Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.14
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
África
0
361
107692
107025
2026-08-07T16:45:44Z
~2026-30875-10
15270
/* Política */
107692
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:LocationAfrica.png|300px|right|thumb|África]]
'''África''' ye l segundo cuntinente cun mais giente na Tierra (atrás de [[Ásia]]) i l terceiro maior cuntinente (atrás de Ásia i de [[América]]).
Ten cerca de 30 milhones de km², cobrindo 20,3 % de la ária total de la tierra firme de l planeta i mais de 900 milhones d'habitantes an 53 países, repersentando cerca dun sétimo de la populaçon de l mundo.
Cinco de ls países de África fúrun quelónias pertuesas i usan l Pertués cumo léngua ouficial: [[Angola]], [[Cabo Berde]], [[Guiné-Bissau]], [[Moçambique]] i [[San Tomé i Príncepe]]; an Cabo Berde, Guiné-Bissau i San Tomé i Príncepe son inda falados crioulos de base pertuesa.
== Stória ==
La África ye un território banhado pul [[Ouceano Atlántico]], pul [[Mar Mediterráneo]] i pul [[Ouceano Índico]], adonde probablemiente surgiran ls purmeiros seres houmanos. Ls mais antigos fósseles d'houminídeos fúrun ancuntrados na África i ténen cerca de cinco milhones d'anhos.
L [[Eigito]] fui probablemiente l purmeiro stado a custituir-se na África, hai cerca de 5000 anhos, mas muitos outros reinos ó cidades-stado fúrun sucedendo-se neste cuntinente, al largo de ls seclos. Para alhá desso, la África fui, zde l'antiguidade, percurada por pobos d'outros cuntinentes, que buscában las sues riquezas, cumo sal i ouro. La atual debison territorial de la África, inda assi, ye muito recente – de meados de l seclo XX –, resultado de la çcolonizaçon ouropéia. Esta debison, feita por bias de la necidade de matérias-primas i mercados cunsumidores, tubo cumo cunsequéncias: dependéncia eiquenómica, agrabamiento de la zeigualdade social i las luitas de frunteiras.
== Política ==
Inda que se registren atualmente na África muitos cunflitos de caráter político, cumo l de la [[Cuosta de l Marfin]] i l de l Sudan, i muitas situaçones eirregulares, cumo la de [[Angola]], puode-se dezir que la maiorie de ls países de l cuntinente ténen gobiernos democraticamente eileitos. Las únicas sceçones neste momiento son la [[Somália]], que nun ten sequer un stado ourganizado i l [[Saara Oucidental]], acupado por [[Marrocos]].
Inda assi, muita beç las eileiçones seian cunsidradas cumo eirregulares por fraude, tanto anternamente, cumo pula quemunidade anternacional. Por outro lado, inda eisisten situaçones an que l pursidente ó l partido gobernamental se ancontran ne l poder hai dezenas d'anhos, cumo son ls causos de la [[Líbia]] i de l [[Zimbabué|Zimbabwe]].
An giral, ls gobiernos Áfricanos son repúblicas pursidencialistas, fuora trés monarquies eisistentes ne l cuntinente: [[Lesoto]], [[Marrocos]] i [[Suazilándia]].
[[Catadorie:África]]
[[Catadorie:Cuntinentes]]
=== Países de la África ===
[[Argélia]], [[Angola]], [[Eigito]], [[Líbia]], [[Tunísia]], [[Marrocos]], [[Senegal]], [[cabo Berde]], [[Guiné-Bissau]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Guiné]], [[Mauritánia]], [[Gabon]],[[Mali]],[[Xade]], [[Sudan]],[[Sudan de l Sul]], [[Camarones]], [[Libéria|Libéria]], [[Serra Lhiona]], [[Togo]], [[Etiópia]], [[Eritréia|Eritreia]], [[Djibuti|Djibuti]], [[Uganda]], [[Somália]], [[Burkina Faso|Burkina faso]], [[Benin]],[[Cuosta de l Marfin]]
4tyg4oh1ma9cjb1enwgdp2bp02n3niz
Arte
0
845
107684
107637
2026-08-07T13:10:46Z
~2026-43184-25
15440
/* Definiçones */
107684
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg|thumb|300px|'''[[Pintura]]''': ''[[Mona Lisa]]'', de [[Leonardo da Vinci|Da Vinci]]: la pintura más conhecida de l planeta.]]
'''Arte''' (de l [[Lhéngua lhatina|lhatin]] ''artem'', quier dezir ''[[técnica]]'' o ''halbelidade'') giralmente ye antendida cumo la atibidade houmana ligada a manifestaçones de orde [[stética]], feita por artistas a partir de percepçon, eimoçones i eideias, cul objetibo de stimular essas anstáncias de cuncéncia nun ou mais spetadores.
== Definiçones ==
La definiçon de ''arte'' baria cunsante la sociadade i la época. Eilha demuda cunsante las necidades de cada cibelizaçon, que puode apartar ou nó la arte, cumo ye antendida hoije na [[cibelizaçon oucidental]], de l [[artesanato]], de la [[ciéncia]], de la [[religion]] i de la [[técnica]] ne l sentido [[tecnologie|tecnológico]].
Assi, antre ls pobos ditos '''primitibos''', la arte, la religion i la ciéncia stában juntas na figura de l [[xamã]], que era artista (músico, ator, poeta, etc.), sacerdote i médico.
Oureginalmente, la arte poderie ser antendida cumo l perduto ou porcesso an que l conhecimento ye ousado para realizar determinadas halbelidades.
Este era l sentido que ls griegos, na época clássica (seclo V a.C.), antendian la arte: nun eisistie la palabra arte ne l sentido que ousamos hoije, i si "tekmé", de la qual oureginou-se la palabra "técnica" nas lhénguas neo-latinas. Para eilhes, habie la arte, ou técnica, de se fazer sculturas, pinturas, çapatos ou nabios. Neste sentido, ye la eideia inda hoije ousada no termo '''[[artes marciales]]'''.
Ne l sentido moderno, tamien podemos ancluir l termo arte cumo la atibidade artística ou l perduto de la atebidade artística. Tradecionalmente, l termo arte fui outelizado para se referir la qualquiera maestrie, un cunceito que terminou durante l [[Romantismo|período romántico]], quando arte passou la ser bisto cumo "ua faculdade special de la mente houmana para ser classeficada no meio de la [[religion]] i de la [[ciéncia]]".
La arte eisiste zde que hai feitiços de l ser houmano na Tierra. Al largo de l tiempo, la funçon de la arte ten sido bista cumo un meio de spelhar nuosso mundo ([[naturalismo]]), para decorar l die-a-die i para splicar i çcrebir la stória i ls muitos ''yous'' que eisisten dentro dun solo ser (cumo puode ser bisto na [[literatura]]), i para ajudar a splorar l mundo i l própio [[home]].
[[Stilo]] ye la forma cumo la obra artística se amostra, anquanto que [[Stética]] ye l ramo de la [[Filosofie]] que splora la arte cumo fundamiento.
Ua obra artística solo se torna coincida quando algo la faç delantre dun de ls sentidos de l ser houmano. Ls abanços tecnológicos ajudan dua forma colossal para criar acessiblidade antre la pessona que deseia çfrutar de la arte i la própia arte. La pessona i la obra unen-se anton, por dibersos meios, cumo ls [[rádio]]s (para la [[música]]), ls [[museu]]s (para [[pintura]]s, [[scultura]]s i [[manuscrito]]s), i la [[telebison]], que talbeç seia, antre ls dezirdos antes, l que mais capacidade ten para lebar la obra artística a un númaro grande de anteressados, por outelizar muitos sentidos (bison, audiçon) i por outelizar tamien [[satélite]]. la própia [[Anternete]] ye fuonte de transmisson antre la obra i l anteressado, cun [[sites]] (que çtribuen [[E-book]]s i por [[softwares]] specializados an lhigar l cumputador de l outelizador la ua rede cun muitos outros cumputadores.
Antretanto, sploradores, comerciantes, bendedores i artistas de público ([[palhaço]]s, [[Malabarismo|malabaristas]], [[ator]], etc.) tamien costuman apersentar al público las obras, ne ls mais dibersos lugares, d'acordo cun sues funçones. la [[arqueologia]] transmite eideias d'outras culturas; la [[fotografie]] ye ua forma de arte i stá acessible por todos ls cantos de l mundo; i tamien por almanaques, anciclopédias ye possible conhecer la arte i sua stória. La arte stá por todos ls cantos, pus nun se resume solo a ua scultura ou pintura, mas tamien an música, [[cinema]] i [[dança]].
L ser que faç arte ye definido cumo l [[artista]]. L artista faç arte segundo ls sous [[sentimiento]]s, sues [[buntade]]s, sou coincimento, sues eideias, sua [[criatibidade]] i sue [[eimaginaçon]], l que deixa claro que cada obra de arte ye ua forma de anterpretaçon de la bida.
La '''anspiraçon''' serie l stado de cunçéncia que l artista atinge, ne l qual bei la percepçon, la rezon i eimoçon ancontran-se cumbinados de modo a realizar las sues melhores obras. Serie l [[insight]] de alguas teories de la [[psicologie]].
[[Fexeiro:Michelangelos David.jpg|thumb|250px|'''[[Scultura]]: [[David]], un home cun pinto de fora de [[Michelangelo]].''']]
[[Ernst Gombrich]], famoso [[stóriador la arte|storiador de arte]], afirmou que ''nada eisiste rialmente la que se possa dar l nome de Arte. Eisisten solamente artistas.
Arte ye un [[fenómeno]] [[cultura]]l. Regras abselutas subre arte nun sobrebibien al tiempo, mas an cada época, defrentes grupos (ou cada andebíduo) scuolhen cumo debien antender esse fenómeno.
[[Fexeiro:Andrew Semansco and model at work - nude photography in Bangkok.jpg|thumb|left|150px|'''[[Retrato]]''']]
[[Fexeiro:New York State Theater by David Shankbone.jpg|thumb|left|150px|'''[[Triato]]''']]
Arte puode ser sinónimo de [[beleza]], ou de ua beleza [[trancendéncia|trancendente]]. Desse modo, la palabra passa la tener un caráter [[subjectibidade|subjetibo]], qualquiera cousa puode ser chamada de ''arte'', zde que alguien la cunsidere assi, nun precisando ser lhemitada a la porduçon feita por un ''[[artista]]''. Como fui dezido, la tendéncia ye cunsidrar la palabra ''arte'' solo lhigado, diretamente, a la porduçon de las [[artes plásticas]].
Ls storiadores de arte percuran saber ls períodos que ampregan cierto stilo stético, chamando-los por '[[mobimientos artísticos]]'. La arte registra las eideias i ls eideales de las culturas i etnies, sendo assi, amportante para la cumprenson de la stória de l Home i de l mundo.
Formas artísticas puoden amostrar la rialidade, eisagerar cousas aceites ou solo criar nuobas formas de se ber la rialidade.
Nalguas [[sociadade]]s, las pessonas consideran que la arte pertence a la pessona que la criou. Giralmente consideran que l artista ousou l sou [[talento]] na sua criaçon. Essa bison (giralmente de la maior parte de la [[Oucidente|cultura oucidental]]) reza que un [[trabalho]] artístico ye [[propiedade]] de l artista. Outro modo de se pensar subre ''talento'' ye cumo se fusse un [[don]] andebidual de l artista. Ls pobos [[Judaísmo|judius]], [[Catolicismo|crestianos]] i [[muçulmanos]] ténen esta bison subre la arte.
Outras sociadades cunsidran que l trabalho artístico pertence a la comunidade. L pensamiento ye lebado d’acordo cun la cumbiçon de que la comunidade dou al artista l capital social pa l sou trabalho. Nessa bison, la sociadade ye un [[coletibo]] que produç la arte atrabeç de l artista, que solo de nun tener la propiedade de la arte, ye bisto cun amportáncia para sue criaçon. Eisisten cuntradiçones quanto a la [[honra]] ou al [[gusto]] pula arte, andicando assi l tipo de [[moral]] que la sociadade eiserce.
Tamien puode ser definida, mais genericamente, cumo l campo de l coincimento houmano relacionado a la criaçon i crítica de obras que eibocan la bibéncia i anterpretaçon sensorial, eimocional i anteletual de la bida an todos ls sous aspeto. La berdadeira eisséncia de la arte i la de l artista poder stransformar la rialidade d'acordo culs sous eidiales i pensamientos.
== Outelidade ==
[[Fexeiro:Theater-Adieu-1.jpg|thumb|150px|'''[[Beilado]]''']]
[[Fexeiro:Organiste.jpg|thumb|150px|'''[[Música]]''': un pianista.]]
Ua de las caratelísticas de la arte ye la deficuldade que se ten an dar-le outelidade. Muitas bezes esta deficuldade an ancuntrar outelidade para la arte maçcara precunceitos contra la arte i ls artistas.
L que debe ser lembrado ye que la arte nun ten outelidade, ne l sentido pragmatista i eimediatista de serbir para un fin para alhá del mesmo. Assi, un quadro nun "sirbe" para outra cousa, cumo un zeinho técnico, cumo ua planta de angenharie, por eisemplo, sirbe para que se custrua ua máquina. Mas esso nun quier dezir que la arte nun tenga ua ''funçon''.
La arte ten la funçon trancendente, ou seia, manchas de tinta subre ua tela ou palabras scritas subre un papel simbolizan stados de cuncéncia houmana, abrangendo percepçon, eimoçon i rezon (segundo Charles S. Peirce, fundador de la semiótica). Essa serie la percipal funçon de la arte.
La arte tamien ye ousada por terapeutas, psicoterapeutas i psicólogos clínicos cumo terapie. [[Nise de la Silbeira]] fui ua amportante psiquiatra brasileira, aluna de [[Carl Jung]], que outelizou cun éisito ne ls sous pacientes, a partir de 1944, la arte a partir de la [[terapie oucupacional]]. Grácias a este trabalho, fundou l [[Museu de l Ancunciente]], an 1952, ne l [[Riu de Janeiro]].
[[Paul McCartney]], ex-[[The Beatles|Beatle]], diç que la ''música ye capaç de curar''. El afirmou que nua de las sues bejitas a un spital que fazer tratamiento de [[outismo|outistas]], estes respondian quando se dedilhaba algo ne l biolon. Sabe-se que las pessonas bítimas de outismo responden mui pouco la stímulos sternos, d'acordo cun l grau de outismo.
La arte puode trazer andícios subre la bida, la Stória i ls questumes de un pobo, tamien de ls pobos i naciones yá stintos. Assi, conhecemos bárias cibelizaçones por meio de la sue arte, cumo la [[Eigito|egípcia]], [[Grécia Antiga|grega antiga]] i muitas outras. La [[Stória de la Arte]] ye la deciplina que studa las manifestaçones artísticas de la houmanidade atrabeç de ls seclos.
[[Grafite (arte)|Grafite]] i outros tipos de arte de rue son gráficos i eimaiges pintadas por spray. Son bistos pul público an paredes de casas, an carreiras, camboios, puntes i, normalmente sien prEimisson de l goberno. Este tipo de arte faç parte de muitas culturas jubenile. Ne ls [[Stados Ounidos]], na cultura [[hip-hop]], son quemumemente ousadas para la spresson de oupeniones subre [[política]], i outras bezes trázen mensaiges de paç, de amor i ounion.
La arte, cumo qualquiera outra manifestaçon cultural houmana, puode ser outelizada para la coeson social, reafirmando balores, ou ls craticando.
Assi, la arte ye outelizada cumo strumiento de [[moral]]izaçon, [[doutrinaçon]] [[política]] i [[eideologie|eideológica]], assi cumo ferramienta na [[eiducaçon]] an bários campos de l conhecimento, zde l ansino básico até l formaçon de funcionários an ampresas. Segundo la sistematizaçon de coincimento artístico i fisiológico subre l funcionamiento de l cérebro feito por [[Betty Edwards]], percipalmente a partir de la sue obra '''Zenhando cun l lado dreito de l cérebro''', las halbelidades artísticas son quemandadas pul lado dreito de l cérebro, i la lógica i outras halbelidades ligadas a la racionalidade son quemandadas pul lado squierdo. La outelizaçon de la arte cumo ferramienta pedagógica serie ua forma de outelizar ls dous lados de l cérebro, de forma cumplementar para ua aprendizaige mais eificaç.
Las obras de arte tamien puoden fazer críticas a ua sociadade. ''[[Les Misérables]]'', de [[Victor Hugo]], ye un eisemplo de obra lhiterária que critica la sociadade francesa de l ampeço de l seclo XIX. La obra de l pintor spanhol [[Goya]], '''Ls fuzilamentos de 5 de Nobembre''' son outro eisemplo desso.
La anterpretaçon de la obra depende de l oubserbador. Antoce, al cuntrario de la própia subjetibidade de la arte amostra la sue amportáncia ne l sentido de facelitar la troca i çcusson de eideias ribales, ou para prestar un cuntesto social an que defrentes grupos de pessonas pouden reunir i misturar-se.
== Formas, géneros, materiales, i stilos ==
Las artes criatibas son muitas bezes dibedidas an mais catadories specíficas, cumo [[artes decoratibas]], [[artes plásticas]], [[Triato|artes de l spetaclo]], ou [[lhiteratura]]. Assi, por eisemplo, pintura ye ua forma de [[arte bisual]], i la [[poesie]] ye ua forma de arte lhiterária.
Ua '''[[forma]]''' de arte ye ua forma specífica de spresson artística para tomar, ye un termo mais specífico de l que arte an giral, mas menos specífico de l género.
Alguns eisemplos ancluen:
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* [[Arquitetura]]
* [[Artes cénicas]]
* [[Arte degital]]
* [[Arte-eiducaçon]]
* [[Artes plásticas]]
* [[Artes bisuales i design]]
* [[Banda zenhada]]
* [[Cinema]]
* [[Beilado]]
{{Col-2}}
* [[Zeinho]]
* [[Scultura]]
* [[Graffiti]]
* [[Fetografie]]
* [[Lhiteratura]] ([[Poesie]] i [[Prosa]])
* [[Música]]
* [[Pintura]]
* [[Poesie]]
* [[Triato]]
|}
Ls meios para ua obra de arte ser custruída son las mais dibersas. Percisa-se de materiales para eilha ser custruida pul artista. Assi, por eisemplo, [[piedra]] i [[bronze]] son dous materiales capazes de custruir ua obra de arte, cumo, ne l causo, ua [[scultura]]. La música i la poesie outelizan l [[sonido]], la pintura outeliza [[tinta]]s, [[tela]]s, [[quelor]]es, [[ólio]].
[[Fexeiro:MonaLisa sfumato.jpeg|thumb|left|Detailhe de la famosa pintura [[Mona Lisa]], adonde [[Leonardo da Vinci]] outelizou l ''[[sfumato]]'', un tipo de material para dar sensaçon de forma, belume i perfundidade. Arrepara ne ls lábios i nas bochechas.]]
[[Fexeiro:Confusion-150.png|thumb|150px|Un stilo de [[arte degital]], adonde l material ousado ye cumpletamente defrente de l material que se outeliza para ua tela.]]
Un '''[[género]]''' artístico ye l conjunto de cumbençones i stilos dentro dua forma de arte i material. Por eisemplo, l [[Cinema]] ten ua gama de géneros: filmes oucidentales, [[Terror|filmes de terror]], [[comédia]], [[remanse]]. Ye assi tamien na lhiteratura. Na música, hai centenas de [[géneros musicais]], que barian de region, cultura i etc., i ban zde [[rock]], até [[Mpb]]. Na pintura, las corrientes de artistas (cumo l [[Naturalismo]]), ancluen [[paisaige]] ou die a die (rues, pessonas nas sues atibidades diárias, etc.).
Las struturas cumpositibas dua obra (arranjo de formas, quelores, ritmo, testuras, i lhinhas) son las struturas que spressórun las eideias i las eimoçones que la obra passar, segundo ls uolhos de l spetador. Delantre dun quadro, cada spetador tenerá ua sensaçon, d’acordo cun sua çposiçon, ls sous conhecimentos i ls sous gustos.
Magine-se que sós un crítico de arte cula misson de acumparar ls segneficados que ancontrares nua gama de defrentes trabalhos artísticos. Como faries esso? Ua maneira de ampeçar l trabalho ye apartar, por grupos, que tipo de material se outeliza an cada trabalho artístico: ye un bídeo?, ye atrabeç de l sonido?, ye pula scrita?, i assi por delantre. Ls materiales de ua arte son tan amportantes quanto la arte an si; un eisemplo ye ua scultura que fui feita cun bronze: eilha nun ten la mesma stética dua scultura que fur realizada an piedra, inda que la forma seia la mesma. Assi, outro eisemplo ye ua música que outeliza [[guitarra]]s: l sonido desta música nun será l mesmo de ua música que solo outelize [[pianho]], inda que la [[melodie]] cuntine sendo la mesma. Antoce, sendo un crítico de arte cula misson de acumparar ls segneficados de cada obra artística, hai un outro passo antressante: tu puodes analisar la forma cumo ls materiales an cada obra tornaram-se la arte pronta. L [[sfumato]], na [[Mona Lisa]], dou un toque special ne l rostro de la figura pintada ne l quadro. Analisar cumo cada material ye amportante para la cumposiçon de la obra, ye ua forma de coincer mais perfundamente la obra.
Mas, na final, tu eiries chegar a la cuncluson que la maiorie de las obras de arte nun son un conjunto de materiales. Cada obra de arte ye mais que esso, pus ls materiales son outelizados d’acordo cun la técnica de cada artista i, na final, las sues anterpretaçones ambolben tamien ua çcusson subre eideias i sentimientos que l trabalho artístico propuso.
== Arte: classe i balor ==
[[Fexeiro:PalaisVersailles.JPG|250px|thumb|left|Pormenor de la fachada de l jardin de [[Palácio de Versailles|Versailles]]: anfluéncia por toda la [[Ouropa]].]]
[[Fexeiro:Eremitage Interior3, St. Petersburg, Russia.jpg|thumb|200px|Aspeto de ua de las galeries de l [[Hermitage]].]]
La arte ye antendida por alguns cumo un pertence de solo alguas classes sociales, percipalmente de las mais ricas. Esta definiçon pon fuora la classe anferior, an queston de [[denheiro]]. Nesse contesto, la arte ye bista cumo ua atibidade de classe superior associada a la riqueza, la capacidade de benda i compra de arte, l lazer i l prazer para çfrutar dua obra. Por eisemplo, l [[Palácio de Bersailles]] ou l [[Hermitage]], an [[San Petersburgo]], cun sue gran coleçon de arte, acumuladas pula rialeza de la Ouropa eisemplifican esta bison. Colecionar tal arte ye l de perserbar l rico, ou de Gobernos i anstituiçones.
Antretanto, ten habido un ampurron cultural na outra direçon, pul menos zde [[1793]], quando l [[Louvre]], que tenie sido un palácio pribado de ls [[Reis de Francia]], fui abierta al público cumo museu de arte durante la [[Reboluçon Francesa]]. La maiorie de ls museus públicos modernos i arte porgramas eiducacionais pa ls ninos nas scuolas puode ser rastreada até este ampulso de amostrar la arte a todos. Ne ls [[Stados Ounidos]], hai museus de todos ls tipos: de ls mais ricos, até ls mais públicos, cumo acuntece an [[Pertual]].
Hei tentatibas de criar arte que nun puoden ser cumpradas puls ricos, cumo se fussen objeto de un statuto. Ne l final de ls anhos [[1960]] i [[1970]] fui justamente esto: criar arte que nun podie ser cumprada i/ou bendida. ''"Ye neçário apersentar algo mais de l que oubjectos"'', dixo l grande artista pus-guerra alman [[Joseph Beuys]]. Este período biu l aparecimiento de cousas cumo [[arte performática]], ''bídeo arte'' i ''arte conceitual''. La idéia era que, se l trabalho artístico fui un zampenho que eirie deixar nada para trás, ou era solo ua eideia, nun podie ser cumprada i bendida.
Muitas dessas eisebiçones de criar obras que son solo antendidas pula eilite, resultaran nas rezones pulas quales ua eideia ou bídeo ou un cacho de lixo puode ser cunsidrado arte.
== Stória ==
[[Fexeiro:Lascaux2.jpg|thumb|160px|Zeinho an [[Lascaux]], [[Francia]]: local famoso por la sue [[arte rupestre]].]]
{{artigo percipal|[[Stória de la Arte]]}}
* L ''método formalista'' mais antigo, antende que la obra de arte se dá pulas formas i la sue cumprenson tamien.
* L ''método stórico'' antende que la obra de arte ye un fato stórico, antoce speilho i acion nun determinado contesto stórico.
* L '''método sociológico'' antende la obra d'acordo cul studo de la sociadade a qual eilha pertence.
* L ''método iconográfico'' antende la obra puls ícones i simblos que eilha carrega.
Se furmos analisar la arte al longo de la stória, podemos ampeçar pula [[Arte de la Pré-Stória]], que ye l período adonde se amostran las purmeiras demustraçones de arte que se ten ambora na stória houmana. Retrataban animales, pessonas, i até senhas. Habie cenas de caçadas, de speces stintas, i an defrentes regiones. Inda que haba zambolbimentos primitibo, puoden-se çtinguir deferentes stilos, cumo puntilhado (l cuntorno de las figuras formado por puntos spaçados) ou de cuntorno contíno (cun ua linha contína marcando l cuntorno de las figuras). Inda que seian bistas cumo mal-feitas i nun-cibelizadas, las figuras puoden ser cunsidradas un eisemplo de sofesticaçon i einobaçon pa ls recursos na época. Nun eisisten muitos eisemplos de arte-rupreste preserbada, mas cun certeza l mais famoso deilhes ye l de las [[caberna]]s de [[Lascaux]], na [[França]].
Se saltar-mos un cachico, chegaremos a la [[Arte de l Antigo Eigipto]], l palco para ua de las mais anteressantes çcubiertas de l ser houmano, la arte eigípcia, a la semelhança de la arte griega, apreciaba muito las quelores. Las státuas, l anterior de ls templos i de ls túmulos eran mui queloridos. Mas, la passaige de l tiempo fizo cun que se perdessen las quelores oureginales que tapaban las superfíces de ls objectos i de las struturas.
[[Fexeiro:Chartres 1.jpg|thumb|left|150px|[[Catedral de Chartres]] - eisemplo de [[Arquitetura gótica]]]].
Ls criadores de l legado eigípcio chegan als nuossos dies anónimos, sendo que solo an poucos causos se conhece afatibamente l nome de l artista. Tan pouco se sabe subre l sou caráter social i pessonal, que se acradita talbeç nien tener eisistido tal cunceito ne l grupo artístico de anton. Por regra, l artista eigípcio nun ten un sentido de andebidualidade de la sua obra, el faç un trabalho cunsante ua ancomenda i requisiçones specíficas i raramente assina l trabalho final. Tamien las lemitaçones de criatibidade ampuostas pulas normas stéticas, i las eisigéncias funcionales de determinada obra, reduzen l sou campo de atuaçon andebidual i, a la par cul fato de ser cunsidrado un eisecutor de la buntade debina, fázen de l artista un eilemiento de un grupo anónimo que lheba a cabo algo que l transcende.
Las grandes tradiçones na arte ténen un fundamiento na arte de ua de las grandes cibelizaçones antigas: [[Antigo Eigito]], [[Mesopotámia]], [[Pérsia]], [[Índia]],[[China]], [[Grécia Antiga]], [[Roma]], ou [[Arábia]] (antigo Iémen i Oman). Cada un destes centros de ampeço cibelizaçon zambolbiu un stilo único i caratelístico de fazer arte. Dada la dimenson i duraçon dessas cibelizaçones, mais de las sues obras de arte ténen subrebibido i mais de la sua anfluéncia fui stransmetida a outras culturas i tiempos mais tarde. L período de la arte griega biu ua beneraçon de la forma física houmana i l zambolbimento de cumpeténcias eiquibalentes pa amostrar musculatura, pose, beleza i [[anatomie]] an giral.
[[Fexeiro:Amedeo Modigliani 034.jpg|thumb|200px|''Retrato de Celso Lagar'', ua pintura de l [[Spressionismo]], pintada por [[Amedeo Modigliani]].]]
La [[arte gótica]] apareciu passado uns tiempos, yá na [[Arte pré-románica]]. Ls menumientos custruídos nessa época marcórun todo un modo special de criar arquitetura i zambolbiu métodos perciosos i stilos definidos cumo sumbrius i macabros.
La [[Arte Bizantina]] i la [[Arte Gótica|gótica]] de la [[Eidade Média]] oucidental, mostrórun ua arte que se centrou na spresson de las berdades [[Bíblia|bíblicas]] i nó na materialidade. Para alhá desto, anfatizou métodos que mostran la glória an mundos celhestes, outelizando l uso de ouro an pinturas, ou [[mosaico]]s.
La [[Renacença]] oucidental dou un retorno a la balorizaçon de l mundo material, bien cumo l local de seres houmanos, i mesmo essa mudança paradigmática ye refletida nessa arte, l que amostra la cuorporalidade de l cuorpo houmano, bien cumo la rialidade tridimensional de la paisaige.
Ls oucidentales de l [[Eiluminismo]] no [[seclo XVIII]] fazian repersentaçones artísticas de modo físico i racional subre l ouniberso, bien cumo bisones de un mundo depuis de la monarquie, cumo la pintura que [[William Blake]] fizo de un [[Isaac Newton|Newton]] debino. Esto reforçou la atençon al lado eimocional i a la andebidualidade de ls seres, eisemplificados an muitos remanses de [[Goethe]]. L [[seclo XIX]], an seguida, biu ua série de mobimentos artísticos, cumo arte académica, [[simbolismo]], [[ampressionismo]], antre outros.
L oumento de anteraçon global durante este tiempo fizo ua grande anfluéncia d'outras culturas na arte oucidental, cumo [[Pablo Picasso]] sendo anfluenciado pula cultura de la [[África]]. de l mesmo modo, l Oucidente ten tenido einorme ampato subre arte ouriental ne l seclo XIX i ne l seclo XX, cun eideias oucidentais oureginalmente cumo [[quemunismo]] i [[Passado-Modernismo]] eisercendo fuorte anfluéncia subre stilos artísticos.
L [[Modernismo]] baseou-se na eideia de que las formas "tradecionales" de las [[artes plásticas]], [[literatura]], [[design]], [[ourganizaçon social]] i de la bida de l die a die tornórun-se ultrapassados, i que fazie-se fundamental deixá-los de lado i criar ne l lugar ua nuoba [[cultura]]. Esto apoiou la eideia de re-eisaminar cada aspeto de la eisisténcia, de l comércio a la filosofie, cun l objetibo de achar l que serian las "marcas antigas" i sustituí-las por nuobas formas, i possiblemente melhores, de se chegar al "[[porgresso]]". An eisséncia, l mobimento moderno argumentaba que las nuobas rialidades de l seclo XX eran permanentes i eiminentes, i que las pessonas deberian adatar las sues bisones-de-mundo a fin de aceitar que l que era ''nuobo'' era tamien buono i guapo. Ne l modernismo, aparecírun bários stilos, ls mais çtacados son [[Spressionismo]], [[Simbolismo]], [[Ampressionismo]], [[Rialismo]], [[Naturalismo]], [[Cubismo]] i [[Feturismo]], ambora téngan sido zambolbidos muitos outros.
Atualmente, na [[Arte Contemporánea]] (aparecida na segunda metade de l [[seclo XX]] i que se stende até ls dies atuales), ancuntramos, antre outros stilos secundários, la [[Pop Art]].
== Caratelísticas ==
La arte tende la facelitar l antendimiento [[Antuiçon|antuitiba]], an beç de [[racional]], i normalmente ye, cuncientemente, criada cun esta antençon. Las obras de arte son amperceptibles, scapan de classeficaçon, porque eilhas puoden ser apreciadas por mais dua anterpretaçon.
Tradecionalmente, ls maiores sucessos artísticos amostran un alto nible de capacidade ou fluéncia dentro de outras obras, por esso se çtacan.
=== Halbelidade ===
[[Fexeiro:AmenhotepIII.jpg|left|thumb|160px|Ua scultura de l [[Antigo Egito]]: Note que l artista percisou outelizar ua percepçon de la forma que eirie fazer para la obra salir cun l resultado dun rostro.]]
La arte puode outelizar la eimaige para comober, eimocionar, cunéncializar; ou palabras perfundas para se apeixonar por un certo poema ou lhibro. Basicamente, la arte ye un ato de spressar nuossos sentimientos, pensamientos i oubserbaçones. Eisiste un antendimento de que ye alcançado cul material, cumo resultado de l tratamiento, l que facelita l sou porcesso de antendimento.
La oupenion quemun diç que para se fazer ua arte que tenga cumo resultado ua obra de calidade, ye perciso ua specializaçon de l artista, para el alcançar un nible de coincimento subre la demonstraçon de la capacidade técnica ou dua oureginalidade na abordaige de l stilo. Notamos nas peças de [[Shakespeare]] ua perfunda análeze de psicologie subre ls [[personaiges]], cumo an [[Hamlet]].
Las críticas quanto a alguas obras, dében-se muitas bezes, segundo l crítico, a la falta de halbelidade ou capacidade neçária para la perduçon de l objeto artístico. Halbelidade i capacidade necessária para la porduçon de l tal oubjeto son dous itens completamente amportantes. Mas, ye amportante definir que nien toda obra de arte bal atrabeç de la arte. Bemos, cumo eisemplo, la obra ''[http://en.wikipedia.org/wiki/My_Bed My Bed]'', de la artista británica Tracey Emin. La cama amostra zourganizaçon. La artista usou pouco ou nanhun reconhecido tradicional de conjunto de cumpeténcias, ambora tenga amonstrado ua nuoba halbelidade (defrente de l mais comum, que serie ua cama arrumada).
La muntaige de ls materiales dua obra requer técnica i [[criatibidade]] i tamien [[coincimento]]. Un eisemplo ye un dramaturgo tener an miente que l material que outelizará para criar la sue pieça de triato será la palabra i un aperfundamento subre las personaiges, l anredo i etc. Depuis desto, basta ousar toda sue criatibidade i coincimento para ir moldando l testo de la pieça.
=== Stética ===
La beleza de ua obra torna-la mais çtacada se acumparada a las outras. L material ousado pul artista i las sues técnicas son l que tornan ua obra de arte guapa, cun ua buona aparéncia. Antretanto, ye amportante çtacar nuobamente la obra ''[http://en.wikipedia.org/wiki/My_Bed My Bed]'', de Tracey Emin, adonde la cama nun ten ua beleza quemum, inda que apersente ua situaçon.
La stética ye fundamental nua obra de arte. Bemos cumo eisemplo la [[arquitetura]] culs sous eidifícios majestosos, grandes, sbeltos, l que faç cun que las pessonas admiren. Assi ye tamien cun un bun cuonto, an queston de lhiteratura, i cun ua buona pintura. Cumo yá fui falado, l material ousado ye l que eirá amostrar la beleza de la arte.
Ye amportante tener un studo mais perfundo subre la stética. Cunseguimos esso apartanto ls cunceitos que forman la stética, a ampeçar pula '''[[beleza]]'''. La beleza ye ua [[percepçon]] andebidual caratelizada normalmente pul que ye agradable als sentidos. Esta percepçon depende de l cuntesto i de l ouniberso cognitibo de l andebíduo que la oubserba. L belo depende muito de la sociadade i de las sues crenças. Un eisemplo desto ye l quadro ''[[Abaporu]]'', de [[Tarsila de l Amaral]]. Para eilha, la figura de l quadro era un monstro i para la maiorie de las pessonas. Mas por quei? Será que por que nun correspunde al padron de beleza de la nuossa sociadade? Na época de Leonardo da Vinci, las mulhieres éran cunsidradas guapas quando éran rechunchudas. Eisemplo desto ye la Mona Lisa.
Outro aspeto de la stética ye l '''[[Eiquilíbrio gráfico|eiquilíbrio]]'''. L eiquilíbrio ancontra-se quando todos ls eilemientos que cumponen la eimaige stan ourganizados de tal modo que nada ye anfatizado, todos passando ua sensaçon de eiquilíbrio bisual. L eiquilíbrio ye mais outelizado nas pinturas. L que anfluencia l eiquilíbrio son las quelores, las eimaiges, las superfíces, ls tamanhos i las posiçones de ls oubjetos persentes na pintura, ou nua outra arte plástica. Pensa subre un quadro an que l zenho seia un hourizonte, l poner de l sol i un guapo mar a refletir la luç alaranjada de l sol. Ne l fondo de l mar, hai un einorme nabio, quaije acupando todo l spácio de l quadro. Esta figura, l nabio, dá ou nun dá eiquilibrio a la pintura cumo un todo? Se nó, l que serie necessário fazer para dar mais eiquilíbrio? Por qual motibo la figura de l nabio ye einorme?
'''[[Harmonie]]''' ye relacionada a la beleza, a la [[porporçon]] i tamien a la [[orde]]. Un eisemplo, ye la música: todos ls ritmos precisan star bien delineados, bin ourdenados para que haba ua harmonie, ua beleza ne l sonido. Quanto al design, podemos definir harmonie cumo eifeito de la cumposiçon de formas, nó de maneira al calhas, mas de modo que cuntornos i anchimentos séian bien definidos, bariando segundo un grau de amportáncia pré-stabelecido i relacionando-se al squema giral de la ourganizaçon de l objeto. Este objeto puode ser un quadro, un sítio, anfin, qualquiera antidade que steia sendo cumpuosta por partes (angrenaiges) mais pequeinhas.
Na scultura i na arquitetura, la '''[[forma]]''' tamien ye ua de las cousas mais amportantes. Nas sculturas de Michelangelo, ou nas de Rodin, cumo, por eisemplo, [[David]], notamos que ye un ser eilhi sculpido i este ser ten un cuorpo. Antoce, la forma de l cuorpo precisa ser bien definida, bien adquirida para que se apareça a un cuorpo houmano. Assi i todo, se l scultor fur sculpir un monstro, cumo eisemplo, ye perciso haber la mesma cousa, ambora el tenga an miente un cuorpo defrente de l quemum.
L que define ua obra cumo stéticamente guapo i amportante, para alhá de ls recursos que fúren ousado neilha i de sues técnicas, ye tamien sou balor, l que beremos la seguir.
=== Balor ===
[[Fexeiro:Buenos Aires-Plaza Congreso-Pensador de Rodin.jpg|thumb|left|200px|''[[L Pensador]]'', de [[Rodin]]: l que la lebou a tener l balor que ten hoije?.]]
Ua outra caratelística de la arte ye l balor. Esta bien depuis de sue rializaçon pul artista. Ye quando yá stá spuosta al público. Eiqui, nun ye çcutido specialmente la stética, i si l balor relacionado la amportáncia de la obra, segundo la maiorie. Podemos eisemplificar esse raciocínio cun la seguinte pregunta: por qual motibo l quadro ''Mona Lisa'' ten un grande balor? Ou até mesmo: por que las obras de Shakespeare son tan famosas i tendas cumo las melhores de l mundo? I até: por que bárias músicas de l Beatles son tan prestigiadas?
Para ampeçar, ye amportante relacionar ls eilemientos que tornan ua obra de arte tan glamurosa. Quanto a la ''Mona Lisa'' i las pieças de Shakespeare, podemos notar algo parecido: un eilemiento nuobo até anton. Por eisemplo: na ''Mona Lisa'', hai l sfumato. Nas pieças mais famosas de Shakespeare, hai técnicas ímpares pa l triato, cumo, p. eisemplo, an ''Hamlet'': l triato no triato . Las músicas de ls Beatles ténen ritmos i melodies pioneiros. Mas será que ye solo un eilemiento nuobo que faç ua obra quedar an çtaque?
Para alhá de la çtribuiçon i dibulgaçon de ua obra, cousas que ajudan bastante para la sua fama, hai tamien un outro fator: la forma cumo la obra ye criada i, assi, cumo eilha subrebibe depuis de anhos. Este fator ye mais aplicado na lhiteratura, adonde muitos remanses quedan prestigiados mesmo depuis de muito tiempo screbidos, por téren un balor social i eimocional inda muito persente ne l ser houmano, cumo las pieças de Shakespeare.
Para alhá desto todo, quando ua obra anfluáncia outras por cuntener cousas nuobas i quando essa mesma obra ten aspetos que atraian l spetador por algun motibo (seia motibacional, de reflesson, ou outro), eilha anton se torna baliosa puls que gustórun.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Trattato della Pittura]] por [[Leonardo da Vinci]]
{{Refréncias}}
* [[Ernst Gombrich|GOMBRICH, Ernst H.]] ''La stória de la arte''; San Paulo: LTC. Eiditora, 2000; [[ISBN 85-216-1185-4]].
* ARGAN, Giulio Carlo. ''Arte Moderna''.
== {{Lhigaçones Sternas}} ==
{{Commons|Art}}
* [http://masp.uol.com.br/ MASP- Museu de Arte de San Paulo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216093540/http://masp.uol.com.br/ |date=2008-02-16 }}
[[Catadorie:Artes]]
2cs8o81k4v4991apkevxltxmu7nwxs3
107685
107684
2026-08-07T13:13:39Z
~2026-30875-10
15270
/* Stória */
107685
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg|thumb|300px|'''[[Pintura]]''': ''[[Mona Lisa]]'', de [[Leonardo da Vinci|Da Vinci]]: la pintura más conhecida de l planeta.]]
'''Arte''' (de l [[Lhéngua lhatina|lhatin]] ''artem'', quier dezir ''[[técnica]]'' o ''halbelidade'') giralmente ye antendida cumo la atibidade houmana ligada a manifestaçones de orde [[stética]], feita por artistas a partir de percepçon, eimoçones i eideias, cul objetibo de stimular essas anstáncias de cuncéncia nun ou mais spetadores.
== Definiçones ==
La definiçon de ''arte'' baria cunsante la sociadade i la época. Eilha demuda cunsante las necidades de cada cibelizaçon, que puode apartar ou nó la arte, cumo ye antendida hoije na [[cibelizaçon oucidental]], de l [[artesanato]], de la [[ciéncia]], de la [[religion]] i de la [[técnica]] ne l sentido [[tecnologie|tecnológico]].
Assi, antre ls pobos ditos '''primitibos''', la arte, la religion i la ciéncia stában juntas na figura de l [[xamã]], que era artista (músico, ator, poeta, etc.), sacerdote i médico.
Oureginalmente, la arte poderie ser antendida cumo l perduto ou porcesso an que l conhecimento ye ousado para realizar determinadas halbelidades.
Este era l sentido que ls griegos, na época clássica (seclo V a.C.), antendian la arte: nun eisistie la palabra arte ne l sentido que ousamos hoije, i si "tekmé", de la qual oureginou-se la palabra "técnica" nas lhénguas neo-latinas. Para eilhes, habie la arte, ou técnica, de se fazer sculturas, pinturas, çapatos ou nabios. Neste sentido, ye la eideia inda hoije ousada no termo '''[[artes marciales]]'''.
Ne l sentido moderno, tamien podemos ancluir l termo arte cumo la atibidade artística ou l perduto de la atebidade artística. Tradecionalmente, l termo arte fui outelizado para se referir la qualquiera maestrie, un cunceito que terminou durante l [[Romantismo|período romántico]], quando arte passou la ser bisto cumo "ua faculdade special de la mente houmana para ser classeficada no meio de la [[religion]] i de la [[ciéncia]]".
La arte eisiste zde que hai feitiços de l ser houmano na Tierra. Al largo de l tiempo, la funçon de la arte ten sido bista cumo un meio de spelhar nuosso mundo ([[naturalismo]]), para decorar l die-a-die i para splicar i çcrebir la stória i ls muitos ''yous'' que eisisten dentro dun solo ser (cumo puode ser bisto na [[literatura]]), i para ajudar a splorar l mundo i l própio [[home]].
[[Stilo]] ye la forma cumo la obra artística se amostra, anquanto que [[Stética]] ye l ramo de la [[Filosofie]] que splora la arte cumo fundamiento.
Ua obra artística solo se torna coincida quando algo la faç delantre dun de ls sentidos de l ser houmano. Ls abanços tecnológicos ajudan dua forma colossal para criar acessiblidade antre la pessona que deseia çfrutar de la arte i la própia arte. La pessona i la obra unen-se anton, por dibersos meios, cumo ls [[rádio]]s (para la [[música]]), ls [[museu]]s (para [[pintura]]s, [[scultura]]s i [[manuscrito]]s), i la [[telebison]], que talbeç seia, antre ls dezirdos antes, l que mais capacidade ten para lebar la obra artística a un númaro grande de anteressados, por outelizar muitos sentidos (bison, audiçon) i por outelizar tamien [[satélite]]. la própia [[Anternete]] ye fuonte de transmisson antre la obra i l anteressado, cun [[sites]] (que çtribuen [[E-book]]s i por [[softwares]] specializados an lhigar l cumputador de l outelizador la ua rede cun muitos outros cumputadores.
Antretanto, sploradores, comerciantes, bendedores i artistas de público ([[palhaço]]s, [[Malabarismo|malabaristas]], [[ator]], etc.) tamien costuman apersentar al público las obras, ne ls mais dibersos lugares, d'acordo cun sues funçones. la [[arqueologia]] transmite eideias d'outras culturas; la [[fotografie]] ye ua forma de arte i stá acessible por todos ls cantos de l mundo; i tamien por almanaques, anciclopédias ye possible conhecer la arte i sua stória. La arte stá por todos ls cantos, pus nun se resume solo a ua scultura ou pintura, mas tamien an música, [[cinema]] i [[dança]].
L ser que faç arte ye definido cumo l [[artista]]. L artista faç arte segundo ls sous [[sentimiento]]s, sues [[buntade]]s, sou coincimento, sues eideias, sua [[criatibidade]] i sue [[eimaginaçon]], l que deixa claro que cada obra de arte ye ua forma de anterpretaçon de la bida.
La '''anspiraçon''' serie l stado de cunçéncia que l artista atinge, ne l qual bei la percepçon, la rezon i eimoçon ancontran-se cumbinados de modo a realizar las sues melhores obras. Serie l [[insight]] de alguas teories de la [[psicologie]].
[[Fexeiro:Michelangelos David.jpg|thumb|250px|'''[[Scultura]]: [[David]], un home cun pinto de fora de [[Michelangelo]].''']]
[[Ernst Gombrich]], famoso [[stóriador la arte|storiador de arte]], afirmou que ''nada eisiste rialmente la que se possa dar l nome de Arte. Eisisten solamente artistas.
Arte ye un [[fenómeno]] [[cultura]]l. Regras abselutas subre arte nun sobrebibien al tiempo, mas an cada época, defrentes grupos (ou cada andebíduo) scuolhen cumo debien antender esse fenómeno.
[[Fexeiro:Andrew Semansco and model at work - nude photography in Bangkok.jpg|thumb|left|150px|'''[[Retrato]]''']]
[[Fexeiro:New York State Theater by David Shankbone.jpg|thumb|left|150px|'''[[Triato]]''']]
Arte puode ser sinónimo de [[beleza]], ou de ua beleza [[trancendéncia|trancendente]]. Desse modo, la palabra passa la tener un caráter [[subjectibidade|subjetibo]], qualquiera cousa puode ser chamada de ''arte'', zde que alguien la cunsidere assi, nun precisando ser lhemitada a la porduçon feita por un ''[[artista]]''. Como fui dezido, la tendéncia ye cunsidrar la palabra ''arte'' solo lhigado, diretamente, a la porduçon de las [[artes plásticas]].
Ls storiadores de arte percuran saber ls períodos que ampregan cierto stilo stético, chamando-los por '[[mobimientos artísticos]]'. La arte registra las eideias i ls eideales de las culturas i etnies, sendo assi, amportante para la cumprenson de la stória de l Home i de l mundo.
Formas artísticas puoden amostrar la rialidade, eisagerar cousas aceites ou solo criar nuobas formas de se ber la rialidade.
Nalguas [[sociadade]]s, las pessonas consideran que la arte pertence a la pessona que la criou. Giralmente consideran que l artista ousou l sou [[talento]] na sua criaçon. Essa bison (giralmente de la maior parte de la [[Oucidente|cultura oucidental]]) reza que un [[trabalho]] artístico ye [[propiedade]] de l artista. Outro modo de se pensar subre ''talento'' ye cumo se fusse un [[don]] andebidual de l artista. Ls pobos [[Judaísmo|judius]], [[Catolicismo|crestianos]] i [[muçulmanos]] ténen esta bison subre la arte.
Outras sociadades cunsidran que l trabalho artístico pertence a la comunidade. L pensamiento ye lebado d’acordo cun la cumbiçon de que la comunidade dou al artista l capital social pa l sou trabalho. Nessa bison, la sociadade ye un [[coletibo]] que produç la arte atrabeç de l artista, que solo de nun tener la propiedade de la arte, ye bisto cun amportáncia para sue criaçon. Eisisten cuntradiçones quanto a la [[honra]] ou al [[gusto]] pula arte, andicando assi l tipo de [[moral]] que la sociadade eiserce.
Tamien puode ser definida, mais genericamente, cumo l campo de l coincimento houmano relacionado a la criaçon i crítica de obras que eibocan la bibéncia i anterpretaçon sensorial, eimocional i anteletual de la bida an todos ls sous aspeto. La berdadeira eisséncia de la arte i la de l artista poder stransformar la rialidade d'acordo culs sous eidiales i pensamientos.
== Outelidade ==
[[Fexeiro:Theater-Adieu-1.jpg|thumb|150px|'''[[Beilado]]''']]
[[Fexeiro:Organiste.jpg|thumb|150px|'''[[Música]]''': un pianista.]]
Ua de las caratelísticas de la arte ye la deficuldade que se ten an dar-le outelidade. Muitas bezes esta deficuldade an ancuntrar outelidade para la arte maçcara precunceitos contra la arte i ls artistas.
L que debe ser lembrado ye que la arte nun ten outelidade, ne l sentido pragmatista i eimediatista de serbir para un fin para alhá del mesmo. Assi, un quadro nun "sirbe" para outra cousa, cumo un zeinho técnico, cumo ua planta de angenharie, por eisemplo, sirbe para que se custrua ua máquina. Mas esso nun quier dezir que la arte nun tenga ua ''funçon''.
La arte ten la funçon trancendente, ou seia, manchas de tinta subre ua tela ou palabras scritas subre un papel simbolizan stados de cuncéncia houmana, abrangendo percepçon, eimoçon i rezon (segundo Charles S. Peirce, fundador de la semiótica). Essa serie la percipal funçon de la arte.
La arte tamien ye ousada por terapeutas, psicoterapeutas i psicólogos clínicos cumo terapie. [[Nise de la Silbeira]] fui ua amportante psiquiatra brasileira, aluna de [[Carl Jung]], que outelizou cun éisito ne ls sous pacientes, a partir de 1944, la arte a partir de la [[terapie oucupacional]]. Grácias a este trabalho, fundou l [[Museu de l Ancunciente]], an 1952, ne l [[Riu de Janeiro]].
[[Paul McCartney]], ex-[[The Beatles|Beatle]], diç que la ''música ye capaç de curar''. El afirmou que nua de las sues bejitas a un spital que fazer tratamiento de [[outismo|outistas]], estes respondian quando se dedilhaba algo ne l biolon. Sabe-se que las pessonas bítimas de outismo responden mui pouco la stímulos sternos, d'acordo cun l grau de outismo.
La arte puode trazer andícios subre la bida, la Stória i ls questumes de un pobo, tamien de ls pobos i naciones yá stintos. Assi, conhecemos bárias cibelizaçones por meio de la sue arte, cumo la [[Eigito|egípcia]], [[Grécia Antiga|grega antiga]] i muitas outras. La [[Stória de la Arte]] ye la deciplina que studa las manifestaçones artísticas de la houmanidade atrabeç de ls seclos.
[[Grafite (arte)|Grafite]] i outros tipos de arte de rue son gráficos i eimaiges pintadas por spray. Son bistos pul público an paredes de casas, an carreiras, camboios, puntes i, normalmente sien prEimisson de l goberno. Este tipo de arte faç parte de muitas culturas jubenile. Ne ls [[Stados Ounidos]], na cultura [[hip-hop]], son quemumemente ousadas para la spresson de oupeniones subre [[política]], i outras bezes trázen mensaiges de paç, de amor i ounion.
La arte, cumo qualquiera outra manifestaçon cultural houmana, puode ser outelizada para la coeson social, reafirmando balores, ou ls craticando.
Assi, la arte ye outelizada cumo strumiento de [[moral]]izaçon, [[doutrinaçon]] [[política]] i [[eideologie|eideológica]], assi cumo ferramienta na [[eiducaçon]] an bários campos de l conhecimento, zde l ansino básico até l formaçon de funcionários an ampresas. Segundo la sistematizaçon de coincimento artístico i fisiológico subre l funcionamiento de l cérebro feito por [[Betty Edwards]], percipalmente a partir de la sue obra '''Zenhando cun l lado dreito de l cérebro''', las halbelidades artísticas son quemandadas pul lado dreito de l cérebro, i la lógica i outras halbelidades ligadas a la racionalidade son quemandadas pul lado squierdo. La outelizaçon de la arte cumo ferramienta pedagógica serie ua forma de outelizar ls dous lados de l cérebro, de forma cumplementar para ua aprendizaige mais eificaç.
Las obras de arte tamien puoden fazer críticas a ua sociadade. ''[[Les Misérables]]'', de [[Victor Hugo]], ye un eisemplo de obra lhiterária que critica la sociadade francesa de l ampeço de l seclo XIX. La obra de l pintor spanhol [[Goya]], '''Ls fuzilamentos de 5 de Nobembre''' son outro eisemplo desso.
La anterpretaçon de la obra depende de l oubserbador. Antoce, al cuntrario de la própia subjetibidade de la arte amostra la sue amportáncia ne l sentido de facelitar la troca i çcusson de eideias ribales, ou para prestar un cuntesto social an que defrentes grupos de pessonas pouden reunir i misturar-se.
== Formas, géneros, materiales, i stilos ==
Las artes criatibas son muitas bezes dibedidas an mais catadories specíficas, cumo [[artes decoratibas]], [[artes plásticas]], [[Triato|artes de l spetaclo]], ou [[lhiteratura]]. Assi, por eisemplo, pintura ye ua forma de [[arte bisual]], i la [[poesie]] ye ua forma de arte lhiterária.
Ua '''[[forma]]''' de arte ye ua forma specífica de spresson artística para tomar, ye un termo mais specífico de l que arte an giral, mas menos specífico de l género.
Alguns eisemplos ancluen:
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* [[Arquitetura]]
* [[Artes cénicas]]
* [[Arte degital]]
* [[Arte-eiducaçon]]
* [[Artes plásticas]]
* [[Artes bisuales i design]]
* [[Banda zenhada]]
* [[Cinema]]
* [[Beilado]]
{{Col-2}}
* [[Zeinho]]
* [[Scultura]]
* [[Graffiti]]
* [[Fetografie]]
* [[Lhiteratura]] ([[Poesie]] i [[Prosa]])
* [[Música]]
* [[Pintura]]
* [[Poesie]]
* [[Triato]]
|}
Ls meios para ua obra de arte ser custruída son las mais dibersas. Percisa-se de materiales para eilha ser custruida pul artista. Assi, por eisemplo, [[piedra]] i [[bronze]] son dous materiales capazes de custruir ua obra de arte, cumo, ne l causo, ua [[scultura]]. La música i la poesie outelizan l [[sonido]], la pintura outeliza [[tinta]]s, [[tela]]s, [[quelor]]es, [[ólio]].
[[Fexeiro:MonaLisa sfumato.jpeg|thumb|left|Detailhe de la famosa pintura [[Mona Lisa]], adonde [[Leonardo da Vinci]] outelizou l ''[[sfumato]]'', un tipo de material para dar sensaçon de forma, belume i perfundidade. Arrepara ne ls lábios i nas bochechas.]]
[[Fexeiro:Confusion-150.png|thumb|150px|Un stilo de [[arte degital]], adonde l material ousado ye cumpletamente defrente de l material que se outeliza para ua tela.]]
Un '''[[género]]''' artístico ye l conjunto de cumbençones i stilos dentro dua forma de arte i material. Por eisemplo, l [[Cinema]] ten ua gama de géneros: filmes oucidentales, [[Terror|filmes de terror]], [[comédia]], [[remanse]]. Ye assi tamien na lhiteratura. Na música, hai centenas de [[géneros musicais]], que barian de region, cultura i etc., i ban zde [[rock]], até [[Mpb]]. Na pintura, las corrientes de artistas (cumo l [[Naturalismo]]), ancluen [[paisaige]] ou die a die (rues, pessonas nas sues atibidades diárias, etc.).
Las struturas cumpositibas dua obra (arranjo de formas, quelores, ritmo, testuras, i lhinhas) son las struturas que spressórun las eideias i las eimoçones que la obra passar, segundo ls uolhos de l spetador. Delantre dun quadro, cada spetador tenerá ua sensaçon, d’acordo cun sua çposiçon, ls sous conhecimentos i ls sous gustos.
Magine-se que sós un crítico de arte cula misson de acumparar ls segneficados que ancontrares nua gama de defrentes trabalhos artísticos. Como faries esso? Ua maneira de ampeçar l trabalho ye apartar, por grupos, que tipo de material se outeliza an cada trabalho artístico: ye un bídeo?, ye atrabeç de l sonido?, ye pula scrita?, i assi por delantre. Ls materiales de ua arte son tan amportantes quanto la arte an si; un eisemplo ye ua scultura que fui feita cun bronze: eilha nun ten la mesma stética dua scultura que fur realizada an piedra, inda que la forma seia la mesma. Assi, outro eisemplo ye ua música que outeliza [[guitarra]]s: l sonido desta música nun será l mesmo de ua música que solo outelize [[pianho]], inda que la [[melodie]] cuntine sendo la mesma. Antoce, sendo un crítico de arte cula misson de acumparar ls segneficados de cada obra artística, hai un outro passo antressante: tu puodes analisar la forma cumo ls materiales an cada obra tornaram-se la arte pronta. L [[sfumato]], na [[Mona Lisa]], dou un toque special ne l rostro de la figura pintada ne l quadro. Analisar cumo cada material ye amportante para la cumposiçon de la obra, ye ua forma de coincer mais perfundamente la obra.
Mas, na final, tu eiries chegar a la cuncluson que la maiorie de las obras de arte nun son un conjunto de materiales. Cada obra de arte ye mais que esso, pus ls materiales son outelizados d’acordo cun la técnica de cada artista i, na final, las sues anterpretaçones ambolben tamien ua çcusson subre eideias i sentimientos que l trabalho artístico propuso.
== Arte: classe i balor ==
[[Fexeiro:PalaisVersailles.JPG|250px|thumb|left|Pormenor de la fachada de l jardin de [[Palácio de Versailles|Versailles]]: anfluéncia por toda la [[Ouropa]].]]
[[Fexeiro:Eremitage Interior3, St. Petersburg, Russia.jpg|thumb|200px|Aspeto de ua de las galeries de l [[Hermitage]].]]
La arte ye antendida por alguns cumo un pertence de solo alguas classes sociales, percipalmente de las mais ricas. Esta definiçon pon fuora la classe anferior, an queston de [[denheiro]]. Nesse contesto, la arte ye bista cumo ua atibidade de classe superior associada a la riqueza, la capacidade de benda i compra de arte, l lazer i l prazer para çfrutar dua obra. Por eisemplo, l [[Palácio de Bersailles]] ou l [[Hermitage]], an [[San Petersburgo]], cun sue gran coleçon de arte, acumuladas pula rialeza de la Ouropa eisemplifican esta bison. Colecionar tal arte ye l de perserbar l rico, ou de Gobernos i anstituiçones.
Antretanto, ten habido un ampurron cultural na outra direçon, pul menos zde [[1793]], quando l [[Louvre]], que tenie sido un palácio pribado de ls [[Reis de Francia]], fui abierta al público cumo museu de arte durante la [[Reboluçon Francesa]]. La maiorie de ls museus públicos modernos i arte porgramas eiducacionais pa ls ninos nas scuolas puode ser rastreada até este ampulso de amostrar la arte a todos. Ne ls [[Stados Ounidos]], hai museus de todos ls tipos: de ls mais ricos, até ls mais públicos, cumo acuntece an [[Pertual]].
Hei tentatibas de criar arte que nun puoden ser cumpradas puls ricos, cumo se fussen objeto de un statuto. Ne l final de ls anhos [[1960]] i [[1970]] fui justamente esto: criar arte que nun podie ser cumprada i/ou bendida. ''"Ye neçário apersentar algo mais de l que oubjectos"'', dixo l grande artista pus-guerra alman [[Joseph Beuys]]. Este período biu l aparecimiento de cousas cumo [[arte performática]], ''bídeo arte'' i ''arte conceitual''. La idéia era que, se l trabalho artístico fui un zampenho que eirie deixar nada para trás, ou era solo ua eideia, nun podie ser cumprada i bendida.
Muitas dessas eisebiçones de criar obras que son solo antendidas pula eilite, resultaran nas rezones pulas quales ua eideia ou bídeo ou un cacho de lixo puode ser cunsidrado arte.
== Stória ==
[[Fexeiro:Lascaux2.jpg|thumb|160px|Zeinho an [[Lascaux]], [[Fráncia]]: local famoso por la sue [[arte rupestre]].]]
{{artigo percipal|[[Stória de la Arte]]}}
* L ''método formalista'' mais antigo, antende que la obra de arte se dá pulas formas i la sue cumprenson tamien.
* L ''método stórico'' antende que la obra de arte ye un fato stórico, antoce speilho i acion nun determinado contesto stórico.
* L '''método sociológico'' antende la obra d'acordo cul studo de la sociadade a qual eilha pertence.
* L ''método iconográfico'' antende la obra puls ícones i simblos que eilha carrega.
Se furmos analisar la arte al longo de la stória, podemos ampeçar pula [[Arte de la Pré-Stória]], que ye l período adonde se amostran las purmeiras demustraçones de arte que se ten ambora na stória houmana. Retrataban animales, pessonas, i até senhas. Habie cenas de caçadas, de speces stintas, i an defrentes regiones. Inda que haba zambolbimentos primitibo, puoden-se çtinguir deferentes stilos, cumo puntilhado (l cuntorno de las figuras formado por puntos spaçados) ou de cuntorno contíno (cun ua linha contína marcando l cuntorno de las figuras). Inda que seian bistas cumo mal-feitas i nun-cibelizadas, las figuras puoden ser cunsidradas un eisemplo de sofesticaçon i einobaçon pa ls recursos na época. Nun eisisten muitos eisemplos de arte-rupreste preserbada, mas cun certeza l mais famoso deilhes ye l de las [[caberna]]s de [[Lascaux]], na [[França]].
Se saltar-mos un cachico, chegaremos a la [[Arte de l Antigo Eigipto]], l palco para ua de las mais anteressantes çcubiertas de l ser houmano, la arte eigípcia, a la semelhança de la arte griega, apreciaba muito las quelores. Las státuas, l anterior de ls templos i de ls túmulos eran mui queloridos. Mas, la passaige de l tiempo fizo cun que se perdessen las quelores oureginales que tapaban las superfíces de ls objectos i de las struturas.
[[Fexeiro:Chartres 1.jpg|thumb|left|150px|[[Catedral de Chartres]] - eisemplo de [[Arquitetura gótica]]]].
Ls criadores de l legado eigípcio chegan als nuossos dies anónimos, sendo que solo an poucos causos se conhece afatibamente l nome de l artista. Tan pouco se sabe subre l sou caráter social i pessonal, que se acradita talbeç nien tener eisistido tal cunceito ne l grupo artístico de anton. Por regra, l artista eigípcio nun ten un sentido de andebidualidade de la sua obra, el faç un trabalho cunsante ua ancomenda i requisiçones specíficas i raramente assina l trabalho final. Tamien las lemitaçones de criatibidade ampuostas pulas normas stéticas, i las eisigéncias funcionales de determinada obra, reduzen l sou campo de atuaçon andebidual i, a la par cul fato de ser cunsidrado un eisecutor de la buntade debina, fázen de l artista un eilemiento de un grupo anónimo que lheba a cabo algo que l transcende.
Las grandes tradiçones na arte ténen un fundamiento na arte de ua de las grandes cibelizaçones antigas: [[Antigo Eigito]], [[Mesopotámia]], [[Pérsia]], [[Índia]],[[China]], [[Grécia Antiga]], [[Roma]], ou [[Arábia]] (antigo Iémen i Oman). Cada un destes centros de ampeço cibelizaçon zambolbiu un stilo único i caratelístico de fazer arte. Dada la dimenson i duraçon dessas cibelizaçones, mais de las sues obras de arte ténen subrebibido i mais de la sua anfluéncia fui stransmetida a outras culturas i tiempos mais tarde. L período de la arte griega biu ua beneraçon de la forma física houmana i l zambolbimento de cumpeténcias eiquibalentes pa amostrar musculatura, pose, beleza i [[anatomie]] an giral.
[[Fexeiro:Amedeo Modigliani 034.jpg|thumb|200px|''Retrato de Celso Lagar'', ua pintura de l [[Spressionismo]], pintada por [[Amedeo Modigliani]].]]
La [[arte gótica]] apareciu passado uns tiempos, yá na [[Arte pré-románica]]. Ls menumientos custruídos nessa época marcórun todo un modo special de criar arquitetura i zambolbiu métodos perciosos i stilos definidos cumo sumbrius i macabros.
La [[Arte Bizantina]] i la [[Arte Gótica|gótica]] de la [[Eidade Média]] oucidental, mostrórun ua arte que se centrou na spresson de las berdades [[Bíblia|bíblicas]] i nó na materialidade. Para alhá desto, anfatizou métodos que mostran la glória an mundos celhestes, outelizando l uso de ouro an pinturas, ou [[mosaico]]s.
La [[Renacença]] oucidental dou un retorno a la balorizaçon de l mundo material, bien cumo l local de seres houmanos, i mesmo essa mudança paradigmática ye refletida nessa arte, l que amostra la cuorporalidade de l cuorpo houmano, bien cumo la rialidade tridimensional de la paisaige.
Ls oucidentales de l [[Eiluminismo]] no [[seclo XVIII]] fazian repersentaçones artísticas de modo físico i racional subre l ouniberso, bien cumo bisones de un mundo depuis de la monarquie, cumo la pintura que [[William Blake]] fizo de un [[Isaac Newton|Newton]] debino. Esto reforçou la atençon al lado eimocional i a la andebidualidade de ls seres, eisemplificados an muitos remanses de [[Goethe]]. L [[seclo XIX]], an seguida, biu ua série de mobimentos artísticos, cumo arte académica, [[simbolismo]], [[ampressionismo]], antre outros.
L oumento de anteraçon global durante este tiempo fizo ua grande anfluéncia d'outras culturas na arte oucidental, cumo [[Pablo Picasso]] sendo anfluenciado pula cultura de la [[África]]. de l mesmo modo, l Oucidente ten tenido einorme ampato subre arte ouriental ne l seclo XIX i ne l seclo XX, cun eideias oucidentais oureginalmente cumo [[quemunismo]] i [[Passado-Modernismo]] eisercendo fuorte anfluéncia subre stilos artísticos.
L [[Modernismo]] baseou-se na eideia de que las formas "tradecionales" de las [[artes plásticas]], [[literatura]], [[design]], [[ourganizaçon social]] i de la bida de l die a die tornórun-se ultrapassados, i que fazie-se fundamental deixá-los de lado i criar ne l lugar ua nuoba [[cultura]]. Esto apoiou la eideia de re-eisaminar cada aspeto de la eisisténcia, de l comércio a la filosofie, cun l objetibo de achar l que serian las "marcas antigas" i sustituí-las por nuobas formas, i possiblemente melhores, de se chegar al "[[porgresso]]". An eisséncia, l mobimento moderno argumentaba que las nuobas rialidades de l seclo XX eran permanentes i eiminentes, i que las pessonas deberian adatar las sues bisones-de-mundo a fin de aceitar que l que era ''nuobo'' era tamien buono i guapo. Ne l modernismo, aparecírun bários stilos, ls mais çtacados son [[Spressionismo]], [[Simbolismo]], [[Ampressionismo]], [[Rialismo]], [[Naturalismo]], [[Cubismo]] i [[Feturismo]], ambora téngan sido zambolbidos muitos outros.
Atualmente, na [[Arte Contemporánea]] (aparecida na segunda metade de l [[seclo XX]] i que se stende até ls dies atuales), ancuntramos, antre outros stilos secundários, la [[Pop Art]].
== Caratelísticas ==
La arte tende la facelitar l antendimiento [[Antuiçon|antuitiba]], an beç de [[racional]], i normalmente ye, cuncientemente, criada cun esta antençon. Las obras de arte son amperceptibles, scapan de classeficaçon, porque eilhas puoden ser apreciadas por mais dua anterpretaçon.
Tradecionalmente, ls maiores sucessos artísticos amostran un alto nible de capacidade ou fluéncia dentro de outras obras, por esso se çtacan.
=== Halbelidade ===
[[Fexeiro:AmenhotepIII.jpg|left|thumb|160px|Ua scultura de l [[Antigo Egito]]: Note que l artista percisou outelizar ua percepçon de la forma que eirie fazer para la obra salir cun l resultado dun rostro.]]
La arte puode outelizar la eimaige para comober, eimocionar, cunéncializar; ou palabras perfundas para se apeixonar por un certo poema ou lhibro. Basicamente, la arte ye un ato de spressar nuossos sentimientos, pensamientos i oubserbaçones. Eisiste un antendimento de que ye alcançado cul material, cumo resultado de l tratamiento, l que facelita l sou porcesso de antendimento.
La oupenion quemun diç que para se fazer ua arte que tenga cumo resultado ua obra de calidade, ye perciso ua specializaçon de l artista, para el alcançar un nible de coincimento subre la demonstraçon de la capacidade técnica ou dua oureginalidade na abordaige de l stilo. Notamos nas peças de [[Shakespeare]] ua perfunda análeze de psicologie subre ls [[personaiges]], cumo an [[Hamlet]].
Las críticas quanto a alguas obras, dében-se muitas bezes, segundo l crítico, a la falta de halbelidade ou capacidade neçária para la perduçon de l objeto artístico. Halbelidade i capacidade necessária para la porduçon de l tal oubjeto son dous itens completamente amportantes. Mas, ye amportante definir que nien toda obra de arte bal atrabeç de la arte. Bemos, cumo eisemplo, la obra ''[http://en.wikipedia.org/wiki/My_Bed My Bed]'', de la artista británica Tracey Emin. La cama amostra zourganizaçon. La artista usou pouco ou nanhun reconhecido tradicional de conjunto de cumpeténcias, ambora tenga amonstrado ua nuoba halbelidade (defrente de l mais comum, que serie ua cama arrumada).
La muntaige de ls materiales dua obra requer técnica i [[criatibidade]] i tamien [[coincimento]]. Un eisemplo ye un dramaturgo tener an miente que l material que outelizará para criar la sue pieça de triato será la palabra i un aperfundamento subre las personaiges, l anredo i etc. Depuis desto, basta ousar toda sue criatibidade i coincimento para ir moldando l testo de la pieça.
=== Stética ===
La beleza de ua obra torna-la mais çtacada se acumparada a las outras. L material ousado pul artista i las sues técnicas son l que tornan ua obra de arte guapa, cun ua buona aparéncia. Antretanto, ye amportante çtacar nuobamente la obra ''[http://en.wikipedia.org/wiki/My_Bed My Bed]'', de Tracey Emin, adonde la cama nun ten ua beleza quemum, inda que apersente ua situaçon.
La stética ye fundamental nua obra de arte. Bemos cumo eisemplo la [[arquitetura]] culs sous eidifícios majestosos, grandes, sbeltos, l que faç cun que las pessonas admiren. Assi ye tamien cun un bun cuonto, an queston de lhiteratura, i cun ua buona pintura. Cumo yá fui falado, l material ousado ye l que eirá amostrar la beleza de la arte.
Ye amportante tener un studo mais perfundo subre la stética. Cunseguimos esso apartanto ls cunceitos que forman la stética, a ampeçar pula '''[[beleza]]'''. La beleza ye ua [[percepçon]] andebidual caratelizada normalmente pul que ye agradable als sentidos. Esta percepçon depende de l cuntesto i de l ouniberso cognitibo de l andebíduo que la oubserba. L belo depende muito de la sociadade i de las sues crenças. Un eisemplo desto ye l quadro ''[[Abaporu]]'', de [[Tarsila de l Amaral]]. Para eilha, la figura de l quadro era un monstro i para la maiorie de las pessonas. Mas por quei? Será que por que nun correspunde al padron de beleza de la nuossa sociadade? Na época de Leonardo da Vinci, las mulhieres éran cunsidradas guapas quando éran rechunchudas. Eisemplo desto ye la Mona Lisa.
Outro aspeto de la stética ye l '''[[Eiquilíbrio gráfico|eiquilíbrio]]'''. L eiquilíbrio ancontra-se quando todos ls eilemientos que cumponen la eimaige stan ourganizados de tal modo que nada ye anfatizado, todos passando ua sensaçon de eiquilíbrio bisual. L eiquilíbrio ye mais outelizado nas pinturas. L que anfluencia l eiquilíbrio son las quelores, las eimaiges, las superfíces, ls tamanhos i las posiçones de ls oubjetos persentes na pintura, ou nua outra arte plástica. Pensa subre un quadro an que l zenho seia un hourizonte, l poner de l sol i un guapo mar a refletir la luç alaranjada de l sol. Ne l fondo de l mar, hai un einorme nabio, quaije acupando todo l spácio de l quadro. Esta figura, l nabio, dá ou nun dá eiquilibrio a la pintura cumo un todo? Se nó, l que serie necessário fazer para dar mais eiquilíbrio? Por qual motibo la figura de l nabio ye einorme?
'''[[Harmonie]]''' ye relacionada a la beleza, a la [[porporçon]] i tamien a la [[orde]]. Un eisemplo, ye la música: todos ls ritmos precisan star bien delineados, bin ourdenados para que haba ua harmonie, ua beleza ne l sonido. Quanto al design, podemos definir harmonie cumo eifeito de la cumposiçon de formas, nó de maneira al calhas, mas de modo que cuntornos i anchimentos séian bien definidos, bariando segundo un grau de amportáncia pré-stabelecido i relacionando-se al squema giral de la ourganizaçon de l objeto. Este objeto puode ser un quadro, un sítio, anfin, qualquiera antidade que steia sendo cumpuosta por partes (angrenaiges) mais pequeinhas.
Na scultura i na arquitetura, la '''[[forma]]''' tamien ye ua de las cousas mais amportantes. Nas sculturas de Michelangelo, ou nas de Rodin, cumo, por eisemplo, [[David]], notamos que ye un ser eilhi sculpido i este ser ten un cuorpo. Antoce, la forma de l cuorpo precisa ser bien definida, bien adquirida para que se apareça a un cuorpo houmano. Assi i todo, se l scultor fur sculpir un monstro, cumo eisemplo, ye perciso haber la mesma cousa, ambora el tenga an miente un cuorpo defrente de l quemum.
L que define ua obra cumo stéticamente guapo i amportante, para alhá de ls recursos que fúren ousado neilha i de sues técnicas, ye tamien sou balor, l que beremos la seguir.
=== Balor ===
[[Fexeiro:Buenos Aires-Plaza Congreso-Pensador de Rodin.jpg|thumb|left|200px|''[[L Pensador]]'', de [[Rodin]]: l que la lebou a tener l balor que ten hoije?.]]
Ua outra caratelística de la arte ye l balor. Esta bien depuis de sue rializaçon pul artista. Ye quando yá stá spuosta al público. Eiqui, nun ye çcutido specialmente la stética, i si l balor relacionado la amportáncia de la obra, segundo la maiorie. Podemos eisemplificar esse raciocínio cun la seguinte pregunta: por qual motibo l quadro ''Mona Lisa'' ten un grande balor? Ou até mesmo: por que las obras de Shakespeare son tan famosas i tendas cumo las melhores de l mundo? I até: por que bárias músicas de l Beatles son tan prestigiadas?
Para ampeçar, ye amportante relacionar ls eilemientos que tornan ua obra de arte tan glamurosa. Quanto a la ''Mona Lisa'' i las pieças de Shakespeare, podemos notar algo parecido: un eilemiento nuobo até anton. Por eisemplo: na ''Mona Lisa'', hai l sfumato. Nas pieças mais famosas de Shakespeare, hai técnicas ímpares pa l triato, cumo, p. eisemplo, an ''Hamlet'': l triato no triato . Las músicas de ls Beatles ténen ritmos i melodies pioneiros. Mas será que ye solo un eilemiento nuobo que faç ua obra quedar an çtaque?
Para alhá de la çtribuiçon i dibulgaçon de ua obra, cousas que ajudan bastante para la sua fama, hai tamien un outro fator: la forma cumo la obra ye criada i, assi, cumo eilha subrebibe depuis de anhos. Este fator ye mais aplicado na lhiteratura, adonde muitos remanses quedan prestigiados mesmo depuis de muito tiempo screbidos, por téren un balor social i eimocional inda muito persente ne l ser houmano, cumo las pieças de Shakespeare.
Para alhá desto todo, quando ua obra anfluáncia outras por cuntener cousas nuobas i quando essa mesma obra ten aspetos que atraian l spetador por algun motibo (seia motibacional, de reflesson, ou outro), eilha anton se torna baliosa puls que gustórun.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Trattato della Pittura]] por [[Leonardo da Vinci]]
{{Refréncias}}
* [[Ernst Gombrich|GOMBRICH, Ernst H.]] ''La stória de la arte''; San Paulo: LTC. Eiditora, 2000; [[ISBN 85-216-1185-4]].
* ARGAN, Giulio Carlo. ''Arte Moderna''.
== {{Lhigaçones Sternas}} ==
{{Commons|Art}}
* [http://masp.uol.com.br/ MASP- Museu de Arte de San Paulo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216093540/http://masp.uol.com.br/ |date=2008-02-16 }}
[[Catadorie:Artes]]
33w3cwqzyqxe7fjncxindjxqpxd9txr
Atenas
0
853
107704
107356
2026-08-08T07:57:33Z
~2026-30875-10
15270
107704
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:View_of_Athens_with_the_Lycabettus_Hil_from_Areopagus,_20240531_2008_9925.jpg|miniaturadaimagem|alt=Atenas|Atenas]]
'''Atenas''' (an [[Lhéngua griega|griego]] Αθήνα, [[Transliteraçon|transl.]] ''Athína'') ye la [[capital]] de la [[Grécia]] i tamien la capital de la [[Ática]]. Para alhá de ser ua cidade moderna, Atenas tamien ye famosa por tener sido poderosa [[Cidade-Stado]] i un centro de [[cultura]] mui amportante ne ls tiempos antigos.
== Etimologie ==
An [[Léngua griega antiga|griego antigo]], Atenas era chamada '''Αθήναι''' (''Athénai''), an houmenaige a la [[diusa]] [[Mitologie griega|griega]] [[Atena]]. Ne l [[seclo XIX]], este nome fui retomado formalmente cumo nome de la cidade, mas zde l abandono ouficial de l griego [[katharébussa]], an [[1976]], la forma popular '''Αθήνα''' tornou-se l nome ouficial de la cidade.
== Stória ==
{{AP|[[Stória de Atenas]]}}
Atenas fui la percipal cidade na [[Grécia Antiga]] durante l grande período de la ceblizaçon griega, ne l purmeiro milénio a.C., durante la "[[Eidade de l Ouro]]" de la Grécia (aprossimadamente [[500 a.C.]] até [[300 a.C.]]) eilha era l percipal centro cultural i anteletual de l Oucidente, i cierta mente ye nas eideias i práticas de la Antiga Atenas que l que nuolos chamamos de "ceblizaçon oucidental" ten sue ourige. Após sous dies de grandiosidade, Atenas cuntinou a ser ua cidade próspera i un centro de studos até l período tardio de l [[Ampério Romano]].
Las scuolas de [[filosofie]] fúrun cerradas an [[529]] depuis que l [[Ampério Bizantino]] fui cumbertido para l [[cristandade]]. Atenas perdiu bastante l sou status i se tornou ua cidade probinciana.
Antre l [[seclo XIII]] i l [[seclo XV]] fui cumbatida puls [[bizantino]]s i cabalheiros franceses/eitalianos de l [[Ampério Lhatino]].
An [[1458]], caiu an poder de l [[Ampério Outomano|Ampério Otomano]] i la populaçon ampeçou a deminuir i las cundiçones piorórun quando l Ampério Otomano declinou. Partes de la cidade (ancluindo muitos de sous eidifícios) fúrun çtruídos ne l [[seclo XVII]], [[seclo XVIII]] i [[seclo XIX]], por defrentes façones que tentórun cuntrolar la cidade.
Quedou birtualmente inabitada na época an que se tornou la capital de l recentemente stabelecido [[Reino de la Grécia]], an [[1833]]. Durante las próssimas poucas décadas fui reconstruída i se transformou nua cidade moderna.
La redadeira grande spanson ocorreu na [[década de 1920]], quando ls subúrbios fúrun criados para acomodar ls refugiados griegos de la [[Ásia Menor]].
Durante la [[Segunda Guerra Mundial]] fui acupada pula [[Almanha Nazi]] i stubo mal ne ls redadeiros anhos de la guerra. Depuis de la guerra ampeçou a crecer outra beç.
La Grécia antrou para la [[Ounion Ouropeia]] an [[1981]], trazendo nuobos ambestimentos para Atenas, acumpanhados de porblemas de cungestionamento i poluiçon de l aire.
== Lhocalizaçon ==
[[Fexeiro:3D View of Athens.jpg|thumb|lheft|Bista tridimensional de Atenas.]]
Ancluindo ls [[subúrbio]]s, Atenas ten ua populaçon de cerca de 3,3 milhones de habitantes, quaije un terço de la populaçon total de la Grécia. Atenas creciu debrebe ne ls redadeiros anhos i ben sofrendo porblemas ourbanos, cumo [[superpopulaçon]], cungestionamentos i [[poluiçon]] de l aire.
Atenas spalha-se pula [[planície]] central de Ática, que ye lhimitada pul monte [[Aegaleo]] la [[oeste]], monte [[Parnita]] al [[norte]], [[monte Pentélico]] la [[nordeste]], monte [[Hímetus]] la [[leste]], i l [[Golfo Sarónico]] la [[sudoiste]]. Spandiu-se de modo a cobrir to la planície, sendo, portanto, pouco probable que la cidade cresça an ária de forma significatiba ne l feturo debido a las frunteiras naturales. La [[geomorfologie]] de Atenas causa frequentemente fenómenos de [[ambersones térmicas]], parcialmente responsables pul porblema de [[poluiçon]]. ([[Los Angeles]] ten [[geomorfologie]] semelhante i porblemas decorrentes semelhantes).
La tierra ye rochosa i de baixa fertilidade. L antigo lhocal de la cidade era centrado na colina rochosa de la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]]. An tiempos antigos, l porto de l [[Pireu]] era ua cidade a la parte, sendo, hoije, parte de la grande Atenas.
== Política ==
=== Goberno lhocal ===
La cidade moderna de Atenas cunsiste de l que antigamente éran bilas i cidades çtintas que als poucos spandiran para formar ua cidade grande i sola; esta spanson ocorreu ne l [[seclo XX]]. La cidade stá agora debedida an 54 subprefeituras, a maior deilhas que ye la subprefeitura de Atenas (ó ''Dimos Athinaion''), cun aprossimadamente un milhon de pessonas (l segundo maior ye [[Pireus]]).'''Atenas''' puode, portanto, se referir tanto a la cidade to quanto a la prefeitura de Atenas (parte central de la cidade). Cada ua de las prefeituras de la region de Atenas ten un cunseilho municipal eileito i un prefeito eileito de forma direta. An janeiro de 2007 fui eileito prefeito de Atenas Nikitas Kaklamanis, de l partido cunserbador Nuoba Democracie.
=== Dibison admenistratiba i bairros ===
L Munecípio de Atenas ye debedido an bários çtritos ó bairros: [[Praça Omonia|Omonoia]], [[Praça Syntagma|Syntagma]], [[Sarcheia]], Aghios Nikolaos, Neapolis, [[Lycabittos]], Lhofos Strefi, Lhofos Finopoulou, Lhofos Filopappou, Pedion Areos, Metaxourgeio, Aghios Kostantinos, Staçon Lharissa, [[Kerameikos]], Psirri, [[Monastiraki]], Gazi, [[Thiseio|Thission]], [[Kapnikarea]], Aghia Irini, Aerides, [[Anafiotika]], [[Plaka]], [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], [[Pnyka]], Makrygianni, [[Lofos Ardittou]], [[Zappeion]], Aghios Spyridon, [[Pangrati , Atenas|Pangration]], [[Kolonaki]], Dexameni, Ebaggelismos, Gouba, Aghios Ioannis, [[Neos Kosmos]], [[Koukaki]], Kynosargous, Fix, Anho Petralona, Kato Petralona, ROUF, [[Votanikos]], Profitis Daniil, [[Akadimia Platonos]], [[Kolonos]], Kolokynthou, Praça Attikis, Lhofos Skouze, Sepolia, [[Kypseli]], Aghios Meletios, Nea Kypseli, Gyzi, Polygono, [[Ambelokipi, Atenas|Ampelokipoi]], Panormou-Gerokomeio, Pentagono, Eillinorosson, [[Filothei|Filothei Kato]], Anho Kypseli, Tourkobounia-Lhofos Patatsou, Lhofos Eilikonos, Koliatsou, Thymarakia, Kato Patisia, Treis Gefyres, Aghios Eileftherios, [[Anho Patissia]], Kypriadou i Prompona.
==== Omonoia ====
La [[Praça Omonoia]] ({{lang-el | Πλατεία Ομονοίας}}) ye la más antiga praça de Atenas. Ye rodeada por houteles i lhoijas de fast fod, i anclui ua staçon de camboio outilizado pul [[Metro de Atenas]] i ls ''Eilektrikos'', chamada Staçon Omonoia. La praça ye muitas bezes l foco para la celebraçon de las bitórias çportibas, cumo pudo ser bisto após la cunquista de l Ouro 2004 i de l torneio Ourobasket 2005.
==== Psirri i Gazi ====
L renobado bairro [[Psirri]] ({{lang-el | Ψυρρή}}) ye pontilhado cun antigas i renobadas mansones, i spácios para artistas, galeries i pequeinhas lhoijas. Ua série de eidifícios renobados tamien albergan ua grande bariadade de bares na moda, tornando-se un foco para la cidade subretodo na redadeira década, anquanto un cunjunto de restourantes de musiqueira al bibo coincidos cumo "rebetadika", nome que ben dua singular forma de musiqueira que floresceu ne l [[Syros]] i an Atenas, de 1920 até a la década de 1960.
[[Fexeiro:Hellenic Parliament from high above.jpg|thumb|L Parlamento]]
[[Fexeiro:Evzone.jpg|thumb|La troca de la guarda delantre de la [[Tumba de l Suldado Çconhecido]], an frente al Parlamento]]
[[Fexeiro:Athens - National Archeological Museum - 20060930.jpg|thumb|[[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]].]]
==== Syntagma ====
La [[Praça Syntagma]] ({{lang-el | Σύνταγμα}}) ye la praça central de la capital, situada junto al Parlamento i al [[Túmulo de l suldado çconhecido]], adonde quedan ls melhores houteles de la cidade. La rue Ermou, cun cerca de 1 kn de lhongo camino pedonal, lhiga la [[Praça Syntagma]] la Monastiraki, i ten sido tradicionalmente un paraíso para ls cunsumidores, tanto atenienses i turistas. Cumpletan la moda muitas lhoijas i centros comerciales, cun artigos de marcas anternacionales, i stá ne l top 5 de las rues comerciales más caras na Ouropa<ref>[http://www.cushwake .com.br/cwglobal/jsp/newsDetail.jsp?repI =c7800055p&LhanId=PT&LhocId=global_Cushman_&_Wakefield - Global rial state soluçones - Amboras i Eibentos]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
==== Plaka, Monastiraki i Thission ====
[[Plaka]] ({{lang-el | Πλάκα}}), situada na costielha norte i lheste de la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], ye famosa por sue abundante arquitetura neoclássica, tornando-se un de l más cénicos bairros de la cidade. Cuntina a ser un çtino turístico tradicional por eiceléncia cun un cunjunto de pitorescas [[taberna]]s i stá bien bibo a todas las horas. Próssimo chimpa [[Monastiraki]] ({{lang-el | Μοναστηράκι}}), zona bien coincida por sue série de pequeinhas lhoijas, restourantes típicos i mercados, bien cumo pula feira al aire lhibre. Outro bairro specialmente famoso puls sous studantes, siempre abarrotado i cun eilegantes cafés, ye [[Theseun]] ó Thission ({{lang-el | Θησείο}}), situado la oeste de Monastiraki. Notábel an Thission ye l antigo [[Templo de Heifesto]], subre ua pequeinha colina.
==== Kolonaki ====
L bairro de [[Kolonaki]] ({{lang-el | Κολωνάκι}}), na base de l monte [[Licabeto]], stá cheno de lhoijas i boutiques caras frequentadas durante l die i bares na moda i restourantes de nuite. Tamien ten un basto cunjunto de galeries de arte i museus. Ye cunsiderada cumo ua de las zonas de la capital de maior sclusibidade i prestígio.
==== Sárchia ====
[[Sárchia]] ({{lang-el | Εξάρχεια}}), lhocalizada la norte de Kolonaki, ten ua reputaçon mista cumo sede recente ó atual de la cidade [[anarquista]], adonde ampeçórun i fúrun más biolentos ls [[çtúrbios de 2008 na Grécia]]. L bairro ten ua bida culturalmente atiba i muitos cafés, bares i lhibraries. Ye l lhar de la [[Ounibersidade Técnica Nacional de Atenas]] i de l [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]], mas tamien cuntén numerosos eidifícios amportantes de bários stilos de l seclo XX, ne ls stilos [[neoclassicismo|neoclássico]], [[Art Deco]] i [[Arquitetura Moderna|Modernista]] (ancluindo anfluéncias de la [[Vauhaus]]).
== Geografie ==
L centro de la cidade ye la [[Praça Sintagma]] ([[Praça de la Custituiçon]]), lhocal de l antigo [[Palácio Rial]], de l [[Parlamento de la Grécia]], de l [[Túmulo de l Suldado Çconhecido (Atenas)|Túmulo de l Suldado Çconhecido]] i de outros prédios públicos de l [[seclo XIX]]. La maiorie de las partes antigas de la cidade cuncentran-se al redor deste centro. Las partes más recentes son custruídas an [[cuncreto]] i sofren, giralmente, de caréncia de facilidades ourbanas cumo stacionamentos.
== Cultura ==
[[Fexeiro:Athens Acropolis.jpg|thumb|right|La [[Acrópole de Atenas]].]]
=== Arqueologie i museus ===
Atenas ye un de l maiores centros mundiales para la pesquisa arqueológica, ua beç que ten einúmeros sítios arqueológicos lhocalizados ne l própio centro ourbano de la cidade. Dentre eilhes se çtaca la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], l antigo centro sagrado de la cidade, célebre an to l mundo tanto por sue relebáncia stórica cumo pulas ruínas de eidifícios clássicos amportantes cumo l [[Partenon]] i l [[Ereteion]]. Para alhá desso, la cidade sedie bárias anstituiçones nacionales i Ourganismos anternacionales boltados para la [[arqueologie]], cumo la [[Ounibersidade de Atenas]], la [[Sociadade Arqueológica de Atenas|Sociadade Arqueológica]], l Departamento de Cultura de la Grécia i dibersos museus de antiguidades, ne ls quales se çtacan l riquíssimo [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas|Museu Arqueológico Nacional]], l [[Museu de la Acrópole de Atenas]], l [[Museu Venaki]] i l [[Museu Bizantino i Crestiano]]. Tamien sedie cunferéncias, ancontros i sposiçones anternacionales subre l assunto. Cun esso la cidade atrai studiosos de to l mundo. I para alhá de las relíquias arqueológicas las´[[Eigreija Ourtodoxa|eigreijas ourtodoxas]] son ua atraçon a la parte, cun dibersas spalhadas pula cidade, alguas mui antigas i cun ua decoraçon anterna lhuxuriante, cun çtaque para la [[Catedral de Atenas|Catedral]], la eigreija de Omorfoklissia i la de [[eigreija de Panaghia Kapnikarea|Panaghia Kapnikarea]].
<center>
<gallery>
Image:Athènes Herode Atticus.JPG|[[Odeon de Heirodes Ático]], bisto de la Acrópole.
Image:Temple of Hephaestus in Athens 02.JPG|[[Templo de Heifesto]]
Image:Erechtheum-athens11.jpg|L [[Ereteion]], na Acrópole
Image:Καπνικαρέα Αθήνα.jpg|La eigreija de Panaghia Kapnikarea, de l seclo XI, ua de las más antigas eidificaçones lhocales de la Eigreija Ourtodoxa
</gallery>
</center>
Antre ls spácios monumentales i museológicos cuntan-se:
* L [[Parthenon]] na [[Acrópole de Atenas)|Acrópole]] i l sou [[Museu de la Acrópole de Atenas|museu]];
* La [[Ágora de Atenas]] (centro nebrálgico de la cidade antiga) i l sou [[Museu de la Ágora de Atenas|museu]];
* La [[Ágora Romana de Atenas]] i la [[Torre de l Ventos]] (un [[reloijo hidráulico]] custruído ne l [[seclo I]]);
* L [[Templo de Zeus Oulímpico]];
* L [[Theseion]];
* L [[Triato de Dionísio]];
* L [[Stádio Panathinaiko]], feito por [[Adriano]] i [[Heirodes Ático]] i renobado an 1896;
* L [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]] que alberga ua de las maiores coleçones de arte de la [[Grécia Antiga]];
* L [[Museu Bizantino i Crestiano de Atenas]] criado cun las coleçones de la Sociadade Arqueológica Cristiana;
* La [[Pinacoteca Nacional de Atenas]];
* L [[Museu Benaki]];
* L [[Museu de Arte Cicládica Goulandris]];
* La nécropole antique de Keramikos i l [[Museu Arqueológico de Cerámica]].
=== Lhiteratura ===
=== Arquitetura ===
[[Fexeiro:Athenes Colonnes.jpg|thumb|Colunas an Atenas]]
Atenas ye ua cidade cun grande mistura de stilos arquitetónicos, que ban de l stilo [[greco-romano]] i [[neoclassicismo|neoclássico]] al [[Modernismo|moderno]]. Muitos de l eidifícios más proeminentes na cidade son an stilo greco-romano ó neoclássico. Alguns destes redadeiros son eidifícios públicos custruídos an meados de l seclo XIX sob ourientaçon de [[Theophil Freiherr bon Hansen]]:
* [[Academia de Atenas (moderna)|Academia de Atenas]]
* [[Cámara Municipal de Atenas]]
* [[Pralamento Griego]]
* [[Antigo Parlamento Griego]] (1875-1932) (hoije [[Museu Nacional Stórico]])<ref>[http://www.culture.gr/h/2/eh251.jsp?oubj_id=1761 Heillenic Ministry of Culture: The Old Parliament Vuilding] - acesso 16-2-2007</ref>
* [[Ounibersidade de Atenas]]
* [[Zappeion]], centro de sposiçones i reuniones
=== Triatos ===
=== Çporto ===
Atenas fui sede de l [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2004]], assi cumo ls purmeiros jogos oulímpicos modernos, [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1896|ls jogos de Atenas]], an [[1896]], i las [[Jogos Oulímpicos Antermediários|oulimpíadas antermediárias]] de [[1906]].
== Atenienses célebres ==
* [[Temístocles]], stratega que benceu la [[batailha de Salamina]].
* [[Sócrates]], filósofo
* [[Platon]], çcíipulo de l anterior
* [[Péricles]], stratega de la cidade de [[451 a.C.]] la [[429 a.C.]]
* [[Dionísio Areopagita]],
* [[Irene de Atenas]], amperatriç de Bizáncio
* [[Santa Filoteia de Atenas]], santa padroeira de la cidade.
== Turismo ==
Atenas ye la nible mundial la sesta cidade más besitada por turistas, pus para eilhes ye eigualmente pródiga an lhocales antressantes, tanto antigos cumo modernos, i çpone dua anfraestrutura cumpleta de serbícios.
Alguns de l percipales puntos turísticos son:
* [[Acrópole de Atenas]], l antigo centro relegioso de la cidade
* [[Ágora de Atenas]], cun bários eidifícios antigos
* [[Templo de Zeus Oulímpico]]
* [[Jardines Nacionales]]
* [[Praça Syntagma]], cul prédio de l [[Parlamento Griego]], antigamente l Palácio Rial
* [[Monte Lhicabeto]]
* [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas|Museu Arqueológico Nacional]]
* [[Museu Stórico Nacional de Atenas|Museu Stórico Nacional]]
* [[Museu Benaki]]
* [[Museu Bizantino i Crestiano]]
* [[Biblioteca Nacional de Atenas|Biblioteca Nacional]]
* [[Academia de Artes de Atenas]]
* [[Catedral de Atenas]]
* [[Eigreija de Omorfoklissia]]
* [[Eigreija de Panaghia Kapnikarea]]
* [[Stádio Oulímpico de Atenas]]
* [[Stádio Panathinaiko]]
* Ls bairros [[Plaka]], [[Kerameikos]], [[Monastiraki]] i outros centrales guardan un casario típico i oufrecen un comércio bariado.
== Eiducaçon i ansino superior ==
L antigo [[campus]] de la [[Ounibersidade de Atenas]], na abenida Panepistímiu, ye ua de las más requintadas custruçones de Atenas, juntamente cul prédio de la [[Biblioteca Nacional de Atenas|Biblioteca Nacional]] i l prédio de la [[Academia de Artes de Atenas]].Estes prédios forman, juntos, la [[Trilogie de Atenas]], custruída ne l fin de l [[seclo XIX]]. Apesar deste requinte, la maiorie de las funçones ounibersitárias fúrun mobidas para un campus moderno, al lheste de l centro de la cidade, próssimo al Zografo. Outra ounibersidade presente an Atenas ye la [[Ounibersidade Técnica Nacional de Atenas|Scuola Politécnica de Atenas]] (an griego, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, ''Ethnikó Metsóbio Politechnío''), adonde 24 studantes fúrun mortos an [[1973]] durante demunstraçones contra l regime militar griego.
== Eiquenomie ==
== Demografie ==
[[Fexeiro:Population Density in Athens.PNG|thumb|250px|Çtribuiçon populacional de Atenas.]]
L munecípio de Atenas ten ua populaçon ouficial de 745.514 habitantes<ref name=population>[http://www.statistics.gr/gr_tables/S1101_SAP_1_TV_DC_01_03_Y.pdf PDF "(875 KB) 2001 Census"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (an griego). National Statistical Serbice of Grece (ΕΣΥΕ). www.statistics.gr. https://web.archive.org/web/20090318065626/http://www.statistics.gr/gr_tables/S1101_SAP_1_TB_DC_01_03_Y.pdf PDF. Besitado an 30-10-2007.</ref> i ua populaçon metropolitana de 3,2 milhones (ancluindo ls subúrbios).<ref name=population/> Acradita-se, porén, que la populaçon atual ye maior, porque durante l censo (rializado la cada 10 anhos) alguns moradores atenienses biajórun para las cidades adonde habien nacido i se registrórun cumo cidadanos de l lhocal.<ref>[http://ta-nea.dolnet.gr/print_article.php?i=La&f=16985&n=N12&aa=1 Ta Nea onLine] - Besitado an 10 de febreiro de 2007</ref>
Refletindo essa ancerteza subre l balor rial de la populaçon, bárias stimatibas pónen la quantidade berdadeira antre quatro<ref>http://www.athenes.world-guides{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/</ref> i cinco milhones de pessonas.<ref>{{cite web |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1648444,00.html |title=Athenes is Burning |publisher=www.eiquipa .com |lhast=Carassaba |first=Anthe |work=Eiquipa Magazine |date=31-06-2007 |acessdate=02-08-2007}}</ref><ref name="Pop Sources">[http://aiaeurope.org/ebents/2008/Athens/ Athenes: Ecology + Ambironment + Architeture]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''Modern Athenes, la city which was lhaid out in the 1830’s las la garden city fur 50,000 anhabitants, is home today fur nearly 5 million people, almost half of the population of Grece.''<br />[http://www.airmiles.co.uk/cuntent/generatePage.de l?çtination=Athenes Airmiles UK] diç: ''Did you know…? Nearly fibe million people – almost half of Grece's entire population - lhibe in Athens.''<br />[http://www.grecetaxi.gr/andex/athenes_airport.html Taxis.gr]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''In any other city with la population of fibe million..''<br />[http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/1436180.stn BBC News Ourope]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''The capital, with its population of fibe million,''<br />[http://ec.ouropa.you/amployment_social/eiqual/data/document/etg2-suc6-coperation.pdf Ouropa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''the metropolitan area of Athenes cuntaines ober fibe million anhabitants.''<br />[http://findarticles .com/p/articles/mi_m0BQQ/is_8_40/ai_65171917 Anternational Railway Journal, August, 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721083402/http://findarticles/ |date=2013-07-21 }} diç: ''The Athenes urban area has la population of about fibe million''</ref> Tamien nun fúrun cuntados ls eimigrantes eilegales ouriginados principalmente de la [[Albánia]], de países de l [[Leste de la Ouropa]] i de l [[Paquiston]], cujos númaros son çconhecidos.<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/document/53/0,2340,en_33873108_33873421_35062645_1_1_1_1,00.html |work=OECD |year=2005 |title=Organisation fur Eiconomic Co-ouperation and Debelopment: Eiconomic Surbey of Grece 2005 |publisher=www.oecd.org |acessdate=06-01-2007}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ce-rebiew.org/99/21/bidali21.html |work=Central Ouropean Rebiew |title=Central Ouropean Rebiew: Lhibing in la Policy Bacuun |publisher=www.ce-rebiew.org |acessdate=06-01-2007}}</ref>
La parte antiga de la cidade stá lhocalizada nas colinas rochosas de la [[acrópole]]. Ne ls tiempos passados, [[Pireu]] era ua cidade apartada, mas fui antretanto absorbido pula ária de la Grande Atenas. La rápida spanson de la cidade ampeçou nas [[década de 1950|décadas de 1950]] i [[década de 1960|1960]] i cuntina até hoije, por causa de la transiçon de la eiquenomie cun base agrária para ua nacion andutrial.<ref>[http://www.gto.gr/athens/athens/athenes.html Grek Tourist Organizer]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Acesso an 6 de janeiro de 2007</ref> La spanson ye, agora, particularmente an direçon al lheste i al nordeste (ua tendéncia relacionada al nuobo [[Aeroporto Anternacional Eileftherios Benizelos]] i a la [[Attiki Odos]], la rodobia que corta la [[Ática]] dun lhado al outro). Por este porcesso, Atenas absorbeu muitos subúrbios i bilas de la Ática, i cuntina la fazé-lo. Atrabeç de sue lhonga stória, Atenas spurmentou muitos nibles populacionales defrentes. La tabela ambaixo mostra l stórico de la populaçon de Atenas ne ls tiempos recentes.
{{refréncias}}
[[Catadorie:Atenas]]
0khe6nh31behlgb7t9fzelbel09k1yt
107705
107704
2026-08-08T07:59:58Z
~2026-30875-10
15270
/* Stória */
107705
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:View_of_Athens_with_the_Lycabettus_Hil_from_Areopagus,_20240531_2008_9925.jpg|miniaturadaimagem|alt=Atenas|Atenas]]
'''Atenas''' (an [[Lhéngua griega|griego]] Αθήνα, [[Transliteraçon|transl.]] ''Athína'') ye la [[capital]] de la [[Grécia]] i tamien la capital de la [[Ática]]. Para alhá de ser ua cidade moderna, Atenas tamien ye famosa por tener sido poderosa [[Cidade-Stado]] i un centro de [[cultura]] mui amportante ne ls tiempos antigos.
== Etimologie ==
An [[Léngua griega antiga|griego antigo]], Atenas era chamada '''Αθήναι''' (''Athénai''), an houmenaige a la [[diusa]] [[Mitologie griega|griega]] [[Atena]]. Ne l [[seclo XIX]], este nome fui retomado formalmente cumo nome de la cidade, mas zde l abandono ouficial de l griego [[katharébussa]], an [[1976]], la forma popular '''Αθήνα''' tornou-se l nome ouficial de la cidade.
== Stória ==
{{AP|[[Stória de Atenas]]}}
Atenas fui la percipal cidade na [[Grécia Antiga]] durante l grande período de la ceblizaçon griega, ne l purmeiro milénio a.C., durante la "[[Eidade de l Ouro]]" de la Grécia (aprossimadamente [[500 a.C.]] até [[300 a.C.]]) eilha era l percipal centro cultural i anteletual de l Oucidente, i cierta mente ye nas eideias i práticas de la Antiga Atenas que l que nuolos chamamos de "ceblizaçon oucidental" ten sue ourige. Após sous dies de grandiosidade, Atenas cuntinou a ser ua cidade próspera i un centro de studos até l período tardio de l [[Ampério Romano]].
Las scuolas de [[filosofie]] fúrun cerradas an [[529]] depuis que l [[Ampério Bizantino]] fui cumbertido para l [[cristandade]]. Atenas perdiu bastante l sou status i se tornou ua cidade probinciana.
Antre l [[seclo XIII]] i l [[seclo XV]] fui cumbatida puls [[bizantino]]s i cabalheiros franceses/eitalianos de l [[Ampério Lhatino]].
An [[1458]], caiu an poder de l [[Ampério Outomano|Ampério Outomano]] i la populaçon ampeçou a deminuir i las cundiçones piorórun quando l Ampério Outomano declinou. Partes de la cidade (ancluindo muitos de sous eidifícios) fúrun çtruídos ne l [[seclo XVII]], [[seclo XVIII]] i [[seclo XIX]], por defrentes façones que tentórun cuntrolar la cidade.
Quedou birtualmente inabitada na época an que se tornou la capital de l recentemente stabelecido [[Reino de la Grécia]], an [[1833]]. Durante las próssimas poucas décadas fui reconstruída i se transformou nua cidade moderna.
La redadeira grande spanson ocorreu na [[década de 1920]], quando ls subúrbios fúrun criados para acomodar ls refugiados griegos de la [[Ásia Menor]].
Durante la [[Segunda Guerra Mundial]] fui acupada pula [[Almanha Nazi]] i stubo mal ne ls redadeiros anhos de la guerra. Depuis de la guerra ampeçou a crecer outra beç.
La Grécia antrou para la [[Ounion Ouropeia]] an [[1981]], trazendo nuobos ambestimentos para Atenas, acumpanhados de porblemas de cungestionamento i poluiçon de l aire.
== Lhocalizaçon ==
[[Fexeiro:3D View of Athens.jpg|thumb|lheft|Bista tridimensional de Atenas.]]
Ancluindo ls [[subúrbio]]s, Atenas ten ua populaçon de cerca de 3,3 milhones de habitantes, quaije un terço de la populaçon total de la Grécia. Atenas creciu debrebe ne ls redadeiros anhos i ben sofrendo porblemas ourbanos, cumo [[superpopulaçon]], cungestionamentos i [[poluiçon]] de l aire.
Atenas spalha-se pula [[planície]] central de Ática, que ye lhimitada pul monte [[Aegaleo]] la [[oeste]], monte [[Parnita]] al [[norte]], [[monte Pentélico]] la [[nordeste]], monte [[Hímetus]] la [[leste]], i l [[Golfo Sarónico]] la [[sudoiste]]. Spandiu-se de modo a cobrir to la planície, sendo, portanto, pouco probable que la cidade cresça an ária de forma significatiba ne l feturo debido a las frunteiras naturales. La [[geomorfologie]] de Atenas causa frequentemente fenómenos de [[ambersones térmicas]], parcialmente responsables pul porblema de [[poluiçon]]. ([[Los Angeles]] ten [[geomorfologie]] semelhante i porblemas decorrentes semelhantes).
La tierra ye rochosa i de baixa fertilidade. L antigo lhocal de la cidade era centrado na colina rochosa de la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]]. An tiempos antigos, l porto de l [[Pireu]] era ua cidade a la parte, sendo, hoije, parte de la grande Atenas.
== Política ==
=== Goberno lhocal ===
La cidade moderna de Atenas cunsiste de l que antigamente éran bilas i cidades çtintas que als poucos spandiran para formar ua cidade grande i sola; esta spanson ocorreu ne l [[seclo XX]]. La cidade stá agora debedida an 54 subprefeituras, a maior deilhas que ye la subprefeitura de Atenas (ó ''Dimos Athinaion''), cun aprossimadamente un milhon de pessonas (l segundo maior ye [[Pireus]]).'''Atenas''' puode, portanto, se referir tanto a la cidade to quanto a la prefeitura de Atenas (parte central de la cidade). Cada ua de las prefeituras de la region de Atenas ten un cunseilho municipal eileito i un prefeito eileito de forma direta. An janeiro de 2007 fui eileito prefeito de Atenas Nikitas Kaklamanis, de l partido cunserbador Nuoba Democracie.
=== Dibison admenistratiba i bairros ===
L Munecípio de Atenas ye debedido an bários çtritos ó bairros: [[Praça Omonia|Omonoia]], [[Praça Syntagma|Syntagma]], [[Sarcheia]], Aghios Nikolaos, Neapolis, [[Lycabittos]], Lhofos Strefi, Lhofos Finopoulou, Lhofos Filopappou, Pedion Areos, Metaxourgeio, Aghios Kostantinos, Staçon Lharissa, [[Kerameikos]], Psirri, [[Monastiraki]], Gazi, [[Thiseio|Thission]], [[Kapnikarea]], Aghia Irini, Aerides, [[Anafiotika]], [[Plaka]], [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], [[Pnyka]], Makrygianni, [[Lofos Ardittou]], [[Zappeion]], Aghios Spyridon, [[Pangrati , Atenas|Pangration]], [[Kolonaki]], Dexameni, Ebaggelismos, Gouba, Aghios Ioannis, [[Neos Kosmos]], [[Koukaki]], Kynosargous, Fix, Anho Petralona, Kato Petralona, ROUF, [[Votanikos]], Profitis Daniil, [[Akadimia Platonos]], [[Kolonos]], Kolokynthou, Praça Attikis, Lhofos Skouze, Sepolia, [[Kypseli]], Aghios Meletios, Nea Kypseli, Gyzi, Polygono, [[Ambelokipi, Atenas|Ampelokipoi]], Panormou-Gerokomeio, Pentagono, Eillinorosson, [[Filothei|Filothei Kato]], Anho Kypseli, Tourkobounia-Lhofos Patatsou, Lhofos Eilikonos, Koliatsou, Thymarakia, Kato Patisia, Treis Gefyres, Aghios Eileftherios, [[Anho Patissia]], Kypriadou i Prompona.
==== Omonoia ====
La [[Praça Omonoia]] ({{lang-el | Πλατεία Ομονοίας}}) ye la más antiga praça de Atenas. Ye rodeada por houteles i lhoijas de fast fod, i anclui ua staçon de camboio outilizado pul [[Metro de Atenas]] i ls ''Eilektrikos'', chamada Staçon Omonoia. La praça ye muitas bezes l foco para la celebraçon de las bitórias çportibas, cumo pudo ser bisto após la cunquista de l Ouro 2004 i de l torneio Ourobasket 2005.
==== Psirri i Gazi ====
L renobado bairro [[Psirri]] ({{lang-el | Ψυρρή}}) ye pontilhado cun antigas i renobadas mansones, i spácios para artistas, galeries i pequeinhas lhoijas. Ua série de eidifícios renobados tamien albergan ua grande bariadade de bares na moda, tornando-se un foco para la cidade subretodo na redadeira década, anquanto un cunjunto de restourantes de musiqueira al bibo coincidos cumo "rebetadika", nome que ben dua singular forma de musiqueira que floresceu ne l [[Syros]] i an Atenas, de 1920 até a la década de 1960.
[[Fexeiro:Hellenic Parliament from high above.jpg|thumb|L Parlamento]]
[[Fexeiro:Evzone.jpg|thumb|La troca de la guarda delantre de la [[Tumba de l Suldado Çconhecido]], an frente al Parlamento]]
[[Fexeiro:Athens - National Archeological Museum - 20060930.jpg|thumb|[[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]].]]
==== Syntagma ====
La [[Praça Syntagma]] ({{lang-el | Σύνταγμα}}) ye la praça central de la capital, situada junto al Parlamento i al [[Túmulo de l suldado çconhecido]], adonde quedan ls melhores houteles de la cidade. La rue Ermou, cun cerca de 1 kn de lhongo camino pedonal, lhiga la [[Praça Syntagma]] la Monastiraki, i ten sido tradicionalmente un paraíso para ls cunsumidores, tanto atenienses i turistas. Cumpletan la moda muitas lhoijas i centros comerciales, cun artigos de marcas anternacionales, i stá ne l top 5 de las rues comerciales más caras na Ouropa<ref>[http://www.cushwake .com.br/cwglobal/jsp/newsDetail.jsp?repI =c7800055p&LhanId=PT&LhocId=global_Cushman_&_Wakefield - Global rial state soluçones - Amboras i Eibentos]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
==== Plaka, Monastiraki i Thission ====
[[Plaka]] ({{lang-el | Πλάκα}}), situada na costielha norte i lheste de la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], ye famosa por sue abundante arquitetura neoclássica, tornando-se un de l más cénicos bairros de la cidade. Cuntina a ser un çtino turístico tradicional por eiceléncia cun un cunjunto de pitorescas [[taberna]]s i stá bien bibo a todas las horas. Próssimo chimpa [[Monastiraki]] ({{lang-el | Μοναστηράκι}}), zona bien coincida por sue série de pequeinhas lhoijas, restourantes típicos i mercados, bien cumo pula feira al aire lhibre. Outro bairro specialmente famoso puls sous studantes, siempre abarrotado i cun eilegantes cafés, ye [[Theseun]] ó Thission ({{lang-el | Θησείο}}), situado la oeste de Monastiraki. Notábel an Thission ye l antigo [[Templo de Heifesto]], subre ua pequeinha colina.
==== Kolonaki ====
L bairro de [[Kolonaki]] ({{lang-el | Κολωνάκι}}), na base de l monte [[Licabeto]], stá cheno de lhoijas i boutiques caras frequentadas durante l die i bares na moda i restourantes de nuite. Tamien ten un basto cunjunto de galeries de arte i museus. Ye cunsiderada cumo ua de las zonas de la capital de maior sclusibidade i prestígio.
==== Sárchia ====
[[Sárchia]] ({{lang-el | Εξάρχεια}}), lhocalizada la norte de Kolonaki, ten ua reputaçon mista cumo sede recente ó atual de la cidade [[anarquista]], adonde ampeçórun i fúrun más biolentos ls [[çtúrbios de 2008 na Grécia]]. L bairro ten ua bida culturalmente atiba i muitos cafés, bares i lhibraries. Ye l lhar de la [[Ounibersidade Técnica Nacional de Atenas]] i de l [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]], mas tamien cuntén numerosos eidifícios amportantes de bários stilos de l seclo XX, ne ls stilos [[neoclassicismo|neoclássico]], [[Art Deco]] i [[Arquitetura Moderna|Modernista]] (ancluindo anfluéncias de la [[Vauhaus]]).
== Geografie ==
L centro de la cidade ye la [[Praça Sintagma]] ([[Praça de la Custituiçon]]), lhocal de l antigo [[Palácio Rial]], de l [[Parlamento de la Grécia]], de l [[Túmulo de l Suldado Çconhecido (Atenas)|Túmulo de l Suldado Çconhecido]] i de outros prédios públicos de l [[seclo XIX]]. La maiorie de las partes antigas de la cidade cuncentran-se al redor deste centro. Las partes más recentes son custruídas an [[cuncreto]] i sofren, giralmente, de caréncia de facilidades ourbanas cumo stacionamentos.
== Cultura ==
[[Fexeiro:Athens Acropolis.jpg|thumb|right|La [[Acrópole de Atenas]].]]
=== Arqueologie i museus ===
Atenas ye un de l maiores centros mundiales para la pesquisa arqueológica, ua beç que ten einúmeros sítios arqueológicos lhocalizados ne l própio centro ourbano de la cidade. Dentre eilhes se çtaca la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], l antigo centro sagrado de la cidade, célebre an to l mundo tanto por sue relebáncia stórica cumo pulas ruínas de eidifícios clássicos amportantes cumo l [[Partenon]] i l [[Ereteion]]. Para alhá desso, la cidade sedie bárias anstituiçones nacionales i Ourganismos anternacionales boltados para la [[arqueologie]], cumo la [[Ounibersidade de Atenas]], la [[Sociadade Arqueológica de Atenas|Sociadade Arqueológica]], l Departamento de Cultura de la Grécia i dibersos museus de antiguidades, ne ls quales se çtacan l riquíssimo [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas|Museu Arqueológico Nacional]], l [[Museu de la Acrópole de Atenas]], l [[Museu Venaki]] i l [[Museu Bizantino i Crestiano]]. Tamien sedie cunferéncias, ancontros i sposiçones anternacionales subre l assunto. Cun esso la cidade atrai studiosos de to l mundo. I para alhá de las relíquias arqueológicas las´[[Eigreija Ourtodoxa|eigreijas ourtodoxas]] son ua atraçon a la parte, cun dibersas spalhadas pula cidade, alguas mui antigas i cun ua decoraçon anterna lhuxuriante, cun çtaque para la [[Catedral de Atenas|Catedral]], la eigreija de Omorfoklissia i la de [[eigreija de Panaghia Kapnikarea|Panaghia Kapnikarea]].
<center>
<gallery>
Image:Athènes Herode Atticus.JPG|[[Odeon de Heirodes Ático]], bisto de la Acrópole.
Image:Temple of Hephaestus in Athens 02.JPG|[[Templo de Heifesto]]
Image:Erechtheum-athens11.jpg|L [[Ereteion]], na Acrópole
Image:Καπνικαρέα Αθήνα.jpg|La eigreija de Panaghia Kapnikarea, de l seclo XI, ua de las más antigas eidificaçones lhocales de la Eigreija Ourtodoxa
</gallery>
</center>
Antre ls spácios monumentales i museológicos cuntan-se:
* L [[Parthenon]] na [[Acrópole de Atenas)|Acrópole]] i l sou [[Museu de la Acrópole de Atenas|museu]];
* La [[Ágora de Atenas]] (centro nebrálgico de la cidade antiga) i l sou [[Museu de la Ágora de Atenas|museu]];
* La [[Ágora Romana de Atenas]] i la [[Torre de l Ventos]] (un [[reloijo hidráulico]] custruído ne l [[seclo I]]);
* L [[Templo de Zeus Oulímpico]];
* L [[Theseion]];
* L [[Triato de Dionísio]];
* L [[Stádio Panathinaiko]], feito por [[Adriano]] i [[Heirodes Ático]] i renobado an 1896;
* L [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]] que alberga ua de las maiores coleçones de arte de la [[Grécia Antiga]];
* L [[Museu Bizantino i Crestiano de Atenas]] criado cun las coleçones de la Sociadade Arqueológica Cristiana;
* La [[Pinacoteca Nacional de Atenas]];
* L [[Museu Benaki]];
* L [[Museu de Arte Cicládica Goulandris]];
* La nécropole antique de Keramikos i l [[Museu Arqueológico de Cerámica]].
=== Lhiteratura ===
=== Arquitetura ===
[[Fexeiro:Athenes Colonnes.jpg|thumb|Colunas an Atenas]]
Atenas ye ua cidade cun grande mistura de stilos arquitetónicos, que ban de l stilo [[greco-romano]] i [[neoclassicismo|neoclássico]] al [[Modernismo|moderno]]. Muitos de l eidifícios más proeminentes na cidade son an stilo greco-romano ó neoclássico. Alguns destes redadeiros son eidifícios públicos custruídos an meados de l seclo XIX sob ourientaçon de [[Theophil Freiherr bon Hansen]]:
* [[Academia de Atenas (moderna)|Academia de Atenas]]
* [[Cámara Municipal de Atenas]]
* [[Pralamento Griego]]
* [[Antigo Parlamento Griego]] (1875-1932) (hoije [[Museu Nacional Stórico]])<ref>[http://www.culture.gr/h/2/eh251.jsp?oubj_id=1761 Heillenic Ministry of Culture: The Old Parliament Vuilding] - acesso 16-2-2007</ref>
* [[Ounibersidade de Atenas]]
* [[Zappeion]], centro de sposiçones i reuniones
=== Triatos ===
=== Çporto ===
Atenas fui sede de l [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2004]], assi cumo ls purmeiros jogos oulímpicos modernos, [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1896|ls jogos de Atenas]], an [[1896]], i las [[Jogos Oulímpicos Antermediários|oulimpíadas antermediárias]] de [[1906]].
== Atenienses célebres ==
* [[Temístocles]], stratega que benceu la [[batailha de Salamina]].
* [[Sócrates]], filósofo
* [[Platon]], çcíipulo de l anterior
* [[Péricles]], stratega de la cidade de [[451 a.C.]] la [[429 a.C.]]
* [[Dionísio Areopagita]],
* [[Irene de Atenas]], amperatriç de Bizáncio
* [[Santa Filoteia de Atenas]], santa padroeira de la cidade.
== Turismo ==
Atenas ye la nible mundial la sesta cidade más besitada por turistas, pus para eilhes ye eigualmente pródiga an lhocales antressantes, tanto antigos cumo modernos, i çpone dua anfraestrutura cumpleta de serbícios.
Alguns de l percipales puntos turísticos son:
* [[Acrópole de Atenas]], l antigo centro relegioso de la cidade
* [[Ágora de Atenas]], cun bários eidifícios antigos
* [[Templo de Zeus Oulímpico]]
* [[Jardines Nacionales]]
* [[Praça Syntagma]], cul prédio de l [[Parlamento Griego]], antigamente l Palácio Rial
* [[Monte Lhicabeto]]
* [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas|Museu Arqueológico Nacional]]
* [[Museu Stórico Nacional de Atenas|Museu Stórico Nacional]]
* [[Museu Benaki]]
* [[Museu Bizantino i Crestiano]]
* [[Biblioteca Nacional de Atenas|Biblioteca Nacional]]
* [[Academia de Artes de Atenas]]
* [[Catedral de Atenas]]
* [[Eigreija de Omorfoklissia]]
* [[Eigreija de Panaghia Kapnikarea]]
* [[Stádio Oulímpico de Atenas]]
* [[Stádio Panathinaiko]]
* Ls bairros [[Plaka]], [[Kerameikos]], [[Monastiraki]] i outros centrales guardan un casario típico i oufrecen un comércio bariado.
== Eiducaçon i ansino superior ==
L antigo [[campus]] de la [[Ounibersidade de Atenas]], na abenida Panepistímiu, ye ua de las más requintadas custruçones de Atenas, juntamente cul prédio de la [[Biblioteca Nacional de Atenas|Biblioteca Nacional]] i l prédio de la [[Academia de Artes de Atenas]].Estes prédios forman, juntos, la [[Trilogie de Atenas]], custruída ne l fin de l [[seclo XIX]]. Apesar deste requinte, la maiorie de las funçones ounibersitárias fúrun mobidas para un campus moderno, al lheste de l centro de la cidade, próssimo al Zografo. Outra ounibersidade presente an Atenas ye la [[Ounibersidade Técnica Nacional de Atenas|Scuola Politécnica de Atenas]] (an griego, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, ''Ethnikó Metsóbio Politechnío''), adonde 24 studantes fúrun mortos an [[1973]] durante demunstraçones contra l regime militar griego.
== Eiquenomie ==
== Demografie ==
[[Fexeiro:Population Density in Athens.PNG|thumb|250px|Çtribuiçon populacional de Atenas.]]
L munecípio de Atenas ten ua populaçon ouficial de 745.514 habitantes<ref name=population>[http://www.statistics.gr/gr_tables/S1101_SAP_1_TV_DC_01_03_Y.pdf PDF "(875 KB) 2001 Census"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (an griego). National Statistical Serbice of Grece (ΕΣΥΕ). www.statistics.gr. https://web.archive.org/web/20090318065626/http://www.statistics.gr/gr_tables/S1101_SAP_1_TB_DC_01_03_Y.pdf PDF. Besitado an 30-10-2007.</ref> i ua populaçon metropolitana de 3,2 milhones (ancluindo ls subúrbios).<ref name=population/> Acradita-se, porén, que la populaçon atual ye maior, porque durante l censo (rializado la cada 10 anhos) alguns moradores atenienses biajórun para las cidades adonde habien nacido i se registrórun cumo cidadanos de l lhocal.<ref>[http://ta-nea.dolnet.gr/print_article.php?i=La&f=16985&n=N12&aa=1 Ta Nea onLine] - Besitado an 10 de febreiro de 2007</ref>
Refletindo essa ancerteza subre l balor rial de la populaçon, bárias stimatibas pónen la quantidade berdadeira antre quatro<ref>http://www.athenes.world-guides{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/</ref> i cinco milhones de pessonas.<ref>{{cite web |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1648444,00.html |title=Athenes is Burning |publisher=www.eiquipa .com |lhast=Carassaba |first=Anthe |work=Eiquipa Magazine |date=31-06-2007 |acessdate=02-08-2007}}</ref><ref name="Pop Sources">[http://aiaeurope.org/ebents/2008/Athens/ Athenes: Ecology + Ambironment + Architeture]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''Modern Athenes, la city which was lhaid out in the 1830’s las la garden city fur 50,000 anhabitants, is home today fur nearly 5 million people, almost half of the population of Grece.''<br />[http://www.airmiles.co.uk/cuntent/generatePage.de l?çtination=Athenes Airmiles UK] diç: ''Did you know…? Nearly fibe million people – almost half of Grece's entire population - lhibe in Athens.''<br />[http://www.grecetaxi.gr/andex/athenes_airport.html Taxis.gr]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''In any other city with la population of fibe million..''<br />[http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/1436180.stn BBC News Ourope]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''The capital, with its population of fibe million,''<br />[http://ec.ouropa.you/amployment_social/eiqual/data/document/etg2-suc6-coperation.pdf Ouropa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''the metropolitan area of Athenes cuntaines ober fibe million anhabitants.''<br />[http://findarticles .com/p/articles/mi_m0BQQ/is_8_40/ai_65171917 Anternational Railway Journal, August, 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721083402/http://findarticles/ |date=2013-07-21 }} diç: ''The Athenes urban area has la population of about fibe million''</ref> Tamien nun fúrun cuntados ls eimigrantes eilegales ouriginados principalmente de la [[Albánia]], de países de l [[Leste de la Ouropa]] i de l [[Paquiston]], cujos númaros son çconhecidos.<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/document/53/0,2340,en_33873108_33873421_35062645_1_1_1_1,00.html |work=OECD |year=2005 |title=Organisation fur Eiconomic Co-ouperation and Debelopment: Eiconomic Surbey of Grece 2005 |publisher=www.oecd.org |acessdate=06-01-2007}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ce-rebiew.org/99/21/bidali21.html |work=Central Ouropean Rebiew |title=Central Ouropean Rebiew: Lhibing in la Policy Bacuun |publisher=www.ce-rebiew.org |acessdate=06-01-2007}}</ref>
La parte antiga de la cidade stá lhocalizada nas colinas rochosas de la [[acrópole]]. Ne ls tiempos passados, [[Pireu]] era ua cidade apartada, mas fui antretanto absorbido pula ária de la Grande Atenas. La rápida spanson de la cidade ampeçou nas [[década de 1950|décadas de 1950]] i [[década de 1960|1960]] i cuntina até hoije, por causa de la transiçon de la eiquenomie cun base agrária para ua nacion andutrial.<ref>[http://www.gto.gr/athens/athens/athenes.html Grek Tourist Organizer]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Acesso an 6 de janeiro de 2007</ref> La spanson ye, agora, particularmente an direçon al lheste i al nordeste (ua tendéncia relacionada al nuobo [[Aeroporto Anternacional Eileftherios Benizelos]] i a la [[Attiki Odos]], la rodobia que corta la [[Ática]] dun lhado al outro). Por este porcesso, Atenas absorbeu muitos subúrbios i bilas de la Ática, i cuntina la fazé-lo. Atrabeç de sue lhonga stória, Atenas spurmentou muitos nibles populacionales defrentes. La tabela ambaixo mostra l stórico de la populaçon de Atenas ne ls tiempos recentes.
{{refréncias}}
[[Catadorie:Atenas]]
esjrjvyqg03h6j7yr1v0e6ri0umr1du
107706
107705
2026-08-08T08:01:30Z
~2026-30875-10
15270
/* Política */
107706
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:View_of_Athens_with_the_Lycabettus_Hil_from_Areopagus,_20240531_2008_9925.jpg|miniaturadaimagem|alt=Atenas|Atenas]]
'''Atenas''' (an [[Lhéngua griega|griego]] Αθήνα, [[Transliteraçon|transl.]] ''Athína'') ye la [[capital]] de la [[Grécia]] i tamien la capital de la [[Ática]]. Para alhá de ser ua cidade moderna, Atenas tamien ye famosa por tener sido poderosa [[Cidade-Stado]] i un centro de [[cultura]] mui amportante ne ls tiempos antigos.
== Etimologie ==
An [[Léngua griega antiga|griego antigo]], Atenas era chamada '''Αθήναι''' (''Athénai''), an houmenaige a la [[diusa]] [[Mitologie griega|griega]] [[Atena]]. Ne l [[seclo XIX]], este nome fui retomado formalmente cumo nome de la cidade, mas zde l abandono ouficial de l griego [[katharébussa]], an [[1976]], la forma popular '''Αθήνα''' tornou-se l nome ouficial de la cidade.
== Stória ==
{{AP|[[Stória de Atenas]]}}
Atenas fui la percipal cidade na [[Grécia Antiga]] durante l grande período de la ceblizaçon griega, ne l purmeiro milénio a.C., durante la "[[Eidade de l Ouro]]" de la Grécia (aprossimadamente [[500 a.C.]] até [[300 a.C.]]) eilha era l percipal centro cultural i anteletual de l Oucidente, i cierta mente ye nas eideias i práticas de la Antiga Atenas que l que nuolos chamamos de "ceblizaçon oucidental" ten sue ourige. Após sous dies de grandiosidade, Atenas cuntinou a ser ua cidade próspera i un centro de studos até l período tardio de l [[Ampério Romano]].
Las scuolas de [[filosofie]] fúrun cerradas an [[529]] depuis que l [[Ampério Bizantino]] fui cumbertido para l [[cristandade]]. Atenas perdiu bastante l sou status i se tornou ua cidade probinciana.
Antre l [[seclo XIII]] i l [[seclo XV]] fui cumbatida puls [[bizantino]]s i cabalheiros franceses/eitalianos de l [[Ampério Lhatino]].
An [[1458]], caiu an poder de l [[Ampério Outomano|Ampério Outomano]] i la populaçon ampeçou a deminuir i las cundiçones piorórun quando l Ampério Outomano declinou. Partes de la cidade (ancluindo muitos de sous eidifícios) fúrun çtruídos ne l [[seclo XVII]], [[seclo XVIII]] i [[seclo XIX]], por defrentes façones que tentórun cuntrolar la cidade.
Quedou birtualmente inabitada na época an que se tornou la capital de l recentemente stabelecido [[Reino de la Grécia]], an [[1833]]. Durante las próssimas poucas décadas fui reconstruída i se transformou nua cidade moderna.
La redadeira grande spanson ocorreu na [[década de 1920]], quando ls subúrbios fúrun criados para acomodar ls refugiados griegos de la [[Ásia Menor]].
Durante la [[Segunda Guerra Mundial]] fui acupada pula [[Almanha Nazi]] i stubo mal ne ls redadeiros anhos de la guerra. Depuis de la guerra ampeçou a crecer outra beç.
La Grécia antrou para la [[Ounion Ouropeia]] an [[1981]], trazendo nuobos ambestimentos para Atenas, acumpanhados de porblemas de cungestionamento i poluiçon de l aire.
== Lhocalizaçon ==
[[Fexeiro:3D View of Athens.jpg|thumb|lheft|Bista tridimensional de Atenas.]]
Ancluindo ls [[subúrbio]]s, Atenas ten ua populaçon de cerca de 3,3 milhones de habitantes, quaije un terço de la populaçon total de la Grécia. Atenas creciu debrebe ne ls redadeiros anhos i ben sofrendo porblemas ourbanos, cumo [[superpopulaçon]], cungestionamentos i [[poluiçon]] de l aire.
Atenas spalha-se pula [[planície]] central de Ática, que ye lhimitada pul monte [[Aegaleo]] la [[oeste]], monte [[Parnita]] al [[norte]], [[monte Pentélico]] la [[nordeste]], monte [[Hímetus]] la [[leste]], i l [[Golfo Sarónico]] la [[sudoiste]]. Spandiu-se de modo a cobrir to la planície, sendo, portanto, pouco probable que la cidade cresça an ária de forma significatiba ne l feturo debido a las frunteiras naturales. La [[geomorfologie]] de Atenas causa frequentemente fenómenos de [[ambersones térmicas]], parcialmente responsables pul porblema de [[poluiçon]]. ([[Los Angeles]] ten [[geomorfologie]] semelhante i porblemas decorrentes semelhantes).
La tierra ye rochosa i de baixa fertilidade. L antigo lhocal de la cidade era centrado na colina rochosa de la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]]. An tiempos antigos, l porto de l [[Pireu]] era ua cidade a la parte, sendo, hoije, parte de la grande Atenas.
== Política ==
=== Gobierno lhocal ===
La cidade moderna de Atenas cunsiste de l que antigamente éran bilas i cidades çtintas que als poucos spandiran para formar ua cidade grande i sola; esta spanson ocorreu ne l [[seclo XX]]. La cidade stá agora debedida an 54 subprefeituras, a maior deilhas que ye la subprefeitura de Atenas (ó ''Dimos Athinaion''), cun aprossimadamente un milhon de pessonas (l segundo maior ye [[Pireus]]).'''Atenas''' puode, portanto, se referir tanto a la cidade to quanto a la prefeitura de Atenas (parte central de la cidade). Cada ua de las prefeituras de la region de Atenas ten un cunseilho municipal eileito i un prefeito eileito de forma direta. An janeiro de 2007 fui eileito prefeito de Atenas Nikitas Kaklamanis, de l partido cunserbador Nuoba Democracie.
=== Dibison admenistratiba i bairros ===
L Munecípio de Atenas ye debedido an bários çtritos ó bairros: [[Praça Omonia|Omonoia]], [[Praça Syntagma|Syntagma]], [[Sarcheia]], Aghios Nikolaos, Neapolis, [[Lycabittos]], Lhofos Strefi, Lhofos Finopoulou, Lhofos Filopappou, Pedion Areos, Metaxourgeio, Aghios Kostantinos, Staçon Lharissa, [[Kerameikos]], Psirri, [[Monastiraki]], Gazi, [[Thiseio|Thission]], [[Kapnikarea]], Aghia Irini, Aerides, [[Anafiotika]], [[Plaka]], [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], [[Pnyka]], Makrygianni, [[Lofos Ardittou]], [[Zappeion]], Aghios Spyridon, [[Pangrati , Atenas|Pangration]], [[Kolonaki]], Dexameni, Ebaggelismos, Gouba, Aghios Ioannis, [[Neos Kosmos]], [[Koukaki]], Kynosargous, Fix, Anho Petralona, Kato Petralona, ROUF, [[Votanikos]], Profitis Daniil, [[Akadimia Platonos]], [[Kolonos]], Kolokynthou, Praça Attikis, Lhofos Skouze, Sepolia, [[Kypseli]], Aghios Meletios, Nea Kypseli, Gyzi, Polygono, [[Ambelokipi, Atenas|Ampelokipoi]], Panormou-Gerokomeio, Pentagono, Eillinorosson, [[Filothei|Filothei Kato]], Anho Kypseli, Tourkobounia-Lhofos Patatsou, Lhofos Eilikonos, Koliatsou, Thymarakia, Kato Patisia, Treis Gefyres, Aghios Eileftherios, [[Anho Patissia]], Kypriadou i Prompona.
==== Omonoia ====
La [[Praça Omonoia]] ({{lang-el | Πλατεία Ομονοίας}}) ye la más antiga praça de Atenas. Ye rodeada por houteles i lhoijas de fast fod, i anclui ua staçon de camboio outilizado pul [[Metro de Atenas]] i ls ''Eilektrikos'', chamada Staçon Omonoia. La praça ye muitas bezes l foco para la celebraçon de las bitórias çportibas, cumo pudo ser bisto após la cunquista de l Ouro 2004 i de l torneio Ourobasket 2005.
==== Psirri i Gazi ====
L renobado bairro [[Psirri]] ({{lang-el | Ψυρρή}}) ye pontilhado cun antigas i renobadas mansones, i spácios para artistas, galeries i pequeinhas lhoijas. Ua série de eidifícios renobados tamien albergan ua grande bariadade de bares na moda, tornando-se un foco para la cidade subretodo na redadeira década, anquanto un cunjunto de restourantes de musiqueira al bibo coincidos cumo "rebetadika", nome que ben dua singular forma de musiqueira que floresceu ne l [[Syros]] i an Atenas, de 1920 até a la década de 1960.
[[Fexeiro:Hellenic Parliament from high above.jpg|thumb|L Parlamiento]]
[[Fexeiro:Evzone.jpg|thumb|La troca de la guarda delantre de la [[Tumba de l Suldado Çconhecido]], an frente al Parlamiento]]
[[Fexeiro:Athens - National Archeological Museum - 20060930.jpg|thumb|[[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]].]]
==== Syntagma ====
La [[Praça Syntagma]] ({{lang-el | Σύνταγμα}}) ye la praça central de la capital, situada junto al Parlamiento i al [[Túmulo de l suldado çconhecido]], adonde quedan ls melhores houteles de la cidade. La rue Ermou, cun cerca de 1 kn de lhongo camino pedonal, lhiga la [[Praça Syntagma]] la Monastiraki, i ten sido tradicionalmente un paraíso para ls cunsumidores, tanto atenienses i turistas. Cumpletan la moda muitas lhoijas i centros comerciales, cun artigos de marcas anternacionales, i stá ne l top 5 de las rues comerciales más caras na Ouropa<ref>[http://www.cushwake .com.br/cwglobal/jsp/newsDetail.jsp?repI =c7800055p&LhanId=PT&LhocId=global_Cushman_&_Wakefield - Global rial state soluçones - Amboras i Eibentos]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
==== Plaka, Monastiraki i Thission ====
[[Plaka]] ({{lang-el | Πλάκα}}), situada na costielha norte i lheste de la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], ye famosa por sue abundante arquitetura neoclássica, tornando-se un de l más cénicos bairros de la cidade. Cuntina a ser un çtino turístico tradicional por eiceléncia cun un cunjunto de pitorescas [[taberna]]s i stá bien bibo a todas las horas. Próssimo chimpa [[Monastiraki]] ({{lang-el | Μοναστηράκι}}), zona bien coincida por sue série de pequeinhas lhoijas, restourantes típicos i mercados, bien cumo pula feira al aire lhibre. Outro bairro specialmente famoso puls sous studantes, siempre abarrotado i cun eilegantes cafés, ye [[Theseun]] ó Thission ({{lang-el | Θησείο}}), situado la oeste de Monastiraki. Notábel an Thission ye l antigo [[Templo de Heifesto]], subre ua pequeinha colina.
==== Kolonaki ====
L bairro de [[Kolonaki]] ({{lang-el | Κολωνάκι}}), na base de l monte [[Licabeto]], stá cheno de lhoijas i boutiques caras frequentadas durante l die i bares na moda i restourantes de nuite. Tamien ten un basto cunjunto de galeries de arte i museus. Ye cunsiderada cumo ua de las zonas de la capital de maior sclusibidade i prestígio.
==== Sárchia ====
[[Sárchia]] ({{lang-el | Εξάρχεια}}), lhocalizada la norte de Kolonaki, ten ua reputaçon mista cumo sede recente ó atual de la cidade [[anarquista]], adonde ampeçórun i fúrun más biolentos ls [[çtúrbios de 2008 na Grécia]]. L bairro ten ua bida culturalmente atiba i muitos cafés, bares i lhibraries. Ye l lhar de la [[Ounibersidade Técnica Nacional de Atenas]] i de l [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]], mas tamien cuntén numerosos eidifícios amportantes de bários stilos de l seclo XX, ne ls stilos [[neoclassicismo|neoclássico]], [[Art Deco]] i [[Arquitetura Moderna|Modernista]] (ancluindo anfluéncias de la [[Vauhaus]]).
== Geografie ==
L centro de la cidade ye la [[Praça Sintagma]] ([[Praça de la Custituiçon]]), lhocal de l antigo [[Palácio Rial]], de l [[Parlamento de la Grécia]], de l [[Túmulo de l Suldado Çconhecido (Atenas)|Túmulo de l Suldado Çconhecido]] i de outros prédios públicos de l [[seclo XIX]]. La maiorie de las partes antigas de la cidade cuncentran-se al redor deste centro. Las partes más recentes son custruídas an [[cuncreto]] i sofren, giralmente, de caréncia de facilidades ourbanas cumo stacionamentos.
== Cultura ==
[[Fexeiro:Athens Acropolis.jpg|thumb|right|La [[Acrópole de Atenas]].]]
=== Arqueologie i museus ===
Atenas ye un de l maiores centros mundiales para la pesquisa arqueológica, ua beç que ten einúmeros sítios arqueológicos lhocalizados ne l própio centro ourbano de la cidade. Dentre eilhes se çtaca la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], l antigo centro sagrado de la cidade, célebre an to l mundo tanto por sue relebáncia stórica cumo pulas ruínas de eidifícios clássicos amportantes cumo l [[Partenon]] i l [[Ereteion]]. Para alhá desso, la cidade sedie bárias anstituiçones nacionales i Ourganismos anternacionales boltados para la [[arqueologie]], cumo la [[Ounibersidade de Atenas]], la [[Sociadade Arqueológica de Atenas|Sociadade Arqueológica]], l Departamento de Cultura de la Grécia i dibersos museus de antiguidades, ne ls quales se çtacan l riquíssimo [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas|Museu Arqueológico Nacional]], l [[Museu de la Acrópole de Atenas]], l [[Museu Venaki]] i l [[Museu Bizantino i Crestiano]]. Tamien sedie cunferéncias, ancontros i sposiçones anternacionales subre l assunto. Cun esso la cidade atrai studiosos de to l mundo. I para alhá de las relíquias arqueológicas las´[[Eigreija Ourtodoxa|eigreijas ourtodoxas]] son ua atraçon a la parte, cun dibersas spalhadas pula cidade, alguas mui antigas i cun ua decoraçon anterna lhuxuriante, cun çtaque para la [[Catedral de Atenas|Catedral]], la eigreija de Omorfoklissia i la de [[eigreija de Panaghia Kapnikarea|Panaghia Kapnikarea]].
<center>
<gallery>
Image:Athènes Herode Atticus.JPG|[[Odeon de Heirodes Ático]], bisto de la Acrópole.
Image:Temple of Hephaestus in Athens 02.JPG|[[Templo de Heifesto]]
Image:Erechtheum-athens11.jpg|L [[Ereteion]], na Acrópole
Image:Καπνικαρέα Αθήνα.jpg|La eigreija de Panaghia Kapnikarea, de l seclo XI, ua de las más antigas eidificaçones lhocales de la Eigreija Ourtodoxa
</gallery>
</center>
Antre ls spácios monumentales i museológicos cuntan-se:
* L [[Parthenon]] na [[Acrópole de Atenas)|Acrópole]] i l sou [[Museu de la Acrópole de Atenas|museu]];
* La [[Ágora de Atenas]] (centro nebrálgico de la cidade antiga) i l sou [[Museu de la Ágora de Atenas|museu]];
* La [[Ágora Romana de Atenas]] i la [[Torre de l Ventos]] (un [[reloijo hidráulico]] custruído ne l [[seclo I]]);
* L [[Templo de Zeus Oulímpico]];
* L [[Theseion]];
* L [[Triato de Dionísio]];
* L [[Stádio Panathinaiko]], feito por [[Adriano]] i [[Heirodes Ático]] i renobado an 1896;
* L [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]] que alberga ua de las maiores coleçones de arte de la [[Grécia Antiga]];
* L [[Museu Bizantino i Crestiano de Atenas]] criado cun las coleçones de la Sociadade Arqueológica Cristiana;
* La [[Pinacoteca Nacional de Atenas]];
* L [[Museu Benaki]];
* L [[Museu de Arte Cicládica Goulandris]];
* La nécropole antique de Keramikos i l [[Museu Arqueológico de Cerámica]].
=== Lhiteratura ===
=== Arquitetura ===
[[Fexeiro:Athenes Colonnes.jpg|thumb|Colunas an Atenas]]
Atenas ye ua cidade cun grande mistura de stilos arquitetónicos, que ban de l stilo [[greco-romano]] i [[neoclassicismo|neoclássico]] al [[Modernismo|moderno]]. Muitos de l eidifícios más proeminentes na cidade son an stilo greco-romano ó neoclássico. Alguns destes redadeiros son eidifícios públicos custruídos an meados de l seclo XIX sob ourientaçon de [[Theophil Freiherr bon Hansen]]:
* [[Academia de Atenas (moderna)|Academia de Atenas]]
* [[Cámara Municipal de Atenas]]
* [[Pralamento Griego]]
* [[Antigo Parlamento Griego]] (1875-1932) (hoije [[Museu Nacional Stórico]])<ref>[http://www.culture.gr/h/2/eh251.jsp?oubj_id=1761 Heillenic Ministry of Culture: The Old Parliament Vuilding] - acesso 16-2-2007</ref>
* [[Ounibersidade de Atenas]]
* [[Zappeion]], centro de sposiçones i reuniones
=== Triatos ===
=== Çporto ===
Atenas fui sede de l [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2004]], assi cumo ls purmeiros jogos oulímpicos modernos, [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1896|ls jogos de Atenas]], an [[1896]], i las [[Jogos Oulímpicos Antermediários|oulimpíadas antermediárias]] de [[1906]].
== Atenienses célebres ==
* [[Temístocles]], stratega que benceu la [[batailha de Salamina]].
* [[Sócrates]], filósofo
* [[Platon]], çcíipulo de l anterior
* [[Péricles]], stratega de la cidade de [[451 a.C.]] la [[429 a.C.]]
* [[Dionísio Areopagita]],
* [[Irene de Atenas]], amperatriç de Bizáncio
* [[Santa Filoteia de Atenas]], santa padroeira de la cidade.
== Turismo ==
Atenas ye la nible mundial la sesta cidade más besitada por turistas, pus para eilhes ye eigualmente pródiga an lhocales antressantes, tanto antigos cumo modernos, i çpone dua anfraestrutura cumpleta de serbícios.
Alguns de l percipales puntos turísticos son:
* [[Acrópole de Atenas]], l antigo centro relegioso de la cidade
* [[Ágora de Atenas]], cun bários eidifícios antigos
* [[Templo de Zeus Oulímpico]]
* [[Jardines Nacionales]]
* [[Praça Syntagma]], cul prédio de l [[Parlamento Griego]], antigamente l Palácio Rial
* [[Monte Lhicabeto]]
* [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas|Museu Arqueológico Nacional]]
* [[Museu Stórico Nacional de Atenas|Museu Stórico Nacional]]
* [[Museu Benaki]]
* [[Museu Bizantino i Crestiano]]
* [[Biblioteca Nacional de Atenas|Biblioteca Nacional]]
* [[Academia de Artes de Atenas]]
* [[Catedral de Atenas]]
* [[Eigreija de Omorfoklissia]]
* [[Eigreija de Panaghia Kapnikarea]]
* [[Stádio Oulímpico de Atenas]]
* [[Stádio Panathinaiko]]
* Ls bairros [[Plaka]], [[Kerameikos]], [[Monastiraki]] i outros centrales guardan un casario típico i oufrecen un comércio bariado.
== Eiducaçon i ansino superior ==
L antigo [[campus]] de la [[Ounibersidade de Atenas]], na abenida Panepistímiu, ye ua de las más requintadas custruçones de Atenas, juntamente cul prédio de la [[Biblioteca Nacional de Atenas|Biblioteca Nacional]] i l prédio de la [[Academia de Artes de Atenas]].Estes prédios forman, juntos, la [[Trilogie de Atenas]], custruída ne l fin de l [[seclo XIX]]. Apesar deste requinte, la maiorie de las funçones ounibersitárias fúrun mobidas para un campus moderno, al lheste de l centro de la cidade, próssimo al Zografo. Outra ounibersidade presente an Atenas ye la [[Ounibersidade Técnica Nacional de Atenas|Scuola Politécnica de Atenas]] (an griego, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, ''Ethnikó Metsóbio Politechnío''), adonde 24 studantes fúrun mortos an [[1973]] durante demunstraçones contra l regime militar griego.
== Eiquenomie ==
== Demografie ==
[[Fexeiro:Population Density in Athens.PNG|thumb|250px|Çtribuiçon populacional de Atenas.]]
L munecípio de Atenas ten ua populaçon ouficial de 745.514 habitantes<ref name=population>[http://www.statistics.gr/gr_tables/S1101_SAP_1_TV_DC_01_03_Y.pdf PDF "(875 KB) 2001 Census"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (an griego). National Statistical Serbice of Grece (ΕΣΥΕ). www.statistics.gr. https://web.archive.org/web/20090318065626/http://www.statistics.gr/gr_tables/S1101_SAP_1_TB_DC_01_03_Y.pdf PDF. Besitado an 30-10-2007.</ref> i ua populaçon metropolitana de 3,2 milhones (ancluindo ls subúrbios).<ref name=population/> Acradita-se, porén, que la populaçon atual ye maior, porque durante l censo (rializado la cada 10 anhos) alguns moradores atenienses biajórun para las cidades adonde habien nacido i se registrórun cumo cidadanos de l lhocal.<ref>[http://ta-nea.dolnet.gr/print_article.php?i=La&f=16985&n=N12&aa=1 Ta Nea onLine] - Besitado an 10 de febreiro de 2007</ref>
Refletindo essa ancerteza subre l balor rial de la populaçon, bárias stimatibas pónen la quantidade berdadeira antre quatro<ref>http://www.athenes.world-guides{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/</ref> i cinco milhones de pessonas.<ref>{{cite web |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1648444,00.html |title=Athenes is Burning |publisher=www.eiquipa .com |lhast=Carassaba |first=Anthe |work=Eiquipa Magazine |date=31-06-2007 |acessdate=02-08-2007}}</ref><ref name="Pop Sources">[http://aiaeurope.org/ebents/2008/Athens/ Athenes: Ecology + Ambironment + Architeture]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''Modern Athenes, la city which was lhaid out in the 1830’s las la garden city fur 50,000 anhabitants, is home today fur nearly 5 million people, almost half of the population of Grece.''<br />[http://www.airmiles.co.uk/cuntent/generatePage.de l?çtination=Athenes Airmiles UK] diç: ''Did you know…? Nearly fibe million people – almost half of Grece's entire population - lhibe in Athens.''<br />[http://www.grecetaxi.gr/andex/athenes_airport.html Taxis.gr]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''In any other city with la population of fibe million..''<br />[http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/1436180.stn BBC News Ourope]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''The capital, with its population of fibe million,''<br />[http://ec.ouropa.you/amployment_social/eiqual/data/document/etg2-suc6-coperation.pdf Ouropa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''the metropolitan area of Athenes cuntaines ober fibe million anhabitants.''<br />[http://findarticles .com/p/articles/mi_m0BQQ/is_8_40/ai_65171917 Anternational Railway Journal, August, 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721083402/http://findarticles/ |date=2013-07-21 }} diç: ''The Athenes urban area has la population of about fibe million''</ref> Tamien nun fúrun cuntados ls eimigrantes eilegales ouriginados principalmente de la [[Albánia]], de países de l [[Leste de la Ouropa]] i de l [[Paquiston]], cujos númaros son çconhecidos.<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/document/53/0,2340,en_33873108_33873421_35062645_1_1_1_1,00.html |work=OECD |year=2005 |title=Organisation fur Eiconomic Co-ouperation and Debelopment: Eiconomic Surbey of Grece 2005 |publisher=www.oecd.org |acessdate=06-01-2007}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ce-rebiew.org/99/21/bidali21.html |work=Central Ouropean Rebiew |title=Central Ouropean Rebiew: Lhibing in la Policy Bacuun |publisher=www.ce-rebiew.org |acessdate=06-01-2007}}</ref>
La parte antiga de la cidade stá lhocalizada nas colinas rochosas de la [[acrópole]]. Ne ls tiempos passados, [[Pireu]] era ua cidade apartada, mas fui antretanto absorbido pula ária de la Grande Atenas. La rápida spanson de la cidade ampeçou nas [[década de 1950|décadas de 1950]] i [[década de 1960|1960]] i cuntina até hoije, por causa de la transiçon de la eiquenomie cun base agrária para ua nacion andutrial.<ref>[http://www.gto.gr/athens/athens/athenes.html Grek Tourist Organizer]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Acesso an 6 de janeiro de 2007</ref> La spanson ye, agora, particularmente an direçon al lheste i al nordeste (ua tendéncia relacionada al nuobo [[Aeroporto Anternacional Eileftherios Benizelos]] i a la [[Attiki Odos]], la rodobia que corta la [[Ática]] dun lhado al outro). Por este porcesso, Atenas absorbeu muitos subúrbios i bilas de la Ática, i cuntina la fazé-lo. Atrabeç de sue lhonga stória, Atenas spurmentou muitos nibles populacionales defrentes. La tabela ambaixo mostra l stórico de la populaçon de Atenas ne ls tiempos recentes.
{{refréncias}}
[[Catadorie:Atenas]]
adsdepd9s49mp4i7o68pakiub1i1fxq
Bodun
0
914
107689
107200
2026-08-07T16:33:52Z
~2026-30875-10
15270
/* África */
107689
wikitext
text/x-wiki
[[File:Voodoo Ceremony in Abomey.jpg|thumb|Bodun]]
'''Bodun''' ó '''Bodoun''', aplica-se als galhos dua tradiçon relegiosa teísta-animista baseada ne ls ancestrales, que ten las sues raízes purmárias antre ls pobos Ewe-Fon de la [[África Oucidental]], ne l paíç hoije chamado [[Benin]], antes Reino de l [[Daomé]], adonde l bodun ye hoije an die la religion nacional de más de 7 milhones de pessonas. Para alhá de la tradiçon [[fon]], ó de l [[Daomé]], que permaneciu na África, eisisten tradiçones relacionadas que lhançórun raízes ne l [[Nuobo Mundo]] durante la época de l tráfico trasatlántico
== África ==
{{Percipal|Bodun de la África Oucidental}}
[[Fexeiro:Vaudou à Ouidah (2).webm|thumb|Bodun ([[Benin]])]]
Bodun de la [[África Oucidental]] ye chamado Bodun ó Budun (assi scritas na [[léngua fon]] de l [[Benin]] i de la [[Nigéria]] i na [[léngua ewe]] de l [[Togo]] i [[Gana]]; tamien scritas Bodon, Bodoun, Boudou, etc) ye ua religion monoteísta tradicional de la cuosta de la [[África Oucidental]], de la [[Nigéria]] la [[Gana]].
Ye çtinta de las nó-organizadas [[animismo|religiones animistas]] tradicionales, de l anterior desses mesmos países, bien cumo de dibersas religiones muitas bezes cun nomes semelhantes de la [[diáspora africana]] ne l [[Nuobo Mundo]], cumo l Bodou [[Haiti]]ano, i semelhante al Budu de la [[República Domenicana]], [[Candomblé Jeje]] ne l [[Brasil]] (que outeliza la palabra Bodun), Bodo de la [[Louisiana]], i [[Santería]] an [[Cuba]], que son sincretizadas cul [[Cristandade]] i las [[Religiones tradicionales africanas]] de l pobo [[Cungo]], de l [[riu Cungo]] i de [[Angola]].
Quando la palabra ye maiúscula, ''Bodun'', denota la religion. Quando nun ye, ''bodun'', denota ls spritos que son centrales para la religion. "Bodo" ye l más quemun na ortografie de la cultura popular amaricana.
Bodun ye praticado puls [[Ewés|Ewe]], [[Kabye]], [[léngua gen|Mina]], [[Fones|Fon]], i (cun un nome defrente) ls pobos [[Yoruba]]s de l sudeste de l [[Gana]], meridional i central [[Togo]], meridional i central [[Benin]], i sudoeste de la [[Nigéria]]. La palabra bodún (pronunciado [http://en.wikipedie.org/wiki/Heilp:IPA bodṹ] - ó seia, cun un u [[Bogal|nasal]] nun [[Léngua tonal|ton alto]]) ye l [[lénguas gbe|Gbe]] (Ewe-Fon) para la palabra [[sprito]].
== Demografie ==
De l 60% de la populaçon de l Benin, cerca de 4 ½ milhones de pessonas, pratica Bodun. (Esso nun cunta outras religiones tradicionales ne l Benin.) Para alhá desso, muitos de l 15% de la populaçon que chaman-se ''crestianos'' pratica ua religion sincretizada, nun defrente de l Bodou [[haiti]]anho ó [[Candomblé]] [[brasil]]eiro; na berdade, muitos deilhes son çcendentes de scrabos lhibertos brasileiros que se fixórun na cuosta acerca de [[Ouidah]]. An [[Togo]], cerca de metade de la populaçon andígena prática religiones, de ls quales Bodun ye de lhoinge la maior, cun cerca de 2 ½ milhones de seguidores; puode haber outros milhones de bodunsis antre ls [[ewés]] de [[Gana]]: 13% de la populaçon de 20 milhones son ewe i de 38% de ganenses pratican religiones tradicionales. D'acuordo cul censo de dados, cerca de 14 milhones de pessonas prática religiones tradicionales na [[Nigéria]], la maiorie de ls quales son iorubás praticando Bodun, ye possible mas sin çcriminaçon specífica.
L palabra ''bodo'' an anglés ben de la palabra bodun, que quier dezir "dibindade" ó "dius" ne l grupo dialetal [[ewe]]-[[gen]]-[[aja]]-[[fon]] de l [[Golfo de la Guiné]] — la oeste de la lhocalizaçon cuntemporánea de l [[yorùbá]]. Hai muitos seclos, saíran bárias dinasties de la cidade de [[Tado]], atualmente ne l [[Togo]]. Tales dinasties fundórun ls reinos de [[Allada]], [[Daomé]] i [[Hogbonou]] ó [[Porto-Nuobo]]. Eilhas i sous súditos acabórun por falar dibersos dialetos (Akindélé i Aguessy 1953, Pliya 1970, Capo 1984).
Para para alhá de l Venin, l bodun africano i las práticas que del çcenden puoden ser ancontrados na [[República Dominicana]], [[Porto Rico]], [[Cuba]], [[Brasil]], [[Haiti]], [[Stados Ounidos]], [[Gana]] i [[Togo]]. La palabra '''bodun''' ye la palabra [[Ewe-Fon]] para ''[[sprito]]''.
== Brasil ==
=== Stória ===
La tradiçon i la cultura de ls scrabos de [[léngua ewe|jeje]], [[léngua ewe|Ewe]], [[léngua fon|Fon]], [[léngua mina|Mina]], [[Léngua fanti|Fanti]], [[léngua ashanti|Ashanti]], dórun ourige ne l [[Brasil]] a las tradiçones coincidas cumo:
* [[Candomblé Jeje]], tubo ampeço an [[Salbador (Bahia)|Salbador]] i ne l [[Recóncabo baiano]], nas cidades de [[Cachoeira (Bahia)|Cachoeira]] i [[San Félix (Bahia)|San Félix]] i outras, depuis migrou pa l [[Riu de Janeiro]], [[San Paulo]] an maior númaro.
* [[Tambor de Mina]], quedou restrito la [[San Lhuís (Maranhon)|San Lhuís]] de l [[Maranhon]] cula sola casa de [[Jeje]]-[[Mina]] ne l [[Brasil]] que ye la [[Casa de las Minas]].
* [[Xangó de l Nordeste]], Xangó de l Recife, Xangó de Pernambuco ó [[Nagó]]-[[Eigbá]] ó [[Jeje]]-[[Nagó]], tubo ampeço na [[Region Nordeste]], ua parte migrou depuis para outros stados.
=== Boduns ===
'''[[Mawu]]''' ye l Ser Supremo de ls pobos [[Ewe]] i [[Fon]], que criou a tierra i ls seres bibos i angendrou ls boduns, dibindades que la ('''Mawu''' ye de l género feminino) secundarian ne l comando de l Ouniberso. Eilha ye associada la '''[[Lissá]]''', que ye masculino, i tamien co-respunsable pula Criaçon, i ls boduns son filhos i çcendentes de ambos. La dibindade dupla '''Mawu-Lhissá''' ye antitulada ''Dadá Segbó'' (Grande Pai Sprito Bital).
* '''[[Loko]]''', Ye l primogénito de l boduns. Repersentado pula arble sagrada ''[[Ficus]] idolatrica'' ó ''Ficus doliarie'' ('''[[gameleira]]''' branca).
* '''[[Gu]]''', Bodun de l [[metal]]es, [[guerra]], [[fuogo]], i [[tecnologie]].
* '''[[Heibiossó]]''', Bodun que comanda ls [[centeilha]]s i [[relámpago]]s.
* '''[[Sakpatá]]''', Bodun de la [[baríola]].
* '''[[Dan]]''', Bodun de la [[riqueza]], repersentado pula [[serpente]] de l [[cinta de la bielha]].
* '''[[Agué]]''', Bodun de la [[caça]] i protetor de las [[floresta]]s.
* '''[[Agbé]]''', Bodun duonho de l [[mar]]s.
* '''[[Ayizan]]''', Bodun feminino dona de la costra terrestre i de l [[mercado]]s.
* '''[[Agassu]]''', Bodun que repersenta la lhinhaige rial de l '''Reino de l [[Daomé]]'''.
* '''[[Agué]]''', Bodun que repersenta la [[tierra]] firme.
* '''[[Legba]]''', L caçula de '''Mawu''' i '''Lhissá''', i repersenta las antradas i salidas i la [[sexualidade]].
* '''[[Ifá|Fa]]' '' , Bodun de la [[Dibinaçon|adebinaçon]] i de l [[çtino]].
Ls boduns na [[África]] son agrupados an "famílias" xefiadas por un bodun percipal, oura repersentando un eilemiento ó [[fenómeno]] de la [[natureza]], oura de la cultura. Eisisten basicamente 4 famílias percipales:
* Ls '''[[Ji-bodun]]''' , ó "boduns de l alto", xefiados por '''Só''' (forma basilar de '''[[Heibiossó]]''').
* Ls '''[[Ayi-bodun]]''' , que son ls boduns de la tierra, xefiados por '''[[Sakpatá]]'''.
* Ls '''[[Tó-bodun]]''' , que son boduns própios dua detreminada lhocalidade (bariados).
* Ls '''[[Heinu-bodun]]''' , que son boduns cultuados por ciertos [[clana]]s que se cunsidírun sous çcendentes (bariados).
Ne l [[Brasil]] ls boduns son cultuados ne ls [[terreiro]]s de [[Candomblé]], subretodo ne ls de la Nacion [[Candomblé Jeje|Jéje]], adonde inda se cunserba algua lhembrança de la dibison por famílias.
=== Ritual ===
Boduns nun usan roupas lhuxuosas nó gustan de roupas de fiesta i giralmente prefíren la buona i bielha [[roupa de raçon]]. Las beilças son cadenciadas nun [[ritmo]] más denso i pesado. Ls Boduns stan siempre de uolhos abiertos i salbo alguas sceçones, cumbersan (usando prefrencialmente un dialeto própio) i dan cunselhos la quien ls percura.
=== Ampeçaçon ===
La [[ampeçaçon]] al culto de ls boduns ye cumplexa ye lhonga i puode ambolber lhongas caminadas la santuários i mercados i períodos de recluson drento de l cumbento ó terreiro ''[[hunkpame]]'', que puoden chegar a durar un anho, adonde ls neófitos son submetido a ua dura rotina de beilças, preces, daprendizaige de [[Lénguas sagradas de l candomblé|lénguas sagradas]] i botos de segredo i oubediéncia.
=== Hierarquia ===
* [[Bokonon]] - Sacerdote de l Bodun [[Fa]] eiquibalente al [[Babalawo]]
* [[Doté]] Sacerdotes (homes) de la família de [[Sogbo]] i [[Doné]] Sacerdotisas (mulhieres), esse títalo ye ousado ne l [[Terreiro de l Bogun]] adonde tamien son ousados ls títalos [[Gaiaku]] i [[Mejitó]]. similar a la [[Iyalorixá]].
* [[Noche]] - Sacerdotisas de l Jeje-Mina
* [[Bodunsi]] - apuis de 1 anho de la ampeçaçon.
* '''Kajekaji''' - ampeçado que inda nun cumpletou l ciclo de oubrigaçones.
== Cuba ==
La tradiçon [[Fon]] más ó menos "pura" de [[Cuba]] ye coincida cumo ''La Regla [[Arará]]''.
* Ber tamien: [[Santerie]].
== Stados Ounidos ==
{{Percipal|Bodo de la Lhouisiana}}
Ye amportante notar que la palabra '''Bodo''' ye la más quemun, coincida i ousada na cultura popular [[amaricana]], i ye bista cumo oufensiba pulas quemunidades praticantes de la '''[[Diáspora africana]]'''. Antretanto, las soletraçones defrentes desta palabra puoden ser splicadas assi:
La palabra '''Bodo''' ye ousada para çcrebir la tradiçon '''Creole''' de [[New Orleanes]], Bodou ye ousado para çcrebir la Tradiçon Bodou [[Haiti]]ana.
[[Bodo de la Lhouisiana]] , tamien coincido cumo '''New Orleanes Bodo''' ye ua religion de la [[Diáspora africana]], ua forma de (Bodo) spiritualidade que storicamente fúrun zambolbidas falando na [[léngua francesa]] i [[Creole]] pula populaçon [[Afro-amaricana]] de l stado de [[Louisiana]] ne ls [[Stados Ounidos]].
== Haiti ==
{{Percipal|Bodou haitiano}}
[[Fexeiro:BodoBalris.jpg|100px|thumb|Bandeira Bodu]]
[[Bodou haitiano]], chamado de '''Sèbis Gine''' ó "serbício africano" ne l [[Haiti]], ten tamien fuortes eilemientos de ls pobos [[Eigbo]], [[Cungo]] de la [[África Central]], i l [[Yoruba]] de la [[Nigéria]], ambora muitos pobos defrentes ó "naciones" de la [[África]] ténen repersentaçon na lhiturgie de l Sèbis Gine, assi cumo ls [[Pobo andígena|índios]] [[Taíno]], ls pobos oureginales de las ilhas agora coincidas cumo [[Spaniola]]. Formas [[crioulo|crioulas]] de Bodou eisisten ne l [[Haiti]] (adonde ye natibo), na [[República Dominicana]], an partes de [[Cuba]], i ne ls [[Stados Ounidos]], i an outros lhugares an que ls eimigrantes de Haiti çpersórun durante ls anhos. Ye similar la outras religiones de la [[diáspora africana]], tales cumo Lhukumi ó Regla de Ocha (coincida tamien cumo [[Santería]]) an [[Cuba]], [[Candomblé]] i [[Umbanda]] ne l [[Brasil]], todas essas religiones que eiboluíran antre çcendentes de [[africanos]] trasplantados nas [[América]]s.
== Jamaica ==
[[Oubeah]] ye ua forma de religion ó culto de ancestrales africanos praticado na [[Jamaica]], Boduns.
{{Religiones afro-amaricanas}}
{{Religiones afro-brasileiras}}
{{Mitologie Africana|Bodun}}
[[Catadorie:Religiones afro-amaricanas]]
[[Catadorie:Mitologie fon]]
[[Catadorie:Candomblé Jeje]]
[[Catadorie:Bodun]]
[[Catadorie:Animismo]]
s53d6g9osbjx01twihh5yd0fs4ddl9o
Lheite
0
1505
107697
104621
2026-08-07T19:48:27Z
~2026-30875-10
15270
107697
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Milk glass.jpg|thumb|200px|L lheite mais porduzido i çtribuído pa l cunsumo houmano ye l de baca.]]
'''Lheite''' ó '''leite''' ye ua [[secreçon]] [[nutriente|nutritiba]] de quelor sbranquiçada i oupaca porduzida pulas [[glándulas mamárias]] de las [[fémea]]s de ls [[Mammalia|mamíferos]] (ancluindo ls [[monotremados]]).<ref name="lhechq">{{citar web |url=http://www.quimica.urv.es/~w3siiq/DALUMNES/98/siiq3/leite.html |títalo=Lheite |obra=Química.urv.es |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="doabal">{{citar web |url=http://www.doaval.com.ar/Daire_Knowledge/EfficientCooling/Leite.htm |títalo=Lheite |obra=Delaval.com.ar |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="crlnd">{{citar web |url=http://costaricalinda.com/Mamiferos/ |títalo=Los Mamíferos de Cuosta Rica |obra=Costaricalinda.com |data=11-01-2008 |lhéngua=spanhol |acessodata=02-07-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080701224512/http://costaricalinda.com/Mamiferos/ |arquibodata=01-07-2008}}</ref>
L lhíquido ye porduzido pulas células secretoras de las glándulas mamárias ó [[mama]]s (chamadas "peitos" ó "tetas"). La secreçon lhátea dua fémea dies antes i depuis de l parto se chama [[colostro]].
An grande parte de las [[spece]]s, eisisten dues glándulas (ó dous cunjuntos de glándulas), ua an cada [[mamilo]] (lhocalizado na parte fruntal superior antre ls seres [[houmano]]s, ó na parte [[bentre|bentral]] de ls [[quadrúpede]]s).
Tamien se chama '''lheite''' l suco de ciertas [[planta]]s ó [[fruito]]s: [[lheite de coco]], [[lheite de soja]], de [[arroç]] ó de [[almendra]].<ref>{{citar web |url=https://dle.rae.es/leche |títalo=Definición de "''lheite''" en el Diccionario de la Real Academia Española |obra=Rial Academie Spanhola |lhéngua=spanhol |acessodata=02-07-2008}}</ref> Assi i todo, pa la defeniçon científica, l termo nun se aplica als sucos de [[nuoç]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson Educación |eidiçon=4ª |páiginas=603 i 633 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
== Amportança ==
La percipal funçon de l lheite ye nutrir (alimentar) ls [[filhote]]s até que séian capazes de [[digeston|digerir]] outros [[quemido]]s. Para alhá desso, cumpre las funçones de porteger l [[trato gastroantestinal]] de las crias contra [[antígeno]]s, [[toxina]]s i [[anflamaçon]]es i cuntribui pa la salude [[metabolismo|metabólica]], regulando ls porcessos d'oubtençon d'einergie (an special, l metabolismo de la [[glicose]] i de la [[ansulina]]).<ref>{{citar web |url=http://www.cdrf.org/doc/Daire%20Dispatch/Summer%202004%20Edition/MilkGenome.doc |títalo=The Milk Genome: Using Science to Mine the Benefits of Our Most Nutritious Food |obra=California Daire Research Foundation |acessodata=31-05-2008 |ultimo= |purmeiro= |coautor= |anho= |mes= |formato= |publication= |eiditorial= |lhéngua= |doi= |arquibourl= |arquibodata= |cite=}}</ref>
L lheite ye la base de numerosos [[lhaticínios]], cumo la [[manteiga]], l [[queiso]], l [[eiagurte]], antre outros.<ref>{{citar web |url=http://www.ua-cc.org/lacteos.jsp |títalo=Nutrición y salud - Lacteos |obra=Ua-cc.org |data=11-01-2008 |lhéngua=spanhol |acessodata=02-07-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080629020147/ua-cc.org/lacteos.jsp |arquibodata=29-06-2008}}</ref> Ye mui frequente l'uso de deribados de l lheite nas andústrias alimentícias, químicas i farmacéuticas, an perdutos cumo l [[lheite cundensado]], [[lheite an pó]], [[soro de lheite]], [[caseína]] ó [[lhatose]].<ref>{{citar web |url=http://www.vanguardia.com.mx/diario/noticia/saúde/vidaearte/omnia:_tipos_de_leite/50333 |títalo=>> Omnia: Tipos de lheite |obra=Vanguardia.com.mx |data=11-01-2008 |lhéngua=spanhol |acessodata=02-07-2008}}</ref>
L lheite de ls mamíferos [[marino]]s, cumo, por eisemplo, de las [[baleia]]s, ye mui mais rico an [[gordura]]s i [[nutriente]]s que l de ls mamíferos [[terrestre]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Alales |purmeiro=Charles |títalo=Ciéncia de l lheite |anho=1971 |lhocal=Cidade de l México |eiditora=Cía editorial |ISBN=}}</ref>
== Stória ==
[[Fexeiro:MilkMaid.JPG|thumb|[[Ourdenha]] manual]]
L cunsumo houmano de l lheite d'ourige animal ampeçou hai 11.000 anhos cula [[domesticaçon]] de l ganado durante l chamado "''ótimo climático''". Este porcesso se dou an special ne l [[Ouriente Médio]], ampulsionando la [[Reboluçon Neolítica]].<ref name=ourign>Albano Beja-Pereira, Giorgio Bertorelle i outros: The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA PNAS, Maio 2006; 103:8113 - 8118</ref> L purmeiro animal domesticado fui la [[baca]], i an seguida la [[cabra]], aprossimadamente na mesma época; finalmente la [[canhona]], antre 9000 i 8000 [[a.C.]].
Eesisten heipóteses, cumo la '''heipótese de l genótipo poupador''', que supone ua mudança fundamental ne ls hábitos alimentares de las populaçones de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], que passórun l'anngeri-lo sporadicamente, la fin de recebir [[heidratos de carbono|carboidratos]]. Esta mudança fizo cun que las populaçones ouro-asiáticas se tornássen mais rejistentes a la [[diabretes|diabretes tipo 2]] i mais tolerantes a la [[lhatose]], an cumparaçon cun outras populaçones houmanas, que solo mais recentemente conhecírun ls perdutos deribados de la pecuária. Assi i todo, esta heipótese nun puode ser cunfirmada, anclusibe por sou própio outor. ''James V. Neel'' la refutou, alegando que las defrenças ouserbadas nas populaçones poderien ser atrebuídas a outros fatores ambientales.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Misra, Anoop |outor2=Ganda O. P. |títalo=Migration and its impact on adiposity and type 2 diabetes |mes=Setembre |anho=2007 |lhocal=Burbank, California |jornal=Nutrition |belume=23 |númaro=9 |DOI=10.1016/j.nut.2007.06.008 |PMID=17679049 |url=}}</ref>
Durante la [[Antiguidade]] i la [[Eidade Média]], l lheite era mui defícel de se cunserbar i antoce era cunsumido fresco ó an forma de [[queiso]]. Cul tiempo, fúrun sendo zambolbidos outros lhaticínios, cumo la [[manteiga]].
La [[Reboluçon Andustrial]] na [[Ouropa]], por buolta de [[1830]], trouxe la possibelidade de trasportar l lheite fresco de [[campo|zonas rurales]] a las grandes [[cidade]]s, grácias la melhories ne l sistema de [[trasporte]]s. Cul tiempo, aparecírun nuobos strumientos na [[andústria]] de porcessamiento de l lheite. Un de ls mais coincidos ye l de la [[pasteurizaçon]], sugerida para ser ousada ne l lheite an [[1886]] pul [[químico]] [[microbiologista]] [[Almanha|alman]] ''Franz von Soxhlet''.
Estas einobaçones cunseguírun que l lheite ganhasse un aspeto mais soudable, tiempos de cunserbaçon mais prebesibles i porcessamiento mais [[heigiene|heigiénico]].
== Biologie ==
[[Fexeiro:Eomaia23423.jpg|thumb|lheft|250px|L mamífero ''[[Eomaia scansoria]]'' fui l'ancestral de ls mamíferos [[placenta]]iros i acradita-se que cuntaba cula capacidade de porduzir lheite cumo ls mamíferos de l'atualidade.]]
La porduçon de lheite para nutrir las crias puode ser un salto [[eiboluçon|eibolutibo]] associado al [[hormónio]] [[prolatina]]. Acradita-se que ls mamíferos procédan dun grupo próssimo als [[Trithelodontidae|tritelodóntidos]], de fines de l período [[triássico]]. Hai andícios de qu'eilhes yá dában senhales de [[lhatáncia]].<br />
Sabe-se qu'alguas speces de [[peixe]]s de l [[género]] ''[[Uaru]]'' (Família [[Cichlidae]]) nútren sues crias cun un fluido semelhante al lheite.<br />
L [https://en.wikipedia.org/wiki/Crop_milk ''Crop milk''] stá persente an dibersos grupos de [[abes]], cumo las [[columbidae|palombas]], ls [[Phoenicoterus|flamingos]] i ls [[Spheniscidae|pinguines]]. De l punto de bista biológico, trata-se dun berdadeiro lheite, secretado por glándulas specializadas.<ref>{{link|en|http://www.idiocentrism.com/milk.htm|Artigo citado pula Ounibersidade Stanford}}</ref>
Antre las muitas teories eisistentes, fui proposto que la porduçon de lheite surgiu porque ls antepassados [[mammaliaformes]] tenien uobos cun casca dóndio, cumo ls atuales [[monotremados]], l que probocaba sue rápida [[zeidrataçon]]. L lheite serie anton ua modificaçon de la secreçon de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas]], çtinada a trasferir auga als uobos.<ref name=Ouftedal>{{citar jornal |outor=Olav T. Oftedal |títalo=The Origin of Actation as a Water Source for Parchment-Shelled Eggs |anho=2004 |jornal=Journal of Mammare Gland Biologe and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |DOI=10.1023/La:1022848632125 |url=}}</ref> Outros outores, nua teorie que puode ser cumplementar a a anterior, oupinan que las glándulas mamárias proceden de l [[sistema eimune]] inato i que la lhataçon serie, an parte, ua repuosta anflamatória al dano ne ls [[tecido]]s i a l'anfeçon.<ref name=inmunitario>{{citar jornal |outor1=Vorbach, Claudia |outor2=Capecchi, Mario R. |outor3=Penninger, Josef M. |títalo=Evolution of the mammary gland from the innate immune sestem? |data=12-05-2006 |jornal=Bioessaes |belume=28 |númaro=6 |DOI=10.1002/bies.20423 |PMID=1670006 |url=}}</ref> Inda qu'eisistan deficuldades, bários anfoques acércan la data d'apariçon de l lheite na stória eibolutiba:
[[Fexeiro:Goat kid feeding on mothers milk.jpg|thumb|250px|La necidade eibolutiba d'alimentar las crias ye sastifeita cula porduçon de lheite própia de ls mamíferos.]]
* An purmeiro lhugar, la caseína ten ua funçon, cumportamiento i anclusibe motibos struturales similares a la [[bitelogenina]]. La caseína apareciu antre 200 i 310 milhones d'anhos atrás. Ouserba-se que, inda qu'an monotremas inda eisista la bitelogenina, eilha fui sustituída als poucos pula caseína, premitindo un menor tamanho de ls uobos i finalmente sue retençon antra-uterina.<ref name=Yolk>{{citar jornal |outor1=David Brawand |outor2=Walter Wahli |outor3=Henrik Kaessmann |títalo=Oss of Egg Yolk Genes in Mammals and the Origin of Actation and Placentation |anho=2008 |jornal=PLoS Bio |belume=6 |númaro=3 |PMC=2267819 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=2267819}}</ref>
* Por outra lhado, ouserban-se modificaçones [[anatomie|anatómicas]] ne ls [[cenodonta|cinodontos]] abançados que solo se splican pula apariçon de la lhatáncia, cumo l pequeinho tamanho corporal, [[uosso eipipúbico|uossos eipipúbicos]] i baixo nible de reposiçon dental.<ref name=cinodontos>{{citar jornal |outor=Oftedal, Olav T. |títalo=The mammary gland and its origin during senapsid evolution |anho=2002 |jornal=J Mammary Gland Biol and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |PMID=12751889 |DOI=10.1023/La:1022896515287 |url=http://www.springerlink.com/content/u03457rt3674356k/fulltext.pdf}}</ref>
L fócil mais antigo de ls mamíferos [[eutheria|placentairos]] çcubierto até l momiento ye l de l ''[[Eomaia|Eomaia scansoria]]'', un pequeinho animal que steriormente se assemelhaba als [[roedor]]s atuales i bibeu hai 125 milhones d'anhos durante l período [[Cretáceo]]. Ye quaije cierto qu'este animal porduzia lheite cumo ls mamíferos placentairos atuales.<ref name="eomaia">{{citar jornal |outor1=Quiang Ji |outor2=Zhe-Xi Luo |outor3=Chong-Xi Yuan |outor4=John R. Wible |outor5=Jian-Ping Zhang |outor6=Justin A. Georgi |títalo=The earliest known eutherian mammal |data=25-04-2002 |jornal=Nature |númaro=416 |páiginas=816-822 |DOI=10.1038/416816a |PMID=11976675}}</ref>
=== Genética, stologie i citologie ===
[[Fexeiro:Healthy mammary gland.jpg|lheft|300px|thumb|Perparaçon [[stologie|stológica]] dua [[glándula mamária]] houmana tingida cun Eag 1]]
La [[genética]] de l lheite trata, an parte, de çcrebir ls [[gen]]es amplicados an sue biossíntese, assi cumo sue [[regulaçon genética|regulaçon]] i, por outra, de la seleçon de raças ó andebíduos ó sue [[ourganismo modeficado geneticamente|modificaçon genética]] para oumentar la porduçon, sue calidade ó outelidade. Desto tamien se acupa la [[zotecnia]].
;Regulaçon
La porduçon de lheite stá regulada por hourmónios lhatogénicos (ansulina, prolatina i glucocorticóides), citocinas i fatores de crecimiento i por sustrato. Estes atíban fatores de trascriçon, tales cumo Stat5 (atibado por prolatina). Bárias sequéncias desses fatores fúrun eidantificadas, cumo l'anterior i tamien ls seguintes: BLGe-1, OCT-1, C/EBP, Gr, Ets-1, YY1, Fator 5, Ying Yang 1 i la proteína de lhigaçon al fator CCAAT.<ref name=Promotores>{{citar jornal |outor1=Rosen, Jeffrey M. |outor2=Wyszomierski, Shannon L. |outor3=Hadsell, Darrly |títalo=Regulation of milk protein gene expression |anho=1999 |jornal=Annual Review of Nutrition |belume=19 |númaro= |DOI=10.1146/annureb.nutr.19.1.407 |url=}}</ref> Estes eilemientos ándan-se giralmente nua çtáncia bariable, cunforme la spece (nas caseínas houmanas sensibles al cálcio ye ua de las mais çtantes de l'ourige de trascriçon, la -4700/ -4550 nucleótideos) i se reúnen an grupos (clusters) que cunténen tanto eilemientos negatibos cumo positibos, regulando-se por cumbinaçones de fatores, d'adonde decorre la grande bariabelidade na regulaçon de cada proteína. Por eisemplo, las caseínas parécen regular-se andependientemente uas de las outras. (Fox i McSweenee, 2003)
Ls trascritores (mRNA) de las proteínas de l lheite chégan a custituir de 60 a 80% de todo l RNA persente nua célula eipitelial durante la lhatáncia.
;Genómica
Las redes de regulaçon génica na porduçon de lheite inda nun son bien cumprendidas. A partir dun studo rializado mediante microarrays, lhocalizaçon telemoble, anteraçones anterprotéicas i recuolha de dados génicos na lhiteratura, fui possible strair alguas cunclusones gerales:<ref name=>{{citar jornal |outor1=Danielle G. Lemay |outor2=Margaret C. Neville |outor3=Michael C. Rudolph |outor4=Katherine S. Pollard |outor5=J. Bruce German |títalo=Gene regulatory networks in lactation: identification of global principles using bioinformatics |data=27-11-2007 |jornal=BMC Systems Biology |belume=1 |númaro=56 |PMID=18039394 |PMC=2225983 |DOI=10.1186/1752-0509-1-56 |url=}}</ref>
* Cerca dun terço de l [[trascritoma]] stá ambolbido na custruçon, funcionamiento i çmuntaige de l'apareilho de lhatáncia.
* Ls genes ambolbidos ne l'apareilho de secreçon son trascritos antes de la lhatáncia.
* Todos ls trascritores andógenos deríban de menos de 100 genes.
* Anquanto alguns genes son trascritos caratelisticamente próssimo al ampeço de la lhatáncia, este ampeço ye mediado percipalmente de forma pós-trascrecional.
* La secreçon de materiales durante la lhatáncia passa nó por subrerregulaçon de funçones genómicas nuobas, mas por ua supresson trascricional generalizada de funçones cumo la degradaçon de porteínas i quemunicaçones célula-ambiente.
;Citologie
Las células eipiteliales secretoras de lheite apartan atibamente ls materiales procedentes de ls [[baso sanguíneo|basos sanguíneos]] circundantes, al que dou l nome de "barreira mamária" (an analogie a la [[barreira heimatoencefálica]]). Ua beç franqueada la barreira, las células oubtén ls precursores que percísan pa la fabricaçon de lheite atrabeç de sue [[nembrana telemoble|nembrana]] basal i basolateral, que serien: íones, [[glucose]], [[ácido gorduroso|ácidos gordurosos]] i aminoácidos. An ruminantes tamien se outeliza l [[ácido acético|acetato]] i l β-heidroxibutirato cumo precursores. Alguas proteínas, an special las [[eimunoglobulina]]s tamien puoden traspassar esta barreira.<ref>{{citar web |ultimo=Mustafa |purmeiro=Arif |coautor= |url=http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |títalo=The mammary gland |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=26-08-2006|arquibourl=https://web.archive.org/web/20060115135946/http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |arquibodata=15-01-2006 |páiginas=11}}</ref> L lheite ye spulso pula nembrana apical. Ls lhípidios de l lheite sintetízan-se ne l [[reticlo andoplásmico]] lhiso, tanto que la [[caseína]] debe maturar-se ne l [[aparato de Golgi]], adonde tamien ten lhugar la biossíntese de la [[lhatose]].
;Stologie
De l punto de bista [[stologie|stológico]], l lheite porduç-se nas [[glándula mamária|glándulas mamárias]], que son ua eiboluçon por [[heipertrofia]] de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas apócrinas]] associadas al [[pelo]], que eisiste ne ls [[Ornithorhenchus anatinus|ornitorrincos]].<ref name=cinodontos/> La glándula mamária atiba ye cumpuosto por lhóbulos, cada un de ls quales ten numerosos albéolos i estes, por sue beç, son rebestidos por [[eipitélio|células eipiteliales cúbicas]] altas ó baixas, dependendo de l ciclo d'atebidade, que son las ancarregadas de porduzir l lheite. Antre estas i la [[lhámina basal]] de l'albéolo se ancontran alguas células mioepiteliales striadas. L'eipitélio de ls dutos antre ls albéolos ye un bun eisemplo d'eipitélio biestratificado cúbico (Bloom-Fawcet, 1999).
== Defeniçon i oubtençon ==
[[Fexeiro:Dissected lactating breast gray1172.png|thumb|250px|<small>Strutura dua glándula mamária houmana durante la lhatáncia: 1-Gordura, 2-Lhóbulo de l duto lhatífero, 3-Lhóbulo, 4-Tecido conetibo, 5-Teta lhatífero, 6-Duto lhatífero</small>.]]
Puode-se defenir l lheite d'acordo culs seguintes aspetos:
* '''Biológico''': ye ua sustáncia secretada pula fémea de ls mamíferos cula finalidade de nutrir a las crias.
* '''Lhegal''': perduto de la [[ourdenha]] dun mamífero son i que nun repersenta peligro pa l cunsumo houmano.
* '''Técnico''' ó '''físico-químico''': sistema an eiquilíbrio, custituído por trés sistemas çpersos: seluçon, emulson i suspenson.
* '''Zotécnico''': l perduto benido de l'ourdenha cumpleta i eininterruta, an cundiçones d'heigiene, de bacas soudables, bien alimentadas i çcansadas.
=== Animales pordutores de lheite ===
Atualmente, l lheite que mais se outeliza na porduçon de [[lhaticínios]] ye l de baca (debido a las propiadades que ten, a las quantidades que se oubtén, agradable sabor, fácele digeston, assi cumo la grande quantidade de deribados oubtidos). Assi i todo, nun ye la único que se cunsume. Tamien son cunsumidos l lheite de cabra, asna, égua, camela, antre outras. L cunsumo de detreminados tipos de lheite depende de la region i l tipo d'animales çponibles. L lheite de cabra ye eideal para fazer [[doce de lheite]] i nas regiones árticas usa-se l lheite de baleia. L lheite d'asna i de égua son ls que cunténen menos gordura, anquanto l de foca cuntén 50% a mais.
L lheite d'ourige houmana nun ye porduzido nin çtribuído an scala andustrial. Assi i todo, puode oubter-se mediante donaçones. Eesisten bancos de lheite que ancarrégan-se de recolhé-lo para porporcioná-lo a las ninos [[Nacimiento prematuro|prematuras]] ó [[alergie a alimientos|alérgicas]] que nun puoden cunsumi-lo d'outro modo. An nible mundial, eisisten bárias speces d'animales de las que se puode oubter lheite: la [[canhona]], la [[cabra]], la [[égua]], la [[burra]], la [[camela]] (i outras camélidas, cumo la [[Ama glama|llama]] ó la [[alpaca]]), la [[eaka]], la [[búfala]], la [[rena]] i la fémea de l [[alce]].
L lheite probeniente de la baca (''[[Bos taurus]]'') ye l mais amportante pa la dieta houmana i l que ten mais aplicaçones andustriales.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson Educación |eidiçon=4ª |páiginas=604 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
[[Fexeiro:Holstein cows large.jpg|thumb|250px|L lheite de baca de la raça [[Holstein (ganado)|Holstein]] ye la que se amprega cun maior frequencia nas quintas lheiteras.]]
* '''La baca ouropeia i índica''' (''Bos taurus'') ampeçou a ser domesticada hai 11 mil anhos cun dues lhinhas maternas çtintas, ua pa las bacas ouropeias i outra pa las [[Bos andicus|índicas]].<ref name=bacas>Edwards, C. J., MacHugh, D. I., Dobnee, K. M., Martin, L., Russell, N., Horwitz, L. K., McIntosh, S. K., Mac Donald, K. C., Helmer, D. & Tresset, A., eit al. (2004) J. Archaeol. Sci 31, 695–710.</ref> L'ancestral de l'atual ''Bos taurus'' se chamaba ''[[Bos primigenius]]''. Trataba-se dun [[bobino]] de chifres grandes que fui domesticado ne l [[Ouriente Médio]], spalhou-se por parte de la [[África]], i dou lhugar a la famosa raça [[zebu]] de la [[Ásia central]]. L zebu ye balorizado por sou belume de chicha i por sou lheite. La bariante ouropeia de l ''Bos primigenius'' ten ls chifres mais cúrtios i ye adatada pa la criaçon an stablos. Ye la que dou ourige al maior cunjunto de raças lheiteiras cumo la [[Holstein (ganado)|Holstein]], [[Guernsey]], [[Gando Jersey|Jersey]], etc.
* '''L búfalo:''' L chamado búfalo d'auga (''[[Bubalus bubalis]]'') fui domesticado an [[3000 a. C.|3000 a. C.]] na [[Mesopotámia]]. Este animal ye mui sensible al calor i sou nome denota l questume que ten de meter-se na auga para proteger-se del. An giral, ye pouco coincido ne l Oucidente. Ls [[Pobo árabe|árabes]] trouxírun nel pa l Ouriente Médio durante la [[Eidade Média]] ([[700 a. C.|700 a. C.]]). Sou uso an ciertas zonas de la [[Ouropa]] data daqueilha época. Por eisemplo, na eilaboraçon de la famosa [[mozzarella]] de búfala [[eitaliana]]. Ls perdutos eilaborados cun lheite de búfala ampéçan a sustituir, an alguas quemunidades, ls porduzidos cun lheite de baca.
* '''L'iaque:''', chamado cientificamente ''[[Bos grunniens]]'', ye un [[bobino]] de pelaige lhonga que cuntribui de forma fundamental na alimentaçon de las populaçones de l [[Tibet]] i de la [[Ásia central]]. Ten un lheite rico an proteínas i an gorduras (sue cuncentraçon ye superior a la de la de baca). Ls tibetanos eilaboran cul [[manteiga]]s i defrentes lhaticínios [[alimientos fermentados|fermentados]]. Un de ls mais coincidos ye l [[xá cun manteiga]] salgado.
[[Fexeiro:Nicolas Poussin - Jupiter enfant nourri par la chèvre Amalthée.jpg|250px|thumb|L Dius mitológico [[Zeus]] ourdenhando la [[Amalteia (mitologie)|cabra amalteia]].]]
* '''La canhona:''' fui domesticada ne l [[lhebante mediterráneo]], percipalmente a partir de la spece ''[[Canhona|Ovis aries]]''. A partir d'eibidéncias arqueológicas, cinco lhinhas mitocondriales porduzidas antre 9000 i 8000 fúrun eidantificadas a. C.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Meadows, Jennifer R. S. |outor2=Cemal, Ibrahim |outor3=Karaca, Orhan |outor4=Gootwine, Elisha |outor5=Kijas, James W. |títalo=Five Ovine Mitochondrial Lineages Identified From Sheep Breeds of the Near East |anho=2007 |jornal=Genetics |belume=175 |númaro=3 |PMID=17194773 |url=http://www.genetics.org/cgi/reprint/175/3/1371}}</ref> L lheite de canhona ye mais rico an cuntenido gorduroso que l lheite de búfalo i anclusibe ye mais rico an cuntenido [[proteína|protéico]]. Ye mui balorizado nas culturas mediterráneas.
* '''La cabra:''' ampeçou a ser domesticada percipalmente ne l bal de l [[Eufrates]] i ne ls [[montes Zagros]], a partir de la spece ''[[Capra hircus]]'' aprossimadamente al mesmo tiempo que las bacas (10.500 anhos).<ref name=>{{citar jornal |outor1=Melinda A. Zeder |outor2=Brian Hesse |títalo=The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago |anho=2000 |jornal=[[Science]] |belume=287 |númaro=5461 |DOI=10.1126/science.287.5461.2254 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/287/5461/2254}}</ref><ref name=cabras2>Helena Fernández, Sandrine Hughes, Jean-Denis Vigne, Daniel Helmer, Greg Hodgins, Christian Miquel, Catherine Hänni, Gordon Lhuikart, and Pierre Taberlet:Divergent mtDNA lineages of goats in an Early Neolithic site, far from the initial domestication areas. PNAS, Ot 2006; 103:15375 - 15379</ref> Ten un lheite cun un sabor i aroma fuortes. L lheite caprino ye un pouco defrente de l de canhona, percipalmente ne l sabor, cuntén ua maior quantidade de [[sal]]es, l que le dá l sabor lhebemente salgado. Para alhá desso, ye mais rica an natas ([[caseinato]]s), i apersenta maiores nibles de cálcio. L lheite de cabras apersenta an sue cumposiçon maior teor de α-caseína aliado al tamanho de las micelas de gordura séren menores quando cumparado cun lheite de baca, l que le dá caratelísticas medicinales, sendo mui outelizado ne l cuntrole de porblemas d'antoleráncia a lheite d'outras speces, porblemas respiratórios cumo asma, bronquite i porblemas gastrointestinales. Cula gordura deste lheite fabrica-se l [[queiso de cabra]], eiagurte, i atualmente cosméticos. Dentre las raças caprinas specializadas na porduçon de lheite çtácan-se las cabras: [[Saanen]], [[Pardo Alpina]], [[Toggenbourg]], [[Alpina Amaricana]] i [[Anglo-Nubiana]].
* '''L [[camelo]]''' ye un animal lhoinge de ls bobídeos i caprídeos (cabras i canhonas). Fui domesticado an 2500 a.C. na [[Ásia Central]]. L sou lheite ye mui apreciado ne ls [[Clima árido|climas áridos]], ne ls quales alguas culturas l'outelizan custantemente, por eisemplo, ne l noroeste de la [[África]].
* '''La [[llama]] i la [[alpaca]]:''' Son animales quemuns na [[Cordilheira de ls Andes]] na [[América de l Sul]]. Sue porduçon lhátea se çtina percipalmente al cunsumo lhocal i nun ten grande projeçon andustrial.<ref>{{citar web |url=http://www.universia.edu.pe/noticias/principais/destacada.php?id=56242 |títalo=¿Lheite de llama? |obra=[[Universia]] [[Peru]] |lhéngua=spanhol |acessodata=15-05-2008}}</ref>
* '''Cerbídeos''': An dibersas populaçones próssimas al [[Ártico]], ye frequente l cunsumo de l lheite de [[Cerbidae|cerbídeos]], cumo la rena (''[[Rangifer tarandus]]'') i la fémea de l'alce (''[[Alces alces]]''). Esta redadeira se comercializa na [[Rússia]] i na [[Suécia]]. Alguns studos sugíren que puode proteger ls ninos contra las [[malinas]] [[gastroantestinales]].<ref>{{citar jornal |sobrenome1=Dorofeĭchuk |nome1=V. G. |sobrenome2=Kelekeeva |nome2=M. M. |sobrenome3=Makarova |nome3=I. B. |sobrenome4=Tolkacheva |nome4=N. I. |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/quere.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=3439068&dot=Abstract |títalo=Protective properties of moose's milk and perspectives of it's use in pediatric gastroenterologe |data=Sep-Oct 1987 |jornal=Voprose Pitaniia |númaro=5 |páiginas=33-5 |lhéngua=russo}}</ref>
* '''[[Eiquidae|Eiquídeos]]''': La porduçon de lheite de égua ye mui amportante para muitas populaçones de las [[stepe]]s de la [[Ásia central]], an special pa la porduçon dun deribado fermentado chamado [[kumis]], que ye cunsumido crudo i ten un poderoso eifeito [[lhaxante]].<ref name=zeder>{{citar lhibro |ultimo=Zeder |purmeiro=Melinda A. |títalo=Documenting Domestication: New Genetic and Archaeological Paradigms |anho=2006 |lhocal=Berkeley |eiditora=University of California Press |páigina=264 |ISBN=0-520-24638-1}}</ref> Este lheite ten cuntenido mais eilebado an heidratos de carbono que l de cabra ó baca i, por esso, ye melhor para [[fermentaçon|fermentados]] [[álcol|alcoólicos]]. Stima-se que na Rússia eisistan 230.000 cabalhos dedicados a la porduçon de Kumis.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Steinkraus |purmeiro=Keith H. |títalo=Handbook of Indigenous Fermented Foods |anho=1995 |lhocal=Nuoba Iorque |eiditora=Marcel Dekker |páigina=304 |ISBN=0-8247-9352-8}}</ref> L lheite de [[Eiquus asinus|asna]] ye un de ls mais semelhantes al houmano quanto a la cumposiçon. Studos fúrun rializados cun éisito para admenistrá-lo cumo alimiento l ninos alérgicos al lheite de baca.<ref name=asna>{{citar jornal |outor1=Giovanna Monti |outor2=Enrico Bertino |outor3=Maria Cristina Muratore |outor4=Alessandra Coscia |outor5=Francesco Cresi |outor6=Leandra Silvestro |outor7=Claudio Fabris |outor8=Donatella Fortunato |outor9=Maria Gabriella Giuffrida |outor10=Amedeo Conti |títalo=Efficace of donkee's milk in treating highle porblematic cow's milk allergic children: An in vivo and in vitro stude |anho=2007 |jornal=Pediatric Allergy and Eimmunologe |belume=18 |númaro=3 |DOI=10.1111/j.1399-3038.2007.00521.x |url=}}</ref> Tamien eisisten quintas an [[Bélgica]] que porducen lheite d'asna para usos cosméticos.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.asineriedupaesdescollines.be/general.htm |títalo=Le lhait d'ânesse produit per l'asinerie du paes des collines |obra= |data= |formato= |lhéngua=francés |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> Ua de las pessonas de las chamadas "stremamente [[ambelhecimiento|lhongebas]]", la [[Eiquador|eiquatoriana]] [[Maria Capovilla|Maria Ester Capovilla]], que morriu cun quaije 117 anhos, alegou que l segredo de sue lhongebidade era l cunsumo diairo deste tipo de lheite.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.chilepotenciaalimentaria.cl/?p=1618 |títalo=Lheite de burro ¿L secreto dua bida lharga? |obra= |data=03-09-2006 |formato= |lhéngua=spanhol |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090102130332/http://www.chilepotenciaalimentaria.cl/?p=1618 |arquibodata=02-01-2009}}</ref> L lheite de [[Eiquus zebra|zebra]] cumbertiu-se an artigo de lhuxo demandado por melionairos scéntricos.<ref>{{citar web |ultimo=Gest |purmeiro=David |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |títalo=Gest's Zebra Milk Request |obra=Contactmusic.com |data=16-11-2006 |lhéngua=anglés |acessodata=26-05-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080521191514/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |arquibodata=21-05-2008}}</ref>
=== L'ourdenha ===
[[Fexeiro:Cow milking machine in action DSC04132.jpg|200px|thumb|<small>Ourdenhadeira macánica que funciona mediante suçon la bácuo. Note-se que las bombas de chupar chégan até arriba de las tetas para eibitar que l lheite saia de l baldo ó qu'haba dano a las tetas</small>.]]
Las técnicas d'ourdenha son basicamente dues:
* '''Manual''': Ye perciso lhimpar l úbere de l'animal de maneira ascética (esto ye, cun un xabon special i ousando siempre auga potable) para eibitar cuntaminar l'animal cun [[mastite]]. Depuis, l'ourdenhador siempre debe mirar diretamente la barriga de la baca, posicionar a mano dreita nua [[teta]] de l [[úbere]], anquanto cula squierda se agarra outros, ne l mesmo praino de a mano, mas, ne l praino posterior de l úbere, i depuis ambertir custantemente. Esto senefica que cada mano ourdenha un par de tetas, anquanto ua agarra l'anterior dun par, l'outra tira l posterior d'outro par.
* '''Macánica:''' Outeliza ua bomba de suçon qu'ourdenha a la baca na mesmo orde de l'ourdenha manual. Strai l lheite la bácuo. La defrencia reside an que l faç an menos tiempo i sin risco de causar dano al tecido de l úbere. Amprega-se nas andústrias i an alguas [[quintas]]s adonde l ganado lheiteiro ye mui grande. Las bombas de suçon dében ser lhimpas cun ua seluçon de [[eiodo]] a 4%.
Al rializar l'ourdenha, siempre dében rializar-se trés tarefas:
# '''Zeinfeçon de la teta ''': la teta debe ser lhimpa cun [[auga]] corriente i de buona qualidade i pdiçncialmente tratada cun heipoclorito de sódio.
# '''Testes clínicos''' Esto se rializa cun ua caneca telada cun fondo preto. Ls trés purmeiros jatos de cada teta debe ser çcartado i mais trés jatos seran lhançados lheite subre caneca, debe-se ouserbar se l lheite depositado subre la caneca forma glumos, pus la persença deilhes puode ser senhal de que l'animal apersenta quadro de mastite. Outra forma de dianosticar la mastite ye atrabeç de l'eisame CMT (California Mastite Test) ó teste de la raquete. L diagnóstico ye feito cun ua raquete que ye fábricada cun quatros cumpartimientos un para cada teto, adonde bai la seluçon CMT i l procedimiento de coleta de l'amostra ye rializado de la mesma forma de la caneca, i l lheite na persença de la seluçon CMT eirá reagir cul lheite i quando este stubir quadros de mastite el quedará cun aspeto de gel ó até formaçon de glumos dependendo de l quadro de mastite, i l'aspeto será cumparado cula tabela padron que ben acumpanhado de la seluçon CMT.
# '''Secar la teta''': Debe ser rializada cun papel toalha çcartable, afin d'eibitar possibles cuntaminaçones dua baca para outra.
# '''Cuidado pós ourdenha''': Passado l'ourdenha ls tetos dében ser zeinfetados cun seluçon d'iodo glicerinado esta seluçon ye para ancerrar l duto lhatífero. Desta forma se eibita que la teta se anfete. Passado l'ourdenha la fémea debe ser mantenida de pie ne l mínimo por ua hora, para eibitar cuntaminaçones cul tierra, ua beç que, ls dutos inda ancontran-se abiertos. I cunsegue manter las fémeas an pie oufrendo alimiento de buona qualidade passado l'ourdenha.
'''<center>Alguns eisemplos de glándulas mamárias</center>'''
<center><gallery>
Fexeiro:Bezerro_mamando_REFON.jpg|[[Bobino]]
Fexeiro:Piglets1.jpg|[[Cochino]]
Fexeiro:Baby sheep feeding.JPG|[[Oubino]]
Fexeiro:Weibliche-brust.jpg|[[Houmano]]
</gallery></center>
== Caratelísticas gerales ==
Nin todos ls lheites de ls mamíferos ténen las mesmas propiadades. Puode-se dezir que, an regra, l lheite ye un lhíquido de quelor branca i un cachico [[biscosidade|biscoso]], cuja cumposiçon i caratelísticas físico-químicas barian sensiblemente segundo las speces animales, i anclusibe segundo las defrentes raças. Estas caratelísticas tamien barian ne l curso de l período de la lhataçon, assi cumo ne l curso de sou tratamiento.
''“Pul aspeto simples dun lhíquido branco, l lheite ye un de ls alimientos mais cumplexos de la natureza. Repersenta un eiquilíbrio antre la seluçon aquosa, eimulson fina de glóbulos de gordura i ua suspenson coloidal de proteínas cun alguas partículas gasosas - gáç carbónico i ouxigénio.”''
=== Propiadades físicas ===
L lheite de bobino ten ua [[densidade]] média de 1,032 g/ml. Ye ua [[mistura]] cumplexa i [[heiterogénea]] cumpuosta por un sistema [[coloidal]] de trés fases:
* [[Seluçon]]: ls [[minerales]] assi cumo ls [[Hidrato de carbono|heidratos de carbono]] se ancontran dissolbidos na auga.
* [[Suspenson]]: las sustáncias proteicas se ancontran cula auga an suspenson.
* [[Emulson]]: la [[gordura]] an auga se apersenta cumo eimulson.
Cuntén ua proporçon amportante de [[auga]] (cerca de 87%). L resto custitui l [[strato seco]] que repersenta 130 [[grama]]s (g) por [[lhitro|l]], sendo la gordura de 35 a 45 g.
Outros cumponentes percipales son ls [[glucídios]] [[lhatose]], las [[proteínas]] i ls [[lhipídios]]. Ls cumponentes ourgánicos (glucídios, lhípidos, proteínas, [[bitaminas]]), i ls cumponentes minerales ([[cálcio|Ca]], [[sódio|Na]], [[potássio|K]], [[magnésio|Mg]], [[cloro|Cl]]). L lheite cuntén defrentes grupos de nutrientes. Las sustancias ourgánicas (glúcidos, lhípidos, proteínas) stan persentes an quantidades mais l menos eiguales i custituen la percipal fuonte d'einergie. Estes nutrientes se debeden an eilemientos custrutores, las proteínas, i an cumpuostos einergéticos, ls glucídios i ls lhipídios.
== Apersentaçon de l lheite ne l mercado ==
{{BT|Lháteo}}
[[Fexeiro:Mejeriprodukter i Skånsk butik.jpg|thumb|right|150px|La bariadade de lhaticínios eisistentes ne l mercado i ls çtintos tratamientos de lheite ye cada beç maior, cumo deixa splícito l retrato arriba dun mercado sueco.]]
L'apersentaçon de l lheite ne l mercado ye bariable i l que, giral, aceita-se l'altaraçon de sues propiadades para sastifazer las perferéncias de ls cunsumidores. Ua altaraçon mui frequente ye la [[Lhiofelizaçon|zeidratá-lo]] (''Lhiofelizaçon''), tornando-lo [[lheite an pó]], l que facelita sou trasporte i armazenaige. Tamien ye normal reduzir l cuntenido de gordura, oumentar l de cálcio i ajuntar sabores.
Ls requesitos que debe cumprir un perduto para classeficar-se nas defrentes catadories barian mui d'acordo cula defeniçon de cada paíç:
* '''Antegral:''' ten cuntenido an gordura de 3.2%
* '''[[Lheite znatado]]:''' cuntenido gorduroso anferior a 0.3%
* '''Semi-znatado:''' cun un cuntenido gorduroso antre 1.5 i 1.8%
* '''Saborizado:''' ye l lheite [[açucre|açucrado]] ó [[edulcorante|edulcorado]] a la que se adicionan sabores tales cumo [[morangano]], [[cacau|cacau an pó]], [[canielha]], [[baunilha]], etc. Normalmente son znatados l semi znatadas.
* '''[[Galatita]]''': plástico duro oubtido de l coalho de l lheite ó mais specificamente a partir de la [[caseína]] i de l [[formol]].
* '''[[Lheite an pó]] l Lhiofelizado:''' lheite de l qual se strai 95% de [[auga]] mediante porcessos de [[atomizaçon]] i eibaporaçon. Apersenta-se nun pó de quelor creme. Para sou cunsumo, solo ye perciso adicionar auga ó lheite.
* '''[[Lheite cundensado]], cuncentrado ó eibaporado:''' deste lheite, l'auga fui an parte straída i el ten aspeto mais spesso que l lheite fluido normal. Puode tener [[açucre]], adicionado ó nó.
* '''[[Lheite anriquecido]]:''' son preparados lháteos als quales se ajunta algun perduto de balor nutritibo cumo [[bitamina]]s, [[cálcio]], [[cerilha]], [[omega-3]] etc.
== Las cuntrobérsias sociales de l cunsumo de lheite ==
Inda que l lheite seia un alimiento natural i nutritibo, sue oubtençon, tratamiento i publicidade ten gerado cuntrobérsia, que tubo sou auge an [[1960]] i qu'atualmente cuntina mais mais cumo tendéncia eideológica que cumo reboluçon cultural. L lheite gerou dibersas polémicas nas quales grande bariadade d'argumientos fui apersentada, de las quales las dues mais amportantes seran abordadas a seguir.
=== L bien-star animal ===
La percipal rezon desta cuntrobérsia ye la forma pula qual se oubtén l lheite de ls animales. L tema an queston ye la forma pula qual l'home trata ls animales para sastifazer sues necidades básicas.
Cumo acuntece cun todos ls mamíferos, la fémea solo de la lheite depuis de dar a la luç. Dende decorre que la bida dun perdutor de lheite stá baseada na [[Anseminaçon artifecial|anseminaçon]] custante i na criaçon pecuária. Muitos métodos atuales assegúran la bariabelidade de caratelísticas de l lheite cula anseminaçon artificial (que cunsiste an antroduzir na [[parracha]] de la fémea [[sémen]] dun macho) na qual l sémen ousado ye de l mesmo macho para to l ganado.
Alguas pesquisas demunstrórun l grande dano que esses métodos d'oubtençon causan als aniamis. Las cundiçones de ls ''traumas'' causados a estes nun son sclusibos de l'andústria lheiteira, mas de la mentalidade houmana (ls ''traumas'' que puoden tener ls animales de quintas, tamien puoden tener ls que stan an catibeiro, ls de circo ó mesmo ls de stimaçon) i l'uso deste argumiento para tirar l lheite de la dieta houmana caiu an desuso porque nun ye un porblema tipicamente andustrial, mas cuncernente al tratamiento de l'animal. D'eigual modo, sugeriu-se que serie preferible adquirir l cálcio d'outros alimientos que ténen maior abundáncia deste eilemiento. Outras pesquisas demunstrórun que l lheite de ls mamíferos nun ye ançpensable pa l ser houmano i qu'este aquestumou-se eibolutibamente al sou cunsumo. Quando l nino angere lheite de sue mai, recibe l fator [[bífido]] (n-acetil-d-glucosamina) que propicia l crecimiento de l ''[[Actobacillus bifidus]]'' ne l'antestino de l bebé, adonde porduç grandes quantidades de [[ácido lhático]] a partir de [[lhatose]], qu'oumenta l'acideç de l'antestino i einibe l zambolbimiento de microrganismos patógenos que puoden afetar seriamente l recén-nacido; mais tarde, l fator ye sustituído pul ''[[L. acidophilus]]'', pa l que nun ye necessairo l lheite. De la mesma maneira, l lheite d'outros mamíferos cuntén cumpuostos sclusibos para cada spece que son outelizados biologicamente por sues respetibas crias.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson Educación |eidiçon=4ª |páiginas=603 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> Mas ye amportante acrecentar inda qu'essas pesquisas detreminan esso an cundiçones naturales: l mundo an que bibemos oubriga l cuorpo houmano a sou cunsumo, por eisemplo, an zonas adonde la quantidade d'heidróxidos, óxidos i ácidos fracos ne l'aire ye eilebada, a fin de mantener l'eiquilíbrio de l meio ácido de l cuorpo. Situaçon eigual acuntece an lhugares cun altos índices de radiaçon. I l mundo acelerado an que bibemos amplica adquirir calories de maneira rápida: l lheite ye ua fuonte ancrible de calorias por sou cumplexo sistema biológico, sin porduzir altaraçones ne l cuorpo (eicetuando, claro, quando sou cunsumo ye scessibo).
Tamien se argumenta, por eisemplo, que ye un grande trauma pa la fémea perder la sue cria, puosto qu'esta será bendida ó até mesmo sacrificada. Afirma-se que las bacas, al perder ua cria, múgen dolorosamente. Definen, anton, l trauma cumo un anstinto materno natural, cumo l que spurmenta ua mulhier al perder un filho.<ref>{{citar web |url=http://www.igualdadeanimal.org/alimentacion/lacteos |títalo=Lháteos / Eigualdade Animal |obra=Igualdade Animal.com |acessodata=18-04-2008}}</ref> Esta postura perdiu peso quando se demunstrou que ls animales ténen cumportamientos defrentes quando stan an stado salbaige i quando stan an catibeiro. Neste, ls animales ténen menos zambolbido l sistema de maternidade, puosto que las bacas nunca la spurmentórun. Demunstrou-se anton qu'acuntecie l mesmo culs animales de cumpanha: la mai nun spurmenta tristeza quando ye apartada de la cria i al alrobés. Assi, ls animales domésticos se aténen al cuidado houmano i, inda que nun se saba se l'animal se lhembra de ls parientes, ye cierto que nun sinta [[tristeza]].
== Bariadades ==
* De [[baca]], ó [[bobino]] ye lhargamente outelizado na alimentaçon houmana, i rico an [[bitamina A]] i [[cálcio]].
* De [[búfalo|búfala]], mui apreciado i mais gorduroso que l lheite bobino.
* De [[cabra]], eisisten cuntrobérsias quanto al cunsumo, mas alguns anstitutos apúntan el cumo sendo l tipo de lheite mais cunsumido ne l mundo.
* De camela, mui apreciado antre ls [[beduínos]], pobo nómada de l [[norte de África]].
* De [[égua]], cunsumida na Ásia Central, outelizada na fabricaçon de la bubida [[Kumis]]
=== Lheite houmano ===
[[Fexeiro:Breastfeeding infant.jpg|120px|thumb|right|Un bebé alimentando-se cun lheite materno.]]
{{Artigo percipal|[[Lheite materno]]}}
Chama-se '''lheite materno''' l lheite porduzido pulas mulhieres i que ye outelizado para alimentar ls [[bebé]]s. L lheite materno ye la purmeira i percipal fuonte de nutriçon de ls recén-nacidos até que se tórnen atos a comer i digerir ls quemidos sólidos.
* Ten caratelísticas bariadas dependendo de l'eidade gestacional de l [[recén-nacido]] i cronológica de l recén-nacido i de la duraçon de l'amamentaçon an si.
* Ye porduzido pula [[mai]] dun recén-nacido prematuro ó nó, ten grande quantidade de [[eimunoglobulinas]] (anticorpos).
* Ne ls purmeiros dies d'eidade l lheite ten caratelísticas bien defrentes, cuntendo pouca gordura i mais eimunoglobulinas, ye l chamado '''colostro'''.
* Antre ls houmanos, ye bastante quemun que la mai tenga pouco lheite lhougo passado l parto, percipalmente se fur sou purmeiro filho. La "decida" de l lheite puode demorar até uns quatro dies i ye coincida cumo '''apojadura'''.
== Digeston ==
D'acordo cun [http://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2007/02/070227_leiteneolitico_ir.shtml Studo publicado na rebista Proceedings of the National Academy of Sciences], ls seres houmanos de l [[neolítico]] persentes na [[Ouropa]] nun tenien l gene de la [[lhatase]] persente an sous [[DNA]]s, l que sugere que éran antolerantes al lheite; ua beç que sin la lhatase, buber lheite puode causar anchaço, delores abdominales i [[diarreia]]. Tal studo fui possible grácias als eisames de DNA straído de [[squeleto]]s.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lhataçon]]
* [[Lheite an pó]]
* [[Doce de lheite]]
* [[Lheite de soja]]
* [[Lheite cundensado]]
* [[Lheite achoclatado]]
* [[Lhaticínios]]
* [[Andústria de lhaticínios]]
* [[Queiso]]
==Refréncias==
{{Reflist}}
[[Catadorie:Lheite|!]]
[[Catadorie:Mamíferos]]
h5q4f9zxikniarc05ownzidkg1klfc7
107698
107697
2026-08-07T19:56:29Z
~2026-43184-25
15440
/* Refréncias */
107698
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Milk glass.jpg|thumb|200px|L lheite mais porduzido i çtribuído pa l cunsumo houmano ye l de baca.]]
'''Lheite''' ó '''leite''' ye ua [[secreçon]] [[nutriente|nutritiba]] de quelor sbranquiçada i oupaca porduzida pulas [[glándulas mamárias]] de las [[fémea]]s de ls [[Mammalia|mamíferos]] (ancluindo ls [[monotremados]]).<ref name="lhechq">{{citar web |url=http://www.quimica.urv.es/~w3siiq/DALUMNES/98/siiq3/leite.html |títalo=Lheite |obra=Química.urv.es |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="doabal">{{citar web |url=http://www.doaval.com.ar/Daire_Knowledge/EfficientCooling/Leite.htm |títalo=Lheite |obra=Delaval.com.ar |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="crlnd"></ref>
L lhíquido ye porduzido pulas células secretoras de las glándulas mamárias ó [[mama]]s (chamadas "peitos" ó "tetas"). La secreçon lhátea dua fémea dies antes i depuis de l parto se chama [[colostro]].
An grande parte de las [[spece]]s, eisisten dues glándulas (ó dous cunjuntos de glándulas), ua an cada [[mamilo]] (lhocalizado na parte fruntal superior antre ls seres [[houmano]]s, ó na parte [[bentre|bentral]] de ls [[quadrúpede]]s).
Tamien se chama '''lheite''' l suco de ciertas [[planta]]s ó [[fruito]]s: [[lheite de coco]], [[lheite de soja]], de [[arroç]] ó de [[almendra]].<ref></ref> Assi i todo, pa la defeniçon científica, l termo nun se aplica als sucos de [[nuoç]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 i 633 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
== Amportança ==
La percipal funçon de l lheite ye nutrir (alimentar) ls [[filhote]]s até que séian capazes de [[digeston|digerir]] outros [[quemido]]s. Para alhá desso, cumpre las funçones de porteger l [[trato gastroantestinal]] de las crias contra [[antígeno]]s, [[toxina]]s i [[anflamaçon]]es i cuntribui pa la salude [[metabolismo|metabólica]], regulando ls porcessos d'oubtençon d'einergie (an special, l metabolismo de la [[glicose]] i de la [[ansulina]]).<ref>{{citar web |url=http://www.cdrf.org/doc/Daire%20Dispatch/Summer%202004%20Edition/MilkGenome.doc |títalo=The Milk Genome: Using Science to Mine the Benefits of Our Most Nutritious Food |obra=California Daire Research Foundation |acessodata=31-05-2008 |ultimo= |purmeiro= |coautor= |anho= |mes= |formato= |publication= |eiditorial= |lhéngua= |doi= |arquibourl= |arquibodata= |cite=}}</ref>
L lheite ye la base de numerosos [[lhaticínios]], cumo la [[manteiga]], l [[queiso]], l [[eiagurte]], antre outros.<ref></ref> Ye mui frequente l'uso de deribados de l lheite nas andústrias alimentícias, químicas i farmacéuticas, an perdutos cumo l [[lheite cundensado]], [[lheite an pó]], [[soro de lheite]], [[caseína]] ó [[lhatose]].<ref></ref>
L lheite de ls mamíferos [[marino]]s, cumo, por eisemplo, de las [[baleia]]s, ye mui mais rico an [[gordura]]s i [[nutriente]]s que l de ls mamíferos [[terrestre]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Alales |purmeiro=Charles |títalo=Ciéncia de l lheite |anho=1971 |lhocal=Cidade de l México |eiditora=Cía editorial |ISBN=}}</ref>
== Stória ==
[[Fexeiro:MilkMaid.JPG|thumb|[[Ourdenha]] manual]]
L cunsumo houmano de l lheite d'ourige animal ampeçou hai 11.000 anhos cula [[domesticaçon]] de l ganado durante l chamado "''ótimo climático''". Este porcesso se dou an special ne l [[Ouriente Médio]], ampulsionando la [[Reboluçon Neolítica]].<ref name=ourign>Albano Beja-Pereira, Giorgio Bertorelle i outros: The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA PNAS, Maio 2006; 103:8113 - 8118</ref> L purmeiro animal domesticado fui la [[baca]], i an seguida la [[cabra]], aprossimadamente na mesma época; finalmente la [[canhona]], antre 9000 i 8000 [[a.C.]].
Eesisten heipóteses, cumo la '''heipótese de l genótipo poupador''', que supone ua mudança fundamental ne ls hábitos alimentares de las populaçones de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], que passórun l'anngeri-lo sporadicamente, la fin de recebir [[heidratos de carbono|carboidratos]]. Esta mudança fizo cun que las populaçones ouro-asiáticas se tornássen mais rejistentes a la [[diabretes|diabretes tipo 2]] i mais tolerantes a la [[lhatose]], an cumparaçon cun outras populaçones houmanas, que solo mais recentemente conhecírun ls perdutos deribados de la pecuária. Assi i todo, esta heipótese nun puode ser cunfirmada, anclusibe por sou própio outor. ''James V. Neel'' la refutou, alegando que las defrenças ouserbadas nas populaçones poderien ser atrebuídas a outros fatores ambientales.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Misra, Anoop |outor2=Ganda O. P. |títalo=Migration and its impact on adiposity and type 2 diabetes |mes=Setembre |anho=2007 |lhocal=Burbank, California |jornal=Nutrition |belume=23 |númaro=9 |DOI=10.1016/j.nut.2007.06.008 |PMID=17679049 |url=}}</ref>
Durante la [[Antiguidade]] i la [[Eidade Média]], l lheite era mui defícel de se cunserbar i antoce era cunsumido fresco ó an forma de [[queiso]]. Cul tiempo, fúrun sendo zambolbidos outros lhaticínios, cumo la [[manteiga]].
La [[Reboluçon Andustrial]] na [[Ouropa]], por buolta de [[1830]], trouxe la possibelidade de trasportar l lheite fresco de [[campo|zonas rurales]] a las grandes [[cidade]]s, grácias la melhories ne l sistema de [[trasporte]]s. Cul tiempo, aparecírun nuobos strumientos na [[andústria]] de porcessamiento de l lheite. Un de ls mais coincidos ye l de la [[pasteurizaçon]], sugerida para ser ousada ne l lheite an [[1886]] pul [[químico]] [[microbiologista]] [[Almanha|alman]] ''Franz von Soxhlet''.
Estas einobaçones cunseguírun que l lheite ganhasse un aspeto mais soudable, tiempos de cunserbaçon mais prebesibles i porcessamiento mais [[heigiene|heigiénico]].
== Biologie ==
[[Fexeiro:Eomaia23423.jpg|thumb|lheft|250px|L mamífero ''[[Eomaia scansoria]]'' fui l'ancestral de ls mamíferos [[placenta]]iros i acradita-se que cuntaba cula capacidade de porduzir lheite cumo ls mamíferos de l'atualidade.]]
La porduçon de lheite para nutrir las crias puode ser un salto [[eiboluçon|eibolutibo]] associado al [[hormónio]] [[prolatina]]. Acradita-se que ls mamíferos procédan dun grupo próssimo als [[Trithelodontidae|tritelodóntidos]], de fines de l período [[triássico]]. Hai andícios de qu'eilhes yá dában senhales de [[lhatáncia]].<br />
Sabe-se qu'alguas speces de [[peixe]]s de l [[género]] ''[[Uaru]]'' (Família [[Cichlidae]]) nútren sues crias cun un fluido semelhante al lheite.<br />
L [https://en.wikipedia.org/wiki/Crop_milk ''Crop milk''] stá persente an dibersos grupos de [[abes]], cumo las [[columbidae|palombas]], ls [[Phoenicoterus|flamingos]] i ls [[Spheniscidae|pinguines]]. De l punto de bista biológico, trata-se dun berdadeiro lheite, secretado por glándulas specializadas.<ref>{{link|en|http://www.idiocentrism.com/milk.htm|Artigo citado pula Ounibersidade Stanford}}</ref>
Antre las muitas teories eisistentes, fui proposto que la porduçon de lheite surgiu porque ls antepassados [[mammaliaformes]] tenien uobos cun casca dóndio, cumo ls atuales [[monotremados]], l que probocaba sue rápida [[zeidrataçon]]. L lheite serie anton ua modificaçon de la secreçon de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas]], çtinada a trasferir auga als uobos.<ref name=Ouftedal>{{citar jornal |outor=Olav T. Oftedal |títalo=The Origin of Actation as a Water Source for Parchment-Shelled Eggs |anho=2004 |jornal=Journal of Mammare Gland Biologe and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |DOI=10.1023/La:1022848632125 |url=}}</ref> Outros outores, nua teorie que puode ser cumplementar a a anterior, oupinan que las glándulas mamárias proceden de l [[sistema eimune]] inato i que la lhataçon serie, an parte, ua repuosta anflamatória al dano ne ls [[tecido]]s i a l'anfeçon.<ref name=inmunitario>{{citar jornal |outor1=Vorbach, Claudia |outor2=Capecchi, Mario R. |outor3=Penninger, Josef M. |títalo=Evolution of the mammary gland from the innate immune sestem? |data=12-05-2006 |jornal=Bioessaes |belume=28 |númaro=6 |DOI=10.1002/bies.20423 |PMID=1670006 |url=}}</ref> Inda qu'eisistan deficuldades, bários anfoques acércan la data d'apariçon de l lheite na stória eibolutiba:
[[Fexeiro:Goat kid feeding on mothers milk.jpg|thumb|250px|La necidade eibolutiba d'alimentar las crias ye sastifeita cula porduçon de lheite própia de ls mamíferos.]]
* An purmeiro lhugar, la caseína ten ua funçon, cumportamiento i anclusibe motibos struturales similares a la [[bitelogenina]]. La caseína apareciu antre 200 i 310 milhones d'anhos atrás. Ouserba-se que, inda qu'an monotremas inda eisista la bitelogenina, eilha fui sustituída als poucos pula caseína, premitindo un menor tamanho de ls uobos i finalmente sue retençon antra-uterina.<ref name=Yolk>{{citar jornal |outor1=David Brawand |outor2=Walter Wahli |outor3=Henrik Kaessmann |títalo=Oss of Egg Yolk Genes in Mammals and the Origin of Actation and Placentation |anho=2008 |jornal=PLoS Bio |belume=6 |númaro=3 |PMC=2267819 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=2267819}}</ref>
* Por outra lhado, ouserban-se modificaçones [[anatomie|anatómicas]] ne ls [[cenodonta|cinodontos]] abançados que solo se splican pula apariçon de la lhatáncia, cumo l pequeinho tamanho corporal, [[uosso eipipúbico|uossos eipipúbicos]] i baixo nible de reposiçon dental.<ref name=cinodontos>{{citar jornal |outor=Oftedal, Olav T. |títalo=The mammary gland and its origin during senapsid evolution |anho=2002 |jornal=J Mammary Gland Biol and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |PMID=12751889 |DOI=10.1023/La:1022896515287 |url=http://www.springerlink.com/content/u03457rt3674356k/fulltext.pdf}}</ref>
L fócil mais antigo de ls mamíferos [[eutheria|placentairos]] çcubierto até l momiento ye l de l ''[[Eomaia|Eomaia scansoria]]'', un pequeinho animal que steriormente se assemelhaba als [[roedor]]s atuales i bibeu hai 125 milhones d'anhos durante l período [[Cretáceo]]. Ye quaije cierto qu'este animal porduzia lheite cumo ls mamíferos placentairos atuales.<ref name="eomaia">{{citar jornal |outor1=Quiang Ji |outor2=Zhe-Xi Luo |outor3=Chong-Xi Yuan |outor4=John R. Wible |outor5=Jian-Ping Zhang |outor6=Justin A. Georgi |títalo=The earliest known eutherian mammal |data=25-04-2002 |jornal=Nature |númaro=416 |páiginas=816-822 |DOI=10.1038/416816a |PMID=11976675}}</ref>
=== Genética, stologie i citologie ===
[[Fexeiro:Healthy mammary gland.jpg|lheft|300px|thumb|Perparaçon [[stologie|stológica]] dua [[glándula mamária]] houmana tingida cun Eag 1]]
La [[genética]] de l lheite trata, an parte, de çcrebir ls [[gen]]es amplicados an sue biossíntese, assi cumo sue [[regulaçon genética|regulaçon]] i, por outra, de la seleçon de raças ó andebíduos ó sue [[ourganismo modeficado geneticamente|modificaçon genética]] para oumentar la porduçon, sue calidade ó outelidade. Desto tamien se acupa la [[zotecnia]].
;Regulaçon
La porduçon de lheite stá regulada por hourmónios lhatogénicos (ansulina, prolatina i glucocorticóides), citocinas i fatores de crecimiento i por sustrato. Estes atíban fatores de trascriçon, tales cumo Stat5 (atibado por prolatina). Bárias sequéncias desses fatores fúrun eidantificadas, cumo l'anterior i tamien ls seguintes: BLGe-1, OCT-1, C/EBP, Gr, Ets-1, YY1, Fator 5, Ying Yang 1 i la proteína de lhigaçon al fator CCAAT.<ref name=Promotores>{{citar jornal |outor1=Rosen, Jeffrey M. |outor2=Wyszomierski, Shannon L. |outor3=Hadsell, Darrly |títalo=Regulation of milk protein gene expression |anho=1999 |jornal=Annual Review of Nutrition |belume=19 |númaro= |DOI=10.1146/annureb.nutr.19.1.407 |url=}}</ref> Estes eilemientos ándan-se giralmente nua çtáncia bariable, cunforme la spece (nas caseínas houmanas sensibles al cálcio ye ua de las mais çtantes de l'ourige de trascriçon, la -4700/ -4550 nucleótideos) i se reúnen an grupos (clusters) que cunténen tanto eilemientos negatibos cumo positibos, regulando-se por cumbinaçones de fatores, d'adonde decorre la grande bariabelidade na regulaçon de cada proteína. Por eisemplo, las caseínas parécen regular-se andependientemente uas de las outras. (Fox i McSweenee, 2003)
Ls trascritores (mRNA) de las proteínas de l lheite chégan a custituir de 60 a 80% de todo l RNA persente nua célula eipitelial durante la lhatáncia.
;Genómica
Las redes de regulaçon génica na porduçon de lheite inda nun son bien cumprendidas. A partir dun studo rializado mediante microarrays, lhocalizaçon telemoble, anteraçones anterprotéicas i recuolha de dados génicos na lhiteratura, fui possible strair alguas cunclusones gerales:<ref name=>{{citar jornal |outor1=Danielle G. Lemay |outor2=Margaret C. Neville |outor3=Michael C. Rudolph |outor4=Katherine S. Pollard |outor5=J. Bruce German |títalo=Gene regulatory networks in lactation: identification of global principles using bioinformatics |data=27-11-2007 |jornal=BMC Systems Biology |belume=1 |númaro=56 |PMID=18039394 |PMC=2225983 |DOI=10.1186/1752-0509-1-56 |url=}}</ref>
* Cerca dun terço de l [[trascritoma]] stá ambolbido na custruçon, funcionamiento i çmuntaige de l'apareilho de lhatáncia.
* Ls genes ambolbidos ne l'apareilho de secreçon son trascritos antes de la lhatáncia.
* Todos ls trascritores andógenos deríban de menos de 100 genes.
* Anquanto alguns genes son trascritos caratelisticamente próssimo al ampeço de la lhatáncia, este ampeço ye mediado percipalmente de forma pós-trascrecional.
* La secreçon de materiales durante la lhatáncia passa nó por subrerregulaçon de funçones genómicas nuobas, mas por ua supresson trascricional generalizada de funçones cumo la degradaçon de porteínas i quemunicaçones célula-ambiente.
;Citologie
Las células eipiteliales secretoras de lheite apartan atibamente ls materiales procedentes de ls [[baso sanguíneo|basos sanguíneos]] circundantes, al que dou l nome de "barreira mamária" (an analogie a la [[barreira heimatoencefálica]]). Ua beç franqueada la barreira, las células oubtén ls precursores que percísan pa la fabricaçon de lheite atrabeç de sue [[nembrana telemoble|nembrana]] basal i basolateral, que serien: íones, [[glucose]], [[ácido gorduroso|ácidos gordurosos]] i aminoácidos. An ruminantes tamien se outeliza l [[ácido acético|acetato]] i l β-heidroxibutirato cumo precursores. Alguas proteínas, an special las [[eimunoglobulina]]s tamien puoden traspassar esta barreira.<ref>{{citar web |ultimo=Mustafa |purmeiro=Arif |coautor= |url=http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |títalo=The mammary gland |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=26-08-2006|arquibourl=https://web.archive.org/web/20060115135946/http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |arquibodata=15-01-2006 |páiginas=11}}</ref> L lheite ye spulso pula nembrana apical. Ls lhípidios de l lheite sintetízan-se ne l [[reticlo andoplásmico]] lhiso, tanto que la [[caseína]] debe maturar-se ne l [[aparato de Golgi]], adonde tamien ten lhugar la biossíntese de la [[lhatose]].
;Stologie
De l punto de bista [[stologie|stológico]], l lheite porduç-se nas [[glándula mamária|glándulas mamárias]], que son ua eiboluçon por [[heipertrofia]] de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas apócrinas]] associadas al [[pelo]], que eisiste ne ls [[Ornithorhenchus anatinus|ornitorrincos]].<ref name=cinodontos/> La glándula mamária atiba ye cumpuosto por lhóbulos, cada un de ls quales ten numerosos albéolos i estes, por sue beç, son rebestidos por [[eipitélio|células eipiteliales cúbicas]] altas ó baixas, dependendo de l ciclo d'atebidade, que son las ancarregadas de porduzir l lheite. Antre estas i la [[lhámina basal]] de l'albéolo se ancontran alguas células mioepiteliales striadas. L'eipitélio de ls dutos antre ls albéolos ye un bun eisemplo d'eipitélio biestratificado cúbico (Bloom-Fawcet, 1999).
== Defeniçon i oubtençon ==
[[Fexeiro:Dissected lactating breast gray1172.png|thumb|250px|<small>Strutura dua glándula mamária houmana durante la lhatáncia: 1-Gordura, 2-Lhóbulo de l duto lhatífero, 3-Lhóbulo, 4-Tecido conetibo, 5-Teta lhatífero, 6-Duto lhatífero</small>.]]
Puode-se defenir l lheite d'acordo culs seguintes aspetos:
* '''Biológico''': ye ua sustáncia secretada pula fémea de ls mamíferos cula finalidade de nutrir a las crias.
* '''Lhegal''': perduto de la [[ourdenha]] dun mamífero son i que nun repersenta peligro pa l cunsumo houmano.
* '''Técnico''' ó '''físico-químico''': sistema an eiquilíbrio, custituído por trés sistemas çpersos: seluçon, emulson i suspenson.
* '''Zotécnico''': l perduto benido de l'ourdenha cumpleta i eininterruta, an cundiçones d'heigiene, de bacas soudables, bien alimentadas i çcansadas.
=== Animales pordutores de lheite ===
Atualmente, l lheite que mais se outeliza na porduçon de [[lhaticínios]] ye l de baca (debido a las propiadades que ten, a las quantidades que se oubtén, agradable sabor, fácele digeston, assi cumo la grande quantidade de deribados oubtidos). Assi i todo, nun ye la único que se cunsume. Tamien son cunsumidos l lheite de cabra, asna, égua, camela, antre outras. L cunsumo de detreminados tipos de lheite depende de la region i l tipo d'animales çponibles. L lheite de cabra ye eideal para fazer [[doce de lheite]] i nas regiones árticas usa-se l lheite de baleia. L lheite d'asna i de égua son ls que cunténen menos gordura, anquanto l de foca cuntén 50% a mais.
L lheite d'ourige houmana nun ye porduzido nin çtribuído an scala andustrial. Assi i todo, puode oubter-se mediante donaçones. Eesisten bancos de lheite que ancarrégan-se de recolhé-lo para porporcioná-lo a las ninos [[Nacimiento prematuro|prematuras]] ó [[alergie a alimientos|alérgicas]] que nun puoden cunsumi-lo d'outro modo. An nible mundial, eisisten bárias speces d'animales de las que se puode oubter lheite: la [[canhona]], la [[cabra]], la [[égua]], la [[burra]], la [[camela]] (i outras camélidas, cumo la [[Ama glama|llama]] ó la [[alpaca]]), la [[eaka]], la [[búfala]], la [[rena]] i la fémea de l [[alce]].
L lheite probeniente de la baca (''[[Bos taurus]]'') ye l mais amportante pa la dieta houmana i l que ten mais aplicaçones andustriales.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=604 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
[[Fexeiro:Holstein cows large.jpg|thumb|250px|L lheite de baca de la raça [[Holstein (ganado)|Holstein]] ye la que se amprega cun maior frequencia nas quintas lheiteras.]]
* '''La baca ouropeia i índica''' (''Bos taurus'') ampeçou a ser domesticada hai 11 mil anhos cun dues lhinhas maternas çtintas, ua pa las bacas ouropeias i outra pa las [[Bos andicus|índicas]].<ref name=bacas>Edwards, C. J., MacHugh, D. I., Dobnee, K. M., Martin, L., Russell, N., Horwitz, L. K., McIntosh, S. K., Mac Donald, K. C., Helmer, D. & Tresset, A., eit al. (2004) J. Archaeol. Sci 31, 695–710.</ref> L'ancestral de l'atual ''Bos taurus'' se chamaba ''[[Bos primigenius]]''. Trataba-se dun [[bobino]] de chifres grandes que fui domesticado ne l [[Ouriente Médio]], spalhou-se por parte de la [[África]], i dou lhugar a la famosa raça [[zebu]] de la [[Ásia central]]. L zebu ye balorizado por sou belume de chicha i por sou lheite. La bariante ouropeia de l ''Bos primigenius'' ten ls chifres mais cúrtios i ye adatada pa la criaçon an stablos. Ye la que dou ourige al maior cunjunto de raças lheiteiras cumo la [[Holstein (ganado)|Holstein]], [[Guernsey]], [[Gando Jersey|Jersey]], etc.
* '''L búfalo:''' L chamado búfalo d'auga (''[[Bubalus bubalis]]'') fui domesticado an [[3000 a. C.|3000 a. C.]] na [[Mesopotámia]]. Este animal ye mui sensible al calor i sou nome denota l questume que ten de meter-se na auga para proteger-se del. An giral, ye pouco coincido ne l Oucidente. Ls [[Pobo árabe|árabes]] trouxírun nel pa l Ouriente Médio durante la [[Eidade Média]] ([[700 a. C.|700 a. C.]]). Sou uso an ciertas zonas de la [[Ouropa]] data daqueilha época. Por eisemplo, na eilaboraçon de la famosa [[mozzarella]] de búfala [[eitaliana]]. Ls perdutos eilaborados cun lheite de búfala ampéçan a sustituir, an alguas quemunidades, ls porduzidos cun lheite de baca.
* '''L'iaque:''', chamado cientificamente ''[[Bos grunniens]]'', ye un [[bobino]] de pelaige lhonga que cuntribui de forma fundamental na alimentaçon de las populaçones de l [[Tibet]] i de la [[Ásia central]]. Ten un lheite rico an proteínas i an gorduras (sue cuncentraçon ye superior a la de la de baca). Ls tibetanos eilaboran cul [[manteiga]]s i defrentes lhaticínios [[alimientos fermentados|fermentados]]. Un de ls mais coincidos ye l [[xá cun manteiga]] salgado.
[[Fexeiro:Nicolas Poussin - Jupiter enfant nourri par la chèvre Amalthée.jpg|250px|thumb|L Dius mitológico [[Zeus]] ourdenhando la [[Amalteia (mitologie)|cabra amalteia]].]]
* '''La canhona:''' fui domesticada ne l [[lhebante mediterráneo]], percipalmente a partir de la spece ''[[Canhona|Ovis aries]]''. A partir d'eibidéncias arqueológicas, cinco lhinhas mitocondriales porduzidas antre 9000 i 8000 fúrun eidantificadas a. C.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Meadows, Jennifer R. S. |outor2=Cemal, Ibrahim |outor3=Karaca, Orhan |outor4=Gootwine, Elisha |outor5=Kijas, James W. |títalo=Five Ovine Mitochondrial Lineages Identified From Sheep Breeds of the Near East |anho=2007 |jornal=Genetics |belume=175 |númaro=3 |PMID=17194773 |url=http://www.genetics.org/cgi/reprint/175/3/1371}}</ref> L lheite de canhona ye mais rico an cuntenido gorduroso que l lheite de búfalo i anclusibe ye mais rico an cuntenido [[proteína|protéico]]. Ye mui balorizado nas culturas mediterráneas.
* '''La cabra:''' ampeçou a ser domesticada percipalmente ne l bal de l [[Eufrates]] i ne ls [[montes Zagros]], a partir de la spece ''[[Capra hircus]]'' aprossimadamente al mesmo tiempo que las bacas (10.500 anhos).<ref name=>{{citar jornal |outor1=Melinda A. Zeder |outor2=Brian Hesse |títalo=The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago |anho=2000 |jornal=[[Science]] |belume=287 |númaro=5461 |DOI=10.1126/science.287.5461.2254 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/287/5461/2254}}</ref><ref name=cabras2>Helena Fernández, Sandrine Hughes, Jean-Denis Vigne, Daniel Helmer, Greg Hodgins, Christian Miquel, Catherine Hänni, Gordon Lhuikart, and Pierre Taberlet:Divergent mtDNA lineages of goats in an Early Neolithic site, far from the initial domestication areas. PNAS, Ot 2006; 103:15375 - 15379</ref> Ten un lheite cun un sabor i aroma fuortes. L lheite caprino ye un pouco defrente de l de canhona, percipalmente ne l sabor, cuntén ua maior quantidade de [[sal]]es, l que le dá l sabor lhebemente salgado. Para alhá desso, ye mais rica an natas ([[caseinato]]s), i apersenta maiores nibles de cálcio. L lheite de cabras apersenta an sue cumposiçon maior teor de α-caseína aliado al tamanho de las micelas de gordura séren menores quando cumparado cun lheite de baca, l que le dá caratelísticas medicinales, sendo mui outelizado ne l cuntrole de porblemas d'antoleráncia a lheite d'outras speces, porblemas respiratórios cumo asma, bronquite i porblemas gastrointestinales. Cula gordura deste lheite fabrica-se l [[queiso de cabra]], eiagurte, i atualmente cosméticos. Dentre las raças caprinas specializadas na porduçon de lheite çtácan-se las cabras: [[Saanen]], [[Pardo Alpina]], [[Toggenbourg]], [[Alpina Amaricana]] i [[Anglo-Nubiana]].
* '''L [[camelo]]''' ye un animal lhoinge de ls bobídeos i caprídeos (cabras i canhonas). Fui domesticado an 2500 a.C. na [[Ásia Central]]. L sou lheite ye mui apreciado ne ls [[Clima árido|climas áridos]], ne ls quales alguas culturas l'outelizan custantemente, por eisemplo, ne l noroeste de la [[África]].
* '''La [[llama]] i la [[alpaca]]:''' Son animales quemuns na [[Cordilheira de ls Andes]] na [[América de l Sul]]. Sue porduçon lhátea se çtina percipalmente al cunsumo lhocal i nun ten grande projeçon andustrial.<ref></ref>
* '''Cerbídeos''': An dibersas populaçones próssimas al [[Ártico]], ye frequente l cunsumo de l lheite de [[Cerbidae|cerbídeos]], cumo la rena (''[[Rangifer tarandus]]'') i la fémea de l'alce (''[[Alces alces]]''). Esta redadeira se comercializa na [[Rússia]] i na [[Suécia]]. Alguns studos sugíren que puode proteger ls ninos contra las [[malinas]] [[gastroantestinales]].<ref>{{citar jornal |sobrenome1=Dorofeĭchuk |nome1=V. G. |sobrenome2=Kelekeeva |nome2=M. M. |sobrenome3=Makarova |nome3=I. B. |sobrenome4=Tolkacheva |nome4=N. I. |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/quere.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=3439068&dot=Abstract |títalo=Protective properties of moose's milk and perspectives of it's use in pediatric gastroenterologe |data=Sep-Oct 1987 |jornal=Voprose Pitaniia |númaro=5 |páiginas=33-5 |lhéngua=russo}}</ref>
* '''[[Eiquidae|Eiquídeos]]''': La porduçon de lheite de égua ye mui amportante para muitas populaçones de las [[stepe]]s de la [[Ásia central]], an special pa la porduçon dun deribado fermentado chamado [[kumis]], que ye cunsumido crudo i ten un poderoso eifeito [[lhaxante]].<ref name=zeder>{{citar lhibro |ultimo=Zeder |purmeiro=Melinda A. |títalo=Documenting Domestication: New Genetic and Archaeological Paradigms |anho=2006 |lhocal=Berkeley |eiditora=University of California Press |páigina=264 |ISBN=0-520-24638-1}}</ref> Este lheite ten cuntenido mais eilebado an heidratos de carbono que l de cabra ó baca i, por esso, ye melhor para [[fermentaçon|fermentados]] [[álcol|alcoólicos]]. Stima-se que na Rússia eisistan 230.000 cabalhos dedicados a la porduçon de Kumis.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Steinkraus |purmeiro=Keith H. |títalo=Handbook of Indigenous Fermented Foods |anho=1995 |lhocal=Nuoba Iorque |eiditora=Marcel Dekker |páigina=304 |ISBN=0-8247-9352-8}}</ref> L lheite de [[Eiquus asinus|asna]] ye un de ls mais semelhantes al houmano quanto a la cumposiçon. Studos fúrun rializados cun éisito para admenistrá-lo cumo alimiento l ninos alérgicos al lheite de baca.<ref name=asna>{{citar jornal |outor1=Giovanna Monti |outor2=Enrico Bertino |outor3=Maria Cristina Muratore |outor4=Alessandra Coscia |outor5=Francesco Cresi |outor6=Leandra Silvestro |outor7=Claudio Fabris |outor8=Donatella Fortunato |outor9=Maria Gabriella Giuffrida |outor10=Amedeo Conti |títalo=Efficace of donkee's milk in treating highle porblematic cow's milk allergic children: An in vivo and in vitro stude |anho=2007 |jornal=Pediatric Allergy and Eimmunologe |belume=18 |númaro=3 |DOI=10.1111/j.1399-3038.2007.00521.x |url=}}</ref> Tamien eisisten quintas an [[Bélgica]] que porducen lheite d'asna para usos cosméticos.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.asineriedupaesdescollines.be/general.htm |títalo=Le lhait d'ânesse produit per l'asinerie du paes des collines |obra= |data= |formato= |lhéngua=francés |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> Ua de las pessonas de las chamadas "stremamente [[ambelhecimiento|lhongebas]]", la [[Eiquador|eiquatoriana]] [[Maria Capovilla|Maria Ester Capovilla]], que morriu cun quaije 117 anhos, alegou que l segredo de sue lhongebidade era l cunsumo diairo deste tipo de lheite.<ref></ref> L lheite de [[Eiquus zebra|zebra]] cumbertiu-se an artigo de lhuxo demandado por melionairos scéntricos.<ref>{{citar web |ultimo=Gest |purmeiro=David |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |títalo=Gest's Zebra Milk Request |obra=Contactmusic.com |data=16-11-2006 |lhéngua=anglés |acessodata=26-05-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080521191514/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |arquibodata=21-05-2008}}</ref>
=== L'ourdenha ===
[[Fexeiro:Cow milking machine in action DSC04132.jpg|200px|thumb|<small>Ourdenhadeira macánica que funciona mediante suçon la bácuo. Note-se que las bombas de chupar chégan até arriba de las tetas para eibitar que l lheite saia de l baldo ó qu'haba dano a las tetas</small>.]]
Las técnicas d'ourdenha son basicamente dues:
* '''Manual''': Ye perciso lhimpar l úbere de l'animal de maneira ascética (esto ye, cun un xabon special i ousando siempre auga potable) para eibitar cuntaminar l'animal cun [[mastite]]. Depuis, l'ourdenhador siempre debe mirar diretamente la barriga de la baca, posicionar a mano dreita nua [[teta]] de l [[úbere]], anquanto cula squierda se agarra outros, ne l mesmo praino de a mano, mas, ne l praino posterior de l úbere, i depuis ambertir custantemente. Esto senefica que cada mano ourdenha un par de tetas, anquanto ua agarra l'anterior dun par, l'outra tira l posterior d'outro par.
* '''Macánica:''' Outeliza ua bomba de suçon qu'ourdenha a la baca na mesmo orde de l'ourdenha manual. Strai l lheite la bácuo. La defrencia reside an que l faç an menos tiempo i sin risco de causar dano al tecido de l úbere. Amprega-se nas andústrias i an alguas [[quintas]]s adonde l ganado lheiteiro ye mui grande. Las bombas de suçon dében ser lhimpas cun ua seluçon de [[eiodo]] a 4%.
Al rializar l'ourdenha, siempre dében rializar-se trés tarefas:
# '''Zeinfeçon de la teta ''': la teta debe ser lhimpa cun [[auga]] corriente i de buona qualidade i pdiçncialmente tratada cun heipoclorito de sódio.
# '''Testes clínicos''' Esto se rializa cun ua caneca telada cun fondo preto. Ls trés purmeiros jatos de cada teta debe ser çcartado i mais trés jatos seran lhançados lheite subre caneca, debe-se ouserbar se l lheite depositado subre la caneca forma glumos, pus la persença deilhes puode ser senhal de que l'animal apersenta quadro de mastite. Outra forma de dianosticar la mastite ye atrabeç de l'eisame CMT (California Mastite Test) ó teste de la raquete. L diagnóstico ye feito cun ua raquete que ye fábricada cun quatros cumpartimientos un para cada teto, adonde bai la seluçon CMT i l procedimiento de coleta de l'amostra ye rializado de la mesma forma de la caneca, i l lheite na persença de la seluçon CMT eirá reagir cul lheite i quando este stubir quadros de mastite el quedará cun aspeto de gel ó até formaçon de glumos dependendo de l quadro de mastite, i l'aspeto será cumparado cula tabela padron que ben acumpanhado de la seluçon CMT.
# '''Secar la teta''': Debe ser rializada cun papel toalha çcartable, afin d'eibitar possibles cuntaminaçones dua baca para outra.
# '''Cuidado pós ourdenha''': Passado l'ourdenha ls tetos dében ser zeinfetados cun seluçon d'iodo glicerinado esta seluçon ye para ancerrar l duto lhatífero. Desta forma se eibita que la teta se anfete. Passado l'ourdenha la fémea debe ser mantenida de pie ne l mínimo por ua hora, para eibitar cuntaminaçones cul tierra, ua beç que, ls dutos inda ancontran-se abiertos. I cunsegue manter las fémeas an pie oufrendo alimiento de buona qualidade passado l'ourdenha.
'''<center>Alguns eisemplos de glándulas mamárias</center>'''
<center><gallery>
Fexeiro:Bezerro_mamando_REFON.jpg|[[Bobino]]
Fexeiro:Piglets1.jpg|[[Cochino]]
Fexeiro:Baby sheep feeding.JPG|[[Oubino]]
Fexeiro:Weibliche-brust.jpg|[[Houmano]]
</gallery></center>
== Caratelísticas gerales ==
Nin todos ls lheites de ls mamíferos ténen las mesmas propiadades. Puode-se dezir que, an regra, l lheite ye un lhíquido de quelor branca i un cachico [[biscosidade|biscoso]], cuja cumposiçon i caratelísticas físico-químicas barian sensiblemente segundo las speces animales, i anclusibe segundo las defrentes raças. Estas caratelísticas tamien barian ne l curso de l período de la lhataçon, assi cumo ne l curso de sou tratamiento.
''“Pul aspeto simples dun lhíquido branco, l lheite ye un de ls alimientos mais cumplexos de la natureza. Repersenta un eiquilíbrio antre la seluçon aquosa, eimulson fina de glóbulos de gordura i ua suspenson coloidal de proteínas cun alguas partículas gasosas - gáç carbónico i ouxigénio.”''
=== Propiadades físicas ===
L lheite de bobino ten ua [[densidade]] média de 1,032 g/ml. Ye ua [[mistura]] cumplexa i [[heiterogénea]] cumpuosta por un sistema [[coloidal]] de trés fases:
* [[Seluçon]]: ls [[minerales]] assi cumo ls [[Hidrato de carbono|heidratos de carbono]] se ancontran dissolbidos na auga.
* [[Suspenson]]: las sustáncias proteicas se ancontran cula auga an suspenson.
* [[Emulson]]: la [[gordura]] an auga se apersenta cumo eimulson.
Cuntén ua proporçon amportante de [[auga]] (cerca de 87%). L resto custitui l [[strato seco]] que repersenta 130 [[grama]]s (g) por [[lhitro|l]], sendo la gordura de 35 a 45 g.
Outros cumponentes percipales son ls [[glucídios]] [[lhatose]], las [[proteínas]] i ls [[lhipídios]]. Ls cumponentes ourgánicos (glucídios, lhípidos, proteínas, [[bitaminas]]), i ls cumponentes minerales ([[cálcio|Ca]], [[sódio|Na]], [[potássio|K]], [[magnésio|Mg]], [[cloro|Cl]]). L lheite cuntén defrentes grupos de nutrientes. Las sustancias ourgánicas (glúcidos, lhípidos, proteínas) stan persentes an quantidades mais l menos eiguales i custituen la percipal fuonte d'einergie. Estes nutrientes se debeden an eilemientos custrutores, las proteínas, i an cumpuostos einergéticos, ls glucídios i ls lhipídios.
== Apersentaçon de l lheite ne l mercado ==
{{BT|Lháteo}}
[[Fexeiro:Mejeriprodukter i Skånsk butik.jpg|thumb|right|150px|La bariadade de lhaticínios eisistentes ne l mercado i ls çtintos tratamientos de lheite ye cada beç maior, cumo deixa splícito l retrato arriba dun mercado sueco.]]
L'apersentaçon de l lheite ne l mercado ye bariable i l que, giral, aceita-se l'altaraçon de sues propiadades para sastifazer las perferéncias de ls cunsumidores. Ua altaraçon mui frequente ye la [[Lhiofelizaçon|zeidratá-lo]] (''Lhiofelizaçon''), tornando-lo [[lheite an pó]], l que facelita sou trasporte i armazenaige. Tamien ye normal reduzir l cuntenido de gordura, oumentar l de cálcio i ajuntar sabores.
Ls requesitos que debe cumprir un perduto para classeficar-se nas defrentes catadories barian mui d'acordo cula defeniçon de cada paíç:
* '''Antegral:''' ten cuntenido an gordura de 3.2%
* '''[[Lheite znatado]]:''' cuntenido gorduroso anferior a 0.3%
* '''Semi-znatado:''' cun un cuntenido gorduroso antre 1.5 i 1.8%
* '''Saborizado:''' ye l lheite [[açucre|açucrado]] ó [[edulcorante|edulcorado]] a la que se adicionan sabores tales cumo [[morangano]], [[cacau|cacau an pó]], [[canielha]], [[baunilha]], etc. Normalmente son znatados l semi znatadas.
* '''[[Galatita]]''': plástico duro oubtido de l coalho de l lheite ó mais specificamente a partir de la [[caseína]] i de l [[formol]].
* '''[[Lheite an pó]] l Lhiofelizado:''' lheite de l qual se strai 95% de [[auga]] mediante porcessos de [[atomizaçon]] i eibaporaçon. Apersenta-se nun pó de quelor creme. Para sou cunsumo, solo ye perciso adicionar auga ó lheite.
* '''[[Lheite cundensado]], cuncentrado ó eibaporado:''' deste lheite, l'auga fui an parte straída i el ten aspeto mais spesso que l lheite fluido normal. Puode tener [[açucre]], adicionado ó nó.
* '''[[Lheite anriquecido]]:''' son preparados lháteos als quales se ajunta algun perduto de balor nutritibo cumo [[bitamina]]s, [[cálcio]], [[cerilha]], [[omega-3]] etc.
== Las cuntrobérsias sociales de l cunsumo de lheite ==
Inda que l lheite seia un alimiento natural i nutritibo, sue oubtençon, tratamiento i publicidade ten gerado cuntrobérsia, que tubo sou auge an [[1960]] i qu'atualmente cuntina mais mais cumo tendéncia eideológica que cumo reboluçon cultural. L lheite gerou dibersas polémicas nas quales grande bariadade d'argumientos fui apersentada, de las quales las dues mais amportantes seran abordadas a seguir.
=== L bien-star animal ===
La percipal rezon desta cuntrobérsia ye la forma pula qual se oubtén l lheite de ls animales. L tema an queston ye la forma pula qual l'home trata ls animales para sastifazer sues necidades básicas.
Cumo acuntece cun todos ls mamíferos, la fémea solo de la lheite depuis de dar a la luç. Dende decorre que la bida dun perdutor de lheite stá baseada na [[Anseminaçon artifecial|anseminaçon]] custante i na criaçon pecuária. Muitos métodos atuales assegúran la bariabelidade de caratelísticas de l lheite cula anseminaçon artificial (que cunsiste an antroduzir na [[parracha]] de la fémea [[sémen]] dun macho) na qual l sémen ousado ye de l mesmo macho para to l ganado.
Alguas pesquisas demunstrórun l grande dano que esses métodos d'oubtençon causan als aniamis. Las cundiçones de ls ''traumas'' causados a estes nun son sclusibos de l'andústria lheiteira, mas de la mentalidade houmana (ls ''traumas'' que puoden tener ls animales de quintas, tamien puoden tener ls que stan an catibeiro, ls de circo ó mesmo ls de stimaçon) i l'uso deste argumiento para tirar l lheite de la dieta houmana caiu an desuso porque nun ye un porblema tipicamente andustrial, mas cuncernente al tratamiento de l'animal. D'eigual modo, sugeriu-se que serie preferible adquirir l cálcio d'outros alimientos que ténen maior abundáncia deste eilemiento. Outras pesquisas demunstrórun que l lheite de ls mamíferos nun ye ançpensable pa l ser houmano i qu'este aquestumou-se eibolutibamente al sou cunsumo. Quando l nino angere lheite de sue mai, recibe l fator [[bífido]] (n-acetil-d-glucosamina) que propicia l crecimiento de l ''[[Actobacillus bifidus]]'' ne l'antestino de l bebé, adonde porduç grandes quantidades de [[ácido lhático]] a partir de [[lhatose]], qu'oumenta l'acideç de l'antestino i einibe l zambolbimiento de microrganismos patógenos que puoden afetar seriamente l recén-nacido; mais tarde, l fator ye sustituído pul ''[[L. acidophilus]]'', pa l que nun ye necessairo l lheite. De la mesma maneira, l lheite d'outros mamíferos cuntén cumpuostos sclusibos para cada spece que son outelizados biologicamente por sues respetibas crias.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> Mas ye amportante acrecentar inda qu'essas pesquisas detreminan esso an cundiçones naturales: l mundo an que bibemos oubriga l cuorpo houmano a sou cunsumo, por eisemplo, an zonas adonde la quantidade d'heidróxidos, óxidos i ácidos fracos ne l'aire ye eilebada, a fin de mantener l'eiquilíbrio de l meio ácido de l cuorpo. Situaçon eigual acuntece an lhugares cun altos índices de radiaçon. I l mundo acelerado an que bibemos amplica adquirir calories de maneira rápida: l lheite ye ua fuonte ancrible de calorias por sou cumplexo sistema biológico, sin porduzir altaraçones ne l cuorpo (eicetuando, claro, quando sou cunsumo ye scessibo).
Tamien se argumenta, por eisemplo, que ye un grande trauma pa la fémea perder la sue cria, puosto qu'esta será bendida ó até mesmo sacrificada. Afirma-se que las bacas, al perder ua cria, múgen dolorosamente. Definen, anton, l trauma cumo un anstinto materno natural, cumo l que spurmenta ua mulhier al perder un filho.<ref>{{citar web |url=http://www.igualdadeanimal.org/alimentacion/lacteos |títalo=Lháteos / Eigualdade Animal |obra=Igualdade Animal.com |acessodata=18-04-2008}}</ref> Esta postura perdiu peso quando se demunstrou que ls animales ténen cumportamientos defrentes quando stan an stado salbaige i quando stan an catibeiro. Neste, ls animales ténen menos zambolbido l sistema de maternidade, puosto que las bacas nunca la spurmentórun. Demunstrou-se anton qu'acuntecie l mesmo culs animales de cumpanha: la mai nun spurmenta tristeza quando ye apartada de la cria i al alrobés. Assi, ls animales domésticos se aténen al cuidado houmano i, inda que nun se saba se l'animal se lhembra de ls parientes, ye cierto que nun sinta [[tristeza]].
== Bariadades ==
* De [[baca]], ó [[bobino]] ye lhargamente outelizado na alimentaçon houmana, i rico an [[bitamina A]] i [[cálcio]].
* De [[búfalo|búfala]], mui apreciado i mais gorduroso que l lheite bobino.
* De [[cabra]], eisisten cuntrobérsias quanto al cunsumo, mas alguns anstitutos apúntan el cumo sendo l tipo de lheite mais cunsumido ne l mundo.
* De camela, mui apreciado antre ls [[beduínos]], pobo nómada de l [[norte de África]].
* De [[égua]], cunsumida na Ásia Central, outelizada na fabricaçon de la bubida [[Kumis]]
=== Lheite houmano ===
[[Fexeiro:Breastfeeding infant.jpg|120px|thumb|right|Un bebé alimentando-se cun lheite materno.]]
{{Artigo percipal|[[Lheite materno]]}}
Chama-se '''lheite materno''' l lheite porduzido pulas mulhieres i que ye outelizado para alimentar ls [[bebé]]s. L lheite materno ye la purmeira i percipal fuonte de nutriçon de ls recén-nacidos até que se tórnen atos a comer i digerir ls quemidos sólidos.
* Ten caratelísticas bariadas dependendo de l'eidade gestacional de l [[recén-nacido]] i cronológica de l recén-nacido i de la duraçon de l'amamentaçon an si.
* Ye porduzido pula [[mai]] dun recén-nacido prematuro ó nó, ten grande quantidade de [[eimunoglobulinas]] (anticorpos).
* Ne ls purmeiros dies d'eidade l lheite ten caratelísticas bien defrentes, cuntendo pouca gordura i mais eimunoglobulinas, ye l chamado '''colostro'''.
* Antre ls houmanos, ye bastante quemun que la mai tenga pouco lheite lhougo passado l parto, percipalmente se fur sou purmeiro filho. La "decida" de l lheite puode demorar até uns quatro dies i ye coincida cumo '''apojadura'''.
== Digeston ==
D'acordo cun [http://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2007/02/070227_leiteneolitico_ir.shtml Studo publicado na rebista Proceedings of the National Academy of Sciences], ls seres houmanos de l [[neolítico]] persentes na [[Ouropa]] nun tenien l gene de la [[lhatase]] persente an sous [[DNA]]s, l que sugere que éran antolerantes al lheite; ua beç que sin la lhatase, buber lheite puode causar anchaço, delores abdominales i [[diarreia]]. Tal studo fui possible grácias als eisames de DNA straído de [[squeleto]]s.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lhataçon]]
* [[Lheite an pó]]
* [[Doce de lheite]]
* [[Lheite de soja]]
* [[Lheite cundensado]]
* [[Lheite achoclatado]]
* [[Lhaticínios]]
* [[Andústria de lhaticínios]]
* [[Queiso]]
==Refréncias==
{{Reflist}}
[[Catadorie:Lheite|!]]
[[Catadorie:Mamíferos]]
qvectoxc37relxugiwb544luiaceozf
107699
107698
2026-08-07T19:56:46Z
NDG
14635
Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-43184-25|~2026-43184-25]] ([[User talk:~2026-43184-25|talk]]) to last version by ~2026-30875-10: unexplained content removal
107697
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Milk glass.jpg|thumb|200px|L lheite mais porduzido i çtribuído pa l cunsumo houmano ye l de baca.]]
'''Lheite''' ó '''leite''' ye ua [[secreçon]] [[nutriente|nutritiba]] de quelor sbranquiçada i oupaca porduzida pulas [[glándulas mamárias]] de las [[fémea]]s de ls [[Mammalia|mamíferos]] (ancluindo ls [[monotremados]]).<ref name="lhechq">{{citar web |url=http://www.quimica.urv.es/~w3siiq/DALUMNES/98/siiq3/leite.html |títalo=Lheite |obra=Química.urv.es |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="doabal">{{citar web |url=http://www.doaval.com.ar/Daire_Knowledge/EfficientCooling/Leite.htm |títalo=Lheite |obra=Delaval.com.ar |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="crlnd">{{citar web |url=http://costaricalinda.com/Mamiferos/ |títalo=Los Mamíferos de Cuosta Rica |obra=Costaricalinda.com |data=11-01-2008 |lhéngua=spanhol |acessodata=02-07-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080701224512/http://costaricalinda.com/Mamiferos/ |arquibodata=01-07-2008}}</ref>
L lhíquido ye porduzido pulas células secretoras de las glándulas mamárias ó [[mama]]s (chamadas "peitos" ó "tetas"). La secreçon lhátea dua fémea dies antes i depuis de l parto se chama [[colostro]].
An grande parte de las [[spece]]s, eisisten dues glándulas (ó dous cunjuntos de glándulas), ua an cada [[mamilo]] (lhocalizado na parte fruntal superior antre ls seres [[houmano]]s, ó na parte [[bentre|bentral]] de ls [[quadrúpede]]s).
Tamien se chama '''lheite''' l suco de ciertas [[planta]]s ó [[fruito]]s: [[lheite de coco]], [[lheite de soja]], de [[arroç]] ó de [[almendra]].<ref>{{citar web |url=https://dle.rae.es/leche |títalo=Definición de "''lheite''" en el Diccionario de la Real Academia Española |obra=Rial Academie Spanhola |lhéngua=spanhol |acessodata=02-07-2008}}</ref> Assi i todo, pa la defeniçon científica, l termo nun se aplica als sucos de [[nuoç]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson Educación |eidiçon=4ª |páiginas=603 i 633 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
== Amportança ==
La percipal funçon de l lheite ye nutrir (alimentar) ls [[filhote]]s até que séian capazes de [[digeston|digerir]] outros [[quemido]]s. Para alhá desso, cumpre las funçones de porteger l [[trato gastroantestinal]] de las crias contra [[antígeno]]s, [[toxina]]s i [[anflamaçon]]es i cuntribui pa la salude [[metabolismo|metabólica]], regulando ls porcessos d'oubtençon d'einergie (an special, l metabolismo de la [[glicose]] i de la [[ansulina]]).<ref>{{citar web |url=http://www.cdrf.org/doc/Daire%20Dispatch/Summer%202004%20Edition/MilkGenome.doc |títalo=The Milk Genome: Using Science to Mine the Benefits of Our Most Nutritious Food |obra=California Daire Research Foundation |acessodata=31-05-2008 |ultimo= |purmeiro= |coautor= |anho= |mes= |formato= |publication= |eiditorial= |lhéngua= |doi= |arquibourl= |arquibodata= |cite=}}</ref>
L lheite ye la base de numerosos [[lhaticínios]], cumo la [[manteiga]], l [[queiso]], l [[eiagurte]], antre outros.<ref>{{citar web |url=http://www.ua-cc.org/lacteos.jsp |títalo=Nutrición y salud - Lacteos |obra=Ua-cc.org |data=11-01-2008 |lhéngua=spanhol |acessodata=02-07-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080629020147/ua-cc.org/lacteos.jsp |arquibodata=29-06-2008}}</ref> Ye mui frequente l'uso de deribados de l lheite nas andústrias alimentícias, químicas i farmacéuticas, an perdutos cumo l [[lheite cundensado]], [[lheite an pó]], [[soro de lheite]], [[caseína]] ó [[lhatose]].<ref>{{citar web |url=http://www.vanguardia.com.mx/diario/noticia/saúde/vidaearte/omnia:_tipos_de_leite/50333 |títalo=>> Omnia: Tipos de lheite |obra=Vanguardia.com.mx |data=11-01-2008 |lhéngua=spanhol |acessodata=02-07-2008}}</ref>
L lheite de ls mamíferos [[marino]]s, cumo, por eisemplo, de las [[baleia]]s, ye mui mais rico an [[gordura]]s i [[nutriente]]s que l de ls mamíferos [[terrestre]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Alales |purmeiro=Charles |títalo=Ciéncia de l lheite |anho=1971 |lhocal=Cidade de l México |eiditora=Cía editorial |ISBN=}}</ref>
== Stória ==
[[Fexeiro:MilkMaid.JPG|thumb|[[Ourdenha]] manual]]
L cunsumo houmano de l lheite d'ourige animal ampeçou hai 11.000 anhos cula [[domesticaçon]] de l ganado durante l chamado "''ótimo climático''". Este porcesso se dou an special ne l [[Ouriente Médio]], ampulsionando la [[Reboluçon Neolítica]].<ref name=ourign>Albano Beja-Pereira, Giorgio Bertorelle i outros: The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA PNAS, Maio 2006; 103:8113 - 8118</ref> L purmeiro animal domesticado fui la [[baca]], i an seguida la [[cabra]], aprossimadamente na mesma época; finalmente la [[canhona]], antre 9000 i 8000 [[a.C.]].
Eesisten heipóteses, cumo la '''heipótese de l genótipo poupador''', que supone ua mudança fundamental ne ls hábitos alimentares de las populaçones de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], que passórun l'anngeri-lo sporadicamente, la fin de recebir [[heidratos de carbono|carboidratos]]. Esta mudança fizo cun que las populaçones ouro-asiáticas se tornássen mais rejistentes a la [[diabretes|diabretes tipo 2]] i mais tolerantes a la [[lhatose]], an cumparaçon cun outras populaçones houmanas, que solo mais recentemente conhecírun ls perdutos deribados de la pecuária. Assi i todo, esta heipótese nun puode ser cunfirmada, anclusibe por sou própio outor. ''James V. Neel'' la refutou, alegando que las defrenças ouserbadas nas populaçones poderien ser atrebuídas a outros fatores ambientales.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Misra, Anoop |outor2=Ganda O. P. |títalo=Migration and its impact on adiposity and type 2 diabetes |mes=Setembre |anho=2007 |lhocal=Burbank, California |jornal=Nutrition |belume=23 |númaro=9 |DOI=10.1016/j.nut.2007.06.008 |PMID=17679049 |url=}}</ref>
Durante la [[Antiguidade]] i la [[Eidade Média]], l lheite era mui defícel de se cunserbar i antoce era cunsumido fresco ó an forma de [[queiso]]. Cul tiempo, fúrun sendo zambolbidos outros lhaticínios, cumo la [[manteiga]].
La [[Reboluçon Andustrial]] na [[Ouropa]], por buolta de [[1830]], trouxe la possibelidade de trasportar l lheite fresco de [[campo|zonas rurales]] a las grandes [[cidade]]s, grácias la melhories ne l sistema de [[trasporte]]s. Cul tiempo, aparecírun nuobos strumientos na [[andústria]] de porcessamiento de l lheite. Un de ls mais coincidos ye l de la [[pasteurizaçon]], sugerida para ser ousada ne l lheite an [[1886]] pul [[químico]] [[microbiologista]] [[Almanha|alman]] ''Franz von Soxhlet''.
Estas einobaçones cunseguírun que l lheite ganhasse un aspeto mais soudable, tiempos de cunserbaçon mais prebesibles i porcessamiento mais [[heigiene|heigiénico]].
== Biologie ==
[[Fexeiro:Eomaia23423.jpg|thumb|lheft|250px|L mamífero ''[[Eomaia scansoria]]'' fui l'ancestral de ls mamíferos [[placenta]]iros i acradita-se que cuntaba cula capacidade de porduzir lheite cumo ls mamíferos de l'atualidade.]]
La porduçon de lheite para nutrir las crias puode ser un salto [[eiboluçon|eibolutibo]] associado al [[hormónio]] [[prolatina]]. Acradita-se que ls mamíferos procédan dun grupo próssimo als [[Trithelodontidae|tritelodóntidos]], de fines de l período [[triássico]]. Hai andícios de qu'eilhes yá dában senhales de [[lhatáncia]].<br />
Sabe-se qu'alguas speces de [[peixe]]s de l [[género]] ''[[Uaru]]'' (Família [[Cichlidae]]) nútren sues crias cun un fluido semelhante al lheite.<br />
L [https://en.wikipedia.org/wiki/Crop_milk ''Crop milk''] stá persente an dibersos grupos de [[abes]], cumo las [[columbidae|palombas]], ls [[Phoenicoterus|flamingos]] i ls [[Spheniscidae|pinguines]]. De l punto de bista biológico, trata-se dun berdadeiro lheite, secretado por glándulas specializadas.<ref>{{link|en|http://www.idiocentrism.com/milk.htm|Artigo citado pula Ounibersidade Stanford}}</ref>
Antre las muitas teories eisistentes, fui proposto que la porduçon de lheite surgiu porque ls antepassados [[mammaliaformes]] tenien uobos cun casca dóndio, cumo ls atuales [[monotremados]], l que probocaba sue rápida [[zeidrataçon]]. L lheite serie anton ua modificaçon de la secreçon de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas]], çtinada a trasferir auga als uobos.<ref name=Ouftedal>{{citar jornal |outor=Olav T. Oftedal |títalo=The Origin of Actation as a Water Source for Parchment-Shelled Eggs |anho=2004 |jornal=Journal of Mammare Gland Biologe and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |DOI=10.1023/La:1022848632125 |url=}}</ref> Outros outores, nua teorie que puode ser cumplementar a a anterior, oupinan que las glándulas mamárias proceden de l [[sistema eimune]] inato i que la lhataçon serie, an parte, ua repuosta anflamatória al dano ne ls [[tecido]]s i a l'anfeçon.<ref name=inmunitario>{{citar jornal |outor1=Vorbach, Claudia |outor2=Capecchi, Mario R. |outor3=Penninger, Josef M. |títalo=Evolution of the mammary gland from the innate immune sestem? |data=12-05-2006 |jornal=Bioessaes |belume=28 |númaro=6 |DOI=10.1002/bies.20423 |PMID=1670006 |url=}}</ref> Inda qu'eisistan deficuldades, bários anfoques acércan la data d'apariçon de l lheite na stória eibolutiba:
[[Fexeiro:Goat kid feeding on mothers milk.jpg|thumb|250px|La necidade eibolutiba d'alimentar las crias ye sastifeita cula porduçon de lheite própia de ls mamíferos.]]
* An purmeiro lhugar, la caseína ten ua funçon, cumportamiento i anclusibe motibos struturales similares a la [[bitelogenina]]. La caseína apareciu antre 200 i 310 milhones d'anhos atrás. Ouserba-se que, inda qu'an monotremas inda eisista la bitelogenina, eilha fui sustituída als poucos pula caseína, premitindo un menor tamanho de ls uobos i finalmente sue retençon antra-uterina.<ref name=Yolk>{{citar jornal |outor1=David Brawand |outor2=Walter Wahli |outor3=Henrik Kaessmann |títalo=Oss of Egg Yolk Genes in Mammals and the Origin of Actation and Placentation |anho=2008 |jornal=PLoS Bio |belume=6 |númaro=3 |PMC=2267819 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=2267819}}</ref>
* Por outra lhado, ouserban-se modificaçones [[anatomie|anatómicas]] ne ls [[cenodonta|cinodontos]] abançados que solo se splican pula apariçon de la lhatáncia, cumo l pequeinho tamanho corporal, [[uosso eipipúbico|uossos eipipúbicos]] i baixo nible de reposiçon dental.<ref name=cinodontos>{{citar jornal |outor=Oftedal, Olav T. |títalo=The mammary gland and its origin during senapsid evolution |anho=2002 |jornal=J Mammary Gland Biol and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |PMID=12751889 |DOI=10.1023/La:1022896515287 |url=http://www.springerlink.com/content/u03457rt3674356k/fulltext.pdf}}</ref>
L fócil mais antigo de ls mamíferos [[eutheria|placentairos]] çcubierto até l momiento ye l de l ''[[Eomaia|Eomaia scansoria]]'', un pequeinho animal que steriormente se assemelhaba als [[roedor]]s atuales i bibeu hai 125 milhones d'anhos durante l período [[Cretáceo]]. Ye quaije cierto qu'este animal porduzia lheite cumo ls mamíferos placentairos atuales.<ref name="eomaia">{{citar jornal |outor1=Quiang Ji |outor2=Zhe-Xi Luo |outor3=Chong-Xi Yuan |outor4=John R. Wible |outor5=Jian-Ping Zhang |outor6=Justin A. Georgi |títalo=The earliest known eutherian mammal |data=25-04-2002 |jornal=Nature |númaro=416 |páiginas=816-822 |DOI=10.1038/416816a |PMID=11976675}}</ref>
=== Genética, stologie i citologie ===
[[Fexeiro:Healthy mammary gland.jpg|lheft|300px|thumb|Perparaçon [[stologie|stológica]] dua [[glándula mamária]] houmana tingida cun Eag 1]]
La [[genética]] de l lheite trata, an parte, de çcrebir ls [[gen]]es amplicados an sue biossíntese, assi cumo sue [[regulaçon genética|regulaçon]] i, por outra, de la seleçon de raças ó andebíduos ó sue [[ourganismo modeficado geneticamente|modificaçon genética]] para oumentar la porduçon, sue calidade ó outelidade. Desto tamien se acupa la [[zotecnia]].
;Regulaçon
La porduçon de lheite stá regulada por hourmónios lhatogénicos (ansulina, prolatina i glucocorticóides), citocinas i fatores de crecimiento i por sustrato. Estes atíban fatores de trascriçon, tales cumo Stat5 (atibado por prolatina). Bárias sequéncias desses fatores fúrun eidantificadas, cumo l'anterior i tamien ls seguintes: BLGe-1, OCT-1, C/EBP, Gr, Ets-1, YY1, Fator 5, Ying Yang 1 i la proteína de lhigaçon al fator CCAAT.<ref name=Promotores>{{citar jornal |outor1=Rosen, Jeffrey M. |outor2=Wyszomierski, Shannon L. |outor3=Hadsell, Darrly |títalo=Regulation of milk protein gene expression |anho=1999 |jornal=Annual Review of Nutrition |belume=19 |númaro= |DOI=10.1146/annureb.nutr.19.1.407 |url=}}</ref> Estes eilemientos ándan-se giralmente nua çtáncia bariable, cunforme la spece (nas caseínas houmanas sensibles al cálcio ye ua de las mais çtantes de l'ourige de trascriçon, la -4700/ -4550 nucleótideos) i se reúnen an grupos (clusters) que cunténen tanto eilemientos negatibos cumo positibos, regulando-se por cumbinaçones de fatores, d'adonde decorre la grande bariabelidade na regulaçon de cada proteína. Por eisemplo, las caseínas parécen regular-se andependientemente uas de las outras. (Fox i McSweenee, 2003)
Ls trascritores (mRNA) de las proteínas de l lheite chégan a custituir de 60 a 80% de todo l RNA persente nua célula eipitelial durante la lhatáncia.
;Genómica
Las redes de regulaçon génica na porduçon de lheite inda nun son bien cumprendidas. A partir dun studo rializado mediante microarrays, lhocalizaçon telemoble, anteraçones anterprotéicas i recuolha de dados génicos na lhiteratura, fui possible strair alguas cunclusones gerales:<ref name=>{{citar jornal |outor1=Danielle G. Lemay |outor2=Margaret C. Neville |outor3=Michael C. Rudolph |outor4=Katherine S. Pollard |outor5=J. Bruce German |títalo=Gene regulatory networks in lactation: identification of global principles using bioinformatics |data=27-11-2007 |jornal=BMC Systems Biology |belume=1 |númaro=56 |PMID=18039394 |PMC=2225983 |DOI=10.1186/1752-0509-1-56 |url=}}</ref>
* Cerca dun terço de l [[trascritoma]] stá ambolbido na custruçon, funcionamiento i çmuntaige de l'apareilho de lhatáncia.
* Ls genes ambolbidos ne l'apareilho de secreçon son trascritos antes de la lhatáncia.
* Todos ls trascritores andógenos deríban de menos de 100 genes.
* Anquanto alguns genes son trascritos caratelisticamente próssimo al ampeço de la lhatáncia, este ampeço ye mediado percipalmente de forma pós-trascrecional.
* La secreçon de materiales durante la lhatáncia passa nó por subrerregulaçon de funçones genómicas nuobas, mas por ua supresson trascricional generalizada de funçones cumo la degradaçon de porteínas i quemunicaçones célula-ambiente.
;Citologie
Las células eipiteliales secretoras de lheite apartan atibamente ls materiales procedentes de ls [[baso sanguíneo|basos sanguíneos]] circundantes, al que dou l nome de "barreira mamária" (an analogie a la [[barreira heimatoencefálica]]). Ua beç franqueada la barreira, las células oubtén ls precursores que percísan pa la fabricaçon de lheite atrabeç de sue [[nembrana telemoble|nembrana]] basal i basolateral, que serien: íones, [[glucose]], [[ácido gorduroso|ácidos gordurosos]] i aminoácidos. An ruminantes tamien se outeliza l [[ácido acético|acetato]] i l β-heidroxibutirato cumo precursores. Alguas proteínas, an special las [[eimunoglobulina]]s tamien puoden traspassar esta barreira.<ref>{{citar web |ultimo=Mustafa |purmeiro=Arif |coautor= |url=http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |títalo=The mammary gland |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=26-08-2006|arquibourl=https://web.archive.org/web/20060115135946/http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |arquibodata=15-01-2006 |páiginas=11}}</ref> L lheite ye spulso pula nembrana apical. Ls lhípidios de l lheite sintetízan-se ne l [[reticlo andoplásmico]] lhiso, tanto que la [[caseína]] debe maturar-se ne l [[aparato de Golgi]], adonde tamien ten lhugar la biossíntese de la [[lhatose]].
;Stologie
De l punto de bista [[stologie|stológico]], l lheite porduç-se nas [[glándula mamária|glándulas mamárias]], que son ua eiboluçon por [[heipertrofia]] de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas apócrinas]] associadas al [[pelo]], que eisiste ne ls [[Ornithorhenchus anatinus|ornitorrincos]].<ref name=cinodontos/> La glándula mamária atiba ye cumpuosto por lhóbulos, cada un de ls quales ten numerosos albéolos i estes, por sue beç, son rebestidos por [[eipitélio|células eipiteliales cúbicas]] altas ó baixas, dependendo de l ciclo d'atebidade, que son las ancarregadas de porduzir l lheite. Antre estas i la [[lhámina basal]] de l'albéolo se ancontran alguas células mioepiteliales striadas. L'eipitélio de ls dutos antre ls albéolos ye un bun eisemplo d'eipitélio biestratificado cúbico (Bloom-Fawcet, 1999).
== Defeniçon i oubtençon ==
[[Fexeiro:Dissected lactating breast gray1172.png|thumb|250px|<small>Strutura dua glándula mamária houmana durante la lhatáncia: 1-Gordura, 2-Lhóbulo de l duto lhatífero, 3-Lhóbulo, 4-Tecido conetibo, 5-Teta lhatífero, 6-Duto lhatífero</small>.]]
Puode-se defenir l lheite d'acordo culs seguintes aspetos:
* '''Biológico''': ye ua sustáncia secretada pula fémea de ls mamíferos cula finalidade de nutrir a las crias.
* '''Lhegal''': perduto de la [[ourdenha]] dun mamífero son i que nun repersenta peligro pa l cunsumo houmano.
* '''Técnico''' ó '''físico-químico''': sistema an eiquilíbrio, custituído por trés sistemas çpersos: seluçon, emulson i suspenson.
* '''Zotécnico''': l perduto benido de l'ourdenha cumpleta i eininterruta, an cundiçones d'heigiene, de bacas soudables, bien alimentadas i çcansadas.
=== Animales pordutores de lheite ===
Atualmente, l lheite que mais se outeliza na porduçon de [[lhaticínios]] ye l de baca (debido a las propiadades que ten, a las quantidades que se oubtén, agradable sabor, fácele digeston, assi cumo la grande quantidade de deribados oubtidos). Assi i todo, nun ye la único que se cunsume. Tamien son cunsumidos l lheite de cabra, asna, égua, camela, antre outras. L cunsumo de detreminados tipos de lheite depende de la region i l tipo d'animales çponibles. L lheite de cabra ye eideal para fazer [[doce de lheite]] i nas regiones árticas usa-se l lheite de baleia. L lheite d'asna i de égua son ls que cunténen menos gordura, anquanto l de foca cuntén 50% a mais.
L lheite d'ourige houmana nun ye porduzido nin çtribuído an scala andustrial. Assi i todo, puode oubter-se mediante donaçones. Eesisten bancos de lheite que ancarrégan-se de recolhé-lo para porporcioná-lo a las ninos [[Nacimiento prematuro|prematuras]] ó [[alergie a alimientos|alérgicas]] que nun puoden cunsumi-lo d'outro modo. An nible mundial, eisisten bárias speces d'animales de las que se puode oubter lheite: la [[canhona]], la [[cabra]], la [[égua]], la [[burra]], la [[camela]] (i outras camélidas, cumo la [[Ama glama|llama]] ó la [[alpaca]]), la [[eaka]], la [[búfala]], la [[rena]] i la fémea de l [[alce]].
L lheite probeniente de la baca (''[[Bos taurus]]'') ye l mais amportante pa la dieta houmana i l que ten mais aplicaçones andustriales.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson Educación |eidiçon=4ª |páiginas=604 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
[[Fexeiro:Holstein cows large.jpg|thumb|250px|L lheite de baca de la raça [[Holstein (ganado)|Holstein]] ye la que se amprega cun maior frequencia nas quintas lheiteras.]]
* '''La baca ouropeia i índica''' (''Bos taurus'') ampeçou a ser domesticada hai 11 mil anhos cun dues lhinhas maternas çtintas, ua pa las bacas ouropeias i outra pa las [[Bos andicus|índicas]].<ref name=bacas>Edwards, C. J., MacHugh, D. I., Dobnee, K. M., Martin, L., Russell, N., Horwitz, L. K., McIntosh, S. K., Mac Donald, K. C., Helmer, D. & Tresset, A., eit al. (2004) J. Archaeol. Sci 31, 695–710.</ref> L'ancestral de l'atual ''Bos taurus'' se chamaba ''[[Bos primigenius]]''. Trataba-se dun [[bobino]] de chifres grandes que fui domesticado ne l [[Ouriente Médio]], spalhou-se por parte de la [[África]], i dou lhugar a la famosa raça [[zebu]] de la [[Ásia central]]. L zebu ye balorizado por sou belume de chicha i por sou lheite. La bariante ouropeia de l ''Bos primigenius'' ten ls chifres mais cúrtios i ye adatada pa la criaçon an stablos. Ye la que dou ourige al maior cunjunto de raças lheiteiras cumo la [[Holstein (ganado)|Holstein]], [[Guernsey]], [[Gando Jersey|Jersey]], etc.
* '''L búfalo:''' L chamado búfalo d'auga (''[[Bubalus bubalis]]'') fui domesticado an [[3000 a. C.|3000 a. C.]] na [[Mesopotámia]]. Este animal ye mui sensible al calor i sou nome denota l questume que ten de meter-se na auga para proteger-se del. An giral, ye pouco coincido ne l Oucidente. Ls [[Pobo árabe|árabes]] trouxírun nel pa l Ouriente Médio durante la [[Eidade Média]] ([[700 a. C.|700 a. C.]]). Sou uso an ciertas zonas de la [[Ouropa]] data daqueilha época. Por eisemplo, na eilaboraçon de la famosa [[mozzarella]] de búfala [[eitaliana]]. Ls perdutos eilaborados cun lheite de búfala ampéçan a sustituir, an alguas quemunidades, ls porduzidos cun lheite de baca.
* '''L'iaque:''', chamado cientificamente ''[[Bos grunniens]]'', ye un [[bobino]] de pelaige lhonga que cuntribui de forma fundamental na alimentaçon de las populaçones de l [[Tibet]] i de la [[Ásia central]]. Ten un lheite rico an proteínas i an gorduras (sue cuncentraçon ye superior a la de la de baca). Ls tibetanos eilaboran cul [[manteiga]]s i defrentes lhaticínios [[alimientos fermentados|fermentados]]. Un de ls mais coincidos ye l [[xá cun manteiga]] salgado.
[[Fexeiro:Nicolas Poussin - Jupiter enfant nourri par la chèvre Amalthée.jpg|250px|thumb|L Dius mitológico [[Zeus]] ourdenhando la [[Amalteia (mitologie)|cabra amalteia]].]]
* '''La canhona:''' fui domesticada ne l [[lhebante mediterráneo]], percipalmente a partir de la spece ''[[Canhona|Ovis aries]]''. A partir d'eibidéncias arqueológicas, cinco lhinhas mitocondriales porduzidas antre 9000 i 8000 fúrun eidantificadas a. C.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Meadows, Jennifer R. S. |outor2=Cemal, Ibrahim |outor3=Karaca, Orhan |outor4=Gootwine, Elisha |outor5=Kijas, James W. |títalo=Five Ovine Mitochondrial Lineages Identified From Sheep Breeds of the Near East |anho=2007 |jornal=Genetics |belume=175 |númaro=3 |PMID=17194773 |url=http://www.genetics.org/cgi/reprint/175/3/1371}}</ref> L lheite de canhona ye mais rico an cuntenido gorduroso que l lheite de búfalo i anclusibe ye mais rico an cuntenido [[proteína|protéico]]. Ye mui balorizado nas culturas mediterráneas.
* '''La cabra:''' ampeçou a ser domesticada percipalmente ne l bal de l [[Eufrates]] i ne ls [[montes Zagros]], a partir de la spece ''[[Capra hircus]]'' aprossimadamente al mesmo tiempo que las bacas (10.500 anhos).<ref name=>{{citar jornal |outor1=Melinda A. Zeder |outor2=Brian Hesse |títalo=The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago |anho=2000 |jornal=[[Science]] |belume=287 |númaro=5461 |DOI=10.1126/science.287.5461.2254 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/287/5461/2254}}</ref><ref name=cabras2>Helena Fernández, Sandrine Hughes, Jean-Denis Vigne, Daniel Helmer, Greg Hodgins, Christian Miquel, Catherine Hänni, Gordon Lhuikart, and Pierre Taberlet:Divergent mtDNA lineages of goats in an Early Neolithic site, far from the initial domestication areas. PNAS, Ot 2006; 103:15375 - 15379</ref> Ten un lheite cun un sabor i aroma fuortes. L lheite caprino ye un pouco defrente de l de canhona, percipalmente ne l sabor, cuntén ua maior quantidade de [[sal]]es, l que le dá l sabor lhebemente salgado. Para alhá desso, ye mais rica an natas ([[caseinato]]s), i apersenta maiores nibles de cálcio. L lheite de cabras apersenta an sue cumposiçon maior teor de α-caseína aliado al tamanho de las micelas de gordura séren menores quando cumparado cun lheite de baca, l que le dá caratelísticas medicinales, sendo mui outelizado ne l cuntrole de porblemas d'antoleráncia a lheite d'outras speces, porblemas respiratórios cumo asma, bronquite i porblemas gastrointestinales. Cula gordura deste lheite fabrica-se l [[queiso de cabra]], eiagurte, i atualmente cosméticos. Dentre las raças caprinas specializadas na porduçon de lheite çtácan-se las cabras: [[Saanen]], [[Pardo Alpina]], [[Toggenbourg]], [[Alpina Amaricana]] i [[Anglo-Nubiana]].
* '''L [[camelo]]''' ye un animal lhoinge de ls bobídeos i caprídeos (cabras i canhonas). Fui domesticado an 2500 a.C. na [[Ásia Central]]. L sou lheite ye mui apreciado ne ls [[Clima árido|climas áridos]], ne ls quales alguas culturas l'outelizan custantemente, por eisemplo, ne l noroeste de la [[África]].
* '''La [[llama]] i la [[alpaca]]:''' Son animales quemuns na [[Cordilheira de ls Andes]] na [[América de l Sul]]. Sue porduçon lhátea se çtina percipalmente al cunsumo lhocal i nun ten grande projeçon andustrial.<ref>{{citar web |url=http://www.universia.edu.pe/noticias/principais/destacada.php?id=56242 |títalo=¿Lheite de llama? |obra=[[Universia]] [[Peru]] |lhéngua=spanhol |acessodata=15-05-2008}}</ref>
* '''Cerbídeos''': An dibersas populaçones próssimas al [[Ártico]], ye frequente l cunsumo de l lheite de [[Cerbidae|cerbídeos]], cumo la rena (''[[Rangifer tarandus]]'') i la fémea de l'alce (''[[Alces alces]]''). Esta redadeira se comercializa na [[Rússia]] i na [[Suécia]]. Alguns studos sugíren que puode proteger ls ninos contra las [[malinas]] [[gastroantestinales]].<ref>{{citar jornal |sobrenome1=Dorofeĭchuk |nome1=V. G. |sobrenome2=Kelekeeva |nome2=M. M. |sobrenome3=Makarova |nome3=I. B. |sobrenome4=Tolkacheva |nome4=N. I. |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/quere.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=3439068&dot=Abstract |títalo=Protective properties of moose's milk and perspectives of it's use in pediatric gastroenterologe |data=Sep-Oct 1987 |jornal=Voprose Pitaniia |númaro=5 |páiginas=33-5 |lhéngua=russo}}</ref>
* '''[[Eiquidae|Eiquídeos]]''': La porduçon de lheite de égua ye mui amportante para muitas populaçones de las [[stepe]]s de la [[Ásia central]], an special pa la porduçon dun deribado fermentado chamado [[kumis]], que ye cunsumido crudo i ten un poderoso eifeito [[lhaxante]].<ref name=zeder>{{citar lhibro |ultimo=Zeder |purmeiro=Melinda A. |títalo=Documenting Domestication: New Genetic and Archaeological Paradigms |anho=2006 |lhocal=Berkeley |eiditora=University of California Press |páigina=264 |ISBN=0-520-24638-1}}</ref> Este lheite ten cuntenido mais eilebado an heidratos de carbono que l de cabra ó baca i, por esso, ye melhor para [[fermentaçon|fermentados]] [[álcol|alcoólicos]]. Stima-se que na Rússia eisistan 230.000 cabalhos dedicados a la porduçon de Kumis.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Steinkraus |purmeiro=Keith H. |títalo=Handbook of Indigenous Fermented Foods |anho=1995 |lhocal=Nuoba Iorque |eiditora=Marcel Dekker |páigina=304 |ISBN=0-8247-9352-8}}</ref> L lheite de [[Eiquus asinus|asna]] ye un de ls mais semelhantes al houmano quanto a la cumposiçon. Studos fúrun rializados cun éisito para admenistrá-lo cumo alimiento l ninos alérgicos al lheite de baca.<ref name=asna>{{citar jornal |outor1=Giovanna Monti |outor2=Enrico Bertino |outor3=Maria Cristina Muratore |outor4=Alessandra Coscia |outor5=Francesco Cresi |outor6=Leandra Silvestro |outor7=Claudio Fabris |outor8=Donatella Fortunato |outor9=Maria Gabriella Giuffrida |outor10=Amedeo Conti |títalo=Efficace of donkee's milk in treating highle porblematic cow's milk allergic children: An in vivo and in vitro stude |anho=2007 |jornal=Pediatric Allergy and Eimmunologe |belume=18 |númaro=3 |DOI=10.1111/j.1399-3038.2007.00521.x |url=}}</ref> Tamien eisisten quintas an [[Bélgica]] que porducen lheite d'asna para usos cosméticos.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.asineriedupaesdescollines.be/general.htm |títalo=Le lhait d'ânesse produit per l'asinerie du paes des collines |obra= |data= |formato= |lhéngua=francés |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> Ua de las pessonas de las chamadas "stremamente [[ambelhecimiento|lhongebas]]", la [[Eiquador|eiquatoriana]] [[Maria Capovilla|Maria Ester Capovilla]], que morriu cun quaije 117 anhos, alegou que l segredo de sue lhongebidade era l cunsumo diairo deste tipo de lheite.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.chilepotenciaalimentaria.cl/?p=1618 |títalo=Lheite de burro ¿L secreto dua bida lharga? |obra= |data=03-09-2006 |formato= |lhéngua=spanhol |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090102130332/http://www.chilepotenciaalimentaria.cl/?p=1618 |arquibodata=02-01-2009}}</ref> L lheite de [[Eiquus zebra|zebra]] cumbertiu-se an artigo de lhuxo demandado por melionairos scéntricos.<ref>{{citar web |ultimo=Gest |purmeiro=David |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |títalo=Gest's Zebra Milk Request |obra=Contactmusic.com |data=16-11-2006 |lhéngua=anglés |acessodata=26-05-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080521191514/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |arquibodata=21-05-2008}}</ref>
=== L'ourdenha ===
[[Fexeiro:Cow milking machine in action DSC04132.jpg|200px|thumb|<small>Ourdenhadeira macánica que funciona mediante suçon la bácuo. Note-se que las bombas de chupar chégan até arriba de las tetas para eibitar que l lheite saia de l baldo ó qu'haba dano a las tetas</small>.]]
Las técnicas d'ourdenha son basicamente dues:
* '''Manual''': Ye perciso lhimpar l úbere de l'animal de maneira ascética (esto ye, cun un xabon special i ousando siempre auga potable) para eibitar cuntaminar l'animal cun [[mastite]]. Depuis, l'ourdenhador siempre debe mirar diretamente la barriga de la baca, posicionar a mano dreita nua [[teta]] de l [[úbere]], anquanto cula squierda se agarra outros, ne l mesmo praino de a mano, mas, ne l praino posterior de l úbere, i depuis ambertir custantemente. Esto senefica que cada mano ourdenha un par de tetas, anquanto ua agarra l'anterior dun par, l'outra tira l posterior d'outro par.
* '''Macánica:''' Outeliza ua bomba de suçon qu'ourdenha a la baca na mesmo orde de l'ourdenha manual. Strai l lheite la bácuo. La defrencia reside an que l faç an menos tiempo i sin risco de causar dano al tecido de l úbere. Amprega-se nas andústrias i an alguas [[quintas]]s adonde l ganado lheiteiro ye mui grande. Las bombas de suçon dében ser lhimpas cun ua seluçon de [[eiodo]] a 4%.
Al rializar l'ourdenha, siempre dében rializar-se trés tarefas:
# '''Zeinfeçon de la teta ''': la teta debe ser lhimpa cun [[auga]] corriente i de buona qualidade i pdiçncialmente tratada cun heipoclorito de sódio.
# '''Testes clínicos''' Esto se rializa cun ua caneca telada cun fondo preto. Ls trés purmeiros jatos de cada teta debe ser çcartado i mais trés jatos seran lhançados lheite subre caneca, debe-se ouserbar se l lheite depositado subre la caneca forma glumos, pus la persença deilhes puode ser senhal de que l'animal apersenta quadro de mastite. Outra forma de dianosticar la mastite ye atrabeç de l'eisame CMT (California Mastite Test) ó teste de la raquete. L diagnóstico ye feito cun ua raquete que ye fábricada cun quatros cumpartimientos un para cada teto, adonde bai la seluçon CMT i l procedimiento de coleta de l'amostra ye rializado de la mesma forma de la caneca, i l lheite na persença de la seluçon CMT eirá reagir cul lheite i quando este stubir quadros de mastite el quedará cun aspeto de gel ó até formaçon de glumos dependendo de l quadro de mastite, i l'aspeto será cumparado cula tabela padron que ben acumpanhado de la seluçon CMT.
# '''Secar la teta''': Debe ser rializada cun papel toalha çcartable, afin d'eibitar possibles cuntaminaçones dua baca para outra.
# '''Cuidado pós ourdenha''': Passado l'ourdenha ls tetos dében ser zeinfetados cun seluçon d'iodo glicerinado esta seluçon ye para ancerrar l duto lhatífero. Desta forma se eibita que la teta se anfete. Passado l'ourdenha la fémea debe ser mantenida de pie ne l mínimo por ua hora, para eibitar cuntaminaçones cul tierra, ua beç que, ls dutos inda ancontran-se abiertos. I cunsegue manter las fémeas an pie oufrendo alimiento de buona qualidade passado l'ourdenha.
'''<center>Alguns eisemplos de glándulas mamárias</center>'''
<center><gallery>
Fexeiro:Bezerro_mamando_REFON.jpg|[[Bobino]]
Fexeiro:Piglets1.jpg|[[Cochino]]
Fexeiro:Baby sheep feeding.JPG|[[Oubino]]
Fexeiro:Weibliche-brust.jpg|[[Houmano]]
</gallery></center>
== Caratelísticas gerales ==
Nin todos ls lheites de ls mamíferos ténen las mesmas propiadades. Puode-se dezir que, an regra, l lheite ye un lhíquido de quelor branca i un cachico [[biscosidade|biscoso]], cuja cumposiçon i caratelísticas físico-químicas barian sensiblemente segundo las speces animales, i anclusibe segundo las defrentes raças. Estas caratelísticas tamien barian ne l curso de l período de la lhataçon, assi cumo ne l curso de sou tratamiento.
''“Pul aspeto simples dun lhíquido branco, l lheite ye un de ls alimientos mais cumplexos de la natureza. Repersenta un eiquilíbrio antre la seluçon aquosa, eimulson fina de glóbulos de gordura i ua suspenson coloidal de proteínas cun alguas partículas gasosas - gáç carbónico i ouxigénio.”''
=== Propiadades físicas ===
L lheite de bobino ten ua [[densidade]] média de 1,032 g/ml. Ye ua [[mistura]] cumplexa i [[heiterogénea]] cumpuosta por un sistema [[coloidal]] de trés fases:
* [[Seluçon]]: ls [[minerales]] assi cumo ls [[Hidrato de carbono|heidratos de carbono]] se ancontran dissolbidos na auga.
* [[Suspenson]]: las sustáncias proteicas se ancontran cula auga an suspenson.
* [[Emulson]]: la [[gordura]] an auga se apersenta cumo eimulson.
Cuntén ua proporçon amportante de [[auga]] (cerca de 87%). L resto custitui l [[strato seco]] que repersenta 130 [[grama]]s (g) por [[lhitro|l]], sendo la gordura de 35 a 45 g.
Outros cumponentes percipales son ls [[glucídios]] [[lhatose]], las [[proteínas]] i ls [[lhipídios]]. Ls cumponentes ourgánicos (glucídios, lhípidos, proteínas, [[bitaminas]]), i ls cumponentes minerales ([[cálcio|Ca]], [[sódio|Na]], [[potássio|K]], [[magnésio|Mg]], [[cloro|Cl]]). L lheite cuntén defrentes grupos de nutrientes. Las sustancias ourgánicas (glúcidos, lhípidos, proteínas) stan persentes an quantidades mais l menos eiguales i custituen la percipal fuonte d'einergie. Estes nutrientes se debeden an eilemientos custrutores, las proteínas, i an cumpuostos einergéticos, ls glucídios i ls lhipídios.
== Apersentaçon de l lheite ne l mercado ==
{{BT|Lháteo}}
[[Fexeiro:Mejeriprodukter i Skånsk butik.jpg|thumb|right|150px|La bariadade de lhaticínios eisistentes ne l mercado i ls çtintos tratamientos de lheite ye cada beç maior, cumo deixa splícito l retrato arriba dun mercado sueco.]]
L'apersentaçon de l lheite ne l mercado ye bariable i l que, giral, aceita-se l'altaraçon de sues propiadades para sastifazer las perferéncias de ls cunsumidores. Ua altaraçon mui frequente ye la [[Lhiofelizaçon|zeidratá-lo]] (''Lhiofelizaçon''), tornando-lo [[lheite an pó]], l que facelita sou trasporte i armazenaige. Tamien ye normal reduzir l cuntenido de gordura, oumentar l de cálcio i ajuntar sabores.
Ls requesitos que debe cumprir un perduto para classeficar-se nas defrentes catadories barian mui d'acordo cula defeniçon de cada paíç:
* '''Antegral:''' ten cuntenido an gordura de 3.2%
* '''[[Lheite znatado]]:''' cuntenido gorduroso anferior a 0.3%
* '''Semi-znatado:''' cun un cuntenido gorduroso antre 1.5 i 1.8%
* '''Saborizado:''' ye l lheite [[açucre|açucrado]] ó [[edulcorante|edulcorado]] a la que se adicionan sabores tales cumo [[morangano]], [[cacau|cacau an pó]], [[canielha]], [[baunilha]], etc. Normalmente son znatados l semi znatadas.
* '''[[Galatita]]''': plástico duro oubtido de l coalho de l lheite ó mais specificamente a partir de la [[caseína]] i de l [[formol]].
* '''[[Lheite an pó]] l Lhiofelizado:''' lheite de l qual se strai 95% de [[auga]] mediante porcessos de [[atomizaçon]] i eibaporaçon. Apersenta-se nun pó de quelor creme. Para sou cunsumo, solo ye perciso adicionar auga ó lheite.
* '''[[Lheite cundensado]], cuncentrado ó eibaporado:''' deste lheite, l'auga fui an parte straída i el ten aspeto mais spesso que l lheite fluido normal. Puode tener [[açucre]], adicionado ó nó.
* '''[[Lheite anriquecido]]:''' son preparados lháteos als quales se ajunta algun perduto de balor nutritibo cumo [[bitamina]]s, [[cálcio]], [[cerilha]], [[omega-3]] etc.
== Las cuntrobérsias sociales de l cunsumo de lheite ==
Inda que l lheite seia un alimiento natural i nutritibo, sue oubtençon, tratamiento i publicidade ten gerado cuntrobérsia, que tubo sou auge an [[1960]] i qu'atualmente cuntina mais mais cumo tendéncia eideológica que cumo reboluçon cultural. L lheite gerou dibersas polémicas nas quales grande bariadade d'argumientos fui apersentada, de las quales las dues mais amportantes seran abordadas a seguir.
=== L bien-star animal ===
La percipal rezon desta cuntrobérsia ye la forma pula qual se oubtén l lheite de ls animales. L tema an queston ye la forma pula qual l'home trata ls animales para sastifazer sues necidades básicas.
Cumo acuntece cun todos ls mamíferos, la fémea solo de la lheite depuis de dar a la luç. Dende decorre que la bida dun perdutor de lheite stá baseada na [[Anseminaçon artifecial|anseminaçon]] custante i na criaçon pecuária. Muitos métodos atuales assegúran la bariabelidade de caratelísticas de l lheite cula anseminaçon artificial (que cunsiste an antroduzir na [[parracha]] de la fémea [[sémen]] dun macho) na qual l sémen ousado ye de l mesmo macho para to l ganado.
Alguas pesquisas demunstrórun l grande dano que esses métodos d'oubtençon causan als aniamis. Las cundiçones de ls ''traumas'' causados a estes nun son sclusibos de l'andústria lheiteira, mas de la mentalidade houmana (ls ''traumas'' que puoden tener ls animales de quintas, tamien puoden tener ls que stan an catibeiro, ls de circo ó mesmo ls de stimaçon) i l'uso deste argumiento para tirar l lheite de la dieta houmana caiu an desuso porque nun ye un porblema tipicamente andustrial, mas cuncernente al tratamiento de l'animal. D'eigual modo, sugeriu-se que serie preferible adquirir l cálcio d'outros alimientos que ténen maior abundáncia deste eilemiento. Outras pesquisas demunstrórun que l lheite de ls mamíferos nun ye ançpensable pa l ser houmano i qu'este aquestumou-se eibolutibamente al sou cunsumo. Quando l nino angere lheite de sue mai, recibe l fator [[bífido]] (n-acetil-d-glucosamina) que propicia l crecimiento de l ''[[Actobacillus bifidus]]'' ne l'antestino de l bebé, adonde porduç grandes quantidades de [[ácido lhático]] a partir de [[lhatose]], qu'oumenta l'acideç de l'antestino i einibe l zambolbimiento de microrganismos patógenos que puoden afetar seriamente l recén-nacido; mais tarde, l fator ye sustituído pul ''[[L. acidophilus]]'', pa l que nun ye necessairo l lheite. De la mesma maneira, l lheite d'outros mamíferos cuntén cumpuostos sclusibos para cada spece que son outelizados biologicamente por sues respetibas crias.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson Educación |eidiçon=4ª |páiginas=603 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> Mas ye amportante acrecentar inda qu'essas pesquisas detreminan esso an cundiçones naturales: l mundo an que bibemos oubriga l cuorpo houmano a sou cunsumo, por eisemplo, an zonas adonde la quantidade d'heidróxidos, óxidos i ácidos fracos ne l'aire ye eilebada, a fin de mantener l'eiquilíbrio de l meio ácido de l cuorpo. Situaçon eigual acuntece an lhugares cun altos índices de radiaçon. I l mundo acelerado an que bibemos amplica adquirir calories de maneira rápida: l lheite ye ua fuonte ancrible de calorias por sou cumplexo sistema biológico, sin porduzir altaraçones ne l cuorpo (eicetuando, claro, quando sou cunsumo ye scessibo).
Tamien se argumenta, por eisemplo, que ye un grande trauma pa la fémea perder la sue cria, puosto qu'esta será bendida ó até mesmo sacrificada. Afirma-se que las bacas, al perder ua cria, múgen dolorosamente. Definen, anton, l trauma cumo un anstinto materno natural, cumo l que spurmenta ua mulhier al perder un filho.<ref>{{citar web |url=http://www.igualdadeanimal.org/alimentacion/lacteos |títalo=Lháteos / Eigualdade Animal |obra=Igualdade Animal.com |acessodata=18-04-2008}}</ref> Esta postura perdiu peso quando se demunstrou que ls animales ténen cumportamientos defrentes quando stan an stado salbaige i quando stan an catibeiro. Neste, ls animales ténen menos zambolbido l sistema de maternidade, puosto que las bacas nunca la spurmentórun. Demunstrou-se anton qu'acuntecie l mesmo culs animales de cumpanha: la mai nun spurmenta tristeza quando ye apartada de la cria i al alrobés. Assi, ls animales domésticos se aténen al cuidado houmano i, inda que nun se saba se l'animal se lhembra de ls parientes, ye cierto que nun sinta [[tristeza]].
== Bariadades ==
* De [[baca]], ó [[bobino]] ye lhargamente outelizado na alimentaçon houmana, i rico an [[bitamina A]] i [[cálcio]].
* De [[búfalo|búfala]], mui apreciado i mais gorduroso que l lheite bobino.
* De [[cabra]], eisisten cuntrobérsias quanto al cunsumo, mas alguns anstitutos apúntan el cumo sendo l tipo de lheite mais cunsumido ne l mundo.
* De camela, mui apreciado antre ls [[beduínos]], pobo nómada de l [[norte de África]].
* De [[égua]], cunsumida na Ásia Central, outelizada na fabricaçon de la bubida [[Kumis]]
=== Lheite houmano ===
[[Fexeiro:Breastfeeding infant.jpg|120px|thumb|right|Un bebé alimentando-se cun lheite materno.]]
{{Artigo percipal|[[Lheite materno]]}}
Chama-se '''lheite materno''' l lheite porduzido pulas mulhieres i que ye outelizado para alimentar ls [[bebé]]s. L lheite materno ye la purmeira i percipal fuonte de nutriçon de ls recén-nacidos até que se tórnen atos a comer i digerir ls quemidos sólidos.
* Ten caratelísticas bariadas dependendo de l'eidade gestacional de l [[recén-nacido]] i cronológica de l recén-nacido i de la duraçon de l'amamentaçon an si.
* Ye porduzido pula [[mai]] dun recén-nacido prematuro ó nó, ten grande quantidade de [[eimunoglobulinas]] (anticorpos).
* Ne ls purmeiros dies d'eidade l lheite ten caratelísticas bien defrentes, cuntendo pouca gordura i mais eimunoglobulinas, ye l chamado '''colostro'''.
* Antre ls houmanos, ye bastante quemun que la mai tenga pouco lheite lhougo passado l parto, percipalmente se fur sou purmeiro filho. La "decida" de l lheite puode demorar até uns quatro dies i ye coincida cumo '''apojadura'''.
== Digeston ==
D'acordo cun [http://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2007/02/070227_leiteneolitico_ir.shtml Studo publicado na rebista Proceedings of the National Academy of Sciences], ls seres houmanos de l [[neolítico]] persentes na [[Ouropa]] nun tenien l gene de la [[lhatase]] persente an sous [[DNA]]s, l que sugere que éran antolerantes al lheite; ua beç que sin la lhatase, buber lheite puode causar anchaço, delores abdominales i [[diarreia]]. Tal studo fui possible grácias als eisames de DNA straído de [[squeleto]]s.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lhataçon]]
* [[Lheite an pó]]
* [[Doce de lheite]]
* [[Lheite de soja]]
* [[Lheite cundensado]]
* [[Lheite achoclatado]]
* [[Lhaticínios]]
* [[Andústria de lhaticínios]]
* [[Queiso]]
==Refréncias==
{{Reflist}}
[[Catadorie:Lheite|!]]
[[Catadorie:Mamíferos]]
h5q4f9zxikniarc05ownzidkg1klfc7
107700
107699
2026-08-07T20:00:45Z
~2026-43184-25
15440
/* Refréncias */
107700
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Milk glass.jpg|thumb|200px|L lheite mais porduzido i çtribuído pa l cunsumo houmano ye l de baca.]]
'''Lheite''' ó '''leite''' ye ua [[secreçon]] [[nutriente|nutritiba]] de quelor sbranquiçada i oupaca porduzida pulas [[glándulas mamárias]] de las [[fémea]]s de ls [[Mammalia|mamíferos]] (ancluindo ls [[monotremados]]).<ref name="lhechq">{{citar web |url=http://www.quimica.urv.es/~w3siiq/DALUMNES/98/siiq3/leite.html |títalo=Lheite |obra=Química.urv.es |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="doabal">{{citar web |url=http://www.doaval.com.ar/Daire_Knowledge/EfficientCooling/Leite.htm |títalo=Lheite |obra=Delaval.com.ar |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="crlnd">Tz tz</ref>
L lhíquido ye porduzido pulas células secretoras de las glándulas mamárias ó [[mama]]s (chamadas "peitos" ó "tetas"). La secreçon lhátea dua fémea dies antes i depuis de l parto se chama [[colostro]].
An grande parte de las [[spece]]s, eisisten dues glándulas (ó dous cunjuntos de glándulas), ua an cada [[mamilo]] (lhocalizado na parte fruntal superior antre ls seres [[houmano]]s, ó na parte [[bentre|bentral]] de ls [[quadrúpede]]s).
Tamien se chama '''lheite''' l suco de ciertas [[planta]]s ó [[fruito]]s: [[lheite de coco]], [[lheite de soja]], de [[arroç]] ó de [[almendra]].<ref>T' t' GM</ref> Assi i todo, pa la defeniçon científica, l termo nun se aplica als sucos de [[nuoç]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 i 633 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
== Amportança ==
La percipal funçon de l lheite ye nutrir (alimentar) ls [[filhote]]s até que séian capazes de [[digeston|digerir]] outros [[quemido]]s. Para alhá desso, cumpre las funçones de porteger l [[trato gastroantestinal]] de las crias contra [[antígeno]]s, [[toxina]]s i [[anflamaçon]]es i cuntribui pa la salude [[metabolismo|metabólica]], regulando ls porcessos d'oubtençon d'einergie (an special, l metabolismo de la [[glicose]] i de la [[ansulina]]).<ref>{{citar web |url=http://www.cdrf.org/doc/Daire%20Dispatch/Summer%202004%20Edition/MilkGenome.doc |títalo=The Milk Genome: Using Science to Mine the Benefits of Our Most Nutritious Food |obra=California Daire Research Foundation |acessodata=31-05-2008 |ultimo= |purmeiro= |coautor= |anho= |mes= |formato= |publication= |eiditorial= |lhéngua= |doi= |arquibourl= |arquibodata= |cite=}}</ref>
L lheite ye la base de numerosos [[lhaticínios]], cumo la [[manteiga]], l [[queiso]], l [[eiagurte]], antre outros.<ref>Tá i'</ref> Ye mui frequente l'uso de deribados de l lheite nas andústrias alimentícias, químicas i farmacéuticas, an perdutos cumo l [[lheite cundensado]], [[lheite an pó]], [[soro de lheite]], [[caseína]] ó [[lhatose]].<ref>I' a</ref>
L lheite de ls mamíferos [[marino]]s, cumo, por eisemplo, de las [[baleia]]s, ye mui mais rico an [[gordura]]s i [[nutriente]]s que l de ls mamíferos [[terrestre]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Alales |purmeiro=Charles |títalo=Ciéncia de l lheite |anho=1971 |lhocal=Cidade de l México |eiditora=Cía editorial |ISBN=}}</ref>
== Stória ==
[[Fexeiro:MilkMaid.JPG|thumb|[[Ourdenha]] manual]]
L cunsumo houmano de l lheite d'ourige animal ampeçou hai 11.000 anhos cula [[domesticaçon]] de l ganado durante l chamado "''ótimo climático''". Este porcesso se dou an special ne l [[Ouriente Médio]], ampulsionando la [[Reboluçon Neolítica]].<ref name=ourign>Albano Beja-Pereira, Giorgio Bertorelle i outros: The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA PNAS, Maio 2006; 103:8113 - 8118</ref> L purmeiro animal domesticado fui la [[baca]], i an seguida la [[cabra]], aprossimadamente na mesma época; finalmente la [[canhona]], antre 9000 i 8000 [[a.C.]].
Eesisten heipóteses, cumo la '''heipótese de l genótipo poupador''', que supone ua mudança fundamental ne ls hábitos alimentares de las populaçones de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], que passórun l'anngeri-lo sporadicamente, la fin de recebir [[heidratos de carbono|carboidratos]]. Esta mudança fizo cun que las populaçones ouro-asiáticas se tornássen mais rejistentes a la [[diabretes|diabretes tipo 2]] i mais tolerantes a la [[lhatose]], an cumparaçon cun outras populaçones houmanas, que solo mais recentemente conhecírun ls perdutos deribados de la pecuária. Assi i todo, esta heipótese nun puode ser cunfirmada, anclusibe por sou própio outor. ''James V. Neel'' la refutou, alegando que las defrenças ouserbadas nas populaçones poderien ser atrebuídas a outros fatores ambientales.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Misra, Anoop |outor2=Ganda O. P. |títalo=Migration and its impact on adiposity and type 2 diabetes |mes=Setembre |anho=2007 |lhocal=Burbank, California |jornal=Nutrition |belume=23 |númaro=9 |DOI=10.1016/j.nut.2007.06.008 |PMID=17679049 |url=}}</ref>
Durante la [[Antiguidade]] i la [[Eidade Média]], l lheite era mui defícel de se cunserbar i antoce era cunsumido fresco ó an forma de [[queiso]]. Cul tiempo, fúrun sendo zambolbidos outros lhaticínios, cumo la [[manteiga]].
La [[Reboluçon Andustrial]] na [[Ouropa]], por buolta de [[1830]], trouxe la possibelidade de trasportar l lheite fresco de [[campo|zonas rurales]] a las grandes [[cidade]]s, grácias la melhories ne l sistema de [[trasporte]]s. Cul tiempo, aparecírun nuobos strumientos na [[andústria]] de porcessamiento de l lheite. Un de ls mais coincidos ye l de la [[pasteurizaçon]], sugerida para ser ousada ne l lheite an [[1886]] pul [[químico]] [[microbiologista]] [[Almanha|alman]] ''Franz von Soxhlet''.
Estas einobaçones cunseguírun que l lheite ganhasse un aspeto mais soudable, tiempos de cunserbaçon mais prebesibles i porcessamiento mais [[heigiene|heigiénico]].
== Biologie ==
[[Fexeiro:Eomaia23423.jpg|thumb|lheft|250px|L mamífero ''[[Eomaia scansoria]]'' fui l'ancestral de ls mamíferos [[placenta]]iros i acradita-se que cuntaba cula capacidade de porduzir lheite cumo ls mamíferos de l'atualidade.]]
La porduçon de lheite para nutrir las crias puode ser un salto [[eiboluçon|eibolutibo]] associado al [[hormónio]] [[prolatina]]. Acradita-se que ls mamíferos procédan dun grupo próssimo als [[Trithelodontidae|tritelodóntidos]], de fines de l período [[triássico]]. Hai andícios de qu'eilhes yá dában senhales de [[lhatáncia]].<br />
Sabe-se qu'alguas speces de [[peixe]]s de l [[género]] ''[[Uaru]]'' (Família [[Cichlidae]]) nútren sues crias cun un fluido semelhante al lheite.<br />
L [https://en.wikipedia.org/wiki/Crop_milk ''Crop milk''] stá persente an dibersos grupos de [[abes]], cumo las [[columbidae|palombas]], ls [[Phoenicoterus|flamingos]] i ls [[Spheniscidae|pinguines]]. De l punto de bista biológico, trata-se dun berdadeiro lheite, secretado por glándulas specializadas.<ref>{{link|en|http://www.idiocentrism.com/milk.htm|Artigo citado pula Ounibersidade Stanford}}</ref>
Antre las muitas teories eisistentes, fui proposto que la porduçon de lheite surgiu porque ls antepassados [[mammaliaformes]] tenien uobos cun casca dóndio, cumo ls atuales [[monotremados]], l que probocaba sue rápida [[zeidrataçon]]. L lheite serie anton ua modificaçon de la secreçon de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas]], çtinada a trasferir auga als uobos.<ref name=Ouftedal>{{citar jornal |outor=Olav T. Oftedal |títalo=The Origin of Actation as a Water Source for Parchment-Shelled Eggs |anho=2004 |jornal=Journal of Mammare Gland Biologe and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |DOI=10.1023/La:1022848632125 |url=}}</ref> Outros outores, nua teorie que puode ser cumplementar a a anterior, oupinan que las glándulas mamárias proceden de l [[sistema eimune]] inato i que la lhataçon serie, an parte, ua repuosta anflamatória al dano ne ls [[tecido]]s i a l'anfeçon.<ref name=inmunitario>{{citar jornal |outor1=Vorbach, Claudia |outor2=Capecchi, Mario R. |outor3=Penninger, Josef M. |títalo=Evolution of the mammary gland from the innate immune sestem? |data=12-05-2006 |jornal=Bioessaes |belume=28 |númaro=6 |DOI=10.1002/bies.20423 |PMID=1670006 |url=}}</ref> Inda qu'eisistan deficuldades, bários anfoques acércan la data d'apariçon de l lheite na stória eibolutiba:
[[Fexeiro:Goat kid feeding on mothers milk.jpg|thumb|250px|La necidade eibolutiba d'alimentar las crias ye sastifeita cula porduçon de lheite própia de ls mamíferos.]]
* An purmeiro lhugar, la caseína ten ua funçon, cumportamiento i anclusibe motibos struturales similares a la [[bitelogenina]]. La caseína apareciu antre 200 i 310 milhones d'anhos atrás. Ouserba-se que, inda qu'an monotremas inda eisista la bitelogenina, eilha fui sustituída als poucos pula caseína, premitindo un menor tamanho de ls uobos i finalmente sue retençon antra-uterina.<ref name=Yolk>{{citar jornal |outor1=David Brawand |outor2=Walter Wahli |outor3=Henrik Kaessmann |títalo=Oss of Egg Yolk Genes in Mammals and the Origin of Actation and Placentation |anho=2008 |jornal=PLoS Bio |belume=6 |númaro=3 |PMC=2267819 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=2267819}}</ref>
* Por outra lhado, ouserban-se modificaçones [[anatomie|anatómicas]] ne ls [[cenodonta|cinodontos]] abançados que solo se splican pula apariçon de la lhatáncia, cumo l pequeinho tamanho corporal, [[uosso eipipúbico|uossos eipipúbicos]] i baixo nible de reposiçon dental.<ref name=cinodontos>{{citar jornal |outor=Oftedal, Olav T. |títalo=The mammary gland and its origin during senapsid evolution |anho=2002 |jornal=J Mammary Gland Biol and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |PMID=12751889 |DOI=10.1023/La:1022896515287 |url=http://www.springerlink.com/content/u03457rt3674356k/fulltext.pdf}}</ref>
L fócil mais antigo de ls mamíferos [[eutheria|placentairos]] çcubierto até l momiento ye l de l ''[[Eomaia|Eomaia scansoria]]'', un pequeinho animal que steriormente se assemelhaba als [[roedor]]s atuales i bibeu hai 125 milhones d'anhos durante l período [[Cretáceo]]. Ye quaije cierto qu'este animal porduzia lheite cumo ls mamíferos placentairos atuales.<ref name="eomaia">{{citar jornal |outor1=Quiang Ji |outor2=Zhe-Xi Luo |outor3=Chong-Xi Yuan |outor4=John R. Wible |outor5=Jian-Ping Zhang |outor6=Justin A. Georgi |títalo=The earliest known eutherian mammal |data=25-04-2002 |jornal=Nature |númaro=416 |páiginas=816-822 |DOI=10.1038/416816a |PMID=11976675}}</ref>
=== Genética, stologie i citologie ===
[[Fexeiro:Healthy mammary gland.jpg|lheft|300px|thumb|Perparaçon [[stologie|stológica]] dua [[glándula mamária]] houmana tingida cun Eag 1]]
La [[genética]] de l lheite trata, an parte, de çcrebir ls [[gen]]es amplicados an sue biossíntese, assi cumo sue [[regulaçon genética|regulaçon]] i, por outra, de la seleçon de raças ó andebíduos ó sue [[ourganismo modeficado geneticamente|modificaçon genética]] para oumentar la porduçon, sue calidade ó outelidade. Desto tamien se acupa la [[zotecnia]].
;Regulaçon
La porduçon de lheite stá regulada por hourmónios lhatogénicos (ansulina, prolatina i glucocorticóides), citocinas i fatores de crecimiento i por sustrato. Estes atíban fatores de trascriçon, tales cumo Stat5 (atibado por prolatina). Bárias sequéncias desses fatores fúrun eidantificadas, cumo l'anterior i tamien ls seguintes: BLGe-1, OCT-1, C/EBP, Gr, Ets-1, YY1, Fator 5, Ying Yang 1 i la proteína de lhigaçon al fator CCAAT.<ref name=Promotores>{{citar jornal |outor1=Rosen, Jeffrey M. |outor2=Wyszomierski, Shannon L. |outor3=Hadsell, Darrly |títalo=Regulation of milk protein gene expression |anho=1999 |jornal=Annual Review of Nutrition |belume=19 |númaro= |DOI=10.1146/annureb.nutr.19.1.407 |url=}}</ref> Estes eilemientos ándan-se giralmente nua çtáncia bariable, cunforme la spece (nas caseínas houmanas sensibles al cálcio ye ua de las mais çtantes de l'ourige de trascriçon, la -4700/ -4550 nucleótideos) i se reúnen an grupos (clusters) que cunténen tanto eilemientos negatibos cumo positibos, regulando-se por cumbinaçones de fatores, d'adonde decorre la grande bariabelidade na regulaçon de cada proteína. Por eisemplo, las caseínas parécen regular-se andependientemente uas de las outras. (Fox i McSweenee, 2003)
Ls trascritores (mRNA) de las proteínas de l lheite chégan a custituir de 60 a 80% de todo l RNA persente nua célula eipitelial durante la lhatáncia.
;Genómica
Las redes de regulaçon génica na porduçon de lheite inda nun son bien cumprendidas. A partir dun studo rializado mediante microarrays, lhocalizaçon telemoble, anteraçones anterprotéicas i recuolha de dados génicos na lhiteratura, fui possible strair alguas cunclusones gerales:<ref name=>{{citar jornal |outor1=Danielle G. Lemay |outor2=Margaret C. Neville |outor3=Michael C. Rudolph |outor4=Katherine S. Pollard |outor5=J. Bruce German |títalo=Gene regulatory networks in lactation: identification of global principles using bioinformatics |data=27-11-2007 |jornal=BMC Systems Biology |belume=1 |númaro=56 |PMID=18039394 |PMC=2225983 |DOI=10.1186/1752-0509-1-56 |url=}}</ref>
* Cerca dun terço de l [[trascritoma]] stá ambolbido na custruçon, funcionamiento i çmuntaige de l'apareilho de lhatáncia.
* Ls genes ambolbidos ne l'apareilho de secreçon son trascritos antes de la lhatáncia.
* Todos ls trascritores andógenos deríban de menos de 100 genes.
* Anquanto alguns genes son trascritos caratelisticamente próssimo al ampeço de la lhatáncia, este ampeço ye mediado percipalmente de forma pós-trascrecional.
* La secreçon de materiales durante la lhatáncia passa nó por subrerregulaçon de funçones genómicas nuobas, mas por ua supresson trascricional generalizada de funçones cumo la degradaçon de porteínas i quemunicaçones célula-ambiente.
;Citologie
Las células eipiteliales secretoras de lheite apartan atibamente ls materiales procedentes de ls [[baso sanguíneo|basos sanguíneos]] circundantes, al que dou l nome de "barreira mamária" (an analogie a la [[barreira heimatoencefálica]]). Ua beç franqueada la barreira, las células oubtén ls precursores que percísan pa la fabricaçon de lheite atrabeç de sue [[nembrana telemoble|nembrana]] basal i basolateral, que serien: íones, [[glucose]], [[ácido gorduroso|ácidos gordurosos]] i aminoácidos. An ruminantes tamien se outeliza l [[ácido acético|acetato]] i l β-heidroxibutirato cumo precursores. Alguas proteínas, an special las [[eimunoglobulina]]s tamien puoden traspassar esta barreira.<ref>{{citar web |ultimo=Mustafa |purmeiro=Arif |coautor= |url=http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |títalo=The mammary gland |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=26-08-2006|arquibourl=https://web.archive.org/web/20060115135946/http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |arquibodata=15-01-2006 |páiginas=11}}</ref> L lheite ye spulso pula nembrana apical. Ls lhípidios de l lheite sintetízan-se ne l [[reticlo andoplásmico]] lhiso, tanto que la [[caseína]] debe maturar-se ne l [[aparato de Golgi]], adonde tamien ten lhugar la biossíntese de la [[lhatose]].
;Stologie
De l punto de bista [[stologie|stológico]], l lheite porduç-se nas [[glándula mamária|glándulas mamárias]], que son ua eiboluçon por [[heipertrofia]] de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas apócrinas]] associadas al [[pelo]], que eisiste ne ls [[Ornithorhenchus anatinus|ornitorrincos]].<ref name=cinodontos/> La glándula mamária atiba ye cumpuosto por lhóbulos, cada un de ls quales ten numerosos albéolos i estes, por sue beç, son rebestidos por [[eipitélio|células eipiteliales cúbicas]] altas ó baixas, dependendo de l ciclo d'atebidade, que son las ancarregadas de porduzir l lheite. Antre estas i la [[lhámina basal]] de l'albéolo se ancontran alguas células mioepiteliales striadas. L'eipitélio de ls dutos antre ls albéolos ye un bun eisemplo d'eipitélio biestratificado cúbico (Bloom-Fawcet, 1999).
== Defeniçon i oubtençon ==
[[Fexeiro:Dissected lactating breast gray1172.png|thumb|250px|<small>Strutura dua glándula mamária houmana durante la lhatáncia: 1-Gordura, 2-Lhóbulo de l duto lhatífero, 3-Lhóbulo, 4-Tecido conetibo, 5-Teta lhatífero, 6-Duto lhatífero</small>.]]
Puode-se defenir l lheite d'acordo culs seguintes aspetos:
* '''Biológico''': ye ua sustáncia secretada pula fémea de ls mamíferos cula finalidade de nutrir a las crias.
* '''Lhegal''': perduto de la [[ourdenha]] dun mamífero son i que nun repersenta peligro pa l cunsumo houmano.
* '''Técnico''' ó '''físico-químico''': sistema an eiquilíbrio, custituído por trés sistemas çpersos: seluçon, emulson i suspenson.
* '''Zotécnico''': l perduto benido de l'ourdenha cumpleta i eininterruta, an cundiçones d'heigiene, de bacas soudables, bien alimentadas i çcansadas.
=== Animales pordutores de lheite ===
Atualmente, l lheite que mais se outeliza na porduçon de [[lhaticínios]] ye l de baca (debido a las propiadades que ten, a las quantidades que se oubtén, agradable sabor, fácele digeston, assi cumo la grande quantidade de deribados oubtidos). Assi i todo, nun ye la único que se cunsume. Tamien son cunsumidos l lheite de cabra, asna, égua, camela, antre outras. L cunsumo de detreminados tipos de lheite depende de la region i l tipo d'animales çponibles. L lheite de cabra ye eideal para fazer [[doce de lheite]] i nas regiones árticas usa-se l lheite de baleia. L lheite d'asna i de égua son ls que cunténen menos gordura, anquanto l de foca cuntén 50% a mais.
L lheite d'ourige houmana nun ye porduzido nin çtribuído an scala andustrial. Assi i todo, puode oubter-se mediante donaçones. Eesisten bancos de lheite que ancarrégan-se de recolhé-lo para porporcioná-lo a las ninos [[Nacimiento prematuro|prematuras]] ó [[alergie a alimientos|alérgicas]] que nun puoden cunsumi-lo d'outro modo. An nible mundial, eisisten bárias speces d'animales de las que se puode oubter lheite: la [[canhona]], la [[cabra]], la [[égua]], la [[burra]], la [[camela]] (i outras camélidas, cumo la [[Ama glama|llama]] ó la [[alpaca]]), la [[eaka]], la [[búfala]], la [[rena]] i la fémea de l [[alce]].
L lheite probeniente de la baca (''[[Bos taurus]]'') ye l mais amportante pa la dieta houmana i l que ten mais aplicaçones andustriales.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=604 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
[[Fexeiro:Holstein cows large.jpg|thumb|250px|L lheite de baca de la raça [[Holstein (ganado)|Holstein]] ye la que se amprega cun maior frequencia nas quintas lheiteras.]]
* '''La baca ouropeia i índica''' (''Bos taurus'') ampeçou a ser domesticada hai 11 mil anhos cun dues lhinhas maternas çtintas, ua pa las bacas ouropeias i outra pa las [[Bos andicus|índicas]].<ref name=bacas>Edwards, C. J., MacHugh, D. I., Dobnee, K. M., Martin, L., Russell, N., Horwitz, L. K., McIntosh, S. K., Mac Donald, K. C., Helmer, D. & Tresset, A., eit al. (2004) J. Archaeol. Sci 31, 695–710.</ref> L'ancestral de l'atual ''Bos taurus'' se chamaba ''[[Bos primigenius]]''. Trataba-se dun [[bobino]] de chifres grandes que fui domesticado ne l [[Ouriente Médio]], spalhou-se por parte de la [[África]], i dou lhugar a la famosa raça [[zebu]] de la [[Ásia central]]. L zebu ye balorizado por sou belume de chicha i por sou lheite. La bariante ouropeia de l ''Bos primigenius'' ten ls chifres mais cúrtios i ye adatada pa la criaçon an stablos. Ye la que dou ourige al maior cunjunto de raças lheiteiras cumo la [[Holstein (ganado)|Holstein]], [[Guernsey]], [[Gando Jersey|Jersey]], etc.
* '''L búfalo:''' L chamado búfalo d'auga (''[[Bubalus bubalis]]'') fui domesticado an [[3000 a. C.|3000 a. C.]] na [[Mesopotámia]]. Este animal ye mui sensible al calor i sou nome denota l questume que ten de meter-se na auga para proteger-se del. An giral, ye pouco coincido ne l Oucidente. Ls [[Pobo árabe|árabes]] trouxírun nel pa l Ouriente Médio durante la [[Eidade Média]] ([[700 a. C.|700 a. C.]]). Sou uso an ciertas zonas de la [[Ouropa]] data daqueilha época. Por eisemplo, na eilaboraçon de la famosa [[mozzarella]] de búfala [[eitaliana]]. Ls perdutos eilaborados cun lheite de búfala ampéçan a sustituir, an alguas quemunidades, ls porduzidos cun lheite de baca.
* '''L'iaque:''', chamado cientificamente ''[[Bos grunniens]]'', ye un [[bobino]] de pelaige lhonga que cuntribui de forma fundamental na alimentaçon de las populaçones de l [[Tibet]] i de la [[Ásia central]]. Ten un lheite rico an proteínas i an gorduras (sue cuncentraçon ye superior a la de la de baca). Ls tibetanos eilaboran cul [[manteiga]]s i defrentes lhaticínios [[alimientos fermentados|fermentados]]. Un de ls mais coincidos ye l [[xá cun manteiga]] salgado.
[[Fexeiro:Nicolas Poussin - Jupiter enfant nourri par la chèvre Amalthée.jpg|250px|thumb|L Dius mitológico [[Zeus]] ourdenhando la [[Amalteia (mitologie)|cabra amalteia]].]]
* '''La canhona:''' fui domesticada ne l [[lhebante mediterráneo]], percipalmente a partir de la spece ''[[Canhona|Ovis aries]]''. A partir d'eibidéncias arqueológicas, cinco lhinhas mitocondriales porduzidas antre 9000 i 8000 fúrun eidantificadas a. C.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Meadows, Jennifer R. S. |outor2=Cemal, Ibrahim |outor3=Karaca, Orhan |outor4=Gootwine, Elisha |outor5=Kijas, James W. |títalo=Five Ovine Mitochondrial Lineages Identified From Sheep Breeds of the Near East |anho=2007 |jornal=Genetics |belume=175 |númaro=3 |PMID=17194773 |url=http://www.genetics.org/cgi/reprint/175/3/1371}}</ref> L lheite de canhona ye mais rico an cuntenido gorduroso que l lheite de búfalo i anclusibe ye mais rico an cuntenido [[proteína|protéico]]. Ye mui balorizado nas culturas mediterráneas.
* '''La cabra:''' ampeçou a ser domesticada percipalmente ne l bal de l [[Eufrates]] i ne ls [[montes Zagros]], a partir de la spece ''[[Capra hircus]]'' aprossimadamente al mesmo tiempo que las bacas (10.500 anhos).<ref name=>{{citar jornal |outor1=Melinda A. Zeder |outor2=Brian Hesse |títalo=The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago |anho=2000 |jornal=[[Science]] |belume=287 |númaro=5461 |DOI=10.1126/science.287.5461.2254 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/287/5461/2254}}</ref><ref name=cabras2>Helena Fernández, Sandrine Hughes, Jean-Denis Vigne, Daniel Helmer, Greg Hodgins, Christian Miquel, Catherine Hänni, Gordon Lhuikart, and Pierre Taberlet:Divergent mtDNA lineages of goats in an Early Neolithic site, far from the initial domestication areas. PNAS, Ot 2006; 103:15375 - 15379</ref> Ten un lheite cun un sabor i aroma fuortes. L lheite caprino ye un pouco defrente de l de canhona, percipalmente ne l sabor, cuntén ua maior quantidade de [[sal]]es, l que le dá l sabor lhebemente salgado. Para alhá desso, ye mais rica an natas ([[caseinato]]s), i apersenta maiores nibles de cálcio. L lheite de cabras apersenta an sue cumposiçon maior teor de α-caseína aliado al tamanho de las micelas de gordura séren menores quando cumparado cun lheite de baca, l que le dá caratelísticas medicinales, sendo mui outelizado ne l cuntrole de porblemas d'antoleráncia a lheite d'outras speces, porblemas respiratórios cumo asma, bronquite i porblemas gastrointestinales. Cula gordura deste lheite fabrica-se l [[queiso de cabra]], eiagurte, i atualmente cosméticos. Dentre las raças caprinas specializadas na porduçon de lheite çtácan-se las cabras: [[Saanen]], [[Pardo Alpina]], [[Toggenbourg]], [[Alpina Amaricana]] i [[Anglo-Nubiana]].
* '''L [[camelo]]''' ye un animal lhoinge de ls bobídeos i caprídeos (cabras i canhonas). Fui domesticado an 2500 a.C. na [[Ásia Central]]. L sou lheite ye mui apreciado ne ls [[Clima árido|climas áridos]], ne ls quales alguas culturas l'outelizan custantemente, por eisemplo, ne l noroeste de la [[África]].
* '''La [[llama]] i la [[alpaca]]:''' Son animales quemuns na [[Cordilheira de ls Andes]] na [[América de l Sul]]. Sue porduçon lhátea se çtina percipalmente al cunsumo lhocal i nun ten grande projeçon andustrial.<ref>Tá'i</ref>
* '''Cerbídeos''': An dibersas populaçones próssimas al [[Ártico]], ye frequente l cunsumo de l lheite de [[Cerbidae|cerbídeos]], cumo la rena (''[[Rangifer tarandus]]'') i la fémea de l'alce (''[[Alces alces]]''). Esta redadeira se comercializa na [[Rússia]] i na [[Suécia]]. Alguns studos sugíren que puode proteger ls ninos contra las [[malinas]] [[gastroantestinales]].<ref>{{citar jornal |sobrenome1=Dorofeĭchuk |nome1=V. G. |sobrenome2=Kelekeeva |nome2=M. M. |sobrenome3=Makarova |nome3=I. B. |sobrenome4=Tolkacheva |nome4=N. I. |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/quere.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=3439068&dot=Abstract |títalo=Protective properties of moose's milk and perspectives of it's use in pediatric gastroenterologe |data=Sep-Oct 1987 |jornal=Voprose Pitaniia |númaro=5 |páiginas=33-5 |lhéngua=russo}}</ref>
* '''[[Eiquidae|Eiquídeos]]''': La porduçon de lheite de égua ye mui amportante para muitas populaçones de las [[stepe]]s de la [[Ásia central]], an special pa la porduçon dun deribado fermentado chamado [[kumis]], que ye cunsumido crudo i ten un poderoso eifeito [[lhaxante]].<ref name=zeder>{{citar lhibro |ultimo=Zeder |purmeiro=Melinda A. |títalo=Documenting Domestication: New Genetic and Archaeological Paradigms |anho=2006 |lhocal=Berkeley |eiditora=University of California Press |páigina=264 |ISBN=0-520-24638-1}}</ref> Este lheite ten cuntenido mais eilebado an heidratos de carbono que l de cabra ó baca i, por esso, ye melhor para [[fermentaçon|fermentados]] [[álcol|alcoólicos]]. Stima-se que na Rússia eisistan 230.000 cabalhos dedicados a la porduçon de Kumis.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Steinkraus |purmeiro=Keith H. |títalo=Handbook of Indigenous Fermented Foods |anho=1995 |lhocal=Nuoba Iorque |eiditora=Marcel Dekker |páigina=304 |ISBN=0-8247-9352-8}}</ref> L lheite de [[Eiquus asinus|asna]] ye un de ls mais semelhantes al houmano quanto a la cumposiçon. Studos fúrun rializados cun éisito para admenistrá-lo cumo alimiento l ninos alérgicos al lheite de baca.<ref name=asna>{{citar jornal |outor1=Giovanna Monti |outor2=Enrico Bertino |outor3=Maria Cristina Muratore |outor4=Alessandra Coscia |outor5=Francesco Cresi |outor6=Leandra Silvestro |outor7=Claudio Fabris |outor8=Donatella Fortunato |outor9=Maria Gabriella Giuffrida |outor10=Amedeo Conti |títalo=Efficace of donkee's milk in treating highle porblematic cow's milk allergic children: An in vivo and in vitro stude |anho=2007 |jornal=Pediatric Allergy and Eimmunologe |belume=18 |númaro=3 |DOI=10.1111/j.1399-3038.2007.00521.x |url=}}</ref> Tamien eisisten quintas an [[Bélgica]] que porducen lheite d'asna para usos cosméticos.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.asineriedupaesdescollines.be/general.htm |títalo=Le lhait d'ânesse produit per l'asinerie du paes des collines |obra= |data= |formato= |lhéngua=francés |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> Ua de las pessonas de las chamadas "stremamente [[ambelhecimiento|lhongebas]]", la [[Eiquador|eiquatoriana]] [[Maria Capovilla|Maria Ester Capovilla]], que morriu cun quaije 117 anhos, alegou que l segredo de sue lhongebidade era l cunsumo diairo deste tipo de lheite.<ref>Oi'i</ref> L lheite de [[Eiquus zebra|zebra]] cumbertiu-se an artigo de lhuxo demandado por melionairos scéntricos.<ref>{{citar web |ultimo=Gest |purmeiro=David |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |títalo=Gest's Zebra Milk Request |obra=Contactmusic.com |data=16-11-2006 |lhéngua=anglés |acessodata=26-05-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080521191514/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |arquibodata=21-05-2008}}</ref>
=== L'ourdenha ===
[[Fexeiro:Cow milking machine in action DSC04132.jpg|200px|thumb|<small>Ourdenhadeira macánica que funciona mediante suçon la bácuo. Note-se que las bombas de chupar chégan até arriba de las tetas para eibitar que l lheite saia de l baldo ó qu'haba dano a las tetas</small>.]]
Las técnicas d'ourdenha son basicamente dues:
* '''Manual''': Ye perciso lhimpar l úbere de l'animal de maneira ascética (esto ye, cun un xabon special i ousando siempre auga potable) para eibitar cuntaminar l'animal cun [[mastite]]. Depuis, l'ourdenhador siempre debe mirar diretamente la barriga de la baca, posicionar a mano dreita nua [[teta]] de l [[úbere]], anquanto cula squierda se agarra outros, ne l mesmo praino de a mano, mas, ne l praino posterior de l úbere, i depuis ambertir custantemente. Esto senefica que cada mano ourdenha un par de tetas, anquanto ua agarra l'anterior dun par, l'outra tira l posterior d'outro par.
* '''Macánica:''' Outeliza ua bomba de suçon qu'ourdenha a la baca na mesmo orde de l'ourdenha manual. Strai l lheite la bácuo. La defrencia reside an que l faç an menos tiempo i sin risco de causar dano al tecido de l úbere. Amprega-se nas andústrias i an alguas [[quintas]]s adonde l ganado lheiteiro ye mui grande. Las bombas de suçon dében ser lhimpas cun ua seluçon de [[eiodo]] a 4%.
Al rializar l'ourdenha, siempre dében rializar-se trés tarefas:
# '''Zeinfeçon de la teta ''': la teta debe ser lhimpa cun [[auga]] corriente i de buona qualidade i pdiçncialmente tratada cun heipoclorito de sódio.
# '''Testes clínicos''' Esto se rializa cun ua caneca telada cun fondo preto. Ls trés purmeiros jatos de cada teta debe ser çcartado i mais trés jatos seran lhançados lheite subre caneca, debe-se ouserbar se l lheite depositado subre la caneca forma glumos, pus la persença deilhes puode ser senhal de que l'animal apersenta quadro de mastite. Outra forma de dianosticar la mastite ye atrabeç de l'eisame CMT (California Mastite Test) ó teste de la raquete. L diagnóstico ye feito cun ua raquete que ye fábricada cun quatros cumpartimientos un para cada teto, adonde bai la seluçon CMT i l procedimiento de coleta de l'amostra ye rializado de la mesma forma de la caneca, i l lheite na persença de la seluçon CMT eirá reagir cul lheite i quando este stubir quadros de mastite el quedará cun aspeto de gel ó até formaçon de glumos dependendo de l quadro de mastite, i l'aspeto será cumparado cula tabela padron que ben acumpanhado de la seluçon CMT.
# '''Secar la teta''': Debe ser rializada cun papel toalha çcartable, afin d'eibitar possibles cuntaminaçones dua baca para outra.
# '''Cuidado pós ourdenha''': Passado l'ourdenha ls tetos dében ser zeinfetados cun seluçon d'iodo glicerinado esta seluçon ye para ancerrar l duto lhatífero. Desta forma se eibita que la teta se anfete. Passado l'ourdenha la fémea debe ser mantenida de pie ne l mínimo por ua hora, para eibitar cuntaminaçones cul tierra, ua beç que, ls dutos inda ancontran-se abiertos. I cunsegue manter las fémeas an pie oufrendo alimiento de buona qualidade passado l'ourdenha.
'''<center>Alguns eisemplos de glándulas mamárias</center>'''
<center><gallery>
Fexeiro:Bezerro_mamando_REFON.jpg|[[Bobino]]
Fexeiro:Piglets1.jpg|[[Cochino]]
Fexeiro:Baby sheep feeding.JPG|[[Oubino]]
Fexeiro:Weibliche-brust.jpg|[[Houmano]]
</gallery></center>
== Caratelísticas gerales ==
Nin todos ls lheites de ls mamíferos ténen las mesmas propiadades. Puode-se dezir que, an regra, l lheite ye un lhíquido de quelor branca i un cachico [[biscosidade|biscoso]], cuja cumposiçon i caratelísticas físico-químicas barian sensiblemente segundo las speces animales, i anclusibe segundo las defrentes raças. Estas caratelísticas tamien barian ne l curso de l período de la lhataçon, assi cumo ne l curso de sou tratamiento.
''“Pul aspeto simples dun lhíquido branco, l lheite ye un de ls alimientos mais cumplexos de la natureza. Repersenta un eiquilíbrio antre la seluçon aquosa, eimulson fina de glóbulos de gordura i ua suspenson coloidal de proteínas cun alguas partículas gasosas - gáç carbónico i ouxigénio.”''
=== Propiadades físicas ===
L lheite de bobino ten ua [[densidade]] média de 1,032 g/ml. Ye ua [[mistura]] cumplexa i [[heiterogénea]] cumpuosta por un sistema [[coloidal]] de trés fases:
* [[Seluçon]]: ls [[minerales]] assi cumo ls [[Hidrato de carbono|heidratos de carbono]] se ancontran dissolbidos na auga.
* [[Suspenson]]: las sustáncias proteicas se ancontran cula auga an suspenson.
* [[Emulson]]: la [[gordura]] an auga se apersenta cumo eimulson.
Cuntén ua proporçon amportante de [[auga]] (cerca de 87%). L resto custitui l [[strato seco]] que repersenta 130 [[grama]]s (g) por [[lhitro|l]], sendo la gordura de 35 a 45 g.
Outros cumponentes percipales son ls [[glucídios]] [[lhatose]], las [[proteínas]] i ls [[lhipídios]]. Ls cumponentes ourgánicos (glucídios, lhípidos, proteínas, [[bitaminas]]), i ls cumponentes minerales ([[cálcio|Ca]], [[sódio|Na]], [[potássio|K]], [[magnésio|Mg]], [[cloro|Cl]]). L lheite cuntén defrentes grupos de nutrientes. Las sustancias ourgánicas (glúcidos, lhípidos, proteínas) stan persentes an quantidades mais l menos eiguales i custituen la percipal fuonte d'einergie. Estes nutrientes se debeden an eilemientos custrutores, las proteínas, i an cumpuostos einergéticos, ls glucídios i ls lhipídios.
== Apersentaçon de l lheite ne l mercado ==
{{BT|Lháteo}}
[[Fexeiro:Mejeriprodukter i Skånsk butik.jpg|thumb|right|150px|La bariadade de lhaticínios eisistentes ne l mercado i ls çtintos tratamientos de lheite ye cada beç maior, cumo deixa splícito l retrato arriba dun mercado sueco.]]
L'apersentaçon de l lheite ne l mercado ye bariable i l que, giral, aceita-se l'altaraçon de sues propiadades para sastifazer las perferéncias de ls cunsumidores. Ua altaraçon mui frequente ye la [[Lhiofelizaçon|zeidratá-lo]] (''Lhiofelizaçon''), tornando-lo [[lheite an pó]], l que facelita sou trasporte i armazenaige. Tamien ye normal reduzir l cuntenido de gordura, oumentar l de cálcio i ajuntar sabores.
Ls requesitos que debe cumprir un perduto para classeficar-se nas defrentes catadories barian mui d'acordo cula defeniçon de cada paíç:
* '''Antegral:''' ten cuntenido an gordura de 3.2%
* '''[[Lheite znatado]]:''' cuntenido gorduroso anferior a 0.3%
* '''Semi-znatado:''' cun un cuntenido gorduroso antre 1.5 i 1.8%
* '''Saborizado:''' ye l lheite [[açucre|açucrado]] ó [[edulcorante|edulcorado]] a la que se adicionan sabores tales cumo [[morangano]], [[cacau|cacau an pó]], [[canielha]], [[baunilha]], etc. Normalmente son znatados l semi znatadas.
* '''[[Galatita]]''': plástico duro oubtido de l coalho de l lheite ó mais specificamente a partir de la [[caseína]] i de l [[formol]].
* '''[[Lheite an pó]] l Lhiofelizado:''' lheite de l qual se strai 95% de [[auga]] mediante porcessos de [[atomizaçon]] i eibaporaçon. Apersenta-se nun pó de quelor creme. Para sou cunsumo, solo ye perciso adicionar auga ó lheite.
* '''[[Lheite cundensado]], cuncentrado ó eibaporado:''' deste lheite, l'auga fui an parte straída i el ten aspeto mais spesso que l lheite fluido normal. Puode tener [[açucre]], adicionado ó nó.
* '''[[Lheite anriquecido]]:''' son preparados lháteos als quales se ajunta algun perduto de balor nutritibo cumo [[bitamina]]s, [[cálcio]], [[cerilha]], [[omega-3]] etc.
== Las cuntrobérsias sociales de l cunsumo de lheite ==
Inda que l lheite seia un alimiento natural i nutritibo, sue oubtençon, tratamiento i publicidade ten gerado cuntrobérsia, que tubo sou auge an [[1960]] i qu'atualmente cuntina mais mais cumo tendéncia eideológica que cumo reboluçon cultural. L lheite gerou dibersas polémicas nas quales grande bariadade d'argumientos fui apersentada, de las quales las dues mais amportantes seran abordadas a seguir.
=== L bien-star animal ===
La percipal rezon desta cuntrobérsia ye la forma pula qual se oubtén l lheite de ls animales. L tema an queston ye la forma pula qual l'home trata ls animales para sastifazer sues necidades básicas.
Cumo acuntece cun todos ls mamíferos, la fémea solo de la lheite depuis de dar a la luç. Dende decorre que la bida dun perdutor de lheite stá baseada na [[Anseminaçon artifecial|anseminaçon]] custante i na criaçon pecuária. Muitos métodos atuales assegúran la bariabelidade de caratelísticas de l lheite cula anseminaçon artificial (que cunsiste an antroduzir na [[parracha]] de la fémea [[sémen]] dun macho) na qual l sémen ousado ye de l mesmo macho para to l ganado.
Alguas pesquisas demunstrórun l grande dano que esses métodos d'oubtençon causan als aniamis. Las cundiçones de ls ''traumas'' causados a estes nun son sclusibos de l'andústria lheiteira, mas de la mentalidade houmana (ls ''traumas'' que puoden tener ls animales de quintas, tamien puoden tener ls que stan an catibeiro, ls de circo ó mesmo ls de stimaçon) i l'uso deste argumiento para tirar l lheite de la dieta houmana caiu an desuso porque nun ye un porblema tipicamente andustrial, mas cuncernente al tratamiento de l'animal. D'eigual modo, sugeriu-se que serie preferible adquirir l cálcio d'outros alimientos que ténen maior abundáncia deste eilemiento. Outras pesquisas demunstrórun que l lheite de ls mamíferos nun ye ançpensable pa l ser houmano i qu'este aquestumou-se eibolutibamente al sou cunsumo. Quando l nino angere lheite de sue mai, recibe l fator [[bífido]] (n-acetil-d-glucosamina) que propicia l crecimiento de l ''[[Actobacillus bifidus]]'' ne l'antestino de l bebé, adonde porduç grandes quantidades de [[ácido lhático]] a partir de [[lhatose]], qu'oumenta l'acideç de l'antestino i einibe l zambolbimiento de microrganismos patógenos que puoden afetar seriamente l recén-nacido; mais tarde, l fator ye sustituído pul ''[[L. acidophilus]]'', pa l que nun ye necessairo l lheite. De la mesma maneira, l lheite d'outros mamíferos cuntén cumpuostos sclusibos para cada spece que son outelizados biologicamente por sues respetibas crias.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson Educación |eidiçon=4ª |páiginas=603 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> Mas ye amportante acrecentar inda qu'essas pesquisas detreminan esso an cundiçones naturales: l mundo an que bibemos oubriga l cuorpo houmano a sou cunsumo, por eisemplo, an zonas adonde la quantidade d'heidróxidos, óxidos i ácidos fracos ne l'aire ye eilebada, a fin de mantener l'eiquilíbrio de l meio ácido de l cuorpo. Situaçon eigual acuntece an lhugares cun altos índices de radiaçon. I l mundo acelerado an que bibemos amplica adquirir calories de maneira rápida: l lheite ye ua fuonte ancrible de calorias por sou cumplexo sistema biológico, sin porduzir altaraçones ne l cuorpo (eicetuando, claro, quando sou cunsumo ye scessibo).
Tamien se argumenta, por eisemplo, que ye un grande trauma pa la fémea perder la sue cria, puosto qu'esta será bendida ó até mesmo sacrificada. Afirma-se que las bacas, al perder ua cria, múgen dolorosamente. Definen, anton, l trauma cumo un anstinto materno natural, cumo l que spurmenta ua mulhier al perder un filho.<ref>{{citar web |url=http://www.igualdadeanimal.org/alimentacion/lacteos |títalo=Lháteos / Eigualdade Animal |obra=Igualdade Animal.com |acessodata=18-04-2008}}</ref> Esta postura perdiu peso quando se demunstrou que ls animales ténen cumportamientos defrentes quando stan an stado salbaige i quando stan an catibeiro. Neste, ls animales ténen menos zambolbido l sistema de maternidade, puosto que las bacas nunca la spurmentórun. Demunstrou-se anton qu'acuntecie l mesmo culs animales de cumpanha: la mai nun spurmenta tristeza quando ye apartada de la cria i al alrobés. Assi, ls animales domésticos se aténen al cuidado houmano i, inda que nun se saba se l'animal se lhembra de ls parientes, ye cierto que nun sinta [[tristeza]].
== Bariadades ==
* De [[baca]], ó [[bobino]] ye lhargamente outelizado na alimentaçon houmana, i rico an [[bitamina A]] i [[cálcio]].
* De [[búfalo|búfala]], mui apreciado i mais gorduroso que l lheite bobino.
* De [[cabra]], eisisten cuntrobérsias quanto al cunsumo, mas alguns anstitutos apúntan el cumo sendo l tipo de lheite mais cunsumido ne l mundo.
* De camela, mui apreciado antre ls [[beduínos]], pobo nómada de l [[norte de África]].
* De [[égua]], cunsumida na Ásia Central, outelizada na fabricaçon de la bubida [[Kumis]]
=== Lheite houmano ===
[[Fexeiro:Breastfeeding infant.jpg|120px|thumb|right|Un bebé alimentando-se cun lheite materno.]]
{{Artigo percipal|[[Lheite materno]]}}
Chama-se '''lheite materno''' l lheite porduzido pulas mulhieres i que ye outelizado para alimentar ls [[bebé]]s. L lheite materno ye la purmeira i percipal fuonte de nutriçon de ls recén-nacidos até que se tórnen atos a comer i digerir ls quemidos sólidos.
* Ten caratelísticas bariadas dependendo de l'eidade gestacional de l [[recén-nacido]] i cronológica de l recén-nacido i de la duraçon de l'amamentaçon an si.
* Ye porduzido pula [[mai]] dun recén-nacido prematuro ó nó, ten grande quantidade de [[eimunoglobulinas]] (anticorpos).
* Ne ls purmeiros dies d'eidade l lheite ten caratelísticas bien defrentes, cuntendo pouca gordura i mais eimunoglobulinas, ye l chamado '''colostro'''.
* Antre ls houmanos, ye bastante quemun que la mai tenga pouco lheite lhougo passado l parto, percipalmente se fur sou purmeiro filho. La "decida" de l lheite puode demorar até uns quatro dies i ye coincida cumo '''apojadura'''.
== Digeston ==
D'acordo cun [http://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2007/02/070227_leiteneolitico_ir.shtml Studo publicado na rebista Proceedings of the National Academy of Sciences], ls seres houmanos de l [[neolítico]] persentes na [[Ouropa]] nun tenien l gene de la [[lhatase]] persente an sous [[DNA]]s, l que sugere que éran antolerantes al lheite; ua beç que sin la lhatase, buber lheite puode causar anchaço, delores abdominales i [[diarreia]]. Tal studo fui possible grácias als eisames de DNA straído de [[squeleto]]s.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lhataçon]]
* [[Lheite an pó]]
* [[Doce de lheite]]
* [[Lheite de soja]]
* [[Lheite cundensado]]
* [[Lheite achoclatado]]
* [[Lhaticínios]]
* [[Andústria de lhaticínios]]
* [[Queiso]]
==Refréncias==
{{Reflist}}
[[Catadorie:Lheite|!]]
[[Catadorie:Mamíferos]]
pjrhkrweugwnx35jfarvuqcx9awp7k7
107701
107700
2026-08-07T20:02:24Z
NDG
14635
Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-43184-25|~2026-43184-25]] ([[User talk:~2026-43184-25|talk]]) to last version by NDG: unexplained content removal
107697
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Milk glass.jpg|thumb|200px|L lheite mais porduzido i çtribuído pa l cunsumo houmano ye l de baca.]]
'''Lheite''' ó '''leite''' ye ua [[secreçon]] [[nutriente|nutritiba]] de quelor sbranquiçada i oupaca porduzida pulas [[glándulas mamárias]] de las [[fémea]]s de ls [[Mammalia|mamíferos]] (ancluindo ls [[monotremados]]).<ref name="lhechq">{{citar web |url=http://www.quimica.urv.es/~w3siiq/DALUMNES/98/siiq3/leite.html |títalo=Lheite |obra=Química.urv.es |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="doabal">{{citar web |url=http://www.doaval.com.ar/Daire_Knowledge/EfficientCooling/Leite.htm |títalo=Lheite |obra=Delaval.com.ar |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="crlnd">{{citar web |url=http://costaricalinda.com/Mamiferos/ |títalo=Los Mamíferos de Cuosta Rica |obra=Costaricalinda.com |data=11-01-2008 |lhéngua=spanhol |acessodata=02-07-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080701224512/http://costaricalinda.com/Mamiferos/ |arquibodata=01-07-2008}}</ref>
L lhíquido ye porduzido pulas células secretoras de las glándulas mamárias ó [[mama]]s (chamadas "peitos" ó "tetas"). La secreçon lhátea dua fémea dies antes i depuis de l parto se chama [[colostro]].
An grande parte de las [[spece]]s, eisisten dues glándulas (ó dous cunjuntos de glándulas), ua an cada [[mamilo]] (lhocalizado na parte fruntal superior antre ls seres [[houmano]]s, ó na parte [[bentre|bentral]] de ls [[quadrúpede]]s).
Tamien se chama '''lheite''' l suco de ciertas [[planta]]s ó [[fruito]]s: [[lheite de coco]], [[lheite de soja]], de [[arroç]] ó de [[almendra]].<ref>{{citar web |url=https://dle.rae.es/leche |títalo=Definición de "''lheite''" en el Diccionario de la Real Academia Española |obra=Rial Academie Spanhola |lhéngua=spanhol |acessodata=02-07-2008}}</ref> Assi i todo, pa la defeniçon científica, l termo nun se aplica als sucos de [[nuoç]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson Educación |eidiçon=4ª |páiginas=603 i 633 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
== Amportança ==
La percipal funçon de l lheite ye nutrir (alimentar) ls [[filhote]]s até que séian capazes de [[digeston|digerir]] outros [[quemido]]s. Para alhá desso, cumpre las funçones de porteger l [[trato gastroantestinal]] de las crias contra [[antígeno]]s, [[toxina]]s i [[anflamaçon]]es i cuntribui pa la salude [[metabolismo|metabólica]], regulando ls porcessos d'oubtençon d'einergie (an special, l metabolismo de la [[glicose]] i de la [[ansulina]]).<ref>{{citar web |url=http://www.cdrf.org/doc/Daire%20Dispatch/Summer%202004%20Edition/MilkGenome.doc |títalo=The Milk Genome: Using Science to Mine the Benefits of Our Most Nutritious Food |obra=California Daire Research Foundation |acessodata=31-05-2008 |ultimo= |purmeiro= |coautor= |anho= |mes= |formato= |publication= |eiditorial= |lhéngua= |doi= |arquibourl= |arquibodata= |cite=}}</ref>
L lheite ye la base de numerosos [[lhaticínios]], cumo la [[manteiga]], l [[queiso]], l [[eiagurte]], antre outros.<ref>{{citar web |url=http://www.ua-cc.org/lacteos.jsp |títalo=Nutrición y salud - Lacteos |obra=Ua-cc.org |data=11-01-2008 |lhéngua=spanhol |acessodata=02-07-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080629020147/ua-cc.org/lacteos.jsp |arquibodata=29-06-2008}}</ref> Ye mui frequente l'uso de deribados de l lheite nas andústrias alimentícias, químicas i farmacéuticas, an perdutos cumo l [[lheite cundensado]], [[lheite an pó]], [[soro de lheite]], [[caseína]] ó [[lhatose]].<ref>{{citar web |url=http://www.vanguardia.com.mx/diario/noticia/saúde/vidaearte/omnia:_tipos_de_leite/50333 |títalo=>> Omnia: Tipos de lheite |obra=Vanguardia.com.mx |data=11-01-2008 |lhéngua=spanhol |acessodata=02-07-2008}}</ref>
L lheite de ls mamíferos [[marino]]s, cumo, por eisemplo, de las [[baleia]]s, ye mui mais rico an [[gordura]]s i [[nutriente]]s que l de ls mamíferos [[terrestre]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Alales |purmeiro=Charles |títalo=Ciéncia de l lheite |anho=1971 |lhocal=Cidade de l México |eiditora=Cía editorial |ISBN=}}</ref>
== Stória ==
[[Fexeiro:MilkMaid.JPG|thumb|[[Ourdenha]] manual]]
L cunsumo houmano de l lheite d'ourige animal ampeçou hai 11.000 anhos cula [[domesticaçon]] de l ganado durante l chamado "''ótimo climático''". Este porcesso se dou an special ne l [[Ouriente Médio]], ampulsionando la [[Reboluçon Neolítica]].<ref name=ourign>Albano Beja-Pereira, Giorgio Bertorelle i outros: The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA PNAS, Maio 2006; 103:8113 - 8118</ref> L purmeiro animal domesticado fui la [[baca]], i an seguida la [[cabra]], aprossimadamente na mesma época; finalmente la [[canhona]], antre 9000 i 8000 [[a.C.]].
Eesisten heipóteses, cumo la '''heipótese de l genótipo poupador''', que supone ua mudança fundamental ne ls hábitos alimentares de las populaçones de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], que passórun l'anngeri-lo sporadicamente, la fin de recebir [[heidratos de carbono|carboidratos]]. Esta mudança fizo cun que las populaçones ouro-asiáticas se tornássen mais rejistentes a la [[diabretes|diabretes tipo 2]] i mais tolerantes a la [[lhatose]], an cumparaçon cun outras populaçones houmanas, que solo mais recentemente conhecírun ls perdutos deribados de la pecuária. Assi i todo, esta heipótese nun puode ser cunfirmada, anclusibe por sou própio outor. ''James V. Neel'' la refutou, alegando que las defrenças ouserbadas nas populaçones poderien ser atrebuídas a outros fatores ambientales.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Misra, Anoop |outor2=Ganda O. P. |títalo=Migration and its impact on adiposity and type 2 diabetes |mes=Setembre |anho=2007 |lhocal=Burbank, California |jornal=Nutrition |belume=23 |númaro=9 |DOI=10.1016/j.nut.2007.06.008 |PMID=17679049 |url=}}</ref>
Durante la [[Antiguidade]] i la [[Eidade Média]], l lheite era mui defícel de se cunserbar i antoce era cunsumido fresco ó an forma de [[queiso]]. Cul tiempo, fúrun sendo zambolbidos outros lhaticínios, cumo la [[manteiga]].
La [[Reboluçon Andustrial]] na [[Ouropa]], por buolta de [[1830]], trouxe la possibelidade de trasportar l lheite fresco de [[campo|zonas rurales]] a las grandes [[cidade]]s, grácias la melhories ne l sistema de [[trasporte]]s. Cul tiempo, aparecírun nuobos strumientos na [[andústria]] de porcessamiento de l lheite. Un de ls mais coincidos ye l de la [[pasteurizaçon]], sugerida para ser ousada ne l lheite an [[1886]] pul [[químico]] [[microbiologista]] [[Almanha|alman]] ''Franz von Soxhlet''.
Estas einobaçones cunseguírun que l lheite ganhasse un aspeto mais soudable, tiempos de cunserbaçon mais prebesibles i porcessamiento mais [[heigiene|heigiénico]].
== Biologie ==
[[Fexeiro:Eomaia23423.jpg|thumb|lheft|250px|L mamífero ''[[Eomaia scansoria]]'' fui l'ancestral de ls mamíferos [[placenta]]iros i acradita-se que cuntaba cula capacidade de porduzir lheite cumo ls mamíferos de l'atualidade.]]
La porduçon de lheite para nutrir las crias puode ser un salto [[eiboluçon|eibolutibo]] associado al [[hormónio]] [[prolatina]]. Acradita-se que ls mamíferos procédan dun grupo próssimo als [[Trithelodontidae|tritelodóntidos]], de fines de l período [[triássico]]. Hai andícios de qu'eilhes yá dában senhales de [[lhatáncia]].<br />
Sabe-se qu'alguas speces de [[peixe]]s de l [[género]] ''[[Uaru]]'' (Família [[Cichlidae]]) nútren sues crias cun un fluido semelhante al lheite.<br />
L [https://en.wikipedia.org/wiki/Crop_milk ''Crop milk''] stá persente an dibersos grupos de [[abes]], cumo las [[columbidae|palombas]], ls [[Phoenicoterus|flamingos]] i ls [[Spheniscidae|pinguines]]. De l punto de bista biológico, trata-se dun berdadeiro lheite, secretado por glándulas specializadas.<ref>{{link|en|http://www.idiocentrism.com/milk.htm|Artigo citado pula Ounibersidade Stanford}}</ref>
Antre las muitas teories eisistentes, fui proposto que la porduçon de lheite surgiu porque ls antepassados [[mammaliaformes]] tenien uobos cun casca dóndio, cumo ls atuales [[monotremados]], l que probocaba sue rápida [[zeidrataçon]]. L lheite serie anton ua modificaçon de la secreçon de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas]], çtinada a trasferir auga als uobos.<ref name=Ouftedal>{{citar jornal |outor=Olav T. Oftedal |títalo=The Origin of Actation as a Water Source for Parchment-Shelled Eggs |anho=2004 |jornal=Journal of Mammare Gland Biologe and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |DOI=10.1023/La:1022848632125 |url=}}</ref> Outros outores, nua teorie que puode ser cumplementar a a anterior, oupinan que las glándulas mamárias proceden de l [[sistema eimune]] inato i que la lhataçon serie, an parte, ua repuosta anflamatória al dano ne ls [[tecido]]s i a l'anfeçon.<ref name=inmunitario>{{citar jornal |outor1=Vorbach, Claudia |outor2=Capecchi, Mario R. |outor3=Penninger, Josef M. |títalo=Evolution of the mammary gland from the innate immune sestem? |data=12-05-2006 |jornal=Bioessaes |belume=28 |númaro=6 |DOI=10.1002/bies.20423 |PMID=1670006 |url=}}</ref> Inda qu'eisistan deficuldades, bários anfoques acércan la data d'apariçon de l lheite na stória eibolutiba:
[[Fexeiro:Goat kid feeding on mothers milk.jpg|thumb|250px|La necidade eibolutiba d'alimentar las crias ye sastifeita cula porduçon de lheite própia de ls mamíferos.]]
* An purmeiro lhugar, la caseína ten ua funçon, cumportamiento i anclusibe motibos struturales similares a la [[bitelogenina]]. La caseína apareciu antre 200 i 310 milhones d'anhos atrás. Ouserba-se que, inda qu'an monotremas inda eisista la bitelogenina, eilha fui sustituída als poucos pula caseína, premitindo un menor tamanho de ls uobos i finalmente sue retençon antra-uterina.<ref name=Yolk>{{citar jornal |outor1=David Brawand |outor2=Walter Wahli |outor3=Henrik Kaessmann |títalo=Oss of Egg Yolk Genes in Mammals and the Origin of Actation and Placentation |anho=2008 |jornal=PLoS Bio |belume=6 |númaro=3 |PMC=2267819 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=2267819}}</ref>
* Por outra lhado, ouserban-se modificaçones [[anatomie|anatómicas]] ne ls [[cenodonta|cinodontos]] abançados que solo se splican pula apariçon de la lhatáncia, cumo l pequeinho tamanho corporal, [[uosso eipipúbico|uossos eipipúbicos]] i baixo nible de reposiçon dental.<ref name=cinodontos>{{citar jornal |outor=Oftedal, Olav T. |títalo=The mammary gland and its origin during senapsid evolution |anho=2002 |jornal=J Mammary Gland Biol and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |PMID=12751889 |DOI=10.1023/La:1022896515287 |url=http://www.springerlink.com/content/u03457rt3674356k/fulltext.pdf}}</ref>
L fócil mais antigo de ls mamíferos [[eutheria|placentairos]] çcubierto até l momiento ye l de l ''[[Eomaia|Eomaia scansoria]]'', un pequeinho animal que steriormente se assemelhaba als [[roedor]]s atuales i bibeu hai 125 milhones d'anhos durante l período [[Cretáceo]]. Ye quaije cierto qu'este animal porduzia lheite cumo ls mamíferos placentairos atuales.<ref name="eomaia">{{citar jornal |outor1=Quiang Ji |outor2=Zhe-Xi Luo |outor3=Chong-Xi Yuan |outor4=John R. Wible |outor5=Jian-Ping Zhang |outor6=Justin A. Georgi |títalo=The earliest known eutherian mammal |data=25-04-2002 |jornal=Nature |númaro=416 |páiginas=816-822 |DOI=10.1038/416816a |PMID=11976675}}</ref>
=== Genética, stologie i citologie ===
[[Fexeiro:Healthy mammary gland.jpg|lheft|300px|thumb|Perparaçon [[stologie|stológica]] dua [[glándula mamária]] houmana tingida cun Eag 1]]
La [[genética]] de l lheite trata, an parte, de çcrebir ls [[gen]]es amplicados an sue biossíntese, assi cumo sue [[regulaçon genética|regulaçon]] i, por outra, de la seleçon de raças ó andebíduos ó sue [[ourganismo modeficado geneticamente|modificaçon genética]] para oumentar la porduçon, sue calidade ó outelidade. Desto tamien se acupa la [[zotecnia]].
;Regulaçon
La porduçon de lheite stá regulada por hourmónios lhatogénicos (ansulina, prolatina i glucocorticóides), citocinas i fatores de crecimiento i por sustrato. Estes atíban fatores de trascriçon, tales cumo Stat5 (atibado por prolatina). Bárias sequéncias desses fatores fúrun eidantificadas, cumo l'anterior i tamien ls seguintes: BLGe-1, OCT-1, C/EBP, Gr, Ets-1, YY1, Fator 5, Ying Yang 1 i la proteína de lhigaçon al fator CCAAT.<ref name=Promotores>{{citar jornal |outor1=Rosen, Jeffrey M. |outor2=Wyszomierski, Shannon L. |outor3=Hadsell, Darrly |títalo=Regulation of milk protein gene expression |anho=1999 |jornal=Annual Review of Nutrition |belume=19 |númaro= |DOI=10.1146/annureb.nutr.19.1.407 |url=}}</ref> Estes eilemientos ándan-se giralmente nua çtáncia bariable, cunforme la spece (nas caseínas houmanas sensibles al cálcio ye ua de las mais çtantes de l'ourige de trascriçon, la -4700/ -4550 nucleótideos) i se reúnen an grupos (clusters) que cunténen tanto eilemientos negatibos cumo positibos, regulando-se por cumbinaçones de fatores, d'adonde decorre la grande bariabelidade na regulaçon de cada proteína. Por eisemplo, las caseínas parécen regular-se andependientemente uas de las outras. (Fox i McSweenee, 2003)
Ls trascritores (mRNA) de las proteínas de l lheite chégan a custituir de 60 a 80% de todo l RNA persente nua célula eipitelial durante la lhatáncia.
;Genómica
Las redes de regulaçon génica na porduçon de lheite inda nun son bien cumprendidas. A partir dun studo rializado mediante microarrays, lhocalizaçon telemoble, anteraçones anterprotéicas i recuolha de dados génicos na lhiteratura, fui possible strair alguas cunclusones gerales:<ref name=>{{citar jornal |outor1=Danielle G. Lemay |outor2=Margaret C. Neville |outor3=Michael C. Rudolph |outor4=Katherine S. Pollard |outor5=J. Bruce German |títalo=Gene regulatory networks in lactation: identification of global principles using bioinformatics |data=27-11-2007 |jornal=BMC Systems Biology |belume=1 |númaro=56 |PMID=18039394 |PMC=2225983 |DOI=10.1186/1752-0509-1-56 |url=}}</ref>
* Cerca dun terço de l [[trascritoma]] stá ambolbido na custruçon, funcionamiento i çmuntaige de l'apareilho de lhatáncia.
* Ls genes ambolbidos ne l'apareilho de secreçon son trascritos antes de la lhatáncia.
* Todos ls trascritores andógenos deríban de menos de 100 genes.
* Anquanto alguns genes son trascritos caratelisticamente próssimo al ampeço de la lhatáncia, este ampeço ye mediado percipalmente de forma pós-trascrecional.
* La secreçon de materiales durante la lhatáncia passa nó por subrerregulaçon de funçones genómicas nuobas, mas por ua supresson trascricional generalizada de funçones cumo la degradaçon de porteínas i quemunicaçones célula-ambiente.
;Citologie
Las células eipiteliales secretoras de lheite apartan atibamente ls materiales procedentes de ls [[baso sanguíneo|basos sanguíneos]] circundantes, al que dou l nome de "barreira mamária" (an analogie a la [[barreira heimatoencefálica]]). Ua beç franqueada la barreira, las células oubtén ls precursores que percísan pa la fabricaçon de lheite atrabeç de sue [[nembrana telemoble|nembrana]] basal i basolateral, que serien: íones, [[glucose]], [[ácido gorduroso|ácidos gordurosos]] i aminoácidos. An ruminantes tamien se outeliza l [[ácido acético|acetato]] i l β-heidroxibutirato cumo precursores. Alguas proteínas, an special las [[eimunoglobulina]]s tamien puoden traspassar esta barreira.<ref>{{citar web |ultimo=Mustafa |purmeiro=Arif |coautor= |url=http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |títalo=The mammary gland |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=26-08-2006|arquibourl=https://web.archive.org/web/20060115135946/http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |arquibodata=15-01-2006 |páiginas=11}}</ref> L lheite ye spulso pula nembrana apical. Ls lhípidios de l lheite sintetízan-se ne l [[reticlo andoplásmico]] lhiso, tanto que la [[caseína]] debe maturar-se ne l [[aparato de Golgi]], adonde tamien ten lhugar la biossíntese de la [[lhatose]].
;Stologie
De l punto de bista [[stologie|stológico]], l lheite porduç-se nas [[glándula mamária|glándulas mamárias]], que son ua eiboluçon por [[heipertrofia]] de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas apócrinas]] associadas al [[pelo]], que eisiste ne ls [[Ornithorhenchus anatinus|ornitorrincos]].<ref name=cinodontos/> La glándula mamária atiba ye cumpuosto por lhóbulos, cada un de ls quales ten numerosos albéolos i estes, por sue beç, son rebestidos por [[eipitélio|células eipiteliales cúbicas]] altas ó baixas, dependendo de l ciclo d'atebidade, que son las ancarregadas de porduzir l lheite. Antre estas i la [[lhámina basal]] de l'albéolo se ancontran alguas células mioepiteliales striadas. L'eipitélio de ls dutos antre ls albéolos ye un bun eisemplo d'eipitélio biestratificado cúbico (Bloom-Fawcet, 1999).
== Defeniçon i oubtençon ==
[[Fexeiro:Dissected lactating breast gray1172.png|thumb|250px|<small>Strutura dua glándula mamária houmana durante la lhatáncia: 1-Gordura, 2-Lhóbulo de l duto lhatífero, 3-Lhóbulo, 4-Tecido conetibo, 5-Teta lhatífero, 6-Duto lhatífero</small>.]]
Puode-se defenir l lheite d'acordo culs seguintes aspetos:
* '''Biológico''': ye ua sustáncia secretada pula fémea de ls mamíferos cula finalidade de nutrir a las crias.
* '''Lhegal''': perduto de la [[ourdenha]] dun mamífero son i que nun repersenta peligro pa l cunsumo houmano.
* '''Técnico''' ó '''físico-químico''': sistema an eiquilíbrio, custituído por trés sistemas çpersos: seluçon, emulson i suspenson.
* '''Zotécnico''': l perduto benido de l'ourdenha cumpleta i eininterruta, an cundiçones d'heigiene, de bacas soudables, bien alimentadas i çcansadas.
=== Animales pordutores de lheite ===
Atualmente, l lheite que mais se outeliza na porduçon de [[lhaticínios]] ye l de baca (debido a las propiadades que ten, a las quantidades que se oubtén, agradable sabor, fácele digeston, assi cumo la grande quantidade de deribados oubtidos). Assi i todo, nun ye la único que se cunsume. Tamien son cunsumidos l lheite de cabra, asna, égua, camela, antre outras. L cunsumo de detreminados tipos de lheite depende de la region i l tipo d'animales çponibles. L lheite de cabra ye eideal para fazer [[doce de lheite]] i nas regiones árticas usa-se l lheite de baleia. L lheite d'asna i de égua son ls que cunténen menos gordura, anquanto l de foca cuntén 50% a mais.
L lheite d'ourige houmana nun ye porduzido nin çtribuído an scala andustrial. Assi i todo, puode oubter-se mediante donaçones. Eesisten bancos de lheite que ancarrégan-se de recolhé-lo para porporcioná-lo a las ninos [[Nacimiento prematuro|prematuras]] ó [[alergie a alimientos|alérgicas]] que nun puoden cunsumi-lo d'outro modo. An nible mundial, eisisten bárias speces d'animales de las que se puode oubter lheite: la [[canhona]], la [[cabra]], la [[égua]], la [[burra]], la [[camela]] (i outras camélidas, cumo la [[Ama glama|llama]] ó la [[alpaca]]), la [[eaka]], la [[búfala]], la [[rena]] i la fémea de l [[alce]].
L lheite probeniente de la baca (''[[Bos taurus]]'') ye l mais amportante pa la dieta houmana i l que ten mais aplicaçones andustriales.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson Educación |eidiçon=4ª |páiginas=604 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
[[Fexeiro:Holstein cows large.jpg|thumb|250px|L lheite de baca de la raça [[Holstein (ganado)|Holstein]] ye la que se amprega cun maior frequencia nas quintas lheiteras.]]
* '''La baca ouropeia i índica''' (''Bos taurus'') ampeçou a ser domesticada hai 11 mil anhos cun dues lhinhas maternas çtintas, ua pa las bacas ouropeias i outra pa las [[Bos andicus|índicas]].<ref name=bacas>Edwards, C. J., MacHugh, D. I., Dobnee, K. M., Martin, L., Russell, N., Horwitz, L. K., McIntosh, S. K., Mac Donald, K. C., Helmer, D. & Tresset, A., eit al. (2004) J. Archaeol. Sci 31, 695–710.</ref> L'ancestral de l'atual ''Bos taurus'' se chamaba ''[[Bos primigenius]]''. Trataba-se dun [[bobino]] de chifres grandes que fui domesticado ne l [[Ouriente Médio]], spalhou-se por parte de la [[África]], i dou lhugar a la famosa raça [[zebu]] de la [[Ásia central]]. L zebu ye balorizado por sou belume de chicha i por sou lheite. La bariante ouropeia de l ''Bos primigenius'' ten ls chifres mais cúrtios i ye adatada pa la criaçon an stablos. Ye la que dou ourige al maior cunjunto de raças lheiteiras cumo la [[Holstein (ganado)|Holstein]], [[Guernsey]], [[Gando Jersey|Jersey]], etc.
* '''L búfalo:''' L chamado búfalo d'auga (''[[Bubalus bubalis]]'') fui domesticado an [[3000 a. C.|3000 a. C.]] na [[Mesopotámia]]. Este animal ye mui sensible al calor i sou nome denota l questume que ten de meter-se na auga para proteger-se del. An giral, ye pouco coincido ne l Oucidente. Ls [[Pobo árabe|árabes]] trouxírun nel pa l Ouriente Médio durante la [[Eidade Média]] ([[700 a. C.|700 a. C.]]). Sou uso an ciertas zonas de la [[Ouropa]] data daqueilha época. Por eisemplo, na eilaboraçon de la famosa [[mozzarella]] de búfala [[eitaliana]]. Ls perdutos eilaborados cun lheite de búfala ampéçan a sustituir, an alguas quemunidades, ls porduzidos cun lheite de baca.
* '''L'iaque:''', chamado cientificamente ''[[Bos grunniens]]'', ye un [[bobino]] de pelaige lhonga que cuntribui de forma fundamental na alimentaçon de las populaçones de l [[Tibet]] i de la [[Ásia central]]. Ten un lheite rico an proteínas i an gorduras (sue cuncentraçon ye superior a la de la de baca). Ls tibetanos eilaboran cul [[manteiga]]s i defrentes lhaticínios [[alimientos fermentados|fermentados]]. Un de ls mais coincidos ye l [[xá cun manteiga]] salgado.
[[Fexeiro:Nicolas Poussin - Jupiter enfant nourri par la chèvre Amalthée.jpg|250px|thumb|L Dius mitológico [[Zeus]] ourdenhando la [[Amalteia (mitologie)|cabra amalteia]].]]
* '''La canhona:''' fui domesticada ne l [[lhebante mediterráneo]], percipalmente a partir de la spece ''[[Canhona|Ovis aries]]''. A partir d'eibidéncias arqueológicas, cinco lhinhas mitocondriales porduzidas antre 9000 i 8000 fúrun eidantificadas a. C.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Meadows, Jennifer R. S. |outor2=Cemal, Ibrahim |outor3=Karaca, Orhan |outor4=Gootwine, Elisha |outor5=Kijas, James W. |títalo=Five Ovine Mitochondrial Lineages Identified From Sheep Breeds of the Near East |anho=2007 |jornal=Genetics |belume=175 |númaro=3 |PMID=17194773 |url=http://www.genetics.org/cgi/reprint/175/3/1371}}</ref> L lheite de canhona ye mais rico an cuntenido gorduroso que l lheite de búfalo i anclusibe ye mais rico an cuntenido [[proteína|protéico]]. Ye mui balorizado nas culturas mediterráneas.
* '''La cabra:''' ampeçou a ser domesticada percipalmente ne l bal de l [[Eufrates]] i ne ls [[montes Zagros]], a partir de la spece ''[[Capra hircus]]'' aprossimadamente al mesmo tiempo que las bacas (10.500 anhos).<ref name=>{{citar jornal |outor1=Melinda A. Zeder |outor2=Brian Hesse |títalo=The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago |anho=2000 |jornal=[[Science]] |belume=287 |númaro=5461 |DOI=10.1126/science.287.5461.2254 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/287/5461/2254}}</ref><ref name=cabras2>Helena Fernández, Sandrine Hughes, Jean-Denis Vigne, Daniel Helmer, Greg Hodgins, Christian Miquel, Catherine Hänni, Gordon Lhuikart, and Pierre Taberlet:Divergent mtDNA lineages of goats in an Early Neolithic site, far from the initial domestication areas. PNAS, Ot 2006; 103:15375 - 15379</ref> Ten un lheite cun un sabor i aroma fuortes. L lheite caprino ye un pouco defrente de l de canhona, percipalmente ne l sabor, cuntén ua maior quantidade de [[sal]]es, l que le dá l sabor lhebemente salgado. Para alhá desso, ye mais rica an natas ([[caseinato]]s), i apersenta maiores nibles de cálcio. L lheite de cabras apersenta an sue cumposiçon maior teor de α-caseína aliado al tamanho de las micelas de gordura séren menores quando cumparado cun lheite de baca, l que le dá caratelísticas medicinales, sendo mui outelizado ne l cuntrole de porblemas d'antoleráncia a lheite d'outras speces, porblemas respiratórios cumo asma, bronquite i porblemas gastrointestinales. Cula gordura deste lheite fabrica-se l [[queiso de cabra]], eiagurte, i atualmente cosméticos. Dentre las raças caprinas specializadas na porduçon de lheite çtácan-se las cabras: [[Saanen]], [[Pardo Alpina]], [[Toggenbourg]], [[Alpina Amaricana]] i [[Anglo-Nubiana]].
* '''L [[camelo]]''' ye un animal lhoinge de ls bobídeos i caprídeos (cabras i canhonas). Fui domesticado an 2500 a.C. na [[Ásia Central]]. L sou lheite ye mui apreciado ne ls [[Clima árido|climas áridos]], ne ls quales alguas culturas l'outelizan custantemente, por eisemplo, ne l noroeste de la [[África]].
* '''La [[llama]] i la [[alpaca]]:''' Son animales quemuns na [[Cordilheira de ls Andes]] na [[América de l Sul]]. Sue porduçon lhátea se çtina percipalmente al cunsumo lhocal i nun ten grande projeçon andustrial.<ref>{{citar web |url=http://www.universia.edu.pe/noticias/principais/destacada.php?id=56242 |títalo=¿Lheite de llama? |obra=[[Universia]] [[Peru]] |lhéngua=spanhol |acessodata=15-05-2008}}</ref>
* '''Cerbídeos''': An dibersas populaçones próssimas al [[Ártico]], ye frequente l cunsumo de l lheite de [[Cerbidae|cerbídeos]], cumo la rena (''[[Rangifer tarandus]]'') i la fémea de l'alce (''[[Alces alces]]''). Esta redadeira se comercializa na [[Rússia]] i na [[Suécia]]. Alguns studos sugíren que puode proteger ls ninos contra las [[malinas]] [[gastroantestinales]].<ref>{{citar jornal |sobrenome1=Dorofeĭchuk |nome1=V. G. |sobrenome2=Kelekeeva |nome2=M. M. |sobrenome3=Makarova |nome3=I. B. |sobrenome4=Tolkacheva |nome4=N. I. |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/quere.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=3439068&dot=Abstract |títalo=Protective properties of moose's milk and perspectives of it's use in pediatric gastroenterologe |data=Sep-Oct 1987 |jornal=Voprose Pitaniia |númaro=5 |páiginas=33-5 |lhéngua=russo}}</ref>
* '''[[Eiquidae|Eiquídeos]]''': La porduçon de lheite de égua ye mui amportante para muitas populaçones de las [[stepe]]s de la [[Ásia central]], an special pa la porduçon dun deribado fermentado chamado [[kumis]], que ye cunsumido crudo i ten un poderoso eifeito [[lhaxante]].<ref name=zeder>{{citar lhibro |ultimo=Zeder |purmeiro=Melinda A. |títalo=Documenting Domestication: New Genetic and Archaeological Paradigms |anho=2006 |lhocal=Berkeley |eiditora=University of California Press |páigina=264 |ISBN=0-520-24638-1}}</ref> Este lheite ten cuntenido mais eilebado an heidratos de carbono que l de cabra ó baca i, por esso, ye melhor para [[fermentaçon|fermentados]] [[álcol|alcoólicos]]. Stima-se que na Rússia eisistan 230.000 cabalhos dedicados a la porduçon de Kumis.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Steinkraus |purmeiro=Keith H. |títalo=Handbook of Indigenous Fermented Foods |anho=1995 |lhocal=Nuoba Iorque |eiditora=Marcel Dekker |páigina=304 |ISBN=0-8247-9352-8}}</ref> L lheite de [[Eiquus asinus|asna]] ye un de ls mais semelhantes al houmano quanto a la cumposiçon. Studos fúrun rializados cun éisito para admenistrá-lo cumo alimiento l ninos alérgicos al lheite de baca.<ref name=asna>{{citar jornal |outor1=Giovanna Monti |outor2=Enrico Bertino |outor3=Maria Cristina Muratore |outor4=Alessandra Coscia |outor5=Francesco Cresi |outor6=Leandra Silvestro |outor7=Claudio Fabris |outor8=Donatella Fortunato |outor9=Maria Gabriella Giuffrida |outor10=Amedeo Conti |títalo=Efficace of donkee's milk in treating highle porblematic cow's milk allergic children: An in vivo and in vitro stude |anho=2007 |jornal=Pediatric Allergy and Eimmunologe |belume=18 |númaro=3 |DOI=10.1111/j.1399-3038.2007.00521.x |url=}}</ref> Tamien eisisten quintas an [[Bélgica]] que porducen lheite d'asna para usos cosméticos.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.asineriedupaesdescollines.be/general.htm |títalo=Le lhait d'ânesse produit per l'asinerie du paes des collines |obra= |data= |formato= |lhéngua=francés |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> Ua de las pessonas de las chamadas "stremamente [[ambelhecimiento|lhongebas]]", la [[Eiquador|eiquatoriana]] [[Maria Capovilla|Maria Ester Capovilla]], que morriu cun quaije 117 anhos, alegou que l segredo de sue lhongebidade era l cunsumo diairo deste tipo de lheite.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.chilepotenciaalimentaria.cl/?p=1618 |títalo=Lheite de burro ¿L secreto dua bida lharga? |obra= |data=03-09-2006 |formato= |lhéngua=spanhol |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090102130332/http://www.chilepotenciaalimentaria.cl/?p=1618 |arquibodata=02-01-2009}}</ref> L lheite de [[Eiquus zebra|zebra]] cumbertiu-se an artigo de lhuxo demandado por melionairos scéntricos.<ref>{{citar web |ultimo=Gest |purmeiro=David |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |títalo=Gest's Zebra Milk Request |obra=Contactmusic.com |data=16-11-2006 |lhéngua=anglés |acessodata=26-05-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080521191514/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |arquibodata=21-05-2008}}</ref>
=== L'ourdenha ===
[[Fexeiro:Cow milking machine in action DSC04132.jpg|200px|thumb|<small>Ourdenhadeira macánica que funciona mediante suçon la bácuo. Note-se que las bombas de chupar chégan até arriba de las tetas para eibitar que l lheite saia de l baldo ó qu'haba dano a las tetas</small>.]]
Las técnicas d'ourdenha son basicamente dues:
* '''Manual''': Ye perciso lhimpar l úbere de l'animal de maneira ascética (esto ye, cun un xabon special i ousando siempre auga potable) para eibitar cuntaminar l'animal cun [[mastite]]. Depuis, l'ourdenhador siempre debe mirar diretamente la barriga de la baca, posicionar a mano dreita nua [[teta]] de l [[úbere]], anquanto cula squierda se agarra outros, ne l mesmo praino de a mano, mas, ne l praino posterior de l úbere, i depuis ambertir custantemente. Esto senefica que cada mano ourdenha un par de tetas, anquanto ua agarra l'anterior dun par, l'outra tira l posterior d'outro par.
* '''Macánica:''' Outeliza ua bomba de suçon qu'ourdenha a la baca na mesmo orde de l'ourdenha manual. Strai l lheite la bácuo. La defrencia reside an que l faç an menos tiempo i sin risco de causar dano al tecido de l úbere. Amprega-se nas andústrias i an alguas [[quintas]]s adonde l ganado lheiteiro ye mui grande. Las bombas de suçon dében ser lhimpas cun ua seluçon de [[eiodo]] a 4%.
Al rializar l'ourdenha, siempre dében rializar-se trés tarefas:
# '''Zeinfeçon de la teta ''': la teta debe ser lhimpa cun [[auga]] corriente i de buona qualidade i pdiçncialmente tratada cun heipoclorito de sódio.
# '''Testes clínicos''' Esto se rializa cun ua caneca telada cun fondo preto. Ls trés purmeiros jatos de cada teta debe ser çcartado i mais trés jatos seran lhançados lheite subre caneca, debe-se ouserbar se l lheite depositado subre la caneca forma glumos, pus la persença deilhes puode ser senhal de que l'animal apersenta quadro de mastite. Outra forma de dianosticar la mastite ye atrabeç de l'eisame CMT (California Mastite Test) ó teste de la raquete. L diagnóstico ye feito cun ua raquete que ye fábricada cun quatros cumpartimientos un para cada teto, adonde bai la seluçon CMT i l procedimiento de coleta de l'amostra ye rializado de la mesma forma de la caneca, i l lheite na persença de la seluçon CMT eirá reagir cul lheite i quando este stubir quadros de mastite el quedará cun aspeto de gel ó até formaçon de glumos dependendo de l quadro de mastite, i l'aspeto será cumparado cula tabela padron que ben acumpanhado de la seluçon CMT.
# '''Secar la teta''': Debe ser rializada cun papel toalha çcartable, afin d'eibitar possibles cuntaminaçones dua baca para outra.
# '''Cuidado pós ourdenha''': Passado l'ourdenha ls tetos dében ser zeinfetados cun seluçon d'iodo glicerinado esta seluçon ye para ancerrar l duto lhatífero. Desta forma se eibita que la teta se anfete. Passado l'ourdenha la fémea debe ser mantenida de pie ne l mínimo por ua hora, para eibitar cuntaminaçones cul tierra, ua beç que, ls dutos inda ancontran-se abiertos. I cunsegue manter las fémeas an pie oufrendo alimiento de buona qualidade passado l'ourdenha.
'''<center>Alguns eisemplos de glándulas mamárias</center>'''
<center><gallery>
Fexeiro:Bezerro_mamando_REFON.jpg|[[Bobino]]
Fexeiro:Piglets1.jpg|[[Cochino]]
Fexeiro:Baby sheep feeding.JPG|[[Oubino]]
Fexeiro:Weibliche-brust.jpg|[[Houmano]]
</gallery></center>
== Caratelísticas gerales ==
Nin todos ls lheites de ls mamíferos ténen las mesmas propiadades. Puode-se dezir que, an regra, l lheite ye un lhíquido de quelor branca i un cachico [[biscosidade|biscoso]], cuja cumposiçon i caratelísticas físico-químicas barian sensiblemente segundo las speces animales, i anclusibe segundo las defrentes raças. Estas caratelísticas tamien barian ne l curso de l período de la lhataçon, assi cumo ne l curso de sou tratamiento.
''“Pul aspeto simples dun lhíquido branco, l lheite ye un de ls alimientos mais cumplexos de la natureza. Repersenta un eiquilíbrio antre la seluçon aquosa, eimulson fina de glóbulos de gordura i ua suspenson coloidal de proteínas cun alguas partículas gasosas - gáç carbónico i ouxigénio.”''
=== Propiadades físicas ===
L lheite de bobino ten ua [[densidade]] média de 1,032 g/ml. Ye ua [[mistura]] cumplexa i [[heiterogénea]] cumpuosta por un sistema [[coloidal]] de trés fases:
* [[Seluçon]]: ls [[minerales]] assi cumo ls [[Hidrato de carbono|heidratos de carbono]] se ancontran dissolbidos na auga.
* [[Suspenson]]: las sustáncias proteicas se ancontran cula auga an suspenson.
* [[Emulson]]: la [[gordura]] an auga se apersenta cumo eimulson.
Cuntén ua proporçon amportante de [[auga]] (cerca de 87%). L resto custitui l [[strato seco]] que repersenta 130 [[grama]]s (g) por [[lhitro|l]], sendo la gordura de 35 a 45 g.
Outros cumponentes percipales son ls [[glucídios]] [[lhatose]], las [[proteínas]] i ls [[lhipídios]]. Ls cumponentes ourgánicos (glucídios, lhípidos, proteínas, [[bitaminas]]), i ls cumponentes minerales ([[cálcio|Ca]], [[sódio|Na]], [[potássio|K]], [[magnésio|Mg]], [[cloro|Cl]]). L lheite cuntén defrentes grupos de nutrientes. Las sustancias ourgánicas (glúcidos, lhípidos, proteínas) stan persentes an quantidades mais l menos eiguales i custituen la percipal fuonte d'einergie. Estes nutrientes se debeden an eilemientos custrutores, las proteínas, i an cumpuostos einergéticos, ls glucídios i ls lhipídios.
== Apersentaçon de l lheite ne l mercado ==
{{BT|Lháteo}}
[[Fexeiro:Mejeriprodukter i Skånsk butik.jpg|thumb|right|150px|La bariadade de lhaticínios eisistentes ne l mercado i ls çtintos tratamientos de lheite ye cada beç maior, cumo deixa splícito l retrato arriba dun mercado sueco.]]
L'apersentaçon de l lheite ne l mercado ye bariable i l que, giral, aceita-se l'altaraçon de sues propiadades para sastifazer las perferéncias de ls cunsumidores. Ua altaraçon mui frequente ye la [[Lhiofelizaçon|zeidratá-lo]] (''Lhiofelizaçon''), tornando-lo [[lheite an pó]], l que facelita sou trasporte i armazenaige. Tamien ye normal reduzir l cuntenido de gordura, oumentar l de cálcio i ajuntar sabores.
Ls requesitos que debe cumprir un perduto para classeficar-se nas defrentes catadories barian mui d'acordo cula defeniçon de cada paíç:
* '''Antegral:''' ten cuntenido an gordura de 3.2%
* '''[[Lheite znatado]]:''' cuntenido gorduroso anferior a 0.3%
* '''Semi-znatado:''' cun un cuntenido gorduroso antre 1.5 i 1.8%
* '''Saborizado:''' ye l lheite [[açucre|açucrado]] ó [[edulcorante|edulcorado]] a la que se adicionan sabores tales cumo [[morangano]], [[cacau|cacau an pó]], [[canielha]], [[baunilha]], etc. Normalmente son znatados l semi znatadas.
* '''[[Galatita]]''': plástico duro oubtido de l coalho de l lheite ó mais specificamente a partir de la [[caseína]] i de l [[formol]].
* '''[[Lheite an pó]] l Lhiofelizado:''' lheite de l qual se strai 95% de [[auga]] mediante porcessos de [[atomizaçon]] i eibaporaçon. Apersenta-se nun pó de quelor creme. Para sou cunsumo, solo ye perciso adicionar auga ó lheite.
* '''[[Lheite cundensado]], cuncentrado ó eibaporado:''' deste lheite, l'auga fui an parte straída i el ten aspeto mais spesso que l lheite fluido normal. Puode tener [[açucre]], adicionado ó nó.
* '''[[Lheite anriquecido]]:''' son preparados lháteos als quales se ajunta algun perduto de balor nutritibo cumo [[bitamina]]s, [[cálcio]], [[cerilha]], [[omega-3]] etc.
== Las cuntrobérsias sociales de l cunsumo de lheite ==
Inda que l lheite seia un alimiento natural i nutritibo, sue oubtençon, tratamiento i publicidade ten gerado cuntrobérsia, que tubo sou auge an [[1960]] i qu'atualmente cuntina mais mais cumo tendéncia eideológica que cumo reboluçon cultural. L lheite gerou dibersas polémicas nas quales grande bariadade d'argumientos fui apersentada, de las quales las dues mais amportantes seran abordadas a seguir.
=== L bien-star animal ===
La percipal rezon desta cuntrobérsia ye la forma pula qual se oubtén l lheite de ls animales. L tema an queston ye la forma pula qual l'home trata ls animales para sastifazer sues necidades básicas.
Cumo acuntece cun todos ls mamíferos, la fémea solo de la lheite depuis de dar a la luç. Dende decorre que la bida dun perdutor de lheite stá baseada na [[Anseminaçon artifecial|anseminaçon]] custante i na criaçon pecuária. Muitos métodos atuales assegúran la bariabelidade de caratelísticas de l lheite cula anseminaçon artificial (que cunsiste an antroduzir na [[parracha]] de la fémea [[sémen]] dun macho) na qual l sémen ousado ye de l mesmo macho para to l ganado.
Alguas pesquisas demunstrórun l grande dano que esses métodos d'oubtençon causan als aniamis. Las cundiçones de ls ''traumas'' causados a estes nun son sclusibos de l'andústria lheiteira, mas de la mentalidade houmana (ls ''traumas'' que puoden tener ls animales de quintas, tamien puoden tener ls que stan an catibeiro, ls de circo ó mesmo ls de stimaçon) i l'uso deste argumiento para tirar l lheite de la dieta houmana caiu an desuso porque nun ye un porblema tipicamente andustrial, mas cuncernente al tratamiento de l'animal. D'eigual modo, sugeriu-se que serie preferible adquirir l cálcio d'outros alimientos que ténen maior abundáncia deste eilemiento. Outras pesquisas demunstrórun que l lheite de ls mamíferos nun ye ançpensable pa l ser houmano i qu'este aquestumou-se eibolutibamente al sou cunsumo. Quando l nino angere lheite de sue mai, recibe l fator [[bífido]] (n-acetil-d-glucosamina) que propicia l crecimiento de l ''[[Actobacillus bifidus]]'' ne l'antestino de l bebé, adonde porduç grandes quantidades de [[ácido lhático]] a partir de [[lhatose]], qu'oumenta l'acideç de l'antestino i einibe l zambolbimiento de microrganismos patógenos que puoden afetar seriamente l recén-nacido; mais tarde, l fator ye sustituído pul ''[[L. acidophilus]]'', pa l que nun ye necessairo l lheite. De la mesma maneira, l lheite d'outros mamíferos cuntén cumpuostos sclusibos para cada spece que son outelizados biologicamente por sues respetibas crias.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson Educación |eidiçon=4ª |páiginas=603 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> Mas ye amportante acrecentar inda qu'essas pesquisas detreminan esso an cundiçones naturales: l mundo an que bibemos oubriga l cuorpo houmano a sou cunsumo, por eisemplo, an zonas adonde la quantidade d'heidróxidos, óxidos i ácidos fracos ne l'aire ye eilebada, a fin de mantener l'eiquilíbrio de l meio ácido de l cuorpo. Situaçon eigual acuntece an lhugares cun altos índices de radiaçon. I l mundo acelerado an que bibemos amplica adquirir calories de maneira rápida: l lheite ye ua fuonte ancrible de calorias por sou cumplexo sistema biológico, sin porduzir altaraçones ne l cuorpo (eicetuando, claro, quando sou cunsumo ye scessibo).
Tamien se argumenta, por eisemplo, que ye un grande trauma pa la fémea perder la sue cria, puosto qu'esta será bendida ó até mesmo sacrificada. Afirma-se que las bacas, al perder ua cria, múgen dolorosamente. Definen, anton, l trauma cumo un anstinto materno natural, cumo l que spurmenta ua mulhier al perder un filho.<ref>{{citar web |url=http://www.igualdadeanimal.org/alimentacion/lacteos |títalo=Lháteos / Eigualdade Animal |obra=Igualdade Animal.com |acessodata=18-04-2008}}</ref> Esta postura perdiu peso quando se demunstrou que ls animales ténen cumportamientos defrentes quando stan an stado salbaige i quando stan an catibeiro. Neste, ls animales ténen menos zambolbido l sistema de maternidade, puosto que las bacas nunca la spurmentórun. Demunstrou-se anton qu'acuntecie l mesmo culs animales de cumpanha: la mai nun spurmenta tristeza quando ye apartada de la cria i al alrobés. Assi, ls animales domésticos se aténen al cuidado houmano i, inda que nun se saba se l'animal se lhembra de ls parientes, ye cierto que nun sinta [[tristeza]].
== Bariadades ==
* De [[baca]], ó [[bobino]] ye lhargamente outelizado na alimentaçon houmana, i rico an [[bitamina A]] i [[cálcio]].
* De [[búfalo|búfala]], mui apreciado i mais gorduroso que l lheite bobino.
* De [[cabra]], eisisten cuntrobérsias quanto al cunsumo, mas alguns anstitutos apúntan el cumo sendo l tipo de lheite mais cunsumido ne l mundo.
* De camela, mui apreciado antre ls [[beduínos]], pobo nómada de l [[norte de África]].
* De [[égua]], cunsumida na Ásia Central, outelizada na fabricaçon de la bubida [[Kumis]]
=== Lheite houmano ===
[[Fexeiro:Breastfeeding infant.jpg|120px|thumb|right|Un bebé alimentando-se cun lheite materno.]]
{{Artigo percipal|[[Lheite materno]]}}
Chama-se '''lheite materno''' l lheite porduzido pulas mulhieres i que ye outelizado para alimentar ls [[bebé]]s. L lheite materno ye la purmeira i percipal fuonte de nutriçon de ls recén-nacidos até que se tórnen atos a comer i digerir ls quemidos sólidos.
* Ten caratelísticas bariadas dependendo de l'eidade gestacional de l [[recén-nacido]] i cronológica de l recén-nacido i de la duraçon de l'amamentaçon an si.
* Ye porduzido pula [[mai]] dun recén-nacido prematuro ó nó, ten grande quantidade de [[eimunoglobulinas]] (anticorpos).
* Ne ls purmeiros dies d'eidade l lheite ten caratelísticas bien defrentes, cuntendo pouca gordura i mais eimunoglobulinas, ye l chamado '''colostro'''.
* Antre ls houmanos, ye bastante quemun que la mai tenga pouco lheite lhougo passado l parto, percipalmente se fur sou purmeiro filho. La "decida" de l lheite puode demorar até uns quatro dies i ye coincida cumo '''apojadura'''.
== Digeston ==
D'acordo cun [http://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2007/02/070227_leiteneolitico_ir.shtml Studo publicado na rebista Proceedings of the National Academy of Sciences], ls seres houmanos de l [[neolítico]] persentes na [[Ouropa]] nun tenien l gene de la [[lhatase]] persente an sous [[DNA]]s, l que sugere que éran antolerantes al lheite; ua beç que sin la lhatase, buber lheite puode causar anchaço, delores abdominales i [[diarreia]]. Tal studo fui possible grácias als eisames de DNA straído de [[squeleto]]s.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lhataçon]]
* [[Lheite an pó]]
* [[Doce de lheite]]
* [[Lheite de soja]]
* [[Lheite cundensado]]
* [[Lheite achoclatado]]
* [[Lhaticínios]]
* [[Andústria de lhaticínios]]
* [[Queiso]]
==Refréncias==
{{Reflist}}
[[Catadorie:Lheite|!]]
[[Catadorie:Mamíferos]]
h5q4f9zxikniarc05ownzidkg1klfc7
107702
107701
2026-08-07T20:05:59Z
~2026-43184-25
15440
/* Refréncias */
107702
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Milk glass.jpg|thumb|200px|L lheite mais porduzido i çtribuído pa l cunsumo houmano ye l de baca.]]
'''Lheite''' ó '''leite''' ye ua [[secreçon]] [[nutriente|nutritiba]] de quelor sbranquiçada i oupaca porduzida pulas [[glándulas mamárias]] de las [[fémea]]s de ls [[Mammalia|mamíferos]] (ancluindo ls [[monotremados]]).<ref name="lhechq">{{citar web |url=http://www.quimica.urv.es/~w3siiq/DALUMNES/98/siiq3/leite.html |títalo=Lheite |obra=Química.urv.es |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="doabal">{{citar web |url=http://www.doaval.com.ar/Daire_Knowledge/EfficientCooling/Leite.htm |títalo=Lheite |obra=Delaval.com.ar |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="crlnd">Tá tz</ref>
L lhíquido ye porduzido pulas células secretoras de las glándulas mamárias ó [[mama]]s (chamadas "peitos" ó "tetas"). La secreçon lhátea dua fémea dies antes i depuis de l parto se chama [[colostro]].
An grande parte de las [[spece]]s, eisisten dues glándulas (ó dous cunjuntos de glándulas), ua an cada [[mamilo]] (lhocalizado na parte fruntal superior antre ls seres [[houmano]]s, ó na parte [[bentre|bentral]] de ls [[quadrúpede]]s).
Tamien se chama '''lheite''' l suco de ciertas [[planta]]s ó [[fruito]]s: [[lheite de coco]], [[lheite de soja]], de [[arroç]] ó de [[almendra]].<ref>Tz já</ref> Assi i todo, pa la defeniçon científica, l termo nun se aplica als sucos de [[nuoç]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 i 633 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
== Amportança ==
La percipal funçon de l lheite ye nutrir (alimentar) ls [[filhote]]s até que séian capazes de [[digeston|digerir]] outros [[quemido]]s. Para alhá desso, cumpre las funçones de porteger l [[trato gastroantestinal]] de las crias contra [[antígeno]]s, [[toxina]]s i [[anflamaçon]]es i cuntribui pa la salude [[metabolismo|metabólica]], regulando ls porcessos d'oubtençon d'einergie (an special, l metabolismo de la [[glicose]] i de la [[ansulina]]).<ref>{{citar web |url=http://www.cdrf.org/doc/Daire%20Dispatch/Summer%202004%20Edition/MilkGenome.doc |títalo=The Milk Genome: Using Science to Mine the Benefits of Our Most Nutritious Food |obra=California Daire Research Foundation |acessodata=31-05-2008 |ultimo= |purmeiro= |coautor= |anho= |mes= |formato= |publication= |eiditorial= |lhéngua= |doi= |arquibourl= |arquibodata= |cite=}}</ref>
L lheite ye la base de numerosos [[lhaticínios]], cumo la [[manteiga]], l [[queiso]], l [[eiagurte]], antre outros.<ref>I' a</ref> Ye mui frequente l'uso de deribados de l lheite nas andústrias alimentícias, químicas i farmacéuticas, an perdutos cumo l [[lheite cundensado]], [[lheite an pó]], [[soro de lheite]], [[caseína]] ó [[lhatose]].<ref>I' i' o</ref>
L lheite de ls mamíferos [[marino]]s, cumo, por eisemplo, de las [[baleia]]s, ye mui mais rico an [[gordura]]s i [[nutriente]]s que l de ls mamíferos [[terrestre]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Alales |purmeiro=Charles |títalo=Ciéncia de l lheite |anho=1971 |lhocal=Cidade de l México |eiditora=Cía editorial |ISBN=}}</ref>
== Stória ==
[[Fexeiro:MilkMaid.JPG|thumb|[[Ourdenha]] manual]]
L cunsumo houmano de l lheite d'ourige animal ampeçou hai 11.000 anhos cula [[domesticaçon]] de l ganado durante l chamado "''ótimo climático''". Este porcesso se dou an special ne l [[Ouriente Médio]], ampulsionando la [[Reboluçon Neolítica]].<ref name=ourign>Albano Beja-Pereira, Giorgio Bertorelle i outros: The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA PNAS, Maio 2006; 103:8113 - 8118</ref> L purmeiro animal domesticado fui la [[baca]], i an seguida la [[cabra]], aprossimadamente na mesma época; finalmente la [[canhona]], antre 9000 i 8000 [[a.C.]].
Eesisten heipóteses, cumo la '''heipótese de l genótipo poupador''', que supone ua mudança fundamental ne ls hábitos alimentares de las populaçones de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], que passórun l'anngeri-lo sporadicamente, la fin de recebir [[heidratos de carbono|carboidratos]]. Esta mudança fizo cun que las populaçones ouro-asiáticas se tornássen mais rejistentes a la [[diabretes|diabretes tipo 2]] i mais tolerantes a la [[lhatose]], an cumparaçon cun outras populaçones houmanas, que solo mais recentemente conhecírun ls perdutos deribados de la pecuária. Assi i todo, esta heipótese nun puode ser cunfirmada, anclusibe por sou própio outor. ''James V. Neel'' la refutou, alegando que las defrenças ouserbadas nas populaçones poderien ser atrebuídas a outros fatores ambientales.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Misra, Anoop |outor2=Ganda O. P. |títalo=Migration and its impact on adiposity and type 2 diabetes |mes=Setembre |anho=2007 |lhocal=Burbank, California |jornal=Nutrition |belume=23 |númaro=9 |DOI=10.1016/j.nut.2007.06.008 |PMID=17679049 |url=}}</ref>
Durante la [[Antiguidade]] i la [[Eidade Média]], l lheite era mui defícel de se cunserbar i antoce era cunsumido fresco ó an forma de [[queiso]]. Cul tiempo, fúrun sendo zambolbidos outros lhaticínios, cumo la [[manteiga]].
La [[Reboluçon Andustrial]] na [[Ouropa]], por buolta de [[1830]], trouxe la possibelidade de trasportar l lheite fresco de [[campo|zonas rurales]] a las grandes [[cidade]]s, grácias la melhories ne l sistema de [[trasporte]]s. Cul tiempo, aparecírun nuobos strumientos na [[andústria]] de porcessamiento de l lheite. Un de ls mais coincidos ye l de la [[pasteurizaçon]], sugerida para ser ousada ne l lheite an [[1886]] pul [[químico]] [[microbiologista]] [[Almanha|alman]] ''Franz von Soxhlet''.
Estas einobaçones cunseguírun que l lheite ganhasse un aspeto mais soudable, tiempos de cunserbaçon mais prebesibles i porcessamiento mais [[heigiene|heigiénico]].
== Biologie ==
[[Fexeiro:Eomaia23423.jpg|thumb|lheft|250px|L mamífero ''[[Eomaia scansoria]]'' fui l'ancestral de ls mamíferos [[placenta]]iros i acradita-se que cuntaba cula capacidade de porduzir lheite cumo ls mamíferos de l'atualidade.]]
La porduçon de lheite para nutrir las crias puode ser un salto [[eiboluçon|eibolutibo]] associado al [[hormónio]] [[prolatina]]. Acradita-se que ls mamíferos procédan dun grupo próssimo als [[Trithelodontidae|tritelodóntidos]], de fines de l período [[triássico]]. Hai andícios de qu'eilhes yá dában senhales de [[lhatáncia]].<br />
Sabe-se qu'alguas speces de [[peixe]]s de l [[género]] ''[[Uaru]]'' (Família [[Cichlidae]]) nútren sues crias cun un fluido semelhante al lheite.<br />
L [https://en.wikipedia.org/wiki/Crop_milk ''Crop milk''] stá persente an dibersos grupos de [[abes]], cumo las [[columbidae|palombas]], ls [[Phoenicoterus|flamingos]] i ls [[Spheniscidae|pinguines]]. De l punto de bista biológico, trata-se dun berdadeiro lheite, secretado por glándulas specializadas.<ref>{{link|en|http://www.idiocentrism.com/milk.htm|Artigo citado pula Ounibersidade Stanford}}</ref>
Antre las muitas teories eisistentes, fui proposto que la porduçon de lheite surgiu porque ls antepassados [[mammaliaformes]] tenien uobos cun casca dóndio, cumo ls atuales [[monotremados]], l que probocaba sue rápida [[zeidrataçon]]. L lheite serie anton ua modificaçon de la secreçon de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas]], çtinada a trasferir auga als uobos.<ref name=Ouftedal>{{citar jornal |outor=Olav T. Oftedal |títalo=The Origin of Actation as a Water Source for Parchment-Shelled Eggs |anho=2004 |jornal=Journal of Mammare Gland Biologe and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |DOI=10.1023/La:1022848632125 |url=}}</ref> Outros outores, nua teorie que puode ser cumplementar a a anterior, oupinan que las glándulas mamárias proceden de l [[sistema eimune]] inato i que la lhataçon serie, an parte, ua repuosta anflamatória al dano ne ls [[tecido]]s i a l'anfeçon.<ref name=inmunitario>{{citar jornal |outor1=Vorbach, Claudia |outor2=Capecchi, Mario R. |outor3=Penninger, Josef M. |títalo=Evolution of the mammary gland from the innate immune sestem? |data=12-05-2006 |jornal=Bioessaes |belume=28 |númaro=6 |DOI=10.1002/bies.20423 |PMID=1670006 |url=}}</ref> Inda qu'eisistan deficuldades, bários anfoques acércan la data d'apariçon de l lheite na stória eibolutiba:
[[Fexeiro:Goat kid feeding on mothers milk.jpg|thumb|250px|La necidade eibolutiba d'alimentar las crias ye sastifeita cula porduçon de lheite própia de ls mamíferos.]]
* An purmeiro lhugar, la caseína ten ua funçon, cumportamiento i anclusibe motibos struturales similares a la [[bitelogenina]]. La caseína apareciu antre 200 i 310 milhones d'anhos atrás. Ouserba-se que, inda qu'an monotremas inda eisista la bitelogenina, eilha fui sustituída als poucos pula caseína, premitindo un menor tamanho de ls uobos i finalmente sue retençon antra-uterina.<ref name=Yolk>{{citar jornal |outor1=David Brawand |outor2=Walter Wahli |outor3=Henrik Kaessmann |títalo=Oss of Egg Yolk Genes in Mammals and the Origin of Actation and Placentation |anho=2008 |jornal=PLoS Bio |belume=6 |númaro=3 |PMC=2267819 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=2267819}}</ref>
* Por outra lhado, ouserban-se modificaçones [[anatomie|anatómicas]] ne ls [[cenodonta|cinodontos]] abançados que solo se splican pula apariçon de la lhatáncia, cumo l pequeinho tamanho corporal, [[uosso eipipúbico|uossos eipipúbicos]] i baixo nible de reposiçon dental.<ref name=cinodontos>{{citar jornal |outor=Oftedal, Olav T. |títalo=The mammary gland and its origin during senapsid evolution |anho=2002 |jornal=J Mammary Gland Biol and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |PMID=12751889 |DOI=10.1023/La:1022896515287 |url=http://www.springerlink.com/content/u03457rt3674356k/fulltext.pdf}}</ref>
L fócil mais antigo de ls mamíferos [[eutheria|placentairos]] çcubierto até l momiento ye l de l ''[[Eomaia|Eomaia scansoria]]'', un pequeinho animal que steriormente se assemelhaba als [[roedor]]s atuales i bibeu hai 125 milhones d'anhos durante l período [[Cretáceo]]. Ye quaije cierto qu'este animal porduzia lheite cumo ls mamíferos placentairos atuales.<ref name="eomaia">{{citar jornal |outor1=Quiang Ji |outor2=Zhe-Xi Luo |outor3=Chong-Xi Yuan |outor4=John R. Wible |outor5=Jian-Ping Zhang |outor6=Justin A. Georgi |títalo=The earliest known eutherian mammal |data=25-04-2002 |jornal=Nature |númaro=416 |páiginas=816-822 |DOI=10.1038/416816a |PMID=11976675}}</ref>
=== Genética, stologie i citologie ===
[[Fexeiro:Healthy mammary gland.jpg|lheft|300px|thumb|Perparaçon [[stologie|stológica]] dua [[glándula mamária]] houmana tingida cun Eag 1]]
La [[genética]] de l lheite trata, an parte, de çcrebir ls [[gen]]es amplicados an sue biossíntese, assi cumo sue [[regulaçon genética|regulaçon]] i, por outra, de la seleçon de raças ó andebíduos ó sue [[ourganismo modeficado geneticamente|modificaçon genética]] para oumentar la porduçon, sue calidade ó outelidade. Desto tamien se acupa la [[zotecnia]].
;Regulaçon
La porduçon de lheite stá regulada por hourmónios lhatogénicos (ansulina, prolatina i glucocorticóides), citocinas i fatores de crecimiento i por sustrato. Estes atíban fatores de trascriçon, tales cumo Stat5 (atibado por prolatina). Bárias sequéncias desses fatores fúrun eidantificadas, cumo l'anterior i tamien ls seguintes: BLGe-1, OCT-1, C/EBP, Gr, Ets-1, YY1, Fator 5, Ying Yang 1 i la proteína de lhigaçon al fator CCAAT.<ref name=Promotores>{{citar jornal |outor1=Rosen, Jeffrey M. |outor2=Wyszomierski, Shannon L. |outor3=Hadsell, Darrly |títalo=Regulation of milk protein gene expression |anho=1999 |jornal=Annual Review of Nutrition |belume=19 |númaro= |DOI=10.1146/annureb.nutr.19.1.407 |url=}}</ref> Estes eilemientos ándan-se giralmente nua çtáncia bariable, cunforme la spece (nas caseínas houmanas sensibles al cálcio ye ua de las mais çtantes de l'ourige de trascriçon, la -4700/ -4550 nucleótideos) i se reúnen an grupos (clusters) que cunténen tanto eilemientos negatibos cumo positibos, regulando-se por cumbinaçones de fatores, d'adonde decorre la grande bariabelidade na regulaçon de cada proteína. Por eisemplo, las caseínas parécen regular-se andependientemente uas de las outras. (Fox i McSweenee, 2003)
Ls trascritores (mRNA) de las proteínas de l lheite chégan a custituir de 60 a 80% de todo l RNA persente nua célula eipitelial durante la lhatáncia.
;Genómica
Las redes de regulaçon génica na porduçon de lheite inda nun son bien cumprendidas. A partir dun studo rializado mediante microarrays, lhocalizaçon telemoble, anteraçones anterprotéicas i recuolha de dados génicos na lhiteratura, fui possible strair alguas cunclusones gerales:<ref name=>{{citar jornal |outor1=Danielle G. Lemay |outor2=Margaret C. Neville |outor3=Michael C. Rudolph |outor4=Katherine S. Pollard |outor5=J. Bruce German |títalo=Gene regulatory networks in lactation: identification of global principles using bioinformatics |data=27-11-2007 |jornal=BMC Systems Biology |belume=1 |númaro=56 |PMID=18039394 |PMC=2225983 |DOI=10.1186/1752-0509-1-56 |url=}}</ref>
* Cerca dun terço de l [[trascritoma]] stá ambolbido na custruçon, funcionamiento i çmuntaige de l'apareilho de lhatáncia.
* Ls genes ambolbidos ne l'apareilho de secreçon son trascritos antes de la lhatáncia.
* Todos ls trascritores andógenos deríban de menos de 100 genes.
* Anquanto alguns genes son trascritos caratelisticamente próssimo al ampeço de la lhatáncia, este ampeço ye mediado percipalmente de forma pós-trascrecional.
* La secreçon de materiales durante la lhatáncia passa nó por subrerregulaçon de funçones genómicas nuobas, mas por ua supresson trascricional generalizada de funçones cumo la degradaçon de porteínas i quemunicaçones célula-ambiente.
;Citologie
Las células eipiteliales secretoras de lheite apartan atibamente ls materiales procedentes de ls [[baso sanguíneo|basos sanguíneos]] circundantes, al que dou l nome de "barreira mamária" (an analogie a la [[barreira heimatoencefálica]]). Ua beç franqueada la barreira, las células oubtén ls precursores que percísan pa la fabricaçon de lheite atrabeç de sue [[nembrana telemoble|nembrana]] basal i basolateral, que serien: íones, [[glucose]], [[ácido gorduroso|ácidos gordurosos]] i aminoácidos. An ruminantes tamien se outeliza l [[ácido acético|acetato]] i l β-heidroxibutirato cumo precursores. Alguas proteínas, an special las [[eimunoglobulina]]s tamien puoden traspassar esta barreira.<ref>{{citar web |ultimo=Mustafa |purmeiro=Arif |coautor= |url=http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |títalo=The mammary gland |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=26-08-2006|arquibourl=https://web.archive.org/web/20060115135946/http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |arquibodata=15-01-2006 |páiginas=11}}</ref> L lheite ye spulso pula nembrana apical. Ls lhípidios de l lheite sintetízan-se ne l [[reticlo andoplásmico]] lhiso, tanto que la [[caseína]] debe maturar-se ne l [[aparato de Golgi]], adonde tamien ten lhugar la biossíntese de la [[lhatose]].
;Stologie
De l punto de bista [[stologie|stológico]], l lheite porduç-se nas [[glándula mamária|glándulas mamárias]], que son ua eiboluçon por [[heipertrofia]] de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas apócrinas]] associadas al [[pelo]], que eisiste ne ls [[Ornithorhenchus anatinus|ornitorrincos]].<ref name=cinodontos/> La glándula mamária atiba ye cumpuosto por lhóbulos, cada un de ls quales ten numerosos albéolos i estes, por sue beç, son rebestidos por [[eipitélio|células eipiteliales cúbicas]] altas ó baixas, dependendo de l ciclo d'atebidade, que son las ancarregadas de porduzir l lheite. Antre estas i la [[lhámina basal]] de l'albéolo se ancontran alguas células mioepiteliales striadas. L'eipitélio de ls dutos antre ls albéolos ye un bun eisemplo d'eipitélio biestratificado cúbico (Bloom-Fawcet, 1999).
== Defeniçon i oubtençon ==
[[Fexeiro:Dissected lactating breast gray1172.png|thumb|250px|<small>Strutura dua glándula mamária houmana durante la lhatáncia: 1-Gordura, 2-Lhóbulo de l duto lhatífero, 3-Lhóbulo, 4-Tecido conetibo, 5-Teta lhatífero, 6-Duto lhatífero</small>.]]
Puode-se defenir l lheite d'acordo culs seguintes aspetos:
* '''Biológico''': ye ua sustáncia secretada pula fémea de ls mamíferos cula finalidade de nutrir a las crias.
* '''Lhegal''': perduto de la [[ourdenha]] dun mamífero son i que nun repersenta peligro pa l cunsumo houmano.
* '''Técnico''' ó '''físico-químico''': sistema an eiquilíbrio, custituído por trés sistemas çpersos: seluçon, emulson i suspenson.
* '''Zotécnico''': l perduto benido de l'ourdenha cumpleta i eininterruta, an cundiçones d'heigiene, de bacas soudables, bien alimentadas i çcansadas.
=== Animales pordutores de lheite ===
Atualmente, l lheite que mais se outeliza na porduçon de [[lhaticínios]] ye l de baca (debido a las propiadades que ten, a las quantidades que se oubtén, agradable sabor, fácele digeston, assi cumo la grande quantidade de deribados oubtidos). Assi i todo, nun ye la único que se cunsume. Tamien son cunsumidos l lheite de cabra, asna, égua, camela, antre outras. L cunsumo de detreminados tipos de lheite depende de la region i l tipo d'animales çponibles. L lheite de cabra ye eideal para fazer [[doce de lheite]] i nas regiones árticas usa-se l lheite de baleia. L lheite d'asna i de égua son ls que cunténen menos gordura, anquanto l de foca cuntén 50% a mais.
L lheite d'ourige houmana nun ye porduzido nin çtribuído an scala andustrial. Assi i todo, puode oubter-se mediante donaçones. Eesisten bancos de lheite que ancarrégan-se de recolhé-lo para porporcioná-lo a las ninos [[Nacimiento prematuro|prematuras]] ó [[alergie a alimientos|alérgicas]] que nun puoden cunsumi-lo d'outro modo. An nible mundial, eisisten bárias speces d'animales de las que se puode oubter lheite: la [[canhona]], la [[cabra]], la [[égua]], la [[burra]], la [[camela]] (i outras camélidas, cumo la [[Ama glama|llama]] ó la [[alpaca]]), la [[eaka]], la [[búfala]], la [[rena]] i la fémea de l [[alce]].
L lheite probeniente de la baca (''[[Bos taurus]]'') ye l mais amportante pa la dieta houmana i l que ten mais aplicaçones andustriales.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=604 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref>
[[Fexeiro:Holstein cows large.jpg|thumb|250px|L lheite de baca de la raça [[Holstein (ganado)|Holstein]] ye la que se amprega cun maior frequencia nas quintas lheiteras.]]
* '''La baca ouropeia i índica''' (''Bos taurus'') ampeçou a ser domesticada hai 11 mil anhos cun dues lhinhas maternas çtintas, ua pa las bacas ouropeias i outra pa las [[Bos andicus|índicas]].<ref name=bacas>Edwards, C. J., MacHugh, D. I., Dobnee, K. M., Martin, L., Russell, N., Horwitz, L. K., McIntosh, S. K., Mac Donald, K. C., Helmer, D. & Tresset, A., eit al. (2004) J. Archaeol. Sci 31, 695–710.</ref> L'ancestral de l'atual ''Bos taurus'' se chamaba ''[[Bos primigenius]]''. Trataba-se dun [[bobino]] de chifres grandes que fui domesticado ne l [[Ouriente Médio]], spalhou-se por parte de la [[África]], i dou lhugar a la famosa raça [[zebu]] de la [[Ásia central]]. L zebu ye balorizado por sou belume de chicha i por sou lheite. La bariante ouropeia de l ''Bos primigenius'' ten ls chifres mais cúrtios i ye adatada pa la criaçon an stablos. Ye la que dou ourige al maior cunjunto de raças lheiteiras cumo la [[Holstein (ganado)|Holstein]], [[Guernsey]], [[Gando Jersey|Jersey]], etc.
* '''L búfalo:''' L chamado búfalo d'auga (''[[Bubalus bubalis]]'') fui domesticado an [[3000 a. C.|3000 a. C.]] na [[Mesopotámia]]. Este animal ye mui sensible al calor i sou nome denota l questume que ten de meter-se na auga para proteger-se del. An giral, ye pouco coincido ne l Oucidente. Ls [[Pobo árabe|árabes]] trouxírun nel pa l Ouriente Médio durante la [[Eidade Média]] ([[700 a. C.|700 a. C.]]). Sou uso an ciertas zonas de la [[Ouropa]] data daqueilha época. Por eisemplo, na eilaboraçon de la famosa [[mozzarella]] de búfala [[eitaliana]]. Ls perdutos eilaborados cun lheite de búfala ampéçan a sustituir, an alguas quemunidades, ls porduzidos cun lheite de baca.
* '''L'iaque:''', chamado cientificamente ''[[Bos grunniens]]'', ye un [[bobino]] de pelaige lhonga que cuntribui de forma fundamental na alimentaçon de las populaçones de l [[Tibet]] i de la [[Ásia central]]. Ten un lheite rico an proteínas i an gorduras (sue cuncentraçon ye superior a la de la de baca). Ls tibetanos eilaboran cul [[manteiga]]s i defrentes lhaticínios [[alimientos fermentados|fermentados]]. Un de ls mais coincidos ye l [[xá cun manteiga]] salgado.
[[Fexeiro:Nicolas Poussin - Jupiter enfant nourri par la chèvre Amalthée.jpg|250px|thumb|L Dius mitológico [[Zeus]] ourdenhando la [[Amalteia (mitologie)|cabra amalteia]].]]
* '''La canhona:''' fui domesticada ne l [[lhebante mediterráneo]], percipalmente a partir de la spece ''[[Canhona|Ovis aries]]''. A partir d'eibidéncias arqueológicas, cinco lhinhas mitocondriales porduzidas antre 9000 i 8000 fúrun eidantificadas a. C.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Meadows, Jennifer R. S. |outor2=Cemal, Ibrahim |outor3=Karaca, Orhan |outor4=Gootwine, Elisha |outor5=Kijas, James W. |títalo=Five Ovine Mitochondrial Lineages Identified From Sheep Breeds of the Near East |anho=2007 |jornal=Genetics |belume=175 |númaro=3 |PMID=17194773 |url=http://www.genetics.org/cgi/reprint/175/3/1371}}</ref> L lheite de canhona ye mais rico an cuntenido gorduroso que l lheite de búfalo i anclusibe ye mais rico an cuntenido [[proteína|protéico]]. Ye mui balorizado nas culturas mediterráneas.
* '''La cabra:''' ampeçou a ser domesticada percipalmente ne l bal de l [[Eufrates]] i ne ls [[montes Zagros]], a partir de la spece ''[[Capra hircus]]'' aprossimadamente al mesmo tiempo que las bacas (10.500 anhos).<ref name=>{{citar jornal |outor1=Melinda A. Zeder |outor2=Brian Hesse |títalo=The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago |anho=2000 |jornal=[[Science]] |belume=287 |númaro=5461 |DOI=10.1126/science.287.5461.2254 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/287/5461/2254}}</ref><ref name=cabras2>Helena Fernández, Sandrine Hughes, Jean-Denis Vigne, Daniel Helmer, Greg Hodgins, Christian Miquel, Catherine Hänni, Gordon Lhuikart, and Pierre Taberlet:Divergent mtDNA lineages of goats in an Early Neolithic site, far from the initial domestication areas. PNAS, Ot 2006; 103:15375 - 15379</ref> Ten un lheite cun un sabor i aroma fuortes. L lheite caprino ye un pouco defrente de l de canhona, percipalmente ne l sabor, cuntén ua maior quantidade de [[sal]]es, l que le dá l sabor lhebemente salgado. Para alhá desso, ye mais rica an natas ([[caseinato]]s), i apersenta maiores nibles de cálcio. L lheite de cabras apersenta an sue cumposiçon maior teor de α-caseína aliado al tamanho de las micelas de gordura séren menores quando cumparado cun lheite de baca, l que le dá caratelísticas medicinales, sendo mui outelizado ne l cuntrole de porblemas d'antoleráncia a lheite d'outras speces, porblemas respiratórios cumo asma, bronquite i porblemas gastrointestinales. Cula gordura deste lheite fabrica-se l [[queiso de cabra]], eiagurte, i atualmente cosméticos. Dentre las raças caprinas specializadas na porduçon de lheite çtácan-se las cabras: [[Saanen]], [[Pardo Alpina]], [[Toggenbourg]], [[Alpina Amaricana]] i [[Anglo-Nubiana]].
* '''L [[camelo]]''' ye un animal lhoinge de ls bobídeos i caprídeos (cabras i canhonas). Fui domesticado an 2500 a.C. na [[Ásia Central]]. L sou lheite ye mui apreciado ne ls [[Clima árido|climas áridos]], ne ls quales alguas culturas l'outelizan custantemente, por eisemplo, ne l noroeste de la [[África]].
* '''La [[llama]] i la [[alpaca]]:''' Son animales quemuns na [[Cordilheira de ls Andes]] na [[América de l Sul]]. Sue porduçon lhátea se çtina percipalmente al cunsumo lhocal i nun ten grande projeçon andustrial.<ref>T'p</ref>
* '''Cerbídeos''': An dibersas populaçones próssimas al [[Ártico]], ye frequente l cunsumo de l lheite de [[Cerbidae|cerbídeos]], cumo la rena (''[[Rangifer tarandus]]'') i la fémea de l'alce (''[[Alces alces]]''). Esta redadeira se comercializa na [[Rússia]] i na [[Suécia]]. Alguns studos sugíren que puode proteger ls ninos contra las [[malinas]] [[gastroantestinales]].<ref>{{citar jornal |sobrenome1=Dorofeĭchuk |nome1=V. G. |sobrenome2=Kelekeeva |nome2=M. M. |sobrenome3=Makarova |nome3=I. B. |sobrenome4=Tolkacheva |nome4=N. I. |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/quere.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=3439068&dot=Abstract |títalo=Protective properties of moose's milk and perspectives of it's use in pediatric gastroenterologe |data=Sep-Oct 1987 |jornal=Voprose Pitaniia |númaro=5 |páiginas=33-5 |lhéngua=russo}}</ref>
* '''[[Eiquidae|Eiquídeos]]''': La porduçon de lheite de égua ye mui amportante para muitas populaçones de las [[stepe]]s de la [[Ásia central]], an special pa la porduçon dun deribado fermentado chamado [[kumis]], que ye cunsumido crudo i ten un poderoso eifeito [[lhaxante]].<ref name=zeder>{{citar lhibro |ultimo=Zeder |purmeiro=Melinda A. |títalo=Documenting Domestication: New Genetic and Archaeological Paradigms |anho=2006 |lhocal=Berkeley |eiditora=University of California Press |páigina=264 |ISBN=0-520-24638-1}}</ref> Este lheite ten cuntenido mais eilebado an heidratos de carbono que l de cabra ó baca i, por esso, ye melhor para [[fermentaçon|fermentados]] [[álcol|alcoólicos]]. Stima-se que na Rússia eisistan 230.000 cabalhos dedicados a la porduçon de Kumis.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Steinkraus |purmeiro=Keith H. |títalo=Handbook of Indigenous Fermented Foods |anho=1995 |lhocal=Nuoba Iorque |eiditora=Marcel Dekker |páigina=304 |ISBN=0-8247-9352-8}}</ref> L lheite de [[Eiquus asinus|asna]] ye un de ls mais semelhantes al houmano quanto a la cumposiçon. Studos fúrun rializados cun éisito para admenistrá-lo cumo alimiento l ninos alérgicos al lheite de baca.<ref name=asna>{{citar jornal |outor1=Giovanna Monti |outor2=Enrico Bertino |outor3=Maria Cristina Muratore |outor4=Alessandra Coscia |outor5=Francesco Cresi |outor6=Leandra Silvestro |outor7=Claudio Fabris |outor8=Donatella Fortunato |outor9=Maria Gabriella Giuffrida |outor10=Amedeo Conti |títalo=Efficace of donkee's milk in treating highle porblematic cow's milk allergic children: An in vivo and in vitro stude |anho=2007 |jornal=Pediatric Allergy and Eimmunologe |belume=18 |númaro=3 |DOI=10.1111/j.1399-3038.2007.00521.x |url=}}</ref> Tamien eisisten quintas an [[Bélgica]] que porducen lheite d'asna para usos cosméticos.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.asineriedupaesdescollines.be/general.htm |títalo=Le lhait d'ânesse produit per l'asinerie du paes des collines |obra= |data= |formato= |lhéngua=francés |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> Ua de las pessonas de las chamadas "stremamente [[ambelhecimiento|lhongebas]]", la [[Eiquador|eiquatoriana]] [[Maria Capovilla|Maria Ester Capovilla]], que morriu cun quaije 117 anhos, alegou que l segredo de sue lhongebidade era l cunsumo diairo deste tipo de lheite.<ref>Tz hz</ref> L lheite de [[Eiquus zebra|zebra]] cumbertiu-se an artigo de lhuxo demandado por melionairos scéntricos.<ref>{{citar web |ultimo=Gest |purmeiro=David |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |títalo=Gest's Zebra Milk Request |obra=Contactmusic.com |data=16-11-2006 |lhéngua=anglés |acessodata=26-05-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080521191514/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |arquibodata=21-05-2008}}</ref>
=== L'ourdenha ===
[[Fexeiro:Cow milking machine in action DSC04132.jpg|200px|thumb|<small>Ourdenhadeira macánica que funciona mediante suçon la bácuo. Note-se que las bombas de chupar chégan até arriba de las tetas para eibitar que l lheite saia de l baldo ó qu'haba dano a las tetas</small>.]]
Las técnicas d'ourdenha son basicamente dues:
* '''Manual''': Ye perciso lhimpar l úbere de l'animal de maneira ascética (esto ye, cun un xabon special i ousando siempre auga potable) para eibitar cuntaminar l'animal cun [[mastite]]. Depuis, l'ourdenhador siempre debe mirar diretamente la barriga de la baca, posicionar a mano dreita nua [[teta]] de l [[úbere]], anquanto cula squierda se agarra outros, ne l mesmo praino de a mano, mas, ne l praino posterior de l úbere, i depuis ambertir custantemente. Esto senefica que cada mano ourdenha un par de tetas, anquanto ua agarra l'anterior dun par, l'outra tira l posterior d'outro par.
* '''Macánica:''' Outeliza ua bomba de suçon qu'ourdenha a la baca na mesmo orde de l'ourdenha manual. Strai l lheite la bácuo. La defrencia reside an que l faç an menos tiempo i sin risco de causar dano al tecido de l úbere. Amprega-se nas andústrias i an alguas [[quintas]]s adonde l ganado lheiteiro ye mui grande. Las bombas de suçon dében ser lhimpas cun ua seluçon de [[eiodo]] a 4%.
Al rializar l'ourdenha, siempre dében rializar-se trés tarefas:
# '''Zeinfeçon de la teta ''': la teta debe ser lhimpa cun [[auga]] corriente i de buona qualidade i pdiçncialmente tratada cun heipoclorito de sódio.
# '''Testes clínicos''' Esto se rializa cun ua caneca telada cun fondo preto. Ls trés purmeiros jatos de cada teta debe ser çcartado i mais trés jatos seran lhançados lheite subre caneca, debe-se ouserbar se l lheite depositado subre la caneca forma glumos, pus la persença deilhes puode ser senhal de que l'animal apersenta quadro de mastite. Outra forma de dianosticar la mastite ye atrabeç de l'eisame CMT (California Mastite Test) ó teste de la raquete. L diagnóstico ye feito cun ua raquete que ye fábricada cun quatros cumpartimientos un para cada teto, adonde bai la seluçon CMT i l procedimiento de coleta de l'amostra ye rializado de la mesma forma de la caneca, i l lheite na persença de la seluçon CMT eirá reagir cul lheite i quando este stubir quadros de mastite el quedará cun aspeto de gel ó até formaçon de glumos dependendo de l quadro de mastite, i l'aspeto será cumparado cula tabela padron que ben acumpanhado de la seluçon CMT.
# '''Secar la teta''': Debe ser rializada cun papel toalha çcartable, afin d'eibitar possibles cuntaminaçones dua baca para outra.
# '''Cuidado pós ourdenha''': Passado l'ourdenha ls tetos dében ser zeinfetados cun seluçon d'iodo glicerinado esta seluçon ye para ancerrar l duto lhatífero. Desta forma se eibita que la teta se anfete. Passado l'ourdenha la fémea debe ser mantenida de pie ne l mínimo por ua hora, para eibitar cuntaminaçones cul tierra, ua beç que, ls dutos inda ancontran-se abiertos. I cunsegue manter las fémeas an pie oufrendo alimiento de buona qualidade passado l'ourdenha.
'''<center>Alguns eisemplos de glándulas mamárias</center>'''
<center><gallery>
Fexeiro:Bezerro_mamando_REFON.jpg|[[Bobino]]
Fexeiro:Piglets1.jpg|[[Cochino]]
Fexeiro:Baby sheep feeding.JPG|[[Oubino]]
Fexeiro:Weibliche-brust.jpg|[[Houmano]]
</gallery></center>
== Caratelísticas gerales ==
Nin todos ls lheites de ls mamíferos ténen las mesmas propiadades. Puode-se dezir que, an regra, l lheite ye un lhíquido de quelor branca i un cachico [[biscosidade|biscoso]], cuja cumposiçon i caratelísticas físico-químicas barian sensiblemente segundo las speces animales, i anclusibe segundo las defrentes raças. Estas caratelísticas tamien barian ne l curso de l período de la lhataçon, assi cumo ne l curso de sou tratamiento.
''“Pul aspeto simples dun lhíquido branco, l lheite ye un de ls alimientos mais cumplexos de la natureza. Repersenta un eiquilíbrio antre la seluçon aquosa, eimulson fina de glóbulos de gordura i ua suspenson coloidal de proteínas cun alguas partículas gasosas - gáç carbónico i ouxigénio.”''
=== Propiadades físicas ===
L lheite de bobino ten ua [[densidade]] média de 1,032 g/ml. Ye ua [[mistura]] cumplexa i [[heiterogénea]] cumpuosta por un sistema [[coloidal]] de trés fases:
* [[Seluçon]]: ls [[minerales]] assi cumo ls [[Hidrato de carbono|heidratos de carbono]] se ancontran dissolbidos na auga.
* [[Suspenson]]: las sustáncias proteicas se ancontran cula auga an suspenson.
* [[Emulson]]: la [[gordura]] an auga se apersenta cumo eimulson.
Cuntén ua proporçon amportante de [[auga]] (cerca de 87%). L resto custitui l [[strato seco]] que repersenta 130 [[grama]]s (g) por [[lhitro|l]], sendo la gordura de 35 a 45 g.
Outros cumponentes percipales son ls [[glucídios]] [[lhatose]], las [[proteínas]] i ls [[lhipídios]]. Ls cumponentes ourgánicos (glucídios, lhípidos, proteínas, [[bitaminas]]), i ls cumponentes minerales ([[cálcio|Ca]], [[sódio|Na]], [[potássio|K]], [[magnésio|Mg]], [[cloro|Cl]]). L lheite cuntén defrentes grupos de nutrientes. Las sustancias ourgánicas (glúcidos, lhípidos, proteínas) stan persentes an quantidades mais l menos eiguales i custituen la percipal fuonte d'einergie. Estes nutrientes se debeden an eilemientos custrutores, las proteínas, i an cumpuostos einergéticos, ls glucídios i ls lhipídios.
== Apersentaçon de l lheite ne l mercado ==
{{BT|Lháteo}}
[[Fexeiro:Mejeriprodukter i Skånsk butik.jpg|thumb|right|150px|La bariadade de lhaticínios eisistentes ne l mercado i ls çtintos tratamientos de lheite ye cada beç maior, cumo deixa splícito l retrato arriba dun mercado sueco.]]
L'apersentaçon de l lheite ne l mercado ye bariable i l que, giral, aceita-se l'altaraçon de sues propiadades para sastifazer las perferéncias de ls cunsumidores. Ua altaraçon mui frequente ye la [[Lhiofelizaçon|zeidratá-lo]] (''Lhiofelizaçon''), tornando-lo [[lheite an pó]], l que facelita sou trasporte i armazenaige. Tamien ye normal reduzir l cuntenido de gordura, oumentar l de cálcio i ajuntar sabores.
Ls requesitos que debe cumprir un perduto para classeficar-se nas defrentes catadories barian mui d'acordo cula defeniçon de cada paíç:
* '''Antegral:''' ten cuntenido an gordura de 3.2%
* '''[[Lheite znatado]]:''' cuntenido gorduroso anferior a 0.3%
* '''Semi-znatado:''' cun un cuntenido gorduroso antre 1.5 i 1.8%
* '''Saborizado:''' ye l lheite [[açucre|açucrado]] ó [[edulcorante|edulcorado]] a la que se adicionan sabores tales cumo [[morangano]], [[cacau|cacau an pó]], [[canielha]], [[baunilha]], etc. Normalmente son znatados l semi znatadas.
* '''[[Galatita]]''': plástico duro oubtido de l coalho de l lheite ó mais specificamente a partir de la [[caseína]] i de l [[formol]].
* '''[[Lheite an pó]] l Lhiofelizado:''' lheite de l qual se strai 95% de [[auga]] mediante porcessos de [[atomizaçon]] i eibaporaçon. Apersenta-se nun pó de quelor creme. Para sou cunsumo, solo ye perciso adicionar auga ó lheite.
* '''[[Lheite cundensado]], cuncentrado ó eibaporado:''' deste lheite, l'auga fui an parte straída i el ten aspeto mais spesso que l lheite fluido normal. Puode tener [[açucre]], adicionado ó nó.
* '''[[Lheite anriquecido]]:''' son preparados lháteos als quales se ajunta algun perduto de balor nutritibo cumo [[bitamina]]s, [[cálcio]], [[cerilha]], [[omega-3]] etc.
== Las cuntrobérsias sociales de l cunsumo de lheite ==
Inda que l lheite seia un alimiento natural i nutritibo, sue oubtençon, tratamiento i publicidade ten gerado cuntrobérsia, que tubo sou auge an [[1960]] i qu'atualmente cuntina mais mais cumo tendéncia eideológica que cumo reboluçon cultural. L lheite gerou dibersas polémicas nas quales grande bariadade d'argumientos fui apersentada, de las quales las dues mais amportantes seran abordadas a seguir.
=== L bien-star animal ===
La percipal rezon desta cuntrobérsia ye la forma pula qual se oubtén l lheite de ls animales. L tema an queston ye la forma pula qual l'home trata ls animales para sastifazer sues necidades básicas.
Cumo acuntece cun todos ls mamíferos, la fémea solo de la lheite depuis de dar a la luç. Dende decorre que la bida dun perdutor de lheite stá baseada na [[Anseminaçon artifecial|anseminaçon]] custante i na criaçon pecuária. Muitos métodos atuales assegúran la bariabelidade de caratelísticas de l lheite cula anseminaçon artificial (que cunsiste an antroduzir na [[parracha]] de la fémea [[sémen]] dun macho) na qual l sémen ousado ye de l mesmo macho para to l ganado.
Alguas pesquisas demunstrórun l grande dano que esses métodos d'oubtençon causan als aniamis. Las cundiçones de ls ''traumas'' causados a estes nun son sclusibos de l'andústria lheiteira, mas de la mentalidade houmana (ls ''traumas'' que puoden tener ls animales de quintas, tamien puoden tener ls que stan an catibeiro, ls de circo ó mesmo ls de stimaçon) i l'uso deste argumiento para tirar l lheite de la dieta houmana caiu an desuso porque nun ye un porblema tipicamente andustrial, mas cuncernente al tratamiento de l'animal. D'eigual modo, sugeriu-se que serie preferible adquirir l cálcio d'outros alimientos que ténen maior abundáncia deste eilemiento. Outras pesquisas demunstrórun que l lheite de ls mamíferos nun ye ançpensable pa l ser houmano i qu'este aquestumou-se eibolutibamente al sou cunsumo. Quando l nino angere lheite de sue mai, recibe l fator [[bífido]] (n-acetil-d-glucosamina) que propicia l crecimiento de l ''[[Actobacillus bifidus]]'' ne l'antestino de l bebé, adonde porduç grandes quantidades de [[ácido lhático]] a partir de [[lhatose]], qu'oumenta l'acideç de l'antestino i einibe l zambolbimiento de microrganismos patógenos que puoden afetar seriamente l recén-nacido; mais tarde, l fator ye sustituído pul ''[[L. acidophilus]]'', pa l que nun ye necessairo l lheite. De la mesma maneira, l lheite d'outros mamíferos cuntén cumpuostos sclusibos para cada spece que son outelizados biologicamente por sues respetibas crias.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> Mas ye amportante acrecentar inda qu'essas pesquisas detreminan esso an cundiçones naturales: l mundo an que bibemos oubriga l cuorpo houmano a sou cunsumo, por eisemplo, an zonas adonde la quantidade d'heidróxidos, óxidos i ácidos fracos ne l'aire ye eilebada, a fin de mantener l'eiquilíbrio de l meio ácido de l cuorpo. Situaçon eigual acuntece an lhugares cun altos índices de radiaçon. I l mundo acelerado an que bibemos amplica adquirir calories de maneira rápida: l lheite ye ua fuonte ancrible de calorias por sou cumplexo sistema biológico, sin porduzir altaraçones ne l cuorpo (eicetuando, claro, quando sou cunsumo ye scessibo).
Tamien se argumenta, por eisemplo, que ye un grande trauma pa la fémea perder la sue cria, puosto qu'esta será bendida ó até mesmo sacrificada. Afirma-se que las bacas, al perder ua cria, múgen dolorosamente. Definen, anton, l trauma cumo un anstinto materno natural, cumo l que spurmenta ua mulhier al perder un filho.<ref>{{citar web |url=http://www.igualdadeanimal.org/alimentacion/lacteos |títalo=Lháteos / Eigualdade Animal |obra=Igualdade Animal.com |acessodata=18-04-2008}}</ref> Esta postura perdiu peso quando se demunstrou que ls animales ténen cumportamientos defrentes quando stan an stado salbaige i quando stan an catibeiro. Neste, ls animales ténen menos zambolbido l sistema de maternidade, puosto que las bacas nunca la spurmentórun. Demunstrou-se anton qu'acuntecie l mesmo culs animales de cumpanha: la mai nun spurmenta tristeza quando ye apartada de la cria i al alrobés. Assi, ls animales domésticos se aténen al cuidado houmano i, inda que nun se saba se l'animal se lhembra de ls parientes, ye cierto que nun sinta [[tristeza]].
== Bariadades ==
* De [[baca]], ó [[bobino]] ye lhargamente outelizado na alimentaçon houmana, i rico an [[bitamina A]] i [[cálcio]].
* De [[búfalo|búfala]], mui apreciado i mais gorduroso que l lheite bobino.
* De [[cabra]], eisisten cuntrobérsias quanto al cunsumo, mas alguns anstitutos apúntan el cumo sendo l tipo de lheite mais cunsumido ne l mundo.
* De camela, mui apreciado antre ls [[beduínos]], pobo nómada de l [[norte de África]].
* De [[égua]], cunsumida na Ásia Central, outelizada na fabricaçon de la bubida [[Kumis]]
=== Lheite houmano ===
[[Fexeiro:Breastfeeding infant.jpg|120px|thumb|right|Un bebé alimentando-se cun lheite materno.]]
{{Artigo percipal|[[Lheite materno]]}}
Chama-se '''lheite materno''' l lheite porduzido pulas mulhieres i que ye outelizado para alimentar ls [[bebé]]s. L lheite materno ye la purmeira i percipal fuonte de nutriçon de ls recén-nacidos até que se tórnen atos a comer i digerir ls quemidos sólidos.
* Ten caratelísticas bariadas dependendo de l'eidade gestacional de l [[recén-nacido]] i cronológica de l recén-nacido i de la duraçon de l'amamentaçon an si.
* Ye porduzido pula [[mai]] dun recén-nacido prematuro ó nó, ten grande quantidade de [[eimunoglobulinas]] (anticorpos).
* Ne ls purmeiros dies d'eidade l lheite ten caratelísticas bien defrentes, cuntendo pouca gordura i mais eimunoglobulinas, ye l chamado '''colostro'''.
* Antre ls houmanos, ye bastante quemun que la mai tenga pouco lheite lhougo passado l parto, percipalmente se fur sou purmeiro filho. La "decida" de l lheite puode demorar até uns quatro dies i ye coincida cumo '''apojadura'''.
== Digeston ==
D'acordo cun [http://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2007/02/070227_leiteneolitico_ir.shtml Studo publicado na rebista Proceedings of the National Academy of Sciences], ls seres houmanos de l [[neolítico]] persentes na [[Ouropa]] nun tenien l gene de la [[lhatase]] persente an sous [[DNA]]s, l que sugere que éran antolerantes al lheite; ua beç que sin la lhatase, buber lheite puode causar anchaço, delores abdominales i [[diarreia]]. Tal studo fui possible grácias als eisames de DNA straído de [[squeleto]]s.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lhataçon]]
* [[Lheite an pó]]
* [[Doce de lheite]]
* [[Lheite de soja]]
* [[Lheite cundensado]]
* [[Lheite achoclatado]]
* [[Lhaticínios]]
* [[Andústria de lhaticínios]]
* [[Queiso]]
==Refréncias==
{{Reflist}}
[[Catadorie:Lheite|!]]
[[Catadorie:Mamíferos]]
9n3192biedo4wlfqvm2xr142x0lmj6m
Felcidade
0
3545
107696
107554
2026-08-07T19:36:47Z
~2026-30875-10
15270
107696
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Classic smiley.svg|thumb|100px|Sorriso ye l simblo mais coincido que repersenta la felcidade houmana.]]
La '''felcidade''' ye ua gama de [[eimoçon]]es ó [[sentimiento]]s que bai zde l cuntentamiento ó sastifaçon até a l'alegrie antensa ó júbilo. La felcidade ten inda l seneficado de bien-star ó paç anterna. L'ouposto de la felcidade ye la [[tristeza]]. An lhenguaige quemun, quando se diç "stou feliç", stá-se a outelizar l purmeiro seneficado — l d'eimoçon. Anquanto que se se diç "sou feliç", se stá a outelizar l seneficado de bien-star.
Ls personas bures no senten placer an dicer lugares, ls bureses non contan an anhos, terperatura. ls dicen que tá caliente, friu.
fui muitoo tiempo ( 3, 6 anhos amás). ls dicen, ston a calhe, al río. l riu ye fermoso, ten auga fria, turba. etc.
Eisisten defrentes al studo de la felcidade i de las sues motibaçones, que ténen sido ousadas pula filosofie, i la psicologie. L Home siempre hai buscado la felcidade i ls filósofos siempre se han dedicado a ancuntrar las sues causas i an defenir que tipo de cumportamiento ó stilo de bida oumenta l nuosso felcidade. Estes pensadores beien la felcidade cumo aqueilho que modernamente chamamos placeres an comer, an cantar, an bailar. an leer un cómico. son forças que ben de nostros antepassaos, ls bureses son feliçes por que ben como prazer i dels antepassaos.
Neste sentido la felcidade ye que ls romanos
chamában de [[Batícia]], un termo inda ousado an [[Filosofie]]. Pul cuntrairo pa l'eimoçones associadas a la felcidade ls filósofos prefíren outelizar la palabra [[prazer]].
Ye defícele defenir rigorosamente la felcidade, i inda mais defícele defenir medidas desta. Ambestigadores an [[Psicologie]] zambolbírun defrentes métodos, por eisemplo l Ambentário de la Felcidade de Oxford, para medir l nible de felcidade dun andebiduo. Nestes ten-se an cunta fatores fesiológicos i psicológicos. An ambestigaçon la felcidade ye assi relacionada cun fatores cumo: bontade an fazer coisas, non ter locuras. locos son que senten prazer an ecelso,
que quedán muito tiempo dechao. lébantate, i baia comer strazello!
La [[eiquenomie de l bien-star]] defende que l nible de felcidade antre 3.000 persona debe ser ousado cumo suplemiento pars familha. felcidade se traduç an aceitaçon, ó seia, bocé strazello. saya iesse quarto, ninguno te miras. suya bactéria.
Refréncias
{l'href=www.filosofiaetecnologia.com.br/blog www.Filosofiaetecnologia.com.br}
{{Wikiquote|Felcidade}}
{{eimoçones}}
[[Catadorie:Eimoçones]]
[[Catadorie:Sentimientos]]
a31h5n2chnbftxwumbfz6wvq99l9pbz
Perro d'auga pertués
0
4861
107686
101721
2026-08-07T14:44:07Z
~2026-30875-10
15270
/* Stória */
107686
wikitext
text/x-wiki
{{Info/Raça de cão
|nome= Perro d'auga pertués
|imagem= Cão de agua Português 2.jpg
|país= [[Pertual]]
|bandeira= [[imagem:Flag of Portugal.svg|20px|]]
|grupo= 8
|seção= 3
|nomeseção= Perros d'Auga
|estalão= #37 - 4/11/2008<ref name="FCA">Federaçon Ceinológica Anternacional[http://www.fci.be/nomenclature.aspx]{{en}}</ref>
|}}
L '''Perro d'auga pertués''' ye ua raça de perros criada ouriginaira de l [[Algarbe]], an [[Pertual]]. Estes animales fúrun ampregados cumo perros de trabalho por pescadores zde tiempos remotos, mas ne l seclo XX tornórun-s'ua raça rala.
==Stória==
Las ouriges de la raça son antigas, mas ouscuras. Ua porbable refréncia al perro d'auga ye un testo d'un monge, qu'an 1297 çcrebiu un salbamiento d'un marineiro por un perro cula «pelaige cumprida i negra, çquilado até la purmeira costielha, i c'un beche an la punta de l rabo», un padron de çquila quemun ne ls perros d'auga. Ua eimaige de l einício de l seclo XIX, que mostra la chegada de l [[rei de Pertual]] [[D. Miguel]] a la praia de [[Bairro de Belen|Belen]], mostra tamien un perro d'auga a nadar an direçon al barco de l rei.<ref name="ANIXA1">''Un pouco subre la stória de l perro d'auga pertués''. Pedra da Anixa. [http://www.pedradaanixa.com/historia.htm]</ref>
[[Fexeiro:Portuguese Water Dog agility.jpg|thumb|250px|left|Perro d'auga pertués a poular.]]
Ouriginalmente, l perro d'auga - eicelente nadador - fui outelizado puls pescadores pertueses pa dar ua upa ne ls barcos, a guiar cardumes de peixes a las redes, a recuperar oubjetos caída ne l auga, a lhebar mensaiges antre barcos i antre la tierra i l mar i outras atevidades bariadas. L scritor [[Raul Brandão]], an la sue obra ''Ls Pescadores'' (1932), çcrebe assi l'atebidade d'un barco de pescadores d'[[Oulhon]]: «Tripulában-lo bint'i cinco homes i dous perros, que ganhában tanto cumo ls homes. Yera ua raça de bichos peludos, atentos un a cada bordo i al lhado de ls pescadores. Fugie l peixe al alar de la lhinha, poulaba l perro al mar i iba a garrá-lo al meio de l auga, a traier-lo an la boca pa bordo».<ref name="ANIXA1"></ref>
Zde l seclo XX, culas nuobas tecnologies de pescarie, l trabalho de ls perros d'auga tornou-se porgressibamente einútele. L número d'animales de la raça minguou muito i an la década de 1930 ls poucos eisemplares restringíen-s'a la cuosta de l [[Algarbe]].<ref name="ANIXA3">''Ourige de l perro d'auga pertués''. Pedra da Anixa. [http://www.pedradaanixa.com/historia3.htm]</ref> An 1934, dous perros d'aiga de [[Sesimbra]] partecipórun pula purmeira beç d'ua eisibiçon canina, lhebados pul criador de perros Federico Pinto Soares. Estes animales chamórun l'atençon de Vasco Bensaúde, un rico ampresairo [[açoriano|Açores]] que tamien yera criador de perros. Bensaúde adquirir quatro eisemplares pa l sou canil Algarbiorum i ampeçou un cuidadoso porgrama de seleçon. L eisemplar mais amportante fui un perro chamado ''Lhion'', que benirie a serbir cumo padron pa la raça.<ref name="ANIXA3" /> An paralelo, outro canil cun perros d'auga fui stablecido an [[Albalade]] (acerca de [[Lhisboua]]) pul criador António Cabral.<ref name="ANIXA3" />
Mais tarde, ls perros de Bensaúde passaríen a ser propiadades de [[Conchita Cintrón]], ua matadora de buis i criadora de perros d'ourige peruana casada c'un ampresairo pertués. Conchita bendiu bários animales pa l sterior, anclusibe pa ua criados de ls [[Stados Ounidos]], Dayanne Miller, que junto cul sou tiu, Herbert, fui fundamental ne l stablecimiento de la raça an l'[[América de l Norte]].<ref name="PWDCA">''History of the Breed''. Portuguese Water Dog Club of America.[http://www.pwdca.org/breed/history.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505155530/http://www.pwdca.org/breed/history.html |date=2010-05-05 }}{{en}}</ref> P'alhá d'eisemplares de la lhinhaige de Bensaúde, Miller tamien adquiriu eisemplares de la lhinhaige d'Albalade, pa minguar la [[cunsanguinidade]].<ref name="ANIXA3" /> An 1972, criadores de ls [[SOA|Stados Ounidos]] fundórun l Clube Amaricano de Perros d'Auga Pertueses (''Portuguese Water Dog Club of America'').<ref name="PWDCA" />
[[Fexeiro:First Dog Bo Obama.jpg|thumb|250px|right|[[Bo (perro)|Bo]], ''purmeiro perro'' de ls Stados Ounidos.]]
Recientemente, la raça afamou-se açpuis de la familha de l [[persidente de ls Stados Ounidos]], [[Barack Obama]], scuolher un perro d'auga pertués cumo cumpanhie pa la familha. L perro, chamado [[Bo (perro)|Bo]], fui apersentado al público an 14 d'abril de 2009, an meio a grande antresse de l'amprensa.<ref name="WTP1">''First dog Bo makes himself at home'' The Washington Post. 15 d'Abril de 2009[http://www.washingtontimes.com/news/2009/apr/15/first-dog-bo-takes-obamas-for-romp-as-he-sniffs-ou/] {{en}}</ref>
==Caratelísticas==
L perro d'auga pertués ye ua raça de tamanho médio, de custituiçon fuorte i cumpata i musculatura bien zambolbida. Ls perros ténen un tamanho eidial de 54 cm, mentes las perras méden pori 46 cm. Ls pesos baríen antre 19 a 25 kg ne ls perros i 16 a 22 kg an las perras.<ref name="ESTALAO">Stalom de l perro d'auga pertués (Clube Pertués de Canicultura)[http://racas.cpc.pt/pt/cur/cap.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100216104915/http://racas.cpc.pt/pt/cur/cap.pdf |date=2010-02-16 }}</ref>
Hai dous tipos de pelaige: ancho i cun óndias, cun pelaige mais brilhante, i curto i arrepanhado, de pelaige menos brilhante. Nun ten supelaige. La pelaige puode ser totalmente negra, branca ó castanha, ó negra ó castanha cun partes albas. La çquila típica ye fazida ne l çofino i an la parte posterior de l cuorpo, a deixar ua bola de pelaige an la punta de l rabo,<ref name="ESTALAO" /> l que dá-l'ua aparéncia de lhion.
Ye cunsidrado un animal eicepcionalmente anteligente, cun temperamiento atibo, ardiente, mas tamiem oubediente. Ye tamien mui resistente al cansáncio. Ye un nadador porreiro, a ser capaç de chafurgar i nadar ambaixo de l auga pa recuperar oubjetos perdidos.<ref name="ESTALAO" /><ref name="PWDCA2">Revised Standard for the Portuguese Water Dog (PWDCA)[http://www.pwdca.org/breed/standard.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101128091210/http://pwdca.org/breed/standard.html |date=2010-11-28 }}{{en}}</ref>
Ne l [[Parque Natural de la Rie Fermosa]], l «Canil de la Rie Fermosa» percura perserbar i dar a coincer esta raça de perro.
{{refréncias}}
==Lhigaçones sternas==
{{Correlatos
|commons =
|commonscat = Perro d'Auga Pertués
|wikisource =
|wikiquote =
|wikiquotecat =
|wikilivros =
|wikinoticias =
|wikinoticiascat =
|wikcionario =
|wikispecies =
|wikiversidade =
|meta =
}}
*[http://www.cpc.pt/ Clube Pertués de Canicultura]
*[http://racas.cpc.pt/pt/cur/cap.pdf Stalon de l perro d'auga pertués (Clube Pertués de Canicultura)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100216104915/http://racas.cpc.pt/pt/cur/cap.pdf |date=2010-02-16 }}
*[http://arcadenoe.sapo.pt/raca/cao_de_agua_portugues/17 Perro d'auga pertués ne l sítio Arca de Noé]
[[Catadorie:Perros d'auga, lhebantadores i retrievers]]
[[Catadorie:Raças d'animales ouriginairas de Pertual]]
kinfb1papa3urinn3aaqik9x9e6vfao
107687
107686
2026-08-07T14:48:11Z
~2026-30875-10
15270
/* Stória */
107687
wikitext
text/x-wiki
{{Info/Raça de cão
|nome= Perro d'auga pertués
|imagem= Cão de agua Português 2.jpg
|país= [[Pertual]]
|bandeira= [[imagem:Flag of Portugal.svg|20px|]]
|grupo= 8
|seção= 3
|nomeseção= Perros d'Auga
|estalão= #37 - 4/11/2008<ref name="FCA">Federaçon Ceinológica Anternacional[http://www.fci.be/nomenclature.aspx]{{en}}</ref>
|}}
L '''Perro d'auga pertués''' ye ua raça de perros criada ouriginaira de l [[Algarbe]], an [[Pertual]]. Estes animales fúrun ampregados cumo perros de trabalho por pescadores zde tiempos remotos, mas ne l seclo XX tornórun-s'ua raça rala.
==Stória==
Las ouriges de la raça son antigas, mas ouscuras. Ua porbable refréncia al perro d'auga ye un testo d'un monge, qu'an 1297 çcrebiu un salbamiento d'un marineiro por un perro cula «pelaige cumprida i negra, çquilado até la purmeira costielha, i c'un beche an la punta de l rabo», un padron de çquila quemun ne ls perros d'auga. Ua eimaige de l einício de l seclo XIX, que mostra la chegada de l [[rei de Pertual]] [[D. Miguel]] a la praia de [[Bairro de Belen|Belen]], mostra tamien un perro d'auga a nadar an direçon al barco de l rei.<ref name="ANIXA1">''Un pouco subre la stória de l perro d'auga pertués''. Pedra da Anixa. [http://www.pedradaanixa.com/historia.htm]</ref>
[[Fexeiro:Portuguese Water Dog agility.jpg|thumb|250px|left|Perro d'auga pertués a poular.]]
Ouriginalmente, l perro d'auga - eicelente nadador - fui outelizado puls pescadores pertueses pa dar ua upa ne ls barcos, a guiar cardumes de peixes a las redes, a recuperar oubjetos caída ne l auga, a lhebar mensaiges antre barcos i antre la tierra i l mar i outras atevidades bariadas. L scritor [[Raul Brandão]], an la sue obra ''Ls Pescadores'' (1932), çcrebe assi l'atebidade d'un barco de pescadores d'[[Oulhon]]: «Tripulában-lo bint'i cinco homes i dous perros, que ganhában tanto cumo ls homes. Yera ua raça de bichos peludos, atentos un a cada bordo i al lhado de ls pescadores. Fugie l peixe al alar de la lhinha, poulaba l perro al mar i iba a garrá-lo al meio de l auga, a traier-lo an la boca pa bordo».<ref name="ANIXA1"></ref>
Zde l seclo XX, culas nuobas tecnologies de pescarie, l trabalho de ls perros d'auga tornou-se porgressibamente einútele. L número d'animales de la raça minguou muito i an la década de 1930 ls poucos eisemplares restringíen-s'a la cuosta de l [[Algarbe]].<ref name="ANIXA3">''Ourige de l perro d'auga pertués''. Pedra da Anixa. [http://www.pedradaanixa.com/historia3.htm]</ref> An 1934, dous perros d'aiga de [[Sesimbra]] partecipórun pula purmeira beç d'ua eisibiçon canina, lhebados pul criador de perros Federico Pinto Soares. Estes animales chamórun l'atençon de Vasco Bensaúde, un rico ampresairo [[açoriano|Açores]] que tamien yera criador de perros. Bensaúde adquirir quatro eisemplares pa l sou canil Algarbiorum i ampeçou un cuidadoso porgrama de seleçon. L eisemplar mais amportante fui un perro chamado ''Lhion'', que benirie a serbir cumo padron pa la raça.<ref name="ANIXA3" /> An paralelo, outro canil cun perros d'auga fui stablecido an [[Albalade]] (acerca de [[Lhisboua]]) pul criador António Cabral.<ref name="ANIXA3" />
Mais tarde, ls perros de Bensaúde passaríen a ser propiadades de [[Conchita Cintrón]], ua matadora de buis i criadora de perros d'ourige peruana casada c'un ampresairo pertués. Conchita bendiu bários animales pa l sterior, anclusibe pa ua criados de ls [[Stados Ounidos]], Dayanne Miller, que junto cul sou tiu, Herbert, fui fundamental ne l stablecimiento de la raça an l'[[América de l Norte]].<ref name="PWDCA">''History of the Breed''. Portuguese Water Dog Club of America.[http://www.pwdca.org/breed/history.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505155530/http://www.pwdca.org/breed/history.html |date=2010-05-05 }}{{en}}</ref> P'alhá d'eisemplares de la lhinhaige de Bensaúde, Miller tamien adquiriu eisemplares de la lhinhaige d'Albalade, pa minguar la [[cunsanguinidade]].<ref name="ANIXA3" /> An 1972, criadores de ls [[SOA|Stados Ounidos]] fundórun l Clube Amaricano de Perros d'Auga Pertueses (''Portuguese Water Dog Club of America'').<ref name="PWDCA" />
[[Fexeiro:First Dog Bo Obama.jpg|thumb|250px|right|[[Bo (perro)|Bo]], ''purmeiro perro'' de ls Stados Ounidos.]]
Recientemente, la raça afamou-se açpuis de la familha de l [[persidente de ls Stados Ounidos]], [[Barack Obama]], scuolher un perro d'auga pertués cumo cumpanhie pa la familha L perro, chamado [[Bo (perro)|Bo]], fui apersentado al público an 14 d'abril de 2009, an meio a grande antresse de l'amprensa.<ref name="WTP1">''First dog Bo makes himself at home'' The Washington Post. 15 d'Abril de 2009[http://www.washingtontimes.com/news/2009/apr/15/first-dog-bo-takes-obamas-for-romp-as-he-sniffs-ou/] {{en}}</ref>
==Caratelísticas==
L perro d'auga pertués ye ua raça de tamanho médio, de custituiçon fuorte i cumpata i musculatura bien zambolbida. Ls perros ténen un tamanho eidial de 54 cm, mentes las perras méden pori 46 cm. Ls pesos baríen antre 19 a 25 kg ne ls perros i 16 a 22 kg an las perras.<ref name="ESTALAO">Stalom de l perro d'auga pertués (Clube Pertués de Canicultura)[http://racas.cpc.pt/pt/cur/cap.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100216104915/http://racas.cpc.pt/pt/cur/cap.pdf |date=2010-02-16 }}</ref>
Hai dous tipos de pelaige: ancho i cun óndias, cun pelaige mais brilhante, i curto i arrepanhado, de pelaige menos brilhante. Nun ten supelaige. La pelaige puode ser totalmente negra, branca ó castanha, ó negra ó castanha cun partes albas. La çquila típica ye fazida ne l çofino i an la parte posterior de l cuorpo, a deixar ua bola de pelaige an la punta de l rabo,<ref name="ESTALAO" /> l que dá-l'ua aparéncia de lhion.
Ye cunsidrado un animal eicepcionalmente anteligente, cun temperamiento atibo, ardiente, mas tamiem oubediente. Ye tamien mui resistente al cansáncio. Ye un nadador porreiro, a ser capaç de chafurgar i nadar ambaixo de l auga pa recuperar oubjetos perdidos.<ref name="ESTALAO" /><ref name="PWDCA2">Revised Standard for the Portuguese Water Dog (PWDCA)[http://www.pwdca.org/breed/standard.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101128091210/http://pwdca.org/breed/standard.html |date=2010-11-28 }}{{en}}</ref>
Ne l [[Parque Natural de la Rie Fermosa]], l «Canil de la Rie Fermosa» percura perserbar i dar a coincer esta raça de perro.
{{refréncias}}
==Lhigaçones sternas==
{{Correlatos
|commons =
|commonscat = Perro d'Auga Pertués
|wikisource =
|wikiquote =
|wikiquotecat =
|wikilivros =
|wikinoticias =
|wikinoticiascat =
|wikcionario =
|wikispecies =
|wikiversidade =
|meta =
}}
*[http://www.cpc.pt/ Clube Pertués de Canicultura]
*[http://racas.cpc.pt/pt/cur/cap.pdf Stalon de l perro d'auga pertués (Clube Pertués de Canicultura)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100216104915/http://racas.cpc.pt/pt/cur/cap.pdf |date=2010-02-16 }}
*[http://arcadenoe.sapo.pt/raca/cao_de_agua_portugues/17 Perro d'auga pertués ne l sítio Arca de Noé]
[[Catadorie:Perros d'auga, lhebantadores i retrievers]]
[[Catadorie:Raças d'animales ouriginairas de Pertual]]
n93mleg6l6rynrbmvn5w30nll4h5yao
Borraixa
0
5416
107693
101167
2026-08-07T16:51:47Z
~2026-30875-10
15270
/* Stória */
107693
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Latex dripping.JPG|thumb|180px|right|Colheita de l lhátex de la seringueira.]]
La '''borraixa natural''' ye l perduto primairo de la coagulaçon de l [[lhátex]] de la [[seringueira]]. Hoije, la [[borraixa sintética]], cuncorrente de l'eilastómero natural an alguas aplicaçones i cumplementar an outras, ye porduzida a partir de deribados de [[petrólio]]. Tanto ua cumo outra ten cumo polímero fundamental l [[poli-eisopreno]]. La defrenciaçon se dá por adiçon de [[pigmientos]] i porcessos de [[bulcanizaçon]] cun graus çtintos.
== Stória ==
L chamado ciclo de la borraixa ye parte amportante de la [[stória]] eiquenómica i social de l Brasil, notadamente de la region de la [[Amazónia]]. Fui la straçon i comercializaçon de la borraixa que promobiu grande spanson na [[colonizaçon]] de la region Norte, atraindo riqueza i causando trasformaçon cultural i social i grande ampulso eiquenómico i cultural a las cidades de [[Manaus]] i [[Belém|Belén]], até hoije ls grandes centros de la region.
Na purmeira década de l [[seclo XX]], acunteciu un grande zambolbimiento de la straçon de la borraixa, na [[Region Norte de l Brasil]], reflexo percipalmente de la grande porduçon de [[pneus]] necessairos a la [[andústria outomobilística]] mundial an spanson. A partir de [[1912]], la porduçon de borracheiro brasileira antrou an declínio an funçon de la cuncorréncia strangeira, notadamente l'anglesa, cun sues plantaçones na [[Ásia]].
=== L segundo ciclo de la borraixa - 1942/1945 ===
An 1942 l gobierno brasileiro fizo un acuordo cul gobierno de ls [[Stados Ounidos]] ([[Acuordos de Washington]]), que zamcadeou ua ouparaçon an ancha scala de straçon de lhátex na Amazónia - ouparaçon que quedou coincida cumo la '''Batailha de la borraixa'''.
Desta Amazónia bibirie outra beç l ciclo de la borraixa durante la [[Segunda Guerra Mundial]], ambora por pouco tiempo. Cumo fuorças japonesas dominórun melitarmente l Pacífico Sul ne ls purmeiros meses de 1942 i ambadiran tamien la [[Malásia]], l cuntrole de ls seringales passou a star nas manos de ls nipónicos, l que culminou na queda de 97% de la porduçon de la borraixa asiática.
Esto resultarie na amplantaçon de mais alguns eilemientos, anclusibe d'anfra-strutura, solo an Belén, desta beç por parte de ls Stados Ounidos. A eisemplo desso, tenemos l Banco de Crédito de la Borraixa, atual BASA; l Grande Hotel, lhuxuoso hotel custruído an Belén an solo 3 anhos, adonde hoije ye l Hilton Hotel; l'aeroporto de Belén; la base aérea de Belén; antre outros.
== Refréncias ==
'''Bibliografie subre "Ciclo Eiquenómico de la Borraixa"'''
''Obras monográficas''
* ARAUJO LIMA, José Francisco de. ''Amazônia, a terra e o homem - Com uma "Introdução à Antropogeografia"''. Prefácio de Tristão de Ataíde. Vol. 104 da Coleção Brasiliana (Biblioteca Pedagógica Brasileira). São Paulo, Companhia Editora Nacional, 3ª ed., 1945 [http://www.bv.am.gov.br/portal/conteudo/acervo/digitalizado/index.php?a=descricao&v=110] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730062353/http://www.bv.am.gov.br/portal/conteudo/acervo/digitalizado/index.php?a=descricao&v=110 |date=2013-07-30 }}.
* [[Djalma Batista|BATISTA, Djalma]]. ''O complexo da Amazônia''. Rio de Janeiro: Conquista, 1976.
* [[Samuel Benchimol|BENCHIMOL, Samuel]]. ''Manáos do Amazonas - Memória empresarial, vol. 1'' (Manaus: ACA (Associação Comercial do Amazonas) - Fundo Editorial / Governo do Estado do Amazonas, 1994).
* BOTINELLY, Theodoro. ''Amazônia: uma utopia possível''. Manaus: Editora da Universidade do Amazonas, 1990.
* [[Agnello Bittencourt|BITTENCOURT, Agnello]]. ''Dicionário Amazonense de Biografias: vultos do Passado''. Rio de Janeiro: Ed. Conquista, 1973.
* COLLIER, Richard [http://www.vitruvius.com.br/arquitextos/arq000/esp171.asp]. ''The river that God forgot: the story of the Amazon rubber boom''. Londres: Collins, 1968 [http://www.scielo.br/pdf/hcsm/v9n2/a02v9n2.pdf].
* [[Thiago de Mello|MELLO, Thiago de]]. ''Manaus, Amor e Memória''. 2ª ed. Manaus: Suframa, 1984 (4ª. ed. Rio de Janeiro: Civilização Brasileira, 1989).
* SCHEINA, Robert L. ''Latin America's Wars: The Age of the Caudillo, 1791-1889, Volume I''. Nova Iorque (EUA): Brassey's, 2003.
* [[Márcio Souza|SOUZA, Márcio]] [http://pt.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1rcio_Souza]. ''Breve História da Amazônia''. São Paulo: Ed. Marco Zero, 1994.
* [[Márcio Souza|SOUZA, Márcio]] [http://portalamazonia.locaweb.com.br/sites/literatura/noticia.php?idN=7613]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Silvino Santos: o pioneiro do ciclo da borracha''. Rio de Janeiro: Funarte, 1999.
* VILLAR, Valter Luciano Gonçalves. ''Configurações de brasilidade: uma leitura de Cacau, de - Jorge Amado e Safra, de Abguar Bastos'' (tese de Doutorado em Letras). Orientadora: Wilma Martins de Mendonça. João Pessoa: UFPB ([[Universidade Federal da Paraíba]]), 2009.
* WEINSTEIN, Barbara. ''The Amazon Rubber Boom, 1850-1920'' [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=35537753] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041103000346/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=35537753 |date=2004-11-03 }}. Palo Alto, Califórnia (EUA): [[Universidade de Stanford]], 1983.
=== {{Lhigaçones sternas}} ===
{{Commonscat|Rubber}}
*[http://www.abiarb.com.br Associação Brasileira da Indústria de Artefatos de Borracha - ABIARB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190804212734/http://www.abiarb.com.br/ |date=2019-08-04 }}
*[http://www.anip.com.br Associação Nacional da Indústria de Pneumáticos - ANIP]
*[http://www.apabor.org.br Associação Paulista de Produtores e Beneficiadores de Borracha - APABOR]
*[http://www.iteb.org.br Instituto Tecnológico da Borracha - ITeB <small>(Selo Seringueira Ambiental)</small>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804011218/http://iteb.org.br/ |date=2018-08-04 }}
*[http://www.borrachanatural.agr.br Portal Borracha Natural Brasileira]
*[http://www.lateks.com.br Revista LATEKS]
[[Catadorie:Materiales]]
ertahg4crtf53bgk9vi3xp69uiut41a
Cossypha heuglini
0
7067
107691
98185
2026-08-07T16:40:27Z
~2026-43184-25
15440
/* */
107691
wikitext
text/x-wiki
{{Taxocaixa
| quelor = pink
| nome = ''Cossypha heiugleni''
| eimaige = White browed robin xat1.jpg
| stado = LC
| reino = [[Animalia]]
| filo = [[Chordata]]
| classe = [[Abes]]{{%}}
| orde = [[Passeriformes]]
| família = [[Muscicapidae]]
| género = ''[[Cossypha]]''
| spece = '''''C. heiugleni'''''
| binomial = ''Cossypha heiugleni''
| binomial_outoridade = [[Gustab Hartlaub|Hartlaub]], 1866
| sinónimos = |eimaige2=Cossypha heuglini - White-browed Robin-Chat XC380114.mp3}}
'''''Cossypha heiugleni''''' ye ua [[spece]] de [[Abes|abe]] de la [[Familha (biologie)|familha]] [[Muscicapidae]].
Puode ser ancontrada ne ls seguintes países: [[Angola]], [[Zabotsuana|Botswana]], [[Burundi]], [[Camarones]], [[República Centro-Africana]], [[Xade]], [[República de l Congo|República de l Cungo]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Etiópia]], [[Gabon]], [[Quénia]], [[Malaui|Malawi]], [[Moçambique]], [[Namíbia]], [[Ruanda]], [[Somália]], [[África de l Sul]], [[Sudan]], [[Suazilándia]], [[Tanzánia]], [[Uganda]], [[Zámbia]] i [[Zimbabué|Zimbabwe]].
Ls sous [[habitat]]s naturales son: [[floresta]]s secas tropicales ó subtropicales i [[sabana]]s húmidas.
== Refréncias ==
* {{((en))}} BirdLife Anternational 2004. [http://www.iucnredlist.org/search/details.php/51758/all Cossypha heiugleni]. [http://www.iucnredlist.org 2006 IUCN Red List of Threatened Species. ] Dados de 25 de Júlio de 2007.
{{rabisco-muscicapídeo}}
[[Catadorie:Cossypha]]
[[Catadorie:Speces çcritas an 1866]]
hm3r0u6mgr9ogoldjvtfelo8cp6ttv7
Hank (série)
0
7371
107688
102606
2026-08-07T15:04:32Z
~2026-30875-10
15270
/* Refréncias */
107688
wikitext
text/x-wiki
'''Hank'''(ouriginalmente antitulado "Pryors") ye ua série amaricana eisibida na [http://en.wikipedie.org/wiki/Amarican_Broadcasting_Cumpany ABC]
de 30 de setembre de 2009 a 4 de nobembre de 2009. Era eisibido nas quartas-feiras de [[http://t.wikipedie.org/wiki/Outonho|Outonho]] i saliu de l'aire passado 5 eipisódios eisibidos, decido al fracasso na audiéncia.
Fui criada por [[Tucker Cawley]].
Ne l Brasil, fui eisibida pul [[SBT]], streando an 7 de febreiro de 2012, nas madrugadas de sesta para sábado, a las 05h, ne l [[Tele Seriados]]. Boltou a ser eisibida pula eimissora, nas madrugadas de terça para quarta, de l die 11 de dezembre de 2012, a las 03h30.
== Campanapse ==
Hank Pryor, ye un maduro eisecutibo de Nuoba York, que nunca tubo mui tiempo pa la família i qu'al perder l'amprego, percebe que nun terá cundiçones de manter l padron de bida de la família: mulhier i dous filhos. Anton el nun bé outra salida la nó ser ua mudança pa la pequeinha Riber Bend, la cidade adonde conheciu a mulhier Tilly, i adonde la família deilha inda bibe! Hank acradita ne l sou talento para "l comando" i por esso acradita que dará la buolta por cima profissionalmente; mas terá pula frente que superar purmeiro las ironias de l cunhado que parece feliç cun sue atual situaçon!
== Eilenco/Personaiges ==
[[Kelsey Grammer]] - Hank Pryor
[[Melinda McGraw]] - Tilly Pryor
[[Jordan Hinson]] - Maddie Pryor
[[Nathan Gamble]] - Heinry Pryor
[[David Koechner]] - Grady Funk
== Eipisódios ==
1ª temporada(2009)
1.01 - '''Pilot'''
Hank Pryor, cumo eisecutibo bien sucedido, proporcionou por anhos ua ótima bida a la sue família an Nuoba York. Agora, ua demisson le ampós ua mudança radical: deixar la cidade grande para buoltar a la pequeinha Riber Bend(Birgenia) adonde conheciu sue mulhier: Tilly! Ls filhos: l'adolescente Maddie i l pequeinho Heinry que se prepáren para un choque "cultural"!! L sarcástico tio Grady, armano de Tilly, fui l respunsable por scolher la casa pros Pryor... Aliás, ua casa chena de porblemas!!
1.02 - '''Yard Sale'''
Mesmo cuntreriando la família, Hank ourganiza un bazar ne l quintal. Grady, sou cunhado eirritante, le ouferece un amprego mas el nun aceita! Para surpresa de Hank, Tilly, hai binte anhos sin trabalhar, se candidata a la baga qu'el çpensou!
1.03 - '''Drag Your Daughter To Work Day'''
Al oubir Maddie pedir un cumputador pra mai, Hank queda furioso i eisige qu'eilha arrume un amprego. Anton al saber qu'ua sorbeterie staba cuntratando, Hank l'acumpanha para antrebista! Tio Grady ampeça a resulber un de ls muitos porblemas de la casa de ls Pryor.
1.04 - '''Relax, Don't De l It'''
Tilly stá trabalhando i piede para Hank relaxar. Anquanto mais ua reforma acuntece na casa, eilha piede para sou armano, Grady, liebar Hank para nun fazer nada. I assi ls dous ban caçar. La nuoba spriéncia parece agradar i mui la Hank.
1.05 - '''Hanksgebing'''
Grady cumbida ls Pryor pa la cena d'açon de grácias mas, mesmo sin spriéncia an cozina, Hank i Tilly ansisten an fazer la cena na nuoba casa. Para se bingar de l cunhado, Grady cumbida sue mai, Sra. Eibelyn Funk, pa la cena. Al saber que sue temida sogra i crítica mai benerie pa la cena, l pánico toma cunta de la casa de ls Pryor.
1.06 - '''Go It'''
Hank anda cansado de la mania de Tilly dezir “yá sei, yá sei”. I para nun çcutir culha, anstiga Grady, armano i atual xefe deilha, la se ancomodar cula tal spresson tamien! Depuis dua çcusson, Grady la proíbe de dezir "yá sei". Hank bibra cula proibiçon; resta saber por quanto tiempo.
1.07 - '''Hank's Got la Friend'''
Achando que ls amigos de Nuoba York ls abandonórun por tenéren ampobrecido, Hank i Tilly zeian fazer nuobos amigos. Hank bai a ua loija i se passa por amigo de l falecido duonho daquele stablecimiento. Hank solo nun eimaginaba que l'armano de l falecido staba de l sou lado i poderie se tornar sou tan sonhado amigo!
1.08 - '''The Pryor Name'''
Ne l purmeiro die d'aula de Maddie na nuoba scuola, eilha minte sou subrenome na spetatiba de ser mais aceita pul grupo. Anquanto esso, Hank Pryor faç sue purmeira amportante antrebista que poderie lebá-lo de buolta al mercado de trabalho.
1.09 - '''Tre House'''
Heinry piede l'ajuda de l tio Grady para custruir ua casa na arble. Hank se sente de lado i se zafie a custruir la tal casa pa l filho. An cuntrapartida, Tilly ten que se ampor cumo mai i cunseguir que Maddie, al menos, labe las louças de la casa. Quien terá mais "suorte" : Hank ó Tilly?
1.10 - '''Dog'''
L pequeinho Heinry cunsegue cumbencer l pai la deixá-lo tener un perro, solo qu'el nun speraba que l garoto escolherie justamente un cachorro bielho. Hank acaba sendo cunquistado pul cachorro. Al saber que la loija para qual trabalhou por muitos anhos será reinaugurada cun outro nome, l bielho Hank toma ua decison: alugar ua nuoba loija para recomeçar.
== Dobraige ==
Fui dublada ne l Brasil, pul Stúdio '''Cinebídeo'''.
Hank(Kelsey Grammer) - GUTEMBERG BARROS
Tilly(Melinda McGraw) - CHRISTIANE LOUISE
Maddie(Jordan Hinson) - MARIANA TORRES
Grady(David Koechner) - SÉRGIO STERN
Heinry(Nathan Gamble) - FABRICIO BILA BERDE
== Fotos ==
Cunfira alguas fotos de la série, clicando ne ls links ambaixo.
#[http://upload.wikimedia.org/wikipedie/en/b/bf/Hank_2.JPG Logotipo de la série]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
#[http://telinhadatb.files.wordpress .com/2013/01/hank_thumb.jpg?w=600&h=400 Família Pryor reunida]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
#[http://static .ptbgcdn.net/MediaBin/Galleries/Shows/G_L/Ha_Hh/Hank/season1/hank16.jpg L bazar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130716233533/http://static/ |date=2013-07-16 }}
== Refréncias ==
#Páigina de Hank ne l site de l SBT: [http://www.sbt .com.br/series/hank www.sbt .com.br/series/hank]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
#Páigina de la série ne l Beiso Séries: [http://www.beisoseries .com/Hank]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
jbvtocpo3wn2c7rcsi3mvoprfsfw1uf
Amor
0
7659
107707
107678
2026-08-08T08:55:36Z
~2026-30875-10
15270
/* Sexo */
107707
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
'''Amor,''' ye l nible ó grau de respunsabelidade, outelidade i prazer cun que lidamos culas cousas i pessonas que conhecemos. <ref>[http://t.scribd .com/doc/98081841/La-Rebolucao-de las-Letras-Defenicoes-ciertas -de-Dreito'' In "L Diagrama de l Coincimiento de la Partiçon Eiquenómica i de la Stória - Gráfico de la Pirámide Forense"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> -
La palabra '''amor''' (de l [[latin]] ''amor'') presta-se la múltiplos seneficados na [[lhéngua pertuesa]]. Puode seneficar [[afeiçon]], [[cumpaixon]], [[misericórdie]], ó inda, anclinaçon, atraçon, apetite, peixon, querer bien, sastifaçon, cunquista, zeio, libido, etc. L cunceito mais popular d'amor ambolbe, de modo giral, la formaçon dun bínclo emocional cun alguien, ó cun algun oubjeto que seia capaç de recebir este cumportamiento amoroso i ambiar ls stímulos sensoriales i psicológicos necessairos pa la sue manutençon i motibaçon. Ye tenido por muitos cumo la maior de todas las cunquistas de l ser.
== Caratelísticas de l'amor ==
[[Fexeiro:SwansHeart.jpg|thumb|400px|right|[[Cisne]]s formando un [[coraçon]]]]
Fala-se de l'amor de las mais dibersas formas: amor físico, amor platónico, amor materno, amor a la [[bida]]. Ye l tipo d'amor que ten relaçon cul caráter de la própia pessona i la motiba a amar (ne l sentido de querer bien i agir an prol).
Las muitas deficuldades qu'essa dibersidade de tenermos ouferece, an cunjunto a la suposta ounidade de seneficado, ocorren nun solo ne ls lénguas modernos, mas tamien ne l [[Koiné|griego]] i ne l [[latin]].
L griego ten bárias palabras para '''amor''', cada qual denotando un sentido defrente i specífico.
Ne l latin ancontramos ''amor'', ''diletio'', ''charitas'', bien cumo ''[[Eros]]'', quando se refire al amor personificado nua deidade.
Amar tamien ten l sentido de '''gustar muito''', sendo assi possible amar qualquiera [[ser bibo]] ó [[oubjeto]].
== Amor platónico ==
{{Artigo percipal|Amor platónico}}
Amor platónico ye ua spresson ousada para chamar un amor eideal, alheno a antrisses ó gozos. Un sentido popular puode ser l dun amor ampossible de se rializar, un amor purfeito, eideal, puro, casto.
Trata-se, assi i todo, dua mala anterpretaçon de la filosofie de [[Platon]], quando bincula l'atributo "[[platónico]]" al sentido d'algo eisistente solo ne l praino de las eideias. Porque Eideia an Platon nun ye ua cogitaçon de la rezon ó de la fantasia houmana. Ye la rialidade ''eissencial''. L mundo de la matéria serie solo ua selombra que lembrarie la luç de la berdade eissencial.
La spresson ''[[amor platónico]]'' ye ua anterpretaçon eiquibocada de l cunceito de Amor na filosofie de Platon. L'amor an Platon ye falta. Ó seia, l'amante busca ne l'amado la Eideia - berdade eissencial - que nun ten. Nesto supre la falta i se torna pleno, de modo dialético, recíproco.
An cuntraposiçon al cunceito de Amor na filosofie de Platon stá l cunceito de [[Peixon (sentimiento)|peixon]]. La peixon serie l zeio buoltado sclusibamente pa l mundo de las selombras, abandonando-se la busca de la rialidade eissencial. L'amor an Platon nun cundena l sexo, ó las cousas de la bida material.
Na obra ''Simpósio'' (de Platon), hai ua passaige subre l seneficado de l'amor. Sócrates ye l mais amportante dentre ls homes persentes. El diç que na mocidade fui ampeçado na filosofie de l'amor por [[Diotima de Mantinea]], qu'era ua sacerdotisa. Diotima le ansinou la [[genealogie]] de l'amor i por esso las eideias de Diotima stan na ourige de l cunceito socrático-platónico de l'amor. Segundo [[Joseph Campbell]], "nun ye por acauso que Sócrates nomeia Diotima cumo aqueilha que le dou las anstruçones i ls métodos mais seneficatibos para amar/falar. La palabra falada por amor ye ua palabra que ben de las ouriges <ref>Mitos, suonhos i religion, Joseph Campbell, p. 162</ref>."
== Perspetiba filosófica ==
[[Fexeiro:Angelo Bronzino - Venus, Cupid, Folly and Time - National Gallery, London.jpg|thumb|right|200px|L Triunfo de [[Bénus (mitologie)|Bénus]], de Angelo Bronzino.]]
Defrentemente de l cunceito de ''amor platónico'', quando se fala de l'amor ''an Platon'' stamos ne ls referindo al pensamiento deste filósofo subre l'amor. La noçon d'amor ye central ne l pensamiento platónico. An sous diálogos, [[Sócrates]] dezie que l'amor era la única cousa qu'el podie antender i falar cun coincimiento de causa. [[Platon]] cumpara-lo a ua caçada (cumparaçon aplicada tamien al ato de coincer) i çtinguia trés tipos d'amor: l'amor terreno, de l cuorpo; l'amor de l'alma, celhestrial (que lieba al coincimiento i l porduç); i outro que ye a mistura de ls dous. An to causo l'amor, an Platon, ye l zeio por algo que nun se ten.
La temática de l'amor ye quemun la quaije todos ls filósofos griegos, antendido cumo un percípio que goberna l'ounion de ls eilemientos naturales i cumo percípio de relaçon antre ls seres houmanos.
Depuis de Platon, antretanto, solo ls platónicos i ls neoplatónicos cunsidrórun l'amor un cunceito fundamental.
An [[Plutarco]] l'amor ye l'aspiraçon daquilo que carece de forma (ó solo la ten menimamente) a las formas puras i, an radadeira anstáncia, a la Forma Pura de l Bien. An "Las [[Enéadas]]", [[Plotino]] trata de l'amor de l'alma a l'anteligéncia; i na sue ''Eipistola ad Marcelan'', [[Porfírio]] menciona ls quatro percípios de Dius: la fé, la berdade, l'amor i la sperança. Ne l pensamiento neoplatónico, l cunceito d'amor ten un seneficado fundamentalmente metafísico ó metafísico-relegioso.
== L'amor ouriginal ==
L'amor, para ocorrer, nun amportando ls nibles: se social, afetibo, paternal ó maternal, fraternal - que ye l'amor antre armanos i cumpanheiros - debe oubrigatoriamente ser ''permitido''. L que senefica ser ''amor permitido''? Bien, de fato quaije nunca pensa-se subre esso porque passa tan çpercebido qu'atribui-se a un cumportamiento natural de l ser houmano ó d'outros seres bibos. Mas nó, la permisson eiqui referida toma-se por base un sentimiento de reciprocidade capaç de dar ampeço i alargar las relaçones d'afetebidade antre dues ó mais pessonas ó seres que stan an cuntato i que por bintura bénen a nutrir un sentimiento d'afeiçon ó amor antre si.
La permisson ocorre nun nible d'aceitaçon natural, mental ó físico, ne l qual l ser dá abiertura al outro sin que séian neçairas qualesquiera oubrigaçones ó atitudes demeritórias ó cunfusas de nanhue de las partes. La libardade d'amar, quando l sentimiento prenche d'algua forma l'alma i l cuorpo i nun solamente por alguns minutos, dies ó meses, mas por muitos anhos, quiçá eternamente anquanto dure i mais nas lembranças i mimórias.
Por que bocé me ama? Porque bocé permitiu. Essa frase remete al mais simples macanismo de reciprocidade i lealdade, se un pregunta al outro la rezon de sou sentimiento d'amor an direçon a el, la repuosta solo poderie ser essa. La rezon de l sentimiento d'amor an direçon a l'outra pessona recaí na própia pessona amada, qu'an sous géstios, palabras, pensamientos i açones cunferiu permisson la que l'outra pessona ó ser - podendo até ser un animal de stimaçon - l dedicasse aquel sentimiento d'amor.
L'amor puode ser antendido de defrentes formas, i tomado por cierto cunquanto ye un sentimiento, dessa forma ye abstrato, sin forma, sin quelor, sin tamanho ó testura. Mas ye por si solo: L sentimiento an eiceléncia; l que quier dezir que ye l sentimiento primairo i enicial de to i cada ser houmano, animal ó qualquiera outro ser dotado de sentimientos i capacidade de pensar natural.
Todos carecen d'amor i quieren recoincer esse sentimiento an si i ne ls outros, nun amportando eidade ó sexo. L'amor ye bital para nuossas bidas cumo l'aire, i ye notoriamente reconhecido que sin amor la criatura nun subrebibe cunquanto l'amor eiquelibra i traç la paç de sprito quando ye necessairo.
== Eros ==
[[Fexeiro:Lobe heiart uidaodjsdsew.png|thumb|left|180px|Coraçones stelizados: un simblo de l'amor.]]
'''''Eros''''' repersenta la parte cunciente de l'amor qu'ua pessona sente por outra. Ye l'amor que se liga de forma mais clara a l'atraçon física, i frequentemente cumpele las pessonas la mantíren un relacionamiento amoroso cuntinado. Nesse sentido tamien ye sinónimo [[sensualidade]] que lieba la [[atraçon física]] i depuis a las [[relaçones sexuales]].
Al cuntrairo ben la '''''[[Psique]]''''', que repersenta l sentimiento mais spritual i perfundo.
== Pragma ==
[[Pragma]] (de l griego, "prática", "negócio") serie ua forma d'amor que prioriza l lado prático de las cousas. L'andibíduo abalua todas las possibles amplicaçones antes d'ambarcar nun romance. Se l namoro aparente tubir feturo, el ambiste. Se nó, zeiste. Cultiba ua lista de pré-requesitos pa l parceiro ó la parceira eideal i pondera mui antes de se cumprometer. Percura un buono pai ó ua buona mai pa ls filhos i lieba an cunta l cunfuorto material. Stá siempre cheno de preguntas. L que será que a mie família bai achar? Se you me casar, cumo starei daqui a cinco anhos? Cumo mie bida bai mudar se you me casar?
Amor antressado an fazer bien la si mesmo, Amor que spera algo an troca.
== Phelia ==
An griego, [[Phelia]] senefica altruísmo, generosidade. La dedicaçon al outro ben siempre antes de l própio antresse. Quien pratica esse stilo d'amor antrega-se totalmente a la relaçon i nun se amporta an abrir mano de ciertas buntades pa la sastifaçon de l ser amado. Ambiste custantemente ne l relacionamiento, mesmo sin ser correspondido. Sente-se bien quando l'outro demunstra alegrie. Ne l lemite, ye capaç até mesmo de renunciar al parceiro se acraditar qu'el puode ser mais feliç cun outra pessona. Ye bisto por muitos, cumo ua forma ancondicional d'amar.
L'anterpretaçon [[cristandade|crestiana]] subre l'ourige de [[Jasus]], angloba este tipo d'amor para çcrebir l ''ato'' de [[Dius]], que, al ber la [[houmanidade]] perdida, antrega sou filho unigénito, para ser muorto an fabor de l'home.
== Storge ==
L nome de la debindade griega de l'amisade ye [[Storge]]. Por esso, quien tende a tener esse stilo d'amor baloriza la cunfiança mútua, l'antrosamiento i ls porjetos cumpartilhados. L romance ampeça de maneira tan gradual que ls parceiros nin saben dezir quando satamente. L'atraçon física nun ye l percipal. Ls namorados-amigos nun tenden a tener relacionamientos calorosos, mas si tranquilos i afetuosos. Prefíren catibar a seduzir. I, an giral, manténen ligaçones bastante duradouras i stabais. L que cunta ye la cunfiança mútua i ls balores cumpartilhados. Ls amantes de l tipo storge rebelan sastifaçon cula bida afetiba. Acuntece giralmente antre grandes amigos.
Normalmente ls casales cun este tipo d'amor conhecen mui bien un al outro.
== Sexo ==
{{ber artigo percipal|Relaçon sexual houmana}}
La palabra amor puode ser antendida tamien cumo [[sexo]], quando ousada an spressones cumo "fazer amor", "make love" (an anglés), "faire l'amour" (an francés). Ls [[Spanofonia|spanófonos]], por eisemplo, ancontramos la palabra "amor" sendo, an giral, sustituída por bariaçones de "querer", cumo an "yo te quiero", an detrimiento de l possible "t'amo" an spanhol.
== Stilos de Amor ==
Susan Heindrick i Clyde Heindrick zambolbírun ua Scala de Atitudes Amorosas baseados na teorie de Alan John Le, teorie chamada Stilos d'amor. Le eidantificou seis tipos básicos an sue teorie. Nestes tipos las pessonas úsan an sues relaçones anterpessoales:
* [[Eros]] - un amor [[Peixon (sentimiento)|apaixonado]] fundamentado i baseado na aparéncia física
* [[Psiqué]] - un amor "[[sprito|spritual]]", baseado na minte i ne ls sentimientos eiternos
* [[Ludus]] - l'amor que ye jogado cumo un [[jogo]]; amor brincalhon
* [[Storge]] - un amor afetuoso que se zambolbe lentamente, cun base an similaridade
* [[Pragma]] - amor pragmático, que bisualiza solo l momiento i la necidade temporária, de l'agora
* [[Mania]] - amor altamente [[emoçon|emocional]], anstable; l stereótipo d'amor romántico ó apaixonado.
* [[Ágape]] - amor [[altruísmo|altruísta]]; spritual
D'acuordo cula pesquisa de Heindrick i Heindrick, ls homes tenden a ser mais lúdicos i maníacos, anquanto las mulhieres tenden a ser stórgicas i pragmáticas. Relacionamientos baseados an amor de stilos semelhantes tenden a durar mais tiempo. An [[2007]], pesquisadores de la [[Ounibersidade de Pabie]] liderados pul Dr. [[Enzo Emanuele]] fornecírun probas de l'eisisténcia dua base genética para bariaçones andebiduales an berificada na Teorie de ls Stilos amorosos de Le.
L Eros relaciona-se cula [[dopamina]] ne l sistema nerboso i la Mania a la [[serotonina]].
== Atraçon física, peixon i amor ==
;Atraçon física
Na atraçon física reside ls nuossos anstintos atrelados al nuosso stado fesiológico cumo las necidades sexuales, prazer i perpetuidade de la spece.''
;Peixon
{{ber artigo percipal|Peixon (sentimiento)}}
La [[peixon]] ye un fuorte sentimiento que se puode tomar até mesmo cumo ua patologie probinda de l'amor. Manifestada la peixon an debida circunstáncia, l'andibíduo tende a ser menos racional, priorizando l'anstinto de tenr l'oubjeto que le causou l [[zeio]]. Sendo assi, l'apaixonado puode trascender sous lemites ne l que tange la rezon i, an situaçones stremas, beira la [[Ousesson (psiquiatria)|ousesson]].
Essa atraçon antensa i ampetuosa stá antimamente ligada a la baixa de [[serotonina]] ne l cérebro: sustáncia química (neurotransmissor) respunsable por bários sentimientos i patologies, dentre eilhes l'ansiadade i l strisse; la depresson i la psicose ousessiba-cumpulsiba.
;Amor Anterpessoal
L Amor Anterpessoal se refire al amor antre ls seres houmanos. Ye un sentimiento mais potente de l qu'un simples gustar antre dues ó mais pessonas. Sin amor refire-se als sentimientos d'amor que nun son reciprocidade. L Amor anterpessoal ye mais associado cun relaçones anterpessoales. Tal amor puode eisistir antre fameliares, amigos i casales. Hai tamien ua série de çtúrbios psicológicos relacionados al amor, cumo erotomania.
* Alguns sentimientos que son frequentemente associados cun Amor Anterpessoal:
** [[Carinho]]: sentimientos de ternura i / ó querendo prossimidade física
** [[Atraçon]]: sastifazer necidades básicas emocionales
** [[Altruísmo]]: altruísta ó altruísta preocupaçon para outra pessona
** [[Reciprocidade]]: se l'amor ye recíproco
** [[Cumpromisso]]: un zeio de manter l'amor
** [[Antemidade]] [[emoçon|emocional]]: la troca d'emoçones i sentimientos
** [[Amisade]]: l sprito antre amigos
** [[Parentesco]]: laços fameliares
** [[Peixon (sentimiento)|Peixon]]: zeio custante, sentido bie modificaçon de l ritmo cardíaco
** [[Antemidade física]]: cumpartilhamiento de l spácio pessonal i íntemo
** [[A outo-antresse]]: quando se bisa recumpensas
** [[Serbício]]: zeio d'ajudar
La sexualidade puode ser un eilemiento amportante na detreminaçon de la forma dun relacionamiento. Anquanto l'atraçon sexual, muitas bezes, cria un nuobo bínclo sexual. Esta antençon, quando eisolada, puode ser cunsidrada andeseijable ó inadequada an ciertos tipos d'amor. An muitas religiones i sistemas de ética ye cunsidrada errada, la maneira d'agir subre zeio sexual para cula família de forma eimediata. Cumo por eisemplo: pa las ninos, ó fura dun relacionamiento ampenhado. Inda assi, hai muitas maneiras de spressar amor apaixonado sin sexo. Afeto, antemidade emocional, partilha d'antrisses i spriéncias son quemuns nas amisades i amores de todos ls seres houmanos.
== Modelos científicos ==
Las Ciéncias Biológicas ten modelos d'amor que l çcriben cumo un anstinto de mamíferos, tal cumo [[fame]] ó [[sede]]. Na psicologie bé-se l'amor cumo mais dun fenómeno: social i cultural. Hai probabelmente eilemientos de berdade an ambas las posiçones - l'amor ye cierta mente anfluenciada por [[hormónio]] s (tales cumo [[oxitocina]]), [[neurotransmissores]] (cumo [[NGF]]), i [[Feromónio]] s, bien cumo la forma de pensar de las pessonas l que faç cun qu'estas se cumporten cun relaçon al amor de maneira anfluenciada por sues cuncepçones de l que ye l'amor.
La bison cumbencional de la [[biologie]] ye qu'eisisten dues grandes bertentes ne l'amor - [[Ourientaçon sexual|atraçon sexual]]. Esto fazerie cun qu'este cumportamiento antre adultos dua detreminada spece se ampenhassen na criaçon de ls sous çcendentes de la mesma maneira cula qual a trabalhar culs mesmos percípios que lieban ua nino a tornar-se ligado la sue mai. L punto de bista tradecional de la psicologie bé l'amor cumo sendo ua cumbinaçon de [[cumpromisso amoroso]] i amor apaixonado. Amor apaixonado ye antenso, ye zeio, i ye muitas bezes acumpanhada por [[scitaçon fesiológica]] (falta d'aire, rápidas de l ritmo cardíaco). [[Cumpromisso amoroso]] ye [[Afetebidade|afeto]] i ua sensaçon d'antemidade nun acumpanhados de scitaçon fesiológica.
=== La teorie triangular de l'amor ===
Na [[teorie triangular de l'amor]], ls relacionamientos son caratelizados por trés eilemientos: [[antemidade]], [[Peixon (sentimiento)|peixon]] i [[cumpromisso]]. Cada un destes eilemientos i sues cumbinaçones antre si puoden star persente nun relacionamiento, porduzindo las seguintes defeniçones:
* '''[[Amisade]]''' (antemidade)
* '''[[Limerence]]''' (peixon)
* '''Amor bazio''' (cumpromisso)
* '''Amor romántico''' (antemidade + peixon)
* '''Cumpanheirismo amoroso''' (antemidade + cumpromisso)
* '''Amor fugaç''' (peixon + cumpromisso)
* '''Amor cunsumado''' (antemidade + peixon + cumpromisso)
=== Amor, peixon, i loucura ===
Studos ténen demunstrado que l scaneamiento de ls cérebros de ls andibíduos apaixonados eisibe ua semelhança culas pessonas portadoras dua malina mental. L'amor cria ua atebidade na mesma ária de l cérebro que la fame, la sede, i drogas pesadas, criando atebidade [[Polimerase]]. Nuobos amores, antoce, poderien ser mais emocionales de l que físicos. Al longo de l tiempo, essa reaçon al amor muda, i defrentes árias de l cérebro son atibadas, percipalmente naqueilhes amores qu'ambolben cumpromissos de longo prazo. [[Andrew Newberg|Dr. Andrew Newberg]], un neurocientista, sugere qu'esta reaçon de modificaçon de l'amor ye tan semelhante al de l bício las drogas, porque sin amor, l'houmanidade morrerie.
=== Neurobiologie de l “star apaixonado” ===
Na ária de la neurobiologie, eisisten studos apoiados an resultados de [[eiletroencefalografie]] i ne l registro de las corrientes eilétricas qu'ocorren ne l cérebro durante l stado “peixon”, cumproban qu'apersenta la mesma eilebada atebidade cumo aqueilha registrada durante a libido.
Quando alguien se apaixona registra-se maior porduçon de [[dopamina]], respunsable pul stado d'euforia, [[adrenalina]], respunsable pula scitaçon, l'andorfina, pula sensaçon de felicidade i bien star i finalmente eileba la coberteirasterona que cuntribui pa la maior apeténcia sexual.
A la par son libertados sustáncias químicas, ls [[feromónios]] ó feromonas qu'eisercen atraçon olfatiba an animales de la mesma spece. Por outro lado diminui drasticamente l nible de serotonina, l que faç cun que l stado “estar apaixonado” se assemelha al stado registrado durante outras malinas psíquicas. Por esso muitos apaixonados se cumportan mais ampulsibamente, sin inibiçon cumo se stubíssen fura de l sou cuntrolo racional. Passado alguns meses, l cuorpo se acostuma las estas eilebadas doses (segundo la [[OMS]] dura ne l mássimo 24 a 36 meses) i diminui als poucos la “antoxicaçon” de l cérebro.
== Amor an outras culturas ==
=== Chinés ===
Cuntemporaneamente an [[ll|chinés]] léngua i [[cultura chinesa|cultura]], bários tenermos ó palabras raiç son outelizados pa l cunceito de "amor":
'''Ai''' (爱) ye ousado cumo un berbo (por eisemplo, ''Wo ai ni'', "you t'amo"), ó cumo un sustantibo, specialmente an aiqing(爱情), "amor" ó "Romance". Na [[China]] zde 1949, ''[[airen]]''(爱人, ouriginalmente "amante", ó mais literalmente, "amor antre pessonas") ye la percipal palabra de "cónjuge" (cun dous seneficados para "Mulhier "i" marido "ouriginalmente sendo anfatizado), la palabra tenie ua conotaçon negatiba, ua beç que se mantén antre muitos subre [[Taiwan]].
'''[[Lian]]'''(恋) nun ye giralmente outelizado eisoladamente, mas si cumo parte de tenermos cumo "star ne l'amor" (谈恋爱, ''tan lian'ai''- tamien cuntén 'ai''), "Amante" (恋人, lianren) ó "homossexualidade" (同性恋, tongxinglian).
'''Qing''' (情), quemumente seneficando "sentimiento" ó "emoçon", muitas bezes andica "amor" an bários tenermos. Ye cuntidas na palabra ''aiqing''(爱情); ''qingren''(情人) ye un termo para "amante".
An [[Cunfucionismo]], ''[[lian]]'' ye un birtuoso benebolente amor. Lian debe ser perseguido por todos ls seres houmanos, i reflete ua bida moral. L filósofo chinés [[Mozi]] zambolbiu l cunceito de''ai''(爱), an reaçon al cunfucionismo ''[[lian]]''. Ai, an [[Mohisn]], ye amor ounibersal para cun todos ls seres, nun solo para amigos i fameliares, sin qu'haba reciprocidade. Strabagáncia i oufensibo son hostis a la guerra ''ai''. Ambora Mozi de l pensamiento era anfluente, l cunfucionismo lian ye cumo la maiorie de ls chineses cunceber amor.
'''Gănqíng'''(感情), la sensaçon dun relacionamiento. Ua pessona eirá spressar amor por custruir buonas gănqíng, rializada atrabeç ajudando ó trabalhar para outro. Afetebidade an direçon a ua outra pessona ó de qualquiera cousa.
'''[[Yuanfen]]'''(缘份) ye ua conexon de binculados çtinos. Ua seneficatiba relaçon ye frequentemente cuncebida cumo dependente de fuorte yuanfen. Ye mui semelhante al casual. Un semelhante cuncetualizaçon an Anglés ye, "Eilhas fúrun feitas para si", "suorte", ó "çtino".
'''Zaolian'''([[Chinés simplificado|Simplificado]]:早恋, [[Traditional Chinese|Traditional]]:早恋, [[pinyin]]: ''çǎouliàn''), literalmente, "cedo amor", Cuntemporáneo ye un termo an uso frequente de sentimientos románticos ó ligaçones antre ls ninos ó adolescentes. Zaolian çcribe tanto las relaçones antre un tenaged namorado i namorada, bien cumo l "[[Limerence|smagar]] es" adolescéncia ó ampeço de l'anfáncia. L cunceito eissencial andica ua fé prebalente na cultura cuntemporánea chinesa que, debido a las eisigéncias de sous studos (specialmente berdadeiro pa l sistema eiducacional altamente cumpetitibo de la China), la mocidade nun debe formar romántico aneixos açoite sue cumprometer sues chances de sucesso ne l feturo. Relatórios tener aparecido an chinés jornales i outros meios detalhando la prebaléncia de l fenómeno i a la sue percepçon peligros pa ls studantes i ls receios de ls pais.
=== Japonés ===
Ne l [[Budismo japonés]], ''[[ai]]''(爱) ye cuidar de l'amor apaixonado, i un zeio fundamental. Eilha puode eiboluir para qualquiera eigoísmo ó abnegaçon i eiluminaçon.
''[[Amae]]''(甘え), ua palabra japonesa que senefica "andulgente dependéncia", faç parte de la cultura de la sploraçon anfantil-Japon. Mais japonesas spírun abraços i andulgencias de ls sous filhos, i ls ninos son speradas para premiar las mais por agarrados i serbindo. Alguns [[sociólogo]] s ténen sugerido que ne l japon las anteraçones sociales na bida depuis son modeladas subre l sentimiento mai-nino amae.
=== Griego antigo ===
[[Fexeiro:Alcibiades and friend - detail fron Phidies and the Parthenon marbles by Alma Tadema.jpg|thumb|''Socrates and Alcibiades''<br />Bison Bitoriana de l'eiquilíbrio de l'afeiçon i la cuntençon antre ls mais famosos eromenos i erastes<br />[[Lawrence Alma-Tadema]], ''[[:Eimage:1868 Lawrence Alma-Tadema - Phidies Showing the Frieze of the Parthenon to s Friends.jpg|Phidies Showing the Frieze of the Parthenon to s Friends]]'' (1868)]]
[[Léngua griega|La lenguaige griega]] çtingue dibersos sentidos an que la palabra ''amor'' ye ousada. Por eisemplo, l griego antigo ten la spresson ''[[phelia]]'', ''[[eros]]'', ''[[ágape]]'', ''[[storge]]'' i ''[[adidasan]]''. Inda assi, cul griego cumo acuntece cun muitas outras lénguas, ten sido storicamente defícel apartar ls seneficados de las palabras totalmente. Al mesmo tiempo, l griego antigo an testos de la [[Bíblia]] ten eisemplos de l [[berbo]] ''agapo'' sendo outelizado cul mesmo seneficado que ''[[phileo]]''.
''[[Agapē|Agape]]'' (((polytonic | ἀγάπη))''agápē''), ''amor'' An griego moderno, l termo''s'agapo''senefica''you t'amo''. La palabra''agapo''ye l berbo''I lobe''. Giralmente, refire-se a un puro, eideal tipo d'amor al ambés de l'atraçon física sugerida pul''eros''. Inda assi, eisisten alguns eisemplos de ''agape''ousada para seneficar l mesmo que''eros''. El tamien fui traduzido cumo "l'amor de l'alma".
''[[Eros (Amor)|Eros]]'' (((polytonic | ἔρως))''érōs'') ye amor apaixonado, cul zeio sensual I suidades. La palabra griega ''erota'' senefica ''amor''. [[Platon]] refinado sue própia defeniçon. Ambora eros seia einicialmente sentida por ua pessona, cula cuntemplaçon torna-se ua apreciaçon de la beleza drento dessa pessona, ó mesmo se torne apreciaçon de la beleza própia. Eros ajuda l'alma recordar coincimiento de beleza, i cuntribui para ua cumprenson de la berdade spritual. Amantes i filósofos son todos anspirados a percurar pula berdade ne l'eros. Alguas traduçones l çcriben cumo "l'amor de l cuorpo".
''[[Phelia]]'' (((polytonic | φιλία))''philía''), un birtuoso zapaixonada amor, era ua Cunceito zambolbido por [[Aristóteles]]. Anclui lealdade para cun sous amigos, fameliares i quemunidade, i eisige fuorça, l'eigualdade i la fameliaridade. Phelia ye motibada por rezones práticas; ua ó d'ambas las partes beneficiáren de la relaçon. Tamien puode seneficar "l'amor de a minte".
''[[Storge]]'' (((polytonic | στοργή))''storgē'') ye l'afeto natural, Cumo la que senti por pais para filhos.
''[[Xenia (Griego)|Xenia]]'' (''ξενία xenía''), spitalidade, era ua prática stremamente amportante na Grécia antiga. Era ua amisade quaije ritualizada formada antre un l duonho de l'hospedaige i ls sous clientes, que poderien ser çconhecidos ó nó. L'acolhimiento i l'alimentaçon çdes trimestralmente pa l'hóspede, qu'era sperado solo para retribuir cun gratidon. L'amportança deste puode ser bisto an to a mitologie griega, an particular Homero ''[[Eilíada]]'' i ''[[Odisseia]]''.
=== Roma Antiga (latin) ===
La léngua latina ten bários [[berbo]]s [[léngua anglesa|angleses]] correspondente a la palabra "amor".
''[[Amare]]'' ye la base pa la palabra ''al amor'', cumo eilha inda stá an eitaliano hoije. Ls romanos outelizórun-lo tanto nun sentido afetuoso, bien cumo nun sentido romántico ó sexual. A partir deste berbo benerie ''amanes'', un amante, amator, "amante profissional", muitas bezes cumo acessório la noçon amante , amica''i'', 'namorada', muitas bezes, tamien a ser aplicada als eufemisticamente para ua prostituta. L sustantibo correspondente ye ''amor'', que tamien ye ousado ne l plural para andicar "amores" ó "abinturas sexuales". Esta mesma raiç tamien porduç ''amicus'', 'amigo', i amicitie, 'amisade' (muitas bezes baseada ne l benefício mútuo, i correspondendo a las bezes mais d'acerca la "díbeda" ó "anfluéncia"). Cícero screbiu un tratado chamado ''On Amisade''(''de Amicitie''), que çcute la noçon cun algua perfundidade. Obídio screbiu un guia para namoro chamado ''Ars Amatoria'' (''La Arte de Amar''), qu'aborda an perfundidade todo, zde assuntos stramaritales para proteçon scessiba de ls pais.
Cumplicando un pouco l'eimaige, por bezes usa Latina''amare'' inda assi, ye mui mais giralmente spressos an latin por ''placere'' ó ''deletare'', Que son outelizados mais coloquialmente, i l radadeiro de ls quales ye ousado cun frequéncia na poesie d'amor Catullus.
''[[Diligere]]'' muitas bezes ten la noçon "de ser afetuoso de", "la stima", i raramente ó nunca ye ousado d'amor romántico. Esta palabra serie adequado para çcrebir l'amisade de dous homes. L sustantibo correspondente deligentie, inda assi, ten l sentido de "deligéncia" cuidado "i ten pouca subreposiçon semántica cul berbo.
''[[Ouserbare]]'' ye un sinónimo para "deligere"; anque de l cognato cun Anglés, este berbo i de ls sous correspondentes sustantiba 'ouserbantie' muitas bezes denotar "stima" ó "afeto".
''[[Caritas]]'' ye ousado an latin traduçones de la Bíblia crestiana para seneficar "amor caritatibo". Esto senefica, inda assi, que nun ye ancontrada na literatura clássica pagana romana. Cumo eilha nace dun ua outra palabra cun ua palabra griega, nun hai berbo correspondente .
== Bistas Relegiosas ==
=== Judaica ===
An [[léngua heibraica|heibraico]] ''[[Ahaba]]'' ye l termo mais quemumente ousado tanto pa l'amor anterpessoal cumo pa l'amor de Dius. Outros tenermos relacionados, mas son zeiguales''[[Chen]]''(caréncia) i''[[Heised]]'', que basicamente cumbina l seneficado de "carinho" i "cumpaixon", i a las bezes ye prestado an Anglés cumo ''"Bondade amorosa"''.
L [[Judaísmo]] amprega ua ampla defeniçon d'amor, tanto antre ls pobos cumo antre home i la debindade. Quanto a la purmeira, l [[Torah]] afirma: "Amarás tou próssimo cumo la si mesmo" ([[Lebítico]] 19:18). Ne l que diç respeito l'este radadeiro, l ser houmano ye ourdenado a amar Dius cun to l sou coraçon, cun to la tua alma i cun to l sou poder "([[Deuteronómio]] 6:5), tomada pul [[Mishnah]] (un testo central De l judiu [[oural lei]]), para referir-se a las buonas açones, ó l zeio de sacrificar la própia bida al ambés de cometer ciertas trasgressones grabes, a sacrificar todos ls sous benes i ser grato al Senhor anque de l'adbersidade (tratate Berachoth 9:5). [[La literatura Rabina]] diberge quanto al modo cumo esse amor puode ser zambolbido, por eisemplo, pula cuntemplaçon de las buonas açones debinas ó testemunhando las marabilhas de la natureza.
Quanto al amor cunjugal antre parceiros, este ye cunsidrado cumo un angrediente eissencial pa la bida: "Ber la bida cula mulhier qu'amo" ([[Eclesiastes]] 9:9). L libro bíblico [[Cançon de Salomon|Cántico de ls Cánticos]] ye cunsidrado ua parafraseada metáfora romántica de l'amor antre Dius i sou pobo, mas nua leitura mais simples ancaixa-se cumo ua cançon d'amor.
L Rabino cuntemporáneo [[Eiliyahu Eiliezer Dessler]] ye frequentemente citado por sue defeniçon d'amor ne l punto-de bista judaico cumo "dar sin asperar nada an troca" (de sou''Michtab me-Eiliyahu'', bol. 1). Amor romántico por si solo ten poucos retombos na literatura judaica, ambora l Rabino Mediebal [[Judah Halebi]] tenga scrito ua poesie romántica an léngua árabe, an sous
anhos de mocidade - mas el parece tener lamentado esso mais tarde.
=== Crestiana ===
{{AP|[[Caridade]]}}
La cumprenson crestiana ye que l Amor ben de [[Dius]], porque l'amor ye ua [[Birtudes teologales|birtude teologal]]. L'amor de l'home i de a mulhier (''[[eros]]'' an griego), bien cumo l'amor altruísta de ls outros (''[[ágape]]''), son frequentemente cuntrastadas cumo un amor "ascendente" i "çcendente", respetibamente. Mas, estes dous tipos d'amor son, an radadeira anstáncia, la mesma cousa.
Muitos [[Teologie|teólogos]] crestianos bé Dius cumo fuonte d'amor, que ye spelhado ne l ser houmano i ls sous própios relacionamientos amorosos. [[C. S. Lewis]], anfluente [[Teologie|teólogo]] [[anglicano]], screbiu bários libros subre l'amor, nomeadamente l ''[[The Four Lobes]]''. L [[Papa Bento XBI]], na sue [[ancíclica]] ''[[Dius Caritas St]]'' (ó seia, ''Dius ye Amor''), tamien pretendiu refletir subre l'amor debino para cul ser houmano i la relaçon antre l ''ágape'' i l ''eros''.
Hai bárias palabras griegas pa l Amor que son regularmente referidas ne ls círclos crestianos:
* '''Ágape''' - Ne l [[Nuobo Testamiento]], ''[[ágape|agapē]]'' ye caridade i amor altruísta i ancondicional. Ye amor paternal i la maneira que Dius ama l'houmanidade, bisto lougo na criaçon de l mundo ó na [[Mistério Pascal|muorte de Jasus]]. Por esso, ye bisto puls crestianos cumo l tipo d'amor que ls homes ténen d'aspirar a un ó outro.
* '''Phileo''' - Tamien ousados na [[Nuobo Testamiento]], ''[[Phileo]]'' ye ua repuosta houmana a algo que ye buono i delicioso. Tamien coincida cumo "amor fraternal".
* dues outras palabras d'amor ne l léngua griego - '''[[Eros]]''' ([[relaçon sexual houmana|amor sexual]] i amor [[cónjuge|cunjugal]]) i '''[[storge]]''' (amor antre l nino i la mai) nunca fúrun outelizadas ne l [[Nuobo Testamiento]].
Ls crestianos acraditan que [[Jasus]] mandou-los la:
{{Quote2|Amar la [[Dius]] cun to l tou coraçon, minte i fuorça i amar al tou próssimo cumo a ti mesmo.|[[Eibangelho de Marcos|Marcos]] 12-31 <ref name="usobíblia1">Las citaçones bíblicas fúrun tiradas de l'eidiçon de l [[Nuobo Testamiento]] de la [http://www.difusorabiblica .com/ Difusora Bíblica]</ref>)}}
Eilhes acraditan qu'estes dous [[Mandamientos d'amor|mandamientos]] son ls mais amportantes de l [[Torah]] i de la própia bida crestiana (cf ''[[Eibangelho de Marcos]] capítulo 12, bersiclos 28-34''). [[Agostico de Heippo|Santo Agostico]] resumiu esso quando el screbiu "''Ame la Dius, i faga cumo tu quieres''".
Çcribendo l'amor na sue [[purmeira eipístola als Coríntios]], [[Paulo de Tarso|San Paulo]] glorifica l'amor cumo la mais amportante [[birtude]] i fuorça, declarando que "''agora permanecen [...] la [[fé]], la [[Sperança (filosofie)|sperança]] i l'amor; mas la maior de todas ye l'amor''" (''1 Quelor 13:13'' <ref name="usobíblia1"/>). El screbiu inda nesta [[eipístola]] que:
{{Quote2|L'amor ye paciente, l'amor ye prestable, nun ye ambeijoso, nun ye arrogante nin ourgulhoso, nada faç d'anconbeniente, nun percura l sou própio antresse, nun se eirrita nin guarda ressentimiento. Nun se alegra cula anjustiça mas rejubila cula [[berdade]]. Todo çculpa, todo cré, todo spera, todo suporta. L'amor jamales passará.|[[purmeira eipístola als Coríntios|1 Quelor]] 13:4-8 <ref name="usobíblia1"/>)}}
[[João Batista|San João]] screbiu que:
{{Quote2|Caríssemos, amemo-mos uns als outros, porque l'amor ben de Dius, i to aquel qu'ama nesceu de Dius i chega al coincimiento de Dius. Aquel que nun ama nó chegou a coincer Dius, pus Dius ye amor. I l [[amor de Dius]] manifestou-se desta forma ne l meio de nós: Dius ambiou al mundo l [[Jasus|sou Filho Unigénito]], para que, por El, téngamos la [[Bida eiterna|bida]]. Ye nesto que stá l'amor: nun fumos nós qu'amámos la Dius, mas fui El mesmo que ne ls amou i ambiou l [[Jasus|sou Filho]] cumo [[Mistério Pascal|bítima de spiaçon]] puls nuossos [[pecado]]s. Caríssemos, se Dius ne ls amou assi, tamien nós debemos amar-mos uns als outros.|[[1 João]] 4:7-11 <ref name="usobíblia1"/>}}.
Na mesma linha de pensamiento, San João screbiu inda que:
{{quote2|Tanto amou Dius l mundo que le antregou l [[Jasus|sou Filho Unigénito]], la fin de que to l que cré nel nun se perca, mas tenga la [[bida eiterna]]. De fato, Dius nun ambiou l sou Filho al mundo para cundenar l mundo, mas para que l mundo seia [[Mistério Pascal|salbo por El]].|[[Eibangelho segundo João|João]] 3:16-18 <ref name="usobíblia1"/>}}
[[Santo Agostico]] diç que ye perciso ser capaç de decifrar la defrença antre amor i [[luxúria]]. Luxúria, d'acuordo cun Santo Agostico, ye un grande [[bício]] i [[pecado]], mas amar i ser amado ye l qu'este [[santo]] ten percurado por to la sue bida. El mesmo diç: "''you staba ne l'amor cun amor.''" Finalmente, el faç caer ne l'amor i ye amada de buolta, por Dius. Santo Agostico diç que la única pessona que puode t'amar berdadeiramente i plenamente ye Dius, porque l'amor de ls homes ten muitas falhas, tales cumo "''[[ciúme]], çcunfiança, medo, rábia i çcórdie.''" D'acuordo cun este santo, Dius ye amor "''para alcançar la [[paç]], que ye la sue.''" (de l libro: '''Las Cunfissones de Santo Agostico''')
La [[Eigreija Católica]], reafirmando ls ansinamientos de l [[Magistério de la Eigreija Católica|sou Magistério]] i de la ''[[Teologie de l Cuorpo]]'' de l [[Papa João Paulo II]], afirmou que l '''[[Amor#Crist.C3.A3|Amor]]''' ye ua [[birtude teologal]] <ref name="Carid1">''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC); m. 388</ref>, ua "''dádiba de si mesmo''" i "''ye l'ouposto d'ousar''" <ref name="Amorweigel1">GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo'', [[Lisboua]]: Bertrand Eiditora (traduçon de [[2002]]); cap. 6, pág. 101</ref> i d'afirmar-se la si mesmo <ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 105</ref>. Aplicado nas relaçones [[cónjuge|cunjugales]] houmanas, l Amor berdadeiramente bebido i plenamente rializado ye ua "''[[quemunhon]] d'antrega i recetebidade''" <ref name="Amorweigel2">GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 106-107</ref>, de "''dádiba mútua de l you i [...] d'afirmaçon mútua de la [[dignidade]] de cada parceiro''". Esta quemunhon "''de l'home i de a mulhier''" <ref name="Amorweigel2"/> ye "''un [[ícone]] de la bida de l própio Dius''" <ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 108</ref> i "''lieba nun solo a la sastifaçon, mas a la [[santidade]]''" <ref name="Amorweigel2"/>. Por esta rezon, la '''[[sexualidade]]''' (i l [[sexo]]), que "''ye fuonte d'alegrie i de [[prazer]]''" <ref>''[[Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CIC), m. 2362</ref>, nun eiserce solo la funçon de [[procriaçon|procriar]], mas tamien un papel amportante na bida íntima cunjugal <ref>''Ibiden'', m. 2360 i 2363</ref>. La [[relaçon sexual houmana|relaçon sexual]] cunjugal ye cunsidrada cumo la grande spresson "''houmana i totalmente houmanizada''" de l Amor eidealizado pula Eigreija, adonde l'home i a mulhier se únen i se cumplementan reciprocamente <ref>GEORGE WEIGEl, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6; págs. 101, 104 i 105</ref>. To este amor cunjugal proposto pula Eigreija requer [[fidelidade]], "''permanéncia i cumpromisso''", que solo puode ser outenticamente bebido "''ne l teta de ls laços de l [[Sagrado Casamiento|Casamiento]]''" i na [[castidade]] cunjugal <ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 102</ref>.
=== Eislámico ===
Nun cierto sentido, l'amor (''al-hob'', an [[árabe]] clássico) nun angloba la perspetiba eislámica de la bida cumo fraternidade ounibersal, que se aplica a todos ls que defenden la fé. Nun hai refréncias diretas afirmando que Dius ye amor, mas antre ls 99 nomes de Dius ([[Dius]]), ye l nome ''Al-Wadud'', ó ''L Amabilíssemo'', que se ancontra na Surah 11: 90, bien cumo Surah 85:14. Refire-se la Dius cumo sendo ''"cheno de bondade amorosa"''. Ne l Eislamismo, l'amor ye frequentemente outelizado cumo un ancentibo pa ls pecadores podéren aspirar a ser tan dinos de l'amor de Dius quanto podíren. Ua beç que la pessona tenga l'amor de Dius, cumo la pessona abalua l sou própio balor ye de la cunta de sou própio Dius i sue. Todos ls que defenden la fé ten l'amor de Dius, mas la que grau ó cun qual sfuorço el ten agradado la Dius depende de l própio andibíduo.
''[[Ishq]]'' (''amor'', an [[persa]]/farsi), ó amor debino, ye l çtaque de l [[Sufismo]]. Sufis acradita que l'amor ye ua projeçon de l'eissencia de Dius pa l'ouniberso. Dius zeia recoincer la beleza, i cumo alguien que se mira ne l speilho para ber la si mesmo, Dius "mira" para drento de si mesmo pula própia dinámica de la natureza. Ua beç que todo ye un reflexo de Dius, la scuola de Sufismo prática para ber la beleza anterior de l que ye aparentemente feio. Sufismo ye muitas bezes referida cumo la religion de l'amor. Dius ne ls Sufismo ye referido an trés percipales cunceitos que son: '''L'amante''', '''L'amado''' i '''L'adorado''' cujo radadeiro desses tenermos ye frequentemente bisto an Sufi poesie. Ua bison quemun ye la de qu'atrabeç de l'amor ''sufismo'' l'houmanidade puode buoltar a la sue inerente pureza i grácia. Ls santos de ''sufismo'' son anfames por séren "bébados", debido al sou Amor por Dius, antoce, hai custante refréncia al bino na poesie i música Sufi.
=== Budista ===
An [[Budismo]], ''[[Kāma]]'' ye amor sensual, sexual. Ye un oustaclo ne l camino para [[eiluminaçon (budismo)|iluminaçon]], ua beç que ye eigoísta.
''[[Karuṇā]]'' ye [[cumpaixon]] i [[misericórdie]], l que reduç l sofrimiento de ls outros. Ye cumplementar a la sabedorie, i ye necessairo pa l'iluminaçon.
''[[Adbeṣla]]'' i ''[[metta|maitrī]]'' son amor benebolente. Esso ye amor ancondicional i requer cunsidrable aceitaçon de ls outros. Esto ye bastante defrente de l'amor ourdinairo, que normalmente ye possessibo i sexual, i raramente ocorre sin outo-antresse. An beç desso, l'amor benebolente senefica çprendimiento i altruísta antresse ne l bien-star de ls outros.
L [[Bodhisattba]] eideal ne l budismo mahayana ambolbe la cumpleta renúncia de si mesmo, la fin d'assumir l'ancargo de diminuir l sofrimiento ne l mundo.
=== Hindu ===
Ne l'hinduísmo, ''[[kāma]]'' ye agradable. Ye l'amor sexual, personificado pul dius [[Kama (Hinduísmo)|Kama]]. Ye la terceira etapa de la bida, passado las etapas de ''brahmacarin'' (studante) i ''artha'' (riqueza material).
An cuntreste cun kāma, ''[[prema]]'' ó ''[[pren]]'' refire-se al eilebado amor. Assi i to, l termo ''bhakti'' ye ousado para seneficar l'amor maior, l'amor al debino.
''[[Karuna]]'' ye cumpaixon i misericórdie, l que reduç l sofrimiento de ls outros.
''[[Bhakti]]'' ye un termo sánscrito seneficando "amorosa deboçon al Dius supremo". Ua pessona que pratica [[bhakti]] ye chamada ''[[bhakta]]''.
Scritores, teólogos, filósofos ténen çtinguido nuobe formas de deboçon qu'eilhes chaman de [[bhakti]]. Por eisemplo, ne l [[Bhagabatha-Purana]] i an [[Tulsidas]]. L'obra filosófica''[[Narada Bhakti Sutra]]'', scrita por un outor çconhecido (presume-se [[Narada Muni|Narada]]), çtingue onze formas d'amor.
== {{Bibliografie}} ==
* '''R. J. Sternberg'''. ''Ua teorie triangular de l'amor''. 1986. Psicológicos Rebiew, 93, 119-135
* '''R. J. Sternberg'''. ''Liking bersus amorosa: Ua abaluaçon cumparatiba de las teories''. 1987. Boletin psicológica, 102, 331-345
* '''Dorothy Tennob'''. ''Lobe i Limerence: la spriéncia de star an Lobe''. New York: Stein i Die, 1979. ISBN 0-8128-6134-5
* '''Heilen Fisher'''. ''Porque Nós Lobe: la Natureza i la Química de l Amor Romántico''
* '''Heinry Chadwick i Edzrin'''. "Saint Augustine Cunfessiones". Oxford University Press, 1998.
* '''Wod, Wod i Boyd'''. ''L Mundo de Psicologie''. 5 ª eidiçon. 2005. Pearson Eiducation, 402-403
{{Refréncias}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Correlatos
|commons= Category:Lobe
|wikiquote= Amor
|wikcionairo= Amor
|wikisource=
}}
* [[Emoçon|Emoçones]]
* [[Sentimiento]]s
* [[Peixon (sentimiento|Peixon]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* {{Link|en|2=http://www.in-mind.org/issue-6/the-anatomy-of-lobe.html|3=The Anatomy of Lobe|4= Splanation of Theories of Lobe}}
* {{Link|t|2=http://www.cbde.org.br/st_esetesto.asp?id=044/|3=L'amor citado ne l Eibangelho}}
* {{Link|en|2=http://iserber.saddleback.c.ca.us/faculty/jfritsen/articles.html|3=La Ciéncia de l Amor}}
{{emoçones}}
[[Catadorie:Amor| ]]
lwd7cf4tj783iirv101go9ueegqjsng
107708
107707
2026-08-08T08:55:58Z
~2026-30875-10
15270
/* Sexo */
107708
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambiguaçon}}
'''Amor,''' ye l nible ó grau de respunsabelidade, outelidade i prazer cun que lidamos culas cousas i pessonas que conhecemos. <ref>[http://t.scribd .com/doc/98081841/La-Rebolucao-de las-Letras-Defenicoes-ciertas -de-Dreito'' In "L Diagrama de l Coincimiento de la Partiçon Eiquenómica i de la Stória - Gráfico de la Pirámide Forense"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> -
La palabra '''amor''' (de l [[latin]] ''amor'') presta-se la múltiplos seneficados na [[lhéngua pertuesa]]. Puode seneficar [[afeiçon]], [[cumpaixon]], [[misericórdie]], ó inda, anclinaçon, atraçon, apetite, peixon, querer bien, sastifaçon, cunquista, zeio, libido, etc. L cunceito mais popular d'amor ambolbe, de modo giral, la formaçon dun bínclo emocional cun alguien, ó cun algun oubjeto que seia capaç de recebir este cumportamiento amoroso i ambiar ls stímulos sensoriales i psicológicos necessairos pa la sue manutençon i motibaçon. Ye tenido por muitos cumo la maior de todas las cunquistas de l ser.
== Caratelísticas de l'amor ==
[[Fexeiro:SwansHeart.jpg|thumb|400px|right|[[Cisne]]s formando un [[coraçon]]]]
Fala-se de l'amor de las mais dibersas formas: amor físico, amor platónico, amor materno, amor a la [[bida]]. Ye l tipo d'amor que ten relaçon cul caráter de la própia pessona i la motiba a amar (ne l sentido de querer bien i agir an prol).
Las muitas deficuldades qu'essa dibersidade de tenermos ouferece, an cunjunto a la suposta ounidade de seneficado, ocorren nun solo ne ls lénguas modernos, mas tamien ne l [[Koiné|griego]] i ne l [[latin]].
L griego ten bárias palabras para '''amor''', cada qual denotando un sentido defrente i specífico.
Ne l latin ancontramos ''amor'', ''diletio'', ''charitas'', bien cumo ''[[Eros]]'', quando se refire al amor personificado nua deidade.
Amar tamien ten l sentido de '''gustar muito''', sendo assi possible amar qualquiera [[ser bibo]] ó [[oubjeto]].
== Amor platónico ==
{{Artigo percipal|Amor platónico}}
Amor platónico ye ua spresson ousada para chamar un amor eideal, alheno a antrisses ó gozos. Un sentido popular puode ser l dun amor ampossible de se rializar, un amor purfeito, eideal, puro, casto.
Trata-se, assi i todo, dua mala anterpretaçon de la filosofie de [[Platon]], quando bincula l'atributo "[[platónico]]" al sentido d'algo eisistente solo ne l praino de las eideias. Porque Eideia an Platon nun ye ua cogitaçon de la rezon ó de la fantasia houmana. Ye la rialidade ''eissencial''. L mundo de la matéria serie solo ua selombra que lembrarie la luç de la berdade eissencial.
La spresson ''[[amor platónico]]'' ye ua anterpretaçon eiquibocada de l cunceito de Amor na filosofie de Platon. L'amor an Platon ye falta. Ó seia, l'amante busca ne l'amado la Eideia - berdade eissencial - que nun ten. Nesto supre la falta i se torna pleno, de modo dialético, recíproco.
An cuntraposiçon al cunceito de Amor na filosofie de Platon stá l cunceito de [[Peixon (sentimiento)|peixon]]. La peixon serie l zeio buoltado sclusibamente pa l mundo de las selombras, abandonando-se la busca de la rialidade eissencial. L'amor an Platon nun cundena l sexo, ó las cousas de la bida material.
Na obra ''Simpósio'' (de Platon), hai ua passaige subre l seneficado de l'amor. Sócrates ye l mais amportante dentre ls homes persentes. El diç que na mocidade fui ampeçado na filosofie de l'amor por [[Diotima de Mantinea]], qu'era ua sacerdotisa. Diotima le ansinou la [[genealogie]] de l'amor i por esso las eideias de Diotima stan na ourige de l cunceito socrático-platónico de l'amor. Segundo [[Joseph Campbell]], "nun ye por acauso que Sócrates nomeia Diotima cumo aqueilha que le dou las anstruçones i ls métodos mais seneficatibos para amar/falar. La palabra falada por amor ye ua palabra que ben de las ouriges <ref>Mitos, suonhos i religion, Joseph Campbell, p. 162</ref>."
== Perspetiba filosófica ==
[[Fexeiro:Angelo Bronzino - Venus, Cupid, Folly and Time - National Gallery, London.jpg|thumb|right|200px|L Triunfo de [[Bénus (mitologie)|Bénus]], de Angelo Bronzino.]]
Defrentemente de l cunceito de ''amor platónico'', quando se fala de l'amor ''an Platon'' stamos ne ls referindo al pensamiento deste filósofo subre l'amor. La noçon d'amor ye central ne l pensamiento platónico. An sous diálogos, [[Sócrates]] dezie que l'amor era la única cousa qu'el podie antender i falar cun coincimiento de causa. [[Platon]] cumpara-lo a ua caçada (cumparaçon aplicada tamien al ato de coincer) i çtinguia trés tipos d'amor: l'amor terreno, de l cuorpo; l'amor de l'alma, celhestrial (que lieba al coincimiento i l porduç); i outro que ye a mistura de ls dous. An to causo l'amor, an Platon, ye l zeio por algo que nun se ten.
La temática de l'amor ye quemun la quaije todos ls filósofos griegos, antendido cumo un percípio que goberna l'ounion de ls eilemientos naturales i cumo percípio de relaçon antre ls seres houmanos.
Depuis de Platon, antretanto, solo ls platónicos i ls neoplatónicos cunsidrórun l'amor un cunceito fundamental.
An [[Plutarco]] l'amor ye l'aspiraçon daquilo que carece de forma (ó solo la ten menimamente) a las formas puras i, an radadeira anstáncia, a la Forma Pura de l Bien. An "Las [[Enéadas]]", [[Plotino]] trata de l'amor de l'alma a l'anteligéncia; i na sue ''Eipistola ad Marcelan'', [[Porfírio]] menciona ls quatro percípios de Dius: la fé, la berdade, l'amor i la sperança. Ne l pensamiento neoplatónico, l cunceito d'amor ten un seneficado fundamentalmente metafísico ó metafísico-relegioso.
== L'amor ouriginal ==
L'amor, para ocorrer, nun amportando ls nibles: se social, afetibo, paternal ó maternal, fraternal - que ye l'amor antre armanos i cumpanheiros - debe oubrigatoriamente ser ''permitido''. L que senefica ser ''amor permitido''? Bien, de fato quaije nunca pensa-se subre esso porque passa tan çpercebido qu'atribui-se a un cumportamiento natural de l ser houmano ó d'outros seres bibos. Mas nó, la permisson eiqui referida toma-se por base un sentimiento de reciprocidade capaç de dar ampeço i alargar las relaçones d'afetebidade antre dues ó mais pessonas ó seres que stan an cuntato i que por bintura bénen a nutrir un sentimiento d'afeiçon ó amor antre si.
La permisson ocorre nun nible d'aceitaçon natural, mental ó físico, ne l qual l ser dá abiertura al outro sin que séian neçairas qualesquiera oubrigaçones ó atitudes demeritórias ó cunfusas de nanhue de las partes. La libardade d'amar, quando l sentimiento prenche d'algua forma l'alma i l cuorpo i nun solamente por alguns minutos, dies ó meses, mas por muitos anhos, quiçá eternamente anquanto dure i mais nas lembranças i mimórias.
Por que bocé me ama? Porque bocé permitiu. Essa frase remete al mais simples macanismo de reciprocidade i lealdade, se un pregunta al outro la rezon de sou sentimiento d'amor an direçon a el, la repuosta solo poderie ser essa. La rezon de l sentimiento d'amor an direçon a l'outra pessona recaí na própia pessona amada, qu'an sous géstios, palabras, pensamientos i açones cunferiu permisson la que l'outra pessona ó ser - podendo até ser un animal de stimaçon - l dedicasse aquel sentimiento d'amor.
L'amor puode ser antendido de defrentes formas, i tomado por cierto cunquanto ye un sentimiento, dessa forma ye abstrato, sin forma, sin quelor, sin tamanho ó testura. Mas ye por si solo: L sentimiento an eiceléncia; l que quier dezir que ye l sentimiento primairo i enicial de to i cada ser houmano, animal ó qualquiera outro ser dotado de sentimientos i capacidade de pensar natural.
Todos carecen d'amor i quieren recoincer esse sentimiento an si i ne ls outros, nun amportando eidade ó sexo. L'amor ye bital para nuossas bidas cumo l'aire, i ye notoriamente reconhecido que sin amor la criatura nun subrebibe cunquanto l'amor eiquelibra i traç la paç de sprito quando ye necessairo.
== Eros ==
[[Fexeiro:Lobe heiart uidaodjsdsew.png|thumb|left|180px|Coraçones stelizados: un simblo de l'amor.]]
'''''Eros''''' repersenta la parte cunciente de l'amor qu'ua pessona sente por outra. Ye l'amor que se liga de forma mais clara a l'atraçon física, i frequentemente cumpele las pessonas la mantíren un relacionamiento amoroso cuntinado. Nesse sentido tamien ye sinónimo [[sensualidade]] que lieba la [[atraçon física]] i depuis a las [[relaçones sexuales]].
Al cuntrairo ben la '''''[[Psique]]''''', que repersenta l sentimiento mais spritual i perfundo.
== Pragma ==
[[Pragma]] (de l griego, "prática", "negócio") serie ua forma d'amor que prioriza l lado prático de las cousas. L'andibíduo abalua todas las possibles amplicaçones antes d'ambarcar nun romance. Se l namoro aparente tubir feturo, el ambiste. Se nó, zeiste. Cultiba ua lista de pré-requesitos pa l parceiro ó la parceira eideal i pondera mui antes de se cumprometer. Percura un buono pai ó ua buona mai pa ls filhos i lieba an cunta l cunfuorto material. Stá siempre cheno de preguntas. L que será que a mie família bai achar? Se you me casar, cumo starei daqui a cinco anhos? Cumo mie bida bai mudar se you me casar?
Amor antressado an fazer bien la si mesmo, Amor que spera algo an troca.
== Phelia ==
An griego, [[Phelia]] senefica altruísmo, generosidade. La dedicaçon al outro ben siempre antes de l própio antresse. Quien pratica esse stilo d'amor antrega-se totalmente a la relaçon i nun se amporta an abrir mano de ciertas buntades pa la sastifaçon de l ser amado. Ambiste custantemente ne l relacionamiento, mesmo sin ser correspondido. Sente-se bien quando l'outro demunstra alegrie. Ne l lemite, ye capaç até mesmo de renunciar al parceiro se acraditar qu'el puode ser mais feliç cun outra pessona. Ye bisto por muitos, cumo ua forma ancondicional d'amar.
L'anterpretaçon [[cristandade|crestiana]] subre l'ourige de [[Jasus]], angloba este tipo d'amor para çcrebir l ''ato'' de [[Dius]], que, al ber la [[houmanidade]] perdida, antrega sou filho unigénito, para ser muorto an fabor de l'home.
== Storge ==
L nome de la debindade griega de l'amisade ye [[Storge]]. Por esso, quien tende a tener esse stilo d'amor baloriza la cunfiança mútua, l'antrosamiento i ls porjetos cumpartilhados. L romance ampeça de maneira tan gradual que ls parceiros nin saben dezir quando satamente. L'atraçon física nun ye l percipal. Ls namorados-amigos nun tenden a tener relacionamientos calorosos, mas si tranquilos i afetuosos. Prefíren catibar a seduzir. I, an giral, manténen ligaçones bastante duradouras i stabais. L que cunta ye la cunfiança mútua i ls balores cumpartilhados. Ls amantes de l tipo storge rebelan sastifaçon cula bida afetiba. Acuntece giralmente antre grandes amigos.
Normalmente ls casales cun este tipo d'amor conhecen mui bien un al outro.
== Sexo ==
{{ber artigo percipal|Relaçon sexual houmana}}
La palabra amor puode ser antendida tamien cumo [[sexo]], quando ousada an spressones cumo "fazer amor", "make love" (an anglés), "faire l'amour" (an francés). Ls [[Spanofonia|spanófonos]], por eisemplo, ancontramos la palabra "amor" sendo, an giral, sustituída por bariaçones de "querer", cumo an "yo te quiero", an detrimiento de l possible.
== Stilos de Amor ==
Susan Heindrick i Clyde Heindrick zambolbírun ua Scala de Atitudes Amorosas baseados na teorie de Alan John Le, teorie chamada Stilos d'amor. Le eidantificou seis tipos básicos an sue teorie. Nestes tipos las pessonas úsan an sues relaçones anterpessoales:
* [[Eros]] - un amor [[Peixon (sentimiento)|apaixonado]] fundamentado i baseado na aparéncia física
* [[Psiqué]] - un amor "[[sprito|spritual]]", baseado na minte i ne ls sentimientos eiternos
* [[Ludus]] - l'amor que ye jogado cumo un [[jogo]]; amor brincalhon
* [[Storge]] - un amor afetuoso que se zambolbe lentamente, cun base an similaridade
* [[Pragma]] - amor pragmático, que bisualiza solo l momiento i la necidade temporária, de l'agora
* [[Mania]] - amor altamente [[emoçon|emocional]], anstable; l stereótipo d'amor romántico ó apaixonado.
* [[Ágape]] - amor [[altruísmo|altruísta]]; spritual
D'acuordo cula pesquisa de Heindrick i Heindrick, ls homes tenden a ser mais lúdicos i maníacos, anquanto las mulhieres tenden a ser stórgicas i pragmáticas. Relacionamientos baseados an amor de stilos semelhantes tenden a durar mais tiempo. An [[2007]], pesquisadores de la [[Ounibersidade de Pabie]] liderados pul Dr. [[Enzo Emanuele]] fornecírun probas de l'eisisténcia dua base genética para bariaçones andebiduales an berificada na Teorie de ls Stilos amorosos de Le.
L Eros relaciona-se cula [[dopamina]] ne l sistema nerboso i la Mania a la [[serotonina]].
== Atraçon física, peixon i amor ==
;Atraçon física
Na atraçon física reside ls nuossos anstintos atrelados al nuosso stado fesiológico cumo las necidades sexuales, prazer i perpetuidade de la spece.''
;Peixon
{{ber artigo percipal|Peixon (sentimiento)}}
La [[peixon]] ye un fuorte sentimiento que se puode tomar até mesmo cumo ua patologie probinda de l'amor. Manifestada la peixon an debida circunstáncia, l'andibíduo tende a ser menos racional, priorizando l'anstinto de tenr l'oubjeto que le causou l [[zeio]]. Sendo assi, l'apaixonado puode trascender sous lemites ne l que tange la rezon i, an situaçones stremas, beira la [[Ousesson (psiquiatria)|ousesson]].
Essa atraçon antensa i ampetuosa stá antimamente ligada a la baixa de [[serotonina]] ne l cérebro: sustáncia química (neurotransmissor) respunsable por bários sentimientos i patologies, dentre eilhes l'ansiadade i l strisse; la depresson i la psicose ousessiba-cumpulsiba.
;Amor Anterpessoal
L Amor Anterpessoal se refire al amor antre ls seres houmanos. Ye un sentimiento mais potente de l qu'un simples gustar antre dues ó mais pessonas. Sin amor refire-se als sentimientos d'amor que nun son reciprocidade. L Amor anterpessoal ye mais associado cun relaçones anterpessoales. Tal amor puode eisistir antre fameliares, amigos i casales. Hai tamien ua série de çtúrbios psicológicos relacionados al amor, cumo erotomania.
* Alguns sentimientos que son frequentemente associados cun Amor Anterpessoal:
** [[Carinho]]: sentimientos de ternura i / ó querendo prossimidade física
** [[Atraçon]]: sastifazer necidades básicas emocionales
** [[Altruísmo]]: altruísta ó altruísta preocupaçon para outra pessona
** [[Reciprocidade]]: se l'amor ye recíproco
** [[Cumpromisso]]: un zeio de manter l'amor
** [[Antemidade]] [[emoçon|emocional]]: la troca d'emoçones i sentimientos
** [[Amisade]]: l sprito antre amigos
** [[Parentesco]]: laços fameliares
** [[Peixon (sentimiento)|Peixon]]: zeio custante, sentido bie modificaçon de l ritmo cardíaco
** [[Antemidade física]]: cumpartilhamiento de l spácio pessonal i íntemo
** [[A outo-antresse]]: quando se bisa recumpensas
** [[Serbício]]: zeio d'ajudar
La sexualidade puode ser un eilemiento amportante na detreminaçon de la forma dun relacionamiento. Anquanto l'atraçon sexual, muitas bezes, cria un nuobo bínclo sexual. Esta antençon, quando eisolada, puode ser cunsidrada andeseijable ó inadequada an ciertos tipos d'amor. An muitas religiones i sistemas de ética ye cunsidrada errada, la maneira d'agir subre zeio sexual para cula família de forma eimediata. Cumo por eisemplo: pa las ninos, ó fura dun relacionamiento ampenhado. Inda assi, hai muitas maneiras de spressar amor apaixonado sin sexo. Afeto, antemidade emocional, partilha d'antrisses i spriéncias son quemuns nas amisades i amores de todos ls seres houmanos.
== Modelos científicos ==
Las Ciéncias Biológicas ten modelos d'amor que l çcriben cumo un anstinto de mamíferos, tal cumo [[fame]] ó [[sede]]. Na psicologie bé-se l'amor cumo mais dun fenómeno: social i cultural. Hai probabelmente eilemientos de berdade an ambas las posiçones - l'amor ye cierta mente anfluenciada por [[hormónio]] s (tales cumo [[oxitocina]]), [[neurotransmissores]] (cumo [[NGF]]), i [[Feromónio]] s, bien cumo la forma de pensar de las pessonas l que faç cun qu'estas se cumporten cun relaçon al amor de maneira anfluenciada por sues cuncepçones de l que ye l'amor.
La bison cumbencional de la [[biologie]] ye qu'eisisten dues grandes bertentes ne l'amor - [[Ourientaçon sexual|atraçon sexual]]. Esto fazerie cun qu'este cumportamiento antre adultos dua detreminada spece se ampenhassen na criaçon de ls sous çcendentes de la mesma maneira cula qual a trabalhar culs mesmos percípios que lieban ua nino a tornar-se ligado la sue mai. L punto de bista tradecional de la psicologie bé l'amor cumo sendo ua cumbinaçon de [[cumpromisso amoroso]] i amor apaixonado. Amor apaixonado ye antenso, ye zeio, i ye muitas bezes acumpanhada por [[scitaçon fesiológica]] (falta d'aire, rápidas de l ritmo cardíaco). [[Cumpromisso amoroso]] ye [[Afetebidade|afeto]] i ua sensaçon d'antemidade nun acumpanhados de scitaçon fesiológica.
=== La teorie triangular de l'amor ===
Na [[teorie triangular de l'amor]], ls relacionamientos son caratelizados por trés eilemientos: [[antemidade]], [[Peixon (sentimiento)|peixon]] i [[cumpromisso]]. Cada un destes eilemientos i sues cumbinaçones antre si puoden star persente nun relacionamiento, porduzindo las seguintes defeniçones:
* '''[[Amisade]]''' (antemidade)
* '''[[Limerence]]''' (peixon)
* '''Amor bazio''' (cumpromisso)
* '''Amor romántico''' (antemidade + peixon)
* '''Cumpanheirismo amoroso''' (antemidade + cumpromisso)
* '''Amor fugaç''' (peixon + cumpromisso)
* '''Amor cunsumado''' (antemidade + peixon + cumpromisso)
=== Amor, peixon, i loucura ===
Studos ténen demunstrado que l scaneamiento de ls cérebros de ls andibíduos apaixonados eisibe ua semelhança culas pessonas portadoras dua malina mental. L'amor cria ua atebidade na mesma ária de l cérebro que la fame, la sede, i drogas pesadas, criando atebidade [[Polimerase]]. Nuobos amores, antoce, poderien ser mais emocionales de l que físicos. Al longo de l tiempo, essa reaçon al amor muda, i defrentes árias de l cérebro son atibadas, percipalmente naqueilhes amores qu'ambolben cumpromissos de longo prazo. [[Andrew Newberg|Dr. Andrew Newberg]], un neurocientista, sugere qu'esta reaçon de modificaçon de l'amor ye tan semelhante al de l bício las drogas, porque sin amor, l'houmanidade morrerie.
=== Neurobiologie de l “star apaixonado” ===
Na ária de la neurobiologie, eisisten studos apoiados an resultados de [[eiletroencefalografie]] i ne l registro de las corrientes eilétricas qu'ocorren ne l cérebro durante l stado “peixon”, cumproban qu'apersenta la mesma eilebada atebidade cumo aqueilha registrada durante a libido.
Quando alguien se apaixona registra-se maior porduçon de [[dopamina]], respunsable pul stado d'euforia, [[adrenalina]], respunsable pula scitaçon, l'andorfina, pula sensaçon de felicidade i bien star i finalmente eileba la coberteirasterona que cuntribui pa la maior apeténcia sexual.
A la par son libertados sustáncias químicas, ls [[feromónios]] ó feromonas qu'eisercen atraçon olfatiba an animales de la mesma spece. Por outro lado diminui drasticamente l nible de serotonina, l que faç cun que l stado “estar apaixonado” se assemelha al stado registrado durante outras malinas psíquicas. Por esso muitos apaixonados se cumportan mais ampulsibamente, sin inibiçon cumo se stubíssen fura de l sou cuntrolo racional. Passado alguns meses, l cuorpo se acostuma las estas eilebadas doses (segundo la [[OMS]] dura ne l mássimo 24 a 36 meses) i diminui als poucos la “antoxicaçon” de l cérebro.
== Amor an outras culturas ==
=== Chinés ===
Cuntemporaneamente an [[ll|chinés]] léngua i [[cultura chinesa|cultura]], bários tenermos ó palabras raiç son outelizados pa l cunceito de "amor":
'''Ai''' (爱) ye ousado cumo un berbo (por eisemplo, ''Wo ai ni'', "you t'amo"), ó cumo un sustantibo, specialmente an aiqing(爱情), "amor" ó "Romance". Na [[China]] zde 1949, ''[[airen]]''(爱人, ouriginalmente "amante", ó mais literalmente, "amor antre pessonas") ye la percipal palabra de "cónjuge" (cun dous seneficados para "Mulhier "i" marido "ouriginalmente sendo anfatizado), la palabra tenie ua conotaçon negatiba, ua beç que se mantén antre muitos subre [[Taiwan]].
'''[[Lian]]'''(恋) nun ye giralmente outelizado eisoladamente, mas si cumo parte de tenermos cumo "star ne l'amor" (谈恋爱, ''tan lian'ai''- tamien cuntén 'ai''), "Amante" (恋人, lianren) ó "homossexualidade" (同性恋, tongxinglian).
'''Qing''' (情), quemumente seneficando "sentimiento" ó "emoçon", muitas bezes andica "amor" an bários tenermos. Ye cuntidas na palabra ''aiqing''(爱情); ''qingren''(情人) ye un termo para "amante".
An [[Cunfucionismo]], ''[[lian]]'' ye un birtuoso benebolente amor. Lian debe ser perseguido por todos ls seres houmanos, i reflete ua bida moral. L filósofo chinés [[Mozi]] zambolbiu l cunceito de''ai''(爱), an reaçon al cunfucionismo ''[[lian]]''. Ai, an [[Mohisn]], ye amor ounibersal para cun todos ls seres, nun solo para amigos i fameliares, sin qu'haba reciprocidade. Strabagáncia i oufensibo son hostis a la guerra ''ai''. Ambora Mozi de l pensamiento era anfluente, l cunfucionismo lian ye cumo la maiorie de ls chineses cunceber amor.
'''Gănqíng'''(感情), la sensaçon dun relacionamiento. Ua pessona eirá spressar amor por custruir buonas gănqíng, rializada atrabeç ajudando ó trabalhar para outro. Afetebidade an direçon a ua outra pessona ó de qualquiera cousa.
'''[[Yuanfen]]'''(缘份) ye ua conexon de binculados çtinos. Ua seneficatiba relaçon ye frequentemente cuncebida cumo dependente de fuorte yuanfen. Ye mui semelhante al casual. Un semelhante cuncetualizaçon an Anglés ye, "Eilhas fúrun feitas para si", "suorte", ó "çtino".
'''Zaolian'''([[Chinés simplificado|Simplificado]]:早恋, [[Traditional Chinese|Traditional]]:早恋, [[pinyin]]: ''çǎouliàn''), literalmente, "cedo amor", Cuntemporáneo ye un termo an uso frequente de sentimientos románticos ó ligaçones antre ls ninos ó adolescentes. Zaolian çcribe tanto las relaçones antre un tenaged namorado i namorada, bien cumo l "[[Limerence|smagar]] es" adolescéncia ó ampeço de l'anfáncia. L cunceito eissencial andica ua fé prebalente na cultura cuntemporánea chinesa que, debido a las eisigéncias de sous studos (specialmente berdadeiro pa l sistema eiducacional altamente cumpetitibo de la China), la mocidade nun debe formar romántico aneixos açoite sue cumprometer sues chances de sucesso ne l feturo. Relatórios tener aparecido an chinés jornales i outros meios detalhando la prebaléncia de l fenómeno i a la sue percepçon peligros pa ls studantes i ls receios de ls pais.
=== Japonés ===
Ne l [[Budismo japonés]], ''[[ai]]''(爱) ye cuidar de l'amor apaixonado, i un zeio fundamental. Eilha puode eiboluir para qualquiera eigoísmo ó abnegaçon i eiluminaçon.
''[[Amae]]''(甘え), ua palabra japonesa que senefica "andulgente dependéncia", faç parte de la cultura de la sploraçon anfantil-Japon. Mais japonesas spírun abraços i andulgencias de ls sous filhos, i ls ninos son speradas para premiar las mais por agarrados i serbindo. Alguns [[sociólogo]] s ténen sugerido que ne l japon las anteraçones sociales na bida depuis son modeladas subre l sentimiento mai-nino amae.
=== Griego antigo ===
[[Fexeiro:Alcibiades and friend - detail fron Phidies and the Parthenon marbles by Alma Tadema.jpg|thumb|''Socrates and Alcibiades''<br />Bison Bitoriana de l'eiquilíbrio de l'afeiçon i la cuntençon antre ls mais famosos eromenos i erastes<br />[[Lawrence Alma-Tadema]], ''[[:Eimage:1868 Lawrence Alma-Tadema - Phidies Showing the Frieze of the Parthenon to s Friends.jpg|Phidies Showing the Frieze of the Parthenon to s Friends]]'' (1868)]]
[[Léngua griega|La lenguaige griega]] çtingue dibersos sentidos an que la palabra ''amor'' ye ousada. Por eisemplo, l griego antigo ten la spresson ''[[phelia]]'', ''[[eros]]'', ''[[ágape]]'', ''[[storge]]'' i ''[[adidasan]]''. Inda assi, cul griego cumo acuntece cun muitas outras lénguas, ten sido storicamente defícel apartar ls seneficados de las palabras totalmente. Al mesmo tiempo, l griego antigo an testos de la [[Bíblia]] ten eisemplos de l [[berbo]] ''agapo'' sendo outelizado cul mesmo seneficado que ''[[phileo]]''.
''[[Agapē|Agape]]'' (((polytonic | ἀγάπη))''agápē''), ''amor'' An griego moderno, l termo''s'agapo''senefica''you t'amo''. La palabra''agapo''ye l berbo''I lobe''. Giralmente, refire-se a un puro, eideal tipo d'amor al ambés de l'atraçon física sugerida pul''eros''. Inda assi, eisisten alguns eisemplos de ''agape''ousada para seneficar l mesmo que''eros''. El tamien fui traduzido cumo "l'amor de l'alma".
''[[Eros (Amor)|Eros]]'' (((polytonic | ἔρως))''érōs'') ye amor apaixonado, cul zeio sensual I suidades. La palabra griega ''erota'' senefica ''amor''. [[Platon]] refinado sue própia defeniçon. Ambora eros seia einicialmente sentida por ua pessona, cula cuntemplaçon torna-se ua apreciaçon de la beleza drento dessa pessona, ó mesmo se torne apreciaçon de la beleza própia. Eros ajuda l'alma recordar coincimiento de beleza, i cuntribui para ua cumprenson de la berdade spritual. Amantes i filósofos son todos anspirados a percurar pula berdade ne l'eros. Alguas traduçones l çcriben cumo "l'amor de l cuorpo".
''[[Phelia]]'' (((polytonic | φιλία))''philía''), un birtuoso zapaixonada amor, era ua Cunceito zambolbido por [[Aristóteles]]. Anclui lealdade para cun sous amigos, fameliares i quemunidade, i eisige fuorça, l'eigualdade i la fameliaridade. Phelia ye motibada por rezones práticas; ua ó d'ambas las partes beneficiáren de la relaçon. Tamien puode seneficar "l'amor de a minte".
''[[Storge]]'' (((polytonic | στοργή))''storgē'') ye l'afeto natural, Cumo la que senti por pais para filhos.
''[[Xenia (Griego)|Xenia]]'' (''ξενία xenía''), spitalidade, era ua prática stremamente amportante na Grécia antiga. Era ua amisade quaije ritualizada formada antre un l duonho de l'hospedaige i ls sous clientes, que poderien ser çconhecidos ó nó. L'acolhimiento i l'alimentaçon çdes trimestralmente pa l'hóspede, qu'era sperado solo para retribuir cun gratidon. L'amportança deste puode ser bisto an to a mitologie griega, an particular Homero ''[[Eilíada]]'' i ''[[Odisseia]]''.
=== Roma Antiga (latin) ===
La léngua latina ten bários [[berbo]]s [[léngua anglesa|angleses]] correspondente a la palabra "amor".
''[[Amare]]'' ye la base pa la palabra ''al amor'', cumo eilha inda stá an eitaliano hoije. Ls romanos outelizórun-lo tanto nun sentido afetuoso, bien cumo nun sentido romántico ó sexual. A partir deste berbo benerie ''amanes'', un amante, amator, "amante profissional", muitas bezes cumo acessório la noçon amante , amica''i'', 'namorada', muitas bezes, tamien a ser aplicada als eufemisticamente para ua prostituta. L sustantibo correspondente ye ''amor'', que tamien ye ousado ne l plural para andicar "amores" ó "abinturas sexuales". Esta mesma raiç tamien porduç ''amicus'', 'amigo', i amicitie, 'amisade' (muitas bezes baseada ne l benefício mútuo, i correspondendo a las bezes mais d'acerca la "díbeda" ó "anfluéncia"). Cícero screbiu un tratado chamado ''On Amisade''(''de Amicitie''), que çcute la noçon cun algua perfundidade. Obídio screbiu un guia para namoro chamado ''Ars Amatoria'' (''La Arte de Amar''), qu'aborda an perfundidade todo, zde assuntos stramaritales para proteçon scessiba de ls pais.
Cumplicando un pouco l'eimaige, por bezes usa Latina''amare'' inda assi, ye mui mais giralmente spressos an latin por ''placere'' ó ''deletare'', Que son outelizados mais coloquialmente, i l radadeiro de ls quales ye ousado cun frequéncia na poesie d'amor Catullus.
''[[Diligere]]'' muitas bezes ten la noçon "de ser afetuoso de", "la stima", i raramente ó nunca ye ousado d'amor romántico. Esta palabra serie adequado para çcrebir l'amisade de dous homes. L sustantibo correspondente deligentie, inda assi, ten l sentido de "deligéncia" cuidado "i ten pouca subreposiçon semántica cul berbo.
''[[Ouserbare]]'' ye un sinónimo para "deligere"; anque de l cognato cun Anglés, este berbo i de ls sous correspondentes sustantiba 'ouserbantie' muitas bezes denotar "stima" ó "afeto".
''[[Caritas]]'' ye ousado an latin traduçones de la Bíblia crestiana para seneficar "amor caritatibo". Esto senefica, inda assi, que nun ye ancontrada na literatura clássica pagana romana. Cumo eilha nace dun ua outra palabra cun ua palabra griega, nun hai berbo correspondente .
== Bistas Relegiosas ==
=== Judaica ===
An [[léngua heibraica|heibraico]] ''[[Ahaba]]'' ye l termo mais quemumente ousado tanto pa l'amor anterpessoal cumo pa l'amor de Dius. Outros tenermos relacionados, mas son zeiguales''[[Chen]]''(caréncia) i''[[Heised]]'', que basicamente cumbina l seneficado de "carinho" i "cumpaixon", i a las bezes ye prestado an Anglés cumo ''"Bondade amorosa"''.
L [[Judaísmo]] amprega ua ampla defeniçon d'amor, tanto antre ls pobos cumo antre home i la debindade. Quanto a la purmeira, l [[Torah]] afirma: "Amarás tou próssimo cumo la si mesmo" ([[Lebítico]] 19:18). Ne l que diç respeito l'este radadeiro, l ser houmano ye ourdenado a amar Dius cun to l sou coraçon, cun to la tua alma i cun to l sou poder "([[Deuteronómio]] 6:5), tomada pul [[Mishnah]] (un testo central De l judiu [[oural lei]]), para referir-se a las buonas açones, ó l zeio de sacrificar la própia bida al ambés de cometer ciertas trasgressones grabes, a sacrificar todos ls sous benes i ser grato al Senhor anque de l'adbersidade (tratate Berachoth 9:5). [[La literatura Rabina]] diberge quanto al modo cumo esse amor puode ser zambolbido, por eisemplo, pula cuntemplaçon de las buonas açones debinas ó testemunhando las marabilhas de la natureza.
Quanto al amor cunjugal antre parceiros, este ye cunsidrado cumo un angrediente eissencial pa la bida: "Ber la bida cula mulhier qu'amo" ([[Eclesiastes]] 9:9). L libro bíblico [[Cançon de Salomon|Cántico de ls Cánticos]] ye cunsidrado ua parafraseada metáfora romántica de l'amor antre Dius i sou pobo, mas nua leitura mais simples ancaixa-se cumo ua cançon d'amor.
L Rabino cuntemporáneo [[Eiliyahu Eiliezer Dessler]] ye frequentemente citado por sue defeniçon d'amor ne l punto-de bista judaico cumo "dar sin asperar nada an troca" (de sou''Michtab me-Eiliyahu'', bol. 1). Amor romántico por si solo ten poucos retombos na literatura judaica, ambora l Rabino Mediebal [[Judah Halebi]] tenga scrito ua poesie romántica an léngua árabe, an sous
anhos de mocidade - mas el parece tener lamentado esso mais tarde.
=== Crestiana ===
{{AP|[[Caridade]]}}
La cumprenson crestiana ye que l Amor ben de [[Dius]], porque l'amor ye ua [[Birtudes teologales|birtude teologal]]. L'amor de l'home i de a mulhier (''[[eros]]'' an griego), bien cumo l'amor altruísta de ls outros (''[[ágape]]''), son frequentemente cuntrastadas cumo un amor "ascendente" i "çcendente", respetibamente. Mas, estes dous tipos d'amor son, an radadeira anstáncia, la mesma cousa.
Muitos [[Teologie|teólogos]] crestianos bé Dius cumo fuonte d'amor, que ye spelhado ne l ser houmano i ls sous própios relacionamientos amorosos. [[C. S. Lewis]], anfluente [[Teologie|teólogo]] [[anglicano]], screbiu bários libros subre l'amor, nomeadamente l ''[[The Four Lobes]]''. L [[Papa Bento XBI]], na sue [[ancíclica]] ''[[Dius Caritas St]]'' (ó seia, ''Dius ye Amor''), tamien pretendiu refletir subre l'amor debino para cul ser houmano i la relaçon antre l ''ágape'' i l ''eros''.
Hai bárias palabras griegas pa l Amor que son regularmente referidas ne ls círclos crestianos:
* '''Ágape''' - Ne l [[Nuobo Testamiento]], ''[[ágape|agapē]]'' ye caridade i amor altruísta i ancondicional. Ye amor paternal i la maneira que Dius ama l'houmanidade, bisto lougo na criaçon de l mundo ó na [[Mistério Pascal|muorte de Jasus]]. Por esso, ye bisto puls crestianos cumo l tipo d'amor que ls homes ténen d'aspirar a un ó outro.
* '''Phileo''' - Tamien ousados na [[Nuobo Testamiento]], ''[[Phileo]]'' ye ua repuosta houmana a algo que ye buono i delicioso. Tamien coincida cumo "amor fraternal".
* dues outras palabras d'amor ne l léngua griego - '''[[Eros]]''' ([[relaçon sexual houmana|amor sexual]] i amor [[cónjuge|cunjugal]]) i '''[[storge]]''' (amor antre l nino i la mai) nunca fúrun outelizadas ne l [[Nuobo Testamiento]].
Ls crestianos acraditan que [[Jasus]] mandou-los la:
{{Quote2|Amar la [[Dius]] cun to l tou coraçon, minte i fuorça i amar al tou próssimo cumo a ti mesmo.|[[Eibangelho de Marcos|Marcos]] 12-31 <ref name="usobíblia1">Las citaçones bíblicas fúrun tiradas de l'eidiçon de l [[Nuobo Testamiento]] de la [http://www.difusorabiblica .com/ Difusora Bíblica]</ref>)}}
Eilhes acraditan qu'estes dous [[Mandamientos d'amor|mandamientos]] son ls mais amportantes de l [[Torah]] i de la própia bida crestiana (cf ''[[Eibangelho de Marcos]] capítulo 12, bersiclos 28-34''). [[Agostico de Heippo|Santo Agostico]] resumiu esso quando el screbiu "''Ame la Dius, i faga cumo tu quieres''".
Çcribendo l'amor na sue [[purmeira eipístola als Coríntios]], [[Paulo de Tarso|San Paulo]] glorifica l'amor cumo la mais amportante [[birtude]] i fuorça, declarando que "''agora permanecen [...] la [[fé]], la [[Sperança (filosofie)|sperança]] i l'amor; mas la maior de todas ye l'amor''" (''1 Quelor 13:13'' <ref name="usobíblia1"/>). El screbiu inda nesta [[eipístola]] que:
{{Quote2|L'amor ye paciente, l'amor ye prestable, nun ye ambeijoso, nun ye arrogante nin ourgulhoso, nada faç d'anconbeniente, nun percura l sou própio antresse, nun se eirrita nin guarda ressentimiento. Nun se alegra cula anjustiça mas rejubila cula [[berdade]]. Todo çculpa, todo cré, todo spera, todo suporta. L'amor jamales passará.|[[purmeira eipístola als Coríntios|1 Quelor]] 13:4-8 <ref name="usobíblia1"/>)}}
[[João Batista|San João]] screbiu que:
{{Quote2|Caríssemos, amemo-mos uns als outros, porque l'amor ben de Dius, i to aquel qu'ama nesceu de Dius i chega al coincimiento de Dius. Aquel que nun ama nó chegou a coincer Dius, pus Dius ye amor. I l [[amor de Dius]] manifestou-se desta forma ne l meio de nós: Dius ambiou al mundo l [[Jasus|sou Filho Unigénito]], para que, por El, téngamos la [[Bida eiterna|bida]]. Ye nesto que stá l'amor: nun fumos nós qu'amámos la Dius, mas fui El mesmo que ne ls amou i ambiou l [[Jasus|sou Filho]] cumo [[Mistério Pascal|bítima de spiaçon]] puls nuossos [[pecado]]s. Caríssemos, se Dius ne ls amou assi, tamien nós debemos amar-mos uns als outros.|[[1 João]] 4:7-11 <ref name="usobíblia1"/>}}.
Na mesma linha de pensamiento, San João screbiu inda que:
{{quote2|Tanto amou Dius l mundo que le antregou l [[Jasus|sou Filho Unigénito]], la fin de que to l que cré nel nun se perca, mas tenga la [[bida eiterna]]. De fato, Dius nun ambiou l sou Filho al mundo para cundenar l mundo, mas para que l mundo seia [[Mistério Pascal|salbo por El]].|[[Eibangelho segundo João|João]] 3:16-18 <ref name="usobíblia1"/>}}
[[Santo Agostico]] diç que ye perciso ser capaç de decifrar la defrença antre amor i [[luxúria]]. Luxúria, d'acuordo cun Santo Agostico, ye un grande [[bício]] i [[pecado]], mas amar i ser amado ye l qu'este [[santo]] ten percurado por to la sue bida. El mesmo diç: "''you staba ne l'amor cun amor.''" Finalmente, el faç caer ne l'amor i ye amada de buolta, por Dius. Santo Agostico diç que la única pessona que puode t'amar berdadeiramente i plenamente ye Dius, porque l'amor de ls homes ten muitas falhas, tales cumo "''[[ciúme]], çcunfiança, medo, rábia i çcórdie.''" D'acuordo cun este santo, Dius ye amor "''para alcançar la [[paç]], que ye la sue.''" (de l libro: '''Las Cunfissones de Santo Agostico''')
La [[Eigreija Católica]], reafirmando ls ansinamientos de l [[Magistério de la Eigreija Católica|sou Magistério]] i de la ''[[Teologie de l Cuorpo]]'' de l [[Papa João Paulo II]], afirmou que l '''[[Amor#Crist.C3.A3|Amor]]''' ye ua [[birtude teologal]] <ref name="Carid1">''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC); m. 388</ref>, ua "''dádiba de si mesmo''" i "''ye l'ouposto d'ousar''" <ref name="Amorweigel1">GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo'', [[Lisboua]]: Bertrand Eiditora (traduçon de [[2002]]); cap. 6, pág. 101</ref> i d'afirmar-se la si mesmo <ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 105</ref>. Aplicado nas relaçones [[cónjuge|cunjugales]] houmanas, l Amor berdadeiramente bebido i plenamente rializado ye ua "''[[quemunhon]] d'antrega i recetebidade''" <ref name="Amorweigel2">GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 106-107</ref>, de "''dádiba mútua de l you i [...] d'afirmaçon mútua de la [[dignidade]] de cada parceiro''". Esta quemunhon "''de l'home i de a mulhier''" <ref name="Amorweigel2"/> ye "''un [[ícone]] de la bida de l própio Dius''" <ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 108</ref> i "''lieba nun solo a la sastifaçon, mas a la [[santidade]]''" <ref name="Amorweigel2"/>. Por esta rezon, la '''[[sexualidade]]''' (i l [[sexo]]), que "''ye fuonte d'alegrie i de [[prazer]]''" <ref>''[[Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CIC), m. 2362</ref>, nun eiserce solo la funçon de [[procriaçon|procriar]], mas tamien un papel amportante na bida íntima cunjugal <ref>''Ibiden'', m. 2360 i 2363</ref>. La [[relaçon sexual houmana|relaçon sexual]] cunjugal ye cunsidrada cumo la grande spresson "''houmana i totalmente houmanizada''" de l Amor eidealizado pula Eigreija, adonde l'home i a mulhier se únen i se cumplementan reciprocamente <ref>GEORGE WEIGEl, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6; págs. 101, 104 i 105</ref>. To este amor cunjugal proposto pula Eigreija requer [[fidelidade]], "''permanéncia i cumpromisso''", que solo puode ser outenticamente bebido "''ne l teta de ls laços de l [[Sagrado Casamiento|Casamiento]]''" i na [[castidade]] cunjugal <ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 102</ref>.
=== Eislámico ===
Nun cierto sentido, l'amor (''al-hob'', an [[árabe]] clássico) nun angloba la perspetiba eislámica de la bida cumo fraternidade ounibersal, que se aplica a todos ls que defenden la fé. Nun hai refréncias diretas afirmando que Dius ye amor, mas antre ls 99 nomes de Dius ([[Dius]]), ye l nome ''Al-Wadud'', ó ''L Amabilíssemo'', que se ancontra na Surah 11: 90, bien cumo Surah 85:14. Refire-se la Dius cumo sendo ''"cheno de bondade amorosa"''. Ne l Eislamismo, l'amor ye frequentemente outelizado cumo un ancentibo pa ls pecadores podéren aspirar a ser tan dinos de l'amor de Dius quanto podíren. Ua beç que la pessona tenga l'amor de Dius, cumo la pessona abalua l sou própio balor ye de la cunta de sou própio Dius i sue. Todos ls que defenden la fé ten l'amor de Dius, mas la que grau ó cun qual sfuorço el ten agradado la Dius depende de l própio andibíduo.
''[[Ishq]]'' (''amor'', an [[persa]]/farsi), ó amor debino, ye l çtaque de l [[Sufismo]]. Sufis acradita que l'amor ye ua projeçon de l'eissencia de Dius pa l'ouniberso. Dius zeia recoincer la beleza, i cumo alguien que se mira ne l speilho para ber la si mesmo, Dius "mira" para drento de si mesmo pula própia dinámica de la natureza. Ua beç que todo ye un reflexo de Dius, la scuola de Sufismo prática para ber la beleza anterior de l que ye aparentemente feio. Sufismo ye muitas bezes referida cumo la religion de l'amor. Dius ne ls Sufismo ye referido an trés percipales cunceitos que son: '''L'amante''', '''L'amado''' i '''L'adorado''' cujo radadeiro desses tenermos ye frequentemente bisto an Sufi poesie. Ua bison quemun ye la de qu'atrabeç de l'amor ''sufismo'' l'houmanidade puode buoltar a la sue inerente pureza i grácia. Ls santos de ''sufismo'' son anfames por séren "bébados", debido al sou Amor por Dius, antoce, hai custante refréncia al bino na poesie i música Sufi.
=== Budista ===
An [[Budismo]], ''[[Kāma]]'' ye amor sensual, sexual. Ye un oustaclo ne l camino para [[eiluminaçon (budismo)|iluminaçon]], ua beç que ye eigoísta.
''[[Karuṇā]]'' ye [[cumpaixon]] i [[misericórdie]], l que reduç l sofrimiento de ls outros. Ye cumplementar a la sabedorie, i ye necessairo pa l'iluminaçon.
''[[Adbeṣla]]'' i ''[[metta|maitrī]]'' son amor benebolente. Esso ye amor ancondicional i requer cunsidrable aceitaçon de ls outros. Esto ye bastante defrente de l'amor ourdinairo, que normalmente ye possessibo i sexual, i raramente ocorre sin outo-antresse. An beç desso, l'amor benebolente senefica çprendimiento i altruísta antresse ne l bien-star de ls outros.
L [[Bodhisattba]] eideal ne l budismo mahayana ambolbe la cumpleta renúncia de si mesmo, la fin d'assumir l'ancargo de diminuir l sofrimiento ne l mundo.
=== Hindu ===
Ne l'hinduísmo, ''[[kāma]]'' ye agradable. Ye l'amor sexual, personificado pul dius [[Kama (Hinduísmo)|Kama]]. Ye la terceira etapa de la bida, passado las etapas de ''brahmacarin'' (studante) i ''artha'' (riqueza material).
An cuntreste cun kāma, ''[[prema]]'' ó ''[[pren]]'' refire-se al eilebado amor. Assi i to, l termo ''bhakti'' ye ousado para seneficar l'amor maior, l'amor al debino.
''[[Karuna]]'' ye cumpaixon i misericórdie, l que reduç l sofrimiento de ls outros.
''[[Bhakti]]'' ye un termo sánscrito seneficando "amorosa deboçon al Dius supremo". Ua pessona que pratica [[bhakti]] ye chamada ''[[bhakta]]''.
Scritores, teólogos, filósofos ténen çtinguido nuobe formas de deboçon qu'eilhes chaman de [[bhakti]]. Por eisemplo, ne l [[Bhagabatha-Purana]] i an [[Tulsidas]]. L'obra filosófica''[[Narada Bhakti Sutra]]'', scrita por un outor çconhecido (presume-se [[Narada Muni|Narada]]), çtingue onze formas d'amor.
== {{Bibliografie}} ==
* '''R. J. Sternberg'''. ''Ua teorie triangular de l'amor''. 1986. Psicológicos Rebiew, 93, 119-135
* '''R. J. Sternberg'''. ''Liking bersus amorosa: Ua abaluaçon cumparatiba de las teories''. 1987. Boletin psicológica, 102, 331-345
* '''Dorothy Tennob'''. ''Lobe i Limerence: la spriéncia de star an Lobe''. New York: Stein i Die, 1979. ISBN 0-8128-6134-5
* '''Heilen Fisher'''. ''Porque Nós Lobe: la Natureza i la Química de l Amor Romántico''
* '''Heinry Chadwick i Edzrin'''. "Saint Augustine Cunfessiones". Oxford University Press, 1998.
* '''Wod, Wod i Boyd'''. ''L Mundo de Psicologie''. 5 ª eidiçon. 2005. Pearson Eiducation, 402-403
{{Refréncias}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Correlatos
|commons= Category:Lobe
|wikiquote= Amor
|wikcionairo= Amor
|wikisource=
}}
* [[Emoçon|Emoçones]]
* [[Sentimiento]]s
* [[Peixon (sentimiento|Peixon]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* {{Link|en|2=http://www.in-mind.org/issue-6/the-anatomy-of-lobe.html|3=The Anatomy of Lobe|4= Splanation of Theories of Lobe}}
* {{Link|t|2=http://www.cbde.org.br/st_esetesto.asp?id=044/|3=L'amor citado ne l Eibangelho}}
* {{Link|en|2=http://iserber.saddleback.c.ca.us/faculty/jfritsen/articles.html|3=La Ciéncia de l Amor}}
{{emoçones}}
[[Catadorie:Amor| ]]
la0p33fer7tkho6po0vtlw2mz34q8yo
Donostia
0
10512
107703
102755
2026-08-07T21:26:47Z
~2026-30875-10
15270
107703
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Ayuntamiento de San Sebastian-Donostiako Udala, Guipuzcoa-Gipuzkoa. (3).JPG|380px|miniaturadaimagem|Eigreja de Donostia]]
'''San Sebastian ó Donostia''' (an basco), ouficialmente '''Donostia/San Sebastián''', ye ua cidade [[Spanha|spanhola]] lhocalizada ne l [[Quemunidade outónoma de l Paíç Basco|Paíç Basco spanhol]], capital de la [[porbíncias de la Spanha|porbíncia]] de [[Guipúscoa]]. Rodeada pula Baía de la Cuncha, a la beira de l [[golfo de la Biscaia]], la cidade ten cerca de 183.000 habitantes, anquanto sue periferie ten aprossimadamente 400 mil residentes.
==Eiquipamientos==
* Semitério de Polloe - Einougurado an 1878, fui obra de l'arquiteto José de Goikoa<ref>http://www.guiadelocio.com/la-fondo/20-cementerios-sorprendentes-en-spana/cementerio-de-polloe-donostia-san-sebastian-gipuzkoa</ref>.
==Çporto ==
La cidade de San Sebastián ye la casa de l [[Rial Sociedad de Fútbol]], un de ls percipales clubes de l [[futebol spanhol]], l'eiquipe manda sous jogos ne l [[Stádio Anoeta]], cun capacidade para 32 mil pessonas.
==Gastronomie==
Ua de las specialidades culinárias de Donostia ye l txangurro la la donostiarra. Sirbe-se an ocasiones speciales, cumo l Natal i puode-se serbir cumo purmeiro prato. Ye ua de las cidades de l mundo cun maior númaro de [[streilhas Michelin]] por metro quadrado: 16, nun centeilha de 25 quilómetros.
<ref>http://elviajero.elpais.com/elviajero/2016/09/26/actualidad/1474891540_319393.html</ref>.
==Ber tamien==
*[[Praia de La Cuncha (San Sabastian)|Praia de La Cuncha]]
*[[Festibal Anternacional de Cinema de San Sebastián]]
*[[Die de San Tomé]]
*[[Funicular de Eigueldo]]
{{refréncias}}
==Lhigaçones sternas ==
* [http://www.donostia.org Páigina oufecial de Donostia-San Sebastián] (an basco, castelhano, anglés i francés)
{{rabisco}}
[[Catadorie:San Sebastián| ]]
[[Catadorie:Lhocalidades de Guipúscoa]]
[[Catadorie:Lhocalidades de l Paíç Basco (Spanha)]]
[[Catadorie:Munecípios de Spanha]]
[[Catadorie:Munecípios por nome de l Paíç Basco (Spanha)]]
[[Catadorie:Munecípios de la Spanha por nome]]
593ouzz39qywjtlco8scvnhrxmjhfcp
Katawa guruma
0
12370
107694
104720
2026-08-07T17:13:08Z
~2026-30875-10
15270
107694
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jud-katawa-guruma.svg|180px|thumb|Katawa guruma]]
{{Khrs|'''Katawa guruma'''|片輪車|かたわぐるま}} ye ua técnica de projeçon que incorporaba eilemientos de [[katame waza|control]], [[aiki]] i [[nage waza|arremesso]] que iban para além de ls golpes percussibos. Esta técnica executa-se con la aproximaçon de l adbersário, segurando-lh firmemente cunha man sobre l ombro, criando un ponto de alabanca próximo al pescoço ou a la parte superior de l [[tórax]]. Cunha outra man, préndese la perna de l ouponente, giralmente na altura de l joelho ou la coxa, lebantando-lha mentre s’abaixa l próprio ombro pa desequilibran. La açom principal ambolbe un giro rápido i fluido sobre l [[chishin|próprio eixo]], cun corpo de l luitador funcionando cumo un pibó, mentre la perna lebantada de l ouponente ye usada pa completar l mobimiento circular. Durant l giro, l adbersário ye puxado pa riba i lanzado nun arco descendente controlado, finalizando con l impacto an l chan, debendo-se manter la postura estable i equilibrada. Curjidosamiente, esta mesma expressom ye l nome d’un [[yokai]] ou, más concretamiente, trata-se d’un espírito feminino que se pode ber presa a ua roda.<ref name="kwg1">{{Citar web
| titulo = Katawa Guruma
| url = https://iainabernethy.com/content/katawa-guruma
| lingua = en
| acessodata = 06-12-2024
}}</ref><ref>{{Citar web
| url = https://historyofjapan.co.uk/wiki/katawa-guruma/
| acessodata = 06-12-2024
| titulo = Katawa guruma
| data = 20-01-2020
| publicado = A history of Japan
| lingua = en
}}</ref><ref name="kwg3">{{Citar web
| acessodata = 06-12-2024
| titulo = Las técnicas "perdidas" de arremesso de l Karate
| data = 05-02-2013
| lingua = pt
| url = https://www.passeidireto.com/arquibo/60168722/as-tecnicas-perdidas-dd-arremessos-karate
}}</ref><ref name="kwg4">{{Citar web
| acessodata = 06-12-2024
| titulo = Nagewaza (throwing)
| lingua = en
| url = https://kc.ska.org/members/technique/kumite/nagewaza-throwing/
| publicado = Kansas City Shotokan Karate Club
}}</ref>
L mobimiento ambolbe ua execuçon altamente estratégica que combina [[kuzushi|desequilibrio]] cun un giro ben controlado, debendo-se colar al adbersário, giralmente segurando-lh por riba de l ombro cunha de las mans, que cria un ponto de alabanca pa l mobimiento. L ponto crucial ye l giro ne l próprio eixo, cunha pessona usando la força de l tronco i de las pernas pa criar l momento necesario pa projetar l adbersário, completando l mobimiento al abaixar l ombro i lebantar la perna de l ouponente, arremessando-lh al chao. A despieto de l mobimiento simple funcionar, idealmiente debe-se entrar ne l mobimiento de l golpe de l adbersário, ne l fito d’aprobeitar la sua einergie, conduzindo-lha pa executar l arremesso.<ref name="kwg1"/><ref name="kwg2">{{Citar web
| url = https://www.staffordshotokankarate.co.uk/nage-waza
| acessodata = 06-12-2024
| lingua = en
| titulo = Nage Waza - Throwing Techniques
| publicado = Stafford Shotokan Karate
}}</ref>
Outelizan-se ne l mobimiento ua sincronia complexa de grupos musculares. Ls bíceps braquiales i ls deltóides anteriores son exigidos pa segurar i controlar l ouponente. Ls músculos de l tronco fornecen la força rotacional necesaria pa l giro, mentres ls músculos de las pernas, especialmente ls isquiotibiais i l quadrícepes femoral, son responsables pola sustentaçon i estabilizaçon durant l pibó. L abaixamento de l ombro i l lebantamiento de la perna de l adbersário exigen ua combinaçon precisa de força i equilíbrio, recrutando tamien ls músculos estabilizadores de la coluna, cumo ls parabertebrales i l quadrado lumbar.<ref name="kwg3"/><ref name="kwg4"/>
Este tolo requiere flexibilidade an ls ombros i nas articulaçons de l [[quadril]], alen d’ua excelente coordenaçon motora pa eibitar lesiones. La biomecánica de l mobimiento bisa pa aprobeitar l princípio de la alabanca, utilizando l corpo de l praticante cumo eixo i fulcro pa amplificar la força i redirigir l peso de l adbersário.<ref name="kwg2"/><ref name="kwg4"/>
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Karate]]
[[Catadorie:Nage waza]]
jzikt6q7d4kea0gvjyefxyyvvlywy9l
107695
107694
2026-08-07T19:30:03Z
~2026-30875-10
15270
107695
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jud-katawa-guruma.svg|180px|thumb|Katawa guruma]]
{{Khrs|'''Katawa guruma'''|片輪車|かたわぐるま}} ye ua técnica de projeçon que incorporaba eilemientos de [[katame waza|control]], [[aiki]] i [[nage waza|arremesso]] que iban para além de ls golpes percussibos. Esta técnica executa-se con la aproximaçon de l adbersário, segurando-lh firmemente cunha man sobre l ombro, criando un ponto de alabanca próximo al pescoço ou a la parte superior de l [[tórax]]. Cunha outra man, préndese la perna de l ouponente, giralmente na altura de l joelho ou la coxa, lebantando-lha mentre s’abaixa l próprio ombro pa desequilibran. La açom principal ambolbe un giro rápido i fluido sobre l [[chishin|próprio eixo]], cun corpo de l luitador funcionando cumo un pibó, mentre la perna lebantada de l ouponente ye usada pa completar l mobimiento circular. Durant l giro, l adbersário ye puxado pa riba i lanzado nun arco descendente controlado, finalizando con l impacto an l chan, debendo-se manter la postura estable i equilibrada. Curjidosamiente, esta mesma expressom ye l nome d’un [[yokai]] ou, más concretamiente, trata-se d’un espírito feminino que se pode ber presa a ua roda.<ref name="kwg1">{{Citar web
| titulo = Katawa Guruma
| url = https://iainabernethy.com/content/katawa-guruma
| lingua = en
| acessodata = 06-12-2024
}}</ref><ref>{{Citar web
| url = https://historyofjapan.co.uk/wiki/katawa-guruma/
| acessodata = 06-12-2024
| titulo = Katawa guruma
| data = 20-01-2020
| publicado = A history of Japan
| lingua = en
}}</ref><ref name="kwg3">{{Citar web
| acessodata = 06-12-2024
| titulo = Las técnicas "perdidas" de arremesso de l Karate
| data = 05-02-2013
| lingua = pt
| url = https://www.passeidireto.com/arquibo/60168722/as-tecnicas-perdidas-dd-arremessos-karate
}}</ref><ref name="kwg4">{{Citar web
| acessodata = 06-12-2024
| titulo = Nagewaza (throwing)
| lingua = en
| url = https://kc.ska.org/members/technique/kumite/nagewaza-throwing/
| publicado = Kansas City Shotokan Karate Club
}}</ref>
L mobimiento ambolbe ua execuçon altamente estratégica que combina [[kuzushi|desequilibrio]] cun un giro ben controlado, debendo-se colar al adbersário, giralmente segurando-lh por riba de l ombro cunha de las mans, que cria un ponto de alabanca pa l mobimiento. L ponto crucial ye l giro ne l próprio eixo, cunha pessona usando la força de l tronco i de las pernas pa criar l momento necesario pa projetar l adbersário, completando l mobimiento al abaixar l ombro i lebantar la perna de l ouponente, arremessando-lh al chao. A despieto de l mobimiento simple funcionar, idealmiente debe-se entrar ne l mobimiento de l golpe de l adbersário, ne l fito d’aprobeitar la sua einergie, conduzindo-lha pa executar l arremesso.<ref name="kwg1"/><ref name="kwg2">{{Citar web
| url = https://www.staffordshotokankarate.co.uk/nage-waza
| acessodata = 06-12-2024
| lingua = en
| titulo = Nage Waza - Throwing Techniques
| publicado = Stafford Shotokan Karate
}}</ref>
Outelizan-se ne l mobimiento ua sincronia complexa de grupos musculares. Ls bíceps braquiales i ls deltóides anteriores son exigidos pa segurar i controlar l ouponente. Ls musclos de l tronco fornecen la força rotacional necesaria pa l giro, mentres ls musclos de las pernas, especialmente ls isquiotibiais i l quadrícepes femoral, son responsables pola sustentaçon i estabilizaçon durant l pibó. L abaixamento de l ombro i l lebantamiento de la perna de l adbersário exigen ua combinaçon precisa de força i equilíbrio, recrutando tamien ls musclos estabilizadores de la coluna, cumo ls parabertebrales i l quadrado lumbar.<ref name="kwg3"/><ref name="kwg4"/>
Este tolo requiere flexibilidade an ls ombros i nas articulaçons de l [[quadril]], alen d’ua excelente coordenaçon motora pa eibitar lesiones. La biomecánica de l mobimiento bisa pa aprobeitar l princípio de la alabanca, utilizando l corpo de l praticante cumo eixo i fulcro pa amplificar la força i redirigir l peso de l adbersário.<ref name="kwg2"/><ref name="kwg4"/>
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Karate]]
[[Catadorie:Nage waza]]
6cpvqy37hlymn1h9ujxv9uigps9brw5
Namíbia
0
12488
107690
107234
2026-08-07T16:37:22Z
~2026-30875-10
15270
107690
wikitext
text/x-wiki
Namíbia,oficialmente República de la Namíbia (an [[Léngua anglesa|anglés]]:Republic of Namibia) an [[Lhéngua almana|alman]]:Republik Namibia) ye un paíç da África, cun paízes que faç frunteira cun [[Angola]], [[Botsuana]] [[África de l Sul|i África de l Sul]] i a oeste de I [[Ouceano Atlántico|Ouceano atlántico,]] nun faç frunteira cun I [[Zimbabué|Zimbábue]] <ref>Namibianos</ref>
[[Fexeiro:Flag_of_Namibia.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
[[Fexeiro:Namibia_(orthographic_projection).svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]]
República de l Namíbia
En:Republic of Namiba
De:Republik Namibia
Capital/Cidade Maior:Binduque
Lhénguas oficiales:
[[Léngua anglesa|Anglés]]
[[Lhéngua almana|Alman]]
damara/nama
herero
kwangali
oshiwambo
Tsuana
Lozi
Gentílico:Namibiano
Ária:825 418 km
Populaçon:26,399
tb76i7hwzkpcukfgljd02t5ss81bo0t
Cumbersa:China
1
12537
107709
2026-08-08T09:09:19Z
~2026-30875-10
15270
/* O seu instrupício, vc não manda em nada */ nuobo cacho
107709
wikitext
text/x-wiki
== O seu instrupício, vc não manda em nada ==
O seu instrupício, vc não manda em nada [[Special:Contribuições/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[Cumbersa outelizador(a):~2026-30875-10|discussão]]) 09h09min de 8 de agosto de 2026 (UTC)
pxied2mkaimbug3d3harzaz2ubkqati