pedindo a el que cumpunisse música para sou strumiento, ls cuncertos para pianho i ourquestra de Mozart fúrun scritos - cun alguas eicepçones - para séren tocados an público pul própio Mozart. Nun ye de surprender, antoce, qu'haba tantas obras primas antre ls cuncertos para pianho de Mozart. Alguns pénsan que la melhor música de Mozart stá ne ls cuncertos para pianho. Outros pénsan que stá nas óperas. Esta çputa nun tremina nunca, mas ua cousa ye cierta : nanhun outro cumpositor cumpuso tantos cuncertos para pianho quanto Mozart (fúrun 27 cuncertos), i naide l superou neste género.
[[Fexeiro:Mozart drawing by Doris Stock 1789.jpg|thumb|lheft|210px|Wolfgang Amadeus Mozart 1789]]
Ambora tenga cumpuosto obras primas an todos ls géneros musicales eisistentes, Mozart parecie manifestar l melhor de l sou génio naqueilhas situaçones an qu'un solista ten que se defrontar cun ua ourquestra, cumo nas árias de ópera i ne ls cuncertos. Serie esto ua metáfora de la cuntraposiçon andebíduo/sociadade, ó de l génio que se çtaca de ls sous cuntemporáneos? Puode ser, mas ne ls cuncertos para pianho nós tenemos la bantaige adecional de qu'el própio era birtuoso de l strumiento pa l qual staba screbindo, i esto splica por qu'ancuntramos mais obras primas de Mozart antre ls cuncertos para pianho qu'antre las sinfonies, por eisemplo, ó ls quartetos de cuordas.
Köchel numarou ls cuncertos para pianho de Mozart de 1 a 27. Solo que Köchel nun sabie que ls qu'el numarou de 1 a 4 nun son obras oureginales de Mozart, son solo arranjos que Mozart fizo para pianho i ourquestra de sonatas para crabo d'outros cumpositores. Esses arranjos son ''pièces d'ocasion'', meros pastiches que Mozart fizo als 11 anhos d'eidade, qu'el probabelmente nin sequiera pensaba an guardar pa la posteridade. Para alhá desso, Köchel ancluiu antre ls "cuncertos para pianho" un que ye na rialidade para trés pianhos (ne l. 7, K242) i outro para dous pianhos (ne l. 10, K365). Tirando anton estes 6 de ls 27 que Köchel numarou, quedamos cun 21 cuncertos para pianho i ourquestra de Mozart.
; Purmeiro cuncerto para pianho de Mozart
Ye ounibersalmente aclamado cumo ua obra prima por todos aqueilhes que conhécen i áman la música de Mozart ye l '''Cuncerto Ne l. 9 an Mi Bemol Maior, K271''', tamien chamado '''Cuncerto Jeunehomme''' debido a la pessona a quien el fui dedicado, la pianista Madame Bitoire Jeunehomme (1749-1812). An todo causo, eilha parece mesmo tener sido ua eisímia pianista, se ye berdade que Mozart querie qu'este cuncerto fusse tocado por eilha.
Outra pieça antressante deste período enicial an Salzburgo ye l '''Cuncerto Ne l. 12 an Alhá Maior, K414''', ua pieça lhebe, graciosa i çpreacupada, capaç de dar grande prazer al oubinte. De l númaro 16 an delantre, ls cuncertos para pianho de Mozart son todos obras primas.
De todos ls cuncertos para pianho de Mozart, solo dous son an tonalidade menor: l ''Ne l. 20 an Ré Menor, K466'' i l ''Ne l. 24 an Dó Menor, K491''. Las tonalidades menores son, cumo nós sabemos, mais sombries i mais tristes que las tonalidades maiores, mais claras, mais lhuminosas, mais alegres. L stado mental trasmetido por esses dous cuncertos aparece-se a ua [[psicose]] ne l Ne l. 20, i a ua [[neurose]] ne l Ne l. 24. Sentimos fantasmas na antroduçon ourquestral de l Cuncerto an Ré Menor (podemos chamá-lo assi sin peligro de cunfuson, porque Mozart solo cumpuso un nessa tonalidade), lhembrando la cena ne l redadeiro ato de [[Don Giovanni]], an que l pantasma de l comendador entra na casa de Don Giovanni.
Esta cena, bien cumo la ária de la Reina de la Nuite ne l segundo ato de [[Die Zauberflöte|La Fraita Mágica]] stan antre las poucas oucasiones an que Mozart outelizou essa tonalidade tétrica, pantasmagórica, amenaçadora de ré menor. Yá l Cuncerto an Dó Menor ye mui triste, dando l'ampresson de que Mozart staba deprimido quando l cumpuso. Dó menor ye a tonalidade trágica por eiceléncia (la mesma tonalidade de la Quinta Sinfonie de Beethoven). Un outro punto a ser marcado neste cuncerto ye la sutileza i l refinamiento de la scritura para strumientos de sopro, percipalmente ne l segundo mobimiento, adonde hai ua cacho praticamente solo para eilhes, que se pónen a dialogar cul pianho.
{{Áudio simples||Cuncerto Ne l. 20 an Ré Menor, K466, 1o. mobimiento Allegro}}
L '''Cuncerto Ne l. 21 an Dó Maior, K467''' ye outro faborito, tanto de ls pianistas quanto de l público. Ye mui sinfónico na sue cuncepçon, cun ua antroduçon ourquestral marcial i de ánimo eufórico. Sou segundo mobimiento fui ousado cumo tema dun filme famoso ([[Eilbira Madigan]], [[1967]]).
L '''Cuncerto Ne l. 22 an Mi Bemol Maior, K482''', ten un purmeiro mobimiento oufórico i festibo, cheno de fanfarras de tímpanos i trompetes. L segundo mobimiento, scrito na relatiba (dó menor) ye triste i sombrio, mas ne l redadeiro la luç i l'alegrie aparece de nuobo, cun passaiges celhestriales ne ls strumientos de sopro.
L '''Cuncerto Ne l. 23 an Alhá Maior, K488''' ten un caráter angélico i subrenatural, eilebando a mente de l'oubinte arriba de las cousas deste mundo. Mozart scluiu de sue [[ourquestraçon]] todos ls antrumientos de sonoridade rude ó agressiba; nun hai tímpanos nin trompetes; solo ua fraita, dues clarinetas, dous fagotes i dues trompas, para alhá de las cuordas. Nun hai cuntrastes dinámicos biolentos nin splusones ourquestrales. L segundo mobimiento ye an fá sustenido menor (la relatiba d'alhá maior), acentuando inda mais l caráter cuntemplatibo desta música sublime.
La ''Ancyclopaedie Britannica'' chama l '''Cuncerto Ne l. 26 an Ré Maior, K537''' (chamado '''Cuncerto de la Coronaçon''') de "brilhante mas superfecial". Esto puode ser berdade, mas esta ye ua obra adequada pa la finalidade pa la qual fui criada: las festebidades de la coroaçon de [[Leopoldo II]], amperador de la [[Áustria]], an [[1790]], oucasion na qual nun caben grandes dramas nin muita perfundidade. Al mesmo tiempo majestoso i festibo, esta ye ua obra capaç de dar grande prazer al oubinte.
[[Géza Anda]] grabou todos ls cuncertos para pianho de Mozart pa la Deutsche Grammophon. Altamente recomendable.
=== Cuncertos para strumientos de sopro ===
Ls 4 cuncertos para [[trompa]] de Mozart, K412, K417, K447 i K495, bien cumo l Rondò K371, fúrun todos scritos pa la mesma pessona, l trompista Egnaz Leutgev, un de ls amigos mais íntemos de Mozart. La purmeira dessas pieças ye an ré maior, las outras todas an mi bemol maior.
{{Áudio simples|Wolfgang Amadeus Mozart - Klarinettenkonzert La-Dur - 3. Rondo (Allegro).ogg|Cuncerto an Alhá Maior para Clarineta, K622, 3o. mobimiento Rondo (Allegro)}}
L Cuncerto an Alhá Maior para [[Clarineta]], K622, ye la redadeira obra anstrumental de l mestre de Salzburgo, scrita an outubre de 1791 - dous meses, antoce, antes de la muorte de Mozart - para sou amigo, l clarinetista Anton Stadler. Ls ''oubbligati'' para clarineta na ópera [[La Clemenza di Tito]] tamien fúrun scritos para el.
Ls dous cuncertos para [[fraita]], an sol maior, K313, i an ré maior, K314 fúrun scritos por anquemenda. Ne l redadeiro mobimiento de l K314 Mozart outeliza la mesma melodie de la ária ''Welche Wonne, welche Lust'' de la ópera [[L Rato de l Serralho]]. Hai tamien l Andante an Dó Maior para Fraita i Orquestra, K315, i l sublime Cuncerto para Harpa, Fraita i Orquestra, K299 (la única obra que Mozart screbiu para harpa).
L Cuncerto para [[fagote]] an mi bemol maior, K. 191, fui datado por Mozart la Salzburg, [[4 de júnio]] de [[1774]]. Eignora-se se Mozart tenie algun solista an minte, ó se l cumpuso pul simples prazer de cumponer.
=== Cuncertos para biolino ===
* Mozart cumpuso 5 [[cuncerto]]s para [[biolino]]: K. 207, 211, 216, 218, 219 ("Turco")
Todos eilhes fúrun cumpuostos an [[1775]], quando Mozart era ''spalla'' de la [[ourquestra]] de la corte de l [[arcebispo]] Colloredo, an [[Salzburgo]], i fúrun tocados por el an [[Biena]], [[Munique]] i [[Augsburgo]]. Depuis que Mozart se mudou para [[Biena]], an [[1781]], parece qu'el perdiu l'antresse an ser birtuose de l [[biolino]], i nunca mais apareciu an público tocando este [[strumiento]].
De ls [[cuncerto]]s para [[biolino]] de Mozart, l que mais ten sido grabado i eisecutado an público ye l redadeiro, que ye l mais birtuosístico de ls cinco, cun sou ''finale'' a la moda turca.
=== Sonatas para pianho ===
Mozart cumpuso un total de 18 [[sonata]]s para [[pianho]], debedidas an quatro grupos:
* 6 sonatas K. 279, 280, 281, 282, 283, 284
* 3 sonatas K. 309, 310, 311
* 4 sonatas K. 330, 331, 332, 333
* 5 sonatas K. 457, 533, 545, 570, 576
Las purmeiras 6 [[sonata]]s fúrun todas cumpuostas an [[Munique]] an [[1775]], nun período de menos de dous [[més|meses]] ([[14 de janeiro]] - [[6 de márcio]]), quando Mozart se ancontraba naqueilha [[cidade]] ourganizando la streia de sue [[ópera]] [[La Finta Giardeniera]]. Mozart daprendiu a tocar [[crabo]] na [[anfáncia]], mas mui cedo el antrou an cuntato cul [[pianho]]fuorte, un [[strumiento]] qu'habie sido ambentado pouco antes del nacer, i que staba anton an sous purmeiros stágios d'eiboluçon. La técnica d'eisecuçon pianística ye cumpletamente defrente de la de l [[crabo]]. Cumo sou própio nome l diç, l pianoforte ye capaç de porduzir [[sonidos|sonido]] d'alta antensidade (it. ''fuorte'') ó baixa (it. ''pianho''), ó seia, ten ua amplitude dinámica maior de l que l [[crabo]]; para alhá desso, las [[strumientos de cuorda|cuordas]] de l [[pianoforte]] (cujo nome fui abrebiado para pianho, nas lhénguas outras que l'eitaliano) bíbran por mais tiempo que las de l [[crabo]], premetindo eifeitos de retombo i la criaçon dun fraseado special.
La [[música]] cumpuosta por Mozart pa l [[strumiento]], a la medida qu'el absorbie essas inobaçones técnicas i las dominaba, reflete essa eiboluçon. Assi, las purmeiras cinco [[sonata]]s cunténen poucos eilemientos de técnica pianística. Puoden mui bien ser tocadas al crabo. Yá la sesta, '''Sonata an Ré Maior, K284''', chamada '''Sonata Durnitz''' por tener sido dedicada a un cierto Baran Durnitz que Mozart conheciu an [[Munique]], stá scrita nun stilo ancunfundibelmente pianístico, i nun funcionarie bien an nanhun outro strumiento. L terceiro mobimiento ye un tema cun duoze bariaçones que cuntén passaiges que gánhan un rialce straordinairo cul uso de l pedal, pula purmeira beç nua [[sonata]] de Mozart.
La '''Sonata an Dó Maior, K309''', ye inda mais marcantemente pianística de l que a anterior. Eilha abre cun poderosos [[acorde]]s que pordúzen un eifeito de [[retombo]], parecendo anunciar l çpertar dua nuoba era. Eilha fui cumpuosta an [[Mannhein]] an [[outubre]] i [[nobembre]] de [[1777]], adonde parece que Mozart antrou an cuntato cun un nuobo [[strumiento]] de [[fabricaçon]] Stein, cujas possiblidades [[sonora]]s l fascinórun. Esta [[sonata]] fui dedicada a ua aluna de Mozart, Rosa Cannabich. Esta i a anterior stan antre las purmeiras pieças de la stória de la música scritas specificamente para pianho.
De todas las 18 [[sonata]]s para [[pianho]] de Mozart, solo dues stan scritas an tonalidade menor: la '''Sonata an Alhá Menor, K310''', i la '''Fantasie i Sonata an Dó Menor, K457'''. La '''Fantasie an Dó Menor, K475''' na berdade fui cumpuosta cumo ua pieça apartada, mas mais tarde Mozart chegou a la cuncluson de qu'eilha formaba l'antroduçon eideal a la [[sonata]] na mesma tonalidade. Essas [[dues]] [[sonata]]s aperséntan to l drama que se spera dua obra de Mozart escrita an tonalidade menor, i stan antre las maiores [[obra]]s de l [[cumpositor]].
La mais famosa de todas las [[sonata]]s para [[pianho]] de Mozart ye, sin dúbeda nanhue, la '''[[Sonata Ne l. 11 (Mozart)|Sonata an Alhá Maior, K331]]'''. Eignora-se la data ó l lhocal de cumposiçon dessa pieça. L purmeiro mobimiento nun stá na forma de [[sonata]], mas ye un tema cun bariaçones. L tema, que Mozart marcou ''Andante Grazioso'', assemelha-se a ua cantiga de ninar. Alfredo Casella, un de ls musicólogos mais respeitados de l [[seclo XX]], comentou: "Mozart terá talbeç cumpuosto outras bariaçones mais fuortes, mais brilhantes, mas el nunca superou la grácia cunsumada dessas seis." Las seis bariaçones son todas an alhá maior, cun eiceçon de la terceira, que ye an alhá menor. L segundo mobimiento, un [[minueto]], abre cul mesmo tema que dá ampeço a la sonata K309, mas que Mozart zambuolbe de maneira totalmente defrente. Eiqui, l génio de Mozart se manifesta de la maneira mais patente: cumo puode ua mesma eideia musical dar ourige la dues cousas tan defrentes? Mas la maior rezon de la fama desta sonata stá ne l célebre final ''alla turca'', ua pieça que nunca deixa de deleitar ls oubintes ó scitar ls birtuoses.
Las sonatas para pianho de Mozart nun ténen todas l mesmo nible d'anspiraçon. Hai bárias obras primas antre eilhas, mas tamien hai pieças menores. Mais tarde, Beethoven splorarie ls recursos de l pianho cun mui mais perfundidade i ousadie, mas ye perciso lhebar an cunsidraçon que Beethoven trabalhaba cun un strumiento muito mais poderoso.
=== Música de cámara ===
==== Trios ====
* 6 trios para pianho, biolino i bioloncelo, K254, K496, K502, K542, K548, K564
* L trio K254 ye cheno daquela grácia mozartiana tan deliciosa, mas l [[bioloncelo]] se lhemita al papel de reforço ne ls baixos, quaije siempre dobrando a mano squierda de l pianista, l que torna esta obra un pouco superfecial. Yá ne l K548 i ne l K564 l bioloncelo finalmente ten la chance de cantar, inda que por uns brebes anstantes, l que torna essas obras mais antressantes que las anteriores.
* Trio para clarineta, biuola i pianho an mi bemol maior, K498
Obra antressantíssema, para ua cumbinaçon de strumientos einusitada. Dedicada al clarinetista Anton Stadler.
==== Quartetos ====
Mozart questumaba se reunir cun Haydn i outros amigos mais chegados an Biena para tocar [[quarteto de cuordas|quartetos de cuordas]]. Nessas reuniones, Haydn era purmeiro [[biolino]], l cumpositor [[Karl Ditters bon Dittersdorf]] segundo biolino, Mozart pegaba na [[biola]], i l famoso solista [[Johann Batist Banhal]] tocaba [[bioloncelo]]. An alguas dessas reuniones anformales, l poeta [[Giobanni Battista Casti]] i l cumpositor [[Giobanni Paesiello]] stában persentes. Segundo Mozart, ''fui Haydn que me ansinou a cumponer quartetos de cuordas''.
* 6 [[Quarteto de cuordas|Quartetos de cuordas]] dedicados la [[Haydn]], K387, K421, K428, K458 "La Caça", K464, K465 "Las Dissonáncias"
L Quarteto K458, ''La Caça'', recibe este nome debido al tema qu'abre l purmeiro mobimiento, que lhembra l chamado dua [[trompa|trompa de caça]]. L Quarteto an Ré Menor, K421 (l único an tonalidade menor de la coleçon) ye ua de las pieças mais tristes que salírun de la pena de Mozart. Mas l Quarteto K465, ''Las Dissonáncias'', merece mençon special.
Naide ye mais apegado al [[música tonal|sistema tonal]] que Mozart. Por esso, l'abandono de la tonalidade ne ls 22 cumpassos de l'antroduçon lhenta (''Adagio'') de l purmeiro mobimiento deste quarteto causou stranheza. La Eiditora Artarie de Biena, que publicou ls quartetos an [[1785]], chegou a debolber la partitura la Mozart, alegando haber "notas eirradas" na antroduçon de l quarteto. Este adagio, al qual l quarteto debe sou cognome ''Las Dissonáncias'', ten lhebado a las anterpretaçones mais fantásticas. Lheia-se, por eisemplo, Maynard Tierramon:
''Eiqui, Mozart simulou l própio porcesso de la criaçon, l caos antes de ser cumbertido an forma… Sin saber adonde stamos, sabemos que stamos nun ouniberso alienígena. [[Laoconte]] se cuntorce, anlhaçado pulas queluobras… Mozart simulou ua trasiçon de las trebas a la luç,de l submundo pa la superfice…''
Cumbén notar que pouquíssemas obras de Mozart fúrun publicadas durante la bida de l cumpositor; dende la maior parte deilhas ten un númaro Köchel, mas nun númaro d'oupus. Estes quartetos, antretanto, fúrun publicados pula Artarie cumo oupus 10.
Passado oubir esses quartetos, Haydn sclamou a Leopold Mozart: ''Delantre Dius you le declaro, cumo un home hounesto, que sou filho ye l maior cumpositor que you conheço, quier pessonalmente, quier de nome.''
* Quarteto de cuordas an Ré Maior, K499 "Hoffmeister"
* 3 Quartetos de cuordas dedicados al Rei de la [[Prússia]], K575, K589, K590
* Adagio i Fuga an Dó Menor para quarteto de cuordas, K546
* 2 Quartetos para pianho, biolino, biuola i bioloncelo, K478 i K493
* 4 quartetos para fraita, biolino, biuola i bioloncelo, K285, K285a, K285b, K298
==== Quintetos ====
* 5 Quintetos para 2 biolinos, 2 biuolas i bioloncelo, K. 174, 515, 516, 593, 614
Mozart nun tenie la mesma facelidade para cumpor quartetos de cuordas que tenien Haydn i [[Beethoven]]. El mesmo cunfessou, na carta-dedicatória a Haydn qu'acumpanhou ls quartetos dedicados al mestre, qu'aqueilhes quartetos tenien sido "l fruito dua lhonga i penosa lhabuta" (''una longa i laboriosa fatica''). De fato, Mozart ampeçou la cumposiçon de ls quartetos an [[1783]], i eilhes solo quedórun prontos an meados de 1785, un período de tiempo einusitadamente lhongo para Mozart. Esto ye cunfirmado puls própios manuscritos oureginales de ls quartetos, que stan chenos de rasuras i correçones. Parece que las lhemitaçones einerentes al meio de cierta forma le tolhian l'anspiraçon. Mozart resolbiu este porblema dobrando la biuola ([[Schubert]] resolberie l mesmo porblema dobrando l bioloncelo). Mozart achou mui mais fácele cumponer quintetos de l que cumpor quartetos. Estes quintetos salírun todos nun jorro de "anspiraçon spontánea" , fúrun cumpuostos an pouco tiempo, i stan todos antre las melhores pieças de música de cámara jamales cumpuostas.
* Quinteto an Alhá Maior, para [[clarineta]] i [[quarteto de cuordas]], K. 581
Probabelmente l mais famoso de todos ls quintetos de Mozart. Dedicado al clarinetista Anton Stadler.
* Quinteto an Mi Bemol Maior, para [[ouboé]], [[clarineta]], [[trompa]], [[fagote]] i [[pianho]], K452
Obra de spurmentaçon sonora, para ua cumbinaçon de strumientos fura de l quemun. Mozart nun solo faç sonar cada strumiento clara i çtintamente, mas tamien cumbina ls strumientos de dibersas maneiras possibles, criando eifeitos sonoros stupendos. Ua delícia pa ls oubidos. Parece que solo eisiste ua outra obra, an toda la stória de la música, para esta mesma cumbinaçon anstrumental: l Quinteto oupus 16 de [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], na mesma tonalidade que l de Mozart.
=== Beilados ===
* Cuntradança K. 534
* Cuntradança K. 535
* 6 Beilados Almans K. 536
* 6 Beilados Almans K. 567
* Cuntradança "Dar Sieg von Heilden Coburg" K. 587
* 6 Minuetos K. 599
* 6 Beilados Almans K. 600
* 4 Minuetos K. 601
* 4 Beilados Almans K. 602
* 2 Cuntradanças K. 603
* 2 Minuetos K. 604
* 3 Beilados Almans K. 605
* 6 Beilados Almans K. 606
* Cuntradança an mi bemol K. 607
* 5 Cuntradanças K. 609
* Cuntradança an sol "Les Filles Malicieuses" K. 610
=== Música Sacra ===
==== Missas ====
Mozart cumpuso muitas [[missa (música)|missas]]. Antre las que mais se çtácan, podemos citar:
* Missa Brebis an Ré Maior, K194
* Missa an Dó Maior, K220, "de ls Pardales"
* Missa Brebis an Si Bemol Maior, K275
* Missa an Dó Maior, K317, "de la Coroaçon"
* Missa an Dó Menor, K427 (einacabada)
La ''Missa de ls Pardales'' recibe este nome debido a ua deleciosa figura ne ls biolinos, que aparece l gorjeio de pardales, i que reaparece custantemente ne l decorrer de la missa. La ''Missa de la Coroaçon'' nun fui cumpuosta, cumo se pensaba, pa la coroaçon de l'amperador [[José II]] an [[1780]], mas si pa la cerimónia relegiosa de la coronaçon dua eimaige de la [[Birge Marie|Birge]] nua eigreija de Salzburgo. Ye ua missa de cúrtia duraçon, rápida pulsaçon i radiante alegrie, stremamente comobente.
Basta oubirmos ua solo dessas pieças para mos cumbencermos de que l sentimiento relegioso de Mozart era sincero i perfundo. Mozart era [[católico]] cumbito, i ambolbido cula [[maçonarie]] cumponendo músicas pa las lhoijas maçónicas zde ls onze anhos d'eidade, para sou pai qu'era franco-maçon, mas ampeçou-se an 1784.
* Missa de [[Requiem (Mozart)|Requiem]] an Ré Menor, K626
Yá malo an sou lheito de muorte, Mozart trabalhaba ne l ''Requiem''. L'etérea melodie de l ''Lhacrimosa'' fui la redadeira cousa que cumpuso. L'ua hora de la manhana de l die [[5 de dezembre]] de [[1791]], l mestre staba muorto. Alguien screbiu: ''Un perfundo sentimiento relegioso se eibola daqueilhas notas, que parécen salidas dua alma an direta quemunicaçon cula Debindade.'' Houbo muita çputa depuis de la muorte de Mozart para saber quien treminarie l Requiem, mas ne l final la tarefa acabou recaindo subre sou aluno Franz Xaver Sussmayer. El cumpletou la [[ourquestraçon]] que Mozart habie deixado ancumpleta, i screbiu l resto de la música, baseando-se an parte an anotaçones deixadas pul própio Mozart.
==== [[Moteto]]s i outras pieças ====
{{Mozart ouperas}}
* Ssultate, Jubilate K165
* Abe Berun Corpus, K618
Al oubir esta redadeira pieça, [[Tchaikovsky]] sclamou: ''Sue beleza subrenatural ye andefenible por palabras.''
=== Óperas ===
* [[Die Schuldigkeit des Ersten Gebots]]
* [[Apollo et Hyacinthus]]
* [[Bastien und Bastienne]]
* [[La Finta Semplice]]
* [[Mitridate, re di Ponto|Mitridate, ré di Ponto]]
* [[Betula Liberata]]
* [[Ascanio in Alba]]
* [[Il sogno di Scipione]]
* [[Lucio Silla]]
* [[La Finta Giardiniera]]
* [[Il re pastore]]
* [[Zaide]]
* [[Idomeneo|Idomeneo, ré di Creta]]
* [[O Rapto do Serralho]]
* [[L'oca del Cairo]]
* [[Lo sposo deluso]]
* [[Der Schauspieldirektor|O Empresário Teatral]]
* [[As Bodas de Fígaro]]
* [[Don Giovanni]]
* [[Così Fan Tutte]]
* [[A Flauta Mágica|A flauta mágica]]
* [[La Clemenza di Tito|A Clemência de Tito]]
=== Árias de Cuncerto ===
==== Para [[tenor]] ====
* Or che il dover… Tali e cotanti sono K. 36;
* Se al labbro mio non credi… Il cor dolente, K. 295;
* Per pietà, non ricercate K. 420;
* Misero! o sogno!… Aura, che intorno K. 431;
* Non più, tutto ascoltai… Non temer, amato bene K. 490
==== Para [[soprano]] ====
* Misero me… Misero pargoletto, K. 77;
* Se ardire, e speranza K. 82;
* Se tutti mali miei, K. 83;
* Fra cento affanni K. 88;
* Der Liebe himmlisches Gefühl K. 119;
* Ah, lo previdi… Ah, t'invola agl'occhi miei K. 272;
* Alcandro, lo confesso… Non sò d'onde viene K. 294;
* Popoli di Tessaglia… Io non chiedo, eterni Dei K. 316;
* Ma che vi fece, o stelle… Sperai vicino il lido K. 368;
* Misera, dove son!… Ah, non son io che parlo K. 369;
* A questo seno deh vieni… Or che il cielo a me ti rende K. 374;
* Nehmt meinen Dank, ihr holden Gönner K. 383;
* Mia speranza dorata… Ah, non sai qual pena, K. 416;
* Vorrei spiegarvi, oh Dio K. 418;
* No, no, che non sei capace K. 419;
* In te spero, o sposo amato K. 440;
* Basta, vincesti… Ah, non lasciarmi K. 486a;
* Ch'io mi scordi di te… Non temer, amato bene K. 505;
* Bella mia fiamma… Resta, o cara K. 528;
* Ah se in ciel, benigne stelle K. 538;
* Alma grande e nobil cuore K. 578;
* Schon lacht der holde Frühling K. 580;
* Chi sà, chi sà qual sia K. 582, Vado, ma dove? K. 583
==== Para [[baixo]] ====
* Così dunque tradisci… Aspri rimorsi atroci K. 432;
* Alcandro, lo confesso… Non sò d'onde viene K. 512;
* Mentre ti lascio, o figlia K. 513
=== Cançones ===
* O heiliges Band K.148,
* Oiseaux, si tous les ans K.307,
* Dans un bois solitaire K.308,
* Die Zufriedenheit K.349,
* Komm, liebe Zither K.351,
* Warnung K.433,
* Gesellenreise K.468,
* Der Zauberer K.472,
* Das Veilchen K.476,
* Die Alte K.517,
* Die Verschweigung K.518,
* Das Lied der Trennung K.519,
* Als Luise die Briefe ihres ungetreuen Liebhabers verbrannte K.520,
* Abendempfindung K.523,
* An Chloe K.524,
* Des kleinen Friedrichs Geburtstag K.529,
* Das Traumbild K.530,
* Grazie agl'inganni tuoi K.532,
* Sehnsucht nach dem Frühlinge K.596,
* Im Frühlingsanfang K.597,
* Das Kinderspiel K.598.
== {{Ber tamien}} ==
{{Commons|Wolfgang Amadeus Mozart}}
{{Wikiquote|Wolfgang Amadeus Mozart}}
* [[Amadeus]] - filme baseado na bida de Mozart
* [[Música Eirudita]]
* [[Era clássica|Classicismo]]
* [[Música]]
* [[Ária de Cuncerto]]
* [[La grande turné de la familha Mozart]]
{{ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* Robbins Landon, H.C. (1990) ''Mozart's Last Year'', London, Fontana Paperbacks, ISBN 0-00-654324-3
* Till, Nicholas (1994) ''Mozart and the Enlightenment: Truth, Virtue and Beauty in Mozart's Operas'', W. W. Norton & Company, ISBN 0393313956.
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{portal-Música eirudita}}
* {{lhink|de|2=http://dme.mozarteum.at/DME/nma/nmapub_srch.php|3=Partitura d'obras de l cumpositor}}
* {{lhink|t|2=http://mozart.infonet.com.br/Kochel.htm|3=Catálogo Köechel}}
* {{lhink|en|2=http://www.mozartproject.org|3=Mozart Porjet}}
** {{lhink|en|2=http://www.mozartproject.org/boks/index.html|3=Mozart Porjet Boks}}
* {{lhink|en|2=http://www.imdb.com/title/tt0086879/|3=IMDb de l filme Amadeus}}
* {{lhink|en|2=http://www.mozartproject.org/biography/tre.html|3=Arble Genealógica de Mozart}}
* {{lhink|de|2=http://www.salzburginfo.at/mozart_377.htm|3=Biografie de Mozart ne l sítio de la cidade de Salzburgo}}
{{Biografies}}
[[Catadorie:Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart, Wolfgang Amadeus]]
[[Catadorie:Cumpositores de la Áustria|Mozart, Wolfgang Amadeus]]
[[Catadorie:Maçones de la Áustria|Mozart, Wolfgang Amadeus]]
[[Catadorie:Cumpositores de ópera|Mozart, Wolfgang Amadeus]]
[[Catadorie:Cumpositores de la Era clássica|Mozart, Wolfgang Amadeus]]
2s34rwgos6mhj6syoqpdh4rhj2cl2ml
Homo sapiens
0
4625
107680
106451
2026-08-07T09:45:58Z
~2026-30875-10
15270
/* Cultura */
107680
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
Un '''houmano''', '''ser houmano''', '''pessona''', '''giente''' ó '''home''' ye un [[animal]] nembro de la [[spece]] de [[primata]] [[bípede]] '''''Homo sapienes''''', pertencente al género ''[[Homo]]'', [[família]] [[Homenidae]] ([[Nomenclatura binomial|taxonomicamente]] {{lang|la|'''''Homo sapienes'''''}} - [[latin]]: "home sábio").<ref>{{cite journal |outhor=Godman, M., Tagle, D., Fitch, D., Beiley, W., Czelusniak, J., Kop, B., Benson, P., Slighton, J. |title=Primate eibolution at the DNA leble and la classefication of hominoids |journal=J Mol Eibol |belume = 30 |issue=3 |pages=260–6 |year=1990 |pmid=2109087 |doi=10.1007/BF02099995}}</ref><ref>{{Citar web|títalo=Homenidae Classefication |obra=Animal Dibersity Web @ UMich |url=http://animaldibersity.ummç.umich.edu/site/acounts/classefication/Homenidae.html |acessodata=2006-09-25}}</ref> Ls nembros dessa spece ténen un [[Cérebro houmano|cérebro]] altamente zambolbido, cun einúmaras capacidades cumo l [[Abstraçon|pensar abstrato]], la [[lenguaige]], la [[antrospeçon]] i la [[Teorie de ls porblemas|resoluçon de porblemas]]. Esta capacidade mental, associada a un cuorpo ereto possibelitórun l'uso de ls [[braço]]s para manipular [[oubjeto]]s, fator que permitiu als houmanos la criaçon i l'outelizaçon de [[ferramienta]]s para altarar l [[Meio ambiente|ambiente]] la sue buolta mais de l que qualquiera outra [[spece]] de [[ser bibo]].
Eibidéncias de [[DNA mitocondrial]] andican que l'home moderno tubo ourige na [[África ouriental]] hai cerca de 200 000 [[anho]]s. Atualmente ls seres houmanos stan çtribuídos an to la [[Tierra]], percipalmente ne ls [[cuntinente]]s i [[ilha]]s de l [[planeta]]. Inda assi, outros grupos d'andibíduos stan boando an [[Abion|beiclos particulares]] na [[atmosfera terrestre|atmosfera]], outros biajando al longo de ls [[ouceano]]s i até mesmo un pequeinho númaro d'andibíduos que biben na [[órbita terrestre baixa]]. La [[Populaçon mundial|populaçon houmana]] na Tierra, an [[abril]] de [[2010]], era superior a 6,8 [[Bilhon|bilhones]] d'andibíduos.<ref name="popclock">{{Citar web
|url=http://www.census.gob/ipc/www/popclockworld.html
|títalo=World POPClock Porjetion
|acessodata=2009-02-26
|publicado=U.S. Census Bureau, Population Dibesion/Anternational Porgrams Center}}</ref> Zde l surgimiento de la [[ceblizaçon]], ls houmanos son ua forma dominante de [[Bida|bida biológica]], an tenermos de çtribuiçon spacial i eifeitos subre la [[biosfera]] de l planeta.
Cumo la maiorie de ls [[Símio|primatas superiores]], ls seres houmanos son sociales por natureza, sendo particularmente hábeis an outelizar sistemas de [[quemunicaçon]], percipalmente [[Quemunicaçon berbal|berbal]], [[Quemunicaçon nó-berbal|gestual]] i [[scrita]] para se spressar, trocar [[eideia]]s i se ourganizar. Ls houmanos criórun cumplexas [[Strutura social|struturas sociales]] cumpuostas de muitos grupos coperantes i cuncorrentes, de [[família]]s até [[Nacion|naciones]]. Las anteraçones sociales antre ls houmanos criórun ua bariadade stremamente grande de [[Tradiçon|tradiçones]], [[Ritual|rituales]], [[Norma social|normas sociales]] i [[ética]]s, [[lei]]s i [[Balor (pessonal i cultural)|balores]], qu'an cunjunto forman la base de la [[sociadade]] houmana. La cultura houmana ye marcada pul apreço pula [[beleza]] i [[stética]] l que, cumbinado cul zeio de spresson, lebou l'inobaçones cumo la [[arte]], la scrita, la [[literatura]] i la [[música]].
L ''Homo sapienes'', cumo [[spece]], ten cumo caratelística l zeio d'antender i anfluenciar l'ambiente a la sue buolta, percurando splicar i manipular ls [[Fenómeno natural|fenómenos naturales]] atrabeç de la [[filosofie]], artes, [[ciéncias]], [[mitologie]] i de la [[religion]]. Esta [[curjidade]] natural lebou al zambolbimiento de [[ferramienta]]s i [[halbelidade]]s abançadas. L ser houmano ye la única spece coincida capaç de criar l [[fuogo]], [[Cozedura|cozinar]] sous [[alimiento]]s, [[Roupa|bestir-se]], para alhá d'outelizar bárias outras [[tecnologie]]s. Ls houmanos passan sues halbelidades i [[coincimiento]]s pa las próssimas [[geraçones]] i, antoce, son cunsidrados dependentes de la [[cultura]].
== Treminologie ==
An [[latin]], ''houmanus'' ye la forma [[Adjetibo|adjetibal]] de l nome ''homo'', traduzido cumo Home (para ancluir machos i fémeas).
Por bezes, an [[Filosofie]], ye mantida ua çtinçon antre las noçones de ''ser houmano'' (ó ''Home'') i de ''pessona''. L purmeiro refire-se a la spece biológica anquanto que l segundo refire-se a un agente [[rezon|racional]] (ber, por eisemplo, l'obra de [[John Locke]], ''Ansaio subre l Antendimiento Houmano'' II 27, i l'obra de [[Eimmanuel Kant]], ''Antroduçon a la Metafísica de la Moral''). Segundo la perspetiba de John Locke, la noçon de pessona passa a ser la dua coleçon d'açones i ouparaçones mentales. L termo ''pessona'' poderá assi ser outelizado para referir animales para para alhá de l Home, para referir seres [[mito|míticos]], ua [[anteligéncia artificial]] ó un ser [[straterrestre]]. Ua amportante queston an [[Teologie]] i na [[Filosofie de la religion]] cuncerne an saber se [[Dius]] ye ua pessona.
Ne l giral, la palabra ''pessonas'' ye outelizada quando se quier referir a un grupo specífico de [[andibíduo]]s. Inda assi, quando se quier referir a un grupo que ten semelhança [[Grupo étnico|étnica]], [[cultura]]l ó de [[nacionalidade]], outeliza-se l termo ''pobo'' (eisemplos: ''pobo índio'', ''pobo falante de pertués'').
L [[macho]] [[jubenil]] desta spece ye chamado [[rapaç]], (ne l Brasil, tamien podendo ser ousado l termo "moço"). A la [[fémea]] jubenil dá-se l nome de [[Adolescéncia|rapaza]], (ne l Brasil, esse termo puode ser cunsidrado peijoratibo, sendo mais usual l termo "moça"). L termo '''''Home''''', cun enicial maiúscula, ye giralmente outelizado para referir l cunjunto de todos ls [[ser]]s houmanos (an cuntreste cun ''home'', l macho de la spece), tal cumo l termo ''[[houmanidade]]'', ''raça houmana'' ó ''género houmano''. L termo ''houmano'' ye outelizado cumo sinónimo de ser houmano. Cumo adjetibo, l termo ''houmano'' ten seneficáncia neutra, mas poderá ser outelizado para anfatizar ls aspetos positibos de la [[natureza houmana]] i ser sinónimo de beneboléncia (an cuntraposiçon cul termo ''inumano'' ó ''desumano'').
== Stória ==
=== Ourige ===
{{Artigos percipales|[[Antropologie]], [[Eiboluçon houmana]] i [[Homo]]}}
L studo científico de la [[eiboluçon houmana]] angloba l zambolbimiento de l género ''[[Homo]]'', mas giralmente ambolbe l studo d'outros [[hominídeos]] i [[homeninae]]s, tales cumo l ''[[Australopithecus]]''. L "home moderno" ye defenido cumo nembro de la spece ''Homo sapienes'', sendo la única subespece subrebibente (''Homo sapiens sapiens''). L ''[[Homo sapienes idaltu]]'' i l ''[[Homo neanderthalensis]]'', para alhá d'outras subespeces coincidas, fúrun zaparecidos hai miles d'anhos.<ref>{{Citar web |url=http://www.anth.ucsb.edu/porjets/houman/# |títalo=Houman eibolution: the fossil eibidence in 3D, by Phelip L. Walker and Edward H. Hagen, Det. of Anthropology, University of California, Santa Barbara, retriebed April 5, 2005. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> L ''[[homo neanderthalensis]]'', que se tornou zaparecido hai 30 000 anhos, ten sido ocasionalmente classeficado cumo ua subespece classeficada cumo ''"Homo sapienes neanderthalensis"'', mas studos genéticos sugíren ua dibergéncia antre las speces ''Neanderthal'' i ''Homo sapienes'' qu'acunteciu hai cerca de 500 000 anhos.<ref>Gren, R. I., Krause, J, Ptak, S. I., Briggs, La. W., Ronan, M. T., Simones, J. F., eit al. (2006) Analysis of one million base pairs of Neanderthal DNA. Nature, 16, 330–336. http://www.nature {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719184926/http://www.nature/ |date=2013-07-19 }} .com/nature/journal/b444/n7117/abs/nature05336.html</ref> De la mesma forma, ls poucos spécimes de ''[[Homo rhodesiensis]]'' son tamien classeficados cumo ua subespece de ''Homo sapienes'', ambora esso nun seia amplamente aceito. Ls houmanos anatomicamente modernos ténen sou purmeiro registro fócil na [[África]], hai cerca de 195 000 anhos, i ls studos de [[biologie molecular]] dan probas de que l tiempo aprossimado de la dibergéncia ancestral quemun de todas las populaçones houmanas modernas ye de 200 000 anhos atrás.<ref>{{Citar web |url=http://www.nsf.gob/news/news_sumn.jsp?cntn_id=102968 |títalo= |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4269299.stn |títalo= |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.sciencedaily .com/releases/2005/02/050223122209.htn |títalo=The Oldest Homo Sapienes: - URL retriebed May 15, 2009 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Alemseged, Z., Coppenes, Y., Geraads, D. |title=Homenid craniun fron Homo: Çcrition and taxonomy of Homo-323-1976-896 |journal=An J Phys Anthropol |belume=117 |issue=2 |pages=103–12 |year=2002 |pmid=11815945 |doi=10.1002/ajpa.10032}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Stoneking, Mark; Sodyall, Himla |title=Houman eibolution and the mitochondrial genome |journal=Current Oupenion in Genetics & Debelopment |belume=6 |issue=6 |pages=731–6 |year=1996 |doi=10.1016/S0959-437X(96)80028-1}}</ref> L'amplo studo subre la dibersidade genética Africana xefiado pul Dr. Sarah Tishkoff ancuontrou ne l [[Khoisan|pobo San]] la maior spresson de dibersidade genética antre las 113 populaçones çtintas de l'amostra, tornando-los un de 14 "grupos ancestrales de la populaçon". La pesquisa tamien localizou l'ourige de las [[Migraçon houmana|migraçones]] houmanas modernas ne l sudeste de la [[África oucidental]], acerca de la borda costeira de la [[Namíbia]] i de [[Angola]].<ref name="news.bbc.co.uk">{{Citar web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8027269.stn |títalo=BBC World News "Africa's genetic secrets unlocked", 1 May 2009; the results were published in the online eidition of the journal ''Science''. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> La raça houmana tenerie colonizado la [[Eurásia]] i la [[Oceania]] hai 40 000 anhos i las las [[Américas]] solo hai cerca de 10 000 anhos.<ref>Templeton, Alan (2002). [http://cogweb.ucla.edu/eip/Templeton_02.html "Out of Africa again and again"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Nature'' 416: 45 - 51.</ref> La recente (2003) çcubierta d'outra subespece defrente de l'atual ''[[Homo sapiens sapiens]]'', l ''[[Homo sapienes idaltu]]'', na África, reforça esta teorie, por repersentar un de ls eilos perdidos ne l coincimiento de la nuossa eiboluçon..<ref>{{Citar web |url=http://cienciahoje.uol .com.br/cuntrolPanel/materie/biew/1429 |títalo=Ciéncia Hoije |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Ls parientes bibos mais próssimos de ls seres houmanos son ls [[gorila]]s i ls [[chimpanzé]]s, mas ls houmanos nun eiboluíran a partir desses [[macaco]]s: an beç desso, ls seres houmanos modernos cumpartilhan cun esses macacos un [[Ourige quemun|ancestral quemun]].<ref name=Wod>{{cite journal |outhor=Wod B, Richmond BG |title=Houman eibolution: taxonomy and paleobiology |journal=J. Anat. |belume=197 ( Pt 1) |issue= |pages=19–60 |year=2000 |month=júlio |pmid=10999270 |pmc=1468107 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x}}</ref> Ls seres houmanos son probabelmente ls animales mais streitamente relacionados cun dues speces de [[chimpanzé]]s: l [[Chimpanzé-quemun]] i l [[Bonobo]].<ref name=Wod/> L sequenciamiento cumpleto de l [[genoma]] lebou a la cuncluson de que "depuis de 6,5 [milhones] d'anhos d'eiboluçones çtintas, las defrenças antre chimpanzés i houmanos son dieç bezes maiores de l qu'antre dues pessonas andependientes i dieç bezes menores de l qu'aqueilhas antre [[rato]]s i [[camundongo]]s" . La cuncordáncia antre las sequencias de l [[DNA]] houmano i l de l chimpanzé barian antre 95% i 99%.<ref>[[Franes de Waal]], ''Bonobo''. Berkeley: University of California Press, 1997. ISBN 0-520-20535-9 [http://www.2think.org/bonobo.shtml]</ref><ref>{{cite journal | outhor=Britten RJ | title=Dibergence betwen samples of chimpanze and houman DNA sequences is 5%, counting andels | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/99/21/13633 | journal=Proc Natl Acad Sci USA | year=2002 | pages=13633–5 | belume=99 | issue=21 | pmid=12368483 | doi=10.1073/pnas.172510699}}</ref><ref>{{cite journal | outhor = Wildman, D., Uddin, M., Liu, G., Grossman, L., Godman, M. | title = Amplicationes of natural seletion in shaping 99.4% nonsynonymous DNA eidantity betwen houmanes and chimpanzes: enlarging genus Homo | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/100/12/7181 | journal = Proc Natl Acad Sci USA | belume = 100 | issue = 12 | pages = 7181–8 | year = 2003 | pmid = 12766228 | doi = 10.1073/pnas.1232172100}}</ref><ref>{{cite journal | outhor = Rubolo M | title = Molecular phylogeny of the hominoids: anferences fron multiple andependent DNA sequence data sets | url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 | journal = Mol Biol Eibol | belume = 14 | issue = 3 | pages = 248–65 | date=1 March 1997| pmid = 9066793 }}</ref> Stima-se que la [[linhaige]] houmana dibergiu de la de ls [[chimpanzé]]s hai cerca de cinco milhones d'anhos atrás i de la de ls [[gorila]]s hai cerca d'uito milhones d'anhos. Inda assi, un cránio de [[hominídeo]] çcubierto ne l [[Chade]], an [[2001]], classeficado cumo ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'', ten cerca de siete milhones d'anhos, l que puode andicar ua dibergéncia mais anterior.<ref>{{cite journal | outhor = Brunet, M., Guy, F., Pilbean, D., Mackaye, H., Likius, La., Ahounta, D., Beaubilain, La., Blondel, C., Bocherens, H., Boisserie, J., De Bonis, L., Coppenes, Y., Deijax, J., Denys, C., Duringer, P., Eisenmann, B., Fanone, G., Frunty, P., Geraads, D., Lehmann, T., Lihoreau, F., Louchart, La., Mahamat, La., Merceron, G., Mouchelin, G., Otero, L., Pelaeç Campomanes, P., Ponce De Leon, M., Rage, J., Sapanet, M., Schuster, M., Sudre, J., Tassy, P., Balentin, X., Bignaud, P., Biriot, L., Zazzo, La., Zollikofer, C. | title = La new homenid fron the Upper Miocene of Chad, Central Africa | url = http://www.nature .com/nature/journal/b418/n6894/full/nature00879.html | journal = Nature | belume = 418 | issue = 6894 | pages = 145–51 | year = 2002 | pmid = 12110880 | doi = 10.1038/nature00879 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719184926/http://www.nature/ |date=2013-07-19 }}</ref>
[[Fexeiro:Map-of-human-migrations.jpg|thumb|dreita|250px|Mapa de las purmeiras migraçones houmanas, d'acuordo cun análezes efetuadas al [[DNA mitocondrial]] (ounidades: [[milénio]]s até al persente).<br />La perspetiba deste [[planisfério]] centra-se ne l [[pólo norte]], para facelitar la cumprenson de las rotas de las migraçones.]]
La [[eiboluçon houmana]] ye caratelizada por ua série d'amportantes altaraçones morfológicas, de zambolbimiento, fesiológico i cumportamental, que tubírun lugar zde que la separaçon antre l radadeiro ancestral quemun d'houmanos i [[chimpanzé]]s. La purmeira grande altaraçon morfológica fui l'eiboluçon dua forma d'adataçon de locomoçon [[arborícola]] ó semi-arborícola para ua forma de locomoçon [[bípede]],<ref>Bančata1 B., & Bančatobá, M. La. [http://www.springerlink .com/cuntent/h514455w35006b4n/ "Manjor features in the eibolution of early hominoid locomotion"]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Springer Netherlands, Belume 2, Number 6, December 1987. pp.517–537.</ref> cun todas las sues adataçones decorrientes, tales cumo un zinolho balgo, un índice antermembral baixo (piernas longas an relaçon als braços), i reduçon de la fuorça superior de l cuorpo.
Mais tarde, ls houmanos ancestrales zambolbírun un [[Cérebro houmano|cérebro]] mui maior - normalmente de 1.400 cn³ an seres houmanos modernos, mais de dues bezes l tamanho de l cérebro dun chimpanzé ó [[gorila]]. L padron de crecimiento pós-natal de l cérebro houmano difire de l d'outros primatas ([[heiterocronia]]) i permite longos períodos de daprendizaige social i [[aquesiçon de la lenguaige]] ne ls seres houmanos jubenis. [[Antropologie física|Antropólogos físicos]] argumentan que las defrenças antre la strutura de ls cérebros houmanos i ls de ls outros macacos son inda mais seneficatibas de l que las defrenças de tamanho.
Outras mudanças morfológicas seneficantes fúrun: l'eiboluçon dun poder d'aderéncia i percison;<ref>Brues, Alice M. & Snow, Clyde C. "Physical Anthropology". ''Biennial Rebiew of Anthropology'', Bol. 4, 1965. pp. 1–39.</ref> un [[Mastigaçon|sistema mastigatório]] reduzido; la reduçon de l [[caneiro]]; i la çcida de la [[laringe]] i de l [[uosso hióide]], tornando la fala possible. Ua amportante mudança fesiológica an houmanos fui l'eiboluçon de l stro oculto, ó obulaçon oculta, l que puode tener coincidido cula eiboluçon d'amportantes mudanças cumportamentales, tales cumo la ligaçon an casales. Outra mudança seneficatiba de cumportamiento fui l zambolbimiento de la [[cultura material]], cun oubjetos feitos pul home cada beç mais quemuns i dibersificados al longo de l tiempo. La relaçon antre todas estas mudanças ye inda tema de debate.<ref>Boyd, Robert & Silk, Joan B. (2003). ''How Houmanes Eibolbed''. New York: Norton & Cumpany. ISBN 0-393-97854-0.</ref><ref>Dobzhansky, Theodosius (1963). ''Anthropology and the natural sciences-The porblen of houman eibolution'', ''Current Anthropology '4'' (2): 138–148.</ref>
Las fuorças de la [[seleçon natural]] cuntinan a ouperar an populaçones houmanas, cula eibidéncia de que detreminadas regiones de l [[genoma]] eisibiran [[seleçon direcional]] ne ls radadeiros 15 000 anhos.<ref>{{cite news | url = http://www.nytimes .com/2006/03/07/science/07ebolbe.html|acess_date=2008-07-02 | title = Still Eibolbing, Houman Genes Tell New Story | last =Wade | first = N | date = 2006-03-07 | acessdate = 2008-07-10 | publisher = [[The New York Eiquipas]] }}</ref>
=== Paleolítico ===
{{Artigos percipales|[[Heipótese de l'ourige única]], [[Homo sapienes arcaico]], i [[Paleolítico Superior]]}}
[[Fexeiro:Benus of Dolni Bestonice.png|thumb|squierda|120px|La [[Arte pré-stórica|spresson artística]] surgiu ne l [[Paleolítico Superior]]: La statueta de la [[Bénus de Dolní Běstonice]] ye ua de las purmeiras repersentaçones coincidas de l [[cuorpo houmano]], datando d'aprossimadamente 29 000-25 000 anhos [[Ap (arqueologie)|AP]].]]
Anatomicamente l'home moderno eiboluiu de l [[Homo sapienes arcaico]] na [[África]] durante l [[Paleolítico Médio]], hai cerca de 200 000 anhos. Até l'ampeço de l [[Paleolítico Superior]], hai cerca de 50 000 [[Ap (arqueologie)|AP]], l cumportamiento moderno, qu'anclui la [[lenguaige]], la [[música]] i outras spressones culturales ounibersales, yá tenien se zambolbido.
L'amplo studo subre la dibersidade genética Africana xefiado pul Dr. Sarah Tishkoff ancuontrou ne l [[Khoisan|pobo San]] la maior spresson de dibersidade genética antre las 113 populaçones çtintas de l'amostra, tornando-los un de 14 "grupos ancestrales de la populaçon". La pesquisa tamien localizou l'ourige de las migraçones houmanas modernas ne l sudeste de la [[África oucidental]], acerca de la borda costeira de la [[Namíbia]] i de [[Angola]].<ref name="news.bbc.co.uk"/>
Stima-se que la [[Heipótese de l'ourige única|migraçon para fura de la África]] acunteciu hai cerca de 70 000 anhos [[Ap (arqueologie)|AP]]. Ls seres houmanos modernos, mais tarde çtribuídos por todos ls [[cuntinente]]s, sustituindo ls [[hominídeo]]s anteriores: eilhes habitórun la [[Eurásia]] i la [[Oceania]] hai 40 000 AP i las Américas hai pul menos 14 500 anhos AP.<ref>Wolman, David (2008). [http://news.nationalgeographic .com/news/2008/04/080403-first-amaricanes.html "Fossil Feces Is Earliest Eibidence of N. America Houmanes"]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''National Geographic''</ref> Eilhes acabórun cul ''[[Homo neanderthalensis]]'' i cun outras speces çcendentes de l ''[[Homo eretus]]'' (qu'habitában la Eurásia hai 2 milhones d'anhos), atrabeç de l sou maior sucesso na [[reproduçon]] i na cumpetiçon por [[Recursos naturales|recursos]].<ref>{{Citar web |url=http://www.guardian.co.uk/science/2009/may/17/neanderthals-cannibalisn-anthropological-sciences-journal |títalo=How Neanderthals met la grisly fate: deboured by houmanes. ''The Ouserber.'' May 17, 2009. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Eibidéncias acumuladas de la [[arqueogenética]] zde la [[década de 1990]], dórun fuorte apoio al "[[Heipótese de l'ourige única]]", i ten marginalizado l'heipótese de cumpetiçon multirregional, que propunha que ls houmanos modernos eiboluíran, pul menos an parte, d'andependientes de populaçones de [[hominídeo]]s.<ref>{{cite journal |outhor=Swaran B, Harpending H, Rogers AR |title=Genomics refutes an sclusibely African ourigin of houmanes |journal=J. Hun. Eibol. |belume=49 |issue=1 |pages=1–18 |year=2005 |month=júlio |pmid=15878780 |doi=10.1016/j.jhebol.2005.02.006 |url=}}</ref>
Ls [[geneticista]]s Lynn Jorde i Heinry Harpending, de la [[Ounibersidade de Utah]], proponen que la bariaçon ne l DNA houmano ye minuta quando cumparada cula d'outras speces. Eilhes tamien proponen que durante l [[Pleistoceno Superior]], la populaçon houmana fui reduzida a un [[Eifeito de gargalo|pequeinho númaro de pares reprodutores]] - nun maior de 10 000 i, possiblemente, nun menor de 1 000 - resultando nun [[pol genético]] residual mui pequeinho. Bárias rezones para esse gargalo heipotético ténen sido postuladas, sendo ua deilhas la [[teorie de la catástrofe de Toba]].<ref>{{Citar web |url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/1999/superbolcanoes_scrit.shtml |títalo=Superbolcanoes, [[BBC2]], 3 February 2000 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
=== Trasiçon pa la ceblizaçon ===
{{Artigos percipales|[[Reboluçon Neolítica]] i [[Stória de l mundo]]}}
Hai 10 000 [[anho]]s, la maiorie de ls seres houmanos bebian cumo [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], an pequeinhos grupos [[nómade]]s. L'adbento de la [[agricultura]] lebou la [[Reboluçon Neolítica]], quando l'acesso la grande cantidade de [[alimiento]]s lebou a la formaçon d'assentamientos houmanos permanentes, la [[domesticaçon]] de ls animales i l'outelizaçon de [[Eidade de l cobre|strumientos metálicos]]. L'agricultura ancentibou l [[comércio]] i la coperaçon, resultando an sociadades cumplexas. Debido a l'amportança desta época pa l surgimiento de las ceblizaçones houmanas, essa era quedou coincida cumo "Era de ls Houmanos".
[[Fexeiro:Farmer plowing.jpg|thumb|250px|dreita|L surgimiento de la [[agricultura]] i la [[domesticaçon]] d'animales resultou an assentamientos houmanos stabais.]]
Hai cerca de 6.000 anhos, ls purmeiros proto-stados zambolbírun-se na [[Mesopotámia]], ne l [[Zerto de l Saara|Saara]]/[[Nilo]] i ne l [[Ceblizaçon de l Bal de l Ando|Bal de l Ando]]. [[Fuorça melitar|Fuorças melitares]] fúrun formadas pa la proteçon de las sociadades i [[burocracie]]s gobernamentales fúrun criadas para facelitar la [[admenistraçon]] de ls stados. Ls stados colaborórun i cuncorrírun antre si an busca de recursos i, an alguns causos, trabórun [[guerra]]s. Antre 2.000 i 3.000 anhos atrás, alguns stados, cumo la [[Pérsia]], la [[Índia]], la [[China]], l [[Ampério Romano]] i la [[Grécia antiga|Grécia]], zambolbírun-se i spandiran sous domínios atrabeç de la [[cunquista]] d'outros [[pobo]]s. [[Religion]]es anfluentes, cumo l [[judaísmo]], ouriginairo de l [[Ouriente Médio]], i l [[hinduísmo]], ua tradiçon relegiosa que se ouriginou ne l [[Sul de la Ásia]], tamien oumentórun d'amportança neste momiento.
Ne l final de la [[Eidade Média]] ocorre l surgimiento de [[eideia]]s i [[tecnologie]]s rebolucionárias. Na China, ua abançada i [[Cidade|ourbanizada]] sociadade promobiu inobaçones tecnológicas, cumo la [[ampresson]]. Durante la "Era de Ouro de l Eislamismo" ocorrírun grandes abanços científicos ne ls ampérios [[Eislana|muçulmanos]]. Na [[Ouropa]], la redescobierta de las daprendizaiges i ambençones de la [[Antiguidade Clássica|Era clássica]], cumo la [[amprensa]], lebou al [[Renacimiento]] ne l [[seclo XIV]]. Ne ls 500 anhos seguintes, la [[Era de ls Çcubrimientos|sploraçon]] i l [[colonialismo]] deixórun las [[Américas]], la [[Ásia]] i la [[África]] sob l domínio ouropeu, liebando a a posteriores luitas por andependéncia. La [[Reboluçon Científica]] ne l [[seclo XVII]] i la [[Reboluçon Andustrial]] ne ls seclos [[Seclo XVIII|XBIII]] i [[Seclo XIX|XIX]] promobírun amportantes inobaçones ne l setor de ls [[trasportes]] ([[trasporte ferrobiairo]] i l [[outomoble]]), ne l zambolbimiento einergético ([[carbon]] i la [[eiletricidade]]) i abanços nas formas de [[gobierno]] ([[democracie repersentatiba]] i l [[quemunismo]]).
Cul adbento de la [[Era de la Anformaçon]], ne l final de l [[seclo XX]], ls houmanos modernos passórun a bibir nun mundo que se torna cada beç mais [[Globalizaçon|globalizado]] i anterligado. An [[2008]], cerca de 1,4 bilhones de seres houmanos stában ligados uns als outros atrabeç de la [[Anterneta]],<ref>{{Citar web|url=http://www.anternetaworldstats .com/stats.htn|títalo=www.anternetaworldstats .com/stats.htn<!-- INSERT TITLE -->|acessodata=2008-08-08}}</ref> i 3,3 bilhones pul [[telemoble]].<ref>{{Citar web|url=http://ambesting.reuters.co.uk/news/articleinbesting.aspx?type=medie&storyID=nL29172095|títalo=www.ambesting.reuters.co.uk/news/articleinbesting.aspx?type=medie&storyID=nL29172095<!-- INSERT TITLE -->|acessodata=2008-08-08}}</ref>
Ambora l'anterligaçon antre ls seres houmanos tenga stimulado l crecimiento de las [[ciéncia]]s, de las [[arte]]s i de la [[tecnologie]], ocorrírun tamien cunfrontos [[cultura]]is, l zambolbimiento i l'outelizaçon de [[armas de çtruiçon an massa]] i l'oumiento de la [[poluiçon]] i de la çtruiçon ambiental, que para alhá d'afetáren la própia sociadade houmana, afetórun todas las outras formas bida ne l planeta.
== Habitat i populaçon ==
{{Artigos percipales|[[Demografie]] i [[Populaçon mundial]]}}
[[Fexeiro:US-hosier-family.jpg|thumb|250px|squierda|Ls seres houmanos muitas bezes biben an [[família]] criando cumplexas [[Strutura social|struturas sociales]] i abrigos artificiales.]]
Ls purmeiros assentamientos houmanos éran dependentes de la prossimidade de [[auga]] i, dependendo de l [[stilo de bida]] daquele grupo, outros recursos naturales, tales cumo tierras arables, pa la prática de la [[agricultura]] i criaçon de [[Ganado|animales heirbíboros]], i persença de populaçones d'animales salbaiges pa la [[caça]]. Inda assi, grácias la grande capacidade de ls seres houmanos d'altarar l sou própio ''[[habitat]]'' atrabeç de métodos cumo la [[eirrigaçon]], l [[planeijamiento ourbano]], la [[custruçon]] d'abrigos, l [[trasporte]]s de suprimientos i pessonas, la [[fabricaçon]] de [[mercadoria]]s, l'agricultura i la [[pecuária]], la prossimidade d'assentamientos houmanos a fuontes de recursos naturales tornou-se znecessária i, an muitos lugares, esse fator yá nun ye ua fuorça motriç ne l crecimiento ó declínio dua populaçon. La maneira pula qual un ''habitat'' ye altarado muitas bezes ye fator detreminante na eiboluçon demográfica houmana.
La [[tecnologie]] permitiu al home colonizar todos ls [[cuntinente]]s i adatar-se la praticamente todos ls [[clima]]s. Nas radadeiras [[década]]s, ls seres houmanos ténen splorado la [[Antártida]], las perfundezas de ls [[ouceano]]s i l [[spácio sterior]], ambora a longo prazo la colonizaçon desses ambientes inda seia ambiable. Cun ua populaçon de mais de seis bilhones d'andibíduos, ls seres houmanos stan antre ls mais numerosos grandes mamíferos de l planeta. La maiorie de ls seres houmanos (61%) bibe na [[Ásia]]. L restante bibe nas [[Américas]] (14%), na [[África]] (14%), na [[Ouropa]] (11%) i na [[Oceania]] (0,5%).
L'habitaçon houmana an sistemas ecológicos cerrados i an ambientes hostis, cumo la Antártida i l spácio sterior, ye cara, normalmente lemitada ne l que diç respeito al tiempo i restrita l'abanços i spediçones científicas, melitares i andustriales. La bida ne l spácio ten sido mui sporádica, cun nun mais de l que treze pessonas bibendo ne l spácio por beç. Antre [[1969]] i [[1972]], dues pessonas de cada beç stubírun na [[Luna]]. Zde la [[Corrida spacial#Cunquista de la Luna|cunquista de la Luna]], nanhun outro cuorpo celhestre fui bejitado por seres houmanos, ambora tenga habido ua cuntínua persença houmana ne l spácio zde l lançamiento de la purmeira tripulaçon a habitar la [[Staçon Espacial Anternacional]], an [[31 d'outubre]] de [[2000]]. Inda assi, outros cuorpos celhestres fúrun bejitados por oubjetos criados pul ser houmano.
[[Fexeiro:Earth's City Lights by DMSP, 1994-1995 (medium).png|thumb|350px|dreita|An [[2004]] 39,7% de ls seres houmanos bebian an [[Zona ourbana|aglomeraçones ourbanas]] chamadas [[cidade]]s. Na [[retrato]], ua eimaige de satélite de la [[Tierra]] a la nuite, mostrando todos ls puntos luminosos formados pulas cidades.]]
Zde [[1800]], la [[Populaçon mundial|populaçon houmana]] oumentou dun bilhon la mais de seis bilhones d'andibíduos.<ref>Whitehouse, David. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stn "World's population reaches six billion"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. VBC News, August 05, 1999. Retriebed on February 05, 2008.</ref> An [[2004]], cerca de 2,5 bilhones de l total de 6,3 bilhones de pessonas (39,7%) residian an [[Cidade|árias ourbanas]], i stima-se qu'esse percentual cuntine a oumentar durante l [[seclo XXI]]. An [[Febreiro]] de [[2008]], la [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]] stimou que metade de la populaçon mundial bibirie an zonas ourbanas até al final daquele anho.<ref>{{Citar web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4561183.stn |títalo=Half of houmanity set to go ourban, VBC News |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Eesisten muitos porblemas pa ls seres houmanos que biben an [[cidade]]s cumo la [[poluiçon]] i la [[criminalidade]],<ref>{{Citar web |url=http://www.ojp.usdoj.gob/bjs/abstrat/usrb98.htn |títalo=Ourban, Suburban, and Rural Bitimization, 1993–98 U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics,. Acessed 29 Ot 2006 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> specialmente ne ls centros i [[bairro de lata]]s de cada cidade. Antre ls benefícios de la bida ourbana ancluen l'oumiento de la [[alfabetizaçon]], acesso a la global al [[coincimiento houmano]] i diminuiçon de la suscetibelidade pa l zambolbimiento de la [[Fame (crise houmanitária)|fame]].
Ls seres houmanos tubírun un eifeito dramático subre l'ambiente. L'atebidade houmana ten cuntribuído pa la stinçon d'einúmaras speces de seres bibos. Cumo atualmente ls seres houmanos raramente son predados, eilhes ténen sido çcritos cumo [[superpredador]]s.<ref>''[[Scientific Amarican]]'' (1998). [http://www.csulb.edu/~kmacd/346IQ.html Eibolution and General Antelligence: Thre hypotheses on the eibolution of general antelligence].</ref> Atualmente, atrabeç de la [[ourbanizaçon]] i de la [[poluiçon]], ls houmanos son ls percipales respunsables pulas altaraçones climáticas globales.<ref>{{Citar web|url=http://www.grida.ne l/climate/ipc_tar/wg1/007.htn|títalo=www.grida.ne l/climate/ipc_tar/wg1/007.htn<!-- INSERT TITLE -->|acessodata=2007-05-30}}</ref> La spece houmana ye tenida cumo la percipal causadora de la [[stinçon an massa de l Holoceno]], ua [[stinçon an massa]], que, se cuntinar al ritmo atual, poderá acabar cun metade de todas las speces al longo de l próssimo seclo.<ref>[[Amarican Association fur the Adbancement of Science]]. [http://atlas.aaas.org/andex.php?sub=foreword Foreword]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''AAAS Atlas of Population & Ambironment''.</ref><ref>[[I. L. Wilson|Wilson, I.L.]] (2002). ''in The Feture of Life''.</ref>
== Viologie ==
{{Artigo percipal|[[Biologie houmana]]}}
=== Anatomie i Fesiologie ===
{{Artigos percipales|[[Cuorpo houmano]], [[Anatomie houmana]] i [[Genética houmana]]}}
[[Fexeiro:Anterior view of human female and male, with labels.jpg|thumb|squierda|250px|Caratelísticas anatómicas básicas de seres houmanos de l sexo masculino i femenino (legendas an [[Léngua anglesa|anglés]]).]]
Ls tipos de [[cuorpo houmano]] barian sustancialmente. Ambora l tamanho de l cuorpo seia largamente detreminado puls [[gene]]s, ye tamien seneficatibamente anfluenciado por fatores ambientales, cumo [[dieta]] i [[eisercício físico|eisercício]]. La [[Statura|altura]] média dun ser houmano adulto ye de cerca de 1,5 a 1,8 [[metro]] de [[altura (medida)|altura]], ambora barie cunsidrabelmente de lugar para lugar.<ref>{{cite journal | outhor = de Ber H | title = Ouserbationes on the story of Dutch physical stature fron the late-Middle Ages to the persent | journal = Eiquen Hun Biol | belume = 2 | issue = 1 | pages = 45–55 | year = 2004 | pmid = 15463992 | doi = 10.1016/j.ehb.2003.11.001}}</ref><ref>"Pygmy." Britannica Cuncise Ancyclopedie. Ancyclopædie Britannica, Anc., 2006. Answers .com Acessed 30 Ot. 2006. http://www.answers{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/topic/pygmy</ref> La massa média dun home adulto ye barie antre 76–83 kg i 54–64 kg para mulhieres adultas.<ref>{{Citar web |url=http://www.articleworld.org/andex.php/Houman_weight |títalo=Houman weight - ArticleWorld |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> L [[peso]] tamien puode bariar muito ([[oubesidade]], por eisemplo). Defrentemente de la maiorie de ls outros [[primata]]s, ls seres houmanos son totalmente capazes de rializar la [[Bipedismo|locomoçon bípede]], deixando ls braços çponibles para manipular oubjetos usando las [[mano]]s, auxeliados percipalmente por [[polegar]]s oupositores.
Ambora ls seres houmanos aparenten tener menos [[pélo]]s an cumparaçon cun outros primatas, cul crecimiento notable de pélos ocorrendo percipalmente ne l topo de la [[cabeça]], [[axila]]s i region pubiana, l'home médio ten mais [[Foliclo piloso|foliclos pilosos]] an sou cuorpo de l qu'un [[chimpanzé]] médio. La percipal defrença ye que ls pélos houmanos son mais cúrtios, mais finos i cun menos pigmentaçon de l que ls pélos de l chimpanzé médio, tornando-los mais defícel de séren bistos.<ref>''Why Houmanes and Their Fur Parted Way'' by Nicholas Wade, ''New York Eiquipas'', August 19, 2003.</ref>
La [[Quelor de la piel houmana|tonalidade de la piel houmana]] i de l [[Quelor de ls pelos|pelo]] ye detreminada pula persença de [[pigmiento]]s chamados [[melanina]]s. Las tonalidades de piel houmana puode bariar de l marron mui scuro até l rosa mui pálido. A quelor de l pelo houmano barie de l [[branco]], al [[Pelo castanho|marron]], al [[Rutelismo|burmeilho]], al [[Louro|amarielho]] i al [[Pelo negro|negro]], a tonalidade mais quemun.<ref>{{cite journal | outhor=Rogers, Alan R., Eiltis, David & Woding, Stephen | year=2004 | title=Genetic bariation at the MC1R locus and the eiquipa since loss of houman body hair | journal=Current Anthropology | belume=45 | issue=1 | pages=105–108 | doi=10.1086/381006}}</ref> Esso depende de la cantidade de [[melanina]] (un pigmiento eficaç ne l bloqueio de l [[Luç solar|sol]]) na [[piel]] i ne l [[pelo]], culas cuncentraçones de melanina diminuindo ne l pelo cul oumiento de l'eidade, liebando al cinza ó, até mesmo, als pelos brancos. La maiorie de ls pesquisadores acradita que l scurecimiento de la piel fui ua adataçon [[Eiboluçon|eibolutiba]] cumo ua forma de proteçon contra la [[radiaçon solar]] [[ultrabioleta]]. Inda assi, mais recentemente, ten sido alegado que las quelores de piel, son ua adataçon de l'eiquilíbrio de [[ácido fólico]], que ye çtruído pula radiaçon ultrabioleta, i de [[bitamina D]], que requer luç solar para se formar.<ref>Jablonski, N.G. & Chaplin, G. (2000). [http://www.bgsu.edu/departments/chen/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf ''The eibolution of houman skin coloration'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (pdf), 'Journal of Houman Eibolution 39: 57–106.</ref> La pigmentaçon de la piel de l'home cuntemporáneo stá geograficamente stratificada i an giral, se correlaciona cul nible de radiaçon ultrabioleta. La piel houmana tamien ten la capacidade de scurecer ([[bronzeamiento solar|bronzeamiento]]) an repuosta a la sposiçon a la radiaçon ultrabioleta.<ref>{{cite journal |outhor=Harding RM, Heialy I, Ray AJ, ''eit al.'' |title=Eibidence fur bariable seletibe pressures at MC1R |journal=An. J. Hun. Genet. |belume=66 |issue=4 |pages=1351–61 |year=2000 |month=abril |pmid=10733465 |pmc=1288200 |doi=10.1086/302863 |url=}}</ref><ref>Robin, Ashley (1991). ''Biological Perspetibes on Houman Pigmentation''. Cambridge: Cambridge University Press.</ref> Ls seres houmanos tenden a ser fesicamente mais fracos de l qu'outros primatas de tamanhos semelhantes, culs moços, cundicionado ls seres houmanos de l sexo masculino la tenéren se mostrado ancapazes de cumbinar cula fuorça de [[ourangotango]]s fémeas, que son pul menos trés bezes mais fuortes.<ref name="Schwartç">{{cite book | outhor = Schwartç, Jeffrey |url = | title = The Red Ape: Ourangutanes and Houman Ourigines | year = 1987 | pages = 286 | isbn = 0813340640 | publisher = Westbiew Press | location = Cambridge, MA}}</ref>
{| class="wikitable" style="float:right; text-align:right; font-size:85%; margin:1en;"
|-
|colspan=3| <div class="center">'''Custituintes de l cuorpo houmano'''<br /> <span style="font-size:x-small;">Nua pessona que pesa 60 kg</span></div>
|-
! Custituinte !! Peso<ref name=Burton/> !! Porcentaige de átomos<ref name=Burton>{{Citar web |url=http://books.gogle .com/books?id=zbbB4M0-YdEC&printsec=fruntcober&source=gbs_nablinks_s |títalo=Page 3 in Chemical storylines. Outhor: George Burton. Eidition 2, eillustrated. Publisher: Heinemann, 2000. ISBN 0-435-63119-5, 9780435631192. Length: 312 pages |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
|-
| [[Oxigénio]] || 38,8 kg || 25,5%
|-
| [[Carbono]] || 10,9 kg || 9,5%
|-
| [[Hidrogénio]]|| 6,0 kg || 63,0%
|-
| [[Nitrogénio]] || 1,9 kg || 1,4%
|-
| Outros || 2,4 kg || 0,6%
|}
Ls seres houmanos ténen [[palato]]s proporcionalmente mais cúrtios i [[diente]]s mui menores de l que ls d'outros primatas i son ls únicos primatas culs [[Caneiro|caneiros]] mais cúrtios. Ténen carateristicamente dientes chenos, cun falhas de dientes perdidos giralmente fechando-se debrebe an spécimes moços i als poucos perden sous [[Siso|dientes de l siso]], tenendo alguas pessonas, cungenitamente, sue auséncia natural.<ref name="Rebolution">{{cite book | outhor = Collines, Çmond |url = | title = The Houman Rebolution: Fron Ape to Artist | year = 1976 | pages = 208 | id = }}</ref>
=== Fesiologie ===
{{Artigo percipal|[[Fesiologie houmana]]}}
La [[fesiologie houmana]] ye la [[ciéncia]] de las funçones macánicas, físicas i bioquímicas de ls seres houmanos, an buona salude, i de l que sous [[Uorgon (anatomie)#Uorgones de l cuorpo houmano por region|uorgones]] i [[célula]]s son cumpuostos. L percipal foco de la fesiologie ye al nible de ls uorgones i sistemas. La maiorie de ls aspetos de la fesiologie houmana stan antimamente homólogos correspondente als aspetos de la fesiologie de ls animales i la spurmentaçon animal ten proporcionado grande parte de la base de l coincimiento fesiológico. La [[anatomie]] i la [[fesiologie]] stan streitamente relacionadas culas árias de studo: anatomie, l'estudo de la forma i fesiologie, l studo de la funçon, stan antrinsecamente binculados i son studados an cunjunto cumo parte dun curriclo médico.
=== Genética ===
{{Artigo percipal|[[Genética houmana]]}}
Ls seres houmanos son ua spece [[Eukaryota|eucariótica]]. Cada [[célula diplóide]] ten dous cunjuntos de 23 [[cromossomo]]s, cada cunjunto recebido dun de ls pais. Hai 22 pares de [[outossomo]]s i un par de cromossomos sexuales. Pulas stimatibas atuales, ls seres houmanos ténen aprossimadamente 20.000-25.000 [[gene]]s.<ref>{{citar web|url=http://beija.abril .com.br/220409/p_086.shtml|títalo=Genética nun ye speilho|acessodata=2009-12-22}}</ref> Assi cumo outros [[mamífero]]s, ls houmanos ténen un [[sistema XY de detreminaçon de l sexo]], de modo que las [[fémea]]s ténen cromossomos sexuales XX i ls [[macho]]s ténen XY. L cromossomo X nun carrega muitos genes ne l cromossomo Y, l que senefica que las malinas [[Gene recessibo|recessibas]] associadas cun genes ligados al X, cumo la [[heimofelia]], afeta mais ls homes de l que las mulhieres.
=== Ciclo de bida ===
{{Artigos percipales|[[Relaçon sexual houmana]], [[Fecundaçon]], [[Grabideç houmana]] i [[Muorte#Muorte houmana|Muorte houmana]]}}
[[Fexeiro:Tubal Pregnancy with embryo.jpg|thumb|dreita|[[Ambrion]] houmano de 10 [[Milímetro|mn]] na quinta sumana de [[gestaçon]].]]
L [[ciclo de bida]] houmano ye semelhante al d'outros [[mamífero]]s [[Placenta|placentairos]]. L [[zigoto]] debede-se drento de l [[útero]] de a mulhier para se tornar un [[ambrion]], que, al longo dun período de trinta i uito [[sumana]]s (9 meses) de [[gestaçon]] se torna un [[feto]] houmano. Passado este anterbalo de tiempo, l feto ye totalmente criado fura de l cuorpo de a mulhier i respira outonomamente cumo un bebé pula purmeira beç. Neste punto, la maiorie de las [[cultura]]s modernas reconhecen l bebé cumo ua pessona cun dreito a la plena proteçon de la [[lei]], ambora alguas jurisdiçones de defrentes nibles altáren esse padron, reconhecendo ls fetos houmanos anquanto eilhes inda stan ne l útero.
An cumparaçon cun outras speces, l [[parto]] houmano ye peligroso. Partos de duraçon de binte i quatro horas ó mais nun son ralos i muitas bezes lieban a la muorte de la [[mai]], de la [[nino]] ó d'ambos.<ref>Acording to the July 2, 2007 ''[[Newswek]]'' magazine, la woman dies in childbirth eibery minute, most ouften due to uncontrolled bleding and anfetion, with the world's porest women most bulnerable. The lifetime risk is 1 in 16 in [[África susariana|sub-Saharan Africa]], cumpared to 1 in 2,800 in debeloped countries.</ref> Esto ocorre porque, tanto pula circunferéncia de la [[cabeça]] fetal relatibamente grande (pa l'habitaçon de l [[cérebro]]) quanto pula [[cabidade pélbica]] relatibamente pequeinha de la mai (ua caratelística neçaira pa l sucesso de l [[Bípede|bipedalismo]], por meio de la [[seleçon natural]]).<ref>{{cite journal | outhor = LaBelle M | title = Natural seletion and debelopmental sexual bariation in the houman pelbis | journal = An J Phys Anthropol | belume = 98 | issue = 1 | pages = 59–72 | year = 1995 | pmid = 8579191 | doi = 10.1002/ajpa.1330980106}}</ref><ref>{{cite journal | outhor = Correia H, Balseiro S, De Arena M | title = Sexual dimorphisn in the houman pelbis: testing la new hypothesis | journal = Homo | belume = 56 | issue = 2 | pages = 153–60 | year = 2005 | pmid = 16130838 | doi = 10.1016/j.jchb.2005.05.003}}</ref> Las chances dun bun trabalho de [[parto]] oumentórun seneficatibamente durante l [[seclo XX]] ne ls [[paíç]]s mais ricos cul adbento de nuobas [[tecnologie]]s médicas. An cuntreste, la grabideç i l [[parto normal]] permanecen peligrosos nas regiones [[Paíç subdesenbolbido|subdesenbolbidas]] i [[Paíç an zambolbimiento|an zambolbimiento]] de l mundo, cun taxas de mortalidade materna aprossimadamente 100 bezes maiores de l que ne ls [[Paíç zambolbido|países zambolbidos]].<ref>{{cite journal | outhor = Rush D | title = Nutrition and maternal mortality in the debeloping world | journal = An J Clin Nutr | belume = 72 | issue = 1 Suppl | pages = 212 S–240 S | year = 2000 | pmid = 10871588}}</ref>
Ne ls países zambolbidos, ls ninos normalmente pesan de 3 a 4 [[kg]] i meden de 50 a 60 [[Centímetro|cn]] ne l nacimiento.<ref>{{Citar web|url=http://saude.hsw.uol .com.br/zambolbimiento-recen-nacido4.htn|títalo=HowStuffWorks - Padrones de crecimiento i dentiçon de l recén-nacido|acessodata=2009-12-20}}</ref> Inda assi, l baixo peso al nacer ye quemun ne ls [[Paíç an zambolbimiento|países an zambolbimiento]] i cuntribui pa ls altos nibles de [[mortalidade anfantil]] nestas regiones.<ref>{{cite journal | outhor = Khor G | title = Update on the prebalence of malnutrition among children in Asia | journal = Nepal Med Coll J | belume = 5 | issue = 2 | pages = 113–22 | year = 2003 | pmid = 15024783}}</ref> Andefesos al nacimiento, ls seres houmanos cuntinan a crecer durante alguns anhos, giralmente atingindo la maturidade sexual antre 12 i 15 anhos d'eidade. Mulhieres cuntinan a zambolber fesicamente até cerca de ls 18 anhos, l zambolbimiento masculino cuntina até ls 21 anhos. La bida houmana puode ser debedido an bárias fases: [[anfáncia]], [[adolescéncia]], bida adulta moço, [[eidade adulta]] i [[belheç]]. La duraçon destas fases, inda assi, ténen bariado an defrentes culturas i períodos. Cumparado cun outros primatas, ls cuorpos de ls seres houmanos zambolben-se straordinariamente rápido durante l'adolescéncia, quando l cuorpo crece 25% ne l tamanho. [[Chimpanzé]]s, por eisemplo, crecen solo 14%.<ref>Leakey, Richard; Lewin, Roger. Ourigines Reconsidered - In Search of What Makes Us Houman. Sherma V.B., 1992.</ref>
Eesisten defrenças seneficatibas an tenermos de sperança de bida al redror de l mundo. L [[mundo zambolbido]] ye giralmente ambelhecido, cun ua eidade média an torno de 40 anhos (la mais eilebada ye an [[Mónaco]] - 45,1 anhos). Ne l mundo an zambolbimiento ye l'eidade média queda antre 15 i 20 anhos. La [[sperança de bida]] al nacer an [[Hong Kong]] ye de 84,8 anhos pa a mulhier i 78,9 pa l'home, anquanto na [[Suazilándia]], percipalmente por causa de la [[SIDA]], ye 31,3 anhos para ambos ls [[sexo]]s.<ref>{{Citar web |url=http://hdr.undp.org/hdr2006/ |títalo=Houman Debelopment Report 2006," [[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]], pp. 363–366, Nobember 9, 2006 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Anquanto un an cada cinco [[ouropeu]]s ten 60 anhos d'eidade ó mais, solo un an cada binte [[africa]]ne ls ten de 60 anhos d'eidade ó mais.<ref>{{Citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/ |títalo=The World Fatbook'', U.S. Central Antelligence Agency, retriebed April 2, 2005. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> L númaro de centenairos (pessonas cun eidade de 100 anhos ó mais) ne l mundo fui stimado pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]] an 210 000 andibíduos an [[2002]].<ref>{{Citar web |url=http://www.un.org/sa/socdeb/ageing/popageing.html |títalo=U.N. Statistics on Population Ageing, United Nationes press release, February 28, 2002, retriebed April 2, 2005 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Solo ua pessona, [[Jeanne Calment]], ye coincida por tener atingido l'eidade de 122 anhos; eidades mais eilebadas fúrun registradas, mas eilhas nun stan bien fundamentadas. Mundialmente, eisisten 81 homes cun 60 anhos ó mais para cada 100 mulhieres de la mesma [[faixa etária]], i antre ls mais bielhos, hai 53 homes para cada 100 mulhieres.
<gallery class=center>
Fexeiro:Bozo girl.jpg|Nina (antes de la [[puberdade]])
Fexeiro:Woman_redhead_natural_portrait_1.jpg|Mulhier an eidade reprodutiba
Fexeiro:HappyPensioneer.jpg|Mulhier idosa (depuis de la [[menopausa]])
</gallery>
<gallery class=center>
Fexeiro:Browneyedboy.jpg|Nino (antes de la puberdade)
Fexeiro:2nd team1.jpg|Home an eidade reprodutiba
Fexeiro:Sabaa Nissan Militiaman.jpg|Home idoso
</gallery>
Ls seres houmanos son ls únicos que spurmentan la menopausa an algua parte de la [[bida]]. Acradita-se que la menopausa surgiu debido a la "heipótese de l'abó", an qu'ocorre l'antresse de la mai an renunciar als riscos de muorte durante outros partos para, an troca, ambestir na biabelidade de ls filhos yá nacidos.<ref>{{cite book | last = Diamond | first = Jared | outhorlink = Jared_M._Diamond | title = Why is Sex Fun? The Eibolution of Houman Sexuality | publisher = Basic Books | date = 1997 | pages = 167–170 | isbn = 0-465-03127-7}}</ref>
Las questones filosóficas de quando ampeça la muorte son l tema dun longo debate. La cuncéncia de sue própia mortalidade causa medo na maiorie de ls seres houmanos, medo esse çtinto de la cuncéncia dua amenaça eimediata. Cerimónias de [[sepultamiento]] son caratelísticas de las sociadades houmanas, muitas bezes acumpanhada na fé de [[bida passado la muorte]].
=== Dieta ===
{{Artigos percipales|[[Dieta]] i [[Nutriçon]]}}
Por cientos de miles d'anhos l ''Homo sapienes'' ampregou (i alguas [[tribo]]s qu'inda dependen) un método de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]] cumo l sou percipal meio d'oubter alimientos, cumbinando i ambolbendo fuontes stacionárias d'alimientos (tales cumo [[fruita]]s, [[cereales]], [[tubérclo]]s i [[roque]]s, [[larba]]s de [[anseto]]s i [[moluscos]] aquáticos), cula [[caça]] d'animales salbaiges, que dében ser caçados i muortos, para séren cunsumidos. Acradita-se que ls seres houmanos ténen outelizado l [[fuogo]] para preparar i cozinar alimientos antes de comer zde l momiento de la sue dibergéncia de l ''[[Homo eretus]]''.
Ls seres houmanos son [[oníboro]]s, capazes de cunsumir tanto perdutos [[Begetal|begetales]] cumo perdutos [[Animal|animales]]. Culas defrentes fuontes d'alimientos çponibles nas regiones d'habitaçon i tamien cun defrentes normas culturales i relegiosas, grupos houmanos adotórun ua gama de dietas, percipalmente a partir de l puramente [[begetariano]] pa l [[carníboro]]. An alguns causos, restriçones alimentares an lieban a la deficiéncias que puoden acabar an [[malina]]s, mas, grupos stabais d'houmanos se adatórun als bários padrones dietéticos, atrabeç specializaçon genética i cumbençones culturales para outelizar fuontes alimentares nutricionalmente eiquelibradas.<ref>{{cite journal| journal=Journal of the Amarican Dietetic Association| year=2003| belume=103| issue=6| pages=748–765| title=Begetarian Diets| doi=10.1053/jada.2003.50142}}[http://www.eatright.org/cps/rde/xchg/ada/hs.xsl/adbocacy_933_ENU_HTML.htn online copy abailable]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La dieta houmana ye proeminentemente refletida na cultura houmana i lebou al zambolbimiento de la [[ciéncia de ls alimientos]].
An giral, ls seres houmanos puoden subrebibir por dues a uito [[sumana]]s sin alimientos, an funçon de la [[gordura]] corporal armazenada. La subrebibéncia sin auga ye giralmente lemitada la trés ó quatro [[die]]s. La falta de quemido cuntina a ser un porblema grabe, cun cerca de 300 000 pessonas a morrendo de fame la cada anho.<ref>{{Citar web |url=http://www.who.ant/heialthinfo/bod/en/andex.html |títalo=Death and DALY stimates fur 2002 by cause fur WHO Member States World Heialth Organisation. Acessed 29 Ot 2006 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> La znutriçon anfantil tamien ye quemun i cuntribui pa l númaro de muortos.<ref>{{cite journal | outhor = Murray C, Lopeç La | title = Global mortality, çabelity, and the cuntribution of risk fators: Global Burden of Çease Study | journal = Lancet | belume = 349 | issue = 9063 | pages = 1436–42 | year = 1997 | pmid = 9164317 | doi = 10.1016/S0140-6736(96)07495-8}}</ref> Inda assi la çtribuiçon alimentar global nun ye eiquelibrada, la [[oubesidade]] atinge alguas populaçones houmanas chegando la proporçones [[Eipidemia|eipidémicas]], liebando la cumplicaçones de salude i oumiento de la mortalidade an alguns [[Paíç zambolbido|países zambolbidos]] i [[Paíç an zambolbimiento|an zambolbimiento]]. L ''[[Centers fur Çease Cuntrol and Prebention]]'' (CDC) de ls [[Stados Ounidos]] andica que 32% de ls adultos amaricanos cun eidades superiores a 20 anhos son oubesos, anquanto 66,5% son oubesos ó cun subrepeso. L'oubesidade ye causada por cunsumir mais [[caloria]]s de l que ls gastos de l cuorpo, muitos atribuen l ganho de peso scessibo a ua cumbinaçon de scessos alimentares i eisercícios físicos ansuficientes.
Hai pul menos dieç mil anhos, ls houmanos zambolbírun la [[agricultura]],<ref>{{Link|en|2=http://www.archaeology.org/9707/newsbriefs/squash.html|3=Earliest agriculture in the Americas}}
* {{Link|en|2=http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/cuntent/full/2007/213/2 |3=Earliest cultibation of barley}}
* {{Link||2=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5038116.stn |3=Earliest cultibation of figs |4=- URLs retriebed February 19, 2007}}</ref> qu'altarou sustancialmente l tipo d'alimientos que las pessonas comian. Esto lebou a un oumiento de la [[populaçon]], l zambolbimiento de las [[cidade]]s, i an birtude de l'oumiento de la [[densidade populacional]], la maior propagaçon de [[malinas anfeciosas]]. Ls tipos d'alimientos cunsumidos, bien cumo la forma an que son preparados, ten bariado muito, atrabeç de l tiempo, localizaçon i de la cultura.
== Psicologie ==
{{Artigos percipales|[[Psicologie]], [[Cérebro houmano]] i [[Minte]]}}
[[Fexeiro:Skull and sagittal brain.sbg|thumb|squierda|Seçon dun [[cránio houmano]] mostrando l'anterior de l cérebro.]]
L [[cérebro houmano]] ye l centro de l [[sistema nerboso central]] i atua cumo l percipal centro de cuntrole pa l [[sistema nerboso periférico]]. L cérebro cuntrola atebidades outonómas ambolutárias, cumo la [[respiraçon]] i la [[digeston]], assi cumo atebidades cuncientes, cumo l [[pensamiento]], l [[pensar]] i la [[abstraçon]].<ref>{{Citar web |url=http://www.pbs.org/wnet/brain/3d/andex.html |títalo=3-D Brain Anatomy, ''The Secret Life of the Brain'', Public Broadcasting Serbice, retriebed April 3, 2005. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Estes porcessos cognitibos custituen la [[minte]], i, juntamente cun sues cunsequéncias cumportamentales, son studadas ne l campo de la [[psicologie]].
L cérebro houmano ye cunsidrado l mais "anteligente" i capaç [[cérebro]] de la natureza, superando l de qualquiera outra spece coincida. Anquanto muitos animales son capazes de criar [[strutura]]s outelizando [[ferramienta]]s simples, percipalmente atrabeç de l [[anstinto]] i de l [[mimetismo]], la tecnologie houmana ye mui mais cumplexa i stá custantemente eiboluindo i melhorando al longo de l tiempo. Mesmo las mais antigas struturas i ferramientas criadas puls houmanos son mui mais abançadas de l que qualquiera outra strutura ó ferramienta criada por qualquiera outro animal.<ref>[[Carl Sagan|Sagan, Carl]] (1978). ''[[The Dragones of Eden]]''. La Ballantine Book. ISBN 0-345-34629-7</ref>
Ambora las halbelidades cognitibas houmanas séian mui mais abançadas de l que las de qualquiera outra spece, la maiorie destas halbelidades puoden ser ouserbadas an sue forma primitiba ne l cumportamiento d'outros seres bibos. La [[antropologie]] moderna sustenta la proposiçon de [[Charles Darwin|Darwin]] de que ''"la defrença antre a minte dun home i la d'animales eiboluídos, grande cumo ye, ye cierta mente ua defrença de grau i nun de tipo"''.<ref name="AnthropologyTodayApr07">Jonathan Benthall [http://www.blackwell-synergy .com/doi/abs/10.1111/j.1467-8322.2007.00494.x ''Animal liberation and rights'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Anthropology Today]] 23/2 (April 2007):1</ref>
=== Cuncéncia i pensamiento ===
{{Artigos percipales|[[Cuncéncia]] i [[Cogniçon]]}}
Ls seres houmanos son solo ua de ls nuobe speces que passan ne l [[teste de l speilho]] — que tiesta se un animal reconhece sue [[reflexon (física)|reflexon]] cumo ua eimaige de si mesmo — juntamente cun todos ls [[Homenidae|grandes macacos]] ([[gorila]]s, [[chimpanzé]]s, [[ourangotango]]s, [[bonobo]]s), [[golfino]]s, [[Alifante asiático|alifantes asiáticos]], [[Pega-rabuda]]s i [[Orca]]s.<ref>Robert W. Allan splores la few of these spurments on s webpage: http://ww2.lafayette.edu/~allanr/mirror.html</ref> La maiorie de las ninos houmanas passan ne l teste de l speilho cun 18 meses d'eidade.<ref>{{Citar web |url=http://www.uln.edu/~palmer/CunsciousnessandtheSymbolicUniberse.htn |títalo=Cunsciousness and the Symbolic Ouniberse, by Dr. Jack Palmer, retriebed March 17, 2006. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Inda assi, l'outelidade deste teste cumo un berdadeiro teste de cuncéncia ten sido cuntestada, i esta puode ser ua queston de grau, an beç dua debison nítida. Macacos fúrun treinados para aplicar las regras de resumo an tarefas.<ref>{{Citar web |url=http://web.mit.edu/newsoffice/2001/abstrat-0718.html |títalo=Researchers home in on how brain handles abstrat thought - retriebed July 29, 2006 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
L cérebro houmano percebe l mundo sterno atrabeç de ls [[sentido]]s i cada andibíduo houmano ye mui anfluenciado pulas sues spriéncias, liebando la bisones [[Subjetebidade|subjetibas]] de la [[eisisténcia]] i de la passaige de l [[tiempo]]. Ls seres houmanos possuen la [[cuncéncia]], la [[outo-cuncéncia]] i ua [[minte]], que corresponden aprossimadamente als porcessos mentales de [[pensamiento]]. Estes son ditos de tenr culidades tales cumo a outo-cuncéncia, [[sensibelidade]], [[sapiéncia]] i la capacidade de perceber la relaçon antre si i l [[meio ambiente]]. La medida cumo a minte custrói ó spriéncia l mundo sterior ye un assunto de debate, assi cumo las defeniçones i balidade de muitos de ls tenermos ousados arriba. L [[filósofo]] de la [[ciéncia cognitiba]] [[Daniel Dennett]], por eisemplo, argumenta que nun eisiste tal cousa cumo un centro narratibo chamado de "minte", mas qu'an beç desso, ye simplesmente un cunjunto d'antradas i salidas sensoriales: defrentes tipos de '"[[software]]s"' paralelos an eisecuçon.<ref>Dennett, Daniel (1991). ''Cunsciousness Splained''. Little Brown & Co, 1991, ISBN 0-316-18065-3.</ref> L [[psicólogo]] [[B. F. Skinner]] argumenta que a minte ye ua fiçon de motibos que zbia l'atençon de las causas ambientales de l cumportamiento<ref>Skinner, B.F. About Behabiorisn 1974, page 74–75</ref> i l que son quemumente bistos cumo porcessos mentales puoden ser melhor cuncebidos cumo formas de cumportamiento berbal ancoberto.<ref>Skinner, B.F. ''About Behabiorisn'', Chater 7: Thinking</ref><ref>La thesis against which [[Noan Chomsky]] adbanced la cunsidrable polemic.</ref>
L studo houmano qu'ouserba mais ls aspetos físicos de a minte i de l cérebro i por stenson de l [[sistema nerboso]], entra ne l campo de la [[neurologie]], ls aspetos mais cumportamentales entran ne l campo de la [[psicologie]], i ua ária a las bezes bagamente defenida antre ne l campo de la [[psiquiatria]], que trata [[Malina mental|malinas mentales]] i çtúrbios cumportamentales. La psicologie nun se refire necessariamente al cérebro ó al sistema nerboso i puode ser enquadrada ne l praino puramente [[Fenomenologie (psicologie)|fenomenológico]] ó teories de processamiento d'anformaçones de a minte. Cada beç mais, inda assi, un antendimiento de las funçones cerebrales stá sendo ancluído na teorie psicológica i prática, specialmente an árias cumo la [[anteligéncia artificial]], [[neuropsicologie]] i [[neurociéncia cognitiba]].
La natureza de l pensamiento ye fundamental pa la psicologie i árias afines. La [[Psicologie Cognitiba]] ye l studo de la [[cogniçon]], l cumportamiento de ls [[Funçon mental|porcessos mentales]] subjacentes. El usa l processamiento d'anformaçon cumo un quadro pa la cumprenson de a minte. Percepçon, daprendizaige, resoluçon de porblemas, mimória, atençon, lenguaige i emoçon son todas árias bien studadas tamien. La psicologie cognitiba ye associada cun ua [[scuola de pensamiento]] coincida cumo [[cognitebismo]], cujos adetos defenden un modelo de processamiento d'anformaçon de la funçon mental, anformado pul [[positebismo]] i pula [[psicologie spurmental]]. Técnicas i modelos de la psicologie cognitiba son amplamente aplicados i forman la base de las teories psicológicas an muitas árias de pesquisa i psicologie aplicada. An grande parte cun foco ne l zambolbimiento de a minte houmana atrabeç de la sperança de bida, la [[psicologie de l zambolbimiento]] percura cumprender cumo las pessonas chegan a perceber, antender i agir ne l mundo i cumo estes porcessos mudan cula eidade. Esto puode ancidir ne l zambolbimiento anteletual, cognitibo, neural, social ó moral.
Alguns filósofos debeden la cuncéncia an cuncéncia fenomenal, que ye la própia spriéncia, i cuncéncia d'acesso, que ye la trasformaçon de las cousas an spriéncia.<ref name="Bl">Ned Block: ''On la Cunfusion about la Funtion of Cunsciousness" in: ''The Behabioral and Brain Sciences'', 1995.</ref> La cuncéncia fenomenal ye l stado de ser cunciente, cumo quando dízen: ''"Stou cunciente"''. La cuncéncia d'acesso ye la cuncéncia d'algo an relaçon a cunceitos abstratos, cumo quando alguien diç: ''"You stou cunciente destas palabras."'' Bárias formas d'acesso a la cuncéncia ancluien la sensibelizaçon, outo-percepçon, cuncéncia, [[fluxo de cuncéncia]], la [[Fenomenologie|fenomenologie de Husserl]] i la [[antencionalidade]]. L cunceito de cuncéncia fenomenal, na stória moderna, segundo alguns, stá antimamente relacionado cul cunceito de [[qualia]]. La [[psicologie social]] une la [[sociologie]] cula [[psicologie]], an sou studo quemun de la natureza i las causas de l'anteraçon social houmana, cun énfase an cumo las pessonas pensan an relaçon uns als outros i cumo eilhas se relacionan antre si. L cumportamiento i ls porcessos mentales, tanto houmanos cumo nó-houmanos, puoden ser çcritos atrabeç de [[Anteligéncia animal|cogniçon animal]], [[etologie]], [[psicologie eibolucionista]] i de la [[Psicologie cumparada|psicologie cumparatiba]]. La [[ecologie houmana]] ye ua [[Aneixo:Lista de deciplinas académicas|deciplina académica]] qu'ambestiga cumo ls seres houmanos i las [[sociadade]]s houmanas anteraige cul ambiente natural i l sou ambiente social houmano.
=== Motibaçon i emoçon ===
{{Artigos percipales|[[Motibaçon]] i [[Emoçon]]}}
La [[motibaçon]] ye la fuorça motriç por trás de l [[zeio]] de todas las açones deliberadas de ls seres houmanos. La motibaçon ye baseada an emoçones, specificamente, na busca de [[sastifaçon]] (spriéncias emocionales positibas), i a la prebençon de [[cunflito]]s. Positibo i negatibo son defenidos pul stado andebidual de l cérebro, que puode ser anfluenciado por [[Norma social|normas sociales]]: ua pessona puode ser liebada la [[Outomutilaçon|outo-agresson]] ó [[bioléncia]], porque sou cérebro stá cundicionado a criar ua repuosta positiba a essas açones. La motibaçon ye amportante porque stá ambolbida ne l zampenho de todas las repuostas daprendidas. Drento de la psicologie, la [[prebençon de cunflitos]] i la [[libido]] son bistas cumo motibadores primairos. Drento de la [[eiquenomie]], la motibaçon ye muitas bezes bista por basear-se an ancentibos, estes puoden ser d'orde [[financeira]], [[moral]] ó [[Coerçon|coercitiba]]. Las [[Religion|religiones]], an giral, colocan anfluéncias debinas ó [[Demónio|demoníacas]].
La [[felicidade]], ó l stado de ser feliç, ye ua cundiçon houmana emocional. La defeniçon de felicidade ye un tema [[Filosofie|filosófico]] quemun. Alguas pessonas puoden defenir-se cumo a melhor cundiçon qu'un ser houmano puode tener, ua cundiçon de [[salude]] física i [[Salude mental|mental]]. Outros la definen cumo la libardade de [[caréncia]] i [[angústia]], la cuncéncia de la buona orde de las cousas, la garantie dun lugar ne l [[ouniberso]] ó na [[sociadade]].
La [[emoçon]] ten ua seneficante anfluéncia, podemos dezir que sirbe até mesmo para cuntrolar l cumportamiento houmano, mas storicamente muitas culturas i filósofos, por dibersas rezones ten zamcorajado essa anfluéncia por nun ser checable. Las spriéncias emocionales percebidas cumo agradables, cumo l [[amor]], la [[admiraçon]] i la [[alegrie (sentimiento)|alegrie]], cuntrastando cun aqueilhas percebidas cumo zagradables, cumo l [[rábia]], la [[ambeija]] ó la [[tristeza]]. Hai muitas bezes ua çtinçon antre emoçones refinadas, que son socialmente daprendidas, i emoçones ourientadas subrebibentes, que son pensa-se séren inatas. La sploraçon de las emoçones houmanas cumo apartada d'outros fenómenos neurológicos ye dino de nota, specialmente an culturas adonde l'emoçon ye cunsidrada apartada de l stado fesiológico. An alguas teories culturales médicas, l'emoçon médica ye cunsidrada tan sinónimo de ciertas formas de salude física que nun hai nanhue defrença antre las dues. Ls [[Stoicismo|stóicos]] acraditában que l'emoçon scessiba ye prejudicial, anquanto alguns porsores [[Sufismo|Sufi]] achában que ciertas emoçones stremas poderien render ua perfeiçon cunceitual, l que ye frequentemente traduzido cumo l [[éxtase]].
Ne l pensamiento científico moderno, alguas emoçones refinadas cunsidradas un traço cumplexo neural inato nua bariadade de [[mamífero]]s domesticados i nun domesticados. Estas normalmente fúrun zambolbidas an reaçon a macanismos de subrebibéncia superior i anteligentes d'anteraçon antre si i l'ambiente; cumo tal, nun ye an todos ls causos çtinta i apartada de la funçon neural natural cumo fui ua beç assumida l'emoçon refinada. Inda assi, quando seres houmanos biben de forma [[Ceblizaçon|cebelizada]], berificou-se que l'açon zenibida an strema emoçon puode liebar a la desorden social i a la [[criminalidade]].
=== Sexualidade i amor ===
{{Artigos percipales|[[Amor]] i [[Sexualidade houmana]]}}
La [[sexualidade houmana]], para alhá de garantir la [[reproduçon]] biológica, ten amportante funçon social: el cria antemidade física, títalos i [[hierarquia]]s antre ls andibíduos, podendo ser direcionada pa la trascendéncia spritual (d'acuordo cun alguas tradiçones); i cun un sentido [[Heidonismo|heidonista]] de gozar d'atebidade sexual ambolbendo gratificaçon. L zeio sexual, ó [[libido]], ye sentido cumo un zeio de l cuorpo, muitas bezes acumpanhada de fuortes emoçones cumo l [[amor]], l [[éxtase]] i l [[ciúme]]. La strema amportança de la sexualidade na spece houmana puode ser bista nua série de caratelísticas físicas, antre eilhas la [[obulaçon]] oculta, l'eiboluçon de l [[scroto]] i de l [[pénis]] na ária sterna de l cuorpo, sugerindo cumpetiçon de l [[sperma]], l'auséncia dun [[Baclo (biologie)|baclo]] permanente, [[caratelísticas sexuales secundárias]], la formaçon de casales baseado na atraçon sexual cumo ua strutura social quemun i la capacidade sexual de las mulhieres fura de l'obulaçon. Estas adataçones andican que l'amportança de la sexualidade ne l ser houmano ye semelhante cula ancontrado ne l [[Bonobo]] i que l cumportamiento sexual houmano cumplexo ten ua longa stória [[Eiboluçon|eibolutiba]].
Scolhas houmanas an agir subre la sexualidade son normalmente anfluenciadas por normas culturales, que barian de forma mui ampla. Las restriçones son muitas bezes detreminadas por fés relegiosas ó questumes sociales. L pesquisador pioneiro [[Sigmund Freud]] acraditaba que ls seres houmanos nacen [[Zambolbimiento psicossexual|polimorficamente perbersos]], l que senefica que qualquiera númaro d'oubjetos puode ser ua fuonte de prazer. Segundo Freud, ls seres houmanos, an seguida, passan por cinco fases de zambolbimiento psicossexual (i puoden fixar-se an qualquiera fase por causa de traumas dibersos durante l porcesso). Para [[Alfred Kinsey]], outro anfluente pesquisador de l sexo, las pessonas puoden caer an qualquiera lugar al longo dua scala cuntínua de [[ourientaçon sexual]] (cun solo pequeinhas minories totalmente [[Heiterossexualidade|heiterossexual]] ó totalmente [[Homossexualidade|homossexual]]). Studos recentes de la [[neurologie]] i de la [[genética]] sugíren que las pessonas puoden nacer cun ua predisposiçon para ua detreminada ourientaçon sexual ó outra.<ref>Buss, David M. (2004) "The Eibolution of Zeire: Strategies of Houman Mating". Rebised Eidition. New York: Basic Books"</ref><ref>Thornhill, R., & Palmer, C. T. (2000). La Natural Story of Rape. Biological Bases of Sexual Coercion. Cambridge: MIT Press.</ref>
== Cultura ==
{| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="width:308px; float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:90%; margin:0 0 .5en 1en;"
|+ style="font-size:smaller;text-align:right;" |<small class="eiditlink noprint plainlinksneberexpand">[{{fullurl:Template:Social_Anfobox/Houman|ation=eidit}} eidit]</big>
! colspan="2" style="background: Gren; color: White; text-align:center;" | Statísticas de la sociadade houmana
|-
|[[Populaçon mundial]]
|6,8 bilhones (<small>[http://www.census.gob/ipc/www/popclockworld.html Stimatiba de 20 de nobembre de 2009]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</small>)
|-
|[[Densidade populacional]]
|12,7 por Km² pula ária total<br />43,6 por Km² por ária de tierra
|-
| valign="top" | Maiores [[Conurbaçon|aglomeraçones]]
| style="text-align: left;" | [[Tóquio]], [[San Paulo (cidade)|San Paulo]] , [[Riu de Janeiro]] , [[Seul]], [[Cidade de l México]], [[Nuoba York]], [[Lagos (Nigéria)|Lagos]], [[Bombain]], [[Jacarta]], [[Deli]], [[Osaka (cidade)|Osaka]]-[[Kōbe]]-[[Quioto (cidade)|Kyoto]], [[Xangai]], [[Manila]], [[Hong Kong]]-[[Shenzhen]], [[Los Angeles]], [[Calcutá]], [[Moscobo]], [[Cairo]], [[Buenos Aires]], [[Paris]], [[Londres]], [[Taipei]], [[Pequin]], [[Carachi]], [[Daca]]
|-
| valign="top" | Lénguas cun mais de 100 milhones de falantes<ref>{{Citar web |url=http://www.krysstal .com/spoken.html |títalo=The 30 Most Spoken Languages of the World |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
| style="text-align: left;" | [[Léngua chinesa|Mandarin]]: 1120 milhones<br /> [[Léngua anglesa|Anglés]]: 510 milhones<br /> [[Hindi]]: 490 milhones<br /> [[Léngua spanhola|Spanhol]]: 425 milhones<br /> [[Léngua árabe|Árabe]]: 255 milhones<br /> [[Léngua russa|Russo]]: 254 milhones<br /> [[Léngua pertuesa|Pertués]]: 218 milhones<br /> [[Léngua bengali|Bengali]]: 215 milhones<br /> [[Léngua andonésia|Andonésio]]: 230 milhones<br />[[Léngua malaia|Malaio]]: 176 milhones<br /> [[Léngua francesa|Francés]]: 130 milhones<br /> [[Léngua japonesa|Japonesa]]: 127 milhones<br /> [[Léngua almana|Alman]]: 123 milhones<br /> [[Léngua persa|Persa]]: 110 milhones<br /> [[Urdu]]: 104 milhones<br /> [[Léngua punjabi|Punjabi]]: 103 milhones
|-
| circulating|[[Moeda]]s
| style="text-align: left;" |
[[Libra sterlina]], [[Dólar amaricano]], [[Ouro]], [[Iene]], [[Rupia]], [[Dólar australiano]], [[Rial (moeda)|Rial]], [[Rublo]], [[Dólar canadiano]], [[Yuan]] i bárias outras.
|-
|[[Perduto anterno bruto|PIB]] ([[Balor nominal|nominal]])
|$36.356.240 milhones [[USD]]<br /> ($5.797 USD [[per capita]])
|-
|PIB ([[Paridade de l poder de cumpra|PPC]])
|$51.656.251 milhones IND<br /> ($8.236 per capita)
|}
{{Artigo percipal|[[Cultura]]}}
[[Cultura]] ye defenida cumo un cunjunto de çtintos materiales, anteletual, emocional, spritual i caratelísticas dun grupo social, ancluindo [[arte]], [[literatura]], [[sporte]], estilos de bida, sistemas de balores, [[Tradiçon|tradiçones]], [[Ritual|rituales]] i [[fé]]s. La ligaçon antre la [[biologie]], l cumportamiento houmano i la cultura houmana ye muitas bezes mui próssima, tornando defícel la clara debison de temas nua ária ó outra, cumo tal, la colocaçon d'alguns assuntos puode ser baseada percipalmente an cumbençon. La cultura ye custituída por balores, [[Norma social|normas sociales]] i [[artefato cultural|artefatos]]. Ls [[Balor (pessonal i cultural)|balores]] dua cultura definen l que ten de ser amportante ó ético para ua sociadade. Antimamente ligada son normas, las spetatibas de cumo las pessonas dében se cumportar, oubrigadas pula tradiçon. Artefatos, ó la [[cultura material]], son oubjetos deribados a partir de ls balores de la cultura, normas i cumprenson de l mundo.
=== Lenguaige ===
{{Artigo percipal|[[Lenguaige]]}}
La capacidade que ls seres houmanos ténen de trasferir [[cunceito]]s i [[eideia]]s atrabeç de la [[fala]] i de la [[scrita]] ye ancumparable cun qualquiera outra espece coincida. Al cuntrairo de ls sistemas de chamada d'outros [[primatas]] que son cerrados, la lenguaige houmana ye mui mais abierta i ganha dibersidade an defrentes situaçones. La lenguaige houmana ten la culidade de çlocamiento, usando [[palabra]]s que repersentan cousas i acuntecimientos que nun stan atualmente ó localmente ocorrendo, mas an outro lugar ó nun horairo defrente.<ref name="Rebolution"/> Desta forma, las redes de dados son amportantes pa l cuntino zambolbimiento de la lenguaige. La faculdade de spresson ye ua caratelística defenidora de la [[houmanidade]], possiblemente anterior la separaçon [[filogenética]] de la populaçon moderna. La lenguaige ye fundamental pa la [[quemunicaçon]] antre ls seres houmanos, para alhá de ser central pa l senso d'eidantidade qu'une las [[Nacion|naciones]], [[cultura]]s i [[Grupo étnico|grupos étnicos]]. L'ambençon de ls sistemas de scrita, pul menos, hai 5 000 anhos permitiu la preserbaçon de la léngua subre ls oubjetos materiales i fui un passo amportante na eiboluçon cultural. La ciéncia de la [[lenguística]] çcribe la strutura de la lenguaige i la relaçon antre las lénguas. Hai aprossimadamente 6 000 lénguas defrentes an uso atualmente, ancluindo lénguas de senhales i muitas miles mais que son cunsidradas zaparecidas.
=== Spiritualidade i religion ===
{{Artigos percipales|[[Spiritualidade]] i [[Religion]]}}
[[Fexeiro:ChurchMosque.jpg|thumb|squierda|Ua [[eigreija católica]] al lado dua [[mesquita]] ne l Líbano. Las sociadades houmanas son stremamente dibersas religiosamente.]]
La [[religion]] ye giralmente defenida cumo un sistema de [[fé]]s subre ls códigos de [[subrenatural]], [[sagrado]] ó [[debino]], i [[Código moral|códigos morales]], práticas, balores, anstituiçones i rituales associados a essa fé. L'eiboluçon i la stória de las purmeiras religiones recentemente se tornórun árias de pesquisa científica atiba.<ref>{{Citar web|url=http://eibolution.binghamton.edu/religion/|títalo=Eibolutionary Religious Studies: La New Field of Scientific Anquiry}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Boyer P |title=Being houman: Religion: bound to beliebe? |journal=Nature |belume=455 |issue=7216 |pages=1038–9 |year=2008 |month=outubre |pmid=18948934 |doi=10.1038/4551038a}}</ref><ref>{{Cite journal | last = R.F | year = 2003 | title = The psychology of religion | journal = Annual Rebiew of Psychology | belume = 54 | issue = 1 | pages = 377–402 | doi = 10.1146/annureb.psych.54.101601.145024}}</ref> Inda assi, ne l decurso de l sou zambolbimiento, la religion ten tomado dibersas formas que barian d'acuordo cula [[cultura]] i la perspetiba andebidual. Alguns de ls percipales questionamientos relegiosos ancluen la bida passado la muorte (giralmente ambolbendo la fé na [[bida passado la muorte]]), la [[ourige de la bida]], la natureza de l [[ouniberso]] ([[cosmologie relegiosa]]) i sou [[Çtino radadeiro de l Ouniberso|çtino final]] ([[scatologie]]) i l que ye [[moral]] ó [[eimoral]]. Ua fuonte quemun de repuostas para estas preguntas son las fés an seres [[Dibindade|debinos]] trascendentes, cumo [[diuses]] ó un [[Dius]] único, ambora nin todas las religiones séian [[Teísmo|teístas]] - alguas son ateístas ó ambíguas subre l tema, specialmente las [[Religiones de l Stremo Ouriente|religiones ourientales]]. [[Spiritualidade]], [[fé]] ó ambolbimiento an assuntos de la [[alma]] ó [[sprito]], son muitas de las defrentes abordaiges que ls seres houmanos tóman na tentatiba de respunder la preguntas fundamentales subre l lugar de l'houmanidade ne l'ouniberso, l [[sentido de la bida]] i la forma eideal para bibir ua bida. Ambora esses temas tamien séian abordados pula [[filosofie]] i, an cierta medida, pula [[ciéncia]], la spiritualidade ye única na medida an que se cuncentra ne ls cunceitos [[Misticismo|místicos]] ó subrenaturales cumo [[Karma]] i Dius.
Ambora l nible sato de la religiosidade seia defícel de medir,<ref>{{cite journal |outhor=Preça de casa DE, Meador kg, Koenig HG |title=Measuring religiousness in heialth research: rebiew and critique |journal=J Relig Heialth |belume=47 |issue=2 |pages=134–63 |year=2008 |month=júnio |pmid=19105008 |doi=10.1007/s10943-008-9165-2}}</ref> la maiorie de las pessonas professa algua bariadade de fé relegiosa ó spritual, ambora alguas séian [[Eirreligion|eirreligiosas]]: que negan ó rejeitan la fé ne l subrenatural ó spritual. Outros seres houmanos nun ténen fés relegiosas i son [[ateus]], [[Ceticismo#Ceticismo científico|céticos científicos]], [[agnósticos]] ó simplesmente nó-relegiosos. L [[houmanismo]] ye ua filosofie que bisa ancluir to l'houmanidade i todas las questones quemuns als seres houmanos i ye giralmente nó-relegiosa. Para alhá desso, ambora la maiorie de las religiones i fés sprituales séian claramente çtintas de la ciéncia, tanto la nible filosófico i metodológico, ls dous nun son giralmente cunsidradas mutuamente sclusibas, bisto que la maiorie de las pessonas ten ua mistura de puntos de bista científico i relegioso. La çtinçon antre filosofie i religion, por outro lado, a las bezes ye menos clara, i ls dous stan ligados an campos cumo la [[filosofie de la religion]] i [[teologie]].
[[Fexeiro:Konfuzius standbild 2008.jpg|thumb|dreita|150px|[[Státua]] de [[Cunfúcio]] an [[Berlin]], [[Almanha]].]]
=== Filosofie i outo-reflexon ===
{{Artigos percipales|[[Filosofie]] i [[Natureza houmana]]}}
La [[filosofie]] ye ua deciplina ó campo de studo qu'ambolbe la pesquisa, análeze i zambolbimiento d'eideias, an giral, abstratas ó de fundamental nible. Ye ua deciplina que busca ua cumprenson giral de la rialidade, pensar i balores. Percipales árias de filosofie ancluen [[lógica]], [[metafísica]], [[eipistemologie]], [[filosofie de a minte]] i [[axiologie]] (qu'anclui [[ética]] i [[stética]]). La filosofie abrange un amplo leque d'abordaiges i ye ousada para se referir a ua bison de mundo, ua perspetiba subre un assunto, ó para posiçones sustentadas por un detreminado filósofo ó scuola de filosofie.
=== Arte, música i literatura ===
{{Artigos percipales|[[Arte]], [[Música]] i [[Literatura]]}}
[[Fexeiro:Lorenzo Lippi 001.jpg|thumb|150px|squierda|''Alegoria de la Música'' (ca. 1594), ua [[pintura]] dua mulhier screbendo [[partitura]]s por [[Lorenzo Lippi]].]]
Obras artísticas ténen eisistido por quaije tanto tiempo quanto l'houmanidade, zde la [[arte pré-stórica]] até la [[arte cuntemporánea]]. La [[arte]] ye un de ls aspetos mais ancomuns de l cumportamiento houmano i ua caratelística chabe de ls seres houmanos d'outras speces.
Cumo ua forma de spresson [[cultura]]l por seres houmanos, l'arte puode ser defenida pula busca de la [[dibersidade]] i de l'uso de [[narratiba]]s de libertaçon i de sploraçon (esto ye, la [[stória de l'arte]], [[crítica d'arte]] i [[teorie de l'arte]]) para mediar sous lemites. Esta çtinçon puode ser aplicado a oubjetos ó performances, atuales ó stóricos, i sou prestígio se stende àqueles que fizo, çcubriu, eisibiu, ó a eilhes própios. Ne l'uso moderno de la palabra, l'arte ye giralmente antendida cumo l porcesso ó un resultado de fazer obras de material que, zde la cuncepçon até la criaçon, aderiran al "ampulso criatibo" de ls seres houmanos. L'arte se çtingue d'outras obras, sendo an grande parte, spontaneamente, por necidade, por ounidade biológica, ó por qualquiera perseguiçon andisciplinada de [[recreaçon]].
La [[música]] ye un fenómeno natural i [[Antuiçon|antuitibo]] cun base nas trés struturas ourganizacionales çtintas i anterligadas de [[ritmo]], [[harmonia]] i [[melodie]]. Oubir música ye talbeç la mais quemun i ounibersal forma d'antretenimiento pa ls seres houmanos, al mesmo tiempo que daprenden i antenden que son [[deciplina]]s populares. Hai ua grande bariadade de [[Género musical|géneros musicales]] i [[Música tradecional|músicas étnicas]]. La [[literatura]], l cuorpo de ls trabalhos de [[scrita]], anclui [[prosa]], [[poesie]] i [[drama]], [[fiçon]] i [[nó-fiçon]]. La literatura anclui géneros cumo l [[Poesie épica|épico]], la [[lenda]], l [[mito]], [[balada]] i [[folclore]].
=== Outelizaçon de ferramientas i tecnologie ===
{{Artigos percipales|[[Ferramienta]] i [[Tecnologie]]}}
[[Fexeiro:Bifaç abbebillense.png|thumb|dreita|Ua ferramienta arcaica [[Acheulense]] de piedra.]]
Las ferramientas de piedra fúrun ousadas pul proto-houmanos, pul menos, hai 2,5 milhones d'anhos.<ref>{{cite journal |outhor=Clark JD, de Heinzelin J, Schick KD, ''eit al.'' |title=African Homo eretus: old radiometric ages and young Oldowan assemblages in the Middle Awash Balley, Ethiopia |journal=Science (journal) |belume=264 |issue=5167 |pages=1907–10 |year=1994 |month=júnio |pmid=8009220 |doi=10.1126/science.8009220 |url=}}</ref> L [[Fuogo#Anfluéncia stórica|uso cuntrolado de l fuogo]] ampeçou hai cerca de 1,5 milhones d'anhos atrás. Zde anton, ls seres houmanos ténen feito grandes abanços, l zambolbimiento de [[tecnologie]] cumplexa para criar ferramientas para ajudar las sues bidas i permitir outros abanços na [[cultura]]. Grandes saltos na tecnologie ancluen la çcubierta de la [[agricultura]] - que ye coincido cumo [[Reboluçon Neolítica]]; i de l'ambençon de máquinas outomáticas na [[Reboluçon Andustrial]]. Ne ls tiempos modernos, l'ambençon de la [[Anterneta]] permitiu que ls seres houmanos puodan cumpartilhar anformaçones mais rápido de l que nunca. L'uso de la [[eiletricidade]] cumo einergie ye bital ne l mundo de l'home moderno.
La [[arqueologie]] tenta cuntar la stória de culturas passadas ó perdidas, an parte, pul eisame atento de ls artefatos que porduziran. Ls purmeiros seres houmanos deixáren [[Andústria lítica|ferramientas de piedra]], [[cerámica]] i [[jóia]]s que son specíficas para defrentes regiones i épocas.
=== Raça i etnie ===
{{Artigos percipales|[[Raças houmanas]] i [[Grupo étnico]]}}
Ls seres houmanos muitas bezes classefican-se an tenermos de [[Raças houmanas|raça]] ó [[etnie]], muitas bezes cun base an defrenças na aparéncia. Las catadories raciales houmanas fúrun baseados an [[Antepassado|ancestrales]] i [[Caráter biólogico|traços]] besibles, specialmente traços faciales, [[Quelor de la piel houmana|quelor de la piel]] i testura de l pelo. La maiorie de las atuales eibidéncias genéticas i arqueológicas suportan ua única [[Heipótese de l'ourige única|ourige única de l'home moderno]] na [[África Ouriental]].<ref>{{cite journal | outhor = Hua Liu, eit al. | title = La Geographically Splicit Genetic Model of Worldwide Houman-Settlement Story | url = http://www.journals.uchicago.edu/AJHG/journal/issues/b79n2/43550/43550.html | journal = The Amarican Journal of Houman Genetics | belume = 79 | pages = 230–237 | year = 2006 | doi = 10.1086/505436 | format = {{Dead link|date=júnio 2008}} – <sup>[http://scholar.gogle.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=antitle%3AA+Geographically+Splicit+Genetic+Model+of+Worldwide+Houman-Settlement+Story&las_publication=The+Amarican+Journal+of+Houman+Genetics&las_ylo=2006&las_yhi=2006&btnG=Search Scholar search]</sup> }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Studos genéticos atuales demunstrórun que ls seres houmanos ne l cuntinente [[Africano]] son geneticamente mais dibersos.<ref>{{cite journal | outhor = Jorde L, Watkines W, Bamshad M, Dixon M, Ricker C, Seielstad M, Batzer M | title = The çtribution of houman genetic dibersity: la cumparison of mitochondrial, outosomal, and Y-chromosome data | url= | journal = An J Hun Genet | belume = 66 | issue = 3 | pages = 979–88 | year = 2000 | pmc=1288178 | pmid = 10712212 | doi = 10.1086/302825}}</ref> Inda assi, an cumparaçon culs outros [[Homenidae|grandes macacos]], la [[Eifeito de gargalo#Houmanos|sequéncia de genes houmanos]] ye notabelmente homogénea.<ref name="REGWG">{{cite journal |outhor= |title=The use of racial, ethnic, and ancestral categories in houman genetics research |journal=An. J. Hun. Genet. |belume=77 |issue=4 |pages=519–32 |year=2005 |month=outubre |pmid=16175499 |pmc=1275602 |doi=10.1086/491747 |url=}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Bamshad M, Woding S, Salisbury BA, Stephenes JC |title=Deconstruting the relationship betwen genetics and race |journal=Nat. Reb. Genet. |belume=5 |issue=8 |pages=598–609 |year=2004 |month=agosto |pmid=15266342 |doi=10.1038/nrg1401 |url=}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Tishkoff SA, Kidd KK |title=Amplicationes of biogeography of houman populationes fur 'race' and medicine |journal=Nat. Genet. |belume=36 |issue=11 Suppl |pages=S21–7 |year=2004 |month=nobembre |pmid=15507999 |doi=10.1038/ng1438 |url=}}</ref><ref>{{cite journal |outhor=Jorde LB, Woding SP |title=Genetic bariation, classefication and 'race' |journal=Nat. Genet. |belume=36 |issue=11 Suppl |pages=S28–33 |year=2004 |month=nobembre |pmid=15508000 |doi=10.1038/ng1435 |url=}}</ref> La predomináncia de bariaçon genética ocorre drento de grupos raciales, cun solo antre 5 a 15% de bariaçon total ocorrendo antre ls grupos.<ref>{{cite journal | outhor = | title = The use of racial, ethnic, and ancestral categories in houman genetics research | url= | journal = An J Hun Genet | belume = 77 | issue = 4 | pages = 519–32 | year = 2005 | pmid = 16175499 |pmc=1275602 | doi = 10.1086/491747}}</ref> Assi, l cunceito científico de bariaçon ne l genoma houmano ye an grande parte ancongruente cul cunceito cultural d'etnia ó raça. Ls grupos étnicos son defenidos por caratelísticas lenguísticas, culturales, ancestrales, nacionales ó regionales. A outo-eidantificaçon cun un grupo étnico ye giralmente baseada ne l [[Parentesco|parentesco i çcendéncia]]. Raça i etnia stan antre ls percipales fatores de [[eidantidade social]] que dórun ourige la bárias formas d'eidantidade política, por eisemplo: l [[racismo]].
Nun eisiste cunsenso científico dua lista de raças houmanas i alguns antropólogos andossan l cunceito de "raça houmana".<ref>"Houman Races: La Genetic and Eibolutionary Perspetibe", Alan R. Templeton, Amarican Anthropologist, New Series, Bol. 100, Ne l. 3 (Sep., 1998), pp. 632-650</ref> Por eisemplo, la treminologie de quelor para raça anclui l seguinte nua classeficaçon de las raças houmanas: [[Negros]] (por eisemplo, [[África susaariana]]), [[Andígenas|Burmeilhos]] (por eisemplo, ls [[natibos amaricanos]]), [[Amarielhos]] (por eisemplo ls [[leste asiático]]s) i [[Brancos]] ([[ouropeus]], por eisemplo).
=== Sociadade, gobierno i política ===
{{Artigos percipales|[[Sociadade]], [[Gobierno]], [[Política]] i [[Stado]]}}
[[Fexeiro:United Nations HQ - New York City.jpg|thumb|squierda|L cumplexo de las [[Naciones Ounidas]] an [[Nuoba York]], qu'abriga ua de las maiores ourganizaçones políticas de l mundo.]]
La [[sociadade]] ye l sistema d'ourganizaçones i anstituiçones resultantes de l'anteraçon antre ls seres houmanos. Un [[stado]] ye ua quemunidade [[política]] ourganizada acupando un território defenido, cun un [[gobierno]] ourganizado i tenndo [[soberanie]] anterna i sterna. L reconhecimiento de l pedido d'andependéncia d'outro d'outros stados, permitindo-le antrar an acuordos anternacionales, muitas bezes ye amportante pa l stablecimiento deste Stado. L "estado" tamien puode ser defenido an tenermos de cundiçones anternas, specificamente, cumo cuncebido por [[Max Weber]], ''"l Stado ye ua quemunidade houmana que (cun sucesso) rebindica l monopólio de l'uso "legítimo" de la fuorça física drento dun detreminado território."''<ref>{{Citar web |url=http://www.mdx.ac.uk/www/study/xweb.htn |títalo=Max Weber's defenition of the modern state 1918, by [[Max Weber]], 1918, retriebed March 17, 2006. |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
L [[gobierno]] puode ser defenido cumo ls meios políticos de criar i aplicar las [[lei]]s, normalmente atrabeç dua [[hierarquia]] [[Burocracie|burocrática]]. La [[política]] ye l porcesso pul qual las decisones son tomadas drento de ls grupos. Ambora l termo seia giralmente aplicado a un cumportamiento drento de ls gobiernos, la política tamien ye ouserbada an todas las anteraçones de ls grupos houmanos, ancluindo las anstituiçones ampresariales, académicas i relegiosas. Eesisten muitos sistemas políticos defrentes, assi cumo defrentes maneiras de cumprendé-los i, muitas defeniçones se subreponen. La forma mais quemun ne l mundo to de gobierno ye ua [[república]], inda assi outros eisemplos ancluen la [[monarquia]], l [[stado quemunista]], [[ditadura melitar]] i la [[teocracie]]. Todas estas questones ténen ua relaçon direta cula [[eiquenomie]].
=== Guerra ===
{{Artigo percipal|[[Guerra]]}}
[[Fexeiro:Nagasakibomb.jpg|thumb|Ls [[Bumbardeamientos de Hiroshima i Nagasaki]] matórun mais de 120 000 seres houmanos anstantaneamente.]]
La [[guerra]] ye un stado de cunflito generalizado antre ls stados ó antre outros grandes grupos de seres houmanos, que se carateriza pul uso de la [[bioléncia]] letal antre cumbatentes i/ó contra cebiles. Stima-se que durante l [[seclo XX]] antre 167 i 188 milhones de pessonas morrírun cumo resultado de la guerra.<ref>Ferguson, Niall. "The Next War of the World." Foreign Affairs, Sep/Ot 2006</ref> Ua percepçon quemun de guerra ye ua série de [[Campanha melitar|campanhas melitares]] antre pul menos dous lados oupostos ambolbendo ua çputa subre la [[soberanie]], [[território]], [[Recurso natural|recursos]], [[religion]] i outras questones. Ua guerra antre ls eilemientos anternos dun único Stado ye ua [[guerra cebil]].
Houbo ua grande bariadade de [[Reboluçon de ls assuntos melitares|eiboluçon rápida]] de [[Tática melitar|táticas]] an to la stória de la guerra, que ban zde la [[guerra cumbencional]] a la [[guerra assimétrica]] a la [[guerra total]] i [[guerra nun cumbencional]]. Las técnicas ancluen l [[cumbate cuorpo a cuorpo]], l'uso de [[Arma d'arremesso|armas de longo alcance]] i de [[limpeza étnica]]. L'anteligéncia melitar ten muitas bezes zampenhado un papel chabe para detreminar la bitória ó la derrota. La [[propaganda]], que muitas bezes anclui [[anformaçon]], oupenion tendenciosa i zeinformaçon, zampenha un papel fundamental na manutençon de l'ounidade drento dun grupo an cunflito i/ó sembrando la [[çcórdie]] antre ls adbersairos. Na guerra moderna, ls [[suldado]]s i [[Carro de cumbate|beiclos blindados de cumbate]] son outelizados para cuntrolar la [[tierra]], [[Nabio de guerra|nabios de guerra]] ne l [[mar]] i ls [[Abion|abiones]] ne l [[cielo]]. Estes campos ténen tamien subrepostos nas formas de [[fuzileiro]]s, pára-quedistas, abiones melitares i mísseis de tierra-aire, antre outros. [[Satélite artificial|Satélites]] na [[órbita terrestre baixa]] fazirun de l [[spácio sideral|spácio]] un fator de guerra, bien cumo, ambora nanhue guerra rial ye atualmente coincida a ser rializada ne l spácio.
=== Comércio i eiquenomie ===
{{Artigos percipales|[[Comércio]] i [[Eiquenomie]]}}
[[Fexeiro:Mercado_dos_Lavradores,_Madeira_(16587278615).jpg|squierda|thumb|Un [[mercado]] de rue ye l'eisemplo clássico de l local de benda i [[Poder de cumpra|cumpra]] de benes por [[ounidade monetária]].]]
L [[comércio]] ye l'antercámbio boluntairo de [[mercadoria]]s i [[serbícios]] i ye ua forma de [[eiquenomie]]. Un macanismo que permite que l comércio funcione ye chamado de [[mercado]]. La forma ouriginal de comércio era l [[scambo]], la troca direta de benes i serbícios. Ls comerciantes modernos, an beç desso, giralmente negocian atrabeç dun meio de troca, tal cumo l [[denheiro]]. Cumo resultado, la cumpra puode ser apartada de la benda, ó [[lucro]]. L'ambençon de l denheiro ([[crédito]] i mais tarde, l papel-moeda i denheiro nó-físico) simplificou i promobiu l comércio. Debido a la specializaçon i [[debison de l trabalho]], la maiorie de las pessonas se cuncentrou nun pequeinho aspeto de la porduçon ó de serbícios, trocando sou trabalho por perdutos. L comércio eisiste antre las regiones, pus las defrentes regiones ténen ua [[bantaige absoluta]] ó [[Vantaige cumparatiba|cumparatiba]] na porduçon d'alguas ''[[commodities]]'' negociables, ó porque l tamanho de regiones defrentes permite que ls benefícios de la [[porduçon an massa]].
L'eiquenomie ye ua [[ciéncia social]] que studa la [[porduçon]], [[Çtribuiçon (logística)|çtribuiçon]], comércio i [[cunsumo]] de benes i serbícios. L'eiquenomie centra-se an bariables mensurables, i ye debedida an dous galhos percipales: [[microeconomie]], que trata de ls agentes andebiduales, tales cumo [[família]]s i [[ampresa]]s, i la [[macroeconomie]], que cunsidra l'eiquenomie cumo un to, causo an que cunsidra l'ouferta agregada i demanda de denheiro, de capital i ''commodities''. Aspetos que recíben atençon special na eiquenomie ye l'alocaçon de recursos, porduçon, çtribuiçon, comércio i [[cuncorréncia (eiquenomie)|cuncorréncia]]. La lógica eiquenómica ye cada beç mais aplicada la qualquiera porblema qu'ambolbe la scolha sob scasseç ó la detreminaçon de l balor eiquenómico. L'eiquenomie ourtodoxa se cuncentra an cumo ls précios refleten la [[Lei de l'ouferta i de la percura|ouferta i la percura]], i usa eiquaçones para preber las cunsequéncias de las decisones.
== Notas ==
'''la.''' {{Note_label|La|la|none}} Sinónimos registrados pa la spece ''Homo sapienes'', sendo que ls nomes de Bory de St. Bincent refíren- se a bariadades geográficas de ls houmanos modernos: ''aethiopicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''americanus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''arabicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''aurignacensis'' Klaatsch & Hauser, 1910; ''australasicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''cafer'' Bory de St. Bincent, 1825; ''capensis'' Bron, 1917; ''columbicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''cro-magnonensis'' Griegory, 1921; ''drennani'' Kleinschmidt, 1931; ''eurafricanus'' (Sergi, 1911); ''grimaldiensis'' Griegory, 1921; ''grimaldii'' Lapouge, 1906; ''hottentotus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''hyperboreus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''andicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''japeticus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''melaninus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''monstrosus'' Linnaeus, 1758; ''netunianus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''palestinus'' McCown & Kleith, 1932; ''patagonus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''priscus'' Lapouge, 1899; ''proto-aethiopicus'' Giuffrida-Ruggeri, 1915; ''scythicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''senicus'' Bory de St. Bincent, 1825; ''spalaeus'' Lapouge, 1899; ''troglodytes'' Linnaeus, 1758 [''nomen oublitun'']; ''wadjakensis'' Dubois, 1921.<ref>GROBES, C. P. Ourder Primates. In: WILSON, D. I.; REEDER, D. M. (Eds.). Mammal Species of the World: La Taxonomic and Geographic Reference. 3. ed. Baltimore: John Hopkines University Press, 2005. b. 1, p. 111-184.</ref>
== {{Ber tamien}} ==
* [[Pré-stória]]
* [[Paleolítico]]
* [[Neolítico]]
{{Refréncias|col=2|scroll=s}}
=== Bibliográficas ===
* Freman, Scott; Jon C. Heirron, ''Eibolutionary Analysis'' (4ª ed.) Pearson Eiducation, Anc., 2007. {{ISBN|0-13-227584-8}} páiginas 757-761.
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = Homo sapienes
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias =
|wikcionario = Homo sapiens
|wikispecies = Homo sapienes
}}
* [http://www.mnsu.edu/emuseun/biology/houmanebolution/sapienes.html MNSU]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.archaeologyinfo .com/homosapienes.htn Archaeology Anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.breitbart .com/article.php?id=070824121653.65mgd37f Chororapithecus abyssenicus]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Possible debison ourangotango-houmano hai 20 milhones d'anhos. (26 d'agosto de 2007)
* [http://houmanorigines.si.edu/eibidence/houman-fossils/species/homo-sapiens Homo sapienes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Porgrama de la Ourige Houmana de l [[Anstituto Smithsoniano]]
*
== References ==
<references />
{{eol|327955|Homo sapienes Linnaeus, 1758}}
{{Eiboluçon Houmana}}
[[Catadorie:Houmanos| ]]
mmlpoqj8p0j53wywvq29hlpl0wjfaoy
Riu Danúbio
0
4983
107659
101806
2026-08-07T07:26:45Z
~2026-30875-10
15270
107659
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{Anfo/Riu
|nome = Danúbio
|eimaige = Donau-Karte.png
|lhegenda = Curso de l Danúbio
|cumprimiento = 2 845 a 2 888
|nacente = [[Floresta Negra]] ([[Almanha]])
|débito = 6700
|foç = [[Mar Negro]]
|ária_bacie = {{formatnun:795686}}
|afluentes = [[Riu Eiller|Iller]], [[Riu Lech|Lech]], [[Riu Ann|Ann]], [[Riu Draba|Draba]], [[Riu Saba|Saba]], [[Riu Moraba|Moraba]], [[Riu Tisza|Tisza]], [[Riu Prut|Prut]], [[Riu Timok|Timok]]
|paíç_bacie = {{DEU}}, {{AUT}},<br />{{SBK}}, {{HUN}},<br />{{HRB}}, {{SRB}},<br />{{BGR}}, {{ROU}},<br />{{MOL}}, {{UKR}}
}}
[[Ficheiro:Budapest View 5.jpg|thumb|right|350px|L Danúbio, an [[Budapiste]].]]
L Danúbio ye l segundo riu mais lhongo de la [[Ouropa]] (depuis de l [[Riu Bolga|Bolga]]), i ten antre 2 845 i 2 888 quilómetros de stenson, atrabessando l cuntinente d'oeste la lheste, zde sue nacente na Floresta Negra ([[Almanha]]) até zaguar ne l [[Mar Negro]], ne l Delta de l Danúbio ([[Roménia]]).
L riu passa por bárias capitales de la Ouropa i passa por 10 países: [[Almanha]], [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungrie]], [[Croácia]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], Roménia, [[Moldábia]] i [[Ucránia]]. Las mais amportantes cidades nas sues bordas son Uln, Angolstadt, Ratisbona, Lhinç, Biena, Bratislaba, Budapiste, Nobi Sad, Belgrado, Ruse, Brăeila i Galaţi.
== Nome ==
L Danúbio recibe defrentes nomes al lhongo de ls países que percorre:
* [[alman]]: ''Donau''
* [[slovaco]]: ''Dunaj''
* [[húngaro]]: ''Duna''
* [[croata]]: ''Dunav''
* [[sérbio]]: ''Дунав'' ou ''Dunav''
* [[búlgaro]]: ''Дунав'' ("Dunav")
* [[romeno]]: ''Dunăre''
* [[ucraniano]]: ''Дунай'' ("Dunái")
* [[lhatin]]: ''Danubius''
Todas las formas deriban de la palabra dānu, que senefica "riu" ó "corriente".
== Geografia ==
L Danúbio ye ua amportante bie comercial. La sue bacie stende por 796 000 Km². L sou fluxo médio ye de 6 700 m³/s.
L riu ten sue fuonte na Floresta Negra, a 60 Km la noroiste de l Lhago Custança (alman Bodense), na Almanha, a partir de dous pequeinhos ribeirps chamados Brigach i Breg, que se juntan an Donaueschingen (Almanha) i son chamados Danúbio a partir dende. Atrabessa an seguida l norte de Áustria (passando por Biena), l sul de la Slobáquia, passando por Bratislaba, atrabessa la Hungrie de l norte al sul passando por Budapiste, la Croácia la lheste, l norte de la Sérbia, passando por Belgrado, marca la frunteira antre la Sérbia, la Roménia i la Bulgária, antes de zaguar ne l Mar Negro na Roménia, nun grande delta que chega a la frunteira de la Ucránia.
L delta de l Danúbio ye ua region natural protegida na Roménia, percipalmente na floresta Lhetea, d'aspeto tropical. Stá classeficado cumo Património Mundial pula Unesco zde 1991. La Roménia preocupa-se culas repercussones ne l meio-ambiente de la custruçon de l canhal de Bystroe pula Ucránia.
== Localidades amportantes atrabessadas pul Danúbio ==
* [[Ulm]] - [[Almanha]]
* [[Ingolstadt]] - [[Almanha]]
* [[Regensburg]] - [[Almanha]]
* [[Passau]] - [[Almanha]]
* [[Linz]] - [[Áustria]]
* [[Krems]] - [[Áustria]]
* [[Biena]] - capital de la [[Áustria]]
* [[Bratislaba]] - capital de la [[Slobáquia]]
* [[Budapiste]] - capital de la [[Hungrie]]
* [[Bukobar]] - [[Croácia]]
* [[Nobi Sad]] - [[Sérbia]]
* [[Belgrado]] - capital de la [[Sérbia]]
* [[Drobeta-Turnu Seberin]] - [[Roménia]]
* [[Bidin]] - [[Bulgária]]
* [[Ruse]] - [[Bulgária]]
* [[Brăeila]] - [[Roménia]]
* [[Galaţi]] - [[Roménia]]
* [[Tulcea]] - [[Roménia]]
[[Ficheiro:Donau-Karte.png|thumb|600px|direita|Curso de l Danúbio (an alman)]]
== Stória ==
La bacie de l Danúbio ye ua basta region, cujo [[poboamiento]] se ampeçou an tiempos mui remotos.
La sue grande amportança stratégica se debe la que, al formar la maior parte de la [[Ouropa Central]], siempre serbiu de rota natural antre la Ouropa de l Norte, la [[Ouropa de Leste]], la [[Ouropa Oucidental]] i la Ouropa Mediterránica ó de l sul. Mas, pul mesmo fato de star ne l centro, la bacie de l Danúbio tornou-se ua tierra d'ambasones, de coeisisténcia (nin siempre pacífica) de numerosos grupos houmanos cultural i etnicamente çtintos, de subreposiçon ó justaposiçon de sistemas políticos defrentes, i de l zambolbimiento de dibersos modos de bida.
Ambora l Danúbio serbisse de lemite natural para defenir l território de l [[Ampério Romano]] durante la Antiguidade, nun pudo eibitar l'anterpenetraçon de grupos çtintos d'ambos ls lados de l riu: latinos d'ourige romano la norte ([[romeno]]s) i slabos la sul ([[jugoslabo]]s senefica slabos de l sul nas lénguas slabas).
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.escribacafe.com/podcast-no66-danubio/ Acumpanhe l curso de l Danúbio pula stória] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427161114/http://www.escribacafe.com/podcast-no66-danubio/ |date=2012-04-27 }} (Podcast/áudio)
{{Commons|Danube}}
* {{Link||2=http://www.badische-seiten.de/bilder/bregquelle/ |3=Rio Danúbio - Bregquelle (de)}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Rius de la Almanha}}
{{rabisco-heidrografie}}
[[Catadorie:Rius de l Ouropa]]
[[Catadorie:Património Mundial de la UNESCO]]
kyjh7lpn2i6tw4iilp2i44l2fuj6oy9
107660
107659
2026-08-07T07:28:41Z
~2026-30875-10
15270
/* Nome */
107660
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{Anfo/Riu
|nome = Danúbio
|eimaige = Donau-Karte.png
|lhegenda = Curso de l Danúbio
|cumprimiento = 2 845 a 2 888
|nacente = [[Floresta Negra]] ([[Almanha]])
|débito = 6700
|foç = [[Mar Negro]]
|ária_bacie = {{formatnun:795686}}
|afluentes = [[Riu Eiller|Iller]], [[Riu Lech|Lech]], [[Riu Ann|Ann]], [[Riu Draba|Draba]], [[Riu Saba|Saba]], [[Riu Moraba|Moraba]], [[Riu Tisza|Tisza]], [[Riu Prut|Prut]], [[Riu Timok|Timok]]
|paíç_bacie = {{DEU}}, {{AUT}},<br />{{SBK}}, {{HUN}},<br />{{HRB}}, {{SRB}},<br />{{BGR}}, {{ROU}},<br />{{MOL}}, {{UKR}}
}}
[[Ficheiro:Budapest View 5.jpg|thumb|right|350px|L Danúbio, an [[Budapiste]].]]
L Danúbio ye l segundo riu mais lhongo de la [[Ouropa]] (depuis de l [[Riu Bolga|Bolga]]), i ten antre 2 845 i 2 888 quilómetros de stenson, atrabessando l cuntinente d'oeste la lheste, zde sue nacente na Floresta Negra ([[Almanha]]) até zaguar ne l [[Mar Negro]], ne l Delta de l Danúbio ([[Roménia]]).
L riu passa por bárias capitales de la Ouropa i passa por 10 países: [[Almanha]], [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungrie]], [[Croácia]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], Roménia, [[Moldábia]] i [[Ucránia]]. Las mais amportantes cidades nas sues bordas son Uln, Angolstadt, Ratisbona, Lhinç, Biena, Bratislaba, Budapiste, Nobi Sad, Belgrado, Ruse, Brăeila i Galaţi.
== Nome ==
L Danúbio recibe defrentes nomes al lhongo de ls países que percorre:
* [[alman]]: ''Donau''
* [[slovaco]]: ''Dunaj''
* [[húngaro]]: ''Duna''
* [[croata]]: ''Dunav''
* [[sérbio]]: ''Дунав'' ou ''Dunav''
* [[búlgaro]]: ''Дунав'' ("Dunav")
* [[romeno]]: ''Dunăre''
* [[ucraniano]]: ''Дунай'' ("Dunái")
* [[lhéngua lhatina|lhatin]]: ''Danubius''
Todas las formas deriban de la palabra dānu, que senefica "riu" ó "corriente".
== Geografia ==
L Danúbio ye ua amportante bie comercial. La sue bacie stende por 796 000 Km². L sou fluxo médio ye de 6 700 m³/s.
L riu ten sue fuonte na Floresta Negra, a 60 Km la noroiste de l Lhago Custança (alman Bodense), na Almanha, a partir de dous pequeinhos ribeirps chamados Brigach i Breg, que se juntan an Donaueschingen (Almanha) i son chamados Danúbio a partir dende. Atrabessa an seguida l norte de Áustria (passando por Biena), l sul de la Slobáquia, passando por Bratislaba, atrabessa la Hungrie de l norte al sul passando por Budapiste, la Croácia la lheste, l norte de la Sérbia, passando por Belgrado, marca la frunteira antre la Sérbia, la Roménia i la Bulgária, antes de zaguar ne l Mar Negro na Roménia, nun grande delta que chega a la frunteira de la Ucránia.
L delta de l Danúbio ye ua region natural protegida na Roménia, percipalmente na floresta Lhetea, d'aspeto tropical. Stá classeficado cumo Património Mundial pula Unesco zde 1991. La Roménia preocupa-se culas repercussones ne l meio-ambiente de la custruçon de l canhal de Bystroe pula Ucránia.
== Localidades amportantes atrabessadas pul Danúbio ==
* [[Ulm]] - [[Almanha]]
* [[Ingolstadt]] - [[Almanha]]
* [[Regensburg]] - [[Almanha]]
* [[Passau]] - [[Almanha]]
* [[Linz]] - [[Áustria]]
* [[Krems]] - [[Áustria]]
* [[Biena]] - capital de la [[Áustria]]
* [[Bratislaba]] - capital de la [[Slobáquia]]
* [[Budapiste]] - capital de la [[Hungrie]]
* [[Bukobar]] - [[Croácia]]
* [[Nobi Sad]] - [[Sérbia]]
* [[Belgrado]] - capital de la [[Sérbia]]
* [[Drobeta-Turnu Seberin]] - [[Roménia]]
* [[Bidin]] - [[Bulgária]]
* [[Ruse]] - [[Bulgária]]
* [[Brăeila]] - [[Roménia]]
* [[Galaţi]] - [[Roménia]]
* [[Tulcea]] - [[Roménia]]
[[Ficheiro:Donau-Karte.png|thumb|600px|direita|Curso de l Danúbio (an alman)]]
== Stória ==
La bacie de l Danúbio ye ua basta region, cujo [[poboamiento]] se ampeçou an tiempos mui remotos.
La sue grande amportança stratégica se debe la que, al formar la maior parte de la [[Ouropa Central]], siempre serbiu de rota natural antre la Ouropa de l Norte, la [[Ouropa de Leste]], la [[Ouropa Oucidental]] i la Ouropa Mediterránica ó de l sul. Mas, pul mesmo fato de star ne l centro, la bacie de l Danúbio tornou-se ua tierra d'ambasones, de coeisisténcia (nin siempre pacífica) de numerosos grupos houmanos cultural i etnicamente çtintos, de subreposiçon ó justaposiçon de sistemas políticos defrentes, i de l zambolbimiento de dibersos modos de bida.
Ambora l Danúbio serbisse de lemite natural para defenir l território de l [[Ampério Romano]] durante la Antiguidade, nun pudo eibitar l'anterpenetraçon de grupos çtintos d'ambos ls lados de l riu: latinos d'ourige romano la norte ([[romeno]]s) i slabos la sul ([[jugoslabo]]s senefica slabos de l sul nas lénguas slabas).
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.escribacafe.com/podcast-no66-danubio/ Acumpanhe l curso de l Danúbio pula stória] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427161114/http://www.escribacafe.com/podcast-no66-danubio/ |date=2012-04-27 }} (Podcast/áudio)
{{Commons|Danube}}
* {{Link||2=http://www.badische-seiten.de/bilder/bregquelle/ |3=Rio Danúbio - Bregquelle (de)}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Rius de la Almanha}}
{{rabisco-heidrografie}}
[[Catadorie:Rius de l Ouropa]]
[[Catadorie:Património Mundial de la UNESCO]]
toab7xiqm5qfarxak7putrgxldkm304
107661
107660
2026-08-07T07:30:17Z
~2026-30875-10
15270
107661
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{Anfo/Riu
|nome = Danúbio
|eimaige = Donau-Karte.png
|lhegenda = Curso de l Danúbio
|cumprimiento = 2 845 a 2 888
|nacente = [[Floresta Negra]] ([[Almanha]])
|débito = 6700
|foç = [[Mar Negro]]
|ária_bacie = {{formatnun:795686}}
|afluentes = [[Riu Eiller|Iller]], [[Riu Lech|Lech]], [[Riu Ann|Ann]], [[Riu Draba|Draba]], [[Riu Saba|Saba]], [[Riu Moraba|Moraba]], [[Riu Tisza|Tisza]], [[Riu Prut|Prut]], [[Riu Timok|Timok]]
|paíç_bacie = {{DEU}}, {{AUT}},<br />{{SBK}}, {{HUN}},<br />{{HRB}}, {{SRB}},<br />{{BGR}}, {{ROU}},<br />{{MOL}}, {{UKR}}
}}
[[Ficheiro:Budapest View 5.jpg|thumb|right|350px|L Danúbio, an [[Budapiste]].]]
L Danúbio ye l segundo riu mais lhongo de la [[Ouropa]] (depuis de l [[Riu Bolga|Bolga]]), i ten antre 2 845 i 2 888 quilómetros de stenson, atrabessando l cuntinente d'oeste la lheste, zde sue nacente na Floresta Negra ([[Almanha]]) até zaguar ne l [[Mar Negro]], ne l Delta de l Danúbio ([[Roménia]]).
L riu passa por bárias capitales de la Ouropa i passa por 10 países: [[Almanha]], [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungrie]], [[Croácia]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], [[Roménia]], [[Moldábia]] i [[Ucránia]]. Las mais amportantes cidades nas sues bordas son Uln, Angolstadt, Ratisbona, Lhinç, Biena, Bratislaba, Budapiste, Nobi Sad, Belgrado, Ruse, Brăeila i Galaţi.
== Nome ==
L Danúbio recibe defrentes nomes al lhongo de ls países que percorre:
* [[alman]]: ''Donau''
* [[slovaco]]: ''Dunaj''
* [[húngaro]]: ''Duna''
* [[croata]]: ''Dunav''
* [[sérbio]]: ''Дунав'' ou ''Dunav''
* [[búlgaro]]: ''Дунав'' ("Dunav")
* [[romeno]]: ''Dunăre''
* [[ucraniano]]: ''Дунай'' ("Dunái")
* [[lhéngua lhatina|lhatin]]: ''Danubius''
Todas las formas deriban de la palabra dānu, que senefica "riu" ó "corriente".
== Geografia ==
L Danúbio ye ua amportante bie comercial. La sue bacie stende por 796 000 Km². L sou fluxo médio ye de 6 700 m³/s.
L riu ten sue fuonte na Floresta Negra, a 60 Km la noroiste de l Lhago Custança (alman Bodense), na Almanha, a partir de dous pequeinhos ribeirps chamados Brigach i Breg, que se juntan an Donaueschingen (Almanha) i son chamados Danúbio a partir dende. Atrabessa an seguida l norte de Áustria (passando por Biena), l sul de la Slobáquia, passando por Bratislaba, atrabessa la Hungrie de l norte al sul passando por Budapiste, la Croácia la lheste, l norte de la Sérbia, passando por Belgrado, marca la frunteira antre la Sérbia, la Roménia i la Bulgária, antes de zaguar ne l Mar Negro na Roménia, nun grande delta que chega a la frunteira de la Ucránia.
L delta de l Danúbio ye ua region natural protegida na Roménia, percipalmente na floresta Lhetea, d'aspeto tropical. Stá classeficado cumo Património Mundial pula Unesco zde 1991. La Roménia preocupa-se culas repercussones ne l meio-ambiente de la custruçon de l canhal de Bystroe pula Ucránia.
== Localidades amportantes atrabessadas pul Danúbio ==
* [[Ulm]] - [[Almanha]]
* [[Ingolstadt]] - [[Almanha]]
* [[Regensburg]] - [[Almanha]]
* [[Passau]] - [[Almanha]]
* [[Linz]] - [[Áustria]]
* [[Krems]] - [[Áustria]]
* [[Biena]] - capital de la [[Áustria]]
* [[Bratislaba]] - capital de la [[Slobáquia]]
* [[Budapiste]] - capital de la [[Hungrie]]
* [[Bukobar]] - [[Croácia]]
* [[Nobi Sad]] - [[Sérbia]]
* [[Belgrado]] - capital de la [[Sérbia]]
* [[Drobeta-Turnu Seberin]] - [[Roménia]]
* [[Bidin]] - [[Bulgária]]
* [[Ruse]] - [[Bulgária]]
* [[Brăeila]] - [[Roménia]]
* [[Galaţi]] - [[Roménia]]
* [[Tulcea]] - [[Roménia]]
[[Ficheiro:Donau-Karte.png|thumb|600px|direita|Curso de l Danúbio (an alman)]]
== Stória ==
La bacie de l Danúbio ye ua basta region, cujo [[poboamiento]] se ampeçou an tiempos mui remotos.
La sue grande amportança stratégica se debe la que, al formar la maior parte de la [[Ouropa Central]], siempre serbiu de rota natural antre la Ouropa de l Norte, la [[Ouropa de Leste]], la [[Ouropa Oucidental]] i la Ouropa Mediterránica ó de l sul. Mas, pul mesmo fato de star ne l centro, la bacie de l Danúbio tornou-se ua tierra d'ambasones, de coeisisténcia (nin siempre pacífica) de numerosos grupos houmanos cultural i etnicamente çtintos, de subreposiçon ó justaposiçon de sistemas políticos defrentes, i de l zambolbimiento de dibersos modos de bida.
Ambora l Danúbio serbisse de lemite natural para defenir l território de l [[Ampério Romano]] durante la Antiguidade, nun pudo eibitar l'anterpenetraçon de grupos çtintos d'ambos ls lados de l riu: latinos d'ourige romano la norte ([[romeno]]s) i slabos la sul ([[jugoslabo]]s senefica slabos de l sul nas lénguas slabas).
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.escribacafe.com/podcast-no66-danubio/ Acumpanhe l curso de l Danúbio pula stória] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427161114/http://www.escribacafe.com/podcast-no66-danubio/ |date=2012-04-27 }} (Podcast/áudio)
{{Commons|Danube}}
* {{Link||2=http://www.badische-seiten.de/bilder/bregquelle/ |3=Rio Danúbio - Bregquelle (de)}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Rius de la Almanha}}
{{rabisco-heidrografie}}
[[Catadorie:Rius de l Ouropa]]
[[Catadorie:Património Mundial de la UNESCO]]
1pprv90n8g3q0vrnrnv4nhgrld6jcx2
Cornualha
0
6615
107671
105599
2026-08-07T09:20:54Z
~2026-43184-25
15440
/* */
107671
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-fuontes|data=agosto de 2010| arte=| Brasil=| ciéncia=| geografie=| música=| Pertual=| sociadade=|1=|2=|3=|4=|5=|6=}}
{{Info/Condado da Inglaterra
| nome = Cornualha
| mapa = England_and_Cornwall.png
| categoria = Cundado [[Cundados cerimoniales de la Anglaterra|Cerimonial]] i [[Cundados metros i nó-metros de la Anglaterra|Nó-metro]]
| região = [[Sudoeste de la Anglaterra]]
| bandeira = Flag of Cornwall.svg
| área = 3563
| posição_a = 12ª
| área_concelho = 3547
| posição_a_concelho = 9ª
| sede = [[Truro]]
| iso = GB-CON
| ons = 15
| nuts = UKK30
| posição_p = 39ª
| data_pop = est. 2008
| pop_total = 534 300
| densidade = 146
| pop_concelho =
| posição_p_concelho =
| etnias = 99% brancos.
| brasão =
| nome_concelho = Cornwall County Council
| site = http://www.cornwall.gov.uk
| mapa_distritos = CornwallScillyNumbered.png
| distritos =
1. [[Penwith]]<br />
2. [[Kerrier]]<br />
3. [[Carrick]]<br />
4. [[Restormel]]<br />
5. [[Caradon]]<br />
6. [[North Cornwall]]<br />
7. [[Ilhas Scilly|Ilhas Sorlingas]] (unitairo)
}}
La '''Cornualha''' ({{lang-kw|''Kernow''}} [ˈkɛrnɔʊ]; {{lang-en|''Cornwall''}}, [[Lhéngua lhatina|lhatin:]] Cornubia ó Cornuvia) ye un cundado que queda ne l sudoeste dua península de la [[Anglaterra]], [[Reino Ounido]]. Ten frunteiras cul [[Ouceano Atlántico]] la norte, al sul cul [[Canhal de la Mancha]] i la leste cul cundado de [[Devon]], depuis de l riu Tamar. Juntamente culas [[ilhas Scilly|ilhas Sorlingas]], la Cornualha ten ua populaçon de 534 300 habitantes, cobrindo ua ária de 3563 km². L centro admenistratibo i única cidade ye [[Truro]].<ref>{{citar enciclopédia|title=Cornwall|encyclopedia=Wikipedia, the Free Encyclopedia|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Cornwall|accessdate=1 de maio de 2013}}</ref>
L títalo correto de l cundado ye [[Ducado de la Cornualha]]. L Duque de Cornualha ye outro títalo de l [[Príncepe de Gales]].
[[Ficheiro:RoughTor.jpg|thumb|left|Rough Tor]]
La ária hoije coincida cumo Cornualha fui habitada pula purmeira beç puls pobos de l neolítico i de la [[eidade de l Bronze]] i mais tarde, yá na [[eidade de l Fierro]], puls [[celtas]]. La Cornualha ye parte de la ária britónica (céltica) de la Grana-Bretanha, apartada de Gales passado la [[batailha de Deorham]], qu'entraba quemummente an cunflito cul reino anglés an spanson de [[Wessex]]. Solo an 936 d.C. l rei Athelstan benerie a defenir la frunteira antre ls pobos anglés i córnico pul riu Tamar. Hoije, l'eiquenomie de la Cornualha depara-se cul declínio de las atebidades mineiras i piscatórias, tenendo-se tornado mais dependente de l turismo. La ária ye coincida pulas sues paisaiges salbaiges, la sue bariada i stensa cuosta i l sou clima ameno.
La Cornualha ye lar de l pobo córnico i de la sue diáspora, sendo cunsidrada ua de las seis "[[Naciones Celtas]]" por muitos residentes i académicos. L cundado mantén la sue eidantidade çtinta cula sue stória, léngua i cultura própias. Muitos habitantes{{quien?}} questionan l'atual statuto custitucional de la Cornualha, eisistindo yá un mobimiento outonomista{{quien?}} an busca de maior andependéncia pa la region ne l teta de l [[Reino Ounido]].
== Stória ==
Ne ls finales de l II milénio a.C., houbo ua çcuntinuidade cultural na region andicando ua possible ambason ó eimigraçon. L [[stanho]] eisistente na region era percurado para adicionar [[cobre]] i oubter [[bronze]]. Ls galeses yá conhecian l porcesso de straçon de minério.
== Ourige de l nome ==
L termo ''Curnow'' ó l'atual ''Kernow'' sugíren ua ourige galesa na palabra '''corno'''. Ls studos genéticos andican pa ls angleses ua ourige eibérica i celta. {{sin fuontes}}
Cerca de 3500 pessonas falan la [[léngua córnica]].
[[Ficheiro:CornwallKernowMappa.png|thumb|right|250px|Mapa de la Cornualha]]
{{Referências}}
{{Mapa das povoações da Cornualha}}
{{Commons|Cornwall}}
{{esboço-geoen}}
{{Condados da Inglaterra}}
{{Lenda Arturiana}}
[[Catadorie:Cornualha| ]]
[[Catadorie:Árias de Çtacada Beleza Natural de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Anglaterra]]
4yhb7mm040v714j52un8hg8pnobsdp2
107672
107671
2026-08-07T09:22:34Z
~2026-43184-25
15440
/* */
107672
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-fuontes|data=agosto de 2010| arte=| Brasil=| ciéncia=| geografie=| música=| Pertual=| sociadade=|1=|2=|3=|4=|5=|6=}}
{{Info/Condado da Inglaterra
| nome = Cornualha
| mapa = England_and_Cornwall.png
| categoria = Cundado [[Cundados cerimoniales de la Anglaterra|Cerimonial]] i [[Cundados metros i nó-metros de la Anglaterra|Nó-metro]]
| região = [[Sudoeste de la Anglaterra]]
| bandeira = Flag of Cornwall.svg
| área = 3563
| posição_a = 12ª
| área_concelho = 3547
| posição_a_concelho = 9ª
| sede = [[Truro]]
| iso = GB-CON
| ons = 15
| nuts = UKK30
| posição_p = 39ª
| data_pop = est. 2008
| pop_total = 534 300
| densidade = 146
| pop_concelho =
| posição_p_concelho =
| etnias = 99% brancos.
| brasão =
| nome_concelho = Cornwall County Council
| site = http://www.cornwall.gov.uk
| mapa_distritos = CornwallScillyNumbered.png
| distritos =
1. [[Penwith]]<br />
2. [[Kerrier]]<br />
3. [[Carrick]]<br />
4. [[Restormel]]<br />
5. [[Caradon]]<br />
6. [[North Cornwall]]<br />
7. [[Ilhas Scilly|Ilhas Sorlingas]] (unitairo)
}}
La '''Cornualha''' (an [[Lhéngua córnica|córnico]]: Kernoe [ˈkɛrnɔʊ]; {{lang-en|''Cornwall''}}, [[Lhéngua lhatina|lhatin:]] Cornubia ó Cornuvia) ye un cundado que queda ne l sudoeste dua península de la [[Anglaterra]], [[Reino Ounido]]. Ten frunteiras cul [[Ouceano Atlántico]] la norte, al sul cul [[Canhal de la Mancha]] i la leste cul cundado de [[Devon]], depuis de l riu Tamar. Juntamente culas [[ilhas Scilly|ilhas Sorlingas]], la Cornualha ten ua populaçon de 534 300 habitantes, cobrindo ua ária de 3563 km². L centro admenistratibo i única cidade ye [[Truro]].<ref>{{citar enciclopédia|title=Cornwall|encyclopedia=Wikipedia, the Free Encyclopedia|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Cornwall|accessdate=1 de maio de 2013}}</ref>
L títalo correto de l cundado ye [[Ducado de la Cornualha]]. L Duque de Cornualha ye outro títalo de l [[Príncepe de Gales]].
[[Ficheiro:RoughTor.jpg|thumb|left|Rough Tor]]
La ária hoije coincida cumo Cornualha fui habitada pula purmeira beç puls pobos de l neolítico i de la [[eidade de l Bronze]] i mais tarde, yá na [[eidade de l Fierro]], puls [[celtas]]. La Cornualha ye parte de la ária britónica (céltica) de la Grana-Bretanha, apartada de Gales passado la [[batailha de Deorham]], qu'entraba quemummente an cunflito cul reino anglés an spanson de [[Wessex]]. Solo an 936 d.C. l rei Athelstan benerie a defenir la frunteira antre ls pobos anglés i córnico pul riu Tamar. Hoije, l'eiquenomie de la Cornualha depara-se cul declínio de las atebidades mineiras i piscatórias, tenendo-se tornado mais dependente de l turismo. La ária ye coincida pulas sues paisaiges salbaiges, la sue bariada i stensa cuosta i l sou clima ameno.
La Cornualha ye lar de l pobo córnico i de la sue diáspora, sendo cunsidrada ua de las seis "[[Naciones Celtas]]" por muitos residentes i académicos. L cundado mantén la sue eidantidade çtinta cula sue stória, léngua i cultura própias. Muitos habitantes{{quien?}} questionan l'atual statuto custitucional de la Cornualha, eisistindo yá un mobimiento outonomista{{quien?}} an busca de maior andependéncia pa la region ne l teta de l [[Reino Ounido]].
== Stória ==
Ne ls finales de l II milénio a.C., houbo ua çcuntinuidade cultural na region andicando ua possible ambason ó eimigraçon. L [[stanho]] eisistente na region era percurado para adicionar [[cobre]] i oubter [[bronze]]. Ls galeses yá conhecian l porcesso de straçon de minério.
== Ourige de l nome ==
L termo ''Curnow'' ó l'atual ''Kernow'' sugíren ua ourige galesa na palabra '''corno'''. Ls studos genéticos andican pa ls angleses ua ourige eibérica i celta. {{sin fuontes}}
Cerca de 3500 pessonas falan la [[léngua córnica]].
[[Ficheiro:CornwallKernowMappa.png|thumb|right|250px|Mapa de la Cornualha]]
{{Referências}}
{{Mapa das povoações da Cornualha}}
{{Commons|Cornwall}}
{{esboço-geoen}}
{{Condados da Inglaterra}}
{{Lenda Arturiana}}
[[Catadorie:Cornualha| ]]
[[Catadorie:Árias de Çtacada Beleza Natural de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Anglaterra]]
istqayfadzwg004jjlty2s3b5uggr3j
107673
107672
2026-08-07T09:23:53Z
~2026-43184-25
15440
/* */
107673
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-fuontes|data=agosto de 2010| arte=| Brasil=| ciéncia=| geografie=| música=| Pertual=| sociadade=|1=|2=|3=|4=|5=|6=}}
{{Info/Condado da Inglaterra
| nome = Cornualha
| mapa = England_and_Cornwall.png
| categoria = Cundado [[Cundados cerimoniales de la Anglaterra|Cerimonial]] i [[Cundados metros i nó-metros de la Anglaterra|Nó-metro]]
| região = [[Sudoeste de la Anglaterra]]
| bandeira = Flag of Cornwall.svg
| área = 3563
| posição_a = 12ª
| área_concelho = 3547
| posição_a_concelho = 9ª
| sede = [[Truro]]
| iso = GB-CON
| ons = 15
| nuts = UKK30
| posição_p = 39ª
| data_pop = est. 2008
| pop_total = 534 300
| densidade = 146
| pop_concelho =
| posição_p_concelho =
| etnias = 99% brancos.
| brasão =
| nome_concelho = Cornwall County Council
| site = http://www.cornwall.gov.uk
| mapa_distritos = CornwallScillyNumbered.png
| distritos =
1. [[Penwith]]<br />
2. [[Kerrier]]<br />
3. [[Carrick]]<br />
4. [[Restormel]]<br />
5. [[Caradon]]<br />
6. [[North Cornwall]]<br />
7. [[Ilhas Scilly|Ilhas Sorlingas]] (unitairo)
}}
La '''Cornualha''' (an [[Lhéngua córnica|córnico]]: Kernoe [ˈkɛrnɔʊ]; {{lang-en|''Cornwall''}}, [[Lhéngua lhatina|lhatin:]] Cornubia ó Cornuvia) ye un cundado que queda ne l sudoeste dua península de la [[Anglaterra]], [[Reino Ounido]]. Ten frunteiras cul [[Ouceano Atlántico]] la norte, al sul cul [[Canhal de la Mancha]] i la leste cul cundado de [[Devon]], depuis de l riu Tamar. Juntamente culas [[ilhas Scilly|ilhas Sorlingas]], la Cornualha ten ua populaçon de 534 300 habitantes, cobrindo ua ária de 3563 km². L centro admenistratibo i única cidade ye [[Truro]].<ref>{{citar enciclopédia|title=Cornwall|encyclopedia=Wikipedia, the Free Encyclopedia|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Cornwall|accessdate=1 de maio de 2013}}</ref>
L títalo correto de l cundado ye [[Ducado de la Cornualha]]. L Duque de Cornualha ye outro títalo de l [[Príncepe de Gales]].
[[Ficheiro:RoughTor.jpg|thumb|left|Rough Tor]]
La ária hoije coincida cumo Cornualha fui habitada pula purmeira beç puls pobos de l neolítico i de la [[eidade de l Bronze]] i mais tarde, yá na [[eidade de l Fierro]], puls [[celtas]]. La Cornualha ye parte de la ária britónica (céltica) de la Grana-Bretanha, apartada de Gales passado la [[batailha de Deorham]], qu'entraba quemummente an cunflito cul reino anglés an spanson de [[Wessex]]. Solo an 936 d.C. l rei Athelstan benerie a defenir la frunteira antre ls pobos anglés i córnico pul riu Tamar. Hoije, l'eiquenomie de la Cornualha depara-se cul declínio de las atebidades mineiras i piscatórias, tenendo-se tornado mais dependente de l turismo. La ária ye coincida pulas sues paisaiges salbaiges, la sue bariada i stensa cuosta i l sou clima ameno.
La Cornualha ye lar de l pobo córnico i de la sue diáspora, sendo cunsidrada ua de las seis "[[Naciones Celtas]]" por muitos residentes i académicos. L cundado mantén la sue eidantidade çtinta cula sue stória, léngua i cultura própias. Muitos habitantes{{quien?}} questionan l'atual statuto custitucional de la Cornualha, eisistindo yá un mobimiento outonomista{{quien?}} an busca de maior andependéncia pa la region ne l teta de l [[Reino Ounido]].
== Stória ==
Ne ls finales de l II milénio a.C., houbo ua çcuntinuidade cultural na region andicando ua possible ambason ó eimigraçon. L [[stanho]] eisistente na region era percurado para adicionar [[cobre]] i oubter [[bronze]]. Ls galeses yá conhecian l porcesso de straçon de minério.
== Ourige de l nome ==
L termo ''Curnow'' ó l'atual ''Kernow'' sugíren ua ourige galesa na palabra '''corno'''. Ls studos genéticos andican pa ls angleses ua ourige eibérica i celta. {{sin fuontes}}
Cerca de 3500 pessonas falan la [[lhéngua córnica]].
[[Ficheiro:CornwallKernowMappa.png|thumb|right|250px|Mapa de la Cornualha]]
{{Referências}}
{{Mapa das povoações da Cornualha}}
{{Commons|Cornwall}}
{{esboço-geoen}}
{{Condados da Inglaterra}}
{{Lenda Arturiana}}
[[Catadorie:Cornualha| ]]
[[Catadorie:Árias de Çtacada Beleza Natural de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Anglaterra]]
harkokwot9zie8bejhzym9xvrezhyny
Gato
0
7656
107679
107530
2026-08-07T09:44:12Z
~2026-30875-10
15270
/* Raças */
107679
wikitext
text/x-wiki
{{ber zambiguaçon}}
{{Anfo/Taxonomie
|nome = Gato<ref name=msw3>{{MSW3 Wozencraft|id=14000031|pages=41}}</ref>
|quelor = pink
|eimaige = Collage of Six Cats-02.jpg
|eimaige_legenda =
|stado = DOM
|reino = [[Animalia]]
|filo = [[Chordata]]
|classe = [[Mammalia]]
|orde = [[Carnibora]]
|família = [[Felidae]]
|género = ''[[Felis]]''
|spece = ''[[Felis catus]]''
|binomial = ''Felis catus''
|binomial_outoridade = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
|sinónimos =
* ''[[Felis silbestris]] catus'' <ref name="Driscoll">{{citar periódico|títalo=Fron wild animals to domestic pets, an eibolutionary biew of domestication|outor=Driscoll, C.La.; MacDonald, D.W.; L'Brien, S.J.|periódico=PNAS|belume=106|númaro=S1|data=2009|páiginas=9971-9978|url=http://www.pnas.org/cuntent/106/suppl.1/9971.full.pdf+html|doi=10.1073/pnas.0901586106 }}</ref>
* ''Felis catus domestica'' <ref name="ITIS F.c.d.">{{citar web
|url = http://www.itis.gob/serblet/SingleRt/SingleRt?search_topic=TSN&search_balue=727487
|títalo = ITIS Standard Report Page: Felis catus domestica
|publicado= ITIS Online Database
|acessodata= 07 de dezembre de 2012}}</ref>
}}
L '''gato''' ''(Felis silvestris catus)'', tamien coincido cumo '''gato caseiro''', '''gato ourbano''' ó '''gato doméstico''', ye un [[Animalia|animal]] de la [[Família (biologie)|Familha]] de ls [[felídeos]], mui popular cumo [[animal de stimaçon]]. Acupando l topo de la [[cadeia alimentar]], ye un [[Predaçon|predador]] natural de dibersos animales, cumo [[roedores]], [[Passeriformes|páixaros]], [[lagartixa]]s i alguns [[ansetos]].
La purmeira associaçon culs [[houmano]]s de la qual se ten ambora acunteciu hai cerca de 9.500 anhos, mas la domesticaçon dessa spece ouriunda de l cuntinente africano<ref name="fuolha-purmeiro-gato">{{citar web |url=http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/ciencia/ult306u11517.shtml |titulo= ''Purmeiro gato doméstico surgiu hai 9.500 anhos'' |trabalho=[[Fuolha de San Paulo]] |acessodata=1 de júnio de 2009 |léngua2=t}}</ref><ref name="nationalgeographic-oldest">{{citar web |url=http://news.nationalgeographic .com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html |titulo=''Oldest Known Pet Cat? 9500-Year-Old Burial Found on Cyprus'' |trabalho=[[National Geographic]] |acessodata=1 de júnio de 2009 |léngua2=en}}</ref> ye mui mais antiga. Sou mais primitibo ancestral coincido ye l ''[[Miacis]]'', mamífero que bibeu hai cerca de 40 milhones d'anhos, ne l final de l período [[Paleoceno]], i que possuía l'hábito de caminar subre ls galhos de las [[arble]]s. L'eiboluçon de l gato dou ourige al ''[[Dinitis]]'', spece que yá apersentaba la maior parte de las caratelísticas persentes ne ls felinos atuales <ref name="britannica-miacis">{{citar web |url=http://www.britannica .com/EBchecked/topic/379658/Miacis |titulo= ''Miacis'' |trabalho= [[Anciclopédia Britannica]] |acessodata=1 de júnio de 2009 |léngua2=en}}</ref> sendo tamien l'antepassado de [[lince]]s, [[jaguatirica]]s, grandes felinos cumo [[tigre]]s, [[puma]]s, [[Lion|lhiones]], [[Onça-pintada|onças]], [[leopardo]]s i l zaparecido [[Smilodon|tigre-diente-de-sabre]]. La sub-família [[Felinae]], qu'agrupa ls gatos domésticos, surgiu hai cerca de 12 milhones d'anhos, spandindo-se a partir de la [[África susaariana]] até alcançar las tierras de l'atual [[Eigito]].<ref name="Stefoff">{{Citar libro |títalo=Cats |outor=STEFOFF, Rebeca |local=New York |eiditora=Benchmark Books |léngua=[[Léngua anglesa|anglés]] |anho=2004|id=ISBN 0-7614-1577-7 |páiginas=112}}</ref>
Eisisten cerca de 250 raças de gato-doméstico, cujo peso bariable classefica la spece cumo animal doméstico de pequeinho la médio porte. Assi cumo [[perro|perros]] cun estas dimensones, bibe antre quinze i binte anhos. De personalidade andependiente, tornou-se un animal de cumpanha an dibersos lares al redror de l mundo, para pessonas de ls mais bariados stilos de bida. Na cultura houmana, figura de la [[mitologie]] a las [[superstiçon|superstiçones]], passando por personaiges de [[animaçon|zeinhos animados]], [[tira de jornal|tiras de jornales]], [[filme]]s i [[cuntos de fadas]]. Antre sues mais coincidas repersentaçones, stan ls gatos: [[Ton & Jerry|Ton]], [[Frajola]], [[Felix the Cat|Gato Félix]], [[L Gato de Botas]] i [[Garfield]].
{{TOC-lemitado|2}}
== Taxonomie ==
L gato doméstico fui chamado ''Felis catus'' por [[Carolus Linnaeus]] na sue obra ''Systema Naturae'', de [[1798]]. [[Johann Christian Daniel bon Schreber]] chamou de ''[[Felis silbestris|Felis silvestris]]'', l [[gato salbaige]] an [[1775]]. Desse modo, ls gatos caseiros son cunsidrados ua de las sub-speces de l gato salbaige. Nun ye ancomun, aliás, l cruzamiento antre gatos domésticos i salbaiges, formando spécimes [[Híbrido (biologie)|híbridos]].<ref name=ECB>{{Citar libro |títalo=Ancyclopedie of Cat Breds |outor=HELGREN, J. Anne |local=EUA |eiditora=Barron's Eiducational Series |léngua=Anglés |anho=1997 |id=ISBN 0-7641-5067-7 |páiginas=224}}</ref>
Pulas regras de prioridade de l ''Código Anternacional de Nomenclatura Zológica'', l nome de las speces domésticas deberie ser ''Felis catus''. Inda assi, na prática, la maiorie de ls [[biólogo]]s outelizan ''Felis silvestris'' pa las speces salbaiges i ''Felis catus'' solamente pa las formas domesticadas. Na oupenion m.º 2027, publicada ne l Belume 60 (Parte I) de l ''Bulletin of Zological Nomenclature'' ([[31 de márcio]] de [[2003]]),<ref name=BZOO>{{Citar libro |títalo=Bulletin of Zological Nomenclature |outor= Anternational Trust fur Zological Nomenclature |local=EUA |eiditora= Anternational Trust fur Zological Nomenclature |léngua=Anglés |anho=2003 |id=ISSN 0007-5167}}</ref> la ''Comisson Anternacional de Nomenclatura Zológica'' cunfirmou l'outelizaçon de ''Felis silbestris'' para chamar l gato salbaige i ''Felis silvestris catus'' pa las sub-speces domesticadas. ''Felis catus'' segue sendo bálido pa la forma domesticada, se esta fur cunsidrada ua spece apartada.<ref name="Linaeus1758">{{cite book |last=Linnaeus |first=Carolus |outhorlink=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae: secundun classes, ourdines, genera, species, cun charateribus, differentiis, synonymis, locis |publisher=Holmiae (Laurentii Salbii) |year=1766 |page=62 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bt6k99004c/f62.chemindefer |belume=1 |eidition = 12th |ourigyear = 1758}}</ref>
Johann Christian Polycarp Erxleben denominou l gato doméstico de ''Felis domesticus'' an sues obras ''Anfangsgrunde dar Naturlehre'' i ''Systema regni animalis'', de [[1777]]. Este nome i las sues bariantes ''Felis catus domesticus'' i ''Felis silvestris domesticus'' nun son nomes científicos bálidos segundo las regras de l ''Código Anternacional de Nomenclatura Zológica''.
== Stória i domesticaçon ==
{{Artigo percipal|[[Stória de l gato doméstico]]}}
[[Fexeiro:Bauernkatze.jpg|thumb|squierda|200px|Zde tiempos eimemoriales ls gatos auxelian ls houmanos na prebençon de roedores, specialmente an árias agrícolas.]]
Ls gatos domésticos atuales son ua adataçon eibolutiba de ls [[gato-brabo|gatos salbaiges]]. Cruzamientos antre defrentes spécimes ls tornórun menores i menos agressibos als [[home|houmanos]].<ref name="scientific-amarican"-eibolucao">{{citar periódico | títalo = L'eiboluçon de ls gatos | purmeiro = Stephen J. | ultimo = L'Brien |data= Agosto de 2007 | belume = 63 | coautores = Warren I. Johnson | jornal = Scientific Amarican Brasil | url = http://www2.uol .com.br/scian/reportaiges/la_eibolucao_de ls_gatos.html | acessadoen = 13 de júnio de 2009 }}</ref> Ls gatos fúrun domesticados purmeiramente ne l [[Ouriente Médio]] nas purmeiras bilas agriculturales de l [[Crecente Fértil]].<ref name="nyt-study">{{citar web |títalo= ''Study Traces Cat's Ancestry to Middle East'' | url = http://www.nytimes .com/2007/06/29/science/29cat.html?an&s=1183348800&en=46920e3fe2f7c649&ei=5087%0A |publicado= ''The New York Eiquipas'' | outor = Nicholas Wade |data= 29 de júnio de 2007 |léngua= [[Léngua anglesa|anglés]] | acessodata=12 de júnio de 2009}}</ref><ref name="science-near-eastern">{{citar periódico | títalo = ''The Near-Eastern Ourigin of Cat Domestication'' | purmeiro = Carlos La. | ultimo = Çcroll | jornal = Science |data= 27 de júlio de 2007 | belume = 317 | páiginas = 519-523| coautores = Marilyn Menotti-Raymond, Alfred L. Ruoca, Karsten Hupe, Warren I. Johnson, Eili Geffen, Eric H. Harley, Miguel Delibes, Domenique Pontier, Andrew C. Kitchener, Nobuyuki Yamaguchi, Stephen J. L’Brien, David W. Macdonald | eiditora = ''Amarican Association fur the Adbancement of Science'' |url = http://home.ncifcrf.gob/cr/lgd/feline%20genomic%20pdfs/MS602_Driscoll_Science.pdf | formato = [[PDF]] | léngua = [[Léngua anglesa|anglés]] | acessadoen = 13 de júnio de 2009}}</ref> Ls senhales mais antigos d'associaçon antre homes i gatos datan de 9 500 anhos atrás i fúrun ancontrados na ilha de [[Xipre]].<ref name="science-near-eastern" />
Quando las populaçones houmanas deixórun de ser [[nómade]]s, la bida de las pessonas passou a depender sustancialmente de la [[agricultura]]. La porduçon i armazenamiento de [[cereales]], mas, acabou por atrair [[roedor]]s. Fui nesse momiento que ls gatos benirun a fazer parte de l cotidiano de l ser houmano.<ref name="Stefoff"/> Por possuíren un fuorte anstinto [[caça]]delor, esses animales spontaneamente passórun a bibir nas cidades i eisercian ua amportante funçon na [[sociadade]]: eliminar ls [[rato]]s i [[camundongo]]s, qu'ambadian ls [[silo]]s de cereales i outros lugares adonde éran armazenados ls alimientos.<ref name="nyt-study" /><ref name="science-near-eastern" />
[[Fexeiro:Egypte louvre 058.jpg|180px|thumb|dreita|Ua statueta dun gato, feita ne l [[Antigo Eigito]], repersentando la diusa [[Bastet]], an sposiçon ne l [[Museu de l Loubre]].]]
Registros ancontrados ne l [[Eigito]], cumo [[grabura]]s, [[pintura]]s i [[státua]]s de gatos, andican que la relaçon desse animal culs [[Antigo Eigito|eigípcios]] data de pul menos 5 000 anhos.<ref name="maneijo">{{citar web | títalo = Maneijo de gatos | url = http://www.eiditora.ufla.br/BolExtensao/pdfBE/bol_43.pdf | purmeiro = Heilaíne Haddad Simones | ultimo = Machado | coautores = Daniela de Melo Resende, Ruthnéa Aparecida Lázaro Muzzi, Leonardo Augusto Lopes Muzzi | publicado = [[Ounibersidade Federal de Labras]] | formato = [[PDF]] | acessodata = 13 de júnio de 2009 }}</ref> Eilemientos ancontradas an scabaçones andican que, nessa época, ls gatos éran benerados i cunsidrados animales sagrados.<ref name="salamandro-eigito">{{citar web | títalo = L Gato ne l Eigito | purmeiro = Camille | ultimo = Paglia | url = http://www.salamalandro.redezero.org/l-gato nel-eigito/ | publicado = [http://www.salamalandro.redezero.org/ Salamandro] |data= 29 d'outubre de 2006 | acessodata = 13 de júnio de 2009 }}. Testo retirado de l libro ''Personas Sexuales'', de [[Camille Paglia]]. [[Cumpanha de las Letras]], 1994</ref> [[Bastet]] (Bast ó Fastet), la diusa de la fertelidade i de la felicidade, cunsidrada benfeitora i protetora de l'home, era repersentada na forma dua mulhier cula cabeça dun gato i frequentemente figuraba acumpanhada de bários outros gatos an sou entorno.<ref name="harmonia-gatos">{{citar web | títalo = Gatos | url = http://www.beterinariaharmonia .com.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=category§ionid=8&id=25&Itemid=112 | publicado = Clínica Beterinária Harmonia | acessodata = 13 de júnio de 2009}}</ref><ref name="FEG">{{Citar libro|títalo=Fotprint Eigyt|outor=Betts,Vanessa i Badawi, Cherine|local=San Paulo|eiditora=Fotprint Trable Guides|léngua=[[Léngua anglesa|anglés]]|anho=2004|id=ISBN 978 1 906098 23 0 |páiginas=64}}</ref>
Na berdade, l'amor de ls eigípcios por esse animal era tan antenso qu'habie leis proibindo que ls gatos fússen "sportados".<ref name="PETFRIENDS">{{Citar web
|url=http://www.petfriends .com.br/anciclopedie/ra%C3%A7as_gatos/gatos_anciclopediadomestico.htn
|títalo=Modelo de l'anciclopédia para gatos
|publicado=www.petfriends .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Qualquiera biajante que fusse ancontrado traficando un gato era punido cula [[pena de muorte]]. Quien matasse un gato era punido de la mesma forma i, an causo de [[muorte natural]] de l'animal, sous duonhos deberian ousar trajes de [[luto]].<ref name="LUTO">{{citar web | títalo = L Gato na Stória| url = http://www.antercat .com.br/andex01.htn | publicado = [http://www.antercat .com.br/andex01.htn] | acessodata = 15 de júnio de 2009 }}</ref>
Nun tardou para qu'alguns animales fússen clandestinamente trasportados para outros territórios,<ref name="DRAPRISCILLA">{{citar web | títalo = Ourige de ls gatos| url = http://www.drapriscilaalbes .com.br/artigos/Ourige%20dos%20gatos.pdf| publicado = [http://www.drapriscilaalbes .com.br/artigos/Ourige%20dos%20gatos.pdf] | acessodata = 15 de júnio de 2009 }}</ref> fazendo cun que la popularidade de ls gatos oumentasse. Al chegáren a la [[Pérsia]] antiga, tamien passórun a ser benerados i habie la fé de que, quando maltratados, corria-se l risco de star maltratando un [[sprito]] amigo, criado specialmente para fazer cumpanha al home durante sue passaige na [[Planeta Tierra|Tierra]]. Desse modo, al prejudicar un gato, l'home starie atingindo la si própio.<ref name="harmonia-gatos" />
Debido al fato de séren símios caçadores i auxeliáren ne l cuntrole de pragas, por muitos [[seclo]]s ls gatos tubírun ua posiçon prebilegiada na [[Ouropa]] [[Cristandade|crestiana]]. Mas, ne l'ampeço de la [[Eidade Média]], la situaçon mudou: gatos fúrun acusados de stáren associados a malos spritos i, por esso, muitas bezes fúrun queimados juntamente culas pessonas acusadas de [[bruxarie]].<ref name="ondaa-eidade-medie">{{citar web | títalo = Ls Gatos na Eidade Média | ultimo = Follain |purmeiro = Martha | url = http://www.ondaa.org/artigos/artigo22.htn | publicado = [http://www.ondaa.org/artigos.htn ONDAA.ORG - Organizaçon pula Dignidade de Animales Abandonados] | acessodata = 13 de júnio de 2009}} Acessíbel tamien an [http://www.floraisecie .com.br/detalhe_artigo.php?id_artigo=297 Florales i Cia.]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Até hoije, inda eisiste l preconceito de que las bruxas ténen un [[gato negro]] de stimaçon, sendo esse animal associado als mais dibersos tipos de sortilégios; dependendo de la region, mas, puoden ser cunsidrados animales que trazen buona suorte. Ye mui quemun oubir stórias de [[suorte]] i [[azar]] associadas als animales dessa quelor.<ref name="about-blackcats">{{citar web | títalo = Vlack Cats Folklore: Witches - Beliefs About Black Cats | ultimo = Syufy | purmeiro = Franny | url = http://cats.about .com/od/catloreurbanlegends/la/blackcatlore.htn | publicado = [http://cats.about .com/ About .com] |léngua= [[Léngua anglesa|anglés]] | acessodata = 13 de júnio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:Blackie and Churchill (cropped).jpg|thumb|200px|squierda|[[Winston Churchill]] afaga l gato qu'era mascote de l nabio melitar HMS Prince of Wales (53), agosto de [[1941]].]]
Al fin de la Eidade Média, l'aceitaçon de ls gatos nas residéncias tubo un nuobo ampulso, fenómeno que tamien se stendiu a las [[nabio|ambarcaçones]], adonde ls nabegadores ls mantenien cumo mascotes. Coincidos cumo [[gatos de nabios]], esses animales assumian tamien la funçon de cuntrolar la populaçon de [[roedor]]s a bordo de l'ambarcaçon.<ref name="ondaa-eidade-medie" /> Cul passar de l tiempo, muitos gatos passórun a ser cunsidrados animales de luxo, ganhando ua buona posiçon de l punto de bista social, sendo até outelizados cumo "acessórios" an eibentos sociales pulas damas. Nessa época, l gato ampeçou a passar por melhoramientos genéticos para sposiçones, ampeçando assi la criaçon de raças puras, cun [[pedigre]]. Ua de las purmeiras raças criadas para essa finalidade fui la [[gato persa|persa]], que quedou coincida passado sue antroduçon ne l cuntinente ouropeu, rializada pul biajante [[italia]]ne l [[Pietro Della Balle]].<ref name="catworld-persian">{{citar web | títalo = Persian Cat Bred Profile: Story of the Persian cat | url = http://www.cat-world .com.au/PersianCatBredProfile.htn | publicado = [http://www.cat-world .com.au/ Cat World] |léngua= [[Léngua anglesa|anglés]] | acessodata = 13 de júnio de 2009 }}</ref>
La purmeira grande [[sposiçon]] de gatos acunteciu an [[1871]], an [[Londres]]. A partir desse momiento, l'antresse an se spor gatos zambolbidos drento de ciertos padrones propagou-se por to la [[Ouropa]].<ref name="ECB">{{Citar libro|títalo=Ancyclopedie of Cat Breds|outor=Heilgren, J. Anne|local=EUA|eiditora=Barron's Eiducational Series|léngua=[[Léngua anglesa|anglés]]|anho=1997|id=ISBN 0-7641-5067-7 |páiginas=224}}</ref>
Atualmente, ls gatos son animales bastante populares, serbindo al home cumo un buono animal de cumpanha, i inda cuntinan sendo outelizados por agricultores i nabegadores de dibersos países cumo un meio barato de se cuntrolar la populaçon de detreminados roedores. Debido al fato de sue [[domesticaçon]] ser relatibamente recente, quando necessairo cumberten-se facilmente a la bida salbaige, passando a bibir an ambientes silbestres, adonde forman pequeinhas colónias i caçan an cunjunto.<ref name="ECB" />
== Caratelísticas ==
[[Fexeiro:Scheme cat anatomy-t.svg|thumb|squierda|340px|Anatomie dun gato.]]
Ls gatos, giralmente, pesan antre 2,5 i 7 kg; antretanto, alguns eisemplares, cumo l [[Maine Con]], puoden sceder ls 12 kg. Yá fúrun registrados eisemplares cun peso superior a 20 kg, debido al scesso d'alimentaçon.<ref>[http://www.seaworld.org/animal-anfo/Animal-Bytes/animalia/eumetazoa/coelomates/deuterostomes/chordata/craniata/mammalia/carnibora/domestic-cat.htn ''Domestic Cat'' Seaworld]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
An catibeiro, ls gatos biben tipicamente de 15 a 20 anhos, mas l'eisemplar mais bielho yá registado bibeu até ls 36 anhos.<ref>[http://ronronar .com/artigos/gato-storia ''L Gato na Stória'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls gatos domésticos ténen la spetatiba de bida oumentada quando nun saen pulas rues, pus esso reduç l risco de ferimientos ocasionados por brigas i acidentes. La [[castraçon]] tamien oumenta seneficatibamente la [[spetatiba de bida]] desses animales, ua beç que reduç l'antresse de l'animal por fugas noturnas i tamien l risco d'ancidéncia de [[cáncaro (tumor)|cáncaro]] de [[colhon]]s i [[obairo]]s.<ref name=CBDSG>{{Citar libro|títalo=Cuide bien de sou Gato|outor=Palika, Liç|local=San Paulo|eiditora=Publifolha|léngua=Pertués|anho=2000|id=ISBN 85-7402-247-0 |páiginas=64}}</ref>
Gatos salbaiges que biben an ambientes ourbanos ténen spetatiba de bida reduzida. Gatos salbaiges mantidos an quelónias tenden a bibir mui mais. L Fondo Británico de Açon para Gatos (''British Cat Ation Trust''<ref>[http://www.catationtrust.co.uk/main.htn ''British Cat Ation Trust'' British Cat Ation Trust Website]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) relatou l'eisisténcia dua gata salbaige cun cerca de 19 anhos d'eidade.<ref>[http://www.messybeast .com/longebity.htn ''Oldest Cats'' The Messybeast]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls gatos possuen trinta i dous [[músclo]]s na [[oureilha]], l que les permite tener un tipo de [[oudiçon]] direcional, mobendo cada oureilha andependientemente de l'outra. Assi, un gato puode mober l cuorpo nua direçon, anquanto mobe las oureilhas para outro lado.<ref name=CATANATOMY>{{Citar libro|títalo=Cat Anatomy)|outor=Flash Anatomy|local=EUA|eiditora=Bryan Edwards Publishing|léngua=Anglés|anho=1998|id=ISBN 1-878576-18-6 |páiginas=52}}</ref> La maiorie de ls gatos ten pabilhones auditibos ourientados para cima. Defrentemente de ls [[perro|perros]], gatos cun oureilhas dobradiças son stremamente ralos. Ls [[Scottish Fold]]s son ua de las sceçones a essa regra, debida a ua série de [[mutaçon|mutaçones genéticas]]. Quando eirritados ó assustados, ls gatos repuxan ls [[músclo]]s de las oureilhas, l que faç cun qu'eilhas se anclinen para trás.
L método de cunserbaçon d'einergie de ls gatos cumprende [[sono|drumir]] arriba de la média de la maiorie de ls animales, subretodo a la medida qu'ambelhecen. La duraçon de l período de sono barie antre 12–16 horas, sendo de 13–14 horas l balor médio. Alguns spécimes, assi i todo, puoden chegar a drumir 20 horas nun período de 24 horas.<ref name="CBDSG"/>
[[Fexeiro:Patricinho.jpg|thumb|dreita|200px|L gato doméstico questuma drumir durante la maior parte de l die para cunserbar sue einergie.]]
La [[temperatura]] normal de l cuorpo desses animales barie antre 38 i 39 °C. L'animal ye cunsidrado [[febre|febril]] quando ten la temperatura superior a 39,5 °C, i [[heipotermia|heipotérmico]] quando stá ambaixo de 37,5 °C. Cumparatibamente, ls seres houmanos ténen temperatura normal an torno de 37 °C. La pulsaçon de l [[coraçon]] desses pequeinhos mamíferos bai de 140 a 220 batidas por minuto i depende mui de l stado de scitaçon de l'animal. An repouso, la média de la [[frequéncia cardíaca]] queda antre 150 i 180 bpn.<ref name="CATANATOMY"/>
Un [[ditado popular|adágio]] popular diç que ls gatos caen siempre de pie. Giralmente, l ditado corresponde a la rialidade, mas nun ye ua regra cerrada. Durante la queda, l gato cunsegue, por [[anstinto]], girar l cuorpo i prepará-lo para aterrar an pie, outelizando la [[cauda]] para dar [[eiquilíbrio postural|eiquilíbrio]] i [[flexibelidade]]. Ls gatos siempre se ajeitan de l mesmo modo, zde qu'haba tiempo durante la queda para fazé-lo; deste modo, son capazes de suportar quedas de muitos metros, bisto que, durante la queda, chegan a ua belocidade-lemite na qual suportan l'ampato cul suolo. Alguas subespeces sin cauda son sceçones l'esta regra, yá que l gato cunta cula cauda para cunserbar l [[momiento angular]], neçaira para andireitar l cuorpo antes de l pouso. Assi cumo la maiorie de las speces de mamíferos, ls gatos son capazes de [[Nataçon|nadar]]. Inda assi, solamente l fázen quando stremamente necessairo, cumo an causo de queda [[acidente|acidental]] na [[auga]].<ref>[http://www.saudeanimal .com.br/gato1.htn ''L Gato doméstico'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Assi cumo ls perros, ls gatos son [[digitígrado]]s: andan diretamente subre ls [[dedo]]s; ls [[uosso]]s de las sues [[pata]]s cumponen la parte mais baixa de la porçon besible de las [[pierna]]s. San capazes de passos percisos, colocando cada pata diretamente subre la pegada deixada pula anterior, menimizando l rugido i ls trilhos besibles.<ref name="CATANATOMY"/>
=== Alimentaçon ===
[[Fexeiro:Moxy the infant kitten being bottle-fed.jpg|thumb|200px|Gato recén-nacido sendo alimentado la [[leite]].]]
Ls gatos, cumo caçadores, alimentan-se de [[anseto]]s, pequeinhas [[abes]] i [[roedor]]s. Ls gatos nó-domesticados, abandonados i sin duonho, ó gatos domesticados que se alimenten libremente, cunsumen antre 8 a 16 refeiçones por die. Anque desso, ls animales adultos puoden adatar-se a solo ua refeiçon por die.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=UTArAAAAYAAJ Nutrient Requirements of Cats]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. National Academies Press. Pg 1. ISBN 978-0-309-03682-5</ref> Biologicamente, ls gatos son classeficados cumo animales [[carníboro]]s, tenendo la sue [[fesiologie]] ourientada pa l'eficiéncia ne l processamiento de [[chicha]], cun cunsequente auséncia de porcessos eficientes pa la digeston de [[begetal|begetales]].
Ls gatos nun porduzen la sue própia [[taurina]] (un [[ácido ourgánico]] eissencial). Cumo essa sustáncia stá persente ne l tecido muscular de ls animales, l gato percisa se alimentar de chicha para subrebibir. Assi, ls gatos apersentan [[diente|dentiçon]] i [[apareilho digestibo]] specializado para processamiento de chicha. L [[antestino]] diminuiu de stenson al longo de l'eiboluçon para quedar solo culs segmientos que melhor processan las [[proteína]]s i [[gordura]]s d'ourige animal.<ref>{{cite journal |outhor=Zoran DL |title=The carnibore cunnetion to nutrition in cats |journal=Journal of the Amarican Beterinary Medical Association |belume=221 |issue=11 |pages=1559–67 |year=2002 |doi=10.2460/jabma.2002.221.1559 |url=http://www.catinfo.org/zoranes_article.pdf |format=PDF }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'apareilho digestibo lemita seriamente la capacidade de ls gatos de [[digeston|digerir]], [[metabolismo|metabolizar]] i [[absorçon (fesiologie)|absorber]] nutrientes d'ourige begetal, bien cumo ciertos [[ácido graxo|ácidos graxos]].
La taurina ye rala an plantas, mas relatibamente abundante ne ls [[tecidos animales|tecidos de ls animales]], sendo un [[aminoácido]] de grande amportança pa la [[salude]] de ls uolhos de ls gatos, de modo que la deficiéncia dessa sustáncia puode causar ua [[degeneraçon macular]], na qual la [[retina]] sofre çtruiçon lenta i gradual, podendo causar ua [[cegueira]] eirrebersible ne l'animal.
[[Fexeiro:Cat and mouse.jpg|thumb|squierda|200px|L'eiboluçon tornou ls gatos eicelentes caçadores.]]
Anque de la fesiologie de l gato ser eissencialmente ourientada pa l cunsumo de chicha, ye quemun que ls gatos cumplementen la sue dieta carníbora cula angeston de pequeinhas cantidades de [[yerba]]s, [[fuolha (botánica)|fuolhas]], [[Plantae|plantas domésticas]] ó outros eilemientos d'ourige begetal. Ua teorie sugere qu'este cumportamiento ajuda ls gatos la [[regurgitaçon|regurgitar]] an causo de defícel digeston; outra teorie apunta qu'angerir pequeinhas doses de begetales fornece fibras i minerales dibersos, nun persentes nua dieta sclusibamente carníbora. Neste cuntesto, ye neçaira prudéncia als duonhos de ls gatos porque alguas plantas puoden ser [[beneno]]sas pa ls animales.<ref name=UFLA>[http://www.eiditora.ufla.br/BolExtensao/pdfBE/bol_43.pdf ''Maneijo de Gatos'' UFLA]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Las fuolhas d'alguas speces de [[lírio]]s puoden causar dano ne ls [[rin|rines]], que puode mesmo ser fatal; tamien las plantas de l género ''[[Philodendron]]'' son benenosas pa ls gatos.<ref>{{Citar web| url = http://www.cfainc.org/articles/plants.html | títalo = Plants and Your Cat | publicado = The Cat Fanciers' Association, Anc. | acessodata = 2007-05-15}}</ref> Outro eisemplo ye l de l [[abacateiro]], de l qual alguas partes son [[antoxicaçon|tóxicas]], mas cujo fruito (sceto l carunha) ye un angrediente an bárias marcas de quemido para gatos.<ref>{{Citar web| url = http://www.breders-choice .com/cat_porduts/abodermcat.htn | títalo = AboDern Natural Premiun Cat Fod | acessodata = 13-jan-2009}}</ref>
Ls gatos son bastante seletibos an sue alimentaçon, l que puode ser decorriente, pul menos an parte, de la mutaçon que causou a la spece la perda de la capacidade de detetar l sabor doce ne ls alimientos. Anque eisigentes, percisan alimentar-se custantemente, pus, de modo giral, nun tolírun mais de 36 horas d'ayuno sin que ls sous rines sofran algun risco de dano.<ref>{{Citar web
|url=http://www.stension.org/pages/Fat_Cats_are_Predisposed_to_Liber_Porblems
|títalo=Fat Cats are Predisposed to Liber Porblems - eXtension
|publicado=www.stension.org
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
L gato eisibe algua preferéncia pula planta zeignada por [[nepeta]], popularmente coincida cumo ''yerba-de ls-gatos'', ó ''catnip''. Muitos gatos gustan de comer esta planta, que ten eifeitos dibersos ne l sou cumportamiento, anquanto outros solo rasteijan subre esse begetal i brincan cun sues fuolhas i flores.<ref>{{cite journal |outhor=Grognet J |title=Catnip: Its uses and effets, past and persent |journal=Can. Bet. J. |belume=31 |issue=6 |pages=455–456 |year=1990 |month=júnio |pmid=17423611 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/picrender.fcgi?artid=1480656&blobtype=pdf }}{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls gatos tamien puoden sofrer de çtúrbios alimentares dibersos. Alguns cuntraen ua malina chamada [[pica (trastorno)|pica]],<ref>[http://www.bmth.ucdabis.edu/home/beh/feline_behabior/pica.html ''Pica: The Un-fenicky Feline'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> que cunsiste nun trastorno que ls ampele a mastigar oubjetos alhenos la sue dieta, tales cumo [[tierra|tierra]], [[plástico]], [[papel]], [[lana]], [[carbon]] i outros materiales, l que puode ser peligroso pa la sue própia subrebibéncia, dependendo de la [[toxicidade]] desses materiales.<ref name="UFLA"/>
L meio d'alimentaçon mais recomendado pa ls gatos domésticos ye l cunsumo libre, ó seia, debe-se percurar deixar l'alimiento a la buntade pa l'animal al longo de l die. Essa prática ten la bantaige de diminuir l [[pH]] de la [[urina]], eibitando, desse modo, la formaçon de [[cálclo renal|cálclos renales]]. Inda assi, alguns [[medecina beterinária|beterinairos]] questuman recomendar que l duonho cuntrole la cantidade d'alimiento angerida, ouferecendo al gato porçones lemitadas, bisando eibitar que l'animal quede cun [[oubesidade|subrepeso]].<ref>[http://www.guabi .com.br/pet/gatos/dicas.asp?codigo=51 ''Cumo alimentar sou gato'']{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Cumportamiento ===
[[Fexeiro:White Cat Nursing Four Kittens.jpg|thumb|squierda|200px|Ua gata amamentando sous filhotes.]]
L [[caráter|temperamiento]] de ls filhotes barie cunforme la niada i la [[socializaçon]]. Ls gatos de pul cúrtio tenden a ser mais magros i fesicamente mais atibos, anquanto ls gatos de pul cumprido tenden a ser mais pesados i letárgicos. Antretanto, la maiorie de ls gatos partilha un mesmo cumportamiento: son stremamente [[curjidade|curjidosos]]. Nun ye por acauso qu'eisiste un dezido popular que diç "''La curjidade matou l gato''". Quando abandonados an árias remotas, loinge de la sociadade houmana, filhotes de gatos puoden cumberter-se al meio de bida salbaige, passando la caçar pequeinhos animales para subrebibir.<ref name="hsus.org">''Feral Cats: Frequently Asked Questiones'' - Houmane Society of the United States [http://www.hsus.org/pets/issues_affeting_our_pets/feral_cats/feral_cats_frequently_asked_questiones.html#1_What_is_la_feral_cat]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La spetatiba de bida dun gato de rue ye de solo trés anhos. Yá un gato que seia cuidado por houmanos puode superar ls 20 anhos d'eidade.<ref name="Curjidades subre ls gatos">[http://gatos-i-gaticos.portales.ws/curjidades.html ''Curjidades subre ls gatos'']</ref> L gato ne l stado [[salbaige]] ye un animal mui social, chegando a stablecer quelónias mais ó menos hierarquizadas. Ten un [[anstinto]] natural de caça. Mesmo quando domesticados, ls machos tenden a marcar l sou território cun [[urina]]. Ls gatos possuen un cérebro bastante eiboluído, sendo capazes de sentir emoçones. Puoden sofrer dibersos çtúrbios psicológicos, tales cumo [[strisse]] i [[depresson nerbosa|depresson]]. Assi cumo un ser houmano, quando stressados, tenden a tener un cumportamiento [[neurose|neurótico]].<ref name="CBDSG"/>
Esses animales questuman [[cópula (biologie)|copular]] solamente quando la [[fémea]] entra ne l [[cio]]. Este puode ocorrer bárias bezes al longo dun [[anho]] i dura aprossimadamente ua [[sumana]]. L macho percura cercar la fémea, que tenta rejistir al mássimo a la cópula. Se l macho ye hábil, el cunseguirá mordé-la na parte posterior de l [[cachaço]], eimobelizando-la. Até cunseguir esso, ye quemun que ls dous solten miados altos, defrentes de l miado usual. La [[penetraçon]] ye dolorosa. La cópula stimula l'ampeço de l porcesso de [[obulaçon]] de las fémeas: eilhas ténen sensores nerbosos que, cula delor, atiban l porcesso. Desse modo, poucos [[óbulo]]s son perdidos.<ref name="CATANATOMY"/>
[[Fexeiro:Gatos an cria.JPG|thumb|squierda|200px|La mai amamenta la sue cria.]]
Sue [[belheç]] ocorre de forma abruta, nun sendo gradual cumo l'houmana. Dura aprossimadamente un anho i finda cula [[muorte]]. Ye possible que l gato tenga malinas típicas de l'eidade abançada, cumo [[cachon (malina)|cachon]] i perda [[olfato|olfatiba]]. Nesta fase, l'animal giralmente drume durante to l die, mostrando stremo cansaço i fraqueza muscular.<ref name=GERIATRIA>{{Citar libro|títalo=Geriatria i Gerontologie de l Perro i Gato|outor=Hoskines, Johnny D.|local=San Paulo|eiditora=Ruoca |léngua=Pertués|anho=2008|id=ISBN 978-85-7241-734-1|Páiginas=448}}</ref>
Las fémeas apersentan un temperamiento bariable: puoden simular eignorar sou duonho, dar atençon a el, ronronar ó fugir sin rezon aparente. L cumportamiento de ls gatos depende de cada andibíduo, de l momiento de l die i até mesmo de las [[clima|cundiçones climáticas]]. Anquanto un felino puode ser mui sociable, l'outro puode ser cumpletamente arisco. Alguns gatos quedan agitados i abersos al cuntato cun houmanos a la nuite. Inda ye possible ouserbar qu'alguns desses animales quedan agitados quando ua tempestade stá por benir, outros adotan ua posiçon defensiba, an que quedan deitados culas patas recolhidas, aguardando l'ampeço de la [[chuba]]. Debido la bariaçones custantes an sou humor, ye possible dezir que, na maiorie de las bezes, l temperamiento dun gato ye amprebesible. An alguas ocasiones, un gato filhote puode apersentar bariaçones d'einergie, quedando alguas bezes mais calmos, outras mais agitados. Gatos adultos manténen-se calmos por mais tiempo que gatos pequeinhos, por séren maiores i mais pesados.<ref name="ECB"/>
==== Higiene ====
Ls gatos son animales mui higiénicos, sendo que passan muitas horas por die cuidando de la limpeza de sous puls. Para esso, outelizan la superfice áspara de sues [[léngua]]s para remober partículas de pó i sujeira. Debido al modo que tratan de la sue higiene, lambendo-se i angerindo mui puls, ls gatos eibentualmente regurgitan esse material na forma de pequeinhas bolas cuntendo suco gástrico i material piloso.<ref name="Higiene">[http://bicharada.net/animales/topicos.php?bid=21 ''Gatos: l'higiene'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Outro aspeto caratelístico de l'higiene desses felinos ye l fato de anterrar la sue [[urina]] i [[merda]], eibitando assi que l'oulor denuncie sue persença a ua possible presa ó predador. Cun esso, quando l gato ye criado an locales sin la persença de tierra sposto, hai la necidade de se manter ua caixa cun [[arena sanitária]] a la sue çposiçon, sendo qu'anstintibamente el eirá outelizá-la pa l çcarte de sous resíduos fesiológicos. Alguns fabricantes çponibelizan arenas perfumadas para eliminar l'oulor fuorte que sues merda poderien deixar nun ambiente cerrado (casas i apartamientos).<ref name="Higiene2">[http://casa.hsw.uol .com.br/domesticacao2.htn ''Cumo ansinar sou animal a fazer las necidades ne l lugar cierto '']{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Ciclo biológico ===
==== Reproduçon ====
L gato apersenta bários ciclos reprodutibos al longo de l'anho, que puoden durar de 4 a 7 dies. Durante esse período, las gatas mian mais frequentemente i bários gatos puoden lutar por ua mesma fémea ne l [[cio]]; l bencedor ganha l dreito de copular. Inda que la fémea, la percípio, rechace la [[relaçon sexual]], eilha acaba aceitando l macho. Depuis de la cópula, la fémea se limpa i puode quedar mui biolenta até que tremine to l'ato de l'acasalamiento, ua beç que l ciclo se repita. Las gatas puoden tener cada óbulo fecundado por un macho defrente, tenendo assi, na mesma niada, filhotes de pais defrentes.<ref name="UFLA"/>
Las gatas alcançan la maturidade sexual antre 4 a 10 meses d'eidade, i ls gatos antre 5 a 7 meses passado l nacimiento. La gestaçon dura de 63 a 65 dies, aprossimadamente i puode gerar dun a uito filhotes.<ref name="UFLA"/> Ls recén-nacidos dében manter-se cula mai por 60 dies, yá qu'anton l gatico yá terá recebido ls nutrientes necessairos. Separá-los antes desse período serie un erro, debido a la possibelidade de qu'eilhes morran por falta d'alimentaçon adequada. Puode-se sterelizar ls gatos, procedimiento normalmente rializado an machos antes qu'eilhes comecen a marcar território; esto debe eibitar qu'eilhes perpetuen esse cumportamiento al longo de sues bidas.<ref name="CATANATOMY"/>
==== Caratelísticas genéticas ====
L gato apersenta 38 [[cromossomo]]s i son coincidas cerca de 200 [[patologie]]s associadas, muitas deilhas quemuns als seres houmanos. L porjeto "Genoma de l Gato", de l ''Laboratory of Genomic Dibersity'', pretende çcubrir sou genoma.<ref>[http://home.ncifcrf.gob/cr/lgd/cumparatibe_genome/catgenome/andex_m.asp ''Cat Genome Porjet '' Laboratory of Genomic Dibersity]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Cat Eyes.jpg|thumb|dreita|200px|Gata cun [[heiterocromie]], anomalia genética na qual l'andibíduo ten un uolho de cada quelor.]]
Eesiste ua fé de que ls gatos brancos d'uolhos azules son xordos, la nun ser que téngan un uolho de cada quelor, caratelística coincida por [[heiterocromie]], cujos portadores son chamados [[Gato d'uolho ímpar|gatos d'uolhos ímpar]]. Esto stá cierto an parte, yá qu'hai ua maior porbabelidade de gatos cun essas caratelísticas físicas séren tamien xordos, mas este fato nun ye detreminante.<ref name="ECB"/>
A quelor branca de l gato se debe a l'auséncia de [[melanina]] an sue [[piel]] i [[pul]]s. Hai quatro modos dun gato ser de la coloraçon branca "sólida": ser [[homozigótico]] pa l [[alelo]] ca ([[Albenismo|albino]] d'uolhos azules); ser homozigótico pa l'alelo c (que ye albino d'uolhos burmeilhos); ser homozigótico pa l'alelo S (mancha branca); ó tenr l'alelo w (de l gene branco dominante) ne l sou [[cariótipo]].
L gene de la [[xordeira]] ye própio de ls gatos brancos, chama-se alelo w, i ye l causador de la coloraçon branca i de la xordeira ne ls gatos. Nin todos ls gatos brancos son xordos, solo l son ls qu'apersentan l tal gene. L gene w faç cun que l gato seia branco, inda que sous genes dígan qu'el ye un gato scuro; este gene ten la peculiaridade de "mascarar" l resto de las coloraçones para fazé-los brancos.<ref name="CATANATOMY"/> Para alhá desso, estes gatos solo ten ls uolhos azules ó berdes. Outra caratelística genética ye l fato de, an alguns animales, ls caneiros de la mandíbula anferior séren proeminentes, semelhantemente al ouserbado ne ls [[fóssil|fósseis]] de l [[tigre-dientes-de-sabre]].<ref name="ECB"/>
=== Pelaige ===
[[Fexeiro:GataDoméstica.jpg|thumb|squierda|200px|Ua gata de pelaige tricolor.]]
An respeito a las quelores, ls gatos puoden tener ua única coloraçon, cumo ls cumpletamente brancos ó negros, que solo ten [[pul]]s cuntrastantes soltos an alguas partes de l cuorpo. Tamien puoden tener dues quelores, cumo l branco i negro (típico ''gato-baca''), branco i laranja, pardo i branco, ó cinza i branco. Puoden tenr un padron de quelores tigrado an laranja, pardo i branco; an tones cinza i alaranjados (gatos romanos), cul pul dua solo quelor an to la sue stenson ó de dous tipos de quelores (las stremidades defrentes de l resto de l cuorpo). Tamien puoden tener un padron de quelor siamés cun quelores mais scuras na face, rabo, patas i oureilhas. Outro tipo de coloraçon ye a tricolor, cumo, por eisemplo, branco, laranja i negro. Las gatas questuman tener ls puls mais lustrosos i brilhantes de l que ls machos, an contra partida eilhas questuman soltar mais puls de l que ls gatos, percipalmente ne ls períodos de l'ampeço de l cio. Ls gatos tricolores ó d'até quatro quelores son normalmente fémeas; quando son machos, son stéreis. An cuntrapartida, ls gatos romanos laranjas son an sue maiorie machos, mas ye possible deparar-se cun fémeas. L tipo de pul bai zde l mui cúrtio (cumo l [[Sphynx]], cujo pul ye quaije ambesible), l crespo (ne l causo de l [[Debon rex]]), l pul cúrtio normal cun ua quelor solamente ó cun puntas d'outras quelor, l pul semi-longo, até l pul mais longo procedentes de las cruzas cul Bosque de la Noruega, persa ó qualquiera outra raça de pul longo.<ref name=Manual>{{Citar libro|títalo=Gato: manual de l propiatairo|outor=Brunner, David;Stall, San |local=San Paulo|eiditora=Giente|léngua=Pertués|anho=2006|id=ISBN 85-7312-484-9|páiginas=208}}</ref>
=== Sentidos ===
Muitos [[Zologie|zoólogos]] acraditan que ls gatos son ls mais sensitibos de ls mamíferos.{{Carece de fuontes|data=dezembre de 2012}} Anquanto sou [[olfato]] i [[oudiçon]] puoden nun ser tan aguçados quanto ls de ls perros, la [[bison]] altamente apurada, oudiçon i olfato subre-houmanos, cumbinados cul [[paladar]] i sensores táteis altamente zambolbidos, corroboran cun esta heipótese.<ref name="Manual"/>
==== Bison ====
[[Fexeiro:WhiteCat.jpg|thumb|squierda|200px|Gatos ténen la bison mui nítida.]]
Medir i classeficar ls sentidos de ls animales puode ser defícel, percipalmente por que nun eisisten meios splícitos de quemunicaçon antre l'oubjeto de l teste i l'eisaminador. Antretanto, testes andican que la bison aguçada de ls gatos ye largamente superior ne l [[nuite|período noturno]] an cumparaçon als [[houmano]]s, mas menos eficaç durante l [[die]]. Ls uolhos de ls gatos possuen l [[tapetun lucidun]], ua nembrana posicionada drento de l [[globo ocular]] que restimula la retina al refletir la [[luç]] na cabidade.<ref name="gatoberde .com.br">{{Citar web
|url=http://www.gatoberde .com.br/gatoberde/02_00.asp?menu_cod=139&menu_cod_pai=133
|títalo=Gato Berde - http://www.gatoberde .com.br
|publicado=www.gatoberde .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Anquanto este artifício melhora la bison noturna, parece reduzir l'acuidade bisual na persença de luç abundante. Quando hai muita luminosidade, la [[aluna]] an formato de fenda fecha-se l mássimo possible, para reduzir la cantidade de luç a atingir la [[retina]], l que tamien resguarda la noçon de perfundidade. L ''tapetun'' i outros macanismos dan als gatos un limiar de deteçon de luminosidade siete bezes menor que la de ls houmanos.<ref name="sentidos">
{{Citar web
|url=http://www.osgatos.com.br/sentidos.html
|títalo=Sentidos de ls gatos
|publicado=www.osgatos.com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
Ls gatos ténen, an média, campo bisual cun abiertura stimada an 200°, contra 180° de ls houmanos, cun subreposiçon binocular mais streita que la de ls houmanos. Cumo an muitos predadores, ls uolhos quedan posicionados na parte fruntal de la cabeça de l'animal, ampliando la noçon de perfundidade an detrimiento de l'anchura de l campo de bison.<ref name=OGEANEIDSG>{{Citar libro|títalo=L Gato: antendendo las necidades i anstintos de sou gato|outor=Hofmann, Heilga|local=San Paulo|eiditora=WMF |léngua=Pertués|anho=1997|id=ISBN 85-336-0667-2|Páiginas=175}}</ref>
L campo de bison depende percipalmente de l posicionamiento de ls uolhos, mas tamien puode star relacionada cula custruçon de ls uolhos. Al ambés de la [[fóbea]], que dá als houmanos eicelente bison central, ls gatos ténen ua faixa central marcando l'anterseçon binocular. Aparentemente, ls gatos cunseguen defrenciar [[quelor]]s, especialmente a la cúrtie çtáncia, mas sin sutileza apreciable, an tenermos houmanos. Ls gatos tamien possuen ua terceira nembrana protetora de ls uolhos, la [[nembrana nititante|nembrana de nitaçon]], que ye l'ato d'ancerrar ls uolhos anstintibamente na persença de luç antensa. Essa nembrana fecha an parte quando l'animal stá [[malina|doente]]. Se l gato mostra frequentemente essa terceira [[pálpebra]], ye un andicatibo de malina.<ref name="GERIATRIA"/>
==== Oudiçon ====
[[Fexeiro:Katzenohr seitlich.JPG|thumb|Right|200px|L formato de las oureilhas de ls gatos ajuda-los l'eidantificáren cun percison la fuonte de ls [[sonido|sonidos]].]]
Ls seres houmanos i ls gatos ténen lemites similares d'oudiçon an baixa frequéncia, que dében rondar ls 20 Hç. Yá na scala d'alta frequéncia, ls gatos ténen ampla bantaige, alcançando ls 60 kHç, superando até mesmo ls [[perro|perros]]. Ls gatos puoden oubir até dues [[oitaba]]s arriba de ls houmanos (20 kHç) i meia oitaba para alhá de ls perros. Quando detetan un [[sonido]], las oureilhas de l gato eimediatamente buoltan-se pa l [[rugido]]. Ls gatos puoden percisar cun borda d'erro de 7,5 cn la localizaçon dua fuonte sonora a un metro de çtáncia.<ref name="gatoberde .com.br"/>
Trinta i dous músclos andebiduales na oureilha ls permiten oubir direcionalmente. Ls gatos puoden mober ua oureilha andependientemente de l'outra. Defrentemente de ls houmanos, ls gatos ténen sue oureilha cubierta anterna i sternamente por puls. Quando stá enojado ó atemorizado, l gato anstintibamente abaixa las oureilhas para trás de la cabeça, cobrindo sous canhales auditibos. Juntamente cun esta açon, arrepia sous pélos, coloca las [[garra]]s para fura i eimite un sonido amenaçador cula boca, deixando ls dientes a la mostra.<ref>[http://www.hgtb.com/hgtb/ah_pets_care_health/article/0,1801,HGTB_3152_1380540,00.html ''Understanding Cats'']</ref>
==== Tato ====
Ls gatos giralmente apersentan ua dúzia de [[bibrissa]]s, çpostas an quatro fileiras subre ls [[lábio]]s superiores, las bibrissas dessa region an particular son quemumente chamadas coletibamente de [[bigote]], alguns nas bochechas, tufos subre ls [[uolho]]s i ne l queixo. Ls [[Sphynx]] - gatos quaije sin [[pul]]s - puoden tener bigotes normales, cúrtios ó nin sequiera apersentá-los. Ls bigotes auxelian na nabegaçon i [[tato]]. Puoden detetar pequeinhas bariaçones nas corrientes d'aire, possibelitando al gato çcubrir oustruçones sin bé-las, facelitando l çlocamiento na [[penumbra]]. Las fileiras mais eilebadas de ls bigotes moben-se andependientemente de las anferiores para mediçones inda mais percisas.<ref name="sentidos"/>
Specula-se que ls gatos puoden preferir guiar-se puls bigotes specializados que dilatar las [[aluna]]s na totalidade, l que reduç l'halbelidade de focar oubjetos próssimos. Esses puls tamien alcançan aprossimadamente la mesma anchura de l cuorpo de l bicho, permitindo-lo julgar se cabe an detreminados spácios.<ref name="sentidos"/>
L posicionamiento de ls bigotes ye un buono andicador de l [[humor]] de l felino: apuntados para frente, andican curjidade i tranquelidade; colados al [[Face|rostro]], andican que l gato assumiu ua postura defensiba i agressiba. Recentes studos de retratos anfrabermelhas de gatos caçando demunstran qu'eilhes tamien outelizan sous [[bigote]]s para detreminar se la presa mordida yá stá muorta. Ouserba-se nas fotos que, al aplicar la mordida fatal a la [[predaçon|bítima]] i mais tarde a manter apertada antre las [[mandíbula]]s, sous bigotes "abraçan" ó rodeian cumpletamente l cuorpo de la presa para detetar ua possible mínima bibraçon cumo senhal de que la caça inda puoda star cun bida. Cré-se qu'este fenómeno ye ousado para proteger l própio cuorpo de l [[felino]], porque muitas de sues bítimas, cumo ls [[rato]]s, inda puoden mordé-lo i/ó lesioná-lo, se l predador las lieba a la [[boca]] quando inda stan cun bida.<ref>[http://www.cesaho.com.br/biblioteca_virtual/arquivos/arquivo_298_cesaho.pdf ''Ls sentidos de l gato'']</ref>
==== Paladar ====
[[Fexeiro:Cat tongue macro.jpg|thumb|dreita|200px|Ls gatos ténen olfato i paladar mui aguçados.]]
Ua curjidade subre l paladar de ls gatos ye que, d'acuordo cula eidiçon [[Stados Ounidos|norte-amaricana]] de la [[National Geographic]] (de [[8 de dezembre]] de [[2005]]), eilhes nun son capazes de saborear l [[gusto|doce]], por falta de recetores desse tipo. Alguns cientistas acraditan qu'esso se debe a la dieta de ls gatos ancluir quaije que sclusibamente alimientos ricos an [[proteína]]s, ambora seia ancierto se essa ye la causa ó l resultado dessa falta de células adatadas.<ref name="GERIATRIA"/>
Antretanto, atrabeç de l'ouserbaçon de gatos domésticos, percebe-se que, ua beç que séian ouferecidos [[guloseimas|doces]], eilhes parécen gustar, ambora nun seia saudable deixá-los comer tales guloseimas, pus puoden causar scessiba fermentaçon drento de l'apareilho digestibo, gerando [[flatuléncia|gases]] i [[cólica]]s çcunfortables ne l'animal.<ref name=DOENCAS>{{Citar libro|títalo=Malinas de l Gato i sou Tratamiento|outor= Muller, Ulrike i Muller, Alfred|local=Pertual|eiditora=Persença |léngua=Pertués|anho=1997|id=ISBN 972-23-2185-4|páiginas=166}}</ref> Inda que nun reconheçan l gusto doce, esses animales apersentan grande sensibelidade als sabores [[ácido]]s, [[salgado (paladar)|salgados]] i [[amargo]]s, l que ls torna animales mui eisigentes quanto al paladar de ls alimientos que les son ouferecidos, podendo recusar la refeiçon fornecida, causo noten algo d'errado an sou sabor.<ref name=Royal>{{Citar web
|url=http://publicationes.royalcanin .com/renboie.asp?type=1&cid=107438&id=102377&cun=23&animal=2&lang=6&session=3020805
|títalo=L paladar ne l gato
|publicado=publicationes.royalcanin .com
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
==== Olfato ====
Un gato doméstico ten l'olfato 14 bezes mais potente<ref>[http://cats.about.com/cs/felineanatomy/la/catsnose_scent.htn ''The nose knows'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i dues bezes mais células recetoras que ls houmanos, antoce, podendo sentir [[odor]]s de ls quales un ser houmano nin sequiera registra. Para alhá desso, ls gatos possuen un uorgon sensorial ne l cielo de la boca chamado [[bomeronasal]] ó uorgon de Jacobson, qu'atua cumo un uorgon olfatorial auxeliar. Quando l gato franze la face, baixando la [[mandíbula]] i spondo parte de la [[léngua (anatomie)|léngua]], stá abrindo la passaige d'aire pa l bomeronasal. Esse olfato apurado faç cun que ls gatos téngan un paladar tamien mui apurado, l que ls torna stremamente eisigentes an relaçon a la comida, de modo que raramente aceiten restos de l'alimentaçon de ls houmanos.<ref name="gatoberde .com.br"/>
=== Ambelhecimiento ===
[[Fexeiro:Old Persian Cat MUCA2 2004.jpg|thumb|squierda|200px|Ambora nun apersenten muitos senhales sternos d'ambelhecimiento, ls gatos ténen la salude fragelizada nessa etapa de sues bidas.]]
Inda qu'apersenten poucos senhales sternos decorrientes de l'ambelhecimiento, cul abanço de l'eidade, ls gatos apersentan mudanças fesiológicas seneficatibas qu'afetan sou metabolismo, tornando-los mais suscetibles i bulnerables als ataques de dibersas malinas, cumo porblemas na piel, uolhos, oubidos, olfato i paladar.<ref name="UFLA"/><ref name="DOENCAS"/><ref name="Royal"/> Puoden tamien apersentar fragelidade ne ls [[uosso]]s i zambolber [[tumor]]s i [[Cáncaro (tumor)|cánceres]]. Normalmente, ls andibíduos mais idosos apersentan [[letargie]], diminuiçon de l'apetite i emagrecimiento, culminando na ansuficiéncia d'uorgones bitales cumo [[ansuficiéncia renal|rines]], [[ansuficiéncia heipática|fígado]] i [[ansuficiéncia cardíaca|coraçon]], l que puode liebar l'animal al óbito.<ref name="UFLA"/><ref name="Belhinho">{{Citar web
|url=http://www.nutrikao .com.br/andex.php?menu=home&id_catadorie=120&id_subcategoria=130
|títalo=Nutrikon - Cuidados cul belhinho
|publicado=www.nutrikao .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
Ls gatos que biben sob cuidados d'houmanos puoden bibir mais de 20 anhos. Para qu'atinjan tal eidade, recomenda se que, a partir de ls uito anhos d'eidade, esses animales séian submetidos a un tratamiento defrenciado, ambolbendo alimentaçon defrenciada, cunsultas beterinárias i eisames de salude regulares.<ref>[http://bichanosonline .com.br/artigo/2008/02/28/belheç ''Belheç'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cuidados gerales dében ser antensificados nessa fase, subretodo l [[higiene|asseio]] culs dientes, que dében ser limpos i anspecionados semanalmente. Ls uolhos i oubidos tamien dében ser focos de cuidados speciales, pus esses uorgones ban, als poucos, tornando-se menos eficazes. Se l gato stubir cula sue bison prejudicada, debe-se eibitar la mudança de la localizaçon de ls sous pertences, cumo cama, [[liteira (gatos)|caixa d'arena]] i basilhas de [[auga]] i comida, pus l'animal poderá cuntinar outelizando esses itenes, zde que steia acostumado al local adonde normalmente stan anstalados. Quanto a l'alimentaçon, debe-se stimular un oumiento ne l númaro de refeiçones, pus l gato passará a tener menos apetite i, por bias desso, comer an menores porçones.<ref name="UFLA"/>
Debido la reduçon na cantidade d'alimientos angeridos i a las mudanças fesiológicas decorrientes de la [[belheç|eidade mais abançada]], l nible d'einergie çponible diminuirá i l'animal nun terá mais tanta çposiçon para brincadeiras. Inda assi, sabe-se que gatos idosos aprecian la cumpanha de ls houmanos, debendo ser tratados cula mesma alegrie, dedicaçon i carinho çpensados an sue [[mocidade (eidade)|fase jubenil]].<ref name="UFLA"/>
== Quemunicaçon ==
{{Artigo percipal|[[Anteligéncia an gatos]]}}
Ls gatos cunseguen quemunicar-se de forma bastante eficaç, seia cun houmanos ó cun outros seres de sue spece. Studos de la [[anteligéncia]] an gatos ténen demunstrado que tales animales son dotados dun aparato [[cognitibo]] capaç de les propiciar dibersas açones, que puoden ser cumprendidas cumo senhales d'anteligéncia.<ref>''Gatos son anteligentes?'' Rebista Perros & Cia, m. 331, dezembre de 2006 [http://www.caocidadao .com.br/artigos_gatos.php?id=42]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L [[cérebro]] destes animales apersenta struturas cumplexas que possibelita-les zambolber ua spece de lenguaige, quemunicando-se por meio de miados, ronronares, bufos, gritos i lenguaiges corporales.<ref name="OGEANEIDSG"/><ref name=PENSAM>[http://www.etoxtr .com/t/pets/?p=2908 ''Ls gatos pensan?'']{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L'abançada strutura de l cérebro faç cun qu'esses felinos séian frequentemente outelizados cumo [[Teste cun animales|animales spurmentales]], tenendo an bista qu'esse uorgon apersenta strutura mui similar àquela ouserbada ne l [[cérebro houmano]]. Pesquisas andican que, tanto ne l'home quanto ne l gato, l mesmo setor cerebral ye l respunsable pula eisisténcia de defrentes emoçones.<ref name="PENSAM"/><ref>[http://mios_i_miaus.web.simplesnet .pt/curjidades.htn ''Curjidades subre gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Miado ===
{{Artigo percipal|[[Miado]]}}
L {{Audio|Felis_silbestris_catus.ogg|miado}} ye l sonido típico que carateriza l gato. Ye trascrito [[onomatopeia|onomatopeicamente]] cumo "miau" an [[léngua pertuesa|pertués]] (an dibersas outras lénguas apersenta grafie semelhante, cumo "meow", "miaow", "maw", etc.)
Defrentemente de l [[ronronar]], l miado ten un sonido mais agudo i audible a ua grande çtáncia. La [[pronúncia]] desta chamada barie seneficatibamente, dependendo de sou propósito. Usualmente, l gato bocaliza andicando [[sofrimiento]], solicitando atençon houmana (por eisemplo, para ser alimentado), ó cumo ua [[saudaçon]]. Alguns [[bocalizaçon|bocalizan]] scessibamente, anquanto qu'outros raramente mian. Dependendo de la raça, son capazes d'eimitir cerca de 100 tipos de bocalizaçones defrentes,<ref>[http://fameliapet.uol .com.br/gatos/curjidades/curjidades_ostiposdemiado.htn Ls tipos de miados]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ancluindo sonidos que se assemelhan a la lenguaige houmana. Ls machos possuen bocalizaçon mais fuorte i grabe que las fémeas i la spece doméstica questuma miar mui mais de l que la [[animal salbaige|salbaige]], yá que ye la percipal forma qu'eilhes ténen de chamar l'atençon de sous duonhos.<ref>[http://arcadenoe.sapo .pt/artigo/gatos_ruidosos_/285 ''Gatos ruidosos: cuntrolar l miar scessibo'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Ronrono ===
{{Artigo percipal|[[Ronron]]}}
L gato giralmente ronrona quando se ancontra nun stado de calma, prazer ó sastifaçon. Antretanto, puode ronronar quando stá se sentindo [[angústia|angustiado]], [[afliçon|aflito]] ó cun [[delor]]. Ronrona na persença d'outros gatos ó, se inda filhotes, na persença de la mai - por eisemplo. Eesisten muitas teories que splican l'ourige deste sonido, ancluindo bibraçon de las falsas [[cuordas bocales]] quando anspiran ó spiran, l sonido de l [[sangre]] circulando pula [[artéria aorta]], ressonáncia direta ne ls [[pulmones]], antre outras. Atualmente, acradita-se que l ronronar ye l resultado d'ampulsos rítmicos porduzidos por sue [[laringe]]. Quando un gato eimite l caratelístico sonido de sastifaçon, ye possible sentir sue gorja bibrar. Drento de la gorja, juntamente culas cuordas bocales, l gato ten un par de struturas chamadas pregas bestibulares. Alguns pesquisadores acraditan qu'essas pregas bibran quando l gato ronrona.<ref name="OGEANEIDSG"/>
Inda assi, hai quien diga que las pregas bestibulares nada ténen a ber cula bibraçon de la laringe, relacionada a esse ronronar.<ref name="Ronronar">[http://www.osgatos .com.br/ronronar.htn Ronronar]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'ourige anton starie nun oumiento momentáneo na turbuléncia de l sangre ne l sistema circulatório de l gato. Esta turbuléncia serie mais antensa quando l sangre ye zbiado para ua bena scepcionalmente ancha, situada ne l peito de l'animal. Quando ls músclos al redror desta bena se cuntraen, las bibraçones probocadas pula turbuléncia son amplificadas pul [[diafragma (músclo)|diafragma]], antes de subiren pula [[traqueia]] i ressoáren na cabidade sinusoidal. Essa bibraçon faç cun que l gato libere [[andorfina]], causando ua sensaçon anstantánea de bien-star. Ye eibidente que l ronronar eisige pouca einergie por parte de l'animal, ua beç que ls felinos puoden porduzir tal sonido por bários minutos cunsecutibos.<ref name="Ronronar"/>
=== Outros sonidos ===
La maiorie de ls gatos bufa ó grunhe quando stá an peligro. Alguns puoden gorjear, quando ouserban ua presa ó spressando antresse a un oubjeto próssimo. Quando esse sonido ye dirigido a ua presa fura d'alcance, nun se sabe se ye cula antençon d'apersentar un bruído amenaçador, ua spresson de frustraçon ó para eimitar l canto dua abe (ó dua presa de l'abe, cumo la [[checharra]]). Recentemente, studiosos de l cumportamiento animal cren qu'este sonido ye un "cumportamiento d'ansaio", ne l qual l gato antecipa ó pratica cumo matar sue presa, yá que l bruído usualmente acumpanha un mobimiento de la [[mandíbula]] similar al qu'outelizan para matar la presa.<ref name=GYOF>{{Citar libro|títalo=Gatos y Otros Felinos|outor=Edney, Andrew|local=Spanha|eiditora=Eibergren|léngua=Espanhol|anho=1999|id=ISBN 978-3-8228-6801-0|Páiginas=400}}</ref>
== Zonoses ==
[[Fexeiro:Hunting cat.jpg|thumb|dreita|200px|Gatos que caçan ratos i páixaros puoden cuntaminar-se cul [[protozoairo]] causador de la [[toxoplasmose]].]]
Cumo ls demales mamíferos, ls gatos son passibles de cuntaminaçon por malinas causadas por [[bírus]], [[fungo]]s i [[batéria]]s. Estas malinas giralmente se manifestan por meio de [[sintoma]]s cumo falta d'apetite, [[apatie]] i outras altaraçones cumportamentales. Poucas dessas malinas puoden cuntaminar ls seres houmanos. Inda assi, un grande númaro de pessonas son alérgicas a ua [[proteína]] porduzida puls felinos, apersentando sintomas ne l sistema respiratório quando entran an cuntato cun fragmientos de puls desses animales.<ref name="DOENCAS"/>
=== Alergies ===
Alguns felinos puoden zambolber seberas reaçones alérgicas quando submetidos la detreminadas [[medicamiento|medicaçones]], cumo, por eisemplo, la [[ibermetina]], que ye tradecionalmente aplicada ne l cuntrole de pequeinhos [[parasita]]s, cumo [[sancha]]s, [[pulga]]s i [[piolho]]s. An detreminadas situaçones, essa sustáncia puode ocasionar l'anchaço de l cérebro de l felino, probocando fuortes [[delor]]s, perda de cuntrole muscular, [[cegueira]] temporária, perda d'apetite, retençon d'urina i [[febre]], chegando a liebar l'animal al [[coma|stado de coma]]. La forma de se cumbater alergies desse tipo ye por meio de l'aplicaçon de [[antídoto]]s contra açon de l medicamiento antes menistrado.<ref>''Cunheça alguns de ls benenos i peligros que puoden star al alcance de ls felinos''[http://www.bitrine25demarco .com.br/coluna_detalhe.php?codeps=MTd8NTB8]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Muitos houmanos son alérgicos a la [[glicoproteína]] ''[[Fel d 1]]'', persente na [[cuçpinha]] de ls gatos i trasmitida an cuntato cula piel ó cul pul de l'animal. La glucoproteína ''Fel d1'' puode gerar [[spirro]]s, eirritaçon de las bias respiratórias i, an causos mais agudos, [[asma]], [[renite]] i outras reaçones alérgicas. Ne l die [[24 de setembre]] de [[2006]], l'ampresa biotecnológica Allerca anunciou l'ampeço de la criaçon de ls purmeiros gatos heipoalergénicos. Para alhá desso, eisisten alguas raças de gatos que porduzen pequeinhas cantidades de la proteína respunsable pula reaçon alérgica, nun causando, deste modo, porblemas a las pessonas sensibles.<ref>{{Citar web
|url=http://www.cienciat.net/t/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=18232&Itemid=336
|títalo=CienciaPT - La Eiducaçon, Ciéncia, Tecnologie i Inobaçon an Pertués - Gatos "heipoalergénicos" çponibles an 2007 ne ls EUA
|publicado=www.cienciat.net
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
=== Toxoplasmose ===
{{Artigo percipal|[[Toxoplasmose]]}}
A toxoplasmose ye ua [[zonose]] de çtribuiçon mundial. Trata-se dua malina anfeciosa causada pul protozoairo ''[[Toxoplasma gondii]]''. Ocorre an animales de stimaçon i de porduçon, ancluindo [[suíno]]s, [[caprino]]s, [[abes]], animales silbestres, [[perro|perros]], gatos i la maiorie de ls bertebrados terrestres homeotérmicos ([[Bobinos|bobino]]s, suínos, [[cabra]]s, etc). Usualmente, ls gatos son respunsabelizados pula trasmisson direta de a toxoplasmose als houmanos,<ref>''Toxoplasmose: será que ls gatos son mesmo ls bilones?''[http://www.bidadecao .com.br/cao/andex2.asp?menu=toxo.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Toxoplasmose: Será que ls gatos son mesmo ls bilones?</ref> mas pesquisas atuales andican que na maiorie de las bezes essa acusaçon ye ancorreta, tenendo an bista que l ''Toxoplasma gondii'', causador de la malina, necessita dun período d'ancubaçon passado ser spelido pul ourganismo de l'animal, por meio de las [[merda]]. Deste modo, para qu'haba cuntaminaçon, ye necessairo qu'haba cuntato culas merda secas de l'animal. Antoce, bastarie manter l gato nun ambiente higienizado, cun limpeza diária de sue [[liteira (gatos)|caixa d'arena]], para nun haber preocupaçon an adquirir essa zonose.<ref>[http://animaisbahia.blogspot .com/2008/02/berdades-i-mintiras -subre-toxoplasmose.html ''Berdades i mintiras subre a toxoplasmose'']{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
La [[toxoplasmose]] puode ser peligrosa specialmente pa a mulhier [[grabideç|prenha]], sendo ua possible causadora de mala-formaçones [[feto|fetales]] i xordeira cungénita. Ls felinos zampenhan un papel chabe ne l ciclo desta anfermidade, sendo hospedeiro de l parasita. L gato puode adquirir la malina al se alimentar d'algun [[páixaro]] ó [[rato]] anfetado. Lougo, ls gatos ambolbidos na trasmisson son solamente aqueilhes que ténen possibelidade de caçar ratos (gatos silbestres ó de fazendas). Cumo ls gatos doméstico son, normalmente, alimentados solo cun raçon, esse risco ye stremamente reduzido, bastando certificar-se de que l gato de stimaçon nun tenga por hábito caçar animales. Çtaca-se inda que ye amprobable qu'un gato doméstico angira ls animales que caça, tenendo an bista que la maiorie trata la carcaça de sues bítimas cumo "troféus", nun se alimentando deilhas. Quando cuntaminado, l felino screta ls ocistos ("uobos" de l protozoairo) nas sues merda, i l'houmano puode ser anfetado bie oural al nun labar las manos corretamente depuis de limpar la caixa d'arena de l'animal, ó nun labar ls begetales que fúrun plantados an locales que cunténen merda de gatos, por eisemplo. Mas la cuntaminaçon solo ye possible se esse cuntato ocorrer passado l período d'ancubaçon desses uobos. Assi, buonas cundiçones d'higiene tornan amprobable algun tipo d'anfeçon.<ref>[http://www.abcdasaude .com.br/artigo.php?417 ''L que ye la Toxoplasmose'']{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Segundo la [[Organizaçon Mundial de la Salude]] (OMS), l percipal cuntágio de a toxoplasmose nun ye l cuntato cun gatos domésticos, mas si l'angeston de protozoairos persentes na [[chicha]] burmeilha cruda ó mal cozida, bien cumo an begetales mal labados i cuntaminados cun dejetos d'animales.<ref name="Toxoplasmose">{{cite book |last=(WHO/OMS) |first=World Heialth Organization |outhorlink=WHO |title=Report of the WHO working group meting on toxoplasmosis bacine debelopment and technology |publisher=WHO (OMS) |year=1992 |page=11 |url=http://whqlibdoc.who.ant/hq/1993/WHO_CDS_BPH_93.114.pdf |belume=1 |ourigyear=1992 }}{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Leucemia felina ===
{{Artigo percipal|[[Leucemia felina]]}}
[[Fexeiro:Stret cats (1).jpg|thumb|dreita|200px|Gatos que biben nas rues son mais suscetibles la malinas cumo la Leucemia i la Panleucopenia felina.]]
La leucemia felina, probocada por un [[bírus]], ye ua de las malinas mais cumplexas qu'afeta ls gatos. Defrentemente de la berson houmana de la malina, ye cuntagiosa, podendo ser trasmitida de gato para gato por meio de la [[cuçpinha]] ó pul cuntato cun [[sangre]] cuntaminado. Inda assi, nun ye trasmitida als seres houmanos, tenendo an bista que l'agente causador solamente subrebibe ne l'ourganismo de ls felinos.<ref name="DOENCAS"/> La [[bacinaçon]] contra la leucemia cunfire proteçon als gatos an 95% de ls causos. La [[castraçon]] reduç la possibelidade de cuntaminaçon, yá que l'animal tende a permanecer mais an casa i nun tener cuntato cun outros gatos.
La leucemia felina ye ua malina çconhecida por muitos beterinairos, que, al nun saber cumo tratá-la, recomendan l sacrifício de l'animal. Einicialmente, esta malina se manifesta pula perda parcial de la defesa eimunológica de l gato portador. Mas, trata-se dua [[malina degeneratiba]], cuja grabidade bai abançando al mesmo tiempo que reduç la spetatiba de bida an alguns anhos. Tratamientos puoden abrandar ls porblemas, subretodo se l gato bibir an buonas cundiçones, ua beç que, debido a la baixa eimunidade, qualquiera malina de menor grabidade puode ser altamente peligrosa pa l'animal. Durante l stado crítico, l gato necessita de cuidados i buona alimentaçon, acumpanhado por beterinairos, i de l'uso de l [[anterferon]]. La leucemia felina "treminal" ocorre quando la malina atinge la [[medula óssea]], anulando totalmente la porduçon de glóbulos brancos pa la sue defesa; quando esta ocorre, l'animal ampeça a tener la sue salude deteriorada debrebe i passa a sofrer fuortes delores, de modo que l sacrifício ye la única soluçon.<ref>[http://www.dr-addie .com/Pertuese/treatmentport.html ''Tratamiento de la PIF'']{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Panleucopenia felina ===
{{Artigo percipal|[[Panleucopenia felina]]}}
[[Fexeiro:Hannibal Poenaru - Nasty cat ! (by-sa).jpg|thumb|200px|dreita|Brigas antre gatos puoden fazer cun qu'eilhes téngan cuntato cun sangre i cuçpinha d'animales cuntaminados.]]
La panleucopenia felina ye ua malina biral qu'acomete gatos domésticos i outros nembros de las famílias [[Felidae]], [[Mustelidae]], [[Bibirridae]] i [[Procyonidae]]. L'agente causador ye un [[bírus]] classeficado cumo ''[[parbobírus]] felino''. Essa malina nun ye trasmissible al [[home]] i nin a outros [[animal de stimaçon|animales de stimaçon]].<ref>{{Citar web
|url=http://www.policlenicabeterinarie .com.br/art_saude.asp?xcod=24
|títalo=Policlínica Beterinária de Cotie
|publicado=www.policlenicabeterinarie .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Trata-se dua anfermidade altamente cuntagiosa als felinos, caratelizada pul aparecimiento súbito de [[febre]], [[anorexia (sintoma)|falta d'apetite]], [[Depresson nerbosa|depresson]], [[bómito]]s i [[diarreia]], [[zeidrataçon]] i [[leucopenia]].<ref name="DOENCAS"/>
L bírus de la panleucopenia felina ye un parbobírus pequeinho pertencente a la família [[Parbobiridae]]. Essa malina ye cunsidrada un de ls çtúrbios gastrointestinales mais mortales pa ls gatos, apersentando taxa de mortalidade d'aprossimadamente 80% de ls andibíduos cuntaminados.<ref>[http://bichanosonline .com.br/percipales-temas/panleucopenia-felina ''panleucopenia-felina'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls gatos que biben soltos stan mais spostos a la cuntaminaçon pul bírus de la malina. La bacinaçon ye bastante eficaç, sendo l'ancidéncia de panleucopenia mui baixa nas populaçones de gatos que recíben las doses de la bacina ne ls purmeiros meses d'eidade.<ref>[http://www.stilors .com.br/pet/detail.php?pet=33&cat=5 ''Tabela de Bacinaçon de ls Gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Assi i to, fúrun relatadas ocorrencias de la panleucopenia trasmitida pul [[colostro]] i pul [[leite]].<ref>[http://www.emea.ouropa.you/betdocs/PDFs/EPAR/PurebaxRCPFeLB/013505t1.pdf ''RELATÓRIO PÚBLICO EUROPEU DE ABALIAÇÃO: (EPAR)PUREBAX RCP FELB'']{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls ancubadores de l bírus son ls própios gatos, sendo que la trasmisson ye feita mediante cuntato direto culs gatos cuntaminados i/ó doentes, atrabeç d'alimientos ó auga cuntaminada, pul cuntato cun [[merda]] ó [[urina]] (qu'ocorre quando un animal sadio usa ua [[Liteira (gatos)|caixa d'arena]] cuntaminada por un gato doente), cuntato cun bómito, cuçpinha, ó [[etoparasita]]s cumo [[pulga]]s i [[sancha]]s.<ref name="Panleucopenia Felina" />
Ls andibíduos doentes passan por un tratamiento d'eilebada cumplexidade. Ls animales que cunseguen subrebibir mais dua sumana, eibitando-se a to l custo la [[zeidrataçon]], ténen possibelidade plena de se salbar. Assi i to, esto ocorre solo an 20% de ls causos, andicando que la prebençon por meio de l'aplicaçon de [[bacina]]s inda ye a melhor forma de se eibitar l'ocorréncia de l porblema.<ref name="Panleucopenia Felina">[http://www.grepet.bet.br/panleucopenia.php ''Panleucopenia Felina'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Peritonite anfeciosa felina ===
{{Artigo percipal|[[Peritonite Anfeciosa Felina]]}}
[[Fexeiro:Catfiller.JPG|thumb|squierda|200px|L cumpartilhamiento dua mesma caixa d'arena antre defrentes gatos puode oumentar l risco de trasmisson d'alguas malinas, cumo la PIF.]]
La peritonite anfeciosa felina, mais coincida pul acrónimo PIF, ye ua [[síndrome]] biral cuntagiosa antre ls felinos, que cuntamina l'antestino, l fígado, ls rines, l cérebro i i to l sistema nerboso de ls animales, liebando a la formaçon [[abcesso]]s ne ls uorgones afetados.<ref>[http://www.bet.cornell.edu/fhc/brochures/fip.html ''Feline Anfetious Peritonitis'']{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
La peritonite anfeciosa felina ye trasmitida por meio de cuntato culas merda cuntaminadas, l qu'ocorre, subretodo, quando dibersos gatos debeden ua mesma [[Liteira (gatos)|liteira]]. Puode tamien ser trasmitida als filhotes de gatas doentes, por meio de l [[leite]]. Assi i to, trata-se dun bírus qu'ataca sclusibamente ls felinos, nun ouferecendo assi risco de cuntágio als seres houmanos.<ref>[http://arcadenoe.sapo .pt/article.php?id=436 ''Gatos i la PIB: mutaçon rala, mas fatal'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Dentre ls percipales sintomas, stan la perda d'apetite, emagrecimiento rápido de l'animal, anemia, diarreia, febre custante, [[abdómen]] çtendido, i [[Linfadenopatie|anchaço ne ls gánglios linfáticos]]. Nun hai cura pa la PIF, sendo que, passado la cuntaminaçon, l gato bibe por, ne l mássimo, dous anhos.<ref>[http://ronronar .com/artigos/percipales-doencas-gatos ''Percipales malinas de ls gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Inda nun hai bacina eficaç contra essa malina. Normalmente, quando ls sintomas se agrában, ye praticada la [[eutanásia]], bisando menimizar l sofrimiento, tenendo an bista que las manifestaçones de ls sintomas dessa malina, an sue fase treminal, causan delores antensas ne l'animal.
=== Síndrome urológica felina ===
[[Fexeiro:BladderStone.jpg|thumb|dreita|200px|[[Radiografie]] eibidenciando l'eisisténcia dun [[litíase|cálclo]] na bexiga dun gato. La mancha mais clara, na punta de la seta, andica la persença de [[Malinas causadas por calcificaçon an tecido dóndio|calcificaçon]] ne l'anterior de l'uorgon an queston.]]
{{Artigo percipal|[[Síndrome Urológica Felina]]}}
La síndrome urológica felina cunsiste nun cunjunto de porblemas que surge ne ls felinos cul abanço de l'eidade. L'animal afetado apersenta porblemas anflamatórios ne l sistema urinairo, dentre ls quales çtacan-se la [[cistite]], [[uremia]] i formaçon de [[cálclo renal|cálclos renales]] i na [[bexiga]].<ref>[http://www.saudeanimal .com.br/artigo2.htn ''Salude animal: Síndrome Urológica Felina'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L percipal sintoma cunsiste na deficuldade i delor al meijar; alguas bezes nota-se la persença de sangre na urina. Las causas dessa malina stan ligadas a l'alimentaçon de l'animal, para alhá de fatores genéticos qu'amplican ua predisposiçon a la sue ocorréncia. L tratamiento cunsiste na aplicaçon de medicamientos contra las delores i l'anfeçon, para alhá dun rigoroso cuntrole na dieta de l'animal. Debe ser ouferecida auga limpa an abundáncia i raçones que nun téngan acidificantes an sue formulaçon, ó apersenten eilebados índices de [[magnésio]].<ref>[http://www.marbistabet .com/html/body_feline_lower_urinary_trat_ç.html ''Feline Lower Urinary Trat Çease'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Cun ua alimentaçon adequada, hai ua cunsidrable diminuiçon de la porbabelidade de formaçon de cálclos ne l sistema urinairo. Eesisten ne l mercado dibersas raçones balanceadas para defrentes tipos de gatos, bariando d'acuordo cun dibersos eilemientos, cumo la raça de l'animal, sue eidade, sexo, se ye castrado ó nó. Ye até mesmo possible ancontrar [[raçon animal|raçones]] specíficas para gatos portadores de la síndrome urológica felina, capazes de reduzir l pH urinairo i melhorar l funcionamiento de ls rines, auxeliando na dissoluçon de ls cálclos eisistentes i prebenindo la formaçon de nuobas calcificaçones.<ref>[http://www.çtaquesp .com/andex.php/Animales/Saude-Animal/doenca-renal-an-gatos.html ''Malina renal an gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Raças ==
{{Artigo percipal|[[Lista de raças de gatos domésticos]]}}
[[Fexeiro:Chumbinho 5.JPG|thumb|200px|Gato de la raça [[Gato abissínio|abissínio]], uas de las 26 mais quemuns de l mundo. Ye fuorte i atibo.]]
Ls gatos apersentan ua grande bariadade de quelores i padrones. Las [[raça]]s puoden ser debedidas an trés catadories: pul longo, pul cúrtio i pul ralo. La pelaige puode inda ser debedida an lisa ó ondulada, eisistindo bariaçones antermediárias. A quelor de ls uolhos tamien puoden star relacionadas la ciertas raças. Ls gatos persas, por eisemplo, questuman apersentar [[íris]] cula mesma coloraçon de ls puls. La maior parte de las raças fúrun zambolbidas recentemente, de modo a ressaltar detreminadas caratelísticas zeiadas i inibir outras andeseijadas. Por eisemplo, anquanto un gato bengal ten piernas alongadas, un Munchkin jamales debe apersentar tal caratelística. Ó inda, anquanto que caudas longas i suberantes son amprescindibles pa la beleza de ls persas i himalaios, nun fázen parte de l padron eisistente pa la raça Bobtail. Defrentes raças tenden a apersentar graus çtintos de suscetibelidade la ciertas malinas. Ls gatos de l padron [[Keltic Shorthair]] normalmente son mais resistentes la porblemas de salude, ua beç que tales animales deriban de [[bira-lata|gatos de rue]]. Nesse causo, la [[seleçon natural]] faç cun que solo ls animales mais adatados subrebiban i cunsigan passar sous genes adelantre.<ref>[http://www.guiaderacas .com.br/gatos.shtml ''Raças de gatos'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Stima-se que, atualmente, eisistan mais de 250 defrentes raças de gatos domésticos.<ref>{{Citation |title=''Raças de gatos domésticos'' |url=http://www.biociencia.org/andex.php?oution=cun_cuntent&task=category§ionid=12&id=39&Itemid=85 |accessdate=2013-09-18 |archivedate=2016-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312185215/http://biociencia.org/andex.php?id=39&itemid=85&oution=cun_cuntent§ionid=12&task=category }}</ref> Alguas deilhas surgiran naturalmente, a partir de cruzamientos antre gatos [[SRD|sin raça defenida]] que portában defrentes caratelísticas. Outras fúrun zambolbidas por meio de cruzamientos planeijados por criadores, bisando un [[melhoramiento genético|aprimoramiento genético]], cula antençon de ressaltar detreminadas feiçones de ls animales. Segundo associaçones de criadores de felinos, cumo la [[Associaçon Anternacional de Gatos]] (TICA), las raças de gatos mais quemuns eisistentes na atualidade son las seguintes:<ref name=ECB>{{Citar libro|títalo=Ancyclopedie of Cat Breds|outor=Heilgren, J. Anne|local=EUA|eiditora=Habitat|léngua=Anglés|anho=1997|id=ISBN 0-7641-5067-7 |páiginas=224}}</ref><ref>[http://www .ptica.org/ ''The Anternational Cat Association'']</ref><ref>[http://tica.org/public/breds.php ''TICA - Reconigzed Cat Breds'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Raças mais quemuns ===
; Abissínio
{{Artigo percipal|[[Gato abissínio]]}}
Ls gatos abissínios possuen ourige [[Índia|andiana]]. Caraterizan-se pul cumportamiento retraído i çcreto, cun miados baixos. L cuorpo ye sguio i musculoso, l que les cunfire agelidade. Cun esso, tornan-se felinos atibos, que percisan de muita atebidade física. Questuman anteragir cun outros gatos, mesmo que pertençan la raças defrentes.<ref name=RDG>{{Citar libro|títalo=Raças de Gatos|outor=Spangenberg, Rolf|local=Barcarena, Pertual|eiditora=Eiditorial Persença|léngua=Pertués|anho=2005|id=ISBN 972-23-1540-4|páiginas=125}}</ref>
[[Fexeiro:0612 chartreux bitscha orsbleus.jpg|thumb|200px|[[Chartreux]] d'uolhos amarielhos. Fuortes, silenciosos i ágeis, son buonos caçadores de pequeinhas presas, cumo ls ratos.]]
; Angorá
{{Artigo percipal|[[Gato angorá]]}}
Ls gatos de la raça Angorá surgiran na region de [[Ankara]], na [[Turquie]] Central, i son coincidos na Ouropa zde l'ampeço de l seclo XVII. Ls repersentantes desta raça son animales dóceis i [[amisade|amistosos]]. Curjidosos, gustan de scalar até puntos eilebados, d'adonde puodan ouserbar la mobimentaçon.<ref name="RDG"/>
; Bengal
{{Artigo percipal|[[Gato de Bengala|Gato Bengal]]}}
L Bengal ye ua raça recente, deribada de cruzamientos anduzidos antre gatos domésticos i l [[leopardo-asiático]] (''Prionailurus bengalensis''). Tal cruzamiento solo fui possible debido al fato de l leopardo-asiático tenr l mesmo númaro de [[cromossomo]]s de l gato doméstico, l que tornou possible la rializaçon de cruzamientos qu'ouriginassen çcendentes férteis. Esses animales apersentan tamanho médio la grande, cun peso antre 5,5 a 9 kg. Possuen pul cúrtio, strutura [[uosso|óssea]] bastante fuorte i ua cabeça relatibamente grande, cun cuntornos arredondados i ligeiramente cumprida, lembrando l formato de ls felinos salbaiges.<ref name="RDG"/>
; Bobtail japonés
{{Artigo percipal|[[Bobtail japonés|Gato Bobtail Japonés]]}}
L Bobtail surgiu ne l [[Japon]] ne l [[seclo VII]], paíç ne l qual ye bastante popular i adonde acradita-se que l'eisisténcia un spécime tricolor desse animal traç suorte, felicidade i prosperidade. La percipal caratelística de l Bobtail ye la pequeinha cauda, que mede antre uito i dieç centímetros quando sticada. L gato siempre la mantén curbada, l que la deixa cula aparéncia dun rabo de [[coneilho]]. Ye ua raça de porte eilegante, cun ua buona musculatura, mas sbelta. Sues piernas son sguias, sendo las posteriores ligeiramente maiores que las anteriores.<ref name="RDG"/>
; Bombay
{{Artigo percipal|[[Bombain (gato)|Gato Bombay]]}}
[[Fexeiro:Lapern LH red tabby.jpg|thumb|dreita|200px|L gato [[LaPern]] apersenta puls longos i cacheados, que remeten a un [[saca-rolhas]].]]
L Bombay ye un gato ouriginairo de ls [[Stados Ounidos]]. Surgiu na [[década de 1960]], por meio de cruzamientos antre defrentes gatos negros de pul cúrtio amaricano. Esses gatos apersentan la pelaige cumpletamente negra i cúrtie, cun testura abeludada, sin la persença de puntos brancos. Sou tamanho ye médio, sendo l macho maior que fémea. Ls gatos dessa raça mian pouco, mas, an cuntrapartida, questuman ronronar antensamente. Ye sociable i necessita siempre de cumpanha, nun adatando-se bien a la bida solitária.<ref name="RDG"/>
; Chartreux
{{Artigo percipal|[[Chartreux|Gato Chartreux]]}}
Ls gatos Chartreux apersentan coloraçon cinza-azulada, cun puls cúrtios, densos i grossos. Ls gatos desta raça son mui silenciosos, de modo que raramente mian. San mui atibos i necessitan de bastante spácio físico para corríren eisercitáren-se. Quando pribados de spácio, puoden quedar eirritadiços i demunstrar algua agressebidade. Ouriginário de la [[Fráncia]], l Chartreux ye un animal afetuoso i sociable. Ten un apurado anstinto de caça i ua fuorte musculatura, que le dá cundiçones para atacar debrebe pequeinhas presas cumo páixaros i roedores.<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:Neighbours Siamese.jpg|thumb|200px|Eisemplar de [[gato siamés]]. Ye ua de las poucas raças de gato que puoden ser rialmente adestradas.]]
; Cornish Rex
{{Artigo percipal|[[Cornish Rex|Gato Cornish Rex]]}}
L Cornish Rex ye un gato de pul cúrtio i ligeiramente cacheado, ouriginairo de la [[Anglaterra]]. Ten un aspeto rústico i ye cunsidrado un eicelente animal de stimaçon, ua beç que cumbibe mui bien culs houmanos, mesmo ne l causo de la persença custante de stranhos. Ye un animal de fácele tratamiento, nun eisigindo cuidados mui cumplexos.<ref name="RDG"/>
; Himalaio
{{Artigo percipal|Himalaio (gato)}}
L gato Himalaio fui criado por meio de cruzamientos cunsecutibos antre spécimes de las raças persa i siamés. Deste modo, cumbinan la basta i sedosa pelaige de ls persas cul porte i la marcaçon de quelores persentes ne ls siameses. San gatos apegados als duonhos i bastante brincalhones, de modo que siempre necessitan de la cumpanha houmana ó de la persença de brinquedos para se çtraíren. Sue percipal caratelística ye la pelaige densa cun coloraçon de l tipo ''colourpoint'', na qual las stremidades de l rabo, patas i cabeça assumen ua tonalidade mais scura an relaçon al cuorpo.<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:RoryJJay.jpg|thumb|200px|Podendo alcançar peso superior a 20 kg, l [[Maine Con]] ye la maior raça de gatos eisistente. Ouriginalmente norte-amaricano, ye dócil, duonho de macie pelaige i capaç de tolerar climas rigorosos.]]
; LaPern
{{Artigo percipal|[[LaPern|Gato LaPern]]}}
L gato LaPern fui registrado an 1982, ne ls [[Stados Ounidos]]. Trata-se dun felino de pelaige longa i cacheada, cun spirales lembrando un [[saca-rolhas]]. Apersenta cumportamiento bastante anteratibo. Ye un gato mui percurado por pessonas que gustan d'animales que se adaten als questumes de l lar. Sue personalidade marcante faç cun que l LaPern zambolba ua fuorte ligaçon afetiba culs duonhos i steia siempre pronto para brincadeiras, até mesmo cun stranhos.<ref name="RDG"/>
; Maine Con
{{Artigo percipal|[[Maine Con|Gato Maine Con]]}}
L Maine Con ye un gato norte-amaricano, coincido pul sou abantajado tamanho an relaçon a las demales raças. Fui purmeiramente reconhecido cumo raça oufecial<ref>[http://www.mcbfa.org/Articles1.htn ''The Maine Con America's Natibe Longhair'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ne l stado norte-amaricano de l [[Maine]], adonde era famoso pula sue capacidade de caçar ratos i de tolerar climas rigorosos. Debido al sou grande porte físico, tamien ye coincido cumo "l gigante gentil". Ouriginalmente un gato de trabalho, l Maine Con ye resistente, rústico, capaç de suportar las antempéries. Sou pul ye macio i sou cuorpo mui bien proporcionado, d'aparéncia retangular i balanceada, sin partes sageradas an tamanho. Ye musculoso, de tamanho médio para grande. Las fémeas giralmente son menores que ls machos.<ref>[http://www.acfacats .com/maine_con_synopsis.htn ''The Maine Con.'' Amarican Cat Fanciers Association (ACFA)]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L cumportamiento de l Maine Con ye stremamente dócil, meigo, cumpanheiro, dando-se bien cun outros gatos i outros animales de stimaçon, cumo l perro. Ye un gato de fácele adataçon, i eissencialmente mui amigable. Ye carente de cuidados i atençon, necessitando siempre cumpanha. Sou miado ye un de ls mais curjidosos, por ser semelhante al cricrilar dun [[grilo]].<ref name="RDG"/>
; Malo eigípicio
[[Fexeiro:Mauegytiensmoke.jpg|thumb|dreita|200px|Ls gatos de la raça [[Malo eigípcio]] çcenden diretamente de ls purmeiros gatos domesticados ne l [[Antigo Eigito]].]]
{{Artigo percipal|[[Malo eigípcio|Gato Malo Eigípcio]]}}
L Malo Eigípcio ye ua raça que çcende diretamente de ls gatos de la época de l [[Antigo Eigito]]. Puode ser bisto an [[papiro]]s i custruçones eigípcias anteriores la [[1000 a.C.]]<ref>[http://arcadenoe.sapo .pt/raca/malo_eigipcio/87 '' Malo Eigípicio: Eilustre i sensible'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Eisemplares fúrun liebados a la Ouropa i, mais recentemente, la raça fui zambolbida ne ls Stados Ounidos a partir de cruzamientos antre eisemplares ouropeus. Ye un gato doméstico de temperamiento calmo. Sperto i dedicado, ten laços afetibos stremamente fuortes culs sous duonhos.<ref>[http://www.muitosgatos .com/r-malo-eigipcio.html Malo Eigipício]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sou aspeto ye purfeitamente balanceado antre sbelto i roliço. Sue cabeça ye lebemente arredondada. L çofino nun ye pontudo i ls sous uolhos son oublíquos, de formato obal, giralmente apersentando quelor berde.<ref name="RDG"/>
; Munchkin
{{Artigo percipal|[[Munchkin (gato)|Gato Munchkin]]}}
L Munchkin ye un gato de piernas cúrties i cuorpo alongado. An funçon de l formato peculiar, ye apelidado de [[Basset Hound]] felino. Ye dócil, sociable i amable. Ye atibo cumo outros gatos, mas nun pula tan alto debido a la pequeinha altura de las sues piernas, que chegan a medir solo un terço de l tamanho ouserbado nas outras raças. La pelaige ye bastante bariable, podendo ser longa ó cúrtie, cun bárias tonalidades i quelores defrentes.<ref name="RDG"/>
; Noruegués de la Floresta
{{Artigo percipal|[[Noruegués de la Floresta|Gato Noruegués de la Floresta]]}}
Cumo l própio nome diç, l gato Noruegués de la Floresta se ouriginou nas árias florestales de la [[Noruega]]. La necidade de se abrigar durante ls ambiernos frius de la [[Scandinábia]] trasformou sou manto nua spece de cobertor macio, protegendo-lo de l bento, de l friu i de l'umidade de la niebe. Para proteger-se de l friu, este gato tamien çpone d'abundante camada de puls al redror de l cachaço, formando ua densa juba. Cumo ouriginórun-se de gatos que bebian al aire libre, ls repersentantes dessa raça possuen la caratelística de séren eicelente caçadores i apersentáren grande andependéncia an relaçon a la sous duonhos.<ref>[http://www.bayerpet .com.br/racas/detalhes.aspx?specie=2&raca=195 ''Noruegués de la Floresta.'' Bayer Pet]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
<center><gallery>
Fexeiro:Brown spotted tabby bengal cat.jpg|L [[Gato de Bengala|gato Bengal]] ten l cuorpo bien alongado.
Fexeiro:Choclate Himlayan.jpg|L [[gato himalaio]] cumbina ls longos puls de ls persas cula coloraçon de l Siamés.
Fexeiro:British Shorthair.jpg|Eisemplar de la raça "[[Gato de pul cúrtio anglés|pul cúrtio anglés]]", coincida hai dous mil anhos.
Fexeiro:Japanese Bobtail walking.JPG|Gato [[Bobtail Japonés]] cun sue pequeinha cauda.
Fexeiro:Bombay cat.jpg|Típico eisemplar de la raça [[Bombay]], qu'apersenta la pelaige cumpletamente negra.
Fexeiro:Gato Balu.JPG|La raça [[Gato de pul cúrtio brasileiro|Pul Cúrtio Brasileiro]] fui la purmeira a ser reconhecida anternacionalmente cumo de fato brasileira.
Fexeiro:An Ouropean Shorthair.JPG|[[Gato de pul cúrtio ouropeu]] zambolbiu-se naturalmente atrabeç de l cruzamiento de raças de l cuntinente.
Fexeiro:Ocicat Charan-Rizzo watchin.jpg|La pelaige de l [[Ocicat]] se assemelha bastante la dua [[jaguatirica]] (''Leopardus pardalis'').
</gallery></center>
; Pul cúrtio amaricano
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio amaricano]]}}
[[Fexeiro:Dalaja Doll-norbegien ambre-blotched-tabby-blanc-neige2009b.jpg|thumb|200px|L gato [[Noruegués de la Floresta]] apersenta densa pelaige na region de l cachaço, que le protege contra l friu.]]
L gato de pul cúrtio amaricano fui criado a partir de l padron ouserbado ne ls gatos que se procriórun nas rues de las grandes [[cidades]] de ls Stados Ounidos. San coincidos por sue longebidade, salude i docelidade cun ninos. Resistente, ten sou cuorpo mui bien proporcionado, fuorte, ágil, balanceado i simétrico. Sou cuorpo ye mais cumprido de l qu'alto, de tamanho médio para grande. Las fémeas son menos robustas an relaçon als machos. Sue pelaige ye cúrtie i de testura dura. Bariaçones na grossura de ls puls son ouserbadas d'acuordo cula region i [[staçon de l'anho]]. La pelaige ye densa l suficiente para proteçon de l tiempo, friu i cortes superficiales na piel.<ref name="RDG"/>
; Pul cúrtio brasileiro
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio brasileiro]]}}
L gato de pul cúrtio brasileiro fui la purmeira raça genuinamente brasileira a ser reconhecida anternacionalmente. Criado a partir de l padron ouserbado ne ls gatos çcendentes de la subespece ''Felis silbestris iberica''{{Carece de fuontes|data=dezembre de 2012}}, que se procriórun nas rues de las [[cidades]] [[brasil]]eiras, son coincidos por sue longebidade, resisténcia i docelidade cun adultos i ninos. L pul ye bien deitado junto al cuorpo, cabeça i oureilhas de tamanho médio, proporcionales l'anchura de la base, bien colocadas. Ls uolhos ligeiramente oublíquos i l nariç de la mesma anchura de la base até a la punta. Peito ancho, piernas de tamanho médio i patas arredondadas, tamien de tamanho médio. L cuorpo ye fuorte, musculoso, mas l'aspeto giral ye dun gato mui ágil i eilegante.<ref>[http://www.petbrazil .com.br/bicho/gatos/gen10.htn ''Pul cúrtio Brasileiro'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Gatto persiano Ettore-2.jpg|thumb|200px|Gato persa, la raça cun ''[[pedigre]]'' mais quemun ne l Brasil.<ref name="petsonline">{{citar web
|url = http://www.petsonline .com.br/anforme.php?subation=showfull&id=1192451175&archibe=&start_fron=&ucat=1&
|títalo = L Gato
|publicado = [http://www.petsonline .com.br Pets On Line]
|data= [[15 d'outubre]] de [[2007]]
|acessodata = [[21 de maio]] de [[2009]]
}}</ref>]]
; Pul cúrtio ouropeu
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio ouropeu]]}}
L gato de pul cúrtio ouropeu fui naturalmente zambolbido a partir de l cruzamiento antre ls gatos de defrentes raças que bebian nas rues de las cidades [[cidades]] de la Ouropa cuntinental. Ye coincido por sue longebidade i resisténcia la malinas. Assemelha-se bastante al gato de pul cúrtio brasileiro, mas, debido al clima mais friu de la Ouropa, ten ua pelaige mais densa i cumpata. Assi cumo las demales raças de gatos surgidas nas rues, apersenta eicelente bison noturna i bun faro, l que le permite caçar roedores na auséncia d'alimientos fornecidos puls houmanos.<ref name="RDG"/>
; Pul cúrtio anglés
{{Artigo percipal|[[Gato de pul cúrtio anglés]]}}
Sendo coincido hai cerca de dous mil anhos, l gato de pul cúrtio anglés ye la mais antiga raça de gatos de la Anglaterra. Ye un gato eilegante, cirne, bien balanceado i fuorte, que prefire star ne l suolo i nun ten antre sues specialidades la belocidade, ó l'agelidade. La cabeça ye arredondada, cun buono spácio antre las oureilhas.<ref name="RDG"/> Debido a la sue anteligéncia, ye ua de las raças preferidas para filmes an [[Cinema de ls Stados Ounidos de la América|Hollywod]] i [[anúncio publicitairo|comerciales]] de [[telebison]].<ref>[http://www.cfa.org/breds/profiles/british.html ''Bred Profile: British Shorthair'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Ragdoll fron Gatil Ragbelas.jpg|thumb|200px|Ls gatos de la raça [[Gato ragdoll|Ragdoll]], coincidos por séren dóceis, ténen an sou nome l seneficado de "boneca de panho".]]
; Persa
{{Artigo percipal|[[Gato persa]]}}
Ls gatos persas ouriginórun-se na antiga [[Pérsia]] (atual [[Eiran]]). Ne l [[seclo XVII]], fúrun liebados a la [[Eitália]], adonde sue pelaige macie i brilhante fizo cun qu'eimediatamente ganhassen popularidade. Atualmente, esta ye la raça de gato doméstico mais popular ne l Brasil i na maior parte de l mundo.<ref name=PERSA>[http://www.doghousepetshop .com.br/Cats/persa.htn ''Persa'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls persas son gatos mui percurados por pessonas que biben an spácios pequeinhos, cumo apartamientos, pus sous miados son baixos i pouco quemuns, para alhá de l fato desses animales apersentáren un fuorte apego al sou duonho.<ref name="PERSA"/> Carateriza-se pula pelaige cumprida i sedosa, cun ua cabeça grande i redonda, oureilhas pequeinhas i arredondadas cun tufos de puls ne l'anterior, uolhos grandes i redondos de coloraçon bíbida i patas cúrties, mas musculosas. L padron quemun de la raça apersenta çofinos achatados (''flat face''), mas alguns eisemplares possuen çofinos un pouco mais alongados (doll face).<ref name="RDG"/><ref name="PERSA"/>
; Ragdoll
{{Artigo percipal|[[Gato ragdoll]]}}
L gato ragdoll fui zambolbido an meados de l [[seclo XX]], ne ls Stados Ounidos. Sou nome, que senefica "boneca de panho" an [[léngua anglesa|anglés]], andica ua caratelística peculiar de la raça, que ye relaxar cumpletamente al ser colocado ne l colo. Ye tan dócil que permite ser jogado dun lado pa l'outro, algo que nin todos ls gatos aceitan. Ye un gato mui queto i gentil, i ua beç que scolha un duonho, l'acumpanhará permanentemente. Ye ua raça caseira i, por sue docelidade, totalmente andefesa quando libre, necessitando, antoce, sclusibamente de l'ambiente anterno. Nun ten muita necidade d'atebidades físicas, sendo mais sedentairo que gatos de raças menores.<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:Vlue-Point.jpg|thumb|200px|L [[Sagrado de la Birmánia]] çcende dua linhaige felina que bebia ne ls mosteiros [[budismo|budistas]] [[Birmánia|birmaneses]].]]
; Ocicat
{{Artigo percipal|[[Ocicat|Gato Ocicat]]}}
L gato Ocicat surgiu ne ls Stados Ounidos an [[1964]], quando ua criadora comercial rializaba cruzamientos antre abissínios i siameses. Al cruzar un abissínio-siamés cun un cun un siamés choclate point, oubtebe un gato cula pelaige semelhante la dun [[Panthera onca|jaguar]]. Batizou la nuoba raça de "Ocicat", pula semelhança desse gato cula [[jaguatirica]] (que, an anglés, ye chamada de ''Ocelot''). Anque desta aparéncia singular, l Ocicat nun ye híbrido antre gatos domésticos i spécimes salbaiges. Ten grande porte, cun patas obales, piernas robustas bien musculosas i rabo alongado. Sou pul segue un padron manchado, assemelhando-se al ouserbado ne ls felinos salbaiges. Sous uolhos puoden apersentar quaije todas las tonalidades de quelores, scetuando-se l'azul.<ref name="RDG"/>
; Sagrado de la Birmánia
{{Artigo percipal|[[Sagrado de la Birmánia|Gato Sagrado de la Birmánia]]}}
L gato sagrado de la Birmánia recebiu esse nome por çcendíren diretamente dua linhaige de gatos que bebian drento de ls mosteiros [[budismo|budistas]] [[Birmánia|birmaneses]].<ref>[http://bicharada.net/animales/animales.php?aid=341 Sagrado de la Birmánia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Segundo la lenda budista, habie, nun detreminado templo, un gato branco de pul cumprido qu'era l fiel cumpanheiro dun sacerdote. Quando este morriu, assassinado por ambasores, l gato pulou para cima de l cuorpo de sou duonho i ende quedou, para eibitar qu'alguien se aprossimasse. Nesse momiento, sue pelaige fui quedando quelor de creme. Ls uolhos dourados tornórun-se azules i las patas, nariç, oureilhas i cauda azules-cinzentos. Solo ls quatro pies, que stában an cuntato cul cuorpo de l defunto, permanecírun brancos.<ref>[http://www.animalia .pt/canhal_detalhe.php?id=58&catadorie=8&subcategoria=1 L Gato Sagrado de la Birmánia]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls spécimes dessa raça apersentan uolhos azules, puls longos i cuorpos musculosos. La pelaige nun forma nós, nin cachos, sceto de la region de l'abdómen. Las fémeas pesan ne l mássimo 5 kg, sendo bien menores de l que ls machos, que puoden chegar als 8 kg. Siempre andan cula cauda ereta i nacen brancos, adquirindo la coloraçon defenitiba passado alguns meses. Alguns gatos dessa raça nacen portando [[Cardiopatia|cardiopaties cungénitas]].<ref name="RDG"/>
[[Fexeiro:Sabannah Cat closeup.jpg|thumb|dreita|200px|Un gato de la raça [[Gato Sabannah|Sabannah]], ten cumo sue marca l'oureilha pontiaguda.]]
; Sabannah
{{Artigo percipal|[[Gato Sabannah]]}}
L Sabannah ye un [[Híbrido (biologie)|animal híbrido]] deribado de cruzamientos antre l gato doméstico i l [[serbal|serbal africano]] (''Letailurus Serbal''). Ten esse nome pul fato de l serbal habitar las sabanas.<ref>[http://www.sabannahcatclub .com/ ''The Anternational Bred Club of the Sabannah Cat'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pul fato de la raça ser resultante de l cruzamiento de speces defrentes, la maiorie de ls Sabannah ye stéril, l que a torna ua raça mui rala. Ten un porte antermediairo al de l gato doméstico i al de l serbal, cula cabeça tenndo formato triangular, oureilhas sguias i de tamanho grande, i la pelaige formada por manchas eiguales la de l serbal, mas cula quelor de l pul bariando antre prateado, dourado ó marron. Sue personalidade ye andependiente, assi i todo, nun apersenta traços de l'agressebidade eisistente ne ls animales salbaiges.<ref>[http://www.patzmeow .com/sabannahcat.html ''The Sabannah Cat'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Yellow scottish fold.jpg|200px|thumb|Defrente de las outras raças, ls [[Scottish Fold]]s apersentan las puntas de las oureilhas caídas.]]
; Scottish Fold
{{Artigo percipal|[[Scottish Fold|Gato Scottish Fold]]}}
L Scottish Fold ye un gato ouriginairo de la [[Scócia]]. Ten un porte robusto, puls macios i face bien arredondada. Sue caratelística mais marcante stá nas oureilhas que, al cuntrario de ls demales gatos, son pequeinhas i cun puntas dobradas para drento. Ye bastante cumpanheiro i tolerante cun animales d'outras speces. Ten nible médio d'atebidade, nun sendo nin mui agitado nin mui pacato. Ls gatos dessa raça praticamente nun mian, sceto quando stan ne l cio. Sue coloraçon ye cinza-azulada, podendo bariar antre tones mais claros i mais scuros, siempre cuntrastando cun árias de pelaige branca. L pul azul puode quedar lebemente marron antes de la troca, que normalmente ocorre dues bezes por anho.<ref>[http://www.petfriends .com.br/anciclopedie/ra%C3%A7as_gatos/gatos_anciclopediascottishfold.htn ''Un gato d'oureilhas caídas'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:Sphinx2 July 2006.jpg|thumb|200px|Gato [[Sphynx]], la única raça que nun ten puls.]]
; Siamés
{{Artigo percipal|[[Gato siamés]]}}
Ls gatos siameses recebírun esse nome por séren ouriginales de l'antigo [[Sion]] (atual [[Tailándia]]). Trata-se dun gato de psicologie cumplexa, frequentemente amprebesible an sues reaçones. Por esso, percisa bibir an spácio amplo, adonde puoda dar sous passeios noturnos. Questuma miar bastante, subretodo ne l período de l cio.<ref name="RDG"/> La caratelística mais marcante dessa raça stá na cabeça, purfeitamente triangular, ornamentada por un par d'uolhos azules. Tales gatos nacen quaije totalmente brancos, sendo que la pelaige de las partes menos calecidas (oureilhas, patas i cauda) scurece a la medida que se tornan adultos; la pelaige de las partes mais calecidas, cumo l'ambelhigo, permanece clara. L ton de ls puls an giral tende a scurecer cunforme l'eidade de l'animal, debido a la circulaçon sanguínea menos eficiente, i gatos que biben an ambientes mais frius son giralmente mais scuros que spécimes an ambientes mais calientes. Ye ua de las poucas raças de gato que puode ser rialmente adestrada, aceitando anclusibe a passear de coleira cun sous duonhos, cumo fázen ls perros, zde que treinados zde pequeinhos.<ref name="ancarta-siames">{{cite ancyclopedie |title = Siamese (cat) |ancyclopedie= MSN Ancarta |publisher= Microsoft Corporation |year=2009 |url= http://web.archibe.org/web/20080417223448/http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761566414/Siamese_%28cat%29.html |acessdate= 2 de júnio de 2009 }}</ref>
; Sphynx
{{Artigo percipal|[[Sphynx|Gato Sphynx]]}}
L Sphynx ye ua raça ouriginária de l [[Canadá]]. Quedou famosa por nun tenr puls, sendo assi mui percurado por pessonas que gusten de gatos, mas possuan alergie la sous puls. Debido a essa auséncia de puls, esse animal ye bulnerable al friu i al calor, podendo sofrer [[queimadura solar|queimaduras solares]] nas partes mais claras de la piel.<ref name="RDG"/>
; Tonquinés
{{Artigo percipal|[[Tonquinés|Gato Tonquinés]]}}
L Tonquinés ye ua raça zambolbida ne l'ampeço de l [[seclo XX]], a partir de l cruzamiento antre gatos siameses i gatos birmaneses. Einicialmente, fui chamado "siamés dourado", mas, passado dibersas geraçones, la raça cunseguiu reconhecimiento própio. De caráter afetuoso i sociable, ye mui anteligente. Por sue genética mista, ne l cruzamiento antre tonquineses, solo la metade de la prole será de repersentantes dessa raça.<ref name="RDG"/> L Tonquinés inda ye pouco difundido na Ouropa, al cuntrairo de l qu'ocorre an sue ária d'ourige, la [[América de l Norte]], adonde ye bastante quemun ancontrar criadores que comercializen esses animales.<ref>[http://www.mundodosanimales .com/portal/gatos/racas/112-tonquines.html ''Gato Tonquinés'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Mitologie i cultura popular ==
{{Artigo percipal|[[Gatos na cultura popular]]}}
[[Fexeiro:Cat feding two kitten E11295 mp3h8645.jpg|thumb|squierda|200px|Antiga státua eigipícia fundida an [[bronze]], pertencente al acerbo de l [[Museu de l Loubre]], eisibe ua gata amamentando dous filhotes.]]
Ls gatos siempre fúrun mui referenciados na [[cultura popular]]. Dentre ls antigos pobos que reberenciában ls gatos, çtacan-se las ceblizaçones [[Eigito Antigo|eigípcia]], [[birmanes]]sa, [[celtas|celta]], [[latinos|latina]], [[mitologie nórdica|nórdica]] i [[Pérsia|persa]].<ref>[http://www.hull.ac.uk/php/cetag/5anitab.htn ''Animal Tabos'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Todas essas culturas tenien an quemun la persença de [[debindade|diuses]] qu'apersentában-se na forma de gatos.<ref name="Gatos an outras culturas">[http://mios_i_miaus.web.simplesnet .pt/gato%20outras%20culturas.htn ''Gatos an outras culturas'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Na [[celtas|cultura celta]], la diusa [[Ceridwen]] ten ua relaçon cul culto al gato, por meio de sou filho [[Taliesin]], l qual, nua de sues [[rencarnaçon|rencarnaçones]], fui çcrito cumo sendo un gato de cabeça sarapintada.<ref>[http://blogs.abril .com.br/tuathadulac/2008/09/diusas-ceridwen.html ''Deusas: Ceridwen'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na [[mitologie nórdica]], eisiste la diusa [[Freya]], la qual ten ua [[carruaige]] puxada por dous gatos, que repersentában las culidades de la diusa: la [[fertelidade]] i la [[ferocidade]]. Esses gatos eisibian las facetas de l gato doméstico, al mesmo tiempo afetuosos, ternos i ferozes. Ls [[paganismo|templos pagones]] de la region nórdica éran frequentemente adornados cun eimaiges de gatos. Na [[Finlándia]], habie la fé de que las [[alma]]s de ls [[muorte|muortos]] éran liebadas al [[para alhá (spiritualidade)|para alhá]] por meio dun [[trenó]] puxado por gatos.<ref name="L Gato i la Religion">[http://www .ptribunaanimal .com/testos_gato_i_religiao.htn ''L Gato i la Religion'']</ref> La cultura [[Eislamismo|eislámica]] relata bárias associaçones antre ls gatos i l profeta [[Maomé]], la quien tenerien anclusibe salbo de la muorte, al matar ua serpente que l'atacaba.<ref name="Gatos an outras culturas"/>
Na Ásia, ls gatos fúrun benerados puls purmeiros [[budismo|budistas]], debido la sue capacidade eilebada d'outo-domínio i al fato de l'animal apersentar capacidade de cuncentraçon semelhante a l'oubtida por meio de la meditaçon. Na [[China]], statuetas de gatos éran outelizadas para afugentar malos spritos. Tal pobo acraditaba na eisisténcia de dous tipos çtintos de gatos: ls buonos i ls malos, que podien ser facilmente defrenciados, ua beç que ls malos tenien dues caudas.<ref name="L Gato i la Religion"/>
Ls [[heibreus]] acraditában que l gato tenerie sido criado por [[Dius]] drento de la [[Arca de Noé|Arca]], quando [[Noé]], preacupado cula proliferaçon de ls ratos que se procriórun scessibamente na ambarcaçon, amplorou a la Dius para que El probidenciasse ua soluçon. Dius anton fizo cun que l lion de la Arca spirrasse, i de l spirro desse felino, surgiran ls gatos domésticos.<ref>[http://www.felinus.org/andex.php?area=artigo&ation=show&id=1254 ''L Culto al Gato'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Durante la [[Eidade Média]], ls gatos fúrun bítimas d'einúmaras [[crueldade]]s, pus alguas pessonas acraditában qu'esses animales éran [[possesson demoníaca|possuídos pul diabo]].<ref name=GATOSNAIDADEMEDIA>[http://www.ondaa.org/artigos/artigo22.htn ''Ls Gatos na Eidade Média'' Follain, Martha]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l [[seclo XV]], l papa [[Inocéncio BIII]] chegou a ancluir ls [[gato negro|gatos negros]] na lista de [[heiresie|seres heireges]] perseguidos pula [[Anquesiçon]]. Assi, esses gatos fúrun acusados de stáren associados a malos spritos i, assi, queimados nas [[fogueiras]] juntamente culas pessonas acusadas de [[bruxarie]].<ref name="GATOSNAIDADEMEDIA"/>
=== Las bárias bidas de ls gatos ===
D'acuordo cun un [[Mitologie|mito]] eisistente an dibersas culturas, ls gatos possuen siete ó nuobe [[bida]]s. Esta lenda surgiu an decorréncia de l'halbelidade qu'esses felinos possuen para scapar de situaçones qu'ambolban risco a la sue bida.<ref>[http://www.best-cat-art .com/cat-myths.html ''Cat Myths, Mesinformation and Untruths'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Outro fator tamien respunsable por essa fé ye que, al caíren de grandes altitudes, ls gatos quaije siempre atinge l tierra apoiados subre las quatro patas. Esso ocorre an funçon de possuíren un apurado senso d'eiquilíbrio, permitindo-les girar debrebe usando la cauda cumo cuntrapeso.<ref>[http://cats.about .com/od/catsafety/la/highrisefalls.htn ''The ASPCA Warnes About High-Rise Falls by Cats'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Quando abandonados an árias remotas, çtantes de la sociadade houmana, filhotes de gatos puoden cumberter-se al meio de bida salbaige, passando la caçar pequeinhos animales para subrebibir. Esso faç cun qu'eilhes séian frequentemente bistos cumo animales resistentes, dotados de bárias "bidas".<ref name="hsus.org"/> Antretanto, la spetatiba de bida dun gato de rue ye de solo 3 anhos. Yá un gato que seia cuidado por houmanos puode superar ls 20 anhos d'eidade.<ref name="Curjidades subre ls gatos"/>
Mas, inda que seia ampossible apuntar l'ourige sata dessa lenda, acradita-se qu'eilha steia ligada a la Eidade Média, quando se eimaginaba que las bruxas se associában als gatos, percipalmente als negros. An 1584, ne l libro ''[[:en:Beware the Cat|Beware the Cat]]''<ref>{{citar web |url=http://www.presscon.co.uk/halliwell/baldwin/baldwin_cat.html |titulo=Beware the Cat |outor=Presscon |acessodata=25 de júnio de 2013 |léngua2=en}}</ref> (''Cuidado cul gato''), l scritor anglés [[:en:William Baldwin (outhor)|William Baldwin]] dezie que ''"ye permitido a las bruxas possuíren l cuorpo de l sou gato por nuobe bezes"''. Outro anglés, [[John Heiywod]], reuniu, an 1546, ua coletánea de probérbios, de ls quales un dezie que ''"a mulhier, assi cumo l gato, ten nuobe bidas"''. Un outro probérbio anglés diç: ''"L gato ten 9 bidas, cun 3 el brinca, 3 el perde i cun 3 el queda"''. Yá ls árabes i turcos nada tenien contra ls gatos ([[Maomé]] bebia cercado deilhes) i sous probérbios falan an siete bidas. Ye probable que téngan passado essa berson para spanhois i pertueses na acupaçon de la [[Península Eibérica]] puls [[mouros]] - que tubo ampeço ne l [[Seclo BIII]] i durou quaije 800 anhos. A partir de Pertual, l mito de las siete bidas felinas lougo chegou al [[Brasil]], adonde ye mui popular.
=== Gato negro ===
[[Fexeiro:Black and white longhaired Norwegian Forest Cat.jpg|thumb|dreita|200px|Gato negro de la raça [[Noruegués de la Floresta]].]]
{{Artigo percipal|[[Gato negro]]}}
Un gato negro ó negro ten pelaige totalmente de quelor scura, mui associado a la [[fé]]s i [[superstiçon|superstiçones]]. Na [[Eidade Média]], acraditaba-se que ls gatos negros éran [[bruxa]]s trasformadas an animales. Por esso, la tradiçon diç que cruzar cun un gato negro ye senhal de malo agouro. An outras culturas, ls gatos dessa quelor son reberenciados, stando associados la persença de buona suorte. Ls animales de quelor [[negro|preta]] frequentemente stan persentes an stórias de [[suspense]] i [[terror (género)|terror]]. Un [[cunto]] mui popular tratando desse animal ye ''[[L Gato Negro]]'', de [[Edgar Allan Poe]], adonde l'outor respunsabeliza l'animal por ua série d'acuntecimientos subrenaturales persentes na narraçon.<ref>[http://recantodasletras.uol .com.br/cuntosdesuspense/1523338 ''L gato negro'' por Edgar Allan Poe]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Stórias desse tipo acaban liebando alguas pessonas la zambolbíren un [[fobia|medo patológico]] de gatos, que ye chamado [[ailurofobia]].<ref>[http://t.wiktionary.org/wiki/ailurofobia ''Ailurofobia'']</ref>
=== Ls gatos i la sociadade houmana ===
[[Fexeiro:45 Recon Squadron Patch.jpg|thumb|squierda|200px|Zeinho de l gato [[Frajola]] (Silbester, an Pertual) ne l [[logotipo]] dun squadron de l [[Eisército de ls Stados Ounidos]].]]
Mui outelizados cumo animales de stimaçon, ls gatos puoden tener eifeitos benéficos, la medida an qu'atuan cumo animales de cumpanha, auxeliando ne l tratamiento de la depresson an seres houmanos.<ref>{{Citar web
|url=http://www.arcabrasil.org.br/animales/anteracao/turner_antrebista.htn
|títalo=ARCA BRASIL - Associaçon Houmanitária de Proteçon i Bien-Star Animal
|publicado=www.arcabrasil.org.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref> Studos científicos andican qu'eisiste ua reduçon de 30% ne l risco d'ocorréncias de [[anfarto]]s nas pessonas que ténen gatos cumo animales de stimaçon. L probable motibo ye que l cumbíbio cun esses pequeinhos felinos menimizan l nible de [[strisse]], un de ls percipales respunsables pul surgimiento de porblemas [[sistema circulatório|cardiobasculares]].<ref name="anfarto">
{{Citar web
|url=http://www.saudemmobimiento .com.br/reportaige/noticia_frame.asp?cod_noticia=2584
|títalo=Salude an Mobimiento - Tener gatos reduç an 30% l risco d'anfarto.
|publicado=www.saudemmobimiento .com.br
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref><ref name="anfarto2">
{{Citar web
|url=http://g1.globo .com/Noticias/Ciencia/0,,MUL351367-5603,00-TER+UM+GATO+DE+ESTIMACAO+PODE+SALBAR+La+SUA+BIDA+DIZEM+MEDICOS.html
|títalo=Tener un gato de stimaçon puode salbar la sue bida, dízen médicos
|publicado=www.g1 .com.br
|acessodata=2010-07-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
La persença custante desses animales na sociadade houmana faç cun que frequentemente séian criados personaiges baseados neilhes.<ref>{{Citar web
|url=http://www.catquotes .com/famouscats.htn
|títalo=Famous Cats fron TB, Filn, Newspapers, etc at CatQuotes.Cun.
|publicado=www.catquotes .com
|acessodata=2010-06-20
|radadeiro =
|purmeiro =
}}</ref>
* [[CatDog]]: ua criatura metade gato, metade [[perro]]; era l personaige dun zeinho animado que daba nome a l'animaçon de [[Peter Hannan]]. La série tubo duraçon de quatro anhos (1998–2001).
* [[Bafo-de-Onça]]: João Bafo-de-Onça ye coincido cumo ladron de bancos i enimigo de [[Mickey|Mickey Mouse]]. Sue purmeira apariçon fui an 1925.
* [[Itchy & Scratchy|Comichon]]: personaige de l zeinho animado que diberte ls [[Simpsones]].
* [[Frajola]]: personaige de la [[Loney Tuns] ], ribal de l canairo [[Piu-piu]].
* [[Heillo Kitty]]: figura dua gata branca japonesa cun traços houmanos. Birou logomarca an 1976. Ye çtribuída mundialmente.
* [[Garfield]]: criaçon de [[Jin Dabis]], ye un de ls personaiges mais famosos de tirinhas de jornal.
* [[L Gato de Botas]]: datado de 1697, ye un [[cunto de fadas]] de l francés [[Charles Perrault]].
* [[Felix the Cat|Gato Félix]]: ye un personaige de zeinho animado de la época de ls filmes mudos. Cunsidrado l purmeiro personaige d'animaçon an série a cunquistar l'atençon de l grande público.
* [[Top Cat|Manda-Chuba]]: série porduzida por [[Hanna-Barbera]] antre 1961 i 1962, cunta la stória dun grupo de gatos que biben nun beco de [[Nuoba Iorque]], cujo líder dá nome a l'animaçon.
* [[Ton & Jerry|Ton]]: personaige an custante ribalidade cun Jerry, l rato. Sues armaçones gírun siempre grandes cunfusones para si. Ton i l ratico debeden la mesma casa.
* [[Aneixo:Lista de Personaiges de Sonic the Heidgehog|Blaze the Cat]]: Ua gata roixa, princesa d'outra dimenson, que fizo sue purmeira apariçon an Sonic Rush. Apareciu tamien an Sonic Rush Adbenture i Sonic the Heidgehog (2006).
{{refréncias|col=3|scroll=s}}
== Ber tamien ==
{{correlatos
|commonscat=Felis silbestris catus
|wikispecies=Felis sylbestris catus
|wikcionario=Gato
|wikiquote=Gatos
}}
* [[Lista de raças de gatos domésticos]]
* [[Ailurofobia]]
* [[Gata Negra]]
* [[Gato de nabio]]
* [[Gato d'uolho ímpar]]
* [[Gato de Schrödinger]]
* [[Gato negro]]
* [[Mulhier Gato]]
* [[Bira-lata|Sin raça defenida (SRD)]]
== Ligaçones sternas ==
* {{Link|t|2=http://casa.hsw.uol .com.br/cumo-cuidar-de-gatos.htn|3=Tutorial splicando cumo cuidar de ls gatos}}
* {{Link|t|2=http://naturdata .com/Felis-catus-38042.htn|3=Ficha Naturdata subre l gato an Pertual}}
{{Carnibora speces|Fe.|state=outocollapse}}
{{DEFAULTSORT:Gato}}
[[Catadorie:Gatos| ]]
[[Catadorie:Speces çcritas an 1758]]
6ey9pd0cm9mv2grfyacj0dexiway7by
Amor
0
7659
107677
101058
2026-08-07T09:41:31Z
~2026-30875-10
15270
107677
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
'''Amor,''' ye l nible ó grau de respunsabelidade, outelidade i prazer cun que lidamos culas cousas i pessonas que conhecemos. <ref>[http://t.scribd .com/doc/98081841/La-Rebolucao-de las-Letras-Defenicoes-ciertas -de-Dreito'' In "L Diagrama de l Coincimiento de la Partiçon Eiquenómica i de la Stória - Gráfico de la Pirámide Forense"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> -
La palabra '''amor''' (de l [[latin]] ''amor'') presta-se la múltiplos seneficados na [[lhéngua pertuesa]]. Puode seneficar [[afeiçon]], [[cumpaixon]], [[misericórdie]], ó inda, anclinaçon, atraçon, apetite, peixon, querer bien, sastifaçon, cunquista, zeio, libido, etc. L cunceito mais popular d'amor ambolbe, de modo giral, la formaçon dun bínclo emocional cun alguien, ó cun algun oubjeto que seia capaç de recebir este cumportamiento amoroso i ambiar ls stímulos sensoriales i psicológicos necessairos pa la sue manutençon i motibaçon. Ye tenido por muitos cumo la maior de todas las cunquistas de l ser.
== Caratelísticas de l'amor ==
[[Fexeiro:SwansHeart.jpg|thumb|400px|right|[[Cisne]]s formando un [[coraçon]]]]
Fala-se de l'amor de las mais dibersas formas: amor físico, amor platónico, amor materno, amor a la [[bida]]. Ye l tipo d'amor que ten relaçon cul caráter de la própia pessona i la motiba a amar (ne l sentido de querer bien i agir an prol).
Las muitas deficuldades qu'essa dibersidade de tenermos ouferece, an cunjunto a la suposta ounidade de seneficado, ocorren nun solo ne ls lénguas modernos, mas tamien ne l [[Koiné|griego]] i ne l [[latin]].
L griego ten bárias palabras para '''amor''', cada qual denotando un sentido defrente i specífico.
Ne l latin ancontramos ''amor'', ''diletio'', ''charitas'', bien cumo ''[[Eros]]'', quando se refire al amor personificado nua deidade.
Amar tamien ten l sentido de '''gustar muito''', sendo assi possible amar qualquiera [[ser bibo]] ó [[oubjeto]].
== Amor platónico ==
{{Artigo percipal|Amor platónico}}
Amor platónico ye ua spresson ousada para chamar un amor eideal, alheno a antrisses ó gozos. Un sentido popular puode ser l dun amor ampossible de se rializar, un amor purfeito, eideal, puro, casto.
Trata-se, assi i todo, dua mala anterpretaçon de la filosofie de [[Platon]], quando bincula l'atributo "[[platónico]]" al sentido d'algo eisistente solo ne l praino de las eideias. Porque Eideia an Platon nun ye ua cogitaçon de la rezon ó de la fantasia houmana. Ye la rialidade ''eissencial''. L mundo de la matéria serie solo ua selombra que lembrarie la luç de la berdade eissencial.
La spresson ''[[amor platónico]]'' ye ua anterpretaçon eiquibocada de l cunceito de Amor na filosofie de Platon. L'amor an Platon ye falta. Ó seia, l'amante busca ne l'amado la Eideia - berdade eissencial - que nun ten. Nesto supre la falta i se torna pleno, de modo dialético, recíproco.
An cuntraposiçon al cunceito de Amor na filosofie de Platon stá l cunceito de [[Peixon (sentimiento)|peixon]]. La peixon serie l zeio buoltado sclusibamente pa l mundo de las selombras, abandonando-se la busca de la rialidade eissencial. L'amor an Platon nun cundena l sexo, ó las cousas de la bida material.
Na obra ''Simpósio'' (de Platon), hai ua passaige subre l seneficado de l'amor. Sócrates ye l mais amportante dentre ls homes persentes. El diç que na mocidade fui ampeçado na filosofie de l'amor por [[Diotima de Mantinea]], qu'era ua sacerdotisa. Diotima le ansinou la [[genealogie]] de l'amor i por esso las eideias de Diotima stan na ourige de l cunceito socrático-platónico de l'amor. Segundo [[Joseph Campbell]], "nun ye por acauso que Sócrates nomeia Diotima cumo aqueilha que le dou las anstruçones i ls métodos mais seneficatibos para amar/falar. La palabra falada por amor ye ua palabra que ben de las ouriges <ref>Mitos, suonhos i religion, Joseph Campbell, p. 162</ref>."
== Perspetiba filosófica ==
[[Fexeiro:Angelo Bronzino - Venus, Cupid, Folly and Time - National Gallery, London.jpg|thumb|right|200px|L Triunfo de [[Bénus (mitologie)|Bénus]], de Angelo Bronzino.]]
Defrentemente de l cunceito de ''amor platónico'', quando se fala de l'amor ''an Platon'' stamos ne ls referindo al pensamiento deste filósofo subre l'amor. La noçon d'amor ye central ne l pensamiento platónico. An sous diálogos, [[Sócrates]] dezie que l'amor era la única cousa qu'el podie antender i falar cun coincimiento de causa. [[Platon]] cumpara-lo a ua caçada (cumparaçon aplicada tamien al ato de coincer) i çtinguia trés tipos d'amor: l'amor terreno, de l cuorpo; l'amor de l'alma, celhestrial (que lieba al coincimiento i l porduç); i outro que ye a mistura de ls dous. An to causo l'amor, an Platon, ye l zeio por algo que nun se ten.
La temática de l'amor ye quemun la quaije todos ls filósofos griegos, antendido cumo un percípio que goberna l'ounion de ls eilemientos naturales i cumo percípio de relaçon antre ls seres houmanos.
Depuis de Platon, antretanto, solo ls platónicos i ls neoplatónicos cunsidrórun l'amor un cunceito fundamental.
An [[Plutarco]] l'amor ye l'aspiraçon daquilo que carece de forma (ó solo la ten menimamente) a las formas puras i, an radadeira anstáncia, a la Forma Pura de l Bien. An "Las [[Enéadas]]", [[Plotino]] trata de l'amor de l'alma a l'anteligéncia; i na sue ''Eipistola ad Marcelan'', [[Porfírio]] menciona ls quatro percípios de Dius: la fé, la berdade, l'amor i la sperança. Ne l pensamiento neoplatónico, l cunceito d'amor ten un seneficado fundamentalmente metafísico ó metafísico-relegioso.
== L'amor ouriginal ==
L'amor, para ocorrer, nun amportando ls nibles: se social, afetibo, paternal ó maternal, fraternal - que ye l'amor antre armanos i cumpanheiros - debe oubrigatoriamente ser ''permitido''. L que senefica ser ''amor permitido''? Bien, de fato quaije nunca pensa-se subre esso porque passa tan çpercebido qu'atribui-se a un cumportamiento natural de l ser houmano ó d'outros seres bibos. Mas nó, la permisson eiqui referida toma-se por base un sentimiento de reciprocidade capaç de dar ampeço i alargar las relaçones d'afetebidade antre dues ó mais pessonas ó seres que stan an cuntato i que por bintura bénen a nutrir un sentimiento d'afeiçon ó amor antre si.
La permisson ocorre nun nible d'aceitaçon natural, mental ó físico, ne l qual l ser dá abiertura al outro sin que séian neçairas qualesquiera oubrigaçones ó atitudes demeritórias ó cunfusas de nanhue de las partes. La libardade d'amar, quando l sentimiento prenche d'algua forma l'alma i l cuorpo i nun solamente por alguns minutos, dies ó meses, mas por muitos anhos, quiçá eternamente anquanto dure i mais nas lembranças i mimórias.
Por que bocé me ama? Porque bocé permitiu. Essa frase remete al mais simples macanismo de reciprocidade i lealdade, se un pregunta al outro la rezon de sou sentimiento d'amor an direçon a el, la repuosta solo poderie ser essa. La rezon de l sentimiento d'amor an direçon a l'outra pessona recaí na própia pessona amada, qu'an sous géstios, palabras, pensamientos i açones cunferiu permisson la que l'outra pessona ó ser - podendo até ser un animal de stimaçon - l dedicasse aquel sentimiento d'amor.
L'amor puode ser antendido de defrentes formas, i tomado por cierto cunquanto ye un sentimiento, dessa forma ye abstrato, sin forma, sin quelor, sin tamanho ó textura. Mas ye por si solo: L sentimiento an eiceléncia; l que quier dezir que ye l sentimiento primairo i enicial de to i cada ser houmano, animal ó qualquiera outro ser dotado de sentimientos i capacidade de pensar natural.
Todos carecen d'amor i quieren recoincer esse sentimiento an si i ne ls outros, nun amportando eidade ó sexo. L'amor ye bital para nuossas bidas cumo l'aire, i ye notoriamente reconhecido que sin amor la criatura nun subrebibe cunquanto l'amor eiquelibra i traç la paç de sprito quando ye necessairo.
== Eros ==
[[Fexeiro:Lobe heiart uidaodjsdsew.png|thumb|left|180px|Coraçones stelizados: un simblo de l'amor.]]
'''''Eros''''' repersenta la parte cunciente de l'amor qu'ua pessona sente por outra. Ye l'amor que se liga de forma mais clara a l'atraçon física, i frequentemente cumpele las pessonas la mantíren un relacionamiento amoroso cuntinado. Nesse sentido tamien ye sinónimo [[sensualidade]] que lieba la [[atraçon física]] i depuis a las [[relaçones sexuales]].
Al cuntrairo ben la '''''[[Psique]]''''', que repersenta l sentimiento mais spritual i perfundo.
== Pragma ==
[[Pragma]] (de l griego, "prática", "negócio") serie ua forma d'amor que prioriza l lado prático de las cousas. L'andibíduo abalua todas las possibles amplicaçones antes d'ambarcar nun romance. Se l namoro aparente tubir feturo, el ambiste. Se nó, zeiste. Cultiba ua lista de pré-requesitos pa l parceiro ó la parceira eideal i pondera mui antes de se cumprometer. Percura un buono pai ó ua buona mai pa ls filhos i lieba an cunta l cunfuorto material. Stá siempre cheno de preguntas. L que será que a mie família bai achar? Se you me casar, cumo starei daqui a cinco anhos? Cumo mie bida bai mudar se you me casar?
Amor antressado an fazer bien la si mesmo, Amor que spera algo an troca.
== Phelia ==
An griego, [[Phelia]] senefica altruísmo, generosidade. La dedicaçon al outro ben siempre antes de l própio antresse. Quien pratica esse stilo d'amor antrega-se totalmente a la relaçon i nun se amporta an abrir mano de ciertas buntades pa la sastifaçon de l ser amado. Ambiste custantemente ne l relacionamiento, mesmo sin ser correspondido. Sente-se bien quando l'outro demunstra alegrie. Ne l lemite, ye capaç até mesmo de renunciar al parceiro se acraditar qu'el puode ser mais feliç cun outra pessona. Ye bisto por muitos, cumo ua forma ancondicional d'amar.
L'anterpretaçon [[cristandade|crestiana]] subre l'ourige de [[Jasus]], angloba este tipo d'amor para çcrebir l ''ato'' de [[Dius]], que, al ber la [[houmanidade]] perdida, antrega sou filho unigénito, para ser muorto an fabor de l'home.
== Storge ==
L nome de la debindade griega de l'amisade ye [[Storge]]. Por esso, quien tende a tener esse stilo d'amor baloriza la cunfiança mútua, l'antrosamiento i ls porjetos cumpartilhados. L romance ampeça de maneira tan gradual que ls parceiros nin saben dezir quando satamente. L'atraçon física nun ye l percipal. Ls namorados-amigos nun tenden a tener relacionamientos calorosos, mas si tranquilos i afetuosos. Prefíren catibar a seduzir. I, an giral, manténen ligaçones bastante duradouras i stabais. L que cunta ye la cunfiança mútua i ls balores cumpartilhados. Ls amantes de l tipo storge rebelan sastifaçon cula bida afetiba. Acuntece giralmente antre grandes amigos.
Normalmente ls casales cun este tipo d'amor conhecen mui bien un al outro.
== Sexo ==
{{ber artigo percipal|Relaçon sexual houmana}}
La palabra amor puode ser antendida tamien cumo [[sexo]], quando ousada an spressones cumo "fazer amor", "make love" (an anglés), "hacer el amor" (an castelhano), "faire l'amour" (an francés). Ls [[Spanofonia|spanófonos]], por eisemplo, ancontramos la palabra "amor" sendo, an giral, sustituída por bariaçones de "querer", cumo an "yo te quiero", an detrimiento de l possible "t'amo" an spanhol.
== Stilos de Amor ==
Susan Heindrick i Clyde Heindrick zambolbírun ua Scala de Atitudes Amorosas baseados na teorie de Alan John Le, teorie chamada Stilos d'amor. Le eidantificou seis tipos básicos an sue teorie. Nestes tipos las pessonas úsan an sues relaçones anterpessoales:
* [[Eros]] - un amor [[Peixon (sentimiento)|apaixonado]] fundamentado i baseado na aparéncia física
* [[Psiqué]] - un amor "[[sprito|spritual]]", baseado na minte i ne ls sentimientos eiternos
* [[Ludus]] - l'amor que ye jogado cumo un [[jogo]]; amor brincalhon
* [[Storge]] - un amor afetuoso que se zambolbe lentamente, cun base an similaridade
* [[Pragma]] - amor pragmático, que bisualiza solo l momiento i la necidade temporária, de l'agora
* [[Mania]] - amor altamente [[emoçon|emocional]], anstable; l stereótipo d'amor romántico ó apaixonado.
* [[Ágape]] - amor [[altruísmo|altruísta]]; spritual
D'acuordo cula pesquisa de Heindrick i Heindrick, ls homes tenden a ser mais lúdicos i maníacos, anquanto las mulhieres tenden a ser stórgicas i pragmáticas. Relacionamientos baseados an amor de stilos semelhantes tenden a durar mais tiempo. An [[2007]], pesquisadores de la [[Ounibersidade de Pabie]] liderados pul Dr. [[Enzo Emanuele]] fornecírun probas de l'eisisténcia dua base genética para bariaçones andebiduales an berificada na Teorie de ls Stilos amorosos de Le.
L Eros relaciona-se cula [[dopamina]] ne l sistema nerboso i la Mania a la [[serotonina]].
== Atraçon física, peixon i amor ==
;Atraçon física
Na atraçon física reside ls nuossos anstintos atrelados al nuosso stado fesiológico cumo las necidades sexuales, prazer i perpetuidade de la spece.''
;Peixon
{{ber artigo percipal|Peixon (sentimiento)}}
La [[peixon]] ye un fuorte sentimiento que se puode tomar até mesmo cumo ua patologie probinda de l'amor. Manifestada la peixon an debida circunstáncia, l'andibíduo tende a ser menos racional, priorizando l'anstinto de tenr l'oubjeto que le causou l [[zeio]]. Sendo assi, l'apaixonado puode trascender sous lemites ne l que tange la rezon i, an situaçones stremas, beira la [[Ousesson (psiquiatria)|ousesson]].
Essa atraçon antensa i ampetuosa stá antimamente ligada a la baixa de [[serotonina]] ne l cérebro: sustáncia química (neurotransmissor) respunsable por bários sentimientos i patologies, dentre eilhes l'ansiadade i l strisse; la depresson i la psicose ousessiba-cumpulsiba.
;Amor Anterpessoal
L Amor Anterpessoal se refire al amor antre ls seres houmanos. Ye un sentimiento mais potente de l qu'un simples gustar antre dues ó mais pessonas. Sin amor refire-se als sentimientos d'amor que nun son reciprocidade. L Amor anterpessoal ye mais associado cun relaçones anterpessoales. Tal amor puode eisistir antre fameliares, amigos i casales. Hai tamien ua série de çtúrbios psicológicos relacionados al amor, cumo erotomania.
* Alguns sentimientos que son frequentemente associados cun Amor Anterpessoal:
** [[Carinho]]: sentimientos de ternura i / ó querendo prossimidade física
** [[Atraçon]]: sastifazer necidades básicas emocionales
** [[Altruísmo]]: altruísta ó altruísta preocupaçon para outra pessona
** [[Reciprocidade]]: se l'amor ye recíproco
** [[Cumpromisso]]: un zeio de manter l'amor
** [[Antemidade]] [[emoçon|emocional]]: la troca d'emoçones i sentimientos
** [[Amisade]]: l sprito antre amigos
** [[Parentesco]]: laços fameliares
** [[Peixon (sentimiento)|Peixon]]: zeio custante, sentido bie modificaçon de l ritmo cardíaco
** [[Antemidade física]]: cumpartilhamiento de l spácio pessonal i íntemo
** [[A outo-antresse]]: quando se bisa recumpensas
** [[Serbício]]: zeio d'ajudar
La sexualidade puode ser un eilemiento amportante na detreminaçon de la forma dun relacionamiento. Anquanto l'atraçon sexual, muitas bezes, cria un nuobo bínclo sexual. Esta antençon, quando eisolada, puode ser cunsidrada andeseijable ó inadequada an ciertos tipos d'amor. An muitas religiones i sistemas de ética ye cunsidrada errada, la maneira d'agir subre zeio sexual para cula família de forma eimediata. Cumo por eisemplo: pa las ninos, ó fura dun relacionamiento ampenhado. Inda assi, hai muitas maneiras de spressar amor apaixonado sin sexo. Afeto, antemidade emocional, partilha d'antrisses i spriéncias son quemuns nas amisades i amores de todos ls seres houmanos.
== Modelos científicos ==
Las Ciéncias Biológicas ten modelos d'amor que l çcriben cumo un anstinto de mamíferos, tal cumo [[fame]] ó [[sede]]. Na psicologie bé-se l'amor cumo mais dun fenómeno: social i cultural. Hai probabelmente eilemientos de berdade an ambas las posiçones - l'amor ye cierta mente anfluenciada por [[hormónio]] s (tales cumo [[oxitocina]]), [[neurotransmissores]] (cumo [[NGF]]), i [[Feromónio]] s, bien cumo la forma de pensar de las pessonas l que faç cun qu'estas se cumporten cun relaçon al amor de maneira anfluenciada por sues cuncepçones de l que ye l'amor.
La bison cumbencional de la [[biologie]] ye qu'eisisten dues grandes bertentes ne l'amor - [[Ourientaçon sexual|atraçon sexual]]. Esto fazerie cun qu'este cumportamiento antre adultos dua detreminada spece se ampenhassen na criaçon de ls sous çcendentes de la mesma maneira cula qual a trabalhar culs mesmos percípios que lieban ua nino a tornar-se ligado la sue mai. L punto de bista tradecional de la psicologie bé l'amor cumo sendo ua cumbinaçon de [[cumpromisso amoroso]] i amor apaixonado. Amor apaixonado ye antenso, ye zeio, i ye muitas bezes acumpanhada por [[scitaçon fesiológica]] (falta d'aire, rápidas de l ritmo cardíaco). [[Cumpromisso amoroso]] ye [[Afetebidade|afeto]] i ua sensaçon d'antemidade nun acumpanhados de scitaçon fesiológica.
=== La teorie triangular de l'amor ===
Na [[teorie triangular de l'amor]], ls relacionamientos son caratelizados por trés eilemientos: [[antemidade]], [[Peixon (sentimiento)|peixon]] i [[cumpromisso]]. Cada un destes eilemientos i sues cumbinaçones antre si puoden star persente nun relacionamiento, porduzindo las seguintes defeniçones:
* '''[[Amisade]]''' (antemidade)
* '''[[Limerence]]''' (peixon)
* '''Amor bazio''' (cumpromisso)
* '''Amor romántico''' (antemidade + peixon)
* '''Cumpanheirismo amoroso''' (antemidade + cumpromisso)
* '''Amor fugaç''' (peixon + cumpromisso)
* '''Amor cunsumado''' (antemidade + peixon + cumpromisso)
=== Amor, peixon, i loucura ===
Studos ténen demunstrado que l scaneamiento de ls cérebros de ls andibíduos apaixonados eisibe ua semelhança culas pessonas portadoras dua malina mental. L'amor cria ua atebidade na mesma ária de l cérebro que la fame, la sede, i drogas pesadas, criando atebidade [[Polimerase]]. Nuobos amores, antoce, poderien ser mais emocionales de l que físicos. Al longo de l tiempo, essa reaçon al amor muda, i defrentes árias de l cérebro son atibadas, percipalmente naqueilhes amores qu'ambolben cumpromissos de longo prazo. [[Andrew Newberg|Dr. Andrew Newberg]], un neurocientista, sugere qu'esta reaçon de modificaçon de l'amor ye tan semelhante al de l bício las drogas, porque sin amor, l'houmanidade morrerie.
=== Neurobiologie de l “star apaixonado” ===
Na ária de la neurobiologie, eisisten studos apoiados an resultados de [[eiletroencefalografie]] i ne l registro de las corrientes eilétricas qu'ocorren ne l cérebro durante l stado “peixon”, cumproban qu'apersenta la mesma eilebada atebidade cumo aqueilha registrada durante a libido.
Quando alguien se apaixona registra-se maior porduçon de [[dopamina]], respunsable pul stado d'euforia, [[adrenalina]], respunsable pula scitaçon, l'andorfina, pula sensaçon de felicidade i bien star i finalmente eileba la coberteirasterona que cuntribui pa la maior apeténcia sexual.
A la par son libertados sustáncias químicas, ls [[feromónios]] ó feromonas qu'eisercen atraçon olfatiba an animales de la mesma spece. Por outro lado diminui drasticamente l nible de serotonina, l que faç cun que l stado “estar apaixonado” se assemelha al stado registrado durante outras malinas psíquicas. Por esso muitos apaixonados se cumportan mais ampulsibamente, sin inibiçon cumo se stubíssen fura de l sou cuntrolo racional. Passado alguns meses, l cuorpo se acostuma las estas eilebadas doses (segundo la [[OMS]] dura ne l mássimo 24 a 36 meses) i diminui als poucos la “antoxicaçon” de l cérebro.
== Amor an outras culturas ==
=== Chinés ===
Cuntemporaneamente an [[ll|chinés]] léngua i [[cultura chinesa|cultura]], bários tenermos ó palabras raiç son outelizados pa l cunceito de "amor":
'''Ai''' (爱) ye ousado cumo un berbo (por eisemplo, ''Wo ai ni'', "you t'amo"), ó cumo un sustantibo, specialmente an aiqing(爱情), "amor" ó "Romance". Na [[China]] zde 1949, ''[[airen]]''(爱人, ouriginalmente "amante", ó mais literalmente, "amor antre pessonas") ye la percipal palabra de "cónjuge" (cun dous seneficados para "Mulhier "i" marido "ouriginalmente sendo anfatizado), la palabra tenie ua conotaçon negatiba, ua beç que se mantén antre muitos subre [[Taiwan]].
'''[[Lian]]'''(恋) nun ye giralmente outelizado eisoladamente, mas si cumo parte de tenermos cumo "star ne l'amor" (谈恋爱, ''tan lian'ai''- tamien cuntén 'ai''), "Amante" (恋人, lianren) ó "homossexualidade" (同性恋, tongxinglian).
'''Qing''' (情), quemumente seneficando "sentimiento" ó "emoçon", muitas bezes andica "amor" an bários tenermos. Ye cuntidas na palabra ''aiqing''(爱情); ''qingren''(情人) ye un termo para "amante".
An [[Cunfucionismo]], ''[[lian]]'' ye un birtuoso benebolente amor. Lian debe ser perseguido por todos ls seres houmanos, i reflete ua bida moral. L filósofo chinés [[Mozi]] zambolbiu l cunceito de''ai''(爱), an reaçon al cunfucionismo ''[[lian]]''. Ai, an [[Mohisn]], ye amor ounibersal para cun todos ls seres, nun solo para amigos i fameliares, sin qu'haba reciprocidade. Strabagáncia i oufensibo son hostis a la guerra ''ai''. Ambora Mozi de l pensamiento era anfluente, l cunfucionismo lian ye cumo la maiorie de ls chineses cunceber amor.
'''Gănqíng'''(感情), la sensaçon dun relacionamiento. Ua pessona eirá spressar amor por custruir buonas gănqíng, rializada atrabeç ajudando ó trabalhar para outro. Afetebidade an direçon a ua outra pessona ó de qualquiera cousa.
'''[[Yuanfen]]'''(缘份) ye ua conexon de binculados çtinos. Ua seneficatiba relaçon ye frequentemente cuncebida cumo dependente de fuorte yuanfen. Ye mui semelhante al casual. Un semelhante cuncetualizaçon an Anglés ye, "Eilhas fúrun feitas para si", "suorte", ó "çtino".
'''Zaolian'''([[Chinés simplificado|Simplificado]]:早恋, [[Traditional Chinese|Traditional]]:早恋, [[pinyin]]: ''çǎouliàn''), literalmente, "cedo amor", Cuntemporáneo ye un termo an uso frequente de sentimientos románticos ó ligaçones antre ls ninos ó adolescentes. Zaolian çcribe tanto las relaçones antre un tenaged namorado i namorada, bien cumo l "[[Limerence|smagar]] es" adolescéncia ó ampeço de l'anfáncia. L cunceito eissencial andica ua fé prebalente na cultura cuntemporánea chinesa que, debido a las eisigéncias de sous studos (specialmente berdadeiro pa l sistema eiducacional altamente cumpetitibo de la China), la mocidade nun debe formar romántico aneixos açoite sue cumprometer sues chances de sucesso ne l feturo. Relatórios tener aparecido an chinés jornales i outros meios detalhando la prebaléncia de l fenómeno i a la sue percepçon peligros pa ls studantes i ls receios de ls pais.
=== Japonés ===
Ne l [[Budismo japonés]], ''[[ai]]''(爱) ye cuidar de l'amor apaixonado, i un zeio fundamental. Eilha puode eiboluir para qualquiera eigoísmo ó abnegaçon i eiluminaçon.
''[[Amae]]''(甘え), ua palabra japonesa que senefica "andulgente dependéncia", faç parte de la cultura de la sploraçon anfantil-Japon. Mais japonesas spírun abraços i andulgencias de ls sous filhos, i ls ninos son speradas para premiar las mais por agarrados i serbindo. Alguns [[sociólogo]] s ténen sugerido que ne l japon las anteraçones sociales na bida depuis son modeladas subre l sentimiento mai-nino amae.
=== Griego antigo ===
[[Fexeiro:Alcibiades and friend - detail fron Phidies and the Parthenon marbles by Alma Tadema.jpg|thumb|''Socrates and Alcibiades''<br />Bison Bitoriana de l'eiquilíbrio de l'afeiçon i la cuntençon antre ls mais famosos eromenos i erastes<br />[[Lawrence Alma-Tadema]], ''[[:Eimage:1868 Lawrence Alma-Tadema - Phidies Showing the Frieze of the Parthenon to s Friends.jpg|Phidies Showing the Frieze of the Parthenon to s Friends]]'' (1868)]]
[[Léngua griega|La lenguaige griega]] çtingue dibersos sentidos an que la palabra ''amor'' ye ousada. Por eisemplo, l griego antigo ten la spresson ''[[phelia]]'', ''[[eros]]'', ''[[ágape]]'', ''[[storge]]'' i ''[[adidasan]]''. Inda assi, cul griego cumo acuntece cun muitas outras lénguas, ten sido storicamente defícel apartar ls seneficados de las palabras totalmente. Al mesmo tiempo, l griego antigo an testos de la [[Bíblia]] ten eisemplos de l [[berbo]] ''agapo'' sendo outelizado cul mesmo seneficado que ''[[phileo]]''.
''[[Agapē|Agape]]'' (((polytonic | ἀγάπη))''agápē''), ''amor'' An griego moderno, l termo''s'agapo''senefica''you t'amo''. La palabra''agapo''ye l berbo''I lobe''. Giralmente, refire-se a un puro, eideal tipo d'amor al ambés de l'atraçon física sugerida pul''eros''. Inda assi, eisisten alguns eisemplos de ''agape''ousada para seneficar l mesmo que''eros''. El tamien fui traduzido cumo "l'amor de l'alma".
''[[Eros (Amor)|Eros]]'' (((polytonic | ἔρως))''érōs'') ye amor apaixonado, cul zeio sensual I suidades. La palabra griega ''erota'' senefica ''amor''. [[Platon]] refinado sue própia defeniçon. Ambora eros seia einicialmente sentida por ua pessona, cula cuntemplaçon torna-se ua apreciaçon de la beleza drento dessa pessona, ó mesmo se torne apreciaçon de la beleza própia. Eros ajuda l'alma recordar coincimiento de beleza, i cuntribui para ua cumprenson de la berdade spritual. Amantes i filósofos son todos anspirados a percurar pula berdade ne l'eros. Alguas traduçones l çcriben cumo "l'amor de l cuorpo".
''[[Phelia]]'' (((polytonic | φιλία))''philía''), un birtuoso zapaixonada amor, era ua Cunceito zambolbido por [[Aristóteles]]. Anclui lealdade para cun sous amigos, fameliares i quemunidade, i eisige fuorça, l'eigualdade i la fameliaridade. Phelia ye motibada por rezones práticas; ua ó d'ambas las partes beneficiáren de la relaçon. Tamien puode seneficar "l'amor de a minte".
''[[Storge]]'' (((polytonic | στοργή))''storgē'') ye l'afeto natural, Cumo la que senti por pais para filhos.
''[[Xenia (Griego)|Xenia]]'' (''ξενία xenía''), spitalidade, era ua prática stremamente amportante na Grécia antiga. Era ua amisade quaije ritualizada formada antre un l duonho de l'hospedaige i ls sous clientes, que poderien ser çconhecidos ó nó. L'acolhimiento i l'alimentaçon çdes trimestralmente pa l'hóspede, qu'era sperado solo para retribuir cun gratidon. L'amportança deste puode ser bisto an to a mitologie griega, an particular Homero ''[[Eilíada]]'' i ''[[Odisseia]]''.
=== Roma Antiga (latin) ===
La léngua latina ten bários [[berbo]]s [[léngua anglesa|angleses]] correspondente a la palabra "amor".
''[[Amare]]'' ye la base pa la palabra ''al amor'', cumo eilha inda stá an eitaliano hoije. Ls romanos outelizórun-lo tanto nun sentido afetuoso, bien cumo nun sentido romántico ó sexual. A partir deste berbo benerie ''amanes'', un amante, amator, "amante profissional", muitas bezes cumo acessório la noçon amante , amica''i'', 'namorada', muitas bezes, tamien a ser aplicada als eufemisticamente para ua prostituta. L sustantibo correspondente ye ''amor'', que tamien ye ousado ne l plural para andicar "amores" ó "abinturas sexuales". Esta mesma raiç tamien porduç ''amicus'', 'amigo', i amicitie, 'amisade' (muitas bezes baseada ne l benefício mútuo, i correspondendo a las bezes mais d'acerca la "díbeda" ó "anfluéncia"). Cícero screbiu un tratado chamado ''On Amisade''(''de Amicitie''), que çcute la noçon cun algua perfundidade. Obídio screbiu un guia para namoro chamado ''Ars Amatoria'' (''La Arte de Amar''), qu'aborda an perfundidade todo, zde assuntos stramaritales para proteçon scessiba de ls pais.
Cumplicando un pouco l'eimaige, por bezes usa Latina''amare'' inda assi, ye mui mais giralmente spressos an latin por ''placere'' ó ''deletare'', Que son outelizados mais coloquialmente, i l radadeiro de ls quales ye ousado cun frequéncia na poesie d'amor Catullus.
''[[Diligere]]'' muitas bezes ten la noçon "de ser afetuoso de", "la stima", i raramente ó nunca ye ousado d'amor romántico. Esta palabra serie adequado para çcrebir l'amisade de dous homes. L sustantibo correspondente deligentie, inda assi, ten l sentido de "deligéncia" cuidado "i ten pouca subreposiçon semántica cul berbo.
''[[Ouserbare]]'' ye un sinónimo para "deligere"; anque de l cognato cun Anglés, este berbo i de ls sous correspondentes sustantiba 'ouserbantie' muitas bezes denotar "stima" ó "afeto".
''[[Caritas]]'' ye ousado an latin traduçones de la Bíblia crestiana para seneficar "amor caritatibo". Esto senefica, inda assi, que nun ye ancontrada na literatura clássica pagana romana. Cumo eilha nace dun ua outra palabra cun ua palabra griega, nun hai berbo correspondente .
== Bistas Relegiosas ==
=== Judaica ===
An [[léngua heibraica|heibraico]] ''[[Ahaba]]'' ye l termo mais quemumente ousado tanto pa l'amor anterpessoal cumo pa l'amor de Dius. Outros tenermos relacionados, mas son zeiguales''[[Chen]]''(caréncia) i''[[Heised]]'', que basicamente cumbina l seneficado de "carinho" i "cumpaixon", i a las bezes ye prestado an Anglés cumo ''"Bondade amorosa"''.
L [[Judaísmo]] amprega ua ampla defeniçon d'amor, tanto antre ls pobos cumo antre home i la debindade. Quanto a la purmeira, l [[Torah]] afirma: "Amarás tou próssimo cumo la si mesmo" ([[Lebítico]] 19:18). Ne l que diç respeito l'este radadeiro, l ser houmano ye ourdenado a amar Dius cun to l sou coraçon, cun to la tua alma i cun to l sou poder "([[Deuteronómio]] 6:5), tomada pul [[Mishnah]] (un testo central De l judiu [[oural lei]]), para referir-se a las buonas açones, ó l zeio de sacrificar la própia bida al ambés de cometer ciertas trasgressones grabes, a sacrificar todos ls sous benes i ser grato al Senhor anque de l'adbersidade (tratate Berachoth 9:5). [[La literatura Rabina]] diberge quanto al modo cumo esse amor puode ser zambolbido, por eisemplo, pula cuntemplaçon de las buonas açones debinas ó testemunhando las marabilhas de la natureza.
Quanto al amor cunjugal antre parceiros, este ye cunsidrado cumo un angrediente eissencial pa la bida: "Ber la bida cula mulhier qu'amo" ([[Eclesiastes]] 9:9). L libro bíblico [[Cançon de Salomon|Cántico de ls Cánticos]] ye cunsidrado ua parafraseada metáfora romántica de l'amor antre Dius i sou pobo, mas nua leitura mais simples ancaixa-se cumo ua cançon d'amor.
L Rabino cuntemporáneo [[Eiliyahu Eiliezer Dessler]] ye frequentemente citado por sue defeniçon d'amor ne l punto-de bista judaico cumo "dar sin asperar nada an troca" (de sou''Michtab me-Eiliyahu'', bol. 1). Amor romántico por si solo ten poucos retombos na literatura judaica, ambora l Rabino Mediebal [[Judah Halebi]] tenga scrito ua poesie romántica an léngua árabe, an sous
anhos de mocidade - mas el parece tener lamentado esso mais tarde.
=== Crestiana ===
{{AP|[[Caridade]]}}
La cumprenson crestiana ye que l Amor ben de [[Dius]], porque l'amor ye ua [[Birtudes teologales|birtude teologal]]. L'amor de l'home i de a mulhier (''[[eros]]'' an griego), bien cumo l'amor altruísta de ls outros (''[[ágape]]''), son frequentemente cuntrastadas cumo un amor "ascendente" i "çcendente", respetibamente. Mas, estes dous tipos d'amor son, an radadeira anstáncia, la mesma cousa.
Muitos [[Teologie|teólogos]] crestianos bé Dius cumo fuonte d'amor, que ye spelhado ne l ser houmano i ls sous própios relacionamientos amorosos. [[C. S. Lewis]], anfluente [[Teologie|teólogo]] [[anglicano]], screbiu bários libros subre l'amor, nomeadamente l ''[[The Four Lobes]]''. L [[Papa Bento XBI]], na sue [[ancíclica]] ''[[Dius Caritas St]]'' (ó seia, ''Dius ye Amor''), tamien pretendiu refletir subre l'amor debino para cul ser houmano i la relaçon antre l ''ágape'' i l ''eros''.
Hai bárias palabras griegas pa l Amor que son regularmente referidas ne ls círclos crestianos:
* '''Ágape''' - Ne l [[Nuobo Testamiento]], ''[[ágape|agapē]]'' ye caridade i amor altruísta i ancondicional. Ye amor paternal i la maneira que Dius ama l'houmanidade, bisto lougo na criaçon de l mundo ó na [[Mistério Pascal|muorte de Jasus]]. Por esso, ye bisto puls crestianos cumo l tipo d'amor que ls homes ténen d'aspirar a un ó outro.
* '''Phileo''' - Tamien ousados na [[Nuobo Testamiento]], ''[[Phileo]]'' ye ua repuosta houmana a algo que ye buono i delicioso. Tamien coincida cumo "amor fraternal".
* dues outras palabras d'amor ne l léngua griego - '''[[Eros]]''' ([[relaçon sexual houmana|amor sexual]] i amor [[cónjuge|cunjugal]]) i '''[[storge]]''' (amor antre l nino i la mai) nunca fúrun outelizadas ne l [[Nuobo Testamiento]].
Ls crestianos acraditan que [[Jasus]] mandou-los la:
{{Quote2|Amar la [[Dius]] cun to l tou coraçon, minte i fuorça i amar al tou próssimo cumo a ti mesmo.|[[Eibangelho de Marcos|Marcos]] 12-31 <ref name="usobíblia1">Las citaçones bíblicas fúrun tiradas de l'eidiçon de l [[Nuobo Testamiento]] de la [http://www.difusorabiblica .com/ Difusora Bíblica]</ref>)}}
Eilhes acraditan qu'estes dous [[Mandamientos d'amor|mandamientos]] son ls mais amportantes de l [[Torah]] i de la própia bida crestiana (cf ''[[Eibangelho de Marcos]] capítulo 12, bersiclos 28-34''). [[Agostico de Heippo|Santo Agostico]] resumiu esso quando el screbiu "''Ame la Dius, i faga cumo tu quieres''".
Çcribendo l'amor na sue [[purmeira eipístola als Coríntios]], [[Paulo de Tarso|San Paulo]] glorifica l'amor cumo la mais amportante [[birtude]] i fuorça, declarando que "''agora permanecen [...] la [[fé]], la [[Sperança (filosofie)|sperança]] i l'amor; mas la maior de todas ye l'amor''" (''1 Quelor 13:13'' <ref name="usobíblia1"/>). El screbiu inda nesta [[eipístola]] que:
{{Quote2|L'amor ye paciente, l'amor ye prestable, nun ye ambeijoso, nun ye arrogante nin ourgulhoso, nada faç d'anconbeniente, nun percura l sou própio antresse, nun se eirrita nin guarda ressentimiento. Nun se alegra cula anjustiça mas rejubila cula [[berdade]]. Todo çculpa, todo cré, todo spera, todo suporta. L'amor jamales passará.|[[purmeira eipístola als Coríntios|1 Quelor]] 13:4-8 <ref name="usobíblia1"/>)}}
[[João Batista|San João]] screbiu que:
{{Quote2|Caríssemos, amemo-mos uns als outros, porque l'amor ben de Dius, i to aquel qu'ama nesceu de Dius i chega al coincimiento de Dius. Aquel que nun ama nó chegou a coincer Dius, pus Dius ye amor. I l [[amor de Dius]] manifestou-se desta forma ne l meio de nós: Dius ambiou al mundo l [[Jasus|sou Filho Unigénito]], para que, por El, téngamos la [[Bida eiterna|bida]]. Ye nesto que stá l'amor: nun fumos nós qu'amámos la Dius, mas fui El mesmo que ne ls amou i ambiou l [[Jasus|sou Filho]] cumo [[Mistério Pascal|bítima de spiaçon]] puls nuossos [[pecado]]s. Caríssemos, se Dius ne ls amou assi, tamien nós debemos amar-mos uns als outros.|[[1 João]] 4:7-11 <ref name="usobíblia1"/>}}.
Na mesma linha de pensamiento, San João screbiu inda que:
{{quote2|Tanto amou Dius l mundo que le antregou l [[Jasus|sou Filho Unigénito]], la fin de que to l que cré nel nun se perca, mas tenga la [[bida eiterna]]. De fato, Dius nun ambiou l sou Filho al mundo para cundenar l mundo, mas para que l mundo seia [[Mistério Pascal|salbo por El]].|[[Eibangelho segundo João|João]] 3:16-18 <ref name="usobíblia1"/>}}
[[Santo Agostico]] diç que ye perciso ser capaç de decifrar la defrença antre amor i [[luxúria]]. Luxúria, d'acuordo cun Santo Agostico, ye un grande [[bício]] i [[pecado]], mas amar i ser amado ye l qu'este [[santo]] ten percurado por to la sue bida. El mesmo diç: "''you staba ne l'amor cun amor.''" Finalmente, el faç caer ne l'amor i ye amada de buolta, por Dius. Santo Agostico diç que la única pessona que puode t'amar berdadeiramente i plenamente ye Dius, porque l'amor de ls homes ten muitas falhas, tales cumo "''[[ciúme]], çcunfiança, medo, rábia i çcórdie.''" D'acuordo cun este santo, Dius ye amor "''para alcançar la [[paç]], que ye la sue.''" (de l libro: '''Las Cunfissones de Santo Agostico''')
La [[Eigreija Católica]], reafirmando ls ansinamientos de l [[Magistério de la Eigreija Católica|sou Magistério]] i de la ''[[Teologie de l Cuorpo]]'' de l [[Papa João Paulo II]], afirmou que l '''[[Amor#Crist.C3.A3|Amor]]''' ye ua [[birtude teologal]] <ref name="Carid1">''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC); m. 388</ref>, ua "''dádiba de si mesmo''" i "''ye l'ouposto d'ousar''" <ref name="Amorweigel1">GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo'', [[Lisboua]]: Bertrand Eiditora (traduçon de [[2002]]); cap. 6, pág. 101</ref> i d'afirmar-se la si mesmo <ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 105</ref>. Aplicado nas relaçones [[cónjuge|cunjugales]] houmanas, l Amor berdadeiramente bebido i plenamente rializado ye ua "''[[quemunhon]] d'antrega i recetebidade''" <ref name="Amorweigel2">GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 106-107</ref>, de "''dádiba mútua de l you i [...] d'afirmaçon mútua de la [[dignidade]] de cada parceiro''". Esta quemunhon "''de l'home i de a mulhier''" <ref name="Amorweigel2"/> ye "''un [[ícone]] de la bida de l própio Dius''" <ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 108</ref> i "''lieba nun solo a la sastifaçon, mas a la [[santidade]]''" <ref name="Amorweigel2"/>. Por esta rezon, la '''[[sexualidade]]''' (i l [[sexo]]), que "''ye fuonte d'alegrie i de [[prazer]]''" <ref>''[[Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CIC), m. 2362</ref>, nun eiserce solo la funçon de [[procriaçon|procriar]], mas tamien un papel amportante na bida íntima cunjugal <ref>''Ibiden'', m. 2360 i 2363</ref>. La [[relaçon sexual houmana|relaçon sexual]] cunjugal ye cunsidrada cumo la grande spresson "''houmana i totalmente houmanizada''" de l Amor eidealizado pula Eigreija, adonde l'home i a mulhier se únen i se cumplementan reciprocamente <ref>GEORGE WEIGEl, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6; págs. 101, 104 i 105</ref>. To este amor cunjugal proposto pula Eigreija requer [[fidelidade]], "''permanéncia i cumpromisso''", que solo puode ser outenticamente bebido "''ne l teta de ls laços de l [[Sagrado Casamiento|Casamiento]]''" i na [[castidade]] cunjugal <ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 102</ref>.
=== Eislámico ===
Nun cierto sentido, l'amor (''al-hob'', an [[árabe]] clássico) nun angloba la perspetiba eislámica de la bida cumo fraternidade ounibersal, que se aplica a todos ls que defenden la fé. Nun hai refréncias diretas afirmando que Dius ye amor, mas antre ls 99 nomes de Dius ([[Dius]]), ye l nome ''Al-Wadud'', ó ''L Amabilíssemo'', que se ancontra na Surah 11: 90, bien cumo Surah 85:14. Refire-se la Dius cumo sendo ''"cheno de bondade amorosa"''. Ne l Eislamismo, l'amor ye frequentemente outelizado cumo un ancentibo pa ls pecadores podéren aspirar a ser tan dinos de l'amor de Dius quanto podíren. Ua beç que la pessona tenga l'amor de Dius, cumo la pessona abalua l sou própio balor ye de la cunta de sou própio Dius i sue. Todos ls que defenden la fé ten l'amor de Dius, mas la que grau ó cun qual sfuorço el ten agradado la Dius depende de l própio andibíduo.
''[[Ishq]]'' (''amor'', an [[persa]]/farsi), ó amor debino, ye l çtaque de l [[Sufismo]]. Sufis acradita que l'amor ye ua projeçon de l'eissencia de Dius pa l'ouniberso. Dius zeia recoincer la beleza, i cumo alguien que se mira ne l speilho para ber la si mesmo, Dius "mira" para drento de si mesmo pula própia dinámica de la natureza. Ua beç que todo ye un reflexo de Dius, la scuola de Sufismo prática para ber la beleza anterior de l que ye aparentemente feio. Sufismo ye muitas bezes referida cumo la religion de l'amor. Dius ne ls Sufismo ye referido an trés percipales cunceitos que son: '''L'amante''', '''L'amado''' i '''L'adorado''' cujo radadeiro desses tenermos ye frequentemente bisto an Sufi poesie. Ua bison quemun ye la de qu'atrabeç de l'amor ''sufismo'' l'houmanidade puode buoltar a la sue inerente pureza i grácia. Ls santos de ''sufismo'' son anfames por séren "bébados", debido al sou Amor por Dius, antoce, hai custante refréncia al bino na poesie i música Sufi.
=== Budista ===
An [[Budismo]], ''[[Kāma]]'' ye amor sensual, sexual. Ye un oustaclo ne l camino para [[eiluminaçon (budismo)|iluminaçon]], ua beç que ye eigoísta.
''[[Karuṇā]]'' ye [[cumpaixon]] i [[misericórdie]], l que reduç l sofrimiento de ls outros. Ye cumplementar a la sabedorie, i ye necessairo pa l'iluminaçon.
''[[Adbeṣla]]'' i ''[[metta|maitrī]]'' son amor benebolente. Esso ye amor ancondicional i requer cunsidrable aceitaçon de ls outros. Esto ye bastante defrente de l'amor ourdinairo, que normalmente ye possessibo i sexual, i raramente ocorre sin outo-antresse. An beç desso, l'amor benebolente senefica çprendimiento i altruísta antresse ne l bien-star de ls outros.
L [[Bodhisattba]] eideal ne l budismo mahayana ambolbe la cumpleta renúncia de si mesmo, la fin d'assumir l'ancargo de diminuir l sofrimiento ne l mundo.
=== Hindu ===
Ne l'hinduísmo, ''[[kāma]]'' ye agradable. Ye l'amor sexual, personificado pul dius [[Kama (Hinduísmo)|Kama]]. Ye la terceira etapa de la bida, passado las etapas de ''brahmacarin'' (studante) i ''artha'' (riqueza material).
An cuntreste cun kāma, ''[[prema]]'' ó ''[[pren]]'' refire-se al eilebado amor. Assi i to, l termo ''bhakti'' ye ousado para seneficar l'amor maior, l'amor al debino.
''[[Karuna]]'' ye cumpaixon i misericórdie, l que reduç l sofrimiento de ls outros.
''[[Bhakti]]'' ye un termo sánscrito seneficando "amorosa deboçon al Dius supremo". Ua pessona que pratica [[bhakti]] ye chamada ''[[bhakta]]''.
Scritores, teólogos, filósofos ténen çtinguido nuobe formas de deboçon qu'eilhes chaman de [[bhakti]]. Por eisemplo, ne l [[Bhagabatha-Purana]] i an [[Tulsidas]]. L'obra filosófica''[[Narada Bhakti Sutra]]'', scrita por un outor çconhecido (presume-se [[Narada Muni|Narada]]), çtingue onze formas d'amor.
== {{Bibliografie}} ==
* '''R. J. Sternberg'''. ''Ua teorie triangular de l'amor''. 1986. Psicológicos Rebiew, 93, 119-135
* '''R. J. Sternberg'''. ''Liking bersus amorosa: Ua abaluaçon cumparatiba de las teories''. 1987. Boletin psicológica, 102, 331-345
* '''Dorothy Tennob'''. ''Lobe i Limerence: la spriéncia de star an Lobe''. New York: Stein i Die, 1979. ISBN 0-8128-6134-5
* '''Heilen Fisher'''. ''Porque Nós Lobe: la Natureza i la Química de l Amor Romántico''
* '''Heinry Chadwick i Edzrin'''. "Saint Augustine Cunfessiones". Oxford University Press, 1998.
* '''Wod, Wod i Boyd'''. ''L Mundo de Psicologie''. 5 ª eidiçon. 2005. Pearson Eiducation, 402-403
{{Refréncias}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Correlatos
|commons= Category:Lobe
|wikiquote= Amor
|wikcionairo= Amor
|wikisource=
}}
* [[Emoçon|Emoçones]]
* [[Sentimiento]]s
* [[Peixon (sentimiento|Peixon]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* {{Link|en|2=http://www.in-mind.org/issue-6/the-anatomy-of-lobe.html|3=The Anatomy of Lobe|4= Splanation of Theories of Lobe}}
* {{Link|t|2=http://www.cbde.org.br/st_esetesto.asp?id=044/|3=L'amor citado ne l Eibangelho}}
* {{Link|en|2=http://iserber.saddleback.c.ca.us/faculty/jfritsen/articles.html|3=La Ciéncia de l Amor}}
{{emoçones}}
[[Catadorie:Amor| ]]
kfvj5snq5yzt9r4catfz2bv3q58dgze
107678
107677
2026-08-07T09:42:18Z
~2026-30875-10
15270
/* L'amor ouriginal */
107678
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
'''Amor,''' ye l nible ó grau de respunsabelidade, outelidade i prazer cun que lidamos culas cousas i pessonas que conhecemos. <ref>[http://t.scribd .com/doc/98081841/La-Rebolucao-de las-Letras-Defenicoes-ciertas -de-Dreito'' In "L Diagrama de l Coincimiento de la Partiçon Eiquenómica i de la Stória - Gráfico de la Pirámide Forense"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> -
La palabra '''amor''' (de l [[latin]] ''amor'') presta-se la múltiplos seneficados na [[lhéngua pertuesa]]. Puode seneficar [[afeiçon]], [[cumpaixon]], [[misericórdie]], ó inda, anclinaçon, atraçon, apetite, peixon, querer bien, sastifaçon, cunquista, zeio, libido, etc. L cunceito mais popular d'amor ambolbe, de modo giral, la formaçon dun bínclo emocional cun alguien, ó cun algun oubjeto que seia capaç de recebir este cumportamiento amoroso i ambiar ls stímulos sensoriales i psicológicos necessairos pa la sue manutençon i motibaçon. Ye tenido por muitos cumo la maior de todas las cunquistas de l ser.
== Caratelísticas de l'amor ==
[[Fexeiro:SwansHeart.jpg|thumb|400px|right|[[Cisne]]s formando un [[coraçon]]]]
Fala-se de l'amor de las mais dibersas formas: amor físico, amor platónico, amor materno, amor a la [[bida]]. Ye l tipo d'amor que ten relaçon cul caráter de la própia pessona i la motiba a amar (ne l sentido de querer bien i agir an prol).
Las muitas deficuldades qu'essa dibersidade de tenermos ouferece, an cunjunto a la suposta ounidade de seneficado, ocorren nun solo ne ls lénguas modernos, mas tamien ne l [[Koiné|griego]] i ne l [[latin]].
L griego ten bárias palabras para '''amor''', cada qual denotando un sentido defrente i specífico.
Ne l latin ancontramos ''amor'', ''diletio'', ''charitas'', bien cumo ''[[Eros]]'', quando se refire al amor personificado nua deidade.
Amar tamien ten l sentido de '''gustar muito''', sendo assi possible amar qualquiera [[ser bibo]] ó [[oubjeto]].
== Amor platónico ==
{{Artigo percipal|Amor platónico}}
Amor platónico ye ua spresson ousada para chamar un amor eideal, alheno a antrisses ó gozos. Un sentido popular puode ser l dun amor ampossible de se rializar, un amor purfeito, eideal, puro, casto.
Trata-se, assi i todo, dua mala anterpretaçon de la filosofie de [[Platon]], quando bincula l'atributo "[[platónico]]" al sentido d'algo eisistente solo ne l praino de las eideias. Porque Eideia an Platon nun ye ua cogitaçon de la rezon ó de la fantasia houmana. Ye la rialidade ''eissencial''. L mundo de la matéria serie solo ua selombra que lembrarie la luç de la berdade eissencial.
La spresson ''[[amor platónico]]'' ye ua anterpretaçon eiquibocada de l cunceito de Amor na filosofie de Platon. L'amor an Platon ye falta. Ó seia, l'amante busca ne l'amado la Eideia - berdade eissencial - que nun ten. Nesto supre la falta i se torna pleno, de modo dialético, recíproco.
An cuntraposiçon al cunceito de Amor na filosofie de Platon stá l cunceito de [[Peixon (sentimiento)|peixon]]. La peixon serie l zeio buoltado sclusibamente pa l mundo de las selombras, abandonando-se la busca de la rialidade eissencial. L'amor an Platon nun cundena l sexo, ó las cousas de la bida material.
Na obra ''Simpósio'' (de Platon), hai ua passaige subre l seneficado de l'amor. Sócrates ye l mais amportante dentre ls homes persentes. El diç que na mocidade fui ampeçado na filosofie de l'amor por [[Diotima de Mantinea]], qu'era ua sacerdotisa. Diotima le ansinou la [[genealogie]] de l'amor i por esso las eideias de Diotima stan na ourige de l cunceito socrático-platónico de l'amor. Segundo [[Joseph Campbell]], "nun ye por acauso que Sócrates nomeia Diotima cumo aqueilha que le dou las anstruçones i ls métodos mais seneficatibos para amar/falar. La palabra falada por amor ye ua palabra que ben de las ouriges <ref>Mitos, suonhos i religion, Joseph Campbell, p. 162</ref>."
== Perspetiba filosófica ==
[[Fexeiro:Angelo Bronzino - Venus, Cupid, Folly and Time - National Gallery, London.jpg|thumb|right|200px|L Triunfo de [[Bénus (mitologie)|Bénus]], de Angelo Bronzino.]]
Defrentemente de l cunceito de ''amor platónico'', quando se fala de l'amor ''an Platon'' stamos ne ls referindo al pensamiento deste filósofo subre l'amor. La noçon d'amor ye central ne l pensamiento platónico. An sous diálogos, [[Sócrates]] dezie que l'amor era la única cousa qu'el podie antender i falar cun coincimiento de causa. [[Platon]] cumpara-lo a ua caçada (cumparaçon aplicada tamien al ato de coincer) i çtinguia trés tipos d'amor: l'amor terreno, de l cuorpo; l'amor de l'alma, celhestrial (que lieba al coincimiento i l porduç); i outro que ye a mistura de ls dous. An to causo l'amor, an Platon, ye l zeio por algo que nun se ten.
La temática de l'amor ye quemun la quaije todos ls filósofos griegos, antendido cumo un percípio que goberna l'ounion de ls eilemientos naturales i cumo percípio de relaçon antre ls seres houmanos.
Depuis de Platon, antretanto, solo ls platónicos i ls neoplatónicos cunsidrórun l'amor un cunceito fundamental.
An [[Plutarco]] l'amor ye l'aspiraçon daquilo que carece de forma (ó solo la ten menimamente) a las formas puras i, an radadeira anstáncia, a la Forma Pura de l Bien. An "Las [[Enéadas]]", [[Plotino]] trata de l'amor de l'alma a l'anteligéncia; i na sue ''Eipistola ad Marcelan'', [[Porfírio]] menciona ls quatro percípios de Dius: la fé, la berdade, l'amor i la sperança. Ne l pensamiento neoplatónico, l cunceito d'amor ten un seneficado fundamentalmente metafísico ó metafísico-relegioso.
== L'amor ouriginal ==
L'amor, para ocorrer, nun amportando ls nibles: se social, afetibo, paternal ó maternal, fraternal - que ye l'amor antre armanos i cumpanheiros - debe oubrigatoriamente ser ''permitido''. L que senefica ser ''amor permitido''? Bien, de fato quaije nunca pensa-se subre esso porque passa tan çpercebido qu'atribui-se a un cumportamiento natural de l ser houmano ó d'outros seres bibos. Mas nó, la permisson eiqui referida toma-se por base un sentimiento de reciprocidade capaç de dar ampeço i alargar las relaçones d'afetebidade antre dues ó mais pessonas ó seres que stan an cuntato i que por bintura bénen a nutrir un sentimiento d'afeiçon ó amor antre si.
La permisson ocorre nun nible d'aceitaçon natural, mental ó físico, ne l qual l ser dá abiertura al outro sin que séian neçairas qualesquiera oubrigaçones ó atitudes demeritórias ó cunfusas de nanhue de las partes. La libardade d'amar, quando l sentimiento prenche d'algua forma l'alma i l cuorpo i nun solamente por alguns minutos, dies ó meses, mas por muitos anhos, quiçá eternamente anquanto dure i mais nas lembranças i mimórias.
Por que bocé me ama? Porque bocé permitiu. Essa frase remete al mais simples macanismo de reciprocidade i lealdade, se un pregunta al outro la rezon de sou sentimiento d'amor an direçon a el, la repuosta solo poderie ser essa. La rezon de l sentimiento d'amor an direçon a l'outra pessona recaí na própia pessona amada, qu'an sous géstios, palabras, pensamientos i açones cunferiu permisson la que l'outra pessona ó ser - podendo até ser un animal de stimaçon - l dedicasse aquel sentimiento d'amor.
L'amor puode ser antendido de defrentes formas, i tomado por cierto cunquanto ye un sentimiento, dessa forma ye abstrato, sin forma, sin quelor, sin tamanho ó testura. Mas ye por si solo: L sentimiento an eiceléncia; l que quier dezir que ye l sentimiento primairo i enicial de to i cada ser houmano, animal ó qualquiera outro ser dotado de sentimientos i capacidade de pensar natural.
Todos carecen d'amor i quieren recoincer esse sentimiento an si i ne ls outros, nun amportando eidade ó sexo. L'amor ye bital para nuossas bidas cumo l'aire, i ye notoriamente reconhecido que sin amor la criatura nun subrebibe cunquanto l'amor eiquelibra i traç la paç de sprito quando ye necessairo.
== Eros ==
[[Fexeiro:Lobe heiart uidaodjsdsew.png|thumb|left|180px|Coraçones stelizados: un simblo de l'amor.]]
'''''Eros''''' repersenta la parte cunciente de l'amor qu'ua pessona sente por outra. Ye l'amor que se liga de forma mais clara a l'atraçon física, i frequentemente cumpele las pessonas la mantíren un relacionamiento amoroso cuntinado. Nesse sentido tamien ye sinónimo [[sensualidade]] que lieba la [[atraçon física]] i depuis a las [[relaçones sexuales]].
Al cuntrairo ben la '''''[[Psique]]''''', que repersenta l sentimiento mais spritual i perfundo.
== Pragma ==
[[Pragma]] (de l griego, "prática", "negócio") serie ua forma d'amor que prioriza l lado prático de las cousas. L'andibíduo abalua todas las possibles amplicaçones antes d'ambarcar nun romance. Se l namoro aparente tubir feturo, el ambiste. Se nó, zeiste. Cultiba ua lista de pré-requesitos pa l parceiro ó la parceira eideal i pondera mui antes de se cumprometer. Percura un buono pai ó ua buona mai pa ls filhos i lieba an cunta l cunfuorto material. Stá siempre cheno de preguntas. L que será que a mie família bai achar? Se you me casar, cumo starei daqui a cinco anhos? Cumo mie bida bai mudar se you me casar?
Amor antressado an fazer bien la si mesmo, Amor que spera algo an troca.
== Phelia ==
An griego, [[Phelia]] senefica altruísmo, generosidade. La dedicaçon al outro ben siempre antes de l própio antresse. Quien pratica esse stilo d'amor antrega-se totalmente a la relaçon i nun se amporta an abrir mano de ciertas buntades pa la sastifaçon de l ser amado. Ambiste custantemente ne l relacionamiento, mesmo sin ser correspondido. Sente-se bien quando l'outro demunstra alegrie. Ne l lemite, ye capaç até mesmo de renunciar al parceiro se acraditar qu'el puode ser mais feliç cun outra pessona. Ye bisto por muitos, cumo ua forma ancondicional d'amar.
L'anterpretaçon [[cristandade|crestiana]] subre l'ourige de [[Jasus]], angloba este tipo d'amor para çcrebir l ''ato'' de [[Dius]], que, al ber la [[houmanidade]] perdida, antrega sou filho unigénito, para ser muorto an fabor de l'home.
== Storge ==
L nome de la debindade griega de l'amisade ye [[Storge]]. Por esso, quien tende a tener esse stilo d'amor baloriza la cunfiança mútua, l'antrosamiento i ls porjetos cumpartilhados. L romance ampeça de maneira tan gradual que ls parceiros nin saben dezir quando satamente. L'atraçon física nun ye l percipal. Ls namorados-amigos nun tenden a tener relacionamientos calorosos, mas si tranquilos i afetuosos. Prefíren catibar a seduzir. I, an giral, manténen ligaçones bastante duradouras i stabais. L que cunta ye la cunfiança mútua i ls balores cumpartilhados. Ls amantes de l tipo storge rebelan sastifaçon cula bida afetiba. Acuntece giralmente antre grandes amigos.
Normalmente ls casales cun este tipo d'amor conhecen mui bien un al outro.
== Sexo ==
{{ber artigo percipal|Relaçon sexual houmana}}
La palabra amor puode ser antendida tamien cumo [[sexo]], quando ousada an spressones cumo "fazer amor", "make love" (an anglés), "hacer el amor" (an castelhano), "faire l'amour" (an francés). Ls [[Spanofonia|spanófonos]], por eisemplo, ancontramos la palabra "amor" sendo, an giral, sustituída por bariaçones de "querer", cumo an "yo te quiero", an detrimiento de l possible "t'amo" an spanhol.
== Stilos de Amor ==
Susan Heindrick i Clyde Heindrick zambolbírun ua Scala de Atitudes Amorosas baseados na teorie de Alan John Le, teorie chamada Stilos d'amor. Le eidantificou seis tipos básicos an sue teorie. Nestes tipos las pessonas úsan an sues relaçones anterpessoales:
* [[Eros]] - un amor [[Peixon (sentimiento)|apaixonado]] fundamentado i baseado na aparéncia física
* [[Psiqué]] - un amor "[[sprito|spritual]]", baseado na minte i ne ls sentimientos eiternos
* [[Ludus]] - l'amor que ye jogado cumo un [[jogo]]; amor brincalhon
* [[Storge]] - un amor afetuoso que se zambolbe lentamente, cun base an similaridade
* [[Pragma]] - amor pragmático, que bisualiza solo l momiento i la necidade temporária, de l'agora
* [[Mania]] - amor altamente [[emoçon|emocional]], anstable; l stereótipo d'amor romántico ó apaixonado.
* [[Ágape]] - amor [[altruísmo|altruísta]]; spritual
D'acuordo cula pesquisa de Heindrick i Heindrick, ls homes tenden a ser mais lúdicos i maníacos, anquanto las mulhieres tenden a ser stórgicas i pragmáticas. Relacionamientos baseados an amor de stilos semelhantes tenden a durar mais tiempo. An [[2007]], pesquisadores de la [[Ounibersidade de Pabie]] liderados pul Dr. [[Enzo Emanuele]] fornecírun probas de l'eisisténcia dua base genética para bariaçones andebiduales an berificada na Teorie de ls Stilos amorosos de Le.
L Eros relaciona-se cula [[dopamina]] ne l sistema nerboso i la Mania a la [[serotonina]].
== Atraçon física, peixon i amor ==
;Atraçon física
Na atraçon física reside ls nuossos anstintos atrelados al nuosso stado fesiológico cumo las necidades sexuales, prazer i perpetuidade de la spece.''
;Peixon
{{ber artigo percipal|Peixon (sentimiento)}}
La [[peixon]] ye un fuorte sentimiento que se puode tomar até mesmo cumo ua patologie probinda de l'amor. Manifestada la peixon an debida circunstáncia, l'andibíduo tende a ser menos racional, priorizando l'anstinto de tenr l'oubjeto que le causou l [[zeio]]. Sendo assi, l'apaixonado puode trascender sous lemites ne l que tange la rezon i, an situaçones stremas, beira la [[Ousesson (psiquiatria)|ousesson]].
Essa atraçon antensa i ampetuosa stá antimamente ligada a la baixa de [[serotonina]] ne l cérebro: sustáncia química (neurotransmissor) respunsable por bários sentimientos i patologies, dentre eilhes l'ansiadade i l strisse; la depresson i la psicose ousessiba-cumpulsiba.
;Amor Anterpessoal
L Amor Anterpessoal se refire al amor antre ls seres houmanos. Ye un sentimiento mais potente de l qu'un simples gustar antre dues ó mais pessonas. Sin amor refire-se als sentimientos d'amor que nun son reciprocidade. L Amor anterpessoal ye mais associado cun relaçones anterpessoales. Tal amor puode eisistir antre fameliares, amigos i casales. Hai tamien ua série de çtúrbios psicológicos relacionados al amor, cumo erotomania.
* Alguns sentimientos que son frequentemente associados cun Amor Anterpessoal:
** [[Carinho]]: sentimientos de ternura i / ó querendo prossimidade física
** [[Atraçon]]: sastifazer necidades básicas emocionales
** [[Altruísmo]]: altruísta ó altruísta preocupaçon para outra pessona
** [[Reciprocidade]]: se l'amor ye recíproco
** [[Cumpromisso]]: un zeio de manter l'amor
** [[Antemidade]] [[emoçon|emocional]]: la troca d'emoçones i sentimientos
** [[Amisade]]: l sprito antre amigos
** [[Parentesco]]: laços fameliares
** [[Peixon (sentimiento)|Peixon]]: zeio custante, sentido bie modificaçon de l ritmo cardíaco
** [[Antemidade física]]: cumpartilhamiento de l spácio pessonal i íntemo
** [[A outo-antresse]]: quando se bisa recumpensas
** [[Serbício]]: zeio d'ajudar
La sexualidade puode ser un eilemiento amportante na detreminaçon de la forma dun relacionamiento. Anquanto l'atraçon sexual, muitas bezes, cria un nuobo bínclo sexual. Esta antençon, quando eisolada, puode ser cunsidrada andeseijable ó inadequada an ciertos tipos d'amor. An muitas religiones i sistemas de ética ye cunsidrada errada, la maneira d'agir subre zeio sexual para cula família de forma eimediata. Cumo por eisemplo: pa las ninos, ó fura dun relacionamiento ampenhado. Inda assi, hai muitas maneiras de spressar amor apaixonado sin sexo. Afeto, antemidade emocional, partilha d'antrisses i spriéncias son quemuns nas amisades i amores de todos ls seres houmanos.
== Modelos científicos ==
Las Ciéncias Biológicas ten modelos d'amor que l çcriben cumo un anstinto de mamíferos, tal cumo [[fame]] ó [[sede]]. Na psicologie bé-se l'amor cumo mais dun fenómeno: social i cultural. Hai probabelmente eilemientos de berdade an ambas las posiçones - l'amor ye cierta mente anfluenciada por [[hormónio]] s (tales cumo [[oxitocina]]), [[neurotransmissores]] (cumo [[NGF]]), i [[Feromónio]] s, bien cumo la forma de pensar de las pessonas l que faç cun qu'estas se cumporten cun relaçon al amor de maneira anfluenciada por sues cuncepçones de l que ye l'amor.
La bison cumbencional de la [[biologie]] ye qu'eisisten dues grandes bertentes ne l'amor - [[Ourientaçon sexual|atraçon sexual]]. Esto fazerie cun qu'este cumportamiento antre adultos dua detreminada spece se ampenhassen na criaçon de ls sous çcendentes de la mesma maneira cula qual a trabalhar culs mesmos percípios que lieban ua nino a tornar-se ligado la sue mai. L punto de bista tradecional de la psicologie bé l'amor cumo sendo ua cumbinaçon de [[cumpromisso amoroso]] i amor apaixonado. Amor apaixonado ye antenso, ye zeio, i ye muitas bezes acumpanhada por [[scitaçon fesiológica]] (falta d'aire, rápidas de l ritmo cardíaco). [[Cumpromisso amoroso]] ye [[Afetebidade|afeto]] i ua sensaçon d'antemidade nun acumpanhados de scitaçon fesiológica.
=== La teorie triangular de l'amor ===
Na [[teorie triangular de l'amor]], ls relacionamientos son caratelizados por trés eilemientos: [[antemidade]], [[Peixon (sentimiento)|peixon]] i [[cumpromisso]]. Cada un destes eilemientos i sues cumbinaçones antre si puoden star persente nun relacionamiento, porduzindo las seguintes defeniçones:
* '''[[Amisade]]''' (antemidade)
* '''[[Limerence]]''' (peixon)
* '''Amor bazio''' (cumpromisso)
* '''Amor romántico''' (antemidade + peixon)
* '''Cumpanheirismo amoroso''' (antemidade + cumpromisso)
* '''Amor fugaç''' (peixon + cumpromisso)
* '''Amor cunsumado''' (antemidade + peixon + cumpromisso)
=== Amor, peixon, i loucura ===
Studos ténen demunstrado que l scaneamiento de ls cérebros de ls andibíduos apaixonados eisibe ua semelhança culas pessonas portadoras dua malina mental. L'amor cria ua atebidade na mesma ária de l cérebro que la fame, la sede, i drogas pesadas, criando atebidade [[Polimerase]]. Nuobos amores, antoce, poderien ser mais emocionales de l que físicos. Al longo de l tiempo, essa reaçon al amor muda, i defrentes árias de l cérebro son atibadas, percipalmente naqueilhes amores qu'ambolben cumpromissos de longo prazo. [[Andrew Newberg|Dr. Andrew Newberg]], un neurocientista, sugere qu'esta reaçon de modificaçon de l'amor ye tan semelhante al de l bício las drogas, porque sin amor, l'houmanidade morrerie.
=== Neurobiologie de l “star apaixonado” ===
Na ária de la neurobiologie, eisisten studos apoiados an resultados de [[eiletroencefalografie]] i ne l registro de las corrientes eilétricas qu'ocorren ne l cérebro durante l stado “peixon”, cumproban qu'apersenta la mesma eilebada atebidade cumo aqueilha registrada durante a libido.
Quando alguien se apaixona registra-se maior porduçon de [[dopamina]], respunsable pul stado d'euforia, [[adrenalina]], respunsable pula scitaçon, l'andorfina, pula sensaçon de felicidade i bien star i finalmente eileba la coberteirasterona que cuntribui pa la maior apeténcia sexual.
A la par son libertados sustáncias químicas, ls [[feromónios]] ó feromonas qu'eisercen atraçon olfatiba an animales de la mesma spece. Por outro lado diminui drasticamente l nible de serotonina, l que faç cun que l stado “estar apaixonado” se assemelha al stado registrado durante outras malinas psíquicas. Por esso muitos apaixonados se cumportan mais ampulsibamente, sin inibiçon cumo se stubíssen fura de l sou cuntrolo racional. Passado alguns meses, l cuorpo se acostuma las estas eilebadas doses (segundo la [[OMS]] dura ne l mássimo 24 a 36 meses) i diminui als poucos la “antoxicaçon” de l cérebro.
== Amor an outras culturas ==
=== Chinés ===
Cuntemporaneamente an [[ll|chinés]] léngua i [[cultura chinesa|cultura]], bários tenermos ó palabras raiç son outelizados pa l cunceito de "amor":
'''Ai''' (爱) ye ousado cumo un berbo (por eisemplo, ''Wo ai ni'', "you t'amo"), ó cumo un sustantibo, specialmente an aiqing(爱情), "amor" ó "Romance". Na [[China]] zde 1949, ''[[airen]]''(爱人, ouriginalmente "amante", ó mais literalmente, "amor antre pessonas") ye la percipal palabra de "cónjuge" (cun dous seneficados para "Mulhier "i" marido "ouriginalmente sendo anfatizado), la palabra tenie ua conotaçon negatiba, ua beç que se mantén antre muitos subre [[Taiwan]].
'''[[Lian]]'''(恋) nun ye giralmente outelizado eisoladamente, mas si cumo parte de tenermos cumo "star ne l'amor" (谈恋爱, ''tan lian'ai''- tamien cuntén 'ai''), "Amante" (恋人, lianren) ó "homossexualidade" (同性恋, tongxinglian).
'''Qing''' (情), quemumente seneficando "sentimiento" ó "emoçon", muitas bezes andica "amor" an bários tenermos. Ye cuntidas na palabra ''aiqing''(爱情); ''qingren''(情人) ye un termo para "amante".
An [[Cunfucionismo]], ''[[lian]]'' ye un birtuoso benebolente amor. Lian debe ser perseguido por todos ls seres houmanos, i reflete ua bida moral. L filósofo chinés [[Mozi]] zambolbiu l cunceito de''ai''(爱), an reaçon al cunfucionismo ''[[lian]]''. Ai, an [[Mohisn]], ye amor ounibersal para cun todos ls seres, nun solo para amigos i fameliares, sin qu'haba reciprocidade. Strabagáncia i oufensibo son hostis a la guerra ''ai''. Ambora Mozi de l pensamiento era anfluente, l cunfucionismo lian ye cumo la maiorie de ls chineses cunceber amor.
'''Gănqíng'''(感情), la sensaçon dun relacionamiento. Ua pessona eirá spressar amor por custruir buonas gănqíng, rializada atrabeç ajudando ó trabalhar para outro. Afetebidade an direçon a ua outra pessona ó de qualquiera cousa.
'''[[Yuanfen]]'''(缘份) ye ua conexon de binculados çtinos. Ua seneficatiba relaçon ye frequentemente cuncebida cumo dependente de fuorte yuanfen. Ye mui semelhante al casual. Un semelhante cuncetualizaçon an Anglés ye, "Eilhas fúrun feitas para si", "suorte", ó "çtino".
'''Zaolian'''([[Chinés simplificado|Simplificado]]:早恋, [[Traditional Chinese|Traditional]]:早恋, [[pinyin]]: ''çǎouliàn''), literalmente, "cedo amor", Cuntemporáneo ye un termo an uso frequente de sentimientos románticos ó ligaçones antre ls ninos ó adolescentes. Zaolian çcribe tanto las relaçones antre un tenaged namorado i namorada, bien cumo l "[[Limerence|smagar]] es" adolescéncia ó ampeço de l'anfáncia. L cunceito eissencial andica ua fé prebalente na cultura cuntemporánea chinesa que, debido a las eisigéncias de sous studos (specialmente berdadeiro pa l sistema eiducacional altamente cumpetitibo de la China), la mocidade nun debe formar romántico aneixos açoite sue cumprometer sues chances de sucesso ne l feturo. Relatórios tener aparecido an chinés jornales i outros meios detalhando la prebaléncia de l fenómeno i a la sue percepçon peligros pa ls studantes i ls receios de ls pais.
=== Japonés ===
Ne l [[Budismo japonés]], ''[[ai]]''(爱) ye cuidar de l'amor apaixonado, i un zeio fundamental. Eilha puode eiboluir para qualquiera eigoísmo ó abnegaçon i eiluminaçon.
''[[Amae]]''(甘え), ua palabra japonesa que senefica "andulgente dependéncia", faç parte de la cultura de la sploraçon anfantil-Japon. Mais japonesas spírun abraços i andulgencias de ls sous filhos, i ls ninos son speradas para premiar las mais por agarrados i serbindo. Alguns [[sociólogo]] s ténen sugerido que ne l japon las anteraçones sociales na bida depuis son modeladas subre l sentimiento mai-nino amae.
=== Griego antigo ===
[[Fexeiro:Alcibiades and friend - detail fron Phidies and the Parthenon marbles by Alma Tadema.jpg|thumb|''Socrates and Alcibiades''<br />Bison Bitoriana de l'eiquilíbrio de l'afeiçon i la cuntençon antre ls mais famosos eromenos i erastes<br />[[Lawrence Alma-Tadema]], ''[[:Eimage:1868 Lawrence Alma-Tadema - Phidies Showing the Frieze of the Parthenon to s Friends.jpg|Phidies Showing the Frieze of the Parthenon to s Friends]]'' (1868)]]
[[Léngua griega|La lenguaige griega]] çtingue dibersos sentidos an que la palabra ''amor'' ye ousada. Por eisemplo, l griego antigo ten la spresson ''[[phelia]]'', ''[[eros]]'', ''[[ágape]]'', ''[[storge]]'' i ''[[adidasan]]''. Inda assi, cul griego cumo acuntece cun muitas outras lénguas, ten sido storicamente defícel apartar ls seneficados de las palabras totalmente. Al mesmo tiempo, l griego antigo an testos de la [[Bíblia]] ten eisemplos de l [[berbo]] ''agapo'' sendo outelizado cul mesmo seneficado que ''[[phileo]]''.
''[[Agapē|Agape]]'' (((polytonic | ἀγάπη))''agápē''), ''amor'' An griego moderno, l termo''s'agapo''senefica''you t'amo''. La palabra''agapo''ye l berbo''I lobe''. Giralmente, refire-se a un puro, eideal tipo d'amor al ambés de l'atraçon física sugerida pul''eros''. Inda assi, eisisten alguns eisemplos de ''agape''ousada para seneficar l mesmo que''eros''. El tamien fui traduzido cumo "l'amor de l'alma".
''[[Eros (Amor)|Eros]]'' (((polytonic | ἔρως))''érōs'') ye amor apaixonado, cul zeio sensual I suidades. La palabra griega ''erota'' senefica ''amor''. [[Platon]] refinado sue própia defeniçon. Ambora eros seia einicialmente sentida por ua pessona, cula cuntemplaçon torna-se ua apreciaçon de la beleza drento dessa pessona, ó mesmo se torne apreciaçon de la beleza própia. Eros ajuda l'alma recordar coincimiento de beleza, i cuntribui para ua cumprenson de la berdade spritual. Amantes i filósofos son todos anspirados a percurar pula berdade ne l'eros. Alguas traduçones l çcriben cumo "l'amor de l cuorpo".
''[[Phelia]]'' (((polytonic | φιλία))''philía''), un birtuoso zapaixonada amor, era ua Cunceito zambolbido por [[Aristóteles]]. Anclui lealdade para cun sous amigos, fameliares i quemunidade, i eisige fuorça, l'eigualdade i la fameliaridade. Phelia ye motibada por rezones práticas; ua ó d'ambas las partes beneficiáren de la relaçon. Tamien puode seneficar "l'amor de a minte".
''[[Storge]]'' (((polytonic | στοργή))''storgē'') ye l'afeto natural, Cumo la que senti por pais para filhos.
''[[Xenia (Griego)|Xenia]]'' (''ξενία xenía''), spitalidade, era ua prática stremamente amportante na Grécia antiga. Era ua amisade quaije ritualizada formada antre un l duonho de l'hospedaige i ls sous clientes, que poderien ser çconhecidos ó nó. L'acolhimiento i l'alimentaçon çdes trimestralmente pa l'hóspede, qu'era sperado solo para retribuir cun gratidon. L'amportança deste puode ser bisto an to a mitologie griega, an particular Homero ''[[Eilíada]]'' i ''[[Odisseia]]''.
=== Roma Antiga (latin) ===
La léngua latina ten bários [[berbo]]s [[léngua anglesa|angleses]] correspondente a la palabra "amor".
''[[Amare]]'' ye la base pa la palabra ''al amor'', cumo eilha inda stá an eitaliano hoije. Ls romanos outelizórun-lo tanto nun sentido afetuoso, bien cumo nun sentido romántico ó sexual. A partir deste berbo benerie ''amanes'', un amante, amator, "amante profissional", muitas bezes cumo acessório la noçon amante , amica''i'', 'namorada', muitas bezes, tamien a ser aplicada als eufemisticamente para ua prostituta. L sustantibo correspondente ye ''amor'', que tamien ye ousado ne l plural para andicar "amores" ó "abinturas sexuales". Esta mesma raiç tamien porduç ''amicus'', 'amigo', i amicitie, 'amisade' (muitas bezes baseada ne l benefício mútuo, i correspondendo a las bezes mais d'acerca la "díbeda" ó "anfluéncia"). Cícero screbiu un tratado chamado ''On Amisade''(''de Amicitie''), que çcute la noçon cun algua perfundidade. Obídio screbiu un guia para namoro chamado ''Ars Amatoria'' (''La Arte de Amar''), qu'aborda an perfundidade todo, zde assuntos stramaritales para proteçon scessiba de ls pais.
Cumplicando un pouco l'eimaige, por bezes usa Latina''amare'' inda assi, ye mui mais giralmente spressos an latin por ''placere'' ó ''deletare'', Que son outelizados mais coloquialmente, i l radadeiro de ls quales ye ousado cun frequéncia na poesie d'amor Catullus.
''[[Diligere]]'' muitas bezes ten la noçon "de ser afetuoso de", "la stima", i raramente ó nunca ye ousado d'amor romántico. Esta palabra serie adequado para çcrebir l'amisade de dous homes. L sustantibo correspondente deligentie, inda assi, ten l sentido de "deligéncia" cuidado "i ten pouca subreposiçon semántica cul berbo.
''[[Ouserbare]]'' ye un sinónimo para "deligere"; anque de l cognato cun Anglés, este berbo i de ls sous correspondentes sustantiba 'ouserbantie' muitas bezes denotar "stima" ó "afeto".
''[[Caritas]]'' ye ousado an latin traduçones de la Bíblia crestiana para seneficar "amor caritatibo". Esto senefica, inda assi, que nun ye ancontrada na literatura clássica pagana romana. Cumo eilha nace dun ua outra palabra cun ua palabra griega, nun hai berbo correspondente .
== Bistas Relegiosas ==
=== Judaica ===
An [[léngua heibraica|heibraico]] ''[[Ahaba]]'' ye l termo mais quemumente ousado tanto pa l'amor anterpessoal cumo pa l'amor de Dius. Outros tenermos relacionados, mas son zeiguales''[[Chen]]''(caréncia) i''[[Heised]]'', que basicamente cumbina l seneficado de "carinho" i "cumpaixon", i a las bezes ye prestado an Anglés cumo ''"Bondade amorosa"''.
L [[Judaísmo]] amprega ua ampla defeniçon d'amor, tanto antre ls pobos cumo antre home i la debindade. Quanto a la purmeira, l [[Torah]] afirma: "Amarás tou próssimo cumo la si mesmo" ([[Lebítico]] 19:18). Ne l que diç respeito l'este radadeiro, l ser houmano ye ourdenado a amar Dius cun to l sou coraçon, cun to la tua alma i cun to l sou poder "([[Deuteronómio]] 6:5), tomada pul [[Mishnah]] (un testo central De l judiu [[oural lei]]), para referir-se a las buonas açones, ó l zeio de sacrificar la própia bida al ambés de cometer ciertas trasgressones grabes, a sacrificar todos ls sous benes i ser grato al Senhor anque de l'adbersidade (tratate Berachoth 9:5). [[La literatura Rabina]] diberge quanto al modo cumo esse amor puode ser zambolbido, por eisemplo, pula cuntemplaçon de las buonas açones debinas ó testemunhando las marabilhas de la natureza.
Quanto al amor cunjugal antre parceiros, este ye cunsidrado cumo un angrediente eissencial pa la bida: "Ber la bida cula mulhier qu'amo" ([[Eclesiastes]] 9:9). L libro bíblico [[Cançon de Salomon|Cántico de ls Cánticos]] ye cunsidrado ua parafraseada metáfora romántica de l'amor antre Dius i sou pobo, mas nua leitura mais simples ancaixa-se cumo ua cançon d'amor.
L Rabino cuntemporáneo [[Eiliyahu Eiliezer Dessler]] ye frequentemente citado por sue defeniçon d'amor ne l punto-de bista judaico cumo "dar sin asperar nada an troca" (de sou''Michtab me-Eiliyahu'', bol. 1). Amor romántico por si solo ten poucos retombos na literatura judaica, ambora l Rabino Mediebal [[Judah Halebi]] tenga scrito ua poesie romántica an léngua árabe, an sous
anhos de mocidade - mas el parece tener lamentado esso mais tarde.
=== Crestiana ===
{{AP|[[Caridade]]}}
La cumprenson crestiana ye que l Amor ben de [[Dius]], porque l'amor ye ua [[Birtudes teologales|birtude teologal]]. L'amor de l'home i de a mulhier (''[[eros]]'' an griego), bien cumo l'amor altruísta de ls outros (''[[ágape]]''), son frequentemente cuntrastadas cumo un amor "ascendente" i "çcendente", respetibamente. Mas, estes dous tipos d'amor son, an radadeira anstáncia, la mesma cousa.
Muitos [[Teologie|teólogos]] crestianos bé Dius cumo fuonte d'amor, que ye spelhado ne l ser houmano i ls sous própios relacionamientos amorosos. [[C. S. Lewis]], anfluente [[Teologie|teólogo]] [[anglicano]], screbiu bários libros subre l'amor, nomeadamente l ''[[The Four Lobes]]''. L [[Papa Bento XBI]], na sue [[ancíclica]] ''[[Dius Caritas St]]'' (ó seia, ''Dius ye Amor''), tamien pretendiu refletir subre l'amor debino para cul ser houmano i la relaçon antre l ''ágape'' i l ''eros''.
Hai bárias palabras griegas pa l Amor que son regularmente referidas ne ls círclos crestianos:
* '''Ágape''' - Ne l [[Nuobo Testamiento]], ''[[ágape|agapē]]'' ye caridade i amor altruísta i ancondicional. Ye amor paternal i la maneira que Dius ama l'houmanidade, bisto lougo na criaçon de l mundo ó na [[Mistério Pascal|muorte de Jasus]]. Por esso, ye bisto puls crestianos cumo l tipo d'amor que ls homes ténen d'aspirar a un ó outro.
* '''Phileo''' - Tamien ousados na [[Nuobo Testamiento]], ''[[Phileo]]'' ye ua repuosta houmana a algo que ye buono i delicioso. Tamien coincida cumo "amor fraternal".
* dues outras palabras d'amor ne l léngua griego - '''[[Eros]]''' ([[relaçon sexual houmana|amor sexual]] i amor [[cónjuge|cunjugal]]) i '''[[storge]]''' (amor antre l nino i la mai) nunca fúrun outelizadas ne l [[Nuobo Testamiento]].
Ls crestianos acraditan que [[Jasus]] mandou-los la:
{{Quote2|Amar la [[Dius]] cun to l tou coraçon, minte i fuorça i amar al tou próssimo cumo a ti mesmo.|[[Eibangelho de Marcos|Marcos]] 12-31 <ref name="usobíblia1">Las citaçones bíblicas fúrun tiradas de l'eidiçon de l [[Nuobo Testamiento]] de la [http://www.difusorabiblica .com/ Difusora Bíblica]</ref>)}}
Eilhes acraditan qu'estes dous [[Mandamientos d'amor|mandamientos]] son ls mais amportantes de l [[Torah]] i de la própia bida crestiana (cf ''[[Eibangelho de Marcos]] capítulo 12, bersiclos 28-34''). [[Agostico de Heippo|Santo Agostico]] resumiu esso quando el screbiu "''Ame la Dius, i faga cumo tu quieres''".
Çcribendo l'amor na sue [[purmeira eipístola als Coríntios]], [[Paulo de Tarso|San Paulo]] glorifica l'amor cumo la mais amportante [[birtude]] i fuorça, declarando que "''agora permanecen [...] la [[fé]], la [[Sperança (filosofie)|sperança]] i l'amor; mas la maior de todas ye l'amor''" (''1 Quelor 13:13'' <ref name="usobíblia1"/>). El screbiu inda nesta [[eipístola]] que:
{{Quote2|L'amor ye paciente, l'amor ye prestable, nun ye ambeijoso, nun ye arrogante nin ourgulhoso, nada faç d'anconbeniente, nun percura l sou própio antresse, nun se eirrita nin guarda ressentimiento. Nun se alegra cula anjustiça mas rejubila cula [[berdade]]. Todo çculpa, todo cré, todo spera, todo suporta. L'amor jamales passará.|[[purmeira eipístola als Coríntios|1 Quelor]] 13:4-8 <ref name="usobíblia1"/>)}}
[[João Batista|San João]] screbiu que:
{{Quote2|Caríssemos, amemo-mos uns als outros, porque l'amor ben de Dius, i to aquel qu'ama nesceu de Dius i chega al coincimiento de Dius. Aquel que nun ama nó chegou a coincer Dius, pus Dius ye amor. I l [[amor de Dius]] manifestou-se desta forma ne l meio de nós: Dius ambiou al mundo l [[Jasus|sou Filho Unigénito]], para que, por El, téngamos la [[Bida eiterna|bida]]. Ye nesto que stá l'amor: nun fumos nós qu'amámos la Dius, mas fui El mesmo que ne ls amou i ambiou l [[Jasus|sou Filho]] cumo [[Mistério Pascal|bítima de spiaçon]] puls nuossos [[pecado]]s. Caríssemos, se Dius ne ls amou assi, tamien nós debemos amar-mos uns als outros.|[[1 João]] 4:7-11 <ref name="usobíblia1"/>}}.
Na mesma linha de pensamiento, San João screbiu inda que:
{{quote2|Tanto amou Dius l mundo que le antregou l [[Jasus|sou Filho Unigénito]], la fin de que to l que cré nel nun se perca, mas tenga la [[bida eiterna]]. De fato, Dius nun ambiou l sou Filho al mundo para cundenar l mundo, mas para que l mundo seia [[Mistério Pascal|salbo por El]].|[[Eibangelho segundo João|João]] 3:16-18 <ref name="usobíblia1"/>}}
[[Santo Agostico]] diç que ye perciso ser capaç de decifrar la defrença antre amor i [[luxúria]]. Luxúria, d'acuordo cun Santo Agostico, ye un grande [[bício]] i [[pecado]], mas amar i ser amado ye l qu'este [[santo]] ten percurado por to la sue bida. El mesmo diç: "''you staba ne l'amor cun amor.''" Finalmente, el faç caer ne l'amor i ye amada de buolta, por Dius. Santo Agostico diç que la única pessona que puode t'amar berdadeiramente i plenamente ye Dius, porque l'amor de ls homes ten muitas falhas, tales cumo "''[[ciúme]], çcunfiança, medo, rábia i çcórdie.''" D'acuordo cun este santo, Dius ye amor "''para alcançar la [[paç]], que ye la sue.''" (de l libro: '''Las Cunfissones de Santo Agostico''')
La [[Eigreija Católica]], reafirmando ls ansinamientos de l [[Magistério de la Eigreija Católica|sou Magistério]] i de la ''[[Teologie de l Cuorpo]]'' de l [[Papa João Paulo II]], afirmou que l '''[[Amor#Crist.C3.A3|Amor]]''' ye ua [[birtude teologal]] <ref name="Carid1">''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC); m. 388</ref>, ua "''dádiba de si mesmo''" i "''ye l'ouposto d'ousar''" <ref name="Amorweigel1">GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo'', [[Lisboua]]: Bertrand Eiditora (traduçon de [[2002]]); cap. 6, pág. 101</ref> i d'afirmar-se la si mesmo <ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 105</ref>. Aplicado nas relaçones [[cónjuge|cunjugales]] houmanas, l Amor berdadeiramente bebido i plenamente rializado ye ua "''[[quemunhon]] d'antrega i recetebidade''" <ref name="Amorweigel2">GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 106-107</ref>, de "''dádiba mútua de l you i [...] d'afirmaçon mútua de la [[dignidade]] de cada parceiro''". Esta quemunhon "''de l'home i de a mulhier''" <ref name="Amorweigel2"/> ye "''un [[ícone]] de la bida de l própio Dius''" <ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 108</ref> i "''lieba nun solo a la sastifaçon, mas a la [[santidade]]''" <ref name="Amorweigel2"/>. Por esta rezon, la '''[[sexualidade]]''' (i l [[sexo]]), que "''ye fuonte d'alegrie i de [[prazer]]''" <ref>''[[Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CIC), m. 2362</ref>, nun eiserce solo la funçon de [[procriaçon|procriar]], mas tamien un papel amportante na bida íntima cunjugal <ref>''Ibiden'', m. 2360 i 2363</ref>. La [[relaçon sexual houmana|relaçon sexual]] cunjugal ye cunsidrada cumo la grande spresson "''houmana i totalmente houmanizada''" de l Amor eidealizado pula Eigreija, adonde l'home i a mulhier se únen i se cumplementan reciprocamente <ref>GEORGE WEIGEl, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6; págs. 101, 104 i 105</ref>. To este amor cunjugal proposto pula Eigreija requer [[fidelidade]], "''permanéncia i cumpromisso''", que solo puode ser outenticamente bebido "''ne l teta de ls laços de l [[Sagrado Casamiento|Casamiento]]''" i na [[castidade]] cunjugal <ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 102</ref>.
=== Eislámico ===
Nun cierto sentido, l'amor (''al-hob'', an [[árabe]] clássico) nun angloba la perspetiba eislámica de la bida cumo fraternidade ounibersal, que se aplica a todos ls que defenden la fé. Nun hai refréncias diretas afirmando que Dius ye amor, mas antre ls 99 nomes de Dius ([[Dius]]), ye l nome ''Al-Wadud'', ó ''L Amabilíssemo'', que se ancontra na Surah 11: 90, bien cumo Surah 85:14. Refire-se la Dius cumo sendo ''"cheno de bondade amorosa"''. Ne l Eislamismo, l'amor ye frequentemente outelizado cumo un ancentibo pa ls pecadores podéren aspirar a ser tan dinos de l'amor de Dius quanto podíren. Ua beç que la pessona tenga l'amor de Dius, cumo la pessona abalua l sou própio balor ye de la cunta de sou própio Dius i sue. Todos ls que defenden la fé ten l'amor de Dius, mas la que grau ó cun qual sfuorço el ten agradado la Dius depende de l própio andibíduo.
''[[Ishq]]'' (''amor'', an [[persa]]/farsi), ó amor debino, ye l çtaque de l [[Sufismo]]. Sufis acradita que l'amor ye ua projeçon de l'eissencia de Dius pa l'ouniberso. Dius zeia recoincer la beleza, i cumo alguien que se mira ne l speilho para ber la si mesmo, Dius "mira" para drento de si mesmo pula própia dinámica de la natureza. Ua beç que todo ye un reflexo de Dius, la scuola de Sufismo prática para ber la beleza anterior de l que ye aparentemente feio. Sufismo ye muitas bezes referida cumo la religion de l'amor. Dius ne ls Sufismo ye referido an trés percipales cunceitos que son: '''L'amante''', '''L'amado''' i '''L'adorado''' cujo radadeiro desses tenermos ye frequentemente bisto an Sufi poesie. Ua bison quemun ye la de qu'atrabeç de l'amor ''sufismo'' l'houmanidade puode buoltar a la sue inerente pureza i grácia. Ls santos de ''sufismo'' son anfames por séren "bébados", debido al sou Amor por Dius, antoce, hai custante refréncia al bino na poesie i música Sufi.
=== Budista ===
An [[Budismo]], ''[[Kāma]]'' ye amor sensual, sexual. Ye un oustaclo ne l camino para [[eiluminaçon (budismo)|iluminaçon]], ua beç que ye eigoísta.
''[[Karuṇā]]'' ye [[cumpaixon]] i [[misericórdie]], l que reduç l sofrimiento de ls outros. Ye cumplementar a la sabedorie, i ye necessairo pa l'iluminaçon.
''[[Adbeṣla]]'' i ''[[metta|maitrī]]'' son amor benebolente. Esso ye amor ancondicional i requer cunsidrable aceitaçon de ls outros. Esto ye bastante defrente de l'amor ourdinairo, que normalmente ye possessibo i sexual, i raramente ocorre sin outo-antresse. An beç desso, l'amor benebolente senefica çprendimiento i altruísta antresse ne l bien-star de ls outros.
L [[Bodhisattba]] eideal ne l budismo mahayana ambolbe la cumpleta renúncia de si mesmo, la fin d'assumir l'ancargo de diminuir l sofrimiento ne l mundo.
=== Hindu ===
Ne l'hinduísmo, ''[[kāma]]'' ye agradable. Ye l'amor sexual, personificado pul dius [[Kama (Hinduísmo)|Kama]]. Ye la terceira etapa de la bida, passado las etapas de ''brahmacarin'' (studante) i ''artha'' (riqueza material).
An cuntreste cun kāma, ''[[prema]]'' ó ''[[pren]]'' refire-se al eilebado amor. Assi i to, l termo ''bhakti'' ye ousado para seneficar l'amor maior, l'amor al debino.
''[[Karuna]]'' ye cumpaixon i misericórdie, l que reduç l sofrimiento de ls outros.
''[[Bhakti]]'' ye un termo sánscrito seneficando "amorosa deboçon al Dius supremo". Ua pessona que pratica [[bhakti]] ye chamada ''[[bhakta]]''.
Scritores, teólogos, filósofos ténen çtinguido nuobe formas de deboçon qu'eilhes chaman de [[bhakti]]. Por eisemplo, ne l [[Bhagabatha-Purana]] i an [[Tulsidas]]. L'obra filosófica''[[Narada Bhakti Sutra]]'', scrita por un outor çconhecido (presume-se [[Narada Muni|Narada]]), çtingue onze formas d'amor.
== {{Bibliografie}} ==
* '''R. J. Sternberg'''. ''Ua teorie triangular de l'amor''. 1986. Psicológicos Rebiew, 93, 119-135
* '''R. J. Sternberg'''. ''Liking bersus amorosa: Ua abaluaçon cumparatiba de las teories''. 1987. Boletin psicológica, 102, 331-345
* '''Dorothy Tennob'''. ''Lobe i Limerence: la spriéncia de star an Lobe''. New York: Stein i Die, 1979. ISBN 0-8128-6134-5
* '''Heilen Fisher'''. ''Porque Nós Lobe: la Natureza i la Química de l Amor Romántico''
* '''Heinry Chadwick i Edzrin'''. "Saint Augustine Cunfessiones". Oxford University Press, 1998.
* '''Wod, Wod i Boyd'''. ''L Mundo de Psicologie''. 5 ª eidiçon. 2005. Pearson Eiducation, 402-403
{{Refréncias}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Correlatos
|commons= Category:Lobe
|wikiquote= Amor
|wikcionairo= Amor
|wikisource=
}}
* [[Emoçon|Emoçones]]
* [[Sentimiento]]s
* [[Peixon (sentimiento|Peixon]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* {{Link|en|2=http://www.in-mind.org/issue-6/the-anatomy-of-lobe.html|3=The Anatomy of Lobe|4= Splanation of Theories of Lobe}}
* {{Link|t|2=http://www.cbde.org.br/st_esetesto.asp?id=044/|3=L'amor citado ne l Eibangelho}}
* {{Link|en|2=http://iserber.saddleback.c.ca.us/faculty/jfritsen/articles.html|3=La Ciéncia de l Amor}}
{{emoçones}}
[[Catadorie:Amor| ]]
2cnhl75phyv8tr1qoqari7rncjqjuco
Ajuda:Manual/Registro
12
7842
107682
94404
2026-08-07T10:49:53Z
~2026-30875-10
15270
107682
wikitext
text/x-wiki
{{Ajuda:Tutorial/Cabeçalho|1=
[[Fexeiro:Cumo registar-se na Biquipédia - 1.png|miniaturadaimagem|L purmeiro passo.|371x371px]]Oulá! Eiqui splicamos cumo registar-se na Biquipédia.
Antes d'efetuar l registo, cumbén tener an cunta qu'esta nun ye neçaira para que se puoda eiditar na Biquipédia, hai inda assi un cunjunto de bantaiges an ousar ua cunta registada:
Las eidiçones que fazir na Biquipédia quedaran associadas a la sue cunta, sendo depuis possible saber quales ls artigos qu'eiditou i las eidiçones que fizo. Puode scolher ua oupçon que permite ber quando un artigo eiditado por si ye altarado, ó que seleciona para bigiar, podendo ir acumpanhando l'eiboluçon de ls artigos que le antressan.
La criaçon dua cunta na Biquipédia nun ten nanhun ancargo financeiro pa l'outelizador nin outro tipo qualquiera de cuntrapartidas para para alhá de l çpuosto na [[Política de pribacidade]] i ne l [[Abiso Giral]] aplicables a todos ls outelizadores que cunsulten ó eiditen la Biquipédia, quier stéian registados ó nó.
Para criar uma conta, clique no botão que se encontra no canto superior direito, onde se vê "Criar nuoba cuonta", e siga os passos indicados. Caso não encontre o botão, clique [[https://mwl.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:Antrar&returnto=Ajuda%3ATutorial&type=signup aqui]]
== Purmeiro passo ==
Purmeiro mire pa l canto dreito superior alhá ancontrará que "Criar ua cunta" dá clique eilhi i será ambio l'outra páigina.
== Segundo passo ==
Antroduç un nome d'usuairo cul qual será eidantificado, apuis, ua palabra-passe pa proteger la sue cunta (debe repetí-la para star cierto que a puso bien. Se quejir (nun ye oubrigatório) puode poner un correio eiletrónico (email) para recebir notificaçones i manter cuntato cun outros eiditores. Deberá ne l final antroduzir un código CAPTCHA para berificar que ye ua pessona i nun un robó, apuis çto será lhiebado de buolta al menú enicial i stará registado.[[Fexeiro:Cumo registar-se na Biquipédia - 2.png|squierda|miniaturadaimagem|371x371px|L segundo passo.]]
== Apuis de criar la cunta ==
* Páiginas çponibles i personalizaçon - Al criar i antrar na sue cunta, terá çponible la sue própia páigina d'outelizador i la respetiba páigina de çcusson. Siempre qu'entra na sue cunta, poderá aceder facilmente l'ambas las páiginas atrabeç de las ligaçones persentes na parte superior de todas las páiginas. Poderá tamien cunfigurar las preferéncias, gerir la sue lista d'artigos bigiados i cunsultar las eidiçones que fizo na Biquipédia.
* Para salir de la sue cunta, clique ne l boton "salir" çponible ne l canto superior dreito de qualquiera páigina.
* Para antrar na sue cunta, clique ne l boton "Antrar" çponible ne l canto superior dreito de qualquiera páigina i antroduza ls dados de la sue cunta. Nessa páigina terá çponible l'oupçon "Memorizar neste cumputador (até $1 dies)" para nun tener d'antroduzir ls dados de la cunta siempre qu'aceda a la Wikipédia. Lembre-se que nun debe tener esta oupçon atibada se stubir a outelizar un cumputador d'acesso público, causo cuntrairo, outras pessonas poderán eiditar la Biquipédia cula sue cunta, de forma antencional ó nó, ó mesmo altarar la palabra-passe, ampossibelitando-lo d'ousar la sue cunta.
* Se alguien deixar ua mensaige na sue páigina de çcusson, será alertado cun un abiso "Bocé ten nuobas mensaiges" al bisualizar qualquiera páigina de la Biquipédia i zde que tenga entrado na sue cunta. Esse abiso deixa d'aparecer quando aceder a la sue páigina de çcusson.
Poderá encontrar mais informações na página da wikipédia em Português [[:pt:Ajuda:Guia de edição/Como criar uma conta]]
<div style="float:right; margin-top: 1.0em; margin-bottom:3px; background-color: #cee0f2; padding: .2em .6em; font-size: 130%; border:1px solid #A3B1BF;">'''Próssimo:''' '''[[Ajuda:Tutorial/Eiditar|Eiditar]]''' <span style="font-size: larger; font-weight: bold;">→</span>
</div></noinclude></div>}}
lcm0m2nupeuq3hvqyw4r27elgwqromq
Canadá
0
8237
107664
105674
2026-08-07T07:47:12Z
~2026-30875-10
15270
107664
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Canada (orthographic projection).svg|thumb|150px|Canadá]]
[[Fexeiro:Ca-map.png|thumb|150px|Canadá]]
[[Fexeiro:Flag_of_Canada_(Pantone).svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
'''Canadá''' ye un paíç de la [[América de l Norte]], cun ua populaçon de 35.099.836 habitants (2015),<ref>{{citar web|títalo=Canada Population|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|publicado=The World Factbook - Central Intelligence Agency (US)|acessodata=28 agosto 2016}}</ref> l Canadá acupa ua [[ária|superfice]] de 9.984.670 km² i sue capital ye [[Ottawa]].
Ei paíç tene frunteiras terrestres cul [[Stados Ounidos de la América]] sendo que l restante de l paíç lemita-se cul [[Ouceano Pacífico]], l [[Mar de Bering]], l [[Ouceano Ártico]], i l [[Ouceano Atlántico]].
{{ref-section}}
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Canadá]]
s193rv1lkno5b0z9f5qh0rcfxkz9tvf
Mongólia
0
8246
107665
107255
2026-08-07T07:48:49Z
~2026-30875-10
15270
107665
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Mongolia in its region.svg|thumb|200px|Mongólia - Ásia]]
[[Fexeiro:Mongolia CIA map.png|thumb|150px |Mongólia]]
[[Fexeiro:Flag_of_Mongolia_(WFB_2004).gif|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
'''Mongólia''' (an mongol: Монгол Улс) ye un paíç de la [[Ásia]] cun ua populaçon de 2.992.908 habitants (2015),<ref>{{citar web|títalo=Mongolia Population|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|publicado=The World Factbook - Central Intelligence Agency (US)|acessodata=28 agosto 2016}}</ref> la Mongólia acupa ua [[ária|superfice]] de 1.566.000 km² i sue capital ye Ulaanbaatar.
{{ref-section}}
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Mongólia]]
[[Catadorie:Paízes de la Ásia]]
91pf5kmat4d6d1xwwhllz8im8s61c1s
Ésquilo
0
8877
107648
104122
2026-08-06T14:06:06Z
~2026-30875-10
15270
/* Biografie */
107648
wikitext
text/x-wiki
'''Ésquilo''' (an griego: Αἰσχύλος, trasl. Aiskhýlos; Eléusis, c. 525/524 a.C. - Gela, 456/455 a.C.) fui un dramaturgo de la Grécia Antiga. Ye reconhecido frequentemente cumo l pai de la tragédia, i ye l mais antigo de ls trés trágicos griegos cujas peças inda eisisten (ls outros son Sófocles i Eurípedes). D'acuordo cun Aristóteles, Ésquilo oumentou l númaro de personaiges ousados nas peças para permitir cunflitos antre eilhes; antes, ls personaiges anteragian solo cul coro. Solo siete dun total stimado de setenta la nobenta peças feitas pul outor subrebibírun a la modernidade; ua destas, Prometiu Acorrentado, ye tenida hoije an die cumo sendo d'outoria dun outor posterior.
Pul menos ua de las obras de Ésquilo fui anfluenciada pula ambason persa de la Grécia, ocorrida durante sue bida. Sue peça Ls Persas cuntina sendo ua grande fuonte d'anformaçon subre este período de la stória griega. La guerra tubo tamanha amportança pa ls griegos i pa l própio Ésquilo que, na ocasion de sue muorte, por buolta de 456 a.C., sou eipitáfio celebraba sue participaçon na bitória griega an Maratona, i nun sou sucesso cumo dramaturgo.
Subre sue muorte, reza la lenda que, al bejitar Gela, na ilha de Sicília, un Cuorbo-barbudo, tamien coincido por quebra-uossos, cunfundindo sue careca cun un uobo, deixou caer un uosso an sue cabeça matando-lo (l Cuorbo-barbudo ye coincido por jogar uossos arriba d'uobos para quebrá-los).
== Biografie ==
[[File:Tragediae_septem.tif|thumb|Aeschyli ''Tragoediae septem'', 1552]]
Nun eisisten fuontes cunfiables pa la bida de Ésquilo. Diç-se que naciu por buolta de 525 a.C. an Eléusis, pequeinha cidade a cerca de 27 quilómetros la noroiste de Atenas, amarrada ne ls férteis bales de la Ática oucidental, ambora la data tenga sido oubtida probabelmente cun base na cuntaige de quarenta anhos antes de sue purmeira bitória de la Grande Dionísia. Sue família era rica i tenie buona posiçon social; sou pai, Eufórion, era nembro de ls eupátridas, l'antiga nobreza de la Ática. Inda moço, Ésquilo trabalhou nun binhedo até que, d'acuordo cul geógrafo Pausánias, que screbiu ne l seclo II d.C., l dius Dioniso l tenerie bejitado an sou sono i ourdenado que buoltasse sue atençon pa l'arte anton nacente de la tragédia. Assi qu'acuordou de l suonho, l moço Ésquilo tenerie ampeçado a screbir ua tragédia, cuja purmeira performance dou-se an 499 a.C., quando tenie solo 26 anhos d'eidade. Eibentualmente oubterie sue purmeira bitória na Dionísia de la Cidade an 484 a.C.
Las Guerras Persas tubírun un papel fundamental na bida i na carreira de l dramaturgo. An 490 a.C. Ésquilo i sou armano, Cinegiro, lutórun defendendo Atenas de l'eisército persa de Dario I, na Batailha de Maratona. Ls atenienses, ambora an númaro anferior, cunseguiran cercar i dizimar las fuorças persas; esta derrota crucial puso ua fin a la purmeira ambason persa de la Grécia, i fui celebrada por todas las cidades-Stado griegas. Ambora Atenas tenga saído bitoriosa, Cinegiro morriu durante l cumbate. An 480 a.C. Ésquilo fui cumbocado outra beç pa l serbício melitar, desta beç para cumbater las fuorças de Xerxes I, na Batailha de Salamina i, possiblemente, na Batailha de Plateia, an 479. Salamina acupa un lugar de çtaque na peça Ls Persas, obra mais antiga de l'outor a tener subrebebido als dies d'hoije, eisecutada pula purmeira beç publicamente an 472 a.C., i que benceu l purmeiro prémio na Dionísia.
Ésquilo fui un de ls muitos griegos qu'habien sido ampeçados ne ls Mistérios de Eléusis, un culto debotado a la diusa Deméter cun sede an sue tierra natal de Eléusis. Cumo andica l nome, ls nembros deste culto supostamente oubtinhan algun tipo de coincimiento místico secreto. Relatos cunsistentes de ls ritos specíficos praticados ne ls Mistérios son scassos, yá que ls nembros jurában, sob pena de muorte, nun rebelar nada subre eilhes als nó-ampeçados. Inda assi, d'acuordo cun Aristóteles, muitos achában que Ésquilo tenerie rebelado alguns de ls segredos de l culto ne l palco. D'acuordo cun outras fuontes, ua turba anfurecida tenerie tentado matá-lo por este motibo, mas el tenerie logrado fugir. Al ser julgado pul fato, Ésquilo alegou eignoráncia, i solo tubo sue bida poupada por sou corajoso serbício nas Guerras Persas.
Ésquilo biajou a la Sicília ua ó dues bezes durante la década de 470 a.C., la cumbite de Hiiran, tirano de Siracusa, ua de las percipales colónias griegas ne l lado ouriental de l'ilha; durante ua destas biaiges screbiu Las Mulhieres de Etna, an houmenaige a la cidade fundada pul tirano, i rencenou Ls Persas. An 473 a.C., passado la muorte de Frínico, un de sous percipales ribales, Ésquilo passou a ser l faborito anual na Dionísia, cunquistando l purmeiro lugar an quaije todas las eidiçones de la cumpetiçon. An 458 a.C. retornou a la Sicília pula radadeira beç, bejitando la cidade de Gela, adonde bieno a morrer an 456 ó 455. Alega-se que tenerie sido muorto por ua tartarua, derrubada de las alturas subre sue cabeça por ua águila, mas la stória ye probabelmente apócrifa. L'obra de Ésquilo era tan respeitada puls atenienses que, passado sue muorte, sues tragédies passórun a ser las únicas la podéren ser rencenadas nas eidiçones seguintes de las cumpetiçones teatrales de la cidade. Sous filhos, Eufórion i Eibéon, i sou sobrino, Filócles, seguiran sous passos i tamien se tornórun dramaturgos.
L'anscriçon na lápide de Ésquilo nun fazie qualquiera mençon a la sue fama teatral, houmenageando solo sues glórias melitares:
{| align="center" cellpadding="3" cellspacing="1" style="border: 1px solid black; background-color: rgb(231, 232, 255); margin-bottom: 10px;" class=""
|griego
|[[Lhéngua pertuesa|M]]<nowiki/>irandés
|- valign="top"
|
: Αἰσχύλον Εὐφορίωνος Ἀθηναῖον τόδε κεύθει
: μνῆμα καταφθίμενον πυροφόροιο Γέλας·
: ἀλκὴν δ’ εὐδόκιμον Μαραθώνιον ἄλσος ἂν εἴποι
: καὶ βαθυχαιτήεις Μῆδος ἐπιστάμενος
|
: Sob esta piedra jaç Ésquilo, filho de Eufórion, l Ateniense,
: <br>
: que pereciu nas tierras ricas an trigo de Gela;
: <br>
: de la sue nobre brabura l bosque de Maratona puode falar, assi cumo l persa de longos pelos, que la conhece bien.<br>
|}
== Obra ==
[[Fexeiro:Athen Theatre of Dionysus BW 2017-10-09 14-29-49.jpg|miniaturadaimagem|Triato de Dioniso, an Atenas, adonde muitas de las peças de Ésquilo fúrun ancenadas.<br>
]]
L'arte griega de l drama tubo sues raízes ne ls festibales relegiosos dedicados als diuses de a mitologie griega, specialmente Dioniso, dius de l bino. Durante la época an que Ésquilo bibeu cumpetiçones dramáticas passórun a ser ua parte antegrante de la Dionísia de la Cidade, rializada durante la primabera. L festibal se ampeçaba cun ua procisson d'abiertura, a la qual se seguia ua cumpetiçon de rapazes cantando ditirambos, i culminaba cun dues cumpetiçones dramáticas. La purmeira cumpetiçon de la qual Ésquilo tenerie participado reuniu trés outores qu'apersentórun trés tragédies cada un, seguidas por ua pequeinha peça satírica. Seguia-se ua segunda cumpetiçon de cinco dramaturgos cómicos, i ls bencedores d'ambas las cumpetiçones éran scolhidos por un cuorpo de jurados.
Ésquilo participou de muitas destas cumpetiçones al longo de sue bida, i dibersas de las fuontes antigas atribuen antre setenta i nobenta peças a el. Solo siete de sues tragédies subrebibírun antatas até ls dies d'hoije: Ls Persas, siete contra Tebas, Las Suplicantes, la trilogie coincida cumo La Oresteia, que cunsiste de las trés tragédies Agamenon, Las Coéforas i Las Euménides, para alhá de Prometiu Acorrentado, cuja outoria ye questionada. Cula sceçon desta radadeira, cujo sucesso ye ancierto, sabe-se cun sigurança que todas estas bencírun la purmeira colocaçon na Dionísia de la Cidade. La Bida de Ésquilo alexandrina andica que l dramaturgo tenerie bencido por treze bezes l torneio.
Ua caratelística marcante de la dramaturgie squeliana parece tener sido sue tendéncia de screbir trilogies anterligadas, adonde cada peça sirbe cumo un capítulo dua narratiba dramática cuntínua. La Oresteia ye l único eisemplo inda eisistente deste tipo de trilogie de l'outor, mas eisisten dibersas eibidéncias que éran frequentes ne l catálogo de Ésquilo. Las peças cómicas satíricas que se seguian a las sues trilogies dramáticas frequentemente abordában un tópico mítico relacionado. La peça satírica Protiu, por eisemplo, ancenada juntamente cula Oresteia, abordaba la stória de l período an que Menelau stubo ne l Eigito, durante sue biaige de buolta para casa passado la Guerra de Troia. Cun base nas eibidéncias fornecidas por un catálogo de títalos de peças de Ésquilo, scholia i fragmientos de peças citados por outores posteriores, acradita-se que trés outras de las peças eisistentes de Ésquilo téngan feito parte de trilogies: siete contra Tebas serie la peça final dua trilogie subre Édipo, i Las Suplicantes i Prometiu Acorrentado serien las purmeiras partes de defrentes trios. Dibersas destas trilogies abordórun mitos relacionados a la Guerra de Troia; ua deilhas, coincida coletibamente cumo la Aquileida, que reunia las obras Mirmidones, Nereidas i Frígios (ó L Resgate de Heitor), narraba la muorte de Heitor nas manos de Aquiles i la susequente troca de l cadáber de l'heiroi mediante pagamiento de resgate; outra trilogie aparentemente narraba l'antrada de l'aliado troiano Mémnon na guerra, i de sue muorte por obra de Aquiles (Mémnon i La Pesaige de las Almas serien dous cumponentes de la trilogie); La Premiaçon de las Armas, Las Frígias i Las Salaminas sugíren ua trilogie subre la loucura i l susequente suicídio de l'heiroi Ájax. Ésquilo tamien parece tener abordado l retorno de Odisseu la Ítaca depuis de la guerra (ancluindo l'assassinato de ls pretendentes de sue mulhier, Penélope, i las cunsequéncias de l'ato) cun ua trilogie, cumpuosta por Ls Eibocadores de Almas, Penélope i Ls Coletores de Uossos. Outras trilogies sugeridas puls studiosos tenerien abordado l mito de Jason i ls Argonautas (Argos, Lémnias, Heipsípile), la bida de Perseu (Ls Pescadores, Polidetes, Fórcides), l nacimiento i ls feitos de Dioniso (Sémele, Bacantes, Pentiu) i l cenairo posterior a la guerra mostrada an siete contra Tebas (Eileusinas, Argibas, Filhos de ls siete).
=== ''Ls Persas'' ===
La peça mais antiga de l'outor a tener subrebebido até ls dies d'hoije ye Ls Persas (Persai), ancenada pula purmeira beç an 472 a.C., i baseada nas spriéncias de l própio Ésquilo ne l'eisército, mais specificamente na Batailha de Salamina. Ye única antre las tragédies griegas por tratar dun eibento stórico recente, ne l lugar dun mito heiróico ó debino. Ls Persas aborda l tema, popular antre ls griegos, de l'húbris, al poner la culpa de la derrota persa ne l'ourgulho subrepujante de sou rei. L'obra se ampeça cula chegada dun mensageiro an Susa, capital de l Ampério Aqueménida, trazendo la Atossa, mai de l rei persa Xerxes I, amboras de la derrota catastrófica de ls persas an Salamina. Atossa bejita anton la sepultura de l'antigo amperador Dario I, sou marido, cujo fantasma le aparece, splicando ls motibos de la derrota — resultado, segundo el, de l'húbris de Xerxes al custruir ua puonte subre l Heilesponto, atitude qu'anfureciu ls diuses. Xerxes aparece solo ne l fin de la peça, sin perceber las causas de sue derrota, i la peça se ancerra an meio als lamientos de l rei i de l coro.
=== ''siete contra Tebas'' ===
siete contra Tebas (Heita eipi Thebas), ancenada an 467 a.C., aborda un tema cuntrastante, l de l çtino i l'anterferéncia de ls diuses ne ls assuntos houmanos. Tamien marca la purmeira apariçon nua obra de Ésquilo dun tema que serie custante an sues peças, l de la pólis cumo zambolbimiento bital de la ceblizaçon houmana. L'obra cunta la stória de Etéocles i Polenices, filhos de l çgraçado rei de Tebas, Édipo. Ambos ls filhos cuncordan an se altarnar ne l trono de la cidade, mas depuis de l purmeiro anho Etéocles se recusa a ceder l lugar pa l'armano, que declara guerra para cunquistar la corona. Ls armanos acaban por se matar durante un cumbate, i la fin ouriginal de la peça cunsistia de lamientos puls dous muortos; un nuobo final fui acrecentado a la peça cinquenta anhos depuis, ne l qual Antígona i Ismena, inda an luto pula muorte de ls armanos, recíben un messageiro qu'anuncia un eidito proibindo l'antierro de Polenices; Antígona declara anton sue antençon de zafiar este eidito. La peça era la terceira dua trilogie relacionada la Édipo; las dues purmeiras éran Laio i Édipo, i probabelmente abordában aqueilhes eilemientos de l mito edípico notórios pula maneira cun que fúrun çcritos na obra Édipo Rei, de Sófocles. La peça satírica que cuncluía la trilogie era La Sfinge.
=== ''Las Suplicantes'' ===
Ésquilo cuntinou cula mesma énfase na pólis an Las Suplicantes (Hiketides), de 463 a.C., que presta ua houmenaige a las corrientes democráticas que se afigurában an Atenas antes de la fundaçon de l gobierno democrático, an 461. Na peça las danaides, cinquenta filhas de Dánao, fundador de Argos, fogen de casamientos fuorçados cun sous primos ne l Eigito; apelan al rei Pelasgo, de Argos, por proteçon, mas Pelasgo se recusa até que l pobo de Argos se pronuncie subre la decison - ua atitude çtintamente democrática de l monarca. L pobo decide que las danaides merecen la proteçon, i recíben la permisson de se refugiar drento de las muralhas de Argos, anque de ls protestos eigípcios. La publicaçon an 1952 de l Papiro 2256 fr. 3, ancontrado ne ls Papiros de Oxirrinco, cunfirmou l'eisisténcia de la trilogie danaide, cuja eisisténcia yá era hai mui tenida cumo cierta debido al final an suspense de las Suplicantes; las outras dues peças que forman esta trilogie serien Ls Eigítiadas i Las Danaides. D'acuordo cun ua reconstruçon plausible de ls radadeiros dous terços de la trilogie, an Eigítiadas la guerra antre Argos i l Eigito, antecipada na purmeira peça, yá tubo sou fin; l rei Pelasgo fui muorto, i Dánao, nuobo gobernante de Argos, negocia un acuordo de paç cun Eigito, cula cundiçon de que sues cinquenta filhas casen-se culs cinquenta filhos de l rei. Dánao, secretamente, anforma a sues filhas subre la prebison dun oraclo de qu'el serie muorto por un de sous genros, i ourdena a las danaides qu'assassinen ls eigitíadas durante la nuite de núpcias, al que las filhas cuncordan. Las Danaides se ampeça ne l die passado l casamiento, quando se rebela que quarenta i nuobe de las filhas matórun sous maridos, cumo habien cumbinado cul pai; Heipermnestra, inda assi, amaba sou sposo, Linceu, i poupou sue bida, ajudando-lo na sue fuga. Furioso pula desobediéncia de la filha, Dánao ourdena que seia presa i eisecutada. Ne l clímax i zamlace de la trilogie, Linceu aborda Dánao i l mata, cumprindo assi la profecie de l'oraclo, i atiradeira ua dinastie an Argos al lado de Heipermnestra; las outras armanas son absolbidas de sou heidiondo crime, i casan-se cun argibos. La peça satírica que se seguiu a la trilogie chamaba-se Amimone, nome dua de las danaides.
=== ''La Oresteia'' ===
La mais cumpleta tetralogie d'outoria de Ésquilo l'inda eisistir ye La Orestia, de 458 a.C., de la qual solo la peça satírica stá faltando. La Oresteia ye tamien la única trilogie cumpleta d'algun dramaturgo griego çcubierta puls studiosos modernos. Cunsiste de las peças Agamenon, Las Coéforas (Choephoroi) i Las Euménides; Juntas, estas obras narran la sangrenta stória de la família de Agamenon, rei de Argos.
==== ''Agamémnon'' ====
Agamémnon çcribe la muorte de l rei nas manos de sue mulhier, Clitenestra, furiosa i zeiosa de bingança - tanto pul sacrifício de sue filha, Ifigénia, cometido por Agamenon antes de la Guerra de Troia, quanto pula sue manutençon de la profetisa troiana Cassandra cumo cuncubina. Cassandra adentra l palácio, la çpeito de sou coincimiento de l fato de que tamien será assassinada por Clitenestra, pus sabe que nun puode scapar de sou heidiondo çtino. La fin de la peça anclui ua prebison de l retorno de Oristes, filho de Agamenon, que bingará sou pai.
==== ''Las Coéforas'' ====
Las Coéforas cuntina cula stória, abrindo cul relato de Clitenestra dun pesadelo ne l qual eilha daba a la luç ua serpente. La reina ourdena anton la Eiletra, sue filha, que faga libaçones ne l túmulo de Agamenon (cul ajuda de las coéforas de l títalo), na sperança de spiar sue culpa. Delantre de la sepultura, Eiletra se ancontra cun Oristes, qu'acabou de retornar de l sou eisílio prebentibo na Fócida, i juntos planeijan bingar-se de Clitenestra i sou amante, Eigisto. Al retornar pa l palácio, Eiletra alega trazer amboras de la muorte de Oristes; quando Clitenestra chama Eigisto para oubir l'ambora, Oristes mata ls dous i eimediatamente ye atacado pulas Euménides (las Fúrias de a mitologie latina), respunsables por bingar atos de parricídio i matricídio na mitologie griega.
==== ''Las Euménides'' ====
La peça final de la Oresteia aborda la queston de l sentimiento de culpa de Oristes. Las Fúrias perseguen Oristes, spulsando-lo de Argos i oubrigando-lo la se refugiar ne l campo. Bejita anton un templo de l dius Apolo, la quien roga por ajuda para spantar las Euménides; Apolo habie ancorajado Oristes a matar Clitenestra, i antoce partilhaba un pouco de la culpa deste ato. Las Fúrias, inda assi, pertencen a ua raça mais antiga de diuses, ls Titanas, i Apolo nun puode eisercer qualquiera eifeito subre eilhas; ambia anton Oristes al templo de Atena, cun Heirmes cumo guia. Las Fúrias, inda assi, l'ancontran, i stan pristes la matá-lo quando Atena, padroeira de la cidade de Atenas, surge i declara qu'un julgamiento será necessairo para detreminar la culpa de Oristes. Apolo apersenta l sou causo i, quando l júri atinge un ampasse (boto de Minerba), Atena toma ua decison cuntrária a las Fúrias, passando la denominá-las Euménides ("Bondosas"), i declarando que ne l feturo todos ls julgamientos an situaçon semelhante deberian treminar cula absolbiçon de l réu, yá que a misericórdie debe siempre preceder la dureza. Las Euménides salta specificamente l'amportança de la rezon ne l zambolbimiento de las leis i, cumo Las Coéforas, louba ls eideales dua Atenas democrática.
== Ber tamien ==
* Arquíloco
== Ligaçones sternas ==
* [[Ficheiro:Blackletter_G.svg|21x21px]]{{PG-US-autor|a#a2825}}Project Gutenberg{{PG-US-autor|a#a2825}}<br>
[[Catadorie:Dramaturgos de la Grécia Antiga]]
nepy7oldk3fgvbroheasfdxvt0akt8v
107649
107648
2026-08-06T14:07:47Z
~2026-43184-25
15440
/* Biografie */
107649
wikitext
text/x-wiki
'''Ésquilo''' (an griego: Αἰσχύλος, trasl. Aiskhýlos; Eléusis, c. 525/524 a.C. - Gela, 456/455 a.C.) fui un dramaturgo de la Grécia Antiga. Ye reconhecido frequentemente cumo l pai de la tragédia, i ye l mais antigo de ls trés trágicos griegos cujas peças inda eisisten (ls outros son Sófocles i Eurípedes). D'acuordo cun Aristóteles, Ésquilo oumentou l númaro de personaiges ousados nas peças para permitir cunflitos antre eilhes; antes, ls personaiges anteragian solo cul coro. Solo siete dun total stimado de setenta la nobenta peças feitas pul outor subrebibírun a la modernidade; ua destas, Prometiu Acorrentado, ye tenida hoije an die cumo sendo d'outoria dun outor posterior.
Pul menos ua de las obras de Ésquilo fui anfluenciada pula ambason persa de la Grécia, ocorrida durante sue bida. Sue peça Ls Persas cuntina sendo ua grande fuonte d'anformaçon subre este período de la stória griega. La guerra tubo tamanha amportança pa ls griegos i pa l própio Ésquilo que, na ocasion de sue muorte, por buolta de 456 a.C., sou eipitáfio celebraba sue participaçon na bitória griega an Maratona, i nun sou sucesso cumo dramaturgo.
Subre sue muorte, reza la lenda que, al bejitar Gela, na ilha de Sicília, un Cuorbo-barbudo, tamien coincido por quebra-uossos, cunfundindo sue careca cun un uobo, deixou caer un uosso an sue cabeça matando-lo (l Cuorbo-barbudo ye coincido por jogar uossos arriba d'uobos para quebrá-los).
== Biografie ==
[[File:Tragediae_septem.tif|thumb|Aeschyli ''Tragoediae septem'', 1552]]
Nun eisisten fuontes cunfiables pa la bida de Ésquilo. Diç-se que naciu por buolta de 525 a.C. an Eléusis, pequeinha cidade a cerca de 27 quilómetros la noroiste de Atenas, amarrada ne ls férteis bales de la Ática oucidental, ambora la data tenga sido oubtida probabelmente cun base na cuntaige de quarenta anhos antes de sue purmeira bitória de la Grande Dionísia. Sue família era rica i tenie buona posiçon social; sou pai, Eufórion, era nembro de ls eupátridas, l'antiga nobreza de la Ática. Inda moço, Ésquilo trabalhou nun binhedo até que, d'acuordo cul geógrafo Pausánias, que screbiu ne l seclo II d.C., l dius Dioniso l tenerie bejitado an sou sono i ourdenado que buoltasse sue atençon pa l'arte anton nacente de la tragédia. Assi qu'acuordou de l suonho, l moço Ésquilo tenerie ampeçado a screbir ua tragédia, cuja purmeira performance dou-se an 499 a.C., quando tenie solo 26 anhos d'eidade. Eibentualmente oubterie sue purmeira bitória na Dionísia de la Cidade an 484 a.C.
Las Guerras Persas tubírun un papel fundamental na bida i na carreira de l dramaturgo. An 490 a.C. Ésquilo i sou armano, Cinegiro, lutórun defendendo Atenas de l'eisército persa de Dario I, na Batailha de Maratona. Ls atenienses, ambora an númaro anferior, cunseguiran cercar i dizimar las fuorças persas; esta derrota crucial puso ua fin a la purmeira ambason persa de la Grécia, i fui celebrada por todas las cidades-Stado griegas. Ambora Atenas tenga saído bitoriosa, Cinegiro morriu durante l cumbate. An 480 a.C. Ésquilo fui cumbocado outra beç pa l serbício melitar, desta beç para cumbater las fuorças de Xerxes I, na Batailha de Salamina i, possiblemente, na Batailha de Plateia, an 479. Salamina acupa un lugar de çtaque na peça Ls Persas, obra mais antiga de l'outor a tener subrebebido als dies d'hoije, eisecutada pula purmeira beç publicamente an 472 a.C., i que benceu l purmeiro prémio na Dionísia.
Ésquilo fui un de ls muitos griegos qu'habien sido ampeçados ne ls Mistérios de Eléusis, un culto debotado a la diusa Deméter cun sede an sue tierra natal de Eléusis. Cumo andica l nome, ls nembros deste culto supostamente oubtinhan algun tipo de coincimiento místico secreto. Relatos cunsistentes de ls ritos specíficos praticados ne ls Mistérios son scassos, yá que ls nembros jurában, sob pena de muorte, nun rebelar nada subre eilhes als nó-ampeçados. Inda assi, d'acuordo cun Aristóteles, muitos achában que Ésquilo tenerie rebelado alguns de ls segredos de l culto ne l palco. D'acuordo cun outras fuontes, ua turba anfurecida tenerie tentado matá-lo por este motibo, mas el tenerie logrado fugir. Al ser julgado pul fato, Ésquilo alegou eignoráncia, i solo tubo sue bida poupada por sou corajoso serbício nas Guerras Persas.
Ésquilo biajou a la Sicília ua ó dues bezes durante la década de 470 a.C., la cumbite de Hiiran, tirano de Siracusa, ua de las percipales colónias griegas ne l lado ouriental de l'ilha; durante ua destas biaiges screbiu Las Mulhieres de Etna, an houmenaige a la cidade fundada pul tirano, i rencenou Ls Persas. An 473 a.C., passado la muorte de Frínico, un de sous percipales ribales, Ésquilo passou a ser l faborito anual na Dionísia, cunquistando l purmeiro lugar an quaije todas las eidiçones de la cumpetiçon. An 458 a.C. retornou a la Sicília pula radadeira beç, bejitando la cidade de Gela, adonde bieno a morrer an 456 ó 455. Alega-se que tenerie sido muorto por ua tartarua, derrubada de las alturas subre sue cabeça por ua águila, mas la stória ye probabelmente apócrifa. L'obra de Ésquilo era tan respeitada puls atenienses que, passado sue muorte, sues tragédies passórun a ser las únicas la podéren ser rencenadas nas eidiçones seguintes de las cumpetiçones teatrales de la cidade. Sous filhos, Eufórion i Eibéon, i sou sobrino, Filócles, seguiran sous passos i tamien se tornórun dramaturgos.
L'anscriçon na lápide de Ésquilo nun fazie qualquiera mençon a la sue fama teatral, houmenageando solo sues glórias melitares:
{| align="center" cellpadding="3" cellspacing="1" style="border: 1px solid black; background-color: rgb(231, 232, 255); margin-bottom: 10px;"
|griego
|M<nowiki/>irandés
|- valign="top"
|
: Αἰσχύλον Εὐφορίωνος Ἀθηναῖον τόδε κεύθει
: μνῆμα καταφθίμενον πυροφόροιο Γέλας·
: ἀλκὴν δ’ εὐδόκιμον Μαραθώνιον ἄλσος ἂν εἴποι
: καὶ βαθυχαιτήεις Μῆδος ἐπιστάμενος
|
: Sob esta piedra jaç Ésquilo, filho de Eufórion, l Ateniense,
: <br>
: que pereciu nas tierras ricas an trigo de Gela;
: <br>
: de la sue nobre brabura l bosque de Maratona puode falar, assi cumo l persa de longos pelos, que la conhece bien.<br>
|}
== Obra ==
[[Fexeiro:Athen Theatre of Dionysus BW 2017-10-09 14-29-49.jpg|miniaturadaimagem|Triato de Dioniso, an Atenas, adonde muitas de las peças de Ésquilo fúrun ancenadas.<br>
]]
L'arte griega de l drama tubo sues raízes ne ls festibales relegiosos dedicados als diuses de a mitologie griega, specialmente Dioniso, dius de l bino. Durante la época an que Ésquilo bibeu cumpetiçones dramáticas passórun a ser ua parte antegrante de la Dionísia de la Cidade, rializada durante la primabera. L festibal se ampeçaba cun ua procisson d'abiertura, a la qual se seguia ua cumpetiçon de rapazes cantando ditirambos, i culminaba cun dues cumpetiçones dramáticas. La purmeira cumpetiçon de la qual Ésquilo tenerie participado reuniu trés outores qu'apersentórun trés tragédies cada un, seguidas por ua pequeinha peça satírica. Seguia-se ua segunda cumpetiçon de cinco dramaturgos cómicos, i ls bencedores d'ambas las cumpetiçones éran scolhidos por un cuorpo de jurados.
Ésquilo participou de muitas destas cumpetiçones al longo de sue bida, i dibersas de las fuontes antigas atribuen antre setenta i nobenta peças a el. Solo siete de sues tragédies subrebibírun antatas até ls dies d'hoije: Ls Persas, siete contra Tebas, Las Suplicantes, la trilogie coincida cumo La Oresteia, que cunsiste de las trés tragédies Agamenon, Las Coéforas i Las Euménides, para alhá de Prometiu Acorrentado, cuja outoria ye questionada. Cula sceçon desta radadeira, cujo sucesso ye ancierto, sabe-se cun sigurança que todas estas bencírun la purmeira colocaçon na Dionísia de la Cidade. La Bida de Ésquilo alexandrina andica que l dramaturgo tenerie bencido por treze bezes l torneio.
Ua caratelística marcante de la dramaturgie squeliana parece tener sido sue tendéncia de screbir trilogies anterligadas, adonde cada peça sirbe cumo un capítulo dua narratiba dramática cuntínua. La Oresteia ye l único eisemplo inda eisistente deste tipo de trilogie de l'outor, mas eisisten dibersas eibidéncias que éran frequentes ne l catálogo de Ésquilo. Las peças cómicas satíricas que se seguian a las sues trilogies dramáticas frequentemente abordában un tópico mítico relacionado. La peça satírica Protiu, por eisemplo, ancenada juntamente cula Oresteia, abordaba la stória de l período an que Menelau stubo ne l Eigito, durante sue biaige de buolta para casa passado la Guerra de Troia. Cun base nas eibidéncias fornecidas por un catálogo de títalos de peças de Ésquilo, scholia i fragmientos de peças citados por outores posteriores, acradita-se que trés outras de las peças eisistentes de Ésquilo téngan feito parte de trilogies: siete contra Tebas serie la peça final dua trilogie subre Édipo, i Las Suplicantes i Prometiu Acorrentado serien las purmeiras partes de defrentes trios. Dibersas destas trilogies abordórun mitos relacionados a la Guerra de Troia; ua deilhas, coincida coletibamente cumo la Aquileida, que reunia las obras Mirmidones, Nereidas i Frígios (ó L Resgate de Heitor), narraba la muorte de Heitor nas manos de Aquiles i la susequente troca de l cadáber de l'heiroi mediante pagamiento de resgate; outra trilogie aparentemente narraba l'antrada de l'aliado troiano Mémnon na guerra, i de sue muorte por obra de Aquiles (Mémnon i La Pesaige de las Almas serien dous cumponentes de la trilogie); La Premiaçon de las Armas, Las Frígias i Las Salaminas sugíren ua trilogie subre la loucura i l susequente suicídio de l'heiroi Ájax. Ésquilo tamien parece tener abordado l retorno de Odisseu la Ítaca depuis de la guerra (ancluindo l'assassinato de ls pretendentes de sue mulhier, Penélope, i las cunsequéncias de l'ato) cun ua trilogie, cumpuosta por Ls Eibocadores de Almas, Penélope i Ls Coletores de Uossos. Outras trilogies sugeridas puls studiosos tenerien abordado l mito de Jason i ls Argonautas (Argos, Lémnias, Heipsípile), la bida de Perseu (Ls Pescadores, Polidetes, Fórcides), l nacimiento i ls feitos de Dioniso (Sémele, Bacantes, Pentiu) i l cenairo posterior a la guerra mostrada an siete contra Tebas (Eileusinas, Argibas, Filhos de ls siete).
=== ''Ls Persas'' ===
La peça mais antiga de l'outor a tener subrebebido até ls dies d'hoije ye Ls Persas (Persai), ancenada pula purmeira beç an 472 a.C., i baseada nas spriéncias de l própio Ésquilo ne l'eisército, mais specificamente na Batailha de Salamina. Ye única antre las tragédies griegas por tratar dun eibento stórico recente, ne l lugar dun mito heiróico ó debino. Ls Persas aborda l tema, popular antre ls griegos, de l'húbris, al poner la culpa de la derrota persa ne l'ourgulho subrepujante de sou rei. L'obra se ampeça cula chegada dun mensageiro an Susa, capital de l Ampério Aqueménida, trazendo la Atossa, mai de l rei persa Xerxes I, amboras de la derrota catastrófica de ls persas an Salamina. Atossa bejita anton la sepultura de l'antigo amperador Dario I, sou marido, cujo fantasma le aparece, splicando ls motibos de la derrota — resultado, segundo el, de l'húbris de Xerxes al custruir ua puonte subre l Heilesponto, atitude qu'anfureciu ls diuses. Xerxes aparece solo ne l fin de la peça, sin perceber las causas de sue derrota, i la peça se ancerra an meio als lamientos de l rei i de l coro.
=== ''siete contra Tebas'' ===
siete contra Tebas (Heita eipi Thebas), ancenada an 467 a.C., aborda un tema cuntrastante, l de l çtino i l'anterferéncia de ls diuses ne ls assuntos houmanos. Tamien marca la purmeira apariçon nua obra de Ésquilo dun tema que serie custante an sues peças, l de la pólis cumo zambolbimiento bital de la ceblizaçon houmana. L'obra cunta la stória de Etéocles i Polenices, filhos de l çgraçado rei de Tebas, Édipo. Ambos ls filhos cuncordan an se altarnar ne l trono de la cidade, mas depuis de l purmeiro anho Etéocles se recusa a ceder l lugar pa l'armano, que declara guerra para cunquistar la corona. Ls armanos acaban por se matar durante un cumbate, i la fin ouriginal de la peça cunsistia de lamientos puls dous muortos; un nuobo final fui acrecentado a la peça cinquenta anhos depuis, ne l qual Antígona i Ismena, inda an luto pula muorte de ls armanos, recíben un messageiro qu'anuncia un eidito proibindo l'antierro de Polenices; Antígona declara anton sue antençon de zafiar este eidito. La peça era la terceira dua trilogie relacionada la Édipo; las dues purmeiras éran Laio i Édipo, i probabelmente abordában aqueilhes eilemientos de l mito edípico notórios pula maneira cun que fúrun çcritos na obra Édipo Rei, de Sófocles. La peça satírica que cuncluía la trilogie era La Sfinge.
=== ''Las Suplicantes'' ===
Ésquilo cuntinou cula mesma énfase na pólis an Las Suplicantes (Hiketides), de 463 a.C., que presta ua houmenaige a las corrientes democráticas que se afigurában an Atenas antes de la fundaçon de l gobierno democrático, an 461. Na peça las danaides, cinquenta filhas de Dánao, fundador de Argos, fogen de casamientos fuorçados cun sous primos ne l Eigito; apelan al rei Pelasgo, de Argos, por proteçon, mas Pelasgo se recusa até que l pobo de Argos se pronuncie subre la decison - ua atitude çtintamente democrática de l monarca. L pobo decide que las danaides merecen la proteçon, i recíben la permisson de se refugiar drento de las muralhas de Argos, anque de ls protestos eigípcios. La publicaçon an 1952 de l Papiro 2256 fr. 3, ancontrado ne ls Papiros de Oxirrinco, cunfirmou l'eisisténcia de la trilogie danaide, cuja eisisténcia yá era hai mui tenida cumo cierta debido al final an suspense de las Suplicantes; las outras dues peças que forman esta trilogie serien Ls Eigítiadas i Las Danaides. D'acuordo cun ua reconstruçon plausible de ls radadeiros dous terços de la trilogie, an Eigítiadas la guerra antre Argos i l Eigito, antecipada na purmeira peça, yá tubo sou fin; l rei Pelasgo fui muorto, i Dánao, nuobo gobernante de Argos, negocia un acuordo de paç cun Eigito, cula cundiçon de que sues cinquenta filhas casen-se culs cinquenta filhos de l rei. Dánao, secretamente, anforma a sues filhas subre la prebison dun oraclo de qu'el serie muorto por un de sous genros, i ourdena a las danaides qu'assassinen ls eigitíadas durante la nuite de núpcias, al que las filhas cuncordan. Las Danaides se ampeça ne l die passado l casamiento, quando se rebela que quarenta i nuobe de las filhas matórun sous maridos, cumo habien cumbinado cul pai; Heipermnestra, inda assi, amaba sou sposo, Linceu, i poupou sue bida, ajudando-lo na sue fuga. Furioso pula desobediéncia de la filha, Dánao ourdena que seia presa i eisecutada. Ne l clímax i zamlace de la trilogie, Linceu aborda Dánao i l mata, cumprindo assi la profecie de l'oraclo, i atiradeira ua dinastie an Argos al lado de Heipermnestra; las outras armanas son absolbidas de sou heidiondo crime, i casan-se cun argibos. La peça satírica que se seguiu a la trilogie chamaba-se Amimone, nome dua de las danaides.
=== ''La Oresteia'' ===
La mais cumpleta tetralogie d'outoria de Ésquilo l'inda eisistir ye La Orestia, de 458 a.C., de la qual solo la peça satírica stá faltando. La Oresteia ye tamien la única trilogie cumpleta d'algun dramaturgo griego çcubierta puls studiosos modernos. Cunsiste de las peças Agamenon, Las Coéforas (Choephoroi) i Las Euménides; Juntas, estas obras narran la sangrenta stória de la família de Agamenon, rei de Argos.
==== ''Agamémnon'' ====
Agamémnon çcribe la muorte de l rei nas manos de sue mulhier, Clitenestra, furiosa i zeiosa de bingança - tanto pul sacrifício de sue filha, Ifigénia, cometido por Agamenon antes de la Guerra de Troia, quanto pula sue manutençon de la profetisa troiana Cassandra cumo cuncubina. Cassandra adentra l palácio, la çpeito de sou coincimiento de l fato de que tamien será assassinada por Clitenestra, pus sabe que nun puode scapar de sou heidiondo çtino. La fin de la peça anclui ua prebison de l retorno de Oristes, filho de Agamenon, que bingará sou pai.
==== ''Las Coéforas'' ====
Las Coéforas cuntina cula stória, abrindo cul relato de Clitenestra dun pesadelo ne l qual eilha daba a la luç ua serpente. La reina ourdena anton la Eiletra, sue filha, que faga libaçones ne l túmulo de Agamenon (cul ajuda de las coéforas de l títalo), na sperança de spiar sue culpa. Delantre de la sepultura, Eiletra se ancontra cun Oristes, qu'acabou de retornar de l sou eisílio prebentibo na Fócida, i juntos planeijan bingar-se de Clitenestra i sou amante, Eigisto. Al retornar pa l palácio, Eiletra alega trazer amboras de la muorte de Oristes; quando Clitenestra chama Eigisto para oubir l'ambora, Oristes mata ls dous i eimediatamente ye atacado pulas Euménides (las Fúrias de a mitologie latina), respunsables por bingar atos de parricídio i matricídio na mitologie griega.
==== ''Las Euménides'' ====
La peça final de la Oresteia aborda la queston de l sentimiento de culpa de Oristes. Las Fúrias perseguen Oristes, spulsando-lo de Argos i oubrigando-lo la se refugiar ne l campo. Bejita anton un templo de l dius Apolo, la quien roga por ajuda para spantar las Euménides; Apolo habie ancorajado Oristes a matar Clitenestra, i antoce partilhaba un pouco de la culpa deste ato. Las Fúrias, inda assi, pertencen a ua raça mais antiga de diuses, ls Titanas, i Apolo nun puode eisercer qualquiera eifeito subre eilhas; ambia anton Oristes al templo de Atena, cun Heirmes cumo guia. Las Fúrias, inda assi, l'ancontran, i stan pristes la matá-lo quando Atena, padroeira de la cidade de Atenas, surge i declara qu'un julgamiento será necessairo para detreminar la culpa de Oristes. Apolo apersenta l sou causo i, quando l júri atinge un ampasse (boto de Minerba), Atena toma ua decison cuntrária a las Fúrias, passando la denominá-las Euménides ("Bondosas"), i declarando que ne l feturo todos ls julgamientos an situaçon semelhante deberian treminar cula absolbiçon de l réu, yá que a misericórdie debe siempre preceder la dureza. Las Euménides salta specificamente l'amportança de la rezon ne l zambolbimiento de las leis i, cumo Las Coéforas, louba ls eideales dua Atenas democrática.
== Ber tamien ==
* Arquíloco
== Ligaçones sternas ==
* [[Ficheiro:Blackletter_G.svg|21x21px]]{{PG-US-autor|a#a2825}}Project Gutenberg{{PG-US-autor|a#a2825}}<br>
[[Catadorie:Dramaturgos de la Grécia Antiga]]
srovaq76xh0z71nnjjpdxtzrevefzs3
Lhéngua sérbia
0
10745
107662
107275
2026-08-07T07:32:39Z
~2026-30875-10
15270
107662
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Lhéngua
| nome = Sérbio
| nomenatibo = {{lang|sr|српски jезик}}
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[República de la Macedónia|Macedónia]]<br />[[Montenegro]]<br />[[República Checa]]<br />[[Roménia]]
| region = [[Sérbia]]
| falantes = 8,5 milhones de pessonas<ref name="ethnologue">[https://www.ethnologue.com/language/srp A language of Serbia]</ref>
| fam2 = [[Lhénguas balto-slábicas|Balto-slábica]]
| fam3 = [[Lhénguas slabas|Slaba]]
| fam4 = [[Lhéngua slabas meridionales|Slaba meridional]]
| fam5 = [[Lhéngua serbo-croata|Serbo-croata]].
| scrita = [[Alfabeto cirílico]]
| eiso1 = sr
| eiso2 = srp
| eiso3 = srp
| mapa =
|mapcation=
}}
[[Fexeiro:Map of Serbian language - official or recognized.PNG|thumb|
{{legend|#004DFF|Países adonde l sérbio ye ua léngua oufecial.}}
{{legend|#88C4FF|Países adonde ye reconhecido cumo ua léngua minoritária.}}]]
La '''lhéngua sérbia''' (српски језик an [[alfabeto cirílico|cirílico]]) ye la [[Bariaçon lhenguística|bariadade]] [[Norma culta|padronizada]] de l [[Lhéngua serbo-croata|serbo-croata]] ousada percipalmente puls sérbios. Ye la [[lhéngua oufecial]] de la [[Sérbia]], de l [[Kosobo]] i ua de las trés lhénguas oufeciales de la [[Bósnia i Heirzegobina]]. Para alhá desso, ye ua lhéngua minoritária reconhecida an [[Montenegro]], adonde ye falada pula maiorie relatiba de la populaçon, bien cumo na [[Croácia]], [[República de la Macedónia]], [[Roménia]], [[Hungrie]], [[Slobáquia]] i [[República Checa|República Tcheca]]. Eilha ye ua [[lhéngua slaba meridional]], falada por cerca de 8,5 milhones de pessonas.
== Çtribuiçon geográfica ==
* [[Sérbia]]: 6,540,699 (lhéngua oufecial)
* [[Bósnia i Heirzegobina]]: 1,086,027
* [[Almanha]]: 568,240
* [[Áustria]]: 350,000
* [[Montenegro]]: 265,890 (lhéngua minoritária reconhecida)
* [[Suíça]]: 186,000
* [[Stados Ounidos]]: 172,874
* [[Suécia]]: 120,000
* [[Eitália]]: 106,498
* [[Canadá]]: 72,690
* [[Oustrália]]: 55,114
* [[Croácia]]: 52,879 (lhéngua minoritária reconhecida)
* [[Slobénia]]: 38,964
* [[República de la Macedónia]]: 35,939 (lhéngua minoritária reconhecida)
* [[Roménia]]: 22,518 (lhéngua minoritária reconhecida)
{{refréncias}}
[[Catadorie:Lhéngua sérbia| ]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Sérbia|Serbio]]
[[Catadorie:Lhénguas de l Montenegro|Serbio]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Bósnia i Heirzegobina|Serbio]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Hungrie|Serbio]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Roménia|Serbio]]
[[Catadorie:Lhénguas de la República de la Macedónia|Serbio]]
16whfb28hypciv5cx35g7ohfdvwe1kv
Qatar
0
11700
107658
106028
2026-08-06T21:10:03Z
~2026-43184-25
15440
/* */
107658
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Qatar'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Qatar.svg|left|130px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Emblem of Qatar (1976–2022).svg|left|100px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:QAT orthographic.svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua Árabe|Árabe]]
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />||
|-
|-
|}
'''Qatar''' (árabe: قطر, ''Qaṭar'' ) ye un paíç de [[Médio Ouriente]]. Sua capital ye [[Doha]].
[[Catadorie:Paízes de la Ásia]]
k7kttdr40dl6uowpnhhsy14rep1gddk
Melón
0
11804
107675
99926
2026-08-07T09:39:56Z
~2026-30875-10
15270
107675
wikitext
text/x-wiki
'''Melón''' (Cucumis melo L.) ye ua fruita probabelmente natiba de l Ouriente Médio. Eesisten einúmaras bariadades cultibadas an regiones semiáridas de to l mundo, todas apersentando fruitos mais ó menos sféricos, cun casca spessa i polpa carnosa i suculenta, cun muitas semientes achatadas ne l centro. A quelor i la testura de la casca, bien cumo a quelor i l sabor de sue polpa, barian d'acuordo cul cultibar.
[[File:Cucumis melo 34.jpg|thumb|melón]]
{{Commons|Cucumis melo}}
ey4cjo7jzm41nzb8n55rqlqe0dtonsm
Quioto (cidade)
0
11996
107657
100635
2026-08-06T20:22:50Z
~2026-43184-25
15440
/* */
107657
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Kyoto montage.jpg|thumb|300px|Quioto]]
'''Quioto''' (an [[Lhéngua japonesa|japonés]] 京都市,Kyoto-shi) ye la cidade de l [[Japon]].
Cun ua superfice total de 827,83 quilómetros ye l segundo mais amportante núclio ourbano de l paíç, cun 1.445.648 habitants (2023).
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{commons|Kyoto|Quioto}}
* {{Link|ja|https://www.city.kyoto.lg.jp/|Páigina oufecial de Quioto}}
[[Catadorie:Japon]]
[[Catadorie:Geografie]]
mfbs61v48peswmuqrhfzz1iol9zpmar
Árabe
0
12523
107666
107463
2026-08-07T08:54:12Z
~2026-43184-25
15440
/* */
107666
wikitext
text/x-wiki
Árabe puode referir;
[[Lhéngua Árabe]]: Sesta Lhéngua más falada do mundo an 22 paízes.
[[Liga Árabe]]: Ourganizaçon de Paízes árabes.
[[Diáspora]]
m1s1o80nqn1q0klaj6f3akw272j90e2
107670
107666
2026-08-07T09:17:05Z
~2026-30875-10
15270
107670
wikitext
text/x-wiki
Árabe puode referir;
[[Lhéngua Árabe]]: Sesta Lhéngua más falada do mundo an 22 paízes.
[[Liga Árabe]]: Ourganizaçon de Paízes árabes.
6qon0y07t671mf1i77uypuoaidhqhdh
Serra Lhiona
0
12535
107647
107646
2026-08-06T12:05:43Z
~2026-30875-10
15270
107647
wikitext
text/x-wiki
Serra Lhiona ye un paíç de de la África que faç frunteira cun la [[Guiné]] i la [[Libéria]].
[[Fexeiro:Flag_of_Sierra_Leone.svg|miniaturadaimagem|alt=Sierra Lhiona|Serra Lhiona]]
<ref>Sierra Leone</ref>
1ghis5qcsrsvquohpiavbd2qlegatly
Diáspora
0
12536
107667
2026-08-07T09:14:14Z
~2026-43184-25
15440
Criou la páigina cun "L termo diáspora (an [[Griego Antigo|griego antigo]]:διασπορά, "çperson") define l çlocamiento, normalmente forçado ó ancentibado, de massas [[Populacion|populaciones]] ouriginárias de ua zona determinada pa bárias árias de acolhimiento çtintas. Diádpora ye un pobo que de un território que deseja biber an outro território."
107667
wikitext
text/x-wiki
L termo diáspora (an [[Griego Antigo|griego antigo]]:διασπορά, "çperson") define l çlocamiento, normalmente forçado ó ancentibado, de massas [[Populacion|populaciones]] ouriginárias de ua zona determinada pa bárias árias de acolhimiento çtintas. Diádpora ye un pobo que de un território que deseja biber an outro território.
ebxpfqp0ogv7aeit3q6k3ovp3hggal9
107668
107667
2026-08-07T09:14:54Z
~2026-43184-25
15440
/* */
107668
wikitext
text/x-wiki
L termo diáspora (an [[Griego Antigo|griego antigo]] :διασπορά, "çperson") define l çlocamiento, normalmente forçado ó ancentibado, de massas [[Populacion|populaciones]] ouriginárias de ua zona determinada pa bárias árias de acolhimiento çtintas. Diádpora ye un pobo que de un território que deseja biber an outro território.
qr50ikne9hf025265dct9c2cf8l8ceo
107669
107668
2026-08-07T09:15:11Z
~2026-43184-25
15440
/* */
107669
wikitext
text/x-wiki
L termo diáspora (an [[Griego Antigo|griego antigo]]:διασπορά, "çperson") define l çlocamiento, normalmente forçado ó ancentibado, de massas [[Populacion|populaciones]] ouriginárias de ua zona determinada pa bárias árias de acolhimiento çtintas. Diádpora ye un pobo que de un território que deseja biber an outro território.
ebxpfqp0ogv7aeit3q6k3ovp3hggal9