Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Luna 0 591 107713 107420 2026-08-08T14:50:33Z ~2026-30875-10 15270 /* Geologie lhunar */ 107713 wikitext text/x-wiki La '''Lhuna''' (simbolo astronomico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 km de l nuosso [[planeta]]. Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes. Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s. Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3&nbsp;cm por anho. La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos. == Formaçon de la Lhuna == {{Artigo percipal|[[Vig splash]]}} La ourige de la Lhuna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Lhuna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Lhuna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]]. Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]]. Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Lhuna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales. == Geologie lhunar == {{Artigo percipal|[[Geologie de la lhuna]]}} L coincimiento subre la [[geologie]] de la lhuna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la lhuna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Lhuna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 kg de [[peinha lhunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]]. === Tierra === [[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Lhuna.]] Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Lhuna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Lhuna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lhunar de l que na tierra. === Faces === Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia de l) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Lhuna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra. L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 km na direçon de la [[Tierra]]. Curjidosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar|mares]] - las zonas más planas. Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra. Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lhunar. Ls mares lhunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun lhíquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos. {| class="tocolours" align="center" | [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]] |&nbsp; | [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]] |- | style="text-align:center;"|Lado besible de la Lhuna |&nbsp; | style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Lhuna]] |} == Marés == {{Artigo percipal|[[Maré]]}} [[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Lhuna nas [[maré]]s terrestres.]] Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Lhuna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra. Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Lhuna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Lhuna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 cn por anho). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Lhuna. Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Lhuna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Lhuna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Lhuna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Lhuna son mui más fuortes, la rotaçon de la Lhuna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[Sistema Solar|sistema solar]]. == Sploraçon lhunar == [[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]] {{Artigo percipal|[[La cunquista de la Lhuna]]}} Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Lhuna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Lhuna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Lhuna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]]. == Trajetória lhunar == [[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Lhuna.]] Ye tentador aceitar que la trajetória de la Lhuna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Lhuna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre. [[Fexeiro:Lhunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Lhuna]].]] La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[Sistema Solar|sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Lhuna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Lhuna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Lhuna, quando na rialidade ye la face oculta. De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Lhuna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Lhuna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 horas. Mas la rotaçon de la Lhuna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta. [[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Lhuna i de la [[Tierra]].]] La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Lhuna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Lhuna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>. Tanto la Tierra cumo la Lhuna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Lhuna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Lhuna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Lhuna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Lhuna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua. [[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Lhuna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Lhuna: 1.255 [[segundo]]s.]] == La Lhuna i la trajetória de la Tierra == Quando la Lhuna stá an [[Fases de la lhuna|quarto minguante]], la Lhuna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Lhuna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Lhuna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Lhuna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes! == L brilho lhunar == [[Fexeiro:Lhunar Corona.jpg|thumb|right|Lhuna durante la [[nuite]] terrestre.]] L brilho de la Lhuna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Lhuna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra. == Eiclipses == {{Artigo percipal|[[Eiclipse lhunar]]}} == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:Sistema solar]] 82rd1gqmg0k00c9vqcn9rxqgyoidvdc Ouropa 0 691 107717 107408 2026-08-08T16:43:27Z ~2026-30875-10 15270 107717 wikitext text/x-wiki '''Ouropa''' ye la parte oucidental de l supercontinente [[Eurásia|ouroasiático]]. Ambora geograficamente seia cunsidrada ua [[península]] de la Eurásia, ls pobos de la Ouropa ténen caraterísticas [[cultura]]is i ua [[stória de la Ouropa|stória]] specíficas, l que justifica que l território ouropeu seia giralmente cunsidrado cumo un [[cuntinente]]. == Çcriçon giral == La parte cuntinental ye lhemitada a Norte pul [[Ouceano Ártico|Ouceano Glacial Ártico]], a oeste pul [[Ouceano Atlántico]], a sul pul [[Mar Mediterráneo]], pul [[Mar Negro]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[Mar Cáspio]], i l Lheste, onde la delimitaçon ye mais arteficial, puls [[Montes Ourales]] i pul [[Riu Ural]]. La Ouropa anclui tamien las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]] i bárias Eilhas i arquipélagos menores, spalhados pul [[Atlántico]], [[Mediterráneo]] i [[Ouceano Ártico|Ártico]]. Segundo la mitologie griega, Ouropa fui ua mulhier muito guapa que çpertou ls amores de [[Zeus]], dius-rei de l Oulimpo. L cuntinente ouropeu, que durante la [[Era de ls Çcobrimentos]] fui chamado de [[Bielho Mundo]], stende-se quaije qu'anteiramente na zona temperada, arriba de 35º de lhatitude norte, cun solo ua streita faixa até l círclo polar Ártico. Debido al sou lhitoral muito recortado, l'anfluéncia oceánica ye grande, i las temperaturas son giralmente amenas (nun hai stremos acentuados), cun precipitaçones qu'ouscilan antre 500 i 1 000&nbsp;mm anuales. Alternan-se ne l sou relebo stensos prainos, maciços pré-cambrianos i palezóicos. La quaije totalidade de l cuntinente anclui-se ne l [[mundo zambolbido]]. La agricultura, mecanizada, amprega an média solo 10% de la populaçon eiconomicamente atiba, anquanto que un terço desta se acupa de la [[andústria]] i la maior parte ye absorbida pul setor terciário. La [[Ounion Ouropeia]] (UI), cumprendendo 27 Stados-nembros, ye la maior i mais amportante antidade política, eiconómica i cultural de l mundo. La UI ye tamien la maior eiconomie mundial cun un [[PIB]] stimado an 12,82 trilhones de dólares <ref>balor dado na [[scalas cúrtia i lharga|scala cúrtia]] ousada ne l Brasil. Na scala lhonga, ousada ne ls restantes países lhusófonos, l balor serie de 12,82 biliones de dólares.</ref> ultrapassando lhargamente ls [[Stados Ounidos]]. La Ouropa pertence, cula [[Ásia]], a ua massa de tierra chamada [[Ourásia]]. L cuntinente ouropeu ten ua ária de 10,3 milhones de [[Quilómetro quadrado|km²]] i ye banhado al norte pul [[ouceano Glacial Ártico]], l'oeste pul [[ouceano Atlántico]] i al sul pul [[mar Mediterráneo]]. La lheste, la frunteira cula Ásia atrabessa la [[Rússia]] i la [[Turquie|Turquia]]. Esse lhemite ye detreminado puls [[montes Ourales]], pul [[riu Ural]], pul [[mar Cáspio]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[mar Negro]]. Trés naciones transcaucasianas ([[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Geórgia]]), cujos territórios se sténden até la Ásia, son cunsidradas antegrantes de l cuntinente ouropeu. L lhitoral ouropeu ye bastante recortado i apersenta cinco grandes penínsulas — [[península Eibérica|Eibérica]], [[península Eitálica|Eitálica]], [[península Balcánica|Balcánica]], [[península Scandinaba|Scandinaba]] i de la [[Jutlándia]] — i bárias Eilhas i arquipélagos, antre ls quales las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]], [[Córsega]], [[Sicília]], [[Creta]], ls [[Açores]] i la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]]. A maior parte de l território ouropeu ye formada por [[planície]]s. Males de metade de la sue stenson stá ambaixo de 200 metros, i l'altitude média ye de 340 metros. L relebo muntanhoso prebalece nas porçones norte (onde se lhocalizan ls [[Alpes Scandinabos]] i las cadenas de las Eilhas Británicas) i sul (cortada puls [[Pirinéus]], [[Alpes]], [[Cárpatos]] i [[Balcanas]]). Ne l centro, ua basta planície se stende, quaije sin anterrupçon, de ls Pirineus als [[montes Urales]]. L cuntinente nun abriga rius stensos: l maior deilhes, l [[riu Bolga|Bolga]], ten cerca de 3,5 mil quilómetros. [[Fexeiro:Europe satellite globe.jpg|right|thumb|200px| Ouropa bista de l spácio<br /><small>Cortesie de la [[NASA]]</small>]] Predomina l [[clima ameroso]], mas hai bariaçones detreminadas pula lhatitude i pula anfluéncia de l'ouceano i de la massa cuntinental asiática. L sul apersenta [[clima mediterránico|clima mediterráneo]] i begetaçon d'arbustos. Ne l centro i ne l lheste, l clima ye [[clima cuntinental|cuntinental]], tornando-se cada beç mais friu a la medida que se abança para l'anterior. Essa faixa ye acupada por [[floresta temperada|florestas temperadas]] i de [[cunífera]]s. Ne l noroeste prebalece l [[clima ouceánico]]. L stremo norte ten [[clima polar]] i sue begetaçon típica ye la [[tundra]]. De acordo cul ''[http://www.wri.ourg/ World Resources Anstitute]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', cerca de 40% de las florestas de l cuntinente fúrun çmatadas. Las maiores stensones de mata natiba son de cuníferas i ancóntran-se na [[Suécia]] i na [[Finlándia]]. La Ouropa ten 761 milhones d'habitantes i ye l único cuntinente onde la populaçon ben deminuindo. Segundo l [http://www.unfpa.ourg/ Fondo de Populaçon de las Naciones Ounidas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (FNUAP), eilha ancolherá a ua taxa de 0,1% al anho antre [[2005]] i [[2010]]. L ambelhecimento de la populaçon eisige absorçon d'eimigrantes, percipalmente porfissionales an tecnologie. Por outro lhado, l crecimento de l zamprego i l'oumento de la cuncorréncia ne l [[mercado de trabalho]] bénen amponendo oubstaclos a l'antrada de [[mano-de-obra]] nun qualificada. La cuncentraçon populacional ye alta ne l centro i ne l'oeste i menor nas porçones norte i lheste. Metade de ls ouropeus bibe an cidades pequeinhas, cun até 5 mil habitantes. Las grandes cidades, cumo [[Berlin]], [[Londres]], [[Moscobo]], [[Paris]], [[Roma]] i [[San Petersburgo]], cuncentran un quatro de la populaçon. La maiorie de ls habitantes fala lhénguas de l [[lénguas ando-ouropeias|tronco ando-ouropeu]], sendo las lhénguas mais difundidas las de l [[lénguas eitálicas|ramo lhatino]] ([[Lhéngua francesa|francés]], [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], [[léngua romena|romeno]], [[léngua pertuesa|pertués]], [[léngua catalana|catalan]]), [[lénguas germánicas|germánico]] ([[Lhéngua almana|alman]], [[léngua anglesa|anglés]], [[léngua nerlandesa|nerlandés]], [[léngua norueguesa|noruegués]], [[léngua sueca|sueco]], [[léngua dinamarquesa|dinamarqués]]) i [[lénguas slabas|slabo]] ([[léngua russa|russo]], [[léngua oucraniana|oucraniano]], [[Lhéngua polonesa|polaco]], [[léngua serbo-croata|serbo-croata]], [[léngua checa|checo]], [[léngua búlgara|búlgaro]]). Hai tamien lhénguas d'outras famílias lhenguísticas, cumo l [[léngua húngara|húngaro]], l [[léngua finlandesa|finlandés]] i l [[léngua basca|basco]]. L [[cristianismo]] ye la religion cul maior númaro de seguidores na Ouropa. Ne l cuntinente eisiste un númaro segneficatibo d'adetos tanto de l [[catolicismo]] quanto de l [[portestantismo]] i de la [[Eigreija Ourtodoxa]]. Sede de la [[Reboluçon Andustrial]], la Ouropa ye l purmeiro cuntinente a modernizar sue [[eiconomie]]. L parque andustrial ouropeu ye, até hoije, un de ls mais abançados de l mundo. Sue [[agropecuária]] outeliza antensibamente tecnologie de punta, i l cuntinente ben registrando spanson i modernizaçon de ls serbícios. Inda hai, antretanto, muitos cuntrastes de zambolbimento antre ls [[Ouropa Oucidental|países oucidentales]] i las naciones de l [[Lheste Ouropeu|lheste]], que fazírun parte de l'antigo bloco quemunista i zde la [[década de 1990]] búscan amplantar la [[eiconomie de mercado]]. Na [[andústria]] ouropeia, çtacan-se ls setores [[andústria outomobelística|outomobelístico]], [[téstil]], [[Química|químico]] i de [[teliquemunicaçones]]. La porduçon agropecuária ye segneficatiba, mas amprega pequeinha cuntidade de [[mano-de-obra]], por causa de l'outelizaçon antensiba de máquinas i de técnicas abançadas de cultibo. Antre ls percipales produtos stan [[leite]], [[chicha bobina]] i [[suína]], [[centeno]], [[patata]], [[abeia]] i [[trigo]]. Na mineraçon subressal la straçon de [[carbon]] i [[minério de fierro]]. La [[Ouropa Oucidental]] cuncentra 90% de l [[produto anterno bruto|PIB]] de l cuntinente, mas ls países de l'antigo bloco [[socialismo|socialista]], qu'aderiran a la [[eiconomie de mercado]] na [[década de 1990]], ténen crecido ne ls redadeiros anhos. Maior pólo turístico de l planeta, la Ouropa atrai anualmente 400 milhones de bejitantes. == Stória == L [[home de Neandertal]] (''Homo sapienes neanderthalensis'') ye cunsidrada la única spece houmana outótone de la Ouropa. Esta spécie se ancuntraba yá na Ouropa quando chegou l'home de [[Cro-Magnon]] (''Homo sapienes''), spece la que pertence to l'houmanidade atual. Estas dues speces houmanas cumbibírun durante bastante tiempo até que l [[home de Neandertal]] se stinguiu l mais cierto por bias a la cumpetiçon cul home de [[Cro-Magnon]], se bien qu'inda restan einúmaras cuntrobérsias subre l [[home de Neandertal]] i sue stinçon. Por outro lhado, parece probado qu'eisistiu cruzamiento reprodutibo antre ambas las speces, de forma qu'an sentido strito, l ''[[Homo sapiens sapienes]]'' atual çcenderie d'ambas las speces. La [[anteguidade clássica]] stá dominada pul anfluxo de la ciblizaçon [[Stória de Roma|grieco-lhatina]], i de l Ampério Romano subre l resto de Ouropa. La [[Queda de l Ampério Romano|decadéncia de l Ampério Romano]] i la chegada de nuobos grupos étnicos cun nuobos reinos, lhebou a la fragmentaçon política de Ouropa, sendo seguida por sucessibas tentatibas d'ounificaçon i cunquista, qu'ambolbírun l cuntinente an numerosos cunflitos i guerras durante la [[Eidade Média]], cumo la [[guerra de ls Cen Anhos]] (que durou 116 anhos). Esto, junto cula anfluéncia al cuntinente de nuobos grupos, cumo ls mongoles chegados de las stepes ó l aparecimento de l Eislana, formando ua barreira que debediu dues culturas i l Mediterráneo, cun choques nesta frunteira, moldou esta época ne l cuntinente. La [[Eidade Moderna]] marca para la Ouropa l'ampeço de porcessos que mais tarde dórun lhugar a la globalizaçon, sendo la era an que ls cunflitos bélicos se sucedírun cada beç mais zastrosos, cumo la chamada [[guerra de ls Trinta Anhos]]. Ls porcessos eiconómicos i l zambolbimento científico i tecnológico se acelerórun, an prejuízo d'outros cuntinentes, de maneira bien mais notória durante la [[Eidade Cuntemporánea]], produzindo cunflitos que zancadeórun mais guerras (cumo las [[guerras Napoleónicas]] i las guerras mundiales). Hoije ls porcessos tendentes a la ouneficaçon se téntan pacificamente, tal ye l causo de la [[Ounion Ouropeia]]. La Ouropa ye l cuntinente que tubo mais anfluéncia na stória de l mundo (çcubiertas, cunquistas, colonizaçones, mobimentos i reboluçones, guerras mundiales, etc). == Geografie == [[Fexeiro:Europe topography map.png|thumb|right|300px|<center>Topografie de la Ouropa</center>]] La Ouropa ye l segundo menor cuntinente de l mundo depuis de la Ouceanie, tendo ua stenson de 10.530.751 km², repersentando 7% de las tierras eimersas. Stritamente falando an tenermos de ciéncia [[geografie|geográfica]] cuntemporánea, la Ouropa, cumo la Ouceanie, deixan de star categorizadas cumo cuntinentes i son cunsidradas Macro-Ounidades Geográficas, MUG; yá qu'afatibamente, ne l causo de la Ouropa esta macrounidade geográfica ye un prolongamento oucidental de l cuntinente ourasiático. Carateriza la Ouropa, tanto ne l geográfico (cun muita ancidéncia ne l climático cumo an sue [[geografie houmana]]), l'eilebada quantidade média de costas marítimas i oceánicas debida a la persença d'abundantes penínsulas, golfos, mares anteriores i Eilhas. Esto i l'anfluxo de la [[Corrente de l Golfo]] i la prossimidade de ls zertos calientes de África i Ásia detremínan que na Ouropa prepondere, pese a las lhatitudes, un [[clima temperado]] scepcionalmente benigno para l'habitabilidade houmana. Por outra parte l'abundáncia de costas i hidrobias premitiu i premite l tránsito de populaçones i depuis sou stabelecimento zde fines de l [[pleistoceno]] (quando ls ''[[Homo sapienes]]'' sustituíran als ''[[Neandertal|Homo neandertalensis]]''). Tamien ye la Ouropa, que se cunsidra tradecionalmente cumo un cuntinente, l mais plano de todos eilhes, cun ua altitude média de 230 metros. La mássima spresson destes prainos ye la grande praino de l Norte, que se stende 2000 Km zde las costas atlánticas francesas até ls [[montes Ourales]], la frunteira física mais ouriental cula Ásia. Ls puntos mais altos son l [[monte Eilbrus]] (Rússia) na Ouropa ouriental (5.642 metros), l [[Dykh-Tau]] (próssimo de l Eilbrus, na Rússia) (5.205 metros), l [[Shkhara]] (Geórgie) (5.204 metros) i l [[Monte Branco]] (Fráncia/Eitália) na Ouropa oucidental (4.807 metros). Al sul, la Ouropa stá separada de l [[África|cuntinente africano]] pul [[mar Mediterráneo]], frunteira que se reduç a uns 30 Km ne l [[streito de Gibraltar]], al sudeste ls lhemites cula Ásia tamien stan dados pul Mediterráneo i puls sous mares subsidiários (l [[streito de ls Dardanelos]], l [[Mar de Mármara]] i l Helesponto ténen muito poucos quilómetros de lhargura, l [[Bósforo]] ye tan streito qu'atualmente bárias puontes l crúzan). Na rialidade l Mar Mediterráneo i la sue bacie, mais de l qu'un lhemite - segundo ls momentos stóricos - son un lhugar d'ounion culs outros "cuntinentes" (las macro-ounidades geográficas de Ásia i África), resultando cumo berdadeiros lhemites culturales i étnicos antre eilhes las stensas regiones zerticas que se lhocalizan de l'outro lhado de l Mediterráneo. Cunsidrando la [[Eislándia]] cumo parte de Ouropa i la [[Groenlándia]] cumo parte de la América, puode-se oubserbar que las çtáncias antre la Ouropa i l [[cuntinente americano]] son tamien bastante síguas. Ls puntos stremos de la Ouropa son: * Norte: [[Cabo Nordkinn]], Noruega (cuntinental), i [[Kmibskjellodden]], Noruega (Eilha) * Sul: [[Gibraltar|Península de Gibraltar]], [[Gibraltar]] * Oeste: [[Cabo de la Ruoca]], [[Pertual]] (cuntinental), i [[eilhéu de Monchique]], Pertual (Eilha) === Antidades geográficas === ==== Golfos ==== Antre ls golfos de la Ouropa çtácan-se l [[golfo de Biscaia]] ([[Fráncia]] i [[Spanha]]), l de [[golfo de Cádis|Cádis]] ([[Spanha]], [[Marrocos]] i [[Pertual]]), l de ls [[streito de Dardanelos|Dardanelos]] ([[Turquie|Turquia]]), l de l [[streito de Bósforo|Bósforo]] ([[Turquie|Turquia]]), l de [[streito de Messina|Messina]] ([[Eitália]]) i l de [[Öresund]] ([[Dinamarca]] i [[Suécia]]), antre outros. ==== Penínsulas ==== Las sues percipales penínsulas son la [[península Scandinaba|Scandinaba]] (''[[Suécia]] i [[Noruega]]''), [[península Eibérica|península Spánica ó Eibérica]] (''[[Andorra]], [[Spanha]], [[Gibraltar]] i [[Pertual]]''), [[península Eitálica|Eitálica]] (''[[Eitália]], [[San Marino]] i [[Baticano]]''), [[península Balcánica|Balcánica]] (''[[Albánia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Croácia]], [[Grécia]], [[Slobénia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Sérbia]], [[Roménia]], i [[Turquie|Turquia]]''); para alhá de las penínsulas de [[península de Kola|Kola]] ([[Rússia]]), [[Jutlándia]] ([[Dinamarca]]), [[Bretanha]] ([[Fráncia]]) i [[península de la Crimeia]] ([[Oucránia]]). === Relebo === [[Fexeiro:Europe topography map en.png|thumb|right|300px|Mapa físico de la Ouropa.]] Anque haba [[cadena de muntanhas|cadenas de muntanhas]], las formas de relebo predominantes na Ouropa son ls [[praino]]s, qu'apersentan dues caratelísticas mui positibas: un suolo giralmente fértil i faborable a la [[agricultura]] i grande facilidade para l stabelecimento de bias de quemunicaçon. Ls [[praino]]s mais eilebados i las [[muntanha]]s nun chégan a cubrir 35% de l território ouropeu i, por essa rezon, l'altitude média de las tierra s de la Ouropa ye de solo 340 metros. De maneira giral, antoce, ne l [[relebo]] ouropeu predomínan eilebaçones modestas, i son muito quemuns ls [[praino]]s, percipalmente na metade norte de l cuntinente i an toda la porçon lheste, adonde aparece l grande Praino Russo. Para alhá dessa, merécen çtaque l Praino Húngara, percorrida pul [[riu Danúbio]], la Planície de l Pó, ne l norte de la [[Eitália]], i ls Prainos que cuntornan l lheste i l sul de las [[Ilhas Británicas]]. L Praino Germano-Polonés, de tipo flubial, stende de l'anterior para l lhitoral norte de l cuntinente. Para alhá dessa einorme ária de prainos, ancontra-se inda ne l mapa de l cuntinente ouropeu: * maciços de la Era Purmária, çgastados pula eiroson i reduzidos la prainos pouco eilebados; ne l noroeste fórman ls [[Alpes Scandinabos]]; aparécen nas [[Ilhas Británicas]] formando ls [[Montes Peninos]]; na [[Península Eibérica]] aparece cun [[Montes Cantábricos]], Meseta Spanhola i outros; na [[Península Balcánica]], cháman-se Montes Pindos; i na frunteira natural antre la Ouropa i la [[Ásia]] lhieban l nome de [[Montes Ourales]]; * cordilheiras muito altas na parte centro-sul, formando ls [[Alpes]], adonde queda ls puntos culminantes de l relebo ouropeu, cumo l pico de l [[Monte Branco]] (4.807 metros). Inda nessa region merécen çtaque las cristas de ls [[Apeninos]], [[Pireneus]], [[Balcanes]], [[Cárpatos]] i Cadeia de l [[Cáucaso]]. L [[litoral]] de la Ouropa ye mui recortado, l que faborece l'anstalaçon de ls [[porto]]s, la [[nabegaçon]] i l [[comércio]]. Ten grande númaro de [[península]]s i Eilhas de stensones dibersas isolandos mares anteriores. Oubserbando atentamente l mapa, antende-se: * ne l norte, la [[Península Scandinaba]], qu'abriga l [[Mar Báltico]], ancontra-se la Península de la [[Jutlándia]] i las [[Ilhas Británicas]], ambolbidas pul [[Mar de l Norte]]. La porçon norte de l lhitoral ouropeu ye lhimitada pul [[Ouceano Glacial Ártico]], qu'angloba inda outros mares, cumo l [[Mar de la Noruega]], ne ls lhemites cul [[Ouceano Atlántico]]. * ne l sul, apartando la Ouropa de la [[África]], ancontra-se l [[Mar Mediterráneo]], que, por sue beç, abriga mares mais pequeinhos. Nel subressélen las [[península]]s [[Península Balcánica|Balcánica]], [[península Eitálica|Eitálica]] i la grande [[Península Eibérica]], que aparta l [[Mediterráneo]] de l [[Ouceano Atlántico]]. Nessa parte de l cuntinente ouropeu eisisten einúmaras Ilhas, merecendo çtaque las [[Ilhas Baleares]], la [[Córsega]], la [[Sardenga]] i la [[Sicília]], para alhá dun berdadeiro mosaico custituído pulas Ilhas griegas. Ls mares [[mar Tirreno|Tirreno]], [[mar Adriático|Adriático]], [[mar Jónico|Jónico]], [[mar Eigeu|Eigeu]], [[mar de Mármara|de Mármara]], [[mar Negro|Negro]], [[mar de Azob|de Azob]], i [[mar Cáspio|Cáspio]] móldan l cuntorno sul i sudeste de la Ouropa. Las costas oucidentales de la Ouropa son banhadas pul [[Ouceano Atlántico]] i por ls sous mares secundários. Alredro de toda la Ouropa, la plataforma cuntinental ye muito lharga, criando buonas cundiçones para la [[pesca]] i l [[stratibismo mineral]]. === Clima === [[Fexeiro:Europe biogeography countries en.svg|thumb|right|300px|Regiones biogeográficas de la Ouropa.]] La Ouropa apersenta na maior parte de sues regiones [[clima ameroso]], cun staçones bien definidas, sin scessos de [[temperatura]], chibiosidade ó queda de [[niebe]]. Solamente ne l stremo norte i an altitudes eilebadas, nas [[cordilheira]]s, son ancuntradas temperaturas nó mui buonas pa l'atibidade houmana. Las cundiçones climáticas stremamente faborables de la Ouropa de maneira giral resúltan de la cumbinaçon de quatro fatores: * la maior parte de las tierras ouropeias ancontra-se an [[latitude]]s médias, antre 35 i 70 graus de lhatitude norte; * l [[cuntinente]] ye rodeado por muitos mares i ls recortes de [[litoral]] nun faborécen mudanças bruscas de [[temperatura]]s; * l cuntinente recebe, l'anho anteiro, [[bento]]s de l'oeste, que lhieban l'oumidade de l [[Atlántico]] até l'anterior. * la [[Corriente de l Golfo]] lhieba augas calecidas até l lhitoral de las [[Ilhas Británicas]] i de la [[Península Scandinaba]], ajudando al eiquilíbrio térmico de las lhatitudes mais altas, subretodo al lhargo de la cuosta oucidental. La cumbinaçon desses fatores faborece l domínio, na [[Ouropa Oucidental]], de l '''[[clima ameroso|clima ameroso oceánico]]''', úmido i sin grandes bariaçones de [[temperatura]]. Aparécen inda, na [[Ouropa Ouriental]] i an parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]], l '''[[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]]''' — mais seco, cun berones calientes i chubiosos i ambiernos mui frius — i l '''[[clima polar]]''' — cun ambiernos rigorosos i berones cúrtios, que carateliza ua parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]] ouropeia. Esses tipos climáticos apersentan bariaçones an funçon de fatores lhocales: ne l sul de l cuntinente, l'anfluéncia de las augas calecidas de l [[Atlántico]] i de l [[Mediterráneo]] permite l'eisisténcia de l '''[[clima mediterránico|clima mediterráneo]]''', qu'apersenta [[biran|berones]] i [[seca|secos]] i [[ambierno]]s úmidos i nun muito frius; ne ls [[Alpes]], l'altitude de l [[relebo]] ye respunsable pula cunfiguraçon de l [[clima]] d'altas [[muntanha]]s, coincido cumo '''[[clima alpino|alpino]]''', qu'apersenta [[ambierno]]s stremamente rigorosos. Este tipo climático aparece tamien ne ls Alpes Scandinabos, ne ls [[Cárpatos]] i ne ls [[Pireneus]]. Na Ouropa nun eisisten [[zerto]]s por ser un [[cuntinente]] [[clima ameroso|ameroso]]. [[Fexeiro:Europäische Wasserscheiden.png|thumb|right|300px|Bacies heidrográficas de la Ouropa.]] === Heidrografie === Se cumparados als rius tropicales, nun hai, na Ouropa, [[riu]]s muito stensos nin de grande belume d'auga. Inda assi, ls cursos flubiales son muito aprobeitados cumo bias de quemunicaçon i fuontes pordutores de [[einergie]]. La Ouropa apersenta ua grande quantidade de [[riu]]s, que zauguan ora diretamente ne l [[ouceano]], ora an lhagos, mares ó outros [[riu]]s. Desse ambaranhado flubial, çtacan-se las bacies: * de l '''[[riu Reno]]''', que nace na [[Suíça]], sirbe de frunteira antre la [[Fráncia]] i la [[Almanha]], adonde banha ua de las regiones mais andustrializadas de toda la Ouropa, i zaugua ne ls [[Países Baixos]] (porto de Roterdana). Por ser lhargamente outelizado na nabegaçon, l Reno anterlhiga-se l'outros rius atrabeç de canhales. * de l '''[[riu Danúbio]]''', que nace ne l maciço de la [[Floresta Negra]], na [[Almanha]], drena amportantes rius de l centro-sul ouropeu i çágua ne l [[Mar Negro]]. Para alhá de la [[Almanha]], banha ls seguintes países: [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungrie|Hungria]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], [[Roménia]] i [[Oucránia]]. * de l '''[[riu Bolga]]''', l maior riu ouropeu, an que la nacente queda ne la [[praino de Baldai]], na [[Rússia]], drenando muitos afluentes até zauguar ne l [[Mar Cáspio]]. Merécen mençon inda, por passáren an capitales ó cidades amportantes de la Ouropa, ls rius [[Riu Tamisa|Támisa]], [[riu Eilba|Eilba]], [[riu Mosela|Mosela]], [[riu Bístula|Bístula]], [[riu Sena|Sena]], [[riu Lhoire|Lhoire]], [[riu Ródano|Ródano]], [[riu Pó|Pó]], [[riu Tibre|Tibre]], [[riu Douro|Douro]], [[riu Teijo|Teijo]], [[riu Ebro|Ebro]], [[riu Dnieper|Dnieper]], [[Riu Ural|Oural]], antre outros. Para alhá de la grande cantidade de rius i de mares, la [[hidrografie]] ouropeia apersenta inda muitos lhagos, cumo ls de [[lhago de Custança|Custança]], de [[lhago de Genebra|Genebra]], de Zurique, na [[Suíça]], i ls lhagos glaciários qu'inda aparécen ne ls prainos de l noroeste de la [[Rússia]], na [[Scandinábia]] i subretodo na [[Finlándia]], cunsidrada "l paíç de ls lhagos", por cuncentrá-los an maior númaro. === Begetaçon === Atualmente, la maior parte de las [[begetaçon|formaçones begetales]] de la Ouropa yá fui çtruída, abrindo spácio para l'acupaçon [[agricultura|agrícola]] ó para la spanson ourbana. Cumo an todo l mundo, las [[begetaçon|formaçones begetales]] oureginales de la Ouropa depénden de ls tipos de [[clima]] i, assi, de ls tipos de [[suolo]]. Assi, na [[Península Scandinaba]] i na [[Rússia]], junto al [[Ouceano Glacial Ártico]], aparece la '''[[tundra]]'''. Al sul dessa formaçon begetal, l'eilebaçon de la [[temperatura]] bai faborecendo, purmeiramente, l zambolbimento de la '''[[taiga]]''' i, depuis, de la '''[[floresta]] de [[cunífera]]s''', qu'acupan grande parte de la [[Suécia]], [[Noruega]] i [[Finlándia]]. Nas árias de [[clima ameroso|clima ameroso ouceánico]], adonde por anfluéncia de l [[ouceano]] la [[oumidade]] ye maior, ye muito quemun la '''[[floresta temperada]]''', formada por [[cunífera]]s i [[arble]]s de [[fuolha]]s caducas; essa fui la [[begetaçon|formaçon begetal]] oureginalmente dominante, mas hoije ye cunserbada solo ne ls [[maciço]]s muntanhosos. Nas árias mais [[seca]]s, dominadas pul [[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]], próssimo als [[mar]]s [[mar Negro|Negro]] i [[mar Cáspio|Cáspio]] aparece gran stenson de [[stepe]]s, nas árias mais [[sieca]]s, i [[pradarie]]s, nas árias mais [[oumidade|úmidas]], cun ua [[begetaçon]] rastreira qu'an alguns cachos lhiembra ls [[pampa]]s de l [[Riu Grande de l Sul]]. Ne l sul de la Ouropa, l [[clima mediterránico|clima mediterráneo]], cun sues caratelísticas subtropicales bastante amenizadas pul [[Ouceano Atlántico]], faborece l zambolbimento de [[floresta]]s, qu'hoije, degradadas, apersentan-se cumo capones de [[begetaçon]] çcontina, coincidas cumo [[maquis]], an árias de [[suolo]]s [[arena|arenosos]], ó cumo garrigue, an árias de [[terreno]]s [[calcário]]s. Essa [[begetaçon]] ye chamada de '''[[mar Mediterráneo|mediterránea]]'''. Todo l [[leste]] de la Ouropa, acupado pula [[Rússia]] ouropeia, apersenta la mesma çtribuiçon begetal de l restante de l [[cuntinente]]: la [[tundra]] - ne l stremo norte -, la [[taiga]], las [[pradarie]]s i las [[stepe]] custituen las [[begetaçon|formaçones begetales]] dominantes. [[Fexeiro:Scandinavian grey wolf Canis lupus .jpg|right|thumb|350x|Lhobo cinza scandinabo]] === Fauna === La Ouropa anclui-se na region zogeográfica paleártica. La açon de l'home reduziu l númaro i la stenson geográfica de las speces selbaiges ouropeias. Na zona mais sietentrional bíben animales de pieles finas, cumo la [[rena]] i la [[foca]]. Ne ls bosques temperados habítan l [[urso pardo]], la [[raposa]], l [[lince]], la [[lontra]], l [[lobo]], l [[beado]], l [[gamo]], [[corço]], l [[squilo]], etc. Anquanto na ária mediterránea abundan [[lebre]]s, [[jabali]]s, [[perdiç|perdize]]s i [[faison]]es. La muntanha apersenta ua fauna peculiar (l [[alce]] i l [[chibo montés]]). Son abundantes las [[abe]]s i ls [[páixaro]]s, muitos de ls quales mígran antre las dibersas regiones ouropeias ó antre la Ouropa i la [[África]]. === Porblemas eicológicos === [[Fexeiro:Pollution paris.jpg|thumb|lheft|200px|[[Poluiçon atmosférica]] an [[Paris]].]] Un [[porblema]] que la Ouropa bibe cun antensidade crecente ye la [[poluiçon]]. La antensa [[andustrializaçon|atibidade andustrial]] associada a l'alta acupaçon de l spácio resultan an agressones ambientales grabes, mesmo cula amplantaçon de medidas de prebençon. La [[poluiçon atmosférica]] alcança nibles anquietantes nas percipales [[cidade]]s de la Ouropa, adonde l númaro de [[Outomoble|outomobles]] an circulaçon ye cada beç maior. Paralelamente, la [[agricultura]] ouropeia tamien nun stá lhibre de ls eifeitos danosos de la [[chuba ácida]], [[anseticida]]s, [[fungicida]]s i [[herbicida]]s. == Regiones == D'acordo culs puntos de bista spacial i eiconómico, podemos dibedir l cuntinente an: [[Ouropa Oucidental]], [[Ouropa sietentrional]], [[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]] i [[Ouropa Meridional]]. Sendo: * '''[[Ouropa Oucidental]]''': region qu'abrange alguns de ls chamados países atlánticos, ó seia, banhados pul [[ouceano Atlántico]] ([[Reino Ounido]], [[Irlanda]] i [[Fráncia]]); ls que manténen relaçon direta cul Atlántico atrabeç de l [[mar de l Norte]]: [[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Almanha]]; i ls países sin salida para l mar, mas que stan direta ó andiretamente lhigados al Oucidente ([[Áustria]], [[Suíça]], [[Luxemburgo]] i [[Liechtenstein]]). * '''[[Ouropa sietentrional]]''': region qu'angloba la [[Noruega]] i la [[Suécia]], lhocalizadas na [[península Scandinaba]], para alhá de la [[Finlándia]], [[Eislándia]] i [[Dinamarca]]; abrange tamien la [[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]], que a partir de 1990 se tornórun andependientes de l'anton [[Ounion Sobiética]]. La ancluson desses países na region justifica-se por motibos eiquenómicos i pula sue prossimidade étnica i cultural culs finlandeses. * '''[[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]]''': Ye formada pul cunjunto de ls antigos países socialistas de l Lheste - [[Polónia]], [[República Checa]], [[Slobáquia]], [[Hungrie|Hungria]], [[Roménia]], [[Bulgária]], [[Albánia]], [[Sérbia]], [[Montenegro]], [[Kosobo]], [[Slobénia]], [[Croácia]], [[Bósnia i Herzegobina]] i [[Macedónia de l Norte]] - i pulas repúblicas que custituían l'antiga [[Ounion Sobiética]], an sue parte ouropeia: [[Bielorrússia]], [[Oucránia]], [[Moldábia]], [[Geórgie]], [[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Rússia]] Ouropeia. * '''[[Ouropa Meridional]]''': region que, tamien chamada de mediterránea, cumprende ls países ne l sul de l cuntinente, quaije todos banhados pul mar Mediterráneo: [[Pertual]], [[Spanha]], [[Eitália]], [[Grécia]] i [[Turquie|Turquia]] ouropeia, para alhá de bários micro-stados - [[Baticano]], [[San Marino]], [[Mónaco]], [[Malta]] i [[Andorra]]. == Eiquenomie == [[Fexeiro:Europe gdp map.png|250px|thumb|Las naciones ouropeias segundo la sue renda per capita an 2002.]] La eiquenomie de la Ouropa ye la maior de l mundo. Muitos de sous stados perténcen al [[purmeiro mundo]]. Ne l [[seclo XIX]] rializa-se la purmeira antegraçon moderna de l'eiquenomie de bários stados ouropeus atrabeç de la [[Ounion Aduaneira de la Almanha]]. La [[Almanha]] ye eiquenomicamente la nacion mais poderosa de Ouropa, seguida por [[Fráncia]], l [[Reino Ounido]], [[Eitália]] i [[Spanha]], inda que l paíç mais rico, an renda per capita, ye la [[Eirlanda|República de la Eirlanda]], l paíç que quando antrou na [[Ounion Ouropeia]], era l mais pobre de l grupo. Eisiste ua grande çparidade na riqueza eiquenómica de ls defrentes países ouropeus, assi, anquanto nas cinco percipales eiconomies l [[PIB]] passa ls 20 mil [[ouro]]s por pessona, [[Moldábia]] mal ultrapassa ls dous mil. Buona parte de la dinámica eiquenómica de l cuntinente eimoldura-se drento de l funcionamento de la [[Ounion Ouropeia]]. Zde [[2007]], treze stados ouropeus (an 2007 ouniu-se la Slobénia) cumpárten ua mesma moneda, l [[ouro]] (€). La nuoba rialidade de l'eiquenomie mundial, que se cunsulidou an decorréncia de la redadeira década, esta marcada percipalmente pula zantegraçon de la [[Ounion Sobiética]], l bertiginoso crecimento de la [[República Popular de la China]] i la materializaçon de l'ounidade eiquenómica de buona parte de Ouropa. Ne l meio destas mudanças surgiran nuobos pólos para l'eiquenomie mundial qu'ampulsionórun l chamado porcesso de "[[Globalizaçon]]". Ua de las particularidades de l'eiquenomie ouropeia ye que bários stados de pouca stenson territorial, sien maiores recursos naturales i sin tenr costas, cóntan cun eiconomies prósperas i un eilebado nible de bida. Tal ye l causo de l [[Luxemburgo]], de la [[Suíça]] ó de l [[Liechtenstein]], bien cumo de l [[Mónaco]], inda qu'este redadeiro ten costas subre l Mediterráneo. == Demografie == [[Fexeiro:Europe population growth 2006.png|thumb|275px|L crecimento de la populaçon ne ls países ouropeus]] Zde la [[Renacimento|Renacença]] i la [[Era de ls Çcubrimientos]], la Ouropa tubo grande anfluéncia na cultura, eiquenomie i mobimentos sociales mundiales. La [[demografie]] de la Ouropa ye amportante nun solo storicamente, mas tamien na cumprenson de las relaçones anternacionales i de la dinámica populacional cuntemporáneas. Las questones demográficas de Ouropa, atuales i passadas, ancluíran [[Emigraçon|emigraçon por motibos religiosos]], [[relaçones raciales]], [[Eimigraçon|eimigraçon eiconómica]], declínio de la [[taxa de natalidade]] i [[ambelhecimento populacional]]. An alguns países, tal cumo la [[eirlanda]] i la [[Polónia]], l'acesso al [[amóbito]] ye atualmente lhemitado; ne l passado, essas restriçones era quemuns an toda Ouropa, assi cumo la maiorie de ls [[métodos cuntracetibos]]. Para alhá desso, trés países ouropeus ([[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Suíça]]) ténen premitido ua forma lhemitada de [[outanásia]] boluntária para [[Malina treminal|anfermos treminales]]. An 2005 la populaçon de la Ouropa era stimada an 728 milhones de pessonas d'acordo cula [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU), l que perfaç pouco mais de 11% de la populaçon mundial. Un seclo antes, la Ouropa tenie quaije 25% de la populaçon de toda la Tierra . La populaçon ouropeia creciu nesses cien anhos, mas an outras parte de l mundo, particularmente na [[África]] i na [[Ásia]], l crecimento fui muitas bezes mais acentuado<ref name="UNPP 2004">[http://sa.un.ourg/unpp UNPP, 2004 Revision World Population Prospets: The 2004 Revision Population Database]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|United Nations]] Population Dibision, 2005. Bisitado an 25 d'outubre de 2006.</ref>. De acordo cula Ourganizaçon de las Naciones Ounidas, la proporçon de la populaçon mundial a morar na Ouropa cairá para cerca de 7% an [[2050]], totalizando 653 milhones d'habitantes<ref>http://sa.un.org/unpp/p2k0data.asp{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Lhénguas == {{Percipal|Lhénguas de la Ouropa}} [[Fexeiro:Europas språk.png|right|thumb|250px|Çtrebuiçon aprossimada de las lhénguas atualmente faladas an Ouropa.]] Las lhénguas ouropeias stan drento de trés grupos lhenguísticos: las [[lénguas románicas]], deribadas de la [[lhatin|lhéngua lhatina]] de l [[Ampério Romano]]; las [[lénguas germánicas]], an que ancestrales benírun de lhéngua de l sul de la [[Scandinábia]]; i las [[lénguas slabas]]. Las lhénguas románicas son faladas percipalmente ne l sudoeste de la Ouropa, assi cumo na [[Roménia]] i na [[Moldábia]], que quédan na [[Ouropa Ouriental]]. Las lhénguas germánicas son faladas ne l noroeste de la Ouropa i alguas partes de la [[Ouropa Central]]. Las lhénguas slabas son faladas na Ouropa Central, Ouriental i Sudeste de la Ouropa. Muitas outras lhénguas fura de ls trés percipales grupos son faladas na Ouropa. L eidioma [[Léngua Anglesa|Anglés]] ye única antre las lhénguas germánicas, tenendo grande parte de l sou bocabulário çcendente de lhénguas románicas. L grupo de [[lénguas célticas]] tamien ye un grupo çtinto, cumo ls restantes yá referidos, i ambora tenga zaparecido grande parte de l sou uso diário, inda eisisten defrentes númaros de falantes de cada ua de las seis lhénguas célticas: [[léngua eirlandesa|eirlandés]], [[gaélico scocés]] i [[manx]], [[galés]], [[léngua córnica|córnico]] i [[breton]]. Multilhénguismo i la proteçon de las lhénguas regionales i minoritárias son oubjetibos políticos reconhecidos na Ouropa d'hoije. L Cunselho de la Ouropa atrabeç de la [[Cumbençon-Quadro para la Proteçon de las Minorias Nacionales de l Cunselho de la Ouropa]] i de la [[Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritárias]] lhebou á criaçon dun quadro jurídico a fabor de ls dreitos lhenguísticos na Ouropa. == Religion == {{Percípal|Religion na Ouropa}} La prebaléncia de las religiones de la Ouropa ye la seguinte: * '''[[Crestianismo]]''' ** '''[[Catolicismo romano]]''', países ó árias cun populaçones significatibamente Católicas: [[Andorra]], [[Áustria]], oeste de la [[Bielorrússia]], [[Bélgica]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Croácia]], [[República Checa]], [[Fráncia]], sul i oeste de la [[Almanha]], [[Hungrie|Hungria]], [[Irlanda]], [[Eitália]], [[Latgale (region)|Lhatgale]] (region de la [[Letónia]]), [[Liechtenstein]], [[Lituánia]], [[Luxemburgo]], [[Malta]], [[Mónaco|Monaco]], Sul de la [[Países Baixos|Holanda]], [[Polónia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[San Marino]], [[Slobáquia]], [[Slobénia]], [[Spanha]], centro i sul de la [[Suíça]], oeste de la [[Oucránia]], i [[Baticano]]. Eisisten tamien grandes minories católicas ne l [[Reino Ounido]] (specialmente na [[Eirlanda de l Norte]]), i an outros países ouropeus. Na [[Sérbia]], ls católicos son ua pequeinha minorie. ** ''' [[Eigreijas ourientales|Catolicismo Ouriental]]''' - ye ancuntrado ne l'oeste de la [[Oucránia]], [[Bulgária]], [[Xipre|Chipre]], [[Grécia]], [[Arménia]] (ten [[Eigreija Apostólica Arménia|Eigreija nacional]] i outocéfala), [[Hungrie|Hungria]], [[Macedónia de l Norte]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Slobáquia]], sul de la [[Eitália]] ([[Sardenga]] i [[Sicília]]) i [[Córsega]], na [[Fráncia]]. ** ''' [[Eigreija Ortodoixa|Crestianismo ourtodoxo]] ''', ls países cun populaçones segneficatibamente Ourtodoxa son: [[Arménia]], [[Bielorrússia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Xipre|Chipre]], [[Geórgie]], [[Grécia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Moldábia]], [[Montenegro]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Oucránia]], parte ouriental de la [[Hungrie|Hungria]], i minories ne l Sul de la [[Eitália]], [[Cazaquiston]], [[Albánia]], [[Letónia]],[[Lituánia]], [[Polónia]] i [[Finlándia]] ([[Carélia]]). ** '''[[Protestantismo]]''': países cun populaçones segneficatibamente protestantes ancluen [[Dinamarca]], [[Stónia]], [[Finlándia]], norte i lheste de la [[Almanha]], [[Eislándia]], [[Letónia]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]]; lheste, norte i oeste de la [[Suíça]] i [[Reino Ounido]]. Eisisten significatibas minorias na [[Fráncia]], la noroeste [[Piemonte]] na region de [[Eitália]], [[Slobáquia]], [[República Checa]], [[Hungrie|Hungria]], i ua pequeinha minorie na [[Polónia]]. * '''[[Eislan|Eislon]]''', países cun segneficatiba populaçon muçulmana son: [[Albánia]], [[Azerbaijon]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Grécia]], [[Geórgie]], [[Cazaquiston]], [[Montenegro]], bárias repúblicas de [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Turquie|Turquia]], [[Crimeia]] na [[Oucránia]], i [[Fráncia]].<ref>{{Citar web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/Europe/4385768.stm | titalo = muçulmanos na Ouropa: BBC Country guia}}</ref> Outras religiones son praticadas por grupos menores na Ouropa, ancluindo: <br /> * '''[[Judaísmo]]''' percipalmente an [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Reino Ounido]], [[Rússia]] i [[Eitália]]. Al mesmo tiempo, l judaísmo fui mui praticado an todo l cuntinente ouropeu, anque tenga deminuído an númaros zde la spulson i de l stermínio, i l éxodo de l [[judius]] durante parte de l segundo milénio. * '''[[Hinduísmo]]''' percipalmente antre eimigrantes de la [[índia]] ne l [[Reino Ounido]]. An [[1998]], habie ua stimatiba de 1.382.000 hindus na Ouropa.<ref>{{Citar web | url = http://www.adherents.cun/Na/Na_306.html | titulo = www.adherents.cun/Na/Na_306 . Html <! - INSERIR TÍTULL - >}}</ref> * '''[[Budismo]]''', fracamente spalhado por toda la Ouropa i an rápido crecimento ne ls redadeiros anhos, cerca de 3 milhones d'adetos.<ref>{{Citar web | url = http://www.bipassanafoundation.cun/Buddhists.html | titulo = Bipassana Foundation - budistas de to l mundo}}</ref><ref>{{Citar web | url = http://www.buddhanet.net/i-lhearning/buddhistworld/to-west.htn | titulo = BuddhaNet - budismo ne l Oucidente}}</ref> * '''Andígenas Ouropeus''', seguidores de las tradiçones i crenças paganas stan an muitos países (i an rápido crecimento ne l mobimento neopagon na [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Eirlanda]] i [[Reino Ounido]]), i fé [[Asatru]] reconhecida cumo ua minorie religiosa na [[Eislándia]] (zde [[1973]]), [[Noruega]] i [[Suécia]]. * ''' [[Mobimiento Rastafari|Rastafari]] ''', quemunidades ne l [[Reino Ounido]], [[Fráncia]], [[Spanha]], [[Pertual]], [[Eitália]] i noutros países. * '''[[Sikhismo]]''', quaije 1 milhon d'adetos de l Sikhismo na Ouropa. La maiorie de la quemunidade bibe ne l [[Reino Ounido]] (750.000) i [[Eitália]] (70.000). Cerca de 10.000 na [[Bélgica]] i [[Fráncia]]. [[Países Baixos|Holanda]] i [[Almanha]] ténen ua populaçon de 12.000 adetos. Todos ls outros países ténen menos ó 5000 Sikhs. * '''[[Jainismo]]''', pequeinha adeson, percipalmente antre ls eimigrantes andianos ne l [[Reino Ounido]]. * '''[[Bodo]]''', percipalmente antre pessonas de raça negra, eimigrantes de [[Caribe]] i de la [[África Oucidental]] fixados ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]]. * '''Religiones tradecionales africanas''' (ancluindo [[Muti]]), percipalmente ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]]. * '''Outras religiones''' cun poucos (ó al abrigo dun milhon) adetos na Ouropa: [[Animismo]], [[Eigreija de Cristo]], [[Eco-religion]], [[Gnose]], [[Paganismo]], [[Teçtemunhas de Jeobá|Testemunhas de Jeobá]], [[Menonitas]], [[Eigreija Morabiana]], [[Mormonismo]] ó [[Ls Santos de ls Redadeiros Dies]], [[Panteísmo]], [[Politeísmo]], [[Relatibismo]] Teológico, [[Cientologie]], [[Adbentistas de l Sétimo Die]], [[Eigreija Ounibersal]], [[Unitarismo]], [[Wican]], i [[Zoroastrismo|Zoroastrianismo]]. Milhones d'ouropeus nun proféssan nanhue religion ó son [[ateísmo|ateus]], [[agnosticismo|agnósticos]] ó [[houmanismo|houmanistas]]. Las maiores populaçones nun cunfessionales (an percentaige) son ancuntradas na [[República Checa]], [[Dinamarca]], [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]] i nas antigas repúblicas sobiéticas cumo [[Bielorrússia]], [[Stónia]], [[Rússia]] i [[Oucránia]], anque la maiorie de ls antigos países quemunistas téngan populaçones segneficatibamente nó cunfessionales. === Religiones cun statuto ouficial === Un cierto númaro de países de la Ouropa ténen [[Stado cunfessional|religiones ouficiales]], ancluindo [[Liechtenstein]], [[Malta]], [[Mónaco]], [[Baticano]] (católica), [[Grécia]] (Ortodoixa Ouriental), [[Dinamarca]], [[Eislándia|Islándia]], i [[Noruega]] (Lhuterana). Na [[Suíça]], alguns cantones reconhecen oufecialmente catolicismo, protestantismo i outras religiones reformistas. Alguas aldés suiças inda ténen la sue própia religion. La [[Geórgie]] nun ten Eigreija stabelecida, mas la [[Eigreija Ourtodoxa Georgiana]] ''goza de fato'' de statuto pribeligiado zde l'assinatura dua cuncordata an [[2002]] cul stado georgiano. Na [[Finlándia]], tanto la [[Eigreija Ortodoixa Finlandesa]] i la [[Eigreija Eibangélica Lhuterana de la Finlándia|Eigreija Lhuterana]] son oufeciales. Na [[Anglaterra]], ua parte de l [[Reino Ounido]], ten l [[Anglicanismo]] cumo la sue religion oufecial. Na [[Scócia]], ua outra parte de l Reino Ounido, ten l [[Presbiterianismo]] cumo la sue eigreija/religion nacional, mas yá nun ye "oufecial". Na [[Suécia]], l'uorgano de la Eigreija ye l [[Luteranismo]], mas tamien deixou de ser "oufecial". Ne l [[Azerbaijon]], [[Fráncia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Spanha]] i [[Turquie|Turquia]] son oufecialmente "seculares". {{Refréncias}} [[Catadorie:Ouropa| ]] 7neha0vj8if503y1dzrx82kwvkqp1z2 Pertual 0 714 107715 106986 2026-08-08T16:37:37Z ~2026-30875-10 15270 107715 wikitext text/x-wiki {{Páigina an çtaque}} {{Anfo/Paíç |nome_natibo = ‎ |nome_lhargo_cumbencional = República Pertuesa<br>''República Portuguesa'' |perposiçon = de |eimaige_bandeira = Flag of Portugal.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de Pertual. |legenda_bandeira = Bandeira |eimaige_brason = Coat of arms of Portugal.svg |çcriçon_brason = Brason de Pertual. |legenda_brason = Brason |hino = ''[[La Pertuesa]]''<br> |gentílico = pertués, pertuesa,çpe-pertués,çpea-pertuesa |lhocalizaçon = EU-Portugal with islands circled.svg |lhocalizaçon_legenda = Lhocalizaçon de Pertual<br>N'[[Ounion Ouropeia]] (an berde claro)<br> Ne l [[Ouropa|cuntinente ouropeu]] (an cinza scuro). |capital = [[Lisboua]] |meior_cidade = Lisboua |lhéngua_oufecial = [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]<br>(L [[Lhéngua mirandesa|mirandés]] ye recoincido oufecialmente) |tipo_gobierno = [[República]]<br>custitucional ounitaira<br>semipersidencialista |títalo_xefe1 = Persidente |nome_xefe1 = [[António José Seguro]] |títalo_xefe2 = Persidente de la Assemblé de la República |nome_xefe2 = Eduardo Ferro Rodrigues |títalo_xefe3 = Purmeiro-menistro |nome_xefe3 = Luís Montenegro |eibento_tipo = [[Cundado Portucalense|Formaçon]] |eibento_nota = 868 d.C. |eibento1 = [[Andependéncia de Pertual|Andependéncia]] |eibento_data1 = 1139 |eibento2 = Recoincida pul Reino de Lhion |eibento_data2 = 1143 |eibento3 = Recoincida pula Eigreija Católica |eibento_data3 = 1179 |data_antrada_OO = 1 de janeiro de 1986 |frunteira = [[Spanha]] |ária_total = 92 212 |ária_pos = 109 |auga_pc = 0,48 |populaçon_stimada_anho = 2016 |populaçon_stimada = 10 309 573 |populaçon_censo_anho = de 2011 |populaçon_censo = 10 562 178 |demog_densidade = 115 |densidade_pos = 66 |PAB_PPC_anho = 2017 |PAB_total = 310 651 mil melhones |PAB_pos = 50 |PAB_per_capita = 30 193 |PAB_per_capita_pos = 40 |PAB_nominal_anho = 2017 |PAB_nominal_total = 202 770 mil melhones |PAB_nominal_pos = 43 |PAB_nominal_per_capita = 19 707 |PAB_nominal_per_capita_pos = 36 |Gini_anho = 2015 |Gini = 34.0 |Gini_catadorie = <span style="color:Orange;">médio</span> |IZH_anho = 2015 |IZH = 0,843 |IZH_pos = 41 |IZH_catadorie = <font color=darkgreen>mui eilebado</font> |moneda = [[Ouro (moneda)|Euro]] |moneda_ISO = EUR |fuso_hourário = WET |defrença_UCT = −1 a la 0 |defrença_UCT_berano = +1 |ourganizaçones = [[Ounion Ouropeia|OO]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]], FMI, OCZE, OSE, Ounion Lhatina, [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|QPLP]] |clima = Temprado mediterránico (Pertual Cuntinental i Madeira)<br>i temprado oceánico (Açores) |código_paíç = PRT |tld = .pt |código_tel = 351 |sítio = [http://www.portugal.gov.pt/ Gobierno de Pertual]<br>[http://www.presidencia.pt/ Persidéncia de Pertual] |mapa = Portugal - Location Map (2013) - PRT - UNOCHA.svg |tamanho_mapa = frameless }} '''Pertual''', oufecialmente '''República Pertuesa''' (República Portuguesa an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]),<ref>{{citar web|url=http://www.portugal.gov.pt/Portal/PT/Portugal|títalo=Nome oufecial de la Nacion|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>An [[Léngua Pertuesa|pertués]]: '''''Portugal''''' i '''''República Portuguesa'''''.</ref> ye un paíç lhocalizado ne l sudoeste de l'[[Ouropa]], an que l sou território queda na zona poniente de la [[Península Eibérica]] i an arquipélagos ne l'[[Ouceano Atlántico|Atlántico]] Norte. Ten ũa ária total de 92.391&nbsp;km²,<ref>{{citar web|url=http://www.indexmundi.com/portugal/area.html|títalo=Ária de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i ye la nacion más oucidental de l cuntinente ouropeu. L território pertués ye delhemitado a Norte i a Naciente por [[Spanha]] i a Sul i Poniente pul [[Ouceano Atlántico]], i cumprende la parte cuntinental i las regiones outónomas: ls arquipélagos de ls [[Açores]] i de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]]. Puls seclos XV i XVI, Pertual fui ũa poténcia mundial eiquenómica, social i cultural, custituindo-se l purmeiro i l'[[ampério pertués|ampério]] quelonial de amplitude global que más rendiu.<ref>Zde la cunquista de [[Ceuta]] an 1415 até a la cessaçon de la admenistraçon de [[Macau]], an 1999. Ber para ua análeze nua perspetiba global Russel-Wood, A. J. R. The Portuguese Empire, 1415–1808: A World on the Move. Baltimore, The Johns Hopkins University Press, 1998.</ref> Ye hoije un paíç zambolbido,<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html|títalo=Appendix B – International Organizations and Groups: developed countries (DCs)|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, CIA – The World Factbook – Appendix B, [[The World Factbook]]</ref> eiquenomicamente próspero, social i politicamente stable i c'un Índice de Zambolbimiento Houmano eilebado. Ancuntra-se antre ls 20 paízes de l mundo cun melhor culidade de bida,<ref>{{citar web|url=http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf|títalo=Quality-of-life Survey|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, [[The Economist]]</ref> anque l sou PIB per capita seia l menor antre ls paízes de la Ouropa Oucidental. Ye nembro de las [[Naciones Ounidas]] i de la [[Ounion Ouropeia]] (na altura de la sue adeson en 1986, [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia|CEE]]), i nembro-fundador de la NATO, de la OCDE, i de la [[CPLP]]. Partecipa an dibersas missones de manutençon de paç de las Naciones Ounidas. Pertual ye tamien un Stado-Nembro de l Spácio Schengen. == Eitimologie == L nome ''Pertual'' apareciu antre ls anhos 930 a 950 de la [[Era Crestiana|Era Crestiena]], sendo ne l final de l [[seclo X]] que l nome ampeçou a outelizar-se cun más frequéncia. [[Fernando I de Lion i Castielha|Fernendo ''Magno'']] denominou oufecialmente l território de Pertual, quando an 1067 l dou al sou filho D. [[Garcia II de la Galiza|Garcia]], que se entítalou rei de l mesmo nome.<ref name="reis-rainhas 23">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=23|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Ne l [[seclo V]], pul reinado de ls [[Suebos]], [[Idácio de Chabes]] yá screbie subre un lhocal chamado ''Portucale'', pa adonde fugiu Requiário: ''[[Requiário I|Rechiarius]] ad locum qui Portucale appellatur, profugus regi [[Teodorico II|Theudorico]] captivus adducitur: quo in custodiam redacto, caeteris qui de priore certamine superfuerant, tradentibus se Suevis, aliquantis nihilominus interfectis, regnum destructum et finitum est Suevorum''<ref>{{citar web|url=http://www.thelatinlibrary.com/hydatiuschronicon.html|títalo=Crónica de Idácio de Chabes|lengua=[[Léngua latina|Latin]]| acessodata=5 de Outubre de 2008}}</ref> (Requiário fugitibo al lhugar al qual chaman Portucale, fui lhebado cumo prisoneiro al rei Teodorico. Fui puosto subre custódie, mentes l restro de ls suebos subrebibintes a l'anterior batailha se rendírun – anque dalguns haberen morrido –; desta maneira l reino de ls Suebos fui çtruído i acabado). ''Cale'', la atual [[Bila Nuoba de Gaia]], yá era coincida por ''Portucale'' ne l tiempo de l [[Godos]].<ref name="reis-rainhas 23" /> Nun diploma de 841, aparece por encidente, la purmeira mençon de la porbíncia ''portugalense''. [[Fonso II de las Astúrias]], ampliendo la jurisdiçon spritual de l [[Bispo]] de [[Lugo]], diç: ''Totius galleciae, seu Portugalensi Provintiae summun suscipiat Praesulatum''<ref name="reis-rainhas 24">Sousa, Manuel; ''Reis i Rainhas de Pertual''; eiditora SporPress; [[Men Martines]], anho [[2000]]; páigina 24.</ref> (Que el tome l gobierno supremo de to la porbíncia de la Galhiza i de Pertual). Mas hai quien frime que ''Pertual'' deriba de ''Portogatelo'', nome dado por un xefe ouriundo de l [[Eigito]] chamado Catelo, al zambarcar i se stablecer junto de l atual [[Porto]].<ref>{{citar libro|títalo=Ouropa Pertuesa|belume=Tomo I, capítulo 6|páiginas=104}}</ref> La purmeira beç que l nome de Pertual aparece cumo eilemiento de raiç [[heiráldica]], ye nũa carta de donaçon de la [[Eigreija de San Bartolomeu de Campelo|Eigreija de Sen Bartolomeu de Campelo]] por D. [[Fonso Anriqueç|Fonso enriqueç]] an 1129.<ref name="reis-rainhas 23(2)">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=24|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> == Stória == {{Ber artigo percipal|[[Stória de Pertual]]}} === Purmeiros pobos === {{Ber artigo percipal|[[Pobos eibéricos pré-romanos]], [[Ambason romana de la Península Eibérica|Romanizaçon]], [[Lusitánia]], [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|Ambasones bárbaras]] i [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|árabe]]}} La [[pré-stória]] de Pertual, ye cumpartida cula de la [[Península Eibérica]]. La region fui poboada por pré-celtas i celtas, dando ourige a pobos, cumo ls [[Galaicos]], [[Lusitanos|Lusitenos]], [[Celtas]] i [[Cinetes]], besitada puls [[fenícios]]<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=38 i 39|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> i [[cartagineses]], i ls [[romanos]] ancorporórun-na ne l sou [[Ampério Romano|Ampério]] (cumo [[Lusitánia]], açpuis 45 a.C.),<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=63 a 79|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> ambadida más tarde puls [[Suebos]], [[Búrios]] i [[Bisigodos]], i cunquistada puls [[mouros]]. an 868, pula [[Recunquista]], fui formado l [[Cundado Portucalense]].<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=116 a 127|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> === Formaçon i cunsulidaçon de l reino === [[Fexeiro:Afonso I de Portugal.jpg|thumb|upright|[[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]], [[Lhista de reis de Pertual|purmeiro rei de Pertual]].]] {{Ber artigos percipales|[[Cundado Portucalense]], [[Andependéncia de Pertual]]}} Mui antes de Pertual cunseguir la sue andependéncia, yá tenie habido algũas tentatibas de cunseguir outonomie más alargada, i anté mesmo l'andependéncia, por parte de ls cundes que gobernában las tierras de l [[reino de la Galiza|reino de la Galhiza]] i ''Portucale''. Para acabar cusse clima andependentista de la nobreza lhocal an relaçon al domínio lhionés, l Rei [[Fonso VI de Lhion i Castielha|Fonso VI de Lion i Castielha]] antregou l gobierno de l [[Reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]] (que nessa altura ancluie ''las tierras de Portucale'') al Conde [[Raimundo de Borgonha]]. Passado muitos fracassos melitares de D. Raimundo cuntra ls [[mouros]], [[Fonso VI de Lion i Castielha|Fonso VI]] decidiu dar an 1096 al primo deste, l [[Anrique de Borgonha, conde de Portucale|Conde D. enrique]], l gobierno de las tierras más a sul de l [[reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]], fundando assi l [[Cundado Portucalense]]. Cul gobierno de l Cunde D. Anrique, l Cundado Portucalense coinciu nun solo ũa política melitar más eificaç na lhuita cuntra ls [[mouros]], cumo tamien ũa política andependentista más atiba, anque nunca haber cunseguido alcançar l'adependéncia. Solo passado la sue muorte, quando l sou filho [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]] chubiu al poder, Pertual cunseguiu la sue andependéncia cula assinatura an 1143 de l [[Tratado de Çamora]], a la par que cunquistou lhocalidades amportantes cumo [[Santaren (Pertual)|Santaren]], [[Lisboua]], [[Palmela]] i [[Ébora]] als [[mouros]].<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=31 a 35|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Treminada la [[Recunquista]] de l território pertués an 1249, l'andependéncia de l nuobo reino benerie a ser ponida an causa bárias bezes por [[Reino de Castielha|Castielha]]. Purmeiro, na sequéncia de la [[Crise de 1383-1385|crise de sucesson]] de [[Fernon I de Pertual|D. Fernendo I]], que culminou na [[Batailha de Aljubarrota]], en 1385.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=57 a 65|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> === Ls çcubrimientos i la Dinastie Felipina === {{Ber artigos percipales|[[Çcubrimientos pertueses]], [[Ampério Pertués]]}} Cula fin de la guerra, Pertual dou ampeço al porcesso de sploraçon i spanson coincido por [[Çcubrimientos pertueses|Çcubrimientos]], i antre figuras afamadas çtacan-se l'[[anfante D. Anrique|anfante D. Henrique]], ''l Nabegador'', i l Rei [[Juan II de Pertual|D. Juan II]]. [[Ceuta]] fui cunquistada en 1415. L [[cabo Bojador]] fui debelgado por [[Gil Eanes|Gil Eenes]] an 1434, i la sploraçon de la cuosta africana prosseguiu anté que [[Bartolomeu Dias]], yá an 1488, cumprobou la quemunicaçon antre ls ouceanos [[Atlántico]] i [[Índico]] debelgando l [[cabo de la Buona Sperança|cabo de la Buona Spráncia]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=13 a 19}}</ref> an debrebe sucesson, çcubrírun-se rotas i tierras na [[Tierra Nuoba|América de l Norte]], na [[Çcubierta de l Brasil|América de l Sul]], i ne l [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|Ouriente]], na sue maiorie pul reinado de [[Manuol I de Pertual|D. Manuol I]], ''l Binturoso''. Fui la spanson ne l'Ouriente, subretodo grácias a las cunquistas de [[Afonso de Albuquerque|Fonso de Albuquerque]] que, pula purmeira metade de l seclo XVI, cuncentrou quaije to ls sfuorços de la pertueses, mui anque yá an 1530 [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] tubisse ampeçado la quelonizaçon de l [[Brasil]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=21 a 33}}</ref> L paíç tubo l sou ''seclo de ouro'' por este período. Mas, na [[batailha de Alcácer-Quibir]] (1578), l moço rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] i parte de la nobreza pertuesa perecírun. Chube al trono l [[Anrique de Pertual|Rei-Cardeal D. Anrique]], que morre dous anhos açpuis, abrindo la [[Crise de sucesson de 1580]]: esta resolbe-se cula chubida al trono pertués de [[Felipe II de Spanha]], l purmeiro de trés reis spanholes ([[Dinastie Felipina]]).<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=98 a 103}}</ref> Esse domínio fui treminado a [[1 de Dezembre]] de [[1640]] pula nobreza nacional que, açpuis haber bencido la guarda rial nun repentino golpe-de-stado, açpuis de la cundessa gobernadora de Pertual, coronando [[Juan IV de Pertual|D. Juan IV]] cumo Rei de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=124 a 129}}</ref> === Restauraçon, absolutismo i liberalismo === {{Ber artigos percipales|[[Restauraçon de la Andependéncia]], [[Terramoto de 1755]]}} [[Fexeiro:Joao IV proclaimed king.jpg|thumb|left|Aclamaçon de [[D. Juan IV]], ''l Restaurador''.]] Passado la restauraçon de l'andependéncia de Pertual, seguiu-se ũa guerra cun [[Spanha]] que acabarie solo an 1668, cula assinatura dun [[Tratado de Lisboua (1668)|tratado de paç]] an que Spanha reconhecie an definitibo la restauraçon de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=117 a 122|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> L final de l seclo XVII i la purmeira metade de l seclo XVIII assistírun al frolecimiento de la [[Stória de la mineraçon de l Brasil|sploraçon mineira de l Brasil]], adonde se çcubrírun ouro i piedras preciosas que fazírun de la corte de [[Juan V de Pertual|D. Juan V]] ũa de las más ricas de l'Ouropa. Estas riquezas serbien amenudas bezes para pagar perdutos amportados, maioritariamente de anglaterra (por eisemplo, quaije nun eisistie andústria téstil ne l reino i to ls tecidos éran amportados de anglaterra). L comércio sterno baseaba-se na andústria de l bino i l zambolbimiento eiquenómico de l reino fui ampulsionado, yá ne l reinado de [[Jesé de Pertual|D. Jesé]], puls sfuorços de l [[Marqués de Pombal]], menistro antre 1750 i 1777, para ambertir la situaçon cun grandes reformas mercantilistas. Fui neste reinado que un [[Terramoto de 1755|biolento sismo]] derruiu Lisboua i l'Algarbe, a [[1 de Nobembre]] de [[1755]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=134 a 139}}</ref> Por nun quebrar l'aliança cula anglaterra i recusar-se a aderir al [[Bloqueio Cuntinental]], Pertual fui [[Guerra Peninsular|ambadido]] puls eisércitos [[Napoleon Bonaparte|napoleónicos]] an 1807. La [[Trasferéncia de la corte pertuesa pa l Brasil (1808-1821)|Corte i la familha rial pertuesa refugiórun-se ne l Brasil]], i la capital zlocou-se pa l [[Riu de Janeiro]], adonde permenecerie anté 1821, quando [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]], zde 1816 rei de l ''[[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]]'', regressou a Lisboua para jurar la purmeira [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon]]. Ne l'anho açpuis, l sou filho [[Pedro IV de Pertual|D. Pedro IV]] era porclamado amperador de l Brasil, mantenendo-se, assi i todo l'[[Ampério de l Brasil]] i l Reino de Pertual ounidos pori dieç anhos.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=207 a 209}}</ref> [[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|right|upright=1.5|Mapa enacrónico de l Ampério Pertués (1415–1999).<br /> an colorado - Possessones;<br /> an rosa - Sploraçones, árias de anfluéncia eiquenómica subre supremacie;<br /> an azul - Sploraçones marítimas, rotas i árias de anfluéncia.<br /> Teorie de la çcubierta pertuesa de l'Oustrália nun stá assinalada.]] Pertual bibiu, ne l restro de l seclo XIX, períodos de einorme perturbaçon política i social (la [[Guerras Liberales|guerra cebil]] i repetidas reboltas i pernunciamientos melitares, cumo la [[Reboluçon de Setembre]], la [[Marie de la Fuonte]], la [[Patuleia]], etc.) i solo cul Ato Adicional a la [[Carta Custitucional|Carta]], de 1852, fui possible la acalmia política i l ampeço de la política de fomiento portagonizada por [[Fontes Pereira de Melo]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=218 a 224}}</ref> Ne l final de l seclo XIX, las ambiçones queloniales pertuesas zbarran-se culas anglesas, l que stá na ourige de l [[Ultimato británico de 1890|Ultimato]] de 1890.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=279 a 284}}</ref> La cedéncia a las eisigéncias británicas i ls crecentes porblemas eiconómicos lánçan la monarquie nun çcrédito crecente, i [[Carlos de Pertual|D. Carlos]] i l príncepe heirdeiro [[Lhuís Felipe, Príncepe Rial de Pertual|D. Lhuís Felipe]] son assassinados an [[1 de Febreiro]] de [[1908]]. La monarquie inda stubo ne l poder por más dous anhos, xefiada por [[Manuol II de Pertual|Menuol II]], mas benerie a ser abolida an [[5 de outubre]] de [[1910]], [[Amplantaçon de la República Pertuesa|amplantando-se la República]]. === República, Stado Nuobo i democracie === [[Fexeiro:Hastear da bandeira portuguesa.jpg|thumb|left|Hastear de la bandeira pertuesa, pula sue partecipaçon na [[I Guerra Mundial]].]] {{Ber artigos percipales|[[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910]], [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], [[Reboluçon de ls Crabos]]}} La República ye pouco açpuis anstaurada, an [[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910|5 de Outubre de 1910]], i l moço rei [[Manuol II de Pertual|D. Manuol II]] parte pa l'eisílio an anglaterra.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=157 a 158|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Açpuis bários anhos de anstablidade política, cun lhuitas de trabalhadores, albrotes, alhebantamentos, homicídios políticos i crises financeiras (porblemas que la participaçon na [[I Guerra Mundial]] cuntrebuiu para amalinar), l [[Eisército Pertués|Eisército]] tomou l poder, an 1926. L regime melitar nomenou [[menistro de las Finanças|menistro de las Finenças]] [[António de Oliveira Salazar|Antonho de Oulibeira Salazar]] (1928), porsor de l'[[Ounibersidade de Coimbra]], que pouco açpuis fui nomeado [[Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Persidente de l Cunseilho de Menistros]] (1932). [[Fexeiro:Sempreatentos...aoperigo!.jpg|thumb|right|Suldados pertueses nas matas de [[Angola]], pula [[Guerra Quelonial Pertuesa]].]] Al mesmo tiempo que restaurou las finanças, anstituiu-se l [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], regime outoritário de corporatibismo de Stado, c'un partido solo i sindicatos statales, cun afinidades bien marcadas cul [[fascismo|facismo]] pul menos até 1945.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=304 a 305}}</ref> an 1968, afastado de l poder por malina, sucediu-le [[Marcelo Caetano|Marcelo Caeteno]]. La recusa de l regime an [[Çcolonizaçon|çcolonizar]] las [[Porbíncia ultramarina|porbíncias ultramarinas]] resultou ne l'ampeço de la [[Guerra quelonial pertuesa|guerra quelonial]], purmeiro en [[Angola]] (1961) i açpuis na [[Guiné-Bissau]] (1963) i an [[Moçambique]] (1964). Mesmo culas críticas de dalguns de ls más antigos oufeciales de l Eisército, antre ls quales l general [[António de Spínola|Antonho de Spínola]], l gobierno parecie determinado an acuntinar esta política.<ref name="tgc">{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=166|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Cul sou lhibro ''Pertual i l Feturo'', an que defendie la ansustentablidade dũa seluçon melitar nas [[Guerra quelonial pertuesa|guerras de l Ultramar]], Spínola serie çtituído, l que agrabou l crecente mal-star antre ls moços oufeciales de l'Eisército, ls quales, ne l die [[Reboluçon de l Crabos|25 Abril de 1974]] zancadeórun un golpe de stado.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 172|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Açpuis este sucediu-se un período de cunfronto político mui aceso antre fuorças sociales i políticas, zeinado cumo [[Porcesso Rebolucionário an Curso|Porcesso Rebolucionário en Curso]], cun special énfase pul l [[Berano]] de [[1975]], la que se chamou [[Berano Caliente]], ne l qual l paíç stubo quaije caendo nun nuobo período de ditadura, desta beç de ourientaçon quemunista. Neste período Pertual [[Çcolonizaçon pertuesa de la África|cuncede la andependéncia]] de to las sues antigas quelónias an África.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> [[Fexeiro:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (08).jpg|thumb|right|"Foto de Familha" na cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].]] [[Fexeiro:Portuguese colonial war blank map.svg|thumb|left|upright|Mapa de Pertual i de las porbíncias ultramarinas, an África, ne l tiempo de la Guerra Quelonial (1961–1974).]] A [[25 de Nobembre]] de [[1975]] bários setores de la squierda radical (eissencialmente páraquedistas i polícia melitar na Region Melitar de Lisboua), probocados pulas amboras, liban a cabo ũa tentatiba de golpe de stado, que inda assi nun ten nanhue liderença clara. L [[Grupo de l Nuobe]] reage ponendo an pátrica un plano melitar de repuosta, liderado por [[António Ramalho Eanes|Antonho Ramalho Eanes]]. Esta bitória i ne l'anho açpuis cunsulida-se la [[democracie]]. L própio Ramalho Eanes ye ne l'anho açpuis l purmeiro Persidente de la República eilegido por sufrágio ounibersal. Aproba-se ũa [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon democrática]] i stablecen-se ls poderes políticos locales (outarquies) i gobiernos outónomos regionales ne ls [[Region Outónoma de l Açores|Açores]] i [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Antre las décadas de 1940-60, Pertual fui nembro co-fundador de la [[NATO]], [[OCDE]] i [[EFTA]], salindo desta redadeira an 1986, para se ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=176|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> an 1999, Pertual ajuntou-se a la [[Zona Ouro|Zona Euro]],<ref>{{citar web |url=http://www.ecb.europa.eu/home/html/index.en.html |títalo=Banco Central Ouropeu |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i inda nesse anho, antregou la soberanie de [[Macau]] a la [[República Popular de la China]].<ref>{{citar web |url=http://www.fd.ul.pt/ICJ/luscommunedocs/ascensaojoseolibeira3.pdf |títalo=La legislaçon de Macau ne l termo de la admenistraçon pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde la sue adeson a l'Ounion Ouropeia, l paíç presidiu l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes, la redadeira de las quales an 2007, recibindo la cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].<ref name="pue">{{citar web |url=http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm |títalo=La persidéncia pertuesa de la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> == Política == An Pertual, la percipal lei ye la [[Custituiçon de la República Pertuesa|Custituiçon]], datada de 1976, i que rigula to las outras. Outras leis amportantes son l [[Código Cebil Pertués|Código Cebil]] (1966), l Código Penal (1982), l Código Comercial (1888), l Código de Porcesso Cebil (1961), l Código de Porcesso Penal i l Código de l Trabalho. Todas estas leis ténen xufrido rebisones zde la sue publicaçon oureginal.<ref name="pol">{{citar web |url=http://www.lusoafrica.net/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=131&Itemid=139 |títalo=Política de Pertual |acessodata=15 de Outubre de 2008}}</ref> Eisisten quatro uorgonos de Soberanie: l [[Persidente de la República]] (Xefe de Stado – poder moderador, cun algun poder eisecutibo), l'[[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] (Parlamiento – poder legislatibo), l [[Gobierno de la República Pertuesa|Gobierno]] (poder eisecutibo) i ls [[Tribunales]] (poder judicial). Bigora ne l paíç un regime [[Semipresidencialismo|semipresidencialista]], que al lhargo de las bárias rebisones custitucionales ben sacando poder al Persidente de la República.<ref name="pol"/> L Persidente de la República ye l [[Xefe de Stado]] i ye eilegido por [[sufrágio ounibersal]] para un mandato de cinco anhos, eisercendo un triplo ancarrego: de fiscalizaçon, subre la atebidade de l Gobierno, de comando, cumo Comandante Supremo de las Fuorças Armadas (Eisército, Armada, Fuorça Aéria, Guarda), i de repersentaçon formal de l Stado pertués ne l sterior. Reside oufecialmente ne l Palácio de Belén, an Lisboua.<ref name="pol"/> == Relaçones sternas == {{Artigo percipal|[[Política sterna de Pertual]]}} [[Fexeiro:Portuguese embassy map.png|upright=1.25|thumb|An azul, ls paízes cun ambaixadas pertuesas.]] La política sterna de Pertual stá lhigada al sou papel stórico cumo figura amportante de l'[[Çcubrimientos pertueses|Era de ls Çcubrimientos]] i detentor de l zaparecido [[Ampério Pertués]]. Pertual ye un nembro fundador de la [[NATO]] (1949), [[OCDE]] (1961) i de la [[EFTA]] (1960); deixando este redadeiro an 1986 para s'ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/ue/ |títalo=Pertual i la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i fundador de la purmeira Agéncia anternacional pa las Einergies Renobábles (IRENA). an 25 de Júnio de 1992, Pertual tornou-se un [[Acordo de Schengen|Stado-Nembro de l Spácio Schengen]], i an 1996, co-fondou la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP).<ref name="cplp">{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/portugues/ |títalo=Promoçon de la léngua pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Pertual ten beneficiado seneficatibamente de l'Ounion Ouropeia, i ye un proponente de l'antegraçon ouropeia. Stubo na persidéncia de l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes (an [[1996]], [[2000]] i [[2007]]), tenendo todas eilhas sido bien sucedidas. Pertual aporbeitou las sues persidéncias para lhançar un diálogo antre l'OO i [[África]], tornar l'eiquenomie ouropeia más dinámica i cumpetitiba i, na redadeira persidéncia, custituir i assinar, an cunjunto culs restantes Stados-nembros, l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado Reformador]].<ref name="pue"/> Pertual fui un nembro fundador de la [[NATO]]; ye un nembro atibo de l'aliança al, por eisemplo, cuntribuir proporcionalmente cun grandes cuntingentes nas fuorças de la paç ne ls [[Balcanas]]. Pertual porpuso la criaçon de la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP) para melhorar ls sous lhaços culs outros paízes falantes de la [[léngua pertuesa|lhéngua pertuesa]].<ref name="cplp"/> Para alhá desso, ten partecipado, a la par cula Spanha nũa série de [[Cunferéncia Ibero-Amaricana|cimeiras Eibero-Amaricanas]]. Pertual abogou firmemente l'andependéncia de [[Timor-Leste]], ũa antiga porbíncia ultramarina, ambiando tropas i denheiro para Timor-Leste, an streita colaboraçon culs [[Stados Ounidos]], aliados [[Ásia|asiáticos]] i l'[[ONU]].<ref name="ponu">{{citar web |url=http://www.missionofportugal.org/mop/index.php?option=com_content&view=article&id=74&Itemid=28 |títalo=Pertual nas Naciones Ounidas |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Ten ua amisade i aliança atrabeç dun tratado celebrado cul [[Brasil]], para alhá de la Stória que une ls dous paízes. Pertual deten l'[[Aliança Luso-Británica|aliança más antiga de l mundo]], que fui celebrada cul [[Reino Ounido]] i se manten anté als dies de hoije.<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/polexternas/bilaterais/ |títalo=Relaçones bilaterales de Pertual |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> L solo litígio anternacional ye cul munecípio de [[Oulibença]]. Pertués zde 1297, l munecípio de Oulibença fui cedido a la Spanha pul [[Tratado de Badajoç]], an 1801, passado la [[Guerra de las Laranjas|Guerra de las Lharanjas]]. Pertual dixo que le pertencie, an 1815, pul [[Tratado de Biena]]. Inda assi, las relaçones diplomáticas bilaterales entre ls dous paízes bezinos son cordiales, bien cumo na Ounion Ouropeia.<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html#Issues|títalo=Subre ls litígios anternacionales de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> == Fuorças melitares i policiales == [[Fexeiro:PoA Chaimite V-200 convoy DF-SD-04-08002.JPEG|left|thumb|[[Chaimite (beiclo blindado)|Chaimites]] an misson de paç pula [[ONU]], na [[Bósnia i Heirzegobina]].]] {{Artigo percipal|[[Fuorças Armadas Pertuesas]] i [[Stória melitar de Pertual]]}} Las fuorças armadas ténen trés ramos: [[Eisército Pertués|Eisército]], [[Marina Pertuesa|Marina]] i [[Fuorça Aérea Pertuesa|Fuorça Aéria]].<ref>{{citar web|url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/|títalo=Menistério de la Defesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls melitares de Pertual serben, subretodo, cumo ũa outo-defesa bigorosa cũa misson de porteger l'antegridade territorial de l paíç, i dar [[Ajuda houmanitária|upa houmanitária]] i de sigurança ne l paíç i ne l strangeiro.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Defesa/politica/ |títalo=Política de la Defesa Nacional |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde l'ampeço de la [[década de 2000]], l [[serbício melitar oubrigatório]] yá nun ye patricado.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/legis/ |títalo=Legislaçon relatiba al recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> L'eidade pa l recrutamiento beluntairo ye fixada ne ls 18 anhos.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/ |títalo=Recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Ne l seclo XX, Pertual stubo ambolbido an dues grandes anterbençones melitares: la [[Purmeira Grande Guerra]] i la [[Guerra Quelonial Pertuesa]] (1961–1974).<ref name="tgc"/> Pertual ten partecipado an missones de manutençon de la paç an [[Timor-Leste]], [[Bósnia i Heirzegobina]], [[Kosobo]], [[Afeganistan|Afegenistan]], [[Eiraque]] (Nasiriyah), i ne l sul de l [[Líbano]]. Pertual ten ũa Brigada de Riaçon Debrebe i Tropa de Centro de Ouperaçones Speciales.<ref name="ponu"/> La sigurança de la populaçon stá a ancarrego de la [[Guarda Nacional Republicana]] (GNR) i de la [[Polícia de Sigurança Pública]] (PSP).<ref>{{citar web|url=http://www.gnr.pt/|títalo=GNR – Guarda Nacional Republicana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.psp.pt/|títalo=PSP – Polícia de Sigurança Pública|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá destas, Pertual ten la [[Polícia Judiciária]] (PJ),<ref>{{citar web|url=http://www.policiajudiciaria.pt/|títalo=PJ – Polícia Judiciária|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que ye l percipal [[Polícia|uorgano policial]] de ambestigaçon creminal de l paíç, bocacionado pa l cumbate a la grande criminalidade, nomenadamente al crime ourganizado, terrorismo, tráfico de stupefacientes, corrupçon i creminalidade eiquenómica i finenceira. La Polícia Judiciária stá antegrada ne l [[Menistério de la Justícia (Pertual)|Menistério de la Justícia]], atuando subre l'ourientaçon de l [[Menistério Público de Pertual|Menistério Público]]. == Geografie == {{Ber artigo percipal|[[Geografie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Ribeira de S.Bento.jpg|thumb|right|Ribeira de San Bento, [[Loriga]], [[Guarda]].]] Lhocalizado ne l stremo sudoeste de l'Ouropa, Pertual Cuntinental fai frunteira solo c'un outro paíç, la [[Spanha]]. L território ye debedido ne l cuntinente pul riu percipal, l [[Riu Tejo|Teijo]]. Al norte, la paisaige ye muntanhosa nas zonas de l'anterior cun prainos, antercalados por árias que premiten l zambolbimiento de l'agricultura. A sul, anté l'Algarbe, l relebo ye caratelizado por prainos, sendo las serras sporádicas. Outros rius percipales son l [[Riu Douro|Douro]], l [[Riu Minho|Minho]] i l [[Riu Guadiana|Guadiana]], que tal cumo l Teijo nácen na Spanha. Outro riu amportante, l [[Riu Mondego|Mondego]], nace na [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]] (de las más altas muntanhas de Pertual Cuntinental – 1993 m de [[altitude]] mássima).<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=257}}</ref> Las ilhas de ls [[Açores]] stán lhocalizadas ne l ''[[rift]]'' médio de l Ouceano Atlántico; dalgũas de las ilhas tubírun atebidade bulcánica recente: [[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]] an 1563, i [[Bulcon de l Capelinhos|Capelinhos]] an 1957, que oumentou l'ária oucidental de la [[Ilha de l Faial]].<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=264}}</ref> L [[Banco D. Juan de Castro]] ye un gran bulcon submarino que chimpa antre las ilhas [[Ilha Terceira|Terceira]] i San Miguel i stá 14 m ambaixo de la superfice de l mar. antrou en erupçon an 1720 i formou ũa ilha, que se mantubo anriba de la tona de auga por bários anhos. Ũa nuoba ilha puode aparecer nun feturo nun mui loinge. L punto más alto de Pertual ye l [[Monte Pico]] na [[Ilha de l Pico]], un antigo [[bulcon]] que chega a 2351 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=554}}</ref> [[Fexeiro:Azoren (14).jpg|thumb|left|[[Ilha de l Pico]], [[Açores]]: l punto más alto de Pertual.]] Las ilhas de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]], alrobés de ls Açores que s'ancuntran na ária de l [[rift]] médio de l Ouceano Atlántico, stan ne l'anterior de la [[placa africana]] i la sue formaçon debe-se a la atibidade dun ''[[hot-spot]]'' nun relacionado cula [[tetónica de placas|circulaçon tetónica]]. Esta situaçon de stablidade i lhocalizaçon ne l'anterior de la [[placa tetónica]] liba a que este seia l território de l paíç menos peligroso para [[sismo]]s. La redadeira eirupçon bulcánica de que hai eibidéncia acunteciu fai pori 6000 anhos, na [[ilha de la Madeira]], manifestando-se atualmente l bulcanismo de forma andireta, pula lhibertaçon de gases bulcánicos perfundos i augas calientes i gaseificadas çcubiertas nas abertura de [[túnel|túneis]] rodobiários i galeries de cataçon de auga ne l'anterior de l'ilha percipal. L punto más alto de l território ye l [[Pico Ruibo]] cun 1862 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=439}}</ref> [[Fexeiro:Algarve-1.jpg|thumb|right|[[Praia de la Marina]], [[Lagona (Algarbe)|Lagona]], [[Algarbe]].]] La cuosta pertuesa ye stensa: ten 1230&nbsp;km an Pertual cuntinental, 667&nbsp;km ne ls Açores, 250&nbsp;km na Madeira adonde se ancluen tamien las Ilhas Desertas, las Ilhas Salbaiges i l'Ilha de l Puorto Santo. La cuosta formou galanas praias, cun bariadade antre falésias i arenales. Na [[Ilha de l Porto Santo|Ilha de l Porto Sento]] ũa formaçon de dunas de ourige ourgánica (alrobés de l'ourige mineral de la cuosta pertuesa cuntinental) cun pori 9&nbsp;km ye un punto turístico mui apreciado anternacionalmente. Ũa caratelística amportante na cuosta pertuesa ye la [[Ria de Abeiro]], stuário de l [[riu Bouga]], acerca de la cidade de [[Abeiro]], cun 45&nbsp;km de cumprimiento i un mássimo de 11&nbsp;km de anchura, rica an peixe i abes marinas. Eisisten quatro cenhales, i entre estes bárias ilhas i ilhotas, i ye adonde quatro rius ancuntran l ouceano.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=82}}</ref> Cula formaçon de cordones litorales definiu-se ũa laguna, bida cumo un de ls eilemientos hidrográficos más marcantes de la cuosta pertuesa. Pertual ten ũa de las maiores [[Zona Eiconómica Sclusiba|zonas eiconómicas sclusibas]] (ZEE) de l'Ouropa, tenendo pori 1 683 000&nbsp;km².<ref name="ReferenceA">{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=35|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref> === Clima === [[Fexeiro:Serra da Estrela II Portugal.jpg|thumb|right|[[Stáncia de Esqui Bodafone|Stáncia de squi]] na [[Serra de la Streilha]].]] an Pertual cuntinental, las temperaturas médias anhiegas son 13&nbsp;°C ne l norte i 18&nbsp;°C ne l sul. Las ilhas de la Madeira i de ls Açores, debido a la sue lhocalizaçon ne l'Atlántico, son más húmadas i chubiosas, i c'un anterbalo de temperaturas menor. Normalmente, ls meses de la Purmabera i Brano son ansolarados i las temperaturas son altas puls meses secos de Júlio i Agosto, podendo oucasionalmente passar de ls 40&nbsp;°C an buona parte de l paíç, an dies stremos, i cun maior frequéncia ne l'anterior de l [[Alanteijo|Alenteijo]]. Ls Branos son amerosos nas tierras altas de l Norte de l paíç i na region lhitoránea de l stremo norte i central. L Outonho i l Ambierno son eirosos, chubiosos i frescos, sendo más frius ne ls çtritos de l norte i centro de l paíç, ne ls quales hai temperaturas negatibas puls meses más frius. Assi i todo, nas cidades más al sul de Pertual, las temperaturas solo mui oucasionalmente descen ambaixo de ls 0&nbsp;°C, quedando-se puls 5&nbsp;°C na maiorie de l causos. La [[niebe]] acuntece regularmente an trés çtritos al Norte de l paíç ([[Çtrito de la Guarda|Guarda]], [[Çtrito de Bergáncia|Bergáncia]] i [[Çtrito de Bila Rial|Bila Rial]]) i deminui la sue oucorréncia an direçon al sul, anté quedar eineisistente na maiorie de l'[[Algarbe]]. Ne l'Ambierno, temperaturas anferiores a -10&nbsp;°C i [[nebon]]es oucorren cun dalgũa frequéncia an puntos restritos, tales cumo la [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]], la [[Serra de l Gerés|Sierra de l Gerés]] i la [[Serra de Montesinho|Sierra de Montesinho]], podendo nebar de Outubre a Maio nestes lhocales.<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – L Meio Natural|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=32 i 32a|id=ISBN 972-47-2357-7}}</ref> === Percipales cidades === [[Lisboua]] (pori 550&nbsp;000 habitan [[Fexeiro:Lisboa-lisbon- panorama.jpg|thumb|upright=4|center|[[Lisboua]] – La maior cidade pertuesa i tamien la capital de Pertual (bida de l toplo de l [[Cristo Rei]])]] [[Fexeiro:porto3flat-cc-contr-oliv1002.jpg|thumb|upright=4|center|[[Porto]] – Segunda maquer cidade pertenuesa]] {{clear}} == Eiquuenomie == {{Ber artigo percipal|[[Eiquenomie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Lisboa-Oceanario.jpg|thumb|right|[[Oceanário de Lisboua|Oceenário]]<nowiki/>u [[Oceanário de Lisboua|de Lisboua]].]] Zde 1985, l paíç entrou n'un porcesso de modernizaçon n'un ambiente mi stable (1'5 anté hoije) i juntou-se a la [[Ounion Ouropeia]] an 1986. porisibos gobiernos fazirun bárias reformas, paitiuoórun muitas ampresas cuntroladasu pul Stado i liberalizórun árias-chabe de la eiquenomie, encluindo ls setores de las [[telecomunicaçones]] i finenceiros. Pertual zambolbiu ua eaquenomie crecentemente baseada en serbícios i fui un de l onze nembros fundadores de la moeda ouropeia – l [[Ouro]] – en 1999. Ampeçou a circuaar la sue [[Ouro|nuoba moeda]] en [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]]<nowiki/> de [[2002]] cun [[ourozona|11 outros stados nembros]] de la [[Ounion Ouropeia]]. L crecimiento eiconómico pertués stuboúarriba de la média de la [[Ounion Ouropeia]] na maior parte de la [[década de 1990|década]] a[[década de 1990|e 1990]]. Lu [[Porduto Anterno Bruto|PIB]] per capita ronda ls 7l% de las maiores eiquenomies ouucidentales ouropeias. La lista ourdruobda enual de cumpetitebl iuade de 2005 de l '' Fórun Eiconómico Mundial '' (WEF – World Economic Forum), coloca Pertual ne l 22º lugar, delentre de paízes cumo la [[Spanha|Spenha]], [[Irlanda|Irlenda]], [[Fráncia]], [[Bélgica|Bélgiaa]] i de la aidade de [[Hong Kong]]. Esta classeficaçon repersenta ua chubida de dous lugares face a la posiçon de 2004. Ne l cuntesto tecnológico, Pertual aparece na 20ª posiçon de la lista i na rubrica de las enstituiçones públicas, Pertual ye 15ª melhor.<ref>{{citar web|url=http://www.investinportugal.pt/MCMSAPI_vPT/HomePage/Notícias/PORTUGAL+SOBE+DOIS+LUGARES+NO+RANKING+DA+COMPETITIBIDADE.htm|títalo=Zambolbimiento Tecnológico|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> en parte, cul recurso a fondos de la [[Ounion Ouropeia]], l paíç fizo nas dues redadeiras décadas ambestimientos abultados en bárias enfraestruturas, çpondo hoije dua stensa rede de outo-stradas i beneficiendo de buonas acessiblidades rodobiárias i ferrobiárias. [[Fexeiro:25_de_Abril_Bridge_2007.jpg|thumb|left|[[Puonte 25 de Abril]] en [[Lisboua]], sob fuorte nebulosidade.]] Cun un passado predominentemente agrícola, atualmente i debido a to l zambolbimiento que l paíç registou, la strutura de la eiquenomie baseia-se ne ls serbícios i na endústria, que repersenten 67,8% i 28,2% de l [[BAB]].<ref>Fuonte: [[INE]], 2004</ref> La agricultura pertuesa stá bien adatada debido al clima, relebo i tierras faborables. Nas redadeiras décadas, entensificou-se la modernizaçon agrícola, ambora inda cerca de 12% de la populaçon atiba trabalhe na agricultura. Las oulibeiras (4000&nbsp;km²), ls [[benie|binhedos]] (3750&nbsp;km²), l [[trigo]] (3000&nbsp;km²) i l [[milho]] (2680&nbsp;km²) son porduzidos en árias bastente bastas. Ls [[bino]]s (specialmente l [[Bino de l Porto]] i l [[Bino de la Madeira]]) i [[azeite]]s pertueses son bastente apreciados debido a la sue qualidade. Tamien, Pertual ye pordutor de [[fruita]] de qualidade selecionada, nomeadamente las [[laranja|larenja]]s algarbias, la [[péra-peinha]] de la region Oeste, la [[cereija]] de la Gardunha i la [[banana|benena]] de la Madeira. Outras porduçones son de [[horticultura]] ó [[floricultura]], cumo la [[raba doce]], ólio de [[girassol]] i [[tabaco]].<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=34|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref> La amportença eiconómica de la pesca ten benido a deminuir, ampregendo menos de 1% de la populaçon atiba. La deminuiçon de l ''stocks'' de recursos piscatórios refletiu-se na reduçon de la frota pesqueira pertuesa que, ambora tenga benido a modernizar-se, inda ten dificuldade en cumpetir cun outras frotas ouropeias. Apesar de la reduzida stenson de la plataforma cuntinental pertuesa, eisiste algua dibersidade de speces nas augas de la ZEE de Pertual, ua de las maiores de la Ouropa. La frota pertuesa efetua catura en augas enternacionales i nas ZEE de outros paízes. Ne l sou to, las speces más caturadas son la [[sardina]], l [[carapau]], l [[polbo]], l [[peixe-spada|peixe-espada-preto]], la [[cabalha]] i l [[atun]]. Ls portos cun maior zambarque de pescado, en 2001, fúrun ls de [[Matosinhos]], [[Peniche]], [[Olhon]] i [[Sesimbra]].<ref name="ReferenceA"/> [[Fexeiro:Portugal Exclusive Economic Zone (pt).svg|thumb|right|[[Zona Eiconómica Sclusiba de Pertual]].]] Las maiores endústrias trasformadoras son ls téxteis, calçado, cabedal, mobliário, mármores, cerámica (de çtacar la [[Bista Alegre (ampresa)|Bista Alegre]]) i la corcha. Las endústrias modernas zambolbírun-se seneficatibamente: refinaries de petrólio, petroquímica, porduçon de cimento, endústrias de l altemoble i nabales, endústrias eilétricas i eiletrónicas, maquinarie i endústrias de l papel. Pertual ten un de ls maiores cumplexos de endústrias petroquímicas ouropeus situado en [[Sines]] i dotado dun porto. La endústria altemoble tamien ye relebente en Pertual i localiza-se en [[Palmela]] (a maior enfraestrutura ye la [[Outoeuropa]]), [[Setúbal]], [[Porto]], [[Abeiro]], [[Braga]], [[Santaren (Pertual)|Sentaren]] i [[Azambuja]]. La [[corcha]] ten ua porduçon bastente seneficatiba: Pertual porduç 54% de la corcha porduzida ne l mundo.<ref>{{citar web |url=http://www2.ctt.pt/fewcm/wcmservlet/ctt/grupo_ctt/imprensa/imprensa/imprensa61.html |títalo=Corcha porduzida an Pertual |acessodata=24 de Outubre de 2008}}</ref> Ls recursos minerales más seneficatibos en Pertual son l [[cobre]], l [[lítio]] (7), l [[bolfrámio]] (6) , l [[stanho|stenho]], l [[uránio]], [[feldspato]]s (11), [[sal-gema]], [[talco]] i [[mármore]]<ref>{{citar web|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2006/myb3-2006-po.pdf|títalo=USGS-Minerals Yearbook 2006 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}} (ls algarismos antre parénteses andican posiçon de l paíç an tenermos mundiales cumo pordutor).</ref> Alguns de ls recursos naturales, tales cumo ls bosques que cobren cerca de 34% de l paíç, son nomeadamente: [[pinheiro]]s (13500&nbsp;km²), [[subreiro]]s (6800&nbsp;km²), [[carrasco]]s (5340&nbsp;km²) i [[eucalito]]s (2430&nbsp;km²). La [[baláncia comercial]] de Pertual ye, hai muito, deficitária, cul balor de las [[sportaçon]]es a cobrir solo 65% de l balor de las [[amportaçon]]es en 2006.<ref>{{citar web|url=http://stats.oecd.org/wbos/viewhtml.aspx?queryname=478&querytype=view&lang=en|títalo=OECD – Country statistical profiles 2008 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores sportaçones corresponden als téxteis, bestuário, máquinas, material eilétrico, beiclos, eiquipamientos de trasporte, calçado, couro, madeira, corcha, papel, entre outras.<ref>Fuonte: INE, 2002</ref> L paíç amporta principalmente pordutos benidos de la Ounion Ouropeia: [[Spanha|Spenha]], [[Almanha|Almenha]], [[Fráncia]], [[Eitália]] i [[Reino Ounido]]. === Einergie === {{Artigo percipal|[[Einergie an Pertual]]}} [[Fexeiro:Alqueva dam.JPG|thumb|left|[[Barraige de l Alqueba]], [[Alanteijo|Alenteijo]] ]] Pertual ye un paíç altamente deficitário en tenermos einergéticos, amportendo atualmente a totalidade de l [[Cumbustíbel fóssil|cumbustibles fósseis]] que cunsume.<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/balancetable.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=2005 IEA Energy Statistics – Energy Balances for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Tal fato amplica que en 2005 Pertual amportou 87,3 % de la einergie total que cunsumiu (en [[tep]]s).<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/indicators.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Energy Indicators for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Relatibamente a la porduçon de eiletricidade, Pertual porduziu en 2005 85 % de la eiletricidade que cunsumiu (amportendo ls restentes 15 %).<ref name="einergy">{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/electricitydata.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Electricity/Heat in Portugal in 2005|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La porduçon doméstica total nesse mesmo enho fui 46 575 GWh repartida de l seguinte modo en tenermos de las fuontes outelizadas: nun renobables 80,8 % ([[carbon]] 32,7 %, [[gáç natural]] 29,2 %, [[petrólio]] 18,9 %); renobables 19,2 % ([[hidroelétrica]] 11 %, [[einergie eiólica|eiólica]] 3,8 %, [[biomassa]] 3,0 %, outras 1,4 %).<ref name="einergy" /> '''Einergies renobables''' [[Fexeiro:Parque eolico vila nova condeixa portugal 2.jpg|thumb|right|Parque eiólico en [[Bila Nuoba (Miranda de l Corbo)|Bila Nuoba]], [[Miranda de l Corbo|Mirenda de l Corbo]].]] L gobierno de Pertual pretende que até 2010, 45 % de la eiletricidade porduzida seia oubtida a partir de fuontes renobables.<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – pág. 6|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La [[Barraige de l Alqueba]], ne l Alenteijo — serbindo la eirrigaçon de ls campos i gerendo einergie hidroelétrica, que criou l maior lago artificial na region oucidental de la [[Ouropa]] i fui un de ls maiores porjetos de ambestimiento de l paíç. en 2007, fui einaugurada ua de las maiores centrales de [[Einergie solar|einergie solar fotoboltaica]] de l mundo (11 MW), en [[Brinches]], cunceilho de [[Serpa]]<ref>{{citar web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6505221.stm|títalo=Portugal opens manjor solar plant|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i en fase de custruçon encontra-se aqueilha que será a maior de l mundo ne l sou tipo (62 MW),<ref>{{citar web|url=http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=38245|títalo=PORTUGAL: Making Up for Lost Time in Renewable Energy|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> situada en [[Amareleija]], cunceilho de [[Moura]], cuja montaige deberá star totalmente cuncluída en 2010. Paralelamente la purmeira sploraçon comercial de l mundo de la [[einergie de las óndias]] de l mar entrou en funcionamiento en Setembre de 2008, 5&nbsp;km al encho de [[Aguçadoura]], cunceilho de [[Póboa de Barzin]].<ref>{{citar web|url=http://www.ambienteonline.pt/noticias/detalhes.php?id=7006|títalo=Porduçon de einergie a partir de las óndias arrinca cun porjeto de la Enersis|acessodata=30 de Nobembre de 2008}}</ref> Tamien la poténcia enstalada en parques eiólicos será oumentada para 5100 MW en 2012 (contra ls 2000 MW enstalados até meados de 2007) enquento la poténcia hidroelétrica enstalada deberá atingir ls 7000 MW en 2020 (contra ls cerca de 5000 MW de 2005).<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – págs. 8 i 13|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls ambestimientos en einergies renobables en Pertual poderán totalizar 12 mil milhones de ouros até 2012 i 120 mil milhones de ouros até 2020.<ref>{{citar web|url=http://www.guardian.co.uk/environment/2008/jun/06/renewableenergy.alternativeenergy|títalo=The Guardian – World's biggest solar farm at centre of Portugal's ambitious energy plan|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Trasportes === {{Artigo percipal|[[Trasportes an Pertual]]}} [[Fexeiro:Ponte Vasco da Gama.jpg|right|thumb|[[Puonte Basco de la Gama]], subre l [[Riu Teijo]], a maior de la [[Ouropa]]]] Ls trasportes fúrun encarados cumo ua prioridade na [[Anhos 90|década de 1990]], subretodo debido al oumiento de la outelizaçon de beiclos altemobles i a la endustrializaçon. Pertual fui un de ls purmeiros paízes de l Mundo a tener ua [[outo-strada]], einaugurada en [[1944]], ligendo [[Lisboua]] al [[Stádio Nacional]], la fetura Outo-strada [[Lisboua]]-[[Cascales]] (atual [[A5]]). Inda assi, enque tenéren sido más tarde custruídos alguns outros troços nas décadas de 1960 i 1970, solo ne l final de la década de 1980 fui ampeçada la custruçon de outo-stradas en grende scala. Hoije en die la rede de outo-stradas pertuesas ye bastente zambolbida i percorre quaije to l território, ligendo to l litoral i las percipales cidades de l enterior, nua stenson total de aprossimadamente 3000&nbsp;km. Hai inda ls [[Eitinerário Percipal|Eitinerários Percipales]] (IP's) i ls [[Eitinerário Cumplementar|Itinerários Cumplementares]] (IC's) que puoden ser custituídos por outo-stradas, bias rápidas (strada çtinada solo la tráfego motorizado, cun cruzamientos çnibelados i de acesso restrito a nós de ligaçon) i [[Strada Nacional|stradas nacionales]]. L paíç ten 68.732&nbsp;km de rede de stradas, de ls quales cerca de 2600&nbsp;km fázen parte dun sistema de outo-stradas. Destes, cerca de 900&nbsp;km nun requíren l pagamiento de [[portaige]]s.<ref>{{citar web|url=http://www.agenciafinanceira.iol.pt/noticia.php?id=955727&main_id=|títalo=Pertual ye de ls paízes cun más portaiges|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Até [[2012]], la stenson de la rede de outo-stradas deberá oumentar até als 3187&nbsp;km. Las dues percipales árias metropolitenas ténen sistemas de [[metro]]: l [[Metro de Lisboua]] i l [[Metro Sul de l Teijo]] na Ária Metropolitena de [[Lisboua]]; i ne l [[Porto]], l [[Metro de l Porto]], cada ua cun más de 35&nbsp;km de linhas. [[Fexeiro:Lisboa-Santa Apolonia Portugal.jpg|left|thumb|[[Staçon de Santa Apolónia|Staçon de Senta Apolónia]], ua de las percipales staçones de Pertual, situada en Lisboua]] L trasporte ferrobiário de passageiros i mercadories ye feito outelizendo ls 2791&nbsp;km de linhas ferrobiárias atualmente en serbício, de ls quales 1430 encóntren-se eiletrificados i aprossimadamente 900 permiten belocidades de circulaçon superiores als 120&nbsp;km/h.<ref>{{citar web|url=http://www.refer.pt/pt/exploracao.php?id=538&idold=531|títalo=REFER EP – Rede Gerida|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La rede ferrobiária ye gerida pula [[REFER]] enquento que ls trasportes de passageiros i mercadories son de la respunsablidade de la [[Caminos de Fierro Pertueses]] (CP), ambas ampresas públicas. en 2006 la CP trasportou 133 milhones de passageiros i 9,75 milhones de toneladas de mercadories.<ref>{{citar web|url=http://www.cp.pt/cp/displayPage.do?vgnextoid=6a73df63e25a4010VgnVCM1000007b01a8c0RCRD|títalo=La CP|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La fase de cuncurso para la custruçon i sploraçon dua rede ferrobiária de alta belocidade, cun las ligaçones Lisboua–Madrid, Lisboua–Porto i Porto–Bigo, tenerá ampeço en 2008 para la purmeira, enquento que ls cuncursos para las ligaçones Lisboua–Porto i Porto–Bigo deberen ser lençados en 2009. La sploraçon deberá ampeçar en 2013 nas ligaçones Lisboua–Madrid i Porto–Bigo i en 2015 na ligaçon Lisboua–Porto. L ambestimiento prebisto para estas trés ligaçones ye de 7790 milhones de ouros. en studo sten más dues linhas de alta belocidade: Abeiro–Salamenca i Ébora–Faro.<ref>{{citar web|url=http://www.rave.pt/tabid/166/Default.aspx|títalo=RABE – La Rede de Alta Belocidade an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> == Trensportes Aereos == Lisboua ten ua posiçon geográfica que a torna nun punto de scala para muitas cumpenhas aéreas strengeiras ne ls aeroportos en to l paíç. L Gobierno stá atualmente a studar l porjeto para la custruçon dun nuobo Aeroporto enternacional en [[Alcochete]], para sustituir l atual aeroporto de la Portela, en Lisboua (LIS). Atualmente, ls aeroportos más amportentes son ls aeroportos de [[aeroporto de Lisboua|Lisboua]] (''Portela''), [[aeroporto de Faro|Faro]] (FAO), [[aeroporto de l Porto|Porto]] (''Frencisco Sá Carneiro'') (OPO), [[aeroporto de la Madeira|Funchal]] (FNC) (''[[Ilha de la Madeira|Madeira]]''), [[Aeroporto Juan Paulo II|Punta Delgada]] (''Juen Paulo II'' - [[Açores]] (PDL)) , [[Terceira]] (TER) i [[Beja]] (BYJ). Altres aeroportos i aerodromos: [[Bergancia|Bergencia]] (BGC), [[Bila Rial]] (VRL), [[Cascais]] (PCS), [[Biseu]] (VSE), [[Porto Santo|Porto Sento]] (PSO), [[Horta]] (HOR), [[Santa Maria|Senta Maria]] (SMA), [[Braga]] (BGZ), [[Cobilha]] (COV), [[Chabes]] (CHV), [[Coimbra]] (PCO), [[Abeiro]] (PAV), [[Ebora]] (PEV) i [[Portimao]] (PRM). === Quemunicaçones === [[Fexeiro:A28 No da Povoa de Varzim.JPG|thumb|right|Outo-Strada [[A28]], ne l [[Norte de Pertual]].]] Pertual ten ua de las más altas taxas de penetraçon de [[telemoble]]s ne l mundo, sendo que l númaro de apareilhos de quemunicaçones móbeis yá ultrapassou l númaro de la populaçon total (a la data de 2007, l númaro de outelizadores era de 13.413 milhones). Esta rede tamien ouferece conexones sin filo a la [[Anterneta|''enterneta'' moble]], i abrenge to l território. Ne l final de l purmeiro trimestre de 2008 eisistien en Pertual cerca de 1,713 milhones de outelizadores cun acesso a la ''enterneta'' en [[Banda ancha|benda encha móbel]] i cerca 1,58 milhones de acessos a la [[Anterneta|''enterneta'' fixa]], de ls quales aprossimadamente 1,52 milhones en [[banda ancha|benda encha]]. Pula purmeira beç, l númaro de outelizadores de benda encha moble ultrapassou l númaro de clientes de benda encha fixa.<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258722#n3|títalo=Relatório de la ANACOM subre l acesso a la ''Anterneta''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La maiorie de ls pertueses assiste a la [[Telebison por cabo|telebison atrabeç de cabo]]. Tenendo en cunta ls crecimientos en ambas las tecnologies, ne l final de l purmeiro trimestre de 2008, ls assinentes de ls serbícios de Telebison por suscriçon suportados en redes de çtribuiçon por cabo ó [[satélite]] (DTH) repersentáben cerca de 36,2 por ciento de l alojamentos, más 1 punto percentual de l que ne l trimestre enterior. La penetraçon destes serbícios cuntina a ser superior a la média nas Regiones Outónomas (que tamien berificórun crecimientos seneficatibos).<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258522|títalo=Relatório de la ANACOM subre serbícios de telebison por cabo i satélite|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> en 2006, surgiu un nuobo serbício de telebison de suscriçon baseado na tecnologie [[IPTB]], telebison por enterneta. Mas, Pertual inda nun ten l serbício de [[Telebison Degital|Telebison Degital Terrestre]] (TDT) çponible sendo prebista la sue entrada pa l enho de [[2012]]. Las ouperadoras ampeçórun las simulaçones de eimissones degitales baseadas na tecnologie de trasmisson bídeo degital terrestre (DVB-T) en 2008, na ária de Lisboua. Ligaçones a la ''enterneta'' sten çponibles en muitos [[café]]s, assi cumo en muitas [[Correios|staçones de correios]]. Puode-se tamien nabegar na ''enterneta'' en [[houtel]]es, [[Centro comercial|centros comerciales]] i centros de cunferéncia, en que zonas speciales sten reserbadas para este fin. L libre acesso a la ''enterneta'' tamien stá çponible als residentes en Pertual en "[[Spácio Anterneta|Spácios de ''enterneta'']]", spalhados pul paíç mas cun maior encidéncia ne ls percipales centros populacionales. === Auga i seneamiento === {{Artigo percipal|[[Auga i saneamiento an Pertual]]}} Pertual tamien modernizou l sou [[Auga|sistema de abastecimiento de auga]] i [[Saneamiento básico|seneamento]] — nomeadamente atrabeç de l oumiento de la taxa de [[augas residuales]] tratadas cun apoio de susídios de la [[Ounion Ouropeia|UE]] — para 80%. L paíç tamien criou un moderno quadro enstitucional i jurídico pa l setor de la auga i seneamento, encluindo ua agéncia reguladora outónoma, chamada [[Augas de Pertual]], i un grende númaro de multi-serbícios públicos municipales. Esta sustituiu enstitucionalmente ua strutura de l setor, al abrigo de l qual ls 308 munecípios de l paíç — muitos deilhes cun repersentaçon populacional ó geográfica cumparatibamente pequeinha — tenie cumpeténcia sclusiba para la auga i l seneamento. == Demografie == {{Ber artigo percipal|[[Demografie de Pertual]]}} {{Populaçon de Pertual}} Ls pertueses son, na sue ourige, cumpuostos por [[Celtas]] i [[Eiberos]], [[Celtiberos]] i, maioritariamente, puls [[Lusitanos|Lusitenos]]. Ls [[Galaicos]] ó "gallaeci" son de ourige [[celta]] i [[germanos|germánica]]. Ls [[Cónios]] i outras tribos menos seneficatibas custituen l resto de la ourige. Outras enfluéncias amportentes fúrun tamien ls [[Roma Antiga|Romenos]] (la [[Léngua pertuesa]] deriba de l [[Latin]]), ls [[Bisigodos]] i ls [[Suebos]], todos ls quales poboórun l que ye hoije território pertués. enfluéncias menores fúrun ls [[Griegos]] i ls [[Fenícios]]-[[Cartago|Cartagineses]] (cun pequeinhas feitorias comerciales costeiras semi-permenentes), ls [[Bándalos]] ([[Silingos]] i [[Asdingos]]), ls [[Alanos|Alenos]] (ambos spulsos ó parcialmente entegrados puls [[Bisigodos]]) i ls [[Berberes]] de l norte de África. La populaçon pertuesa ye cumpuosta por 16,4% cun eidade cumprendida entre ls 0 i ls 14 enhos, 66,2% entre ls 15 i ls 64 enhos i 17,4% cun más de 65 enhos. La sperença média de bida ye de 78,04 enhos. en termos de alfabetizaçon, 93,3% sáben ler i screbir, tenendo la taxa de enalfabetismo benido la decer al longo de l enhos.<ref>Censos, 2001, INE, 2002.</ref> L crecimiento populacional queda ne ls 0,305%, nacendo 10,45 por cada mil habitentes i falecendo 10,62 por cada mil habitentes, l que faç cun que la populaçon nun steia a ser renobada, cuntribuindo para este fato la taxa de fertilidade que queda ne ls 1,49.<ref>{{Citation |title=Dados subre la populaçon pertuesa |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html |accessdate=2026-03-01 |archivedate=2016-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515222033/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/po.html }}</ref> Pertual ye un de ls paízes cun más baixa [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] (5 por mil) ne l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf|títalo=UNICEF – The State of the Worlds Children 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> enque Pertual ser un paíç zambolbido, inda eisiste populaçon sin acesso la auga encenhada i eiletricidade, ambora en númaro bastente reduzido.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Família – 1997, INE, 2002.</ref> L seneamiento básico inda nun abrenge to l território, sendo la region de l Alenteijo i de Lisboua i Bal de l Teijo adonde eisiste un maior númaro de populaçon cun acesso. Atualmente, inda eisiste un grende númaro de habitaçones cun fossa sética, enque alguas nun tenéren qualquier seneamento.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Família, INE, 2002.</ref> L acesso a la salude ye garentido a to la populaçon, sendo l acesso als medicamientos garentido a 95 – 100% de la populaçon.<ref>Relatório de Zambolbimiento Houmano de 2002, ONU</ref> Bíben en Pertual acerca de 550 mil eimigrentes, l que repersenta aprossimadamente 5% de la populaçon pertuesa, sendo la maiorie ouriunda de l [[Brasil]] (66.700), seguida de la [[Oucránia]] (65.800) i de [[Cabo Berde]] (64.300), entre outros, tales cumo [[Muldábia]], [[Roménia]], [[Guiné-Bissau]], [[Angola|engola]], [[Timor-Leste]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Rússia]]. [[Fexeiro:Portugal-demography.png|thumb|upright=2|center|Eiboluçon de la populaçon pertuesa entre 1961–2003 (númaro de habitentes en miles; fuonte [[FAO]], 2005)]] == Lénguas == [[Fexeiro:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|thumb|right|upright=1.5|[[CPLP|Mundo Lusófono]]]] La léngua oufecial de la República Pertuesa ye l pertués,<ref>Artigo 11.º, parágrafo 3, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa''.</ref> que, cun más de 210 milhones<ref>{{citar web|url=http://www.bibliomonde.com/donnee/portugal-les-langues-180.html|títalo=Léngua Pertuesa|lengua=[[léngua francesa|francés]]| acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de falentes natibos, ye la quinta léngua más falada ne l mundo i la terceira más falada ne l [[mundo oucidental]]. Lhéngua oufecial de Pertual i de l [[Brasil]], i elhéngua oufecial, en cunjunto cun outros elhénguas, de [[Angola|engola]], [[Cabo Berde]], [[Guiné-Bissau]], [[Macau]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Timor-Leste]], sendo falada na entiga [[Índia Pertuesa]] ([[Goa]], [[Damon]], [[Diu]] i [[Dadrá i Nagar-Aveli]]), para alhá de tener tamien statuto oufecial na [[Ounion Ouropeia]], na [[Ounion de Naciones Sul-Amaricanas|Ounion de Naciones Sul-Amaricenas]] i na [[Ounion Africana|Ounion Africena]]. Son inda reconhecidas i protegidas oufecialmente: * la [[Léngua Gestual Pertuesa|léngua gestual pertuesa]]<ref>Artigo 74.º, parágrafo 2, alínea h), de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'' – rebison de 1997.</ref> * l [[mirandés|mirendés]], portegida oufecialmente ne l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]],<ref>{{citar web|url=http://dre.pt/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF|títalo=Lei n.º 7/99 de 29 de Janeiro de 1999|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> cun ourige ne l [[asturo-leonés]], ensinada cumo segunda léngua facultatiba en scuolas de l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]] i parte de l cunceilho de [[Bimioso]]. L sou uso, inda assi, ye bastente restrito, stendo en curso açones que garenten ls dreitos lenguísticos a la sue quemunidade falente. La léngua pertuesa ye ua [[léngua románica]] (de l grupo [[Lénguas latinas de la Península Eibérica|ibero-románico]]), tal cumo l , [[léngua catalana|catalen]], [[Lhéngua eitaliana|eitalieno]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[léngua romena|romeno]] i outros. L pertués ye coincido cumo ''la léngua de Camões'' (por causa de [[Luís de Camões]], outor de [[Ls Lusíadas]]), ''la redadeira flor de l Lácio'', spresson ousada ne l [[soneto]] ''Léngua Pertuesa''<ref>{{citar web|url=http://www.ruadapoesia.com/content/view/125/47/|títalo=Soneto ''Léngua Pertuesa''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de [[Olavo Bilac (poeta)|Olabo Bilac]] ó inda ''la doce léngua'' por [[Miguel de Cervantes|Miguel de Cerventes]]. == Sociadade == === Eiducaçon === {{artigo percipal|[[Eiducaçon an Pertual]]}} [[Fexeiro:Karinecyril coimbra universite 3.jpg|thumb|right|[[Ounibersidade de Coimbra]].]] L Sistema Eiducatibo en Pertual ye regulado pul stado atrabeç de l [[Menistro de la Eiducaçon]],<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/|títalo=Menistério de la Eiducaçon de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i de l [[Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L sistema de eiducaçon pública ye l más ousado i más bien amplementado, eisistindo tamien scuolas pribadas en todos ls nibles de eiducaçon. en Pertual la eiducaçon ye ampeçada oubrigatoriamente para todos ls alunos als 6 enhos de eidade. La scolaridade oubrigatória ye de 9 enhos, habendo entençon de prolongamiento até 12 enhos. L purmeiro nible de ensino, l [[Ansino Básico|ensino Básico]], stá debedido en ciclos: * [[Ansino básico|1.º ciclo]] (1.º al 4.º enho); * [[Ansino básico|2.º ciclo]] (5.º al 6.º enho); * [[Ansino básico|3.º ciclo]] (7.º al 9.º enho). Ne l final de cada ciclo, ls alunos rializen probas de aferiçon (1.º i 2.º ciclos) i eisames nacionales (3.º ciclo), a las deciplinas de [[Léngua Pertuesa]] i [[Matemática]]. Las probas abaluen ls alunos subre la matéria lecionada durente l ciclo correspondente.<ref>{{citar web|url=http://min-edu.pt/np3content/?newsId=1198&fileName=despacho_2351_2007.pdf|títalo=Çpacho n.º 2351/2007, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 32, 14 de Febreiro de 2007|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3content/?newsId=1798&fileName=1207412098.pdf|títalo=Çpacho normatibo n.º 19/2008, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 56, a 19 de Márcio de 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L ciclo seguinte nun ye oubrigatório, i ye zeignado por [[Ansino Secundário|ensino Secundário]], abrengendo ls 10.º, 11.º i 12.º enhos. Ten un sistema de ourgenizaçon própio, defrente de ls restentes ciclos. La mudença de ciclo puode, en bários causos, ser marcada pula mudença de scuola, sendo, por eisemplo, las scuolas que abrenge l 1.º ciclo más pequeinhas que las restentes, tenendo en média cerca de 200 alunos, enquento que las de l 2.º i 3.º ciclos i las secundárias puoden facilmente atingir ls 2000 alunos. [[Fexeiro:IST Lisboa Torre Norte.jpg|thumb|left|Torre Norte de l [[Anstituto Superior Técnico|enstituto Superior Técnico]]]] Eisiste inda la possiblidade de qualquiera studente poder frequentar [[Formaçon|Cursos de Formaçon i de Eiducaçon]], que den eiquibaléncia al 9.º enho, i [[Porfissional|Cursos Porfissionales]], que den eiquibaléncia al 12.º. Para para alhá de las halbelitaçones literárias, l studente recibe inda certificaçon porfissional. Assi, todos ls studentes puoden cuncluir l ensino Secundário, en regime diurno ó noturno. Estes cursos sten çponibles en scuolas porfissionales ó mesmo en scuolas quemuns.<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3/23|títalo=Nuobas Ouportunidades|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las [[Ounibersidade|ounibersidades pertuesas]] eisisten zde 1290, sendo la purmeira la [[Ounibersidade de Coimbra]], inda assi, stableciu-se purmeiramente en [[Lisboua]] entes de se fixar definitibamente en [[Coimbra]]. Las ounibersidades son giralmente ourgenizadas en [[faculdade]]s. [[anstituto|enstituto]]s i [[scuola]]s tamien son quemuns a las chamaçones de las subdebisones de las enstituiçones outónomas de l ensino superior, i son siempre outelizadas ne l sistema politécnico. L sou engresso ye feito atrabeç de la média final que l aluno oubtebe ne l ensino Secundário, i passado la rializaçon de ls eisames neçairos. La [[Declaraçon de Bolonha]] fui aporfilhada zde 2006 pulas ounibersidades i enstitutos politécnicos pertueses. en termos statísticos, la [[taxa de alfabetizaçon]] ne ls adultos arriba de 15 enhos que puoden ler i screbir queda ne ls 93,3%, sendo la taxa de ls homes 95,5% i de las mulhieres en 91,3% (stimatibas de [[2003]]). Las matrículas para la scuola purmária sten próssimas de l 100%. Solo 20% de la populaçon pertuesa en eidade de frequentar un curso de ensino superior, frequenta las enstituiçones de ensino superior de l paíç. Para para alhá de ser un de ls percipales çtinos pa ls studentes enternacionales, Pertual stá tamien entre ls percipales locales de ourige de studentes enternacionales. Todos ls studentes de l ensino superior, tento a studar ne l paíç cumo ne l estrengeiro, totalizórun cerca de 380 mil alunos en 2005. === Salude === {{Artigo percipal|[[Salude an Pertual]]}} [[Fexeiro:Hoptial Viseu.jpg|thumb|right|[[Spital de San Teotónio|Spital de Sen Teotónio]], en [[Biseu]].]] L sistema de [[salude]] pertués ye caratelizado por trés sistemas coeisistentes: l [[Serbício Nacional de Salude]] (SNS), ls regimes de siguro social de salude speciales para detreminadas porfissones (susistemas de salude) i siguros de salude de boluntariado pribados. L SNS ouferece ua cobertura ounibersal.<ref>{{citar web|url=http://www.min-saude.pt/portal/conteudos/a+saude+em+portugal/servico+nacional+de+saude/default.htm|títalo=Subre l Serbício Nacional de Salude Pertués|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá desso, cerca de 25% de la populaçon ye cubierto por susistemas de salude, 10% en siguros pribados i outros 7% en fondos mútuos.<ref name="saude">[http://www.euro.who.int/document/chh/por_highlights.pdf Highlights on health in Portugal 2004] {{en}}</ref> L [[Menistério de la Salude]] ye respunsable pul zambolbimiento de la política de la salude, bien cumo de gerir l SNS. Cinco admenistraçones regionales de salude son respunsables pula eisecuçon de ls oubjetibos de la política nacional de salude, zambolbimiento de ourientaçones i [[protocolo]]s i superbisionar la prestaçon de cuidados de salude. Ls sfuorços para la çcentralizaçon ténen se çtinado a trasferir la respunsablidade finenceira i de [[geston]] a nible regional.<ref name="saude"/> Na prática, mas, la outonomie de las admenistraçones regionales de salude subre definiçon de ourçamiento i de las çpesas fui lemitada als cuidados purmários. L SNS ye predominentemente finenciado atrabeç dua tributaçon giral. Las cuntribuiçones de ls ampregadores (encluindo l [[Stado]]) i de ls ampregados repersenten las percipales fuontes de finenciamiento de ls susistemas de salude. Para alhá desso, ls pagamientos diretos pul paciente i ls prémios de siguros boluntários de salude represénten ua grende percentaige de finenciamento.<ref name="saude"/> Semelhente als outros paízes de la Ouropa, en Pertual la maiorie de la populaçon muorre cun [[malinas nó-trasmissibles]].<ref name="saude"/> La mortalidade debido la [[malinas cardiobasculares]] (DCB) ye maior de l que na [[Zona Ouro]], mas las sues dues percipales cumponentes, la malina cardíaca i la [[malina cerebrobascular]], amóstren las tendéncias en relaçon ambersa cula Ouropa, cula malina cerebrobascular sendo a maior causa de muorte en Pertual (17%).<ref name="saude"/> duoze por ciento de la populaçon morre de [[cáncaro]] cun menos frequéncia de l que na Ouropa, mas nun ye deminui la taxa de mortalidade ten debrebe cumo na Ouropa. L cáncaro ye más frequente entre ls ninos, bien cumo entre las mulhieres más moços, cun eidade enferior a 44 enhos. Ambora l [[cáncaro de l pulmon]] (lentamente oumentendo entre las mulhieres) i l [[cáncaro de la mama]] (deminuindo debrebe) nun afeten tento, l [[cáncaro de l colo de l útero]] i de la [[cáncaro de la próstata|próstata]] son más frequentes. Pertual ten la más alta taxa de mortalidade por [[diabretes]] na Ouropa, cun un oumiento acentuado zde ls finales de la década de [[1980]].<ref name="saude"/> en Pertual, la [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] caiu acentuadamente zde la década de 1980, quendo 24 en cada 1000 recén-nacidos morrien ne l purmeiro enho de bida. Agora, ye cerca de 3 muortes por cada 1000 recén-nacidos. Esta melhorie debiu-se percipalmente a la deminuiçon de la mortalidade neonatal, de 15,5 para 3,4 por cada 1000 nacidos bibos.<ref name="saude"/> Las pessonas son giralmente bien enformadas subre l sou stado de salude, ls eifeitos positibos i negatibos de ls sous cumportamientos en relaçon a la sue salude i la sue outelizaçon de ls serbícios de salude. Mas las percepçones subre la salude puoden diferir de l que ye admenistratibo i na enáleze baseada en dados que amóstren ls nibles de malina nas populaçones.<ref name="saude"/> Assi, ls resultados de enquéritos baseados en outo-refréncia la nible de l agregado familiar cumplementar, outros dados subre stado de salude i a la outelizaçon de l serbícios. Solo un terço de ls adultos classeficórun la sue salude cumo buona ó mui buona en Pertual <ref>Kasmel et al., 2004</ref>. Esto ye menor de l que ne ls paízes de la Ouropa que eilaborórun estes relatórios i reflete la situaçon relatibamente adbersa de l paíç en tenermos de mortalidade i morbidade.<ref name="saude"/> D'acordo cul redadeiro [[Relatório de Zambolbimiento Houmano|Relatório de Zambolbimiento Houmeno]], la média de [[bida]] en 2006 fui de 77,9 enhos.<ref name="saude"/> === Ciéncia i Tecnologie === {{Artigo percipal|[[Ciéncia i tecnologie an Pertual]]}} [[Fexeiro:Neue Universität Lissabon.jpg|thumb|right|Eidifício de la Reitorie de la [[Ounibersidade Nuoba de Lisboua]].]] Las atibidades de ambestigaçon [[Ciéncia|científica]] i [[Tecnologie|tecnológica]] en Pertual son subretodo cunduzidas ne l ámbito dua rede de ounidades de [[Ambestigaçon i Zambolbimento|I&D]] pertencentes a ounibersidades públicas i statales de geston outónoma de ambestigaçon, en enstituiçones cumo l INETI – [[Anstituto Nacional de Angenharie, Tecnologie i Inobaçon|enstituto Nacional de engenharie, Tecnologie i Inobaçon]].<ref>{{citar web|url=http://www.ineti.pt/|títalo=INETI|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L finenciamiento deste sistema de ambestigaçon ye cunduzido principalmente sob la outoridade de l [[Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, de la Tecnologie i de l Ansino Superior|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores ounidades de I&D de las ounibersidades públicas, en númaro seneficatibo de publicaçones, que alcençou l reconhecimiento enternacional, encluen enstituiçones de ambestigaçon de biociéncias cumo l [[Anstituto de Medecina Molecular|enstituto de Medecina Molecular]],<ref>{{citar web|url=http://www.imm.ul.pt/|títalo=Anstituto de Medecina Molecular|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble]],<ref>{{citar web|url=https://woc.uc.pt/zoologia/genericpages/showgenericpage.do;jsessionid=8BF83AE74486CB263583F15359FB7744?idgenericpage=49|títalo=Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[IPATIMUP]], i l [[Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|enstituto de Biologie Molecular i Telemoble]].<ref>{{citar web|url=http://sigarra.up.pt/reitoria/unidades_geral.visualizar?p_unidade=128|títalo=Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Dentre las ounibersidades pribadas, centros de ambestigaçon notables encluen l [[Laboratório de Spresson Facial de la Emoçon]]. De ls centros de ambestigaçon notables apoiados pul Stado, stá l [[Laboratório Anternacional Eibérico de Nanotecnologie|Laboratório enternacional Eibérico de Nenotecnologie]], un sfuorço de ambestigaçon cunjunta entre Pertual i Spenha. entre las maiores enstituiçones nun statales stá l [[Anstituto Gulbenkian de Ciéncia|enstituto Gulbenkian de Ciéncia]] i la [[Fundaçon Champalimaud]],<ref>{{citar web|url=http://www.fchampalimaud.org/home/portuguese-summary/|títalo=Fundaçon Champalimaud|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que atribui enualmente un de ls más eilebados prémios monetários de l mundo relacionado cula ciéncia. Ua série de ampresas nacionales i multinacionales de alta tecnologie, son tamien respunsables por porjetos de ambestigaçon i zambolbimento. Ua de las más entigas academias de Pertual ye la [[Academia de las Ciéncias de Lisboua]]. Pertual fizo acordos cun bárias ourgenizaçones científicas ouropeias cun bista a la plena adeson. Estas encluen la [[Agéncia Spacial Ouropeia]] (ESA), l [[Organizaçon Ouropeia para Ambestigaçon Nuclear|Laboratório Ouropeu de Física de Partículas]] (CERN), l [[ITER]], i l [[Ouserbatório Ouropeu de l Sul]] (ESO). Pertual ten entrado en acordos de coperaçon cul [[Anstituto Tecnológico de Massachusetts|MIT]] (S.O.A.) i outras enstituiçones norte-amaricenas, la fin de zambolber i oumentar la eficácia de l ensino superior i de ambestigaçon en Pertual. == Cultura == {{artigo percipal|[[Cultura de Pertual]]}} [[Fexeiro:Palaciodecristalporto.jpg|left|thumb|[[Pabilhon Rosa Mota]], [[Porto]].]] === Arquitetura === {{artigo percipal|[[Arquitetura de Pertual]]}} La ''Arquitetura Popular Pertuesa'' marcou la arquitetura pertuesa de ls enhos 50 que prebaleciu até al final de l [[Salazarismo]].<ref>{{citar web|url=http://www.vitruvius.com.br/arquitextos/arq095/arq095_01.asp|títalo=Subre la Arquitetura Popular Pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Assiste-se hoije, en Pertual, a un fenómeno cumplementar i inobador, la arquitetura cuntemporánea, ne l ámbito de la arquitetura pertuesa que, cuntrapone la, cunceitos bielhos i cunserbadores de tradiçones i modos de ouperar, a ua entençon afirmada, de inobar l spácio i custrui-lo cun cunceitos, materiales i técnicas que permiten bibir en pleno la cuntemporeneidade. La arquitetura cuntemporánea cruza bárias geraçones en simultáneo que marcórun i cuntinen a marcar arquitetura pertuesa, zde meados de l seclo XX até als nuossos dies. [[Fernando Távora|Fernendo Távora]], [[Manuel Tainha|Menuel Tainha]], [[Álvaro Siza]], [[Vítor Figueiredo]], [[Gonçalo Byrne]], [[Eduardo Souto Moura]], [[Filipe Oliveira Dias]], [[Tomás Taveira]] i [[Carrilho da Graça]] son ls arquitetos que traduzen l que de melhor se porduç, de arquitetura, en Pertual. Inda assi, estes porjetos totalizen ua pequeníssima parte de las custruçones efetuadas ne l paíç. === Literatura === {{artigo percipal|[[Literatura de Pertual]]}} [[Fexeiro:Jo-Sa (cropped).jpg|upright|thumb|[[José Saramago]], bencedor de l [[Prémio Nobel de la Literatura]], ye cunsidrado l respunsable pul efetibo reconhecimiento enternacional de la léngua pertuesa.<ref>[[Ernani Tierra|Tierra, Ernani]]. De Nícola, José. ''Pertués: De uolho ne l mundo de l trabalho''. Eiditora Scipione (1ª Eidiçon, 2006). Literatura, pág.463</ref>|ligação=Special:FilePath/Jose_Saramago-Sep2006.jpg]] Na literatura pertuesa, ye eiminente la [[poesie]], stendo entre ls maiores poetas pertueses de todos ls tiempos [[Luís Vaz de Camões|Luís de Camões]] , [[Fernando Pessoa|Fernendo Pessoa]], [[Bocage]] , [[Antonio Nobre|entonio Nobre]] I [[Sophia de Mello Breyner Andresen|Sophia de Mello Breyner endresen]] als quales se puode acrescentar [[Eugénio de Andrade|Eugénio de endrade]], [[Florbela Espanca|Florbela Espenca]], [[Cesário Verde]], [[António Ramos Rosa|entónio Ramos Rosa]], [[Mário Cesariny]], [[Antero de Quental|entero de Quental]] i [[Herberto Helder]], entre outros. Na [[prosa]], [[Damião de Góis]], l [[Padre António Vieira|Padre entónio Vieira]], [[Almeida Garrett]], [[Eça de Queirós]], [[Camilo Castelo Branco|Camilo Castelo Brenco]], [[Miguel Torga]], [[Fernando Namora|Fernendo Namora]], [[José Cardoso Pires]], [[António Lobo Antunes|entónio Lobo entunes]], [[José Luís Peixoto]] i [[José Saramago]] ([[Noble de Literatura]]) son nomes de grende relebo. Ne l triato, çtaca-se la figura maior de [[Gil Vicente]], [[António José da Silva|entónio José da Silva]] – dezido "l Judiu" – i [[Bernardo Santareno|Bernardo Sentareno]].<ref>{{citar web|url=http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php|títalo=Subre la literatura pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.instituto-camoes.pt/cvc/conhecer/bases-tematicas/literatura-portuguesa.html|títalo=Literatura Pertuesa – Anstituto de Camões|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Música === {{artigo percipal|[[Música de Pertual]]}} [[Fexeiro:Mariza 2.jpg|thumb|upright|Mariza en cuncerto ne l [[Pabilhon Atlántico]].]] La música tradicional pertuesa ye bariada i mui rica. De l [[folclore]] fázen parte las balças de l bira, de l Minho, de ls [[Pauliteiros de Miranda|Pauliteiros de Mirenda]], de la zona mirendesa, de l [[Corridinho]] de l Algarbe ó de l Beilinho, de la Madeira. Strumientos típicos son l [[cabaquinho]], la [[gaita-de-fuole]]s, l [[acordeon]], l [[biolino]], ls [[tambor]]s, la [[guitarra pertuesa]] (strumiento caratelístico de l [[fado]]) i ua bariadade de strumientos [[strumiento de sopro|de sopro]] i [[percusson]]. Inda na cultura popular eisisten las [[bandas filarmónicas|bendas filarmónicas]] que repersénten cada localidade i tócen bários stilos de música, zde a popular a la clássica, sendo las bendas pertuesas de las que melhor qualidade artística ténen. L más coincido stilo de [[música]] pertués ye l [[Fado]], cuja entérprete más célebre fui [[Amália Rodrigues]]. Outros centores cumo [[Alfredo Marceneiro]], [[Vicente da Câmara]], [[Nuno da Câmara Pereira]], [[Frei Hermano da Câmara|Frei Hermeno da Câmara]], [[António Pinto Basto|entónio Pinto Basto]], [[Lenita Gentil]] , [[Linda de Suza]] i [[Hermínia Silva]] tamien se çtinguiren cumo fadistas. Inda assi, l Fado ten tamien ne ls redadeiros enhos assistido al aparecimiento de moços centores que atinge grende éxito, cumo [[Camané|Camené]], [[Mariza]], [[Ana Moura|ena Moura]], [[Mafalda Arnauth]] i [[Mísia]], entre outros, bien cumo de moços guitarristas cumo [[Bernardo Couto]]. Recentemente, atrabeç de l [[Madredeus]] i de centores cumo [[Mariza]] ó [[Dulce Pontes]], la música pertuesa ten atingido un patamar de reconhecimiento enternacional i ten ajudado a dibulgar la [[léngua pertuesa]] en to l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.edusurfa.pt/Area.asp?seccao=2&area=6&artigoid=7907|títalo=Stória de l Fado|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La nible de enstrumentistas merece rialce la carreira i cumposiçones de l guitarrista [[Carlos Paredes]], l más coincido mestre de [[guitarra pertuesa]]. [[Fexeiro:Casa-da-musica(interior).1024.jpg|thumb|right|Bista enterior de l ouditório de la ''[[Casa de la Música]]''.]] Refréncias de la cençon de finales de l seclo XX (percipalmente de l período pré i pós-rebolucionário) son [[Zeca Afonso]], [[Sérgio Godinho]], ls [[Trovante|Trovente]] entre outros. Mesmo sendo inda l fado l género más coincido para alhá frunteiras, la "nuoba" música pertuesa tamien ten un papel amportente, demunstrendo grende oureginalidade. [[Mafalda Veiga]], [[Sara Tavares]], [[Cristina Branco|Cristina Brenco]], [[Lúcia Moniz]], [[Jorge Palma]], [[Rui Veloso]], [[Clã (banda)|Clã]], [[GNR (banda)|GNR]], [[Ornatos Violeta]], [[Xutos & Pontapés]], [[Moonspell]], [[Da Weasel]], [[Tiago Bettencourt]], [[Fingertips]] i [[Primitive Reason]] son solo alguns de ls nomes más coincidos, endo de l ''rock'', a la ''pop''-eiletrónica i al ''[[rap]]'', entre outros stilos. La [[música eirudita]] pertuesa custitui un capítulo amportente de la música oucidental. Al longo de l seclos, subressalírun nomes de cumpositores i entérpretes cumo ls trobadores [[Martim Codax]] i [[Deniç de Pertual|D. Deniç]], ls polifonistas [[Duarte Lobo]], [[Filipe de Magalhães]], [[Manuel Cardoso (cumpositor)|Menuel Cardoso]] i [[Pedro de Cristo]], l ourgenista [[Manuel Rodrigues Coelho|Menuel Rodrigues Coelho]] l cumpositor i crabista [[Carlos Seixas]], la centora [[Luísa Todi]], l sinfonista i pienista [[João Domingos Bomtempo]] ó l cumpositor i musicólogo [[Fernando Lopes Graça|Fernendo Lopes Graça]]. L período de ouro de la música pertuesa coincidiu, çcutiblemiente, cul apogeu de la polifonia clássica ne l seclo XVII (Scuola de [[Ébora]], [[Santa Cruç de Coimbra|Senta Cruç de Coimbra]]). entre las grendes refréncias atuales, pontificen ls nomes de ls pienistas [[Artur Pizarro]], [[Maria João Pires]], [[Olga Prats]] i [[Sequeira Costa]], de la bioletista [[Anabela Chaves|enabela Chaves]], de l biolinista Carlos Damas, de l cumpositor [[Emmanuel Nunes|Emmenuel Nunes]], de l cumpositor i maestro [[Álvaro Cassutto]]. Las orquestras sinfónicas más amportentes son la Orquestra de la [[Fundaçon Gulbenkian|Fundaçon Gulbenkien]], la [[Orquestra Nacional de l Porto]] i la [[Orquestra Sinfónica Pertuesa]]. Ne l que diç respeito a la ópera, l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]] en Lisboua ye l más repersentatibo. === Gastronomie === {{Artigo percipal|[[Gastronomie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Port wine.jpg|thumb|right|Un copo de [[bino de l Porto]].]] La gastronomie ye mui rica en bariadade i de l agrado de nacionales i strengeiros en giral. Cada zona de l paíç ten ls sous pratos típicos, encluindo ls más dibersificados alimentos, passendo pulas chichas de [[ganado|genado]], [[carneiro]], [[cochino]] i [[chicha branca|abes]], puls bariados [[anchido|enchido]]s, pulas dibersas speces de [[peixe]] fresco i [[marisco]] (grende bariadade de pratos de [[bacalhau]]). entre ls [[queiso]]s subressaen ls de la [[Queiso Serra de la Streilha|Serra de la Streilha]] i de [[Queiso de Azeiton|Azeiton]], entre muitos outros. Pertual ye un paíç fuortemente [[binícola]], sendo célebres ls binos de l [[Douro]], de l [[Alanteijo|Alenteijo]] i de l Den, ls [[Bino Berde|binos berdes]] de l [[Minho]], i ls licorosos de l [[Bino de l Porto|Porto]] i de la [[Bino de la Madeira|Madeira]]. en doçarie, i por entre ua einorme bariadade de receitas tradicionales, son mui famosos ls chamados [[Pastéis de nata|pastéis de Belén]], mentendo-se l segredo de la sue cunfeçon bien guardado, assi cumo ls [[uobos dóndios]] de Abeiro, l [[pastel de Tentúgal]], la sericaia ó l [[pan-de-ló|pen-de-ló]] de Obar, a par de muitos outros. De entre ls pratos típicos, son de çtacar l [[cozido a la pertuesa]], l [[bacalhau a la Brás]], [[Bacalhau a la Gomes de Sá|a la Gomes de Sá]] ó en [[Pastel (culinária)|pastéis]], las spetadas de la Madeira, l cozido bulcánico de ls Açores ([[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]]) , l [[leiton assado a la moda de la Bairrada]] ls [[cherrelhones]] de [[Abeiro]] i de l [[Minho]], la [[chanfana|chenfena]] de la Beira, la chicha de cochino a la alenteijena, ls peixes grelhados (an to l paíç), las [[Tripas a la moda de l Porto|tripas]] (de la region de l Porto), las [[Pataniscas de bacalhau|pateniscas]] (de la region de [[Lisboua]]) ó l [[gaspacho]] (de l Alenteijo i Algarbe). La cozina pertuesa enfluenciou tamien outras gastronomies, tales cumo la [[japon]]esa, cula entroduçon de la [[tempura]].<ref>{{citar web|url=http://www.gastronomias.com/portugal/|títalo=Gastronomie de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Çporto === {{Artigo percipal|[[Çporto de Pertual]]}} [[Fexeiro:Portugiesische Fans bei der Euro 2004.jpg|right|thumb|Adetos pertueses apoien la [[Seleçon Pertuesa de Futebol]].]] L [[futebol]] ye l más coincido, amado i praticado çporto en Pertual. L lendário [[Eusébio]] ye inda un grende simblo de la stória de l [[futebol an Pertual|futebol pertués]] i ls más recentes fenómenos de popularidade [[Luís Figo]], [[Vítor Baía]], [[Rui Costa]], [[João Vieira Pinto]] i [[Cristiano Ronaldo|Cristieno Ronaldo]] sten entre ls numerosos eisemplos de outros futebolistas de renome mundial nacidos en Pertual. {| class="wikitable" ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Eiquipa ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Çporto ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Fundaçon ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Liga ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Stádio ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Capacidade ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Treinador |- |[[Sport Lisboa e Benfica]] ''(SLB)'' |[[Futebol]] |[[28 de Febreiro]] de [[1904]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio da Luz|Estádio do Sport Lisboa e Benfica (Estádio da Luz)]] |65.200 |[[Rui Vitória]] |- |[[Sporting Clube de Portugal]] ''(SCP)'' |[[Futebol]] |[[1 de Júlio]] de [[1906]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio Alvalade XXI|Estádio José Alvalade – Século XXI]] |50.095 |[[Jorge Jesus]] |- |[[Futebol Clube do Porto]] ''(FCP)'' |[[Futebol]] |[[28 de Setembre]] de [[1893]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio do Dragão]] | 52.202 |[[Nuno Espirito Santo|Nuno Espirito Sento]] |- |} Las modalidades çportibas en que l paíç más se çtaca la nible enternacional son, para alhá de l futebol, la [[bela]], [[eiquitaçon]], l [[judo]], l [[ciclismo]], la [[sgrima]], l [[hóquei an patines|hóquei en patines]], l [[atletismo]] i l [[tiro]]. Pertual participou en todos ls [[Jogos Oulímpicos de Berano|Jogos Oulímpicos de Bereno]] zde ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1912|Jogos de 1912]], tenendo tenido 4 medalhas de ouro en atletismo ([[Carlos Lopes]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1984|Jogos de 1984]], [[Rosa Mota]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1988|Jogos de 1988]], [[Fernanda Ribeiro|Fernenda Ribeiro]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1996|Jogos de 1996]] i [[Nelson Évora]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2008|Jogos de 2008]]) i numerosas medailhas de prata i bronze ne ls restentes çportos. === Turismo === {{artigo percipal|[[Turismo an Pertual]]}} [[Fexeiro:Algarve-1.jpg|left|thumb|[[Praia de la Marina]], [[Algarbe]].]] L [[Algarbe]], ne l Sul de Pertual, ye por eiceléncia un pólo turístico enternacional, de muitos nacionales i ouropeus, subretodo [[Reino Ounido|británicos]]. L clima i la temperatura de la auga son ls percipales fatores que cuntribuen pa l grende crecimiento de l turismo nesta region. Yá [[Lisboua]] atrai muitos turistas pula stória i pul recheio de [[menumiento]]s (cumo l [[Alcadute de las Augas Libres]], la [[Sé Catedral de Lisboua|Sé Catedral]], la [[Baixa Pombalina]], la [[Torre de Belén]] i l [[Mosteiro de l Jerónimos]]). Ls sous grendes puntos turísticos son ls museus nacionales de [[Museu Nacional de Arte Antiga|Arte entiga]], de l [[Museu de l Coches|Coches]] i de l [[Museu Nacional de l Azuleijo|Azuleijo]], la [[Fundaçon Calouste Gulbenkian|Fundaçon Calouste Gulbenkien]], l [[Centro Cultural de Belén]] i l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]]. De çtacar tamien l [[Ouceanário de Lisboua|Ouceenário de Lisboua]], la diberson noturna i to la ária ambolbente al recinto de la [[Sposiçon Mundial de 1998]]. La [[Península de Setúbal]] ten bárias caratelísticas naturales i culturales çtacendo-se la [[Serra de la Arrábida]], las [[praia]]s de [[Almada]] i [[Sesimbra]], la baía natural de l [[Seixal]], las [[salina]]s de [[Alcochete]], ls [[Molino de auga|molinos de maré]], las [[Ambarcaçones tradicionales|ambarcaçones típicas]] de l [[riu Teijo|Teijo]] i [[riu Sado|Sado]], las entigas bilas piscatórias i to la fauna i flora ribeirinha. [[Fexeiro:Rio douro.jpg|thumb|right|[[Region Binhateira de l Alto Douro|Region de l Alto Douro Binhateiro]]]] Ne l norte, l [[Porto]] ye ua cidade que ben cunquistendo un lugar de relebo ne l penorama cultural de l paíç i de la Ouropa. Fui [[Capital Ouropeia de la Cultura]] en 2001. La [[Fundaçon de Serralbes]] i la [[Casa de la Música]] son de besita oubrigatória, bien cumo la [[Torre de l Clérigos]] (''[[ex- libris]]'' de la cidade) i la [[Sé de l Porto|Sé]] çtacendo-se tamien l [[Triato Nacional San Juan|Triato Nacional Sen Juen]], ls [[Jardines de l Palácio de Cristal]] i to la zona de l centro stórico. La [[Madeira]] ye tamien un pólo turístico enternacional, to l enho, tento pul sou clima ameno i paisaiges suberentes, cumo pul sou ''[[rébeillon]]'' cul maior spetaclo de fuogo-de-artifício de l mundo, las sues flores, l enternacionalmente coincido [[Bino de la Madeira]] i la sue caratelística gastronomie. Na lista de l [[Património Mundial]] encontren-se ls centros stóricos de l [[Centro Stórico de l Porto|Porto]], [[Centro Stórico de Angra de l Heiroísmo|engra de l Heroísmo]], [[Centro Stórico de Guimarães|Guimarães]], [[Centro Stórico de Ébora|Ébora]] i [[Paisaige Cultural de Sintra|Sintra]]. Sen tamien Património Mundial l [[Mosteiro de l Jerónimos]], la [[Torre de Belén]], l [[Mosteiro de Alcobaça]], l [[Mosteiro de la Batailha]], l [[Cumbento de Cristo an Tomar|Cumbento de Cristo en Tomar]], ls [[sítios de arte rupestre de l Bal de l Cóa]], la floresta [[laurissilba]] de la [[Ilha de la Madeira]], i las [[Paisaige de la Cultura de la Benie de la Ilha de ls Pico|paisaiges bitibinícolas de la Ilha de l Pico]] i de l [[Region Binhateira de l Alto Douro|Alto Douro Binhateiro]]. [[Fexeiro:Nt-sintra1.jpg|thumb|left|Bista subre la [[Sintra|Bila de Sintra]].]] L [[Algarbe]] i la [[Madeira (Pertual)|Madeira]] tamien son locales de eileiçon por turistas strengeiros i nacionales para la prática de [[golfe]], çporto para cuja prática l paíç apersenta eicelentes cundiçones. Pertual ye tamien un pais adonde se pratica, para alhá de muitos outros çportos, [[surf]]. entre ls melhores lugares pa praticar sten l [[Fuorte de l Guincho|Guincho]], [[Peniche]], [[Ericeira]], [[Carcabelos]], [[San Pedro de l Storil|Sen Pedro]] i [[San Juan de l Estoril|Sen Juen de l Estoril]], [[Cuosta de la Caparica]] i [[Parque Natural de l Sudoeste Alanteijano i Cuosta Bicentina|Sen Torpes]]. Outras atraçones amportentes turísticas son las cidades de [[Braga]] (Centro Stórico, [[Bun Jasus de l Monte|Bun Jasus]] i [[Bracalándia]]), [[Bergáncia (Pertual)|Bergáncia]] (Centro Stórico, Castielho i Triato Municipal), [[Chabes (Pertual)|Chabes]] (centro stórico i termas), [[Coimbra]] ([[Ounibersidade de Coimbra|ounibersidade]], [[judiarie]] i [[Pertual de l Pequenitos]]), [[Bila Rial]] ([[Solar de Mateus]] i Triato Municipal), [[Cobilhana|Cobilhena]] i region ambolbente ([[Serra de la Streilha]]), las [[Aldés Stóricas]] de la [[Beira Baixa]] i [[Beira Alta]], [[Monsaraç]] i [[Marbon]]. La [[floresta pertuesa]] potencia tamien la outelizaçon turística, sendo de çtacar l solo parque nacional pertués ([[Parque Nacional de la Peneda-Gerés]]).<ref>{{citar web|url=http://www.dgturismo.pt/Portugu%c3%aas/Pages/Homepage.aspx|títalo=Turismo de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> {{-}} === Religion === {{artigo percipal|[[Religion an Pertual]]}} [[Fexeiro:Virgen de Fátima.JPG|upright|thumb|[[Nuossa Senhora de Fátima]].]] La maiorie de ls Pertueses (cerca de 84,5% de la populaçon total – segundo ls resultados oufeciales de ls [[censo]]s 2001), enscreben-se nua tradiçon [[Catolicismo|católica]].<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html|títalo=Subre la religion an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La prática dominical de l [[Catolicismo]] segundo un studo de la própia [[Eigreija Católica]] (tamien de 2001) ye rializada por 1.933.677 católicos praticentes (18,7% de la populaçon total) i l númaro de [[Quemunhon|quemungentes]] ye de 1.065.036 (10,3% de la populaçon total). Cerca de metade de ls [[casamiento]]s rializados son casamientos católicos, ls quales pordúzen outomaticamente eifeitos cebiles. L [[dibórcio]] ye premitido, cunforme stablecido ne l [[Código Cebil]], por mútuo cunsentimiento ó por requerimiento ne l tribunal por un de l cónjuges, enque l [[Dreito Canónico|Dreito Matrimonial Cenónico]] nun preber esta figura. Eisisten binte dioceses en Pertual, agrupadas en trés porbíncias eclesiásticas: [[Arquidiocese de Braga|Braga]], [[Patriarcado de Lisboua|Lisboua]] i [[Arquidiocese de Ébora|Ébora]]. L [[protestantismo|protestentismo]] en Pertual ten bárias chamaçones atuentes maioritariamente de cultos cun enspiraçon [[Eigreija eibangélica|eibengélica]] [[neopentecostal]] (s: [[Assemblé de Dius]] i [[Eigreija Maná|Eigreija Mená]]) ó de eimigraçon brasileira (s: [[Eigreija Ounibersal de l Reino de Dius|IURD]]) . [[Fexeiro:Mosteiro dos Geronimos 4.JPG|thumb|left|[[Mosteiro de ls Jerónimos]].]] Las [[Testemunhas de Jeobá|Teçtemunhas de Jeobá]] cúnten cun cerca de 50.000 praticentes en Pertual, çtribuídos por cerca de 650 cungregaçones, sendo que ls simpatizentes alcánçen un númaro similar. Más de 95.000 pessonas assistírun en 2007 a la sue percipal celebraçon, la [[Comemoraçon de la Muorte de Cristo]]. La religion stá persente ne l paíç zde 1925, tenendo sido proscrita oufecialmente entre 1961 i 1974, período en que ouperou na [[clandestinidade|clendestinidade]]. en Dezembre de 1974, la Associaçon de las Teçtemunhas de Jeobá fui legalmente recoincida, tenendo hoije la sue sede en [[Alcabideche]]. Pertual ye un de ls 236 paízes adonde esta chamaçon relegiosa se encontra atualmente atiba. La quemunidade [[judaísmo|judaica]] en Pertual cunseguiu mentener-se até a la atualidade, nun oustente la orde de spulson de ls [[Judiu]]s la [[5 de Dezembre]] de [[1496]] por decreto de l [[Manuel I de Pertual|Rei D. Menuel I]], oubrigendo muitos a scolher entre cumbersones fuorçadas ó la afetaba spulson de l paíç, ó a la prison i cunsequentes penas decretadas pula [[Anquisiçon|enquisiçon]] pertuesa, que, percisamente por este motibo acabou por ser ua de las más atibas na Ouropa. La forma cumo l culto se zambolbiu na bila raiena de [[Belmonte (Pertual)|Belmonte]] ye un de ls eisemplos de perseberença de ls [[judiu]]s cumo ounidade en Pertual. en 1506, en Lisboua, dá-se un [[Pogron de Lisboua de 1506|massacre de Judius]] en que perdírun la bida entre 2.000 i 4.000 pessonas, un de ls más biolentos na época, a nible ouropeu. Eisisten inda minories [[Eislan|eislámicas]] (15 000 pessonas)<ref>{{citar web|url=http://www.routard.com/guide/portugal/281/traditions.htm|títalo=15.000 fiéis a la cunfisson muçulmana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i [[hinduísmo|hindus]], cun base, na sue maiorie, en çcendentes de [[eimigrante|eimigrente]]s, bien cumo alguns focos puntuales (alguns solo la nible regional) de [[budismo|budistas]], [[gnosticismo|gnósticos]] i [[spiritismo|spritas]]. La [[Custituiçon Pertuesa]] garente [[libardade relegiosa]] total i la [[eigualdade]] entre religiones,<ref>Artigo 13.º, parágrafo 2, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'': "Naide puode ser pribilegiado, beneficiado, prejudicado, pribado de qualquier dreito ó isento de qualquier deber an rezon de ascendéncia, sexo, raça, léngua, território de ourige, religion, cumbiçones políticas ó eideológicas, anstruçon, situaçon eiconómica, cundiçon social ó ourientaçon sexual"; i artigo 41.º subre la liberdade de cuncéncia, de religion i de culto.</ref> apesar de la [[Cuncordata]] que pribilegie la Eigreija Católica,<ref>{{citar libro|eidiçon=Eidiçon special de l [[Correio de la Manhana]]|títalo=Ls Papas – De San Pedro la Juan Paulo II|belume=Fasciclo XI, "Lion XIII lança doutrina social de la Eigreija"|páiginas=250|anho=[[2005]]}}</ref> en bárias dimensones de la bida social, pul que ye quemun, en alguas cerimónias oufeciales públicas cumo inauguraçones de eidifícios ó eibentos oufeciales de Stado, haber la persença dun repersentente de la Eigreija Católica. Inda assi, la posiçon relegiosa de ls políticos eileitos ye normalmente cunsidrada eirrelebente puls eileitores. A eisemplo desso, dous de ls redadeiros Persidentes de la República ([[Mário Soares]] i [[Jorge Sampaio]]) éren pessonas assumidamente [[laicismo|laicas]]. === Meios de quemunicaçon social === La quemunicaçon social en Pertual stá bien persente, sendo la telebison l meio de quemunicaçon más enfluente. ;Rádio [[Fexeiro:RTPhead.jpg|Sede de la Rádio i Telbison de Pertual en [[Lisboua]].|thumb|right]] La rádio apareciu en Pertual ne l segundo quartel de l seclo XX. Las purmeiras eimissones, en Óndia Média, rializórun-se en 1932, pula enton [[Eimissora Nacional]], fundada oufecialmente en 1935, mas eisistente zde 1930, aquendo dun decreto que criou, na dependéncia de l [[CTT]], la Direçon de ls Serbícios Radio eilétricos, outorizendo, en simultáneo, la aquisiçon de ls purmeiros eimissores de [[Óndia Média]] i [[Óndia Cúrtia]] en Pertual. en 1934, rializórun-se las purmeiras eimissones en Óndia Cúrtia. La Eimissora Nacional fui eissencialmente definida a la eimaige de cungéneres ouropeias. Cuncebida nun quadro político enterno i sterno en que las rádios nacionales zampenháben subretodo un papel de beiclo de ls entresses de l Gobierno, esta caratelística acentuou-se inda más ne l causo pertués en funçon de l [[Ditadura|regime totalitário]] que bigorou até 1974. Apuis de la chimpa de l regime, las staçones radiofónicas son nacionalizadas i ye criada la [[RDP]] – Radiodifuson Pertuesa. La sue eiboluçon prosseguiu, cun reorgenizaçones enternas i reformas, i hoije ye chamada de [[RTP]] – Rádio i Telebison de Pertual. Atualmente, la RTP, ampresa pública statal, ten trés eimissoras: [[Antena 1|entena 1]], [[Antena 2|entena 2]] i [[Antena 3|entena 3]]. Para para alhá destas, eisisten eimissoras pribadas, sendo las más coincidas i entigas, la [[Rádio Renacença]], la [[Rádio Comercial]] i l [[Rádio Clube Pertués]]. Tamien eisisten cerca dua ciento de rádios locales i regionales, sendo la Rádio Voç de Alenquer, la Rádio Seixal i la Rádio Festibal las que se çtacen pula grende aposta na música pertuesa. Cula eiboluçon tecnológica, ye possible oubir la trasmisson radiofónica pula ''enterneta'' i por telemoble. ;Telebison La telebison apareciu en Pertual na década de 50 de l seclo XX. Por einiciatiba de l Gobierno, la custituiçon de la RTP – Radiotelebison Pertuesa, SARL ye feita la [[15 de Dezembre]] de 1955. Trataba-se, entoce dua [[sociadade anónima|sociadade enónima]], cun capital tripartido entre l Stado, eimissoras de radiodifuson pribadas i particulares. Las eimissones spurmentales de la RTP (más tarde, coincida cumo [[RTP1]]) ampeçórun-se en 1956, a partir de la [[Feira popular]], en [[Lisboua]]. Inda assi, las eimissones regulares, solo se ampeçarien a partir de [[7 de Márcio]] de [[1957]]. Debido a la necidade de ourgenizar la porgramaçon de forma a sastifazer ls telespetadores, criou-se la [[RTP 2]], en 1968. Passado l [[25 de Abril]] de [[1974]], l statuto de la ampresa cuncessionária de la radiotelebison fui alterado. en 1975, la RTP fui nacionalizada, trasformendo-se na ampresa pública Radiotelebison Pertuesa, más tarde Rádio i Telebison de Pertual.<ref>{{citar web|url=http://ww1.rtp.pt/homepage/|títalo=RTP – Rádio i Telebison de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ne ls finales de l seclo, l Stado cuncediu licença para la criaçon de dues staçones de telebison: [[SIC]]<ref>{{citar web|url=http://sic.aeiou.pt/online/homepage|títalo=SIC – Sociadade Andependiente de Quemunicaçon|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1992) i [[TVI]]<ref>{{citar web|url=http://www.tvi.iol.pt/home.html|títalo=TVI – Telebison Andependiente|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1993). Atualmente, estes son ls solos quatro cenhales en senhal abierto eisistentes en Pertual. Para para alhá de ls cenhales nacionales, eisisten dous regionales: [[RTP Açores]] (1975) i [[RTP Madeira]] (1972). La RTP i la SIC ténen cenhales enternacionales i por cabo. en Pertual tamien ye possible assistir a cenhales por cabo i bie satélite. ;Amprensa L jornal ''[[Açoriano Ouriental|Açorieno Ouriental]]'' ye l jornal más entigo de Pertual i stá entre ls dieç más entigos de l Mundo. Fui fundado a [[18 de Abril]] de [[1835]], nun período que correspunde a un momiento áureo de l jornalismo la nible nacional i enternacional. Quatro meses entes de l aparecimiento de la publicaçon, tenie sido promulgada la purmeira lei de liberdade de Amprensa en Pertual. Zde ende, bários jornales ténen surgido al longo de l enhos, sendo de çtacar ls jornales ''[[L Seclo]]'', l ''[[Diário de Amboras (Pertual)|Diário de Amboras]]'' i l ''[[Jornal de Amboras]]''. en Pertual, eisisten bárias rebistas nas bencas subre ls más bariados temas, sendo las que traten ls assuntos de la bida social que ten más leitores. Destas, la ''Nuoba Giente'', la ''[[Caras]]'', la ''[[Lux]]'', la ''[[VIP]]'' i la ''[[Flash]]'' son las más bendidas.<ref>{{citar web|url=http://www.marktest.pt/produtos_servicos/Bareme_Imprensa/info/conteudos/dados/resultados.asp|títalo=Eiboluçon Trimestral de la Audiéncia Média de Publicaçones Specializadas – Rebistas de Sociadade, pula Marktest|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Feriados === {{artigo percipal|[[Feriados an Pertual]]}} {| {{prettytable}} |- style="background:#efefef;" ! Data !! Nome !! Ouserbaçones |- | [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]] || [[Anho Nuobo|enho Nuobo]] || [[Passaige de anho|Passaige de enho]], ampeço de l enho nuobo. Este feriado celebra la [[Marie, mai de Jasus|Solenidade de Senta Marie, mai de Jasus]], sendo la purmeira grende fiesta de l crestienos. |- | Terça-feira, [[fiesta moble]] || [[Antruido|entruido]] || Feriado facultatibo, sendo rala la sue nun outelizaçon na prática. La data ten ourige na tradiçon de entes de se ampeçar la Quaresma, haber ua época de maior eisagero i menos temperença. |- | Sesta-feira, [[fiesta moble]] || [[Sesta-Feira Santa|Sesta-Feira Senta]] || Celebra la Peixon i Muorte de [[Jasus Cristo]] en [[Jarusalen]]. |- | Demingo, [[fiesta moble]] || [[Demingo de Páscoa|Páscoa]] || Sendo celebrado a un Demingo, nun ye classeficado cumo feriado oufecial. Las tradiçones gastronómicas de la Páscoa barien mui entre las dibersas regiones de l paíç zde l pen-de-ló al [[folar]]. en alguas regiones, la traçon de l ''Cumpasso'' inda se mentén mesmo nas grendes cidades quendo un pequeinho grupo besita cada casa cun un curcefício i adonde ye feita ua pequeinha cerimónia de bénçon de la casa. Tamien ye altura de la segunda besita tradicional de ls afilhados solteiros als respetibos padrinos para recebíren la prenda de Páscoa, tradicionalmente, l [[Folar]]. |- | [[25 de Abril]] || [[Die de la Libardade]] || Celebraçon de la [[Reboluçon de ls Crabos]] que marcou l fin de l regime ditatorial en 1974. |- | [[1 de Maio]] || [[Die de l Trabalhador]] || Este feriado celebra todos ls trabalhadores. |- | Quinta-feira, [[fiesta moble]] || [[Cuorpo de Dius]] || Segunda quinta-feira a seguir a la Fiesta de Pentecostes (Sprito Sento). Celebra l culto a la Eucaristia, i stá arraigado zde la Eidade Média. |- | [[10 de Júnio]] || [[Die de Pertual]] || Oufecialmente ''Die de Pertual, de Camões, i de las Quemunidades Pertuesas''. La data de la muorte de [[Luís Vaz de Camões]] en 1580 ye outelizada para relembrar ls feitos passados i cundecorar heiróis. |- | [[15 de Agosto]] || [[Assunçon de Nuossa Senhora]] || Este feriado celebra la Assunçon de la Birge Marie al Cielo. Ye ua de las fiestas más entigas de la Cristendade, i na Península Eibérica era chamada la Senhora de Agosto. |- | [[5 de Outubre]] || [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Amplentaçon de la República]] || Este feriado celebra la [[Proclamaçon de la República Pertuesa]] |- | [[1 de Nobembre]] || [[Todos ls Santos|Todos ls Sentos]] || Tradecionalmente outelizado para recordar entes falecidos, celebra, inda assi, todos ls sentos crestienos, yá que ls defuntos se celebren ne l die a seguir, [[2 de Nobembre]]. |- | [[1 de Dezembre]] || [[Restouraçon de la Andependéncia|Restouraçon de la endependéncia]] || Celebra la restouraçon de la nacionalidade, en 1640. |- | [[8 de Dezembre]] || [[Eimaculada Cunceiçon]] || Padroeira de Pertual zde 1646. Ye ua de las maiores fiestas crestienas, i la fiesta más querida de l pertueses, yá que, até hai alguns enhos, era tamien l chamado Die de la Mai. |- | [[25 de Dezembre]] || [[Natal]] || Celebra l nacimiento de Jasus Cristo, en Belén. La nuite de 24 para 25, bulgarmente chamada de ''Cunsuada'', ye marcada pula [[Missa de l Galho]]. Ye tamien marcada pula gastronomie típica desta época, puls jentares en família i pula troca de persentes, que puode efetuar-se lougo apuis de l jentar, apuis de la meia nuite ó na menhena de l die 25. |} {{Refréncias|quel=2}} == {{Ber tamien}} == * [[Admenistraçon pública an Pertual|Admenistraçon pública en Pertual]] * [[Aneixo:Lista de persidentes de la República Pertuesa|Lista de persidentes de Pertual]] * [[Aneixo:Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Lista de purmeiros-menistros de Pertual]] * [[Aneixo:Lista de las regiones de turismo de Pertual|Lista de regiones de turismo de Pertual]] == {{Ligaçones sternas}} == * {{Link|pt|2=http://www.portugal.gov.pt/|3=Portal de la República Pertuesa}} * {{Link|pt|2=http://www.arqnet.pt/dicionario/|3=Eidiçon fac-similada de l Dicionário Stórico de Pertual}} * {{Link|pt|2=http://tempo.growiktionary.org|3=Weather forecast}} * {{Link|pt|2=http://bnd.bn.pt|3=Biblioteca Nacional Degital}} * [[Wikitravel:pt:Portugal|Pertual ne l Wikitrable]] {{Paízes de la Ouropa}} [[Catadorie:Pertual]] [[Catadorie:Paízes de la Ouropa]] arkh5oaq64nikupxoxh2pismsfsei4r 107716 107715 2026-08-08T16:42:12Z ~2026-30875-10 15270 107716 wikitext text/x-wiki {{Páigina an çtaque}} {{Anfo/Paíç |nome_natibo = ‎ |nome_lhargo_cumbencional = República Pertuesa<br>''República Portuguesa'' |perposiçon = de |eimaige_bandeira = Flag of Portugal.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de Pertual. |legenda_bandeira = Bandeira |eimaige_brason = Coat of arms of Portugal.svg |çcriçon_brason = Brason de Pertual. |legenda_brason = Brason |hino = ''[[La Pertuesa]]''<br> |gentílico = pertués, pertuesa,çpe-pertués,çpea-pertuesa |lhocalizaçon = EU-Portugal with islands circled.svg |lhocalizaçon_legenda = Lhocalizaçon de Pertual<br>N'[[Ounion Ouropeia]] (an berde claro)<br> Ne l [[Ouropa|cuntinente ouropeu]] (an cinza scuro). |capital = [[Lisboua]] |meior_cidade = Lisboua |lhéngua_oufecial = [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]<br>(L [[Lhéngua mirandesa|mirandés]] ye recoincido oufecialmente) |tipo_gobierno = [[República]]<br>custitucional ounitaira<br>semipersidencialista |títalo_xefe1 = Persidente |nome_xefe1 = [[António José Seguro]] |títalo_xefe2 = Persidente de la Assemblé de la República |nome_xefe2 = Eduardo Ferro Rodrigues |títalo_xefe3 = Purmeiro-menistro |nome_xefe3 = Luís Montenegro |eibento_tipo = [[Cundado Portucalense|Formaçon]] |eibento_nota = 868 d.C. |eibento1 = [[Andependéncia de Pertual|Andependéncia]] |eibento_data1 = 1139 |eibento2 = Recoincida pul Reino de Lhion |eibento_data2 = 1143 |eibento3 = Recoincida pula Eigreija Católica |eibento_data3 = 1179 |data_antrada_OO = 1 de janeiro de 1986 |frunteira = [[Spanha]] |ária_total = 92 212 |ária_pos = 109 |auga_pc = 0,48 |populaçon_stimada_anho = 2016 |populaçon_stimada = 10 309 573 |populaçon_censo_anho = de 2011 |populaçon_censo = 10 562 178 |demog_densidade = 115 |densidade_pos = 66 |PAB_PPC_anho = 2017 |PAB_total = 310 651 mil melhones |PAB_pos = 50 |PAB_per_capita = 30 193 |PAB_per_capita_pos = 40 |PAB_nominal_anho = 2017 |PAB_nominal_total = 202 770 mil melhones |PAB_nominal_pos = 43 |PAB_nominal_per_capita = 19 707 |PAB_nominal_per_capita_pos = 36 |Gini_anho = 2015 |Gini = 34.0 |Gini_catadorie = <span style="color:Orange;">médio</span> |IZH_anho = 2015 |IZH = 0,843 |IZH_pos = 41 |IZH_catadorie = <font color=darkgreen>mui eilebado</font> |moneda = [[Ouro (moneda)|Euro]] |moneda_ISO = EUR |fuso_hourário = WET |defrença_UCT = −1 a la 0 |defrença_UCT_berano = +1 |ourganizaçones = [[Ounion Ouropeia|OO]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]], FMI, OCZE, OSE, Ounion Lhatina, [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|QPLP]] |clima = Temprado mediterránico (Pertual Cuntinental i Madeira)<br>i temprado oceánico (Açores) |código_paíç = PRT |tld = .pt |código_tel = 351 |sítio = [http://www.portugal.gov.pt/ Gobierno de Pertual]<br>[http://www.presidencia.pt/ Persidéncia de Pertual] |mapa = Portugal - Location Map (2013) - PRT - UNOCHA.svg |tamanho_mapa = frameless }} '''Pertual''', oufecialmente '''República Pertuesa''' (República Portuguesa an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]),<ref>{{citar web|url=http://www.portugal.gov.pt/Portal/PT/Portugal|títalo=Nome oufecial de la Nacion|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>An [[Léngua Pertuesa|pertués]]: '''''Portugal''''' i '''''República Portuguesa'''''.</ref> ye un paíç lhocalizado ne l sudoeste de l'[[Ouropa]], an que l sou território queda na zona poniente de la [[Península Eibérica]] i an arquipélagos ne l'[[Ouceano Atlántico|Atlántico]] Norte. Ten ũa ária total de 92.391&nbsp;km²,<ref>{{citar web|url=http://www.indexmundi.com/portugal/area.html|títalo=Ária de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i ye la nacion más oucidental de l cuntinente ouropeu. L território pertués ye delhemitado a Norte i a Naciente por [[Spanha]] i a Sul i Poniente pul [[Ouceano Atlántico]], i cumprende la parte cuntinental i las regiones outónomas: ls arquipélagos de ls [[Açores]] i de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]]. Puls seclos XV i XVI, Pertual fui ũa poténcia mundial eiquenómica, social i cultural, custituindo-se l purmeiro i l'[[ampério pertués|ampério]] quelonial de amplitude global que más rendiu.<ref>Zde la cunquista de [[Ceuta]] an 1415 até a la cessaçon de la admenistraçon de [[Macau]], an 1999. Ber para ua análeze nua perspetiba global Russel-Wood, A. J. R. The Portuguese Empire, 1415–1808: A World on the Move. Baltimore, The Johns Hopkins University Press, 1998.</ref> Ye hoije un paíç zambolbido,<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html|títalo=Appendix B – International Organizations and Groups: developed countries (DCs)|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, CIA – The World Factbook – Appendix B, [[The World Factbook]]</ref> eiquenomicamente próspero, social i politicamente stable i c'un Índice de Zambolbimiento Houmano eilebado. Ancuntra-se antre ls 20 paízes de l mundo cun melhor culidade de bida,<ref>{{citar web|url=http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf|títalo=Quality-of-life Survey|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, [[The Economist]]</ref> anque l sou PIB per capita seia l menor antre ls paízes de la Ouropa Oucidental. Ye nembro de las [[Naciones Ounidas]] i de la [[Ounion Ouropeia]] (na altura de la sue adeson en 1986, [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia|CEE]]), i nembro-fundador de la NATO, de la OCDE, i de la [[CPLP]]. Partecipa an dibersas missones de manutençon de paç de las Naciones Ounidas. Pertual ye tamien un Stado-Nembro de l Spácio Schengen. == Eitimologie == L nome ''Pertual'' apareciu antre ls anhos 930 a 950 de la [[Era Crestiana|Era Crestiena]], sendo ne l final de l [[seclo X]] que l nome ampeçou a outelizar-se cun más frequéncia. [[Fernando I de Lion i Castielha|Fernendo ''Magno'']] denominou oufecialmente l território de Pertual, quando an 1067 l dou al sou filho D. [[Garcia II de la Galiza|Garcia]], que se entítalou rei de l mesmo nome.<ref name="reis-rainhas 23">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=23|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Ne l [[seclo V]], pul reinado de ls [[Suebos]], [[Idácio de Chabes]] yá screbie subre un lhocal chamado ''Portucale'', pa adonde fugiu Requiário: ''[[Requiário I|Rechiarius]] ad locum qui Portucale appellatur, profugus regi [[Teodorico II|Theudorico]] captivus adducitur: quo in custodiam redacto, caeteris qui de priore certamine superfuerant, tradentibus se Suevis, aliquantis nihilominus interfectis, regnum destructum et finitum est Suevorum''<ref>{{citar web|url=http://www.thelatinlibrary.com/hydatiuschronicon.html|títalo=Crónica de Idácio de Chabes|lengua=[[Léngua latina|Latin]]| acessodata=5 de Outubre de 2008}}</ref> (Requiário fugitibo al lhugar al qual chaman Portucale, fui lhebado cumo prisoneiro al rei Teodorico. Fui puosto subre custódie, mentes l restro de ls suebos subrebibintes a l'anterior batailha se rendírun – anque dalguns haberen morrido –; desta maneira l reino de ls Suebos fui çtruído i acabado). ''Cale'', la atual [[Bila Nuoba de Gaia]], yá era coincida por ''Portucale'' ne l tiempo de l [[Godos]].<ref name="reis-rainhas 23" /> Nun diploma de 841, aparece por encidente, la purmeira mençon de la porbíncia ''portugalense''. [[Fonso II de las Astúrias]], ampliendo la jurisdiçon spritual de l [[Bispo]] de [[Lugo]], diç: ''Totius galleciae, seu Portugalensi Provintiae summun suscipiat Praesulatum''<ref name="reis-rainhas 24">Sousa, Manuel; ''Reis i Rainhas de Pertual''; eiditora SporPress; [[Men Martines]], anho [[2000]]; páigina 24.</ref> (Que el tome l gobierno supremo de to la porbíncia de la Galhiza i de Pertual). Mas hai quien frime que ''Pertual'' deriba de ''Portogatelo'', nome dado por un xefe ouriundo de l [[Eigito]] chamado Catelo, al zambarcar i se stablecer junto de l atual [[Porto]].<ref>{{citar libro|títalo=Ouropa Pertuesa|belume=Tomo I, capítulo 6|páiginas=104}}</ref> La purmeira beç que l nome de Pertual aparece cumo eilemiento de raiç [[heiráldica]], ye nũa carta de donaçon de la [[Eigreija de San Bartolomeu de Campelo|Eigreija de Sen Bartolomeu de Campelo]] por D. [[Fonso Anriqueç|Fonso enriqueç]] an 1129.<ref name="reis-rainhas 23(2)">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=24|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> == Stória == {{Ber artigo percipal|[[Stória de Pertual]]}} === Purmeiros pobos === {{Ber artigo percipal|[[Pobos eibéricos pré-romanos]], [[Ambason romana de la Península Eibérica|Romanizaçon]], [[Lusitánia]], [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|Ambasones bárbaras]] i [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|árabe]]}} La [[pré-stória]] de Pertual, ye cumpartida cula de la [[Península Eibérica]]. La region fui poboada por pré-celtas i celtas, dando ourige a pobos, cumo ls [[Galaicos]], [[Lusitanos|Lusitenos]], [[Celtas]] i [[Cinetes]], besitada puls [[fenícios]]<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=38 i 39|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> i [[cartagineses]], i ls [[romanos]] ancorporórun-na ne l sou [[Ampério Romano|Ampério]] (cumo [[Lusitánia]], açpuis 45 a.C.),<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=63 a 79|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> ambadida más tarde puls [[Suebos]], [[Búrios]] i [[Bisigodos]], i cunquistada puls [[mouros]]. an 868, pula [[Recunquista]], fui formado l [[Cundado Portucalense]].<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=116 a 127|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> === Formaçon i cunsulidaçon de l reino === [[Fexeiro:Afonso I de Portugal.jpg|thumb|upright|[[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]], [[Lhista de reis de Pertual|purmeiro rei de Pertual]].]] {{Ber artigos percipales|[[Cundado Portucalense]], [[Andependéncia de Pertual]]}} Mui antes de Pertual cunseguir la sue andependéncia, yá tenie habido algũas tentatibas de cunseguir outonomie más alargada, i anté mesmo l'andependéncia, por parte de ls cundes que gobernában las tierras de l [[reino de la Galiza|reino de la Galhiza]] i ''Portucale''. Para acabar cusse clima andependentista de la nobreza lhocal an relaçon al domínio lhionés, l Rei [[Fonso VI de Lhion i Castielha|Fonso VI de Lion i Castielha]] antregou l gobierno de l [[Reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]] (que nessa altura ancluie ''las tierras de Portucale'') al Conde [[Raimundo de Borgonha]]. Passado muitos fracassos melitares de D. Raimundo cuntra ls [[mouros]], [[Fonso VI de Lion i Castielha|Fonso VI]] decidiu dar an 1096 al primo deste, l [[Anrique de Borgonha, conde de Portucale|Conde D. enrique]], l gobierno de las tierras más a sul de l [[reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]], fundando assi l [[Cundado Portucalense]]. Cul gobierno de l Cunde D. Anrique, l Cundado Portucalense coinciu nun solo ũa política melitar más eificaç na lhuita cuntra ls [[mouros]], cumo tamien ũa política andependentista más atiba, anque nunca haber cunseguido alcançar l'adependéncia. Solo passado la sue muorte, quando l sou filho [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]] chubiu al poder, Pertual cunseguiu la sue andependéncia cula assinatura an 1143 de l [[Tratado de Çamora]], a la par que cunquistou lhocalidades amportantes cumo [[Santaren (Pertual)|Santaren]], [[Lisboua]], [[Palmela]] i [[Ébora]] als [[mouros]].<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=31 a 35|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Treminada la [[Recunquista]] de l território pertués an 1249, l'andependéncia de l nuobo reino benerie a ser ponida an causa bárias bezes por [[Reino de Castielha|Castielha]]. Purmeiro, na sequéncia de la [[Crise de 1383-1385|crise de sucesson]] de [[Fernon I de Pertual|D. Fernendo I]], que culminou na [[Batailha de Aljubarrota]], en 1385.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=57 a 65|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> === Ls çcubrimientos i la Dinastie Felipina === {{Ber artigos percipales|[[Çcubrimientos pertueses]], [[Ampério Pertués]]}} Cula fin de la guerra, Pertual dou ampeço al porcesso de sploraçon i spanson coincido por [[Çcubrimientos pertueses|Çcubrimientos]], i antre figuras afamadas çtacan-se l'[[anfante D. Anrique|anfante D. Henrique]], ''l Nabegador'', i l Rei [[Juan II de Pertual|D. Juan II]]. [[Ceuta]] fui cunquistada en 1415. L [[cabo Bojador]] fui debelgado por [[Gil Eanes|Gil Eenes]] an 1434, i la sploraçon de la cuosta africana prosseguiu anté que [[Bartolomeu Dias]], yá an 1488, cumprobou la quemunicaçon antre ls ouceanos [[Atlántico]] i [[Índico]] debelgando l [[cabo de la Buona Sperança|cabo de la Buona Spráncia]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=13 a 19}}</ref> an debrebe sucesson, çcubrírun-se rotas i tierras na [[Tierra Nuoba|América de l Norte]], na [[Çcubierta de l Brasil|América de l Sul]], i ne l [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|Ouriente]], na sue maiorie pul reinado de [[Manuol I de Pertual|D. Manuol I]], ''l Binturoso''. Fui la spanson ne l'Ouriente, subretodo grácias a las cunquistas de [[Afonso de Albuquerque|Fonso de Albuquerque]] que, pula purmeira metade de l seclo XVI, cuncentrou quaije to ls sfuorços de la pertueses, mui anque yá an 1530 [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] tubisse ampeçado la quelonizaçon de l [[Brasil]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=21 a 33}}</ref> L paíç tubo l sou ''seclo de ouro'' por este período. Mas, na [[batailha de Alcácer-Quibir]] (1578), l moço rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] i parte de la nobreza pertuesa perecírun. Chube al trono l [[Anrique de Pertual|Rei-Cardeal D. Anrique]], que morre dous anhos açpuis, abrindo la [[Crise de sucesson de 1580]]: esta resolbe-se cula chubida al trono pertués de [[Felipe II de Spanha]], l purmeiro de trés reis spanholes ([[Dinastie Felipina]]).<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=98 a 103}}</ref> Esse domínio fui treminado a [[1 de Dezembre]] de [[1640]] pula nobreza nacional que, açpuis haber bencido la guarda rial nun repentino golpe-de-stado, açpuis de la cundessa gobernadora de Pertual, coronando [[Juan IV de Pertual|D. Juan IV]] cumo Rei de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=124 a 129}}</ref> === Restauraçon, absolutismo i liberalismo === {{Ber artigos percipales|[[Restauraçon de la Andependéncia]], [[Terramoto de 1755]]}} [[Fexeiro:Joao IV proclaimed king.jpg|thumb|left|Aclamaçon de [[D. Juan IV]], ''l Restaurador''.]] Passado la restauraçon de l'andependéncia de Pertual, seguiu-se ũa guerra cun [[Spanha]] que acabarie solo an 1668, cula assinatura dun [[Tratado de Lisboua (1668)|tratado de paç]] an que Spanha reconhecie an definitibo la restauraçon de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=117 a 122|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> L final de l seclo XVII i la purmeira metade de l seclo XVIII assistírun al frolecimiento de la [[Stória de la mineraçon de l Brasil|sploraçon mineira de l Brasil]], adonde se çcubrírun ouro i piedras preciosas que fazírun de la corte de [[Juan V de Pertual|D. Juan V]] ũa de las más ricas de l'Ouropa. Estas riquezas serbien amenudas bezes para pagar perdutos amportados, maioritariamente de anglaterra (por eisemplo, quaije nun eisistie andústria téstil ne l reino i to ls tecidos éran amportados de anglaterra). L comércio sterno baseaba-se na andústria de l bino i l zambolbimiento eiquenómico de l reino fui ampulsionado, yá ne l reinado de [[Jesé de Pertual|D. Jesé]], puls sfuorços de l [[Marqués de Pombal]], menistro antre 1750 i 1777, para ambertir la situaçon cun grandes reformas mercantilistas. Fui neste reinado que un [[Terramoto de 1755|biolento sismo]] derruiu Lisboua i l'Algarbe, a [[1 de Nobembre]] de [[1755]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=134 a 139}}</ref> Por nun quebrar l'aliança cula anglaterra i recusar-se a aderir al [[Bloqueio Cuntinental]], Pertual fui [[Guerra Peninsular|ambadido]] puls eisércitos [[Napoleon Bonaparte|napoleónicos]] an 1807. La [[Trasferéncia de la corte pertuesa pa l Brasil (1808-1821)|Corte i la familha rial pertuesa refugiórun-se ne l Brasil]], i la capital zlocou-se pa l [[Riu de Janeiro]], adonde permenecerie anté 1821, quando [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]], zde 1816 rei de l ''[[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]]'', regressou a Lisboua para jurar la purmeira [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon]]. Ne l'anho açpuis, l sou filho [[Pedro IV de Pertual|D. Pedro IV]] era porclamado amperador de l Brasil, mantenendo-se, assi i todo l'[[Ampério de l Brasil]] i l Reino de Pertual ounidos pori dieç anhos.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=207 a 209}}</ref> [[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|right|upright=1.5|Mapa enacrónico de l Ampério Pertués (1415–1999).<br /> an colorado - Possessones;<br /> an rosa - Sploraçones, árias de anfluéncia eiquenómica subre supremacie;<br /> an azul - Sploraçones marítimas, rotas i árias de anfluéncia.<br /> Teorie de la çcubierta pertuesa de l'Oustrália nun stá assinalada.]] Pertual bibiu, ne l restro de l seclo XIX, períodos de einorme perturbaçon política i social (la [[Guerras Liberales|guerra cebil]] i repetidas reboltas i pernunciamientos melitares, cumo la [[Reboluçon de Setembre]], la [[Marie de la Fuonte]], la [[Patuleia]], etc.) i solo cul Ato Adicional a la [[Carta Custitucional|Carta]], de 1852, fui possible la acalmia política i l ampeço de la política de fomiento portagonizada por [[Fontes Pereira de Melo]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=218 a 224}}</ref> Ne l final de l seclo XIX, las ambiçones queloniales pertuesas zbarran-se culas anglesas, l que stá na ourige de l [[Ultimato británico de 1890|Ultimato]] de 1890.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=279 a 284}}</ref> La cedéncia a las eisigéncias británicas i ls crecentes porblemas eiconómicos lánçan la monarquie nun çcrédito crecente, i [[Carlos de Pertual|D. Carlos]] i l príncepe heirdeiro [[Lhuís Felipe, Príncepe Rial de Pertual|D. Lhuís Felipe]] son assassinados an [[1 de Febreiro]] de [[1908]]. La monarquie inda stubo ne l poder por más dous anhos, xefiada por [[Manuol II de Pertual|Manuol II]], mas benerie a ser abolida an [[5 de outubre]] de [[1910]], [[Amplantaçon de la República Pertuesa|amplantando-se la República]]. === República, Stado Nuobo i democracie === [[Fexeiro:Hastear da bandeira portuguesa.jpg|thumb|left|Hastear de la bandeira pertuesa, pula sue partecipaçon na [[I Guerra Mundial]].]] {{Ber artigos percipales|[[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910]], [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], [[Reboluçon de ls Crabos]]}} La República ye pouco açpuis anstaurada, an [[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910|5 de Outubre de 1910]], i l moço rei [[Manuol II de Pertual|D. Manuol II]] parte pa l'eisílio an anglaterra.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=157 a 158|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Açpuis bários anhos de anstablidade política, cun lhuitas de trabalhadores, albrotes, alhebantamentos, homicídios políticos i crises financeiras (porblemas que la participaçon na [[I Guerra Mundial]] cuntrebuiu para amalinar), l [[Eisército Pertués|Eisército]] tomou l poder, an 1926. L regime melitar nomenou [[menistro de las Finanças|menistro de las Finenças]] [[António de Oliveira Salazar|Antonho de Oulibeira Salazar]] (1928), porsor de l'[[Ounibersidade de Coimbra]], que pouco açpuis fui nomeado [[Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Persidente de l Cunseilho de Menistros]] (1932). [[Fexeiro:Sempreatentos...aoperigo!.jpg|thumb|right|Suldados pertueses nas matas de [[Angola]], pula [[Guerra Quelonial Pertuesa]].]] Al mesmo tiempo que restaurou las finanças, anstituiu-se l [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], regime outoritário de corporatibismo de Stado, c'un partido solo i sindicatos statales, cun afinidades bien marcadas cul [[fascismo|facismo]] pul menos até 1945.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=304 a 305}}</ref> an 1968, afastado de l poder por malina, sucediu-le [[Marcelo Caetano|Marcelo Caeteno]]. La recusa de l regime an [[Çcolonizaçon|çcolonizar]] las [[Porbíncia ultramarina|porbíncias ultramarinas]] resultou ne l'ampeço de la [[Guerra quelonial pertuesa|guerra quelonial]], purmeiro en [[Angola]] (1961) i açpuis na [[Guiné-Bissau]] (1963) i an [[Moçambique]] (1964). Mesmo culas críticas de dalguns de ls más antigos oufeciales de l Eisército, antre ls quales l general [[António de Spínola|Antonho de Spínola]], l gobierno parecie determinado an acuntinar esta política.<ref name="tgc">{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=166|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Cul sou lhibro ''Pertual i l Feturo'', an que defendie la ansustentablidade dũa seluçon melitar nas [[Guerra quelonial pertuesa|guerras de l Ultramar]], Spínola serie çtituído, l que agrabou l crecente mal-star antre ls moços oufeciales de l'Eisército, ls quales, ne l die [[Reboluçon de l Crabos|25 Abril de 1974]] zancadeórun un golpe de stado.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 172|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Açpuis este sucediu-se un período de cunfronto político mui aceso antre fuorças sociales i políticas, zeinado cumo [[Porcesso Rebolucionário an Curso|Porcesso Rebolucionário en Curso]], cun special énfase pul l [[Berano]] de [[1975]], la que se chamou [[Berano Caliente]], ne l qual l paíç stubo quaije caendo nun nuobo período de ditadura, desta beç de ourientaçon quemunista. Neste período Pertual [[Çcolonizaçon pertuesa de la África|cuncede la andependéncia]] de to las sues antigas quelónias an África.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> [[Fexeiro:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (08).jpg|thumb|right|"Foto de Familha" na cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].]] [[Fexeiro:Portuguese colonial war blank map.svg|thumb|left|upright|Mapa de Pertual i de las porbíncias ultramarinas, an África, ne l tiempo de la Guerra Quelonial (1961–1974).]] A [[25 de Nobembre]] de [[1975]] bários setores de la squierda radical (eissencialmente páraquedistas i polícia melitar na Region Melitar de Lisboua), probocados pulas amboras, liban a cabo ũa tentatiba de golpe de stado, que inda assi nun ten nanhue liderença clara. L [[Grupo de l Nuobe]] reage ponendo an pátrica un plano melitar de repuosta, liderado por [[António Ramalho Eanes|Antonho Ramalho Eanes]]. Esta bitória i ne l'anho açpuis cunsulida-se la [[democracie]]. L própio Ramalho Eanes ye ne l'anho açpuis l purmeiro Persidente de la República eilegido por sufrágio ounibersal. Aproba-se ũa [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon democrática]] i stablecen-se ls poderes políticos locales (outarquies) i gobiernos outónomos regionales ne ls [[Region Outónoma de l Açores|Açores]] i [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Antre las décadas de 1940-60, Pertual fui nembro co-fundador de la [[NATO]], [[OCDE]] i [[EFTA]], salindo desta redadeira an 1986, para se ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=176|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> an 1999, Pertual ajuntou-se a la [[Zona Ouro|Zona Euro]],<ref>{{citar web |url=http://www.ecb.europa.eu/home/html/index.en.html |títalo=Banco Central Ouropeu |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i inda nesse anho, antregou la soberanie de [[Macau]] a la [[República Popular de la China]].<ref>{{citar web |url=http://www.fd.ul.pt/ICJ/luscommunedocs/ascensaojoseolibeira3.pdf |títalo=La legislaçon de Macau ne l termo de la admenistraçon pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde la sue adeson a l'Ounion Ouropeia, l paíç presidiu l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes, la redadeira de las quales an 2007, recibindo la cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].<ref name="pue">{{citar web |url=http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm |títalo=La persidéncia pertuesa de la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> == Política == An Pertual, la percipal lei ye la [[Custituiçon de la República Pertuesa|Custituiçon]], datada de 1976, i que rigula to las outras. Outras leis amportantes son l [[Código Cebil Pertués|Código Cebil]] (1966), l Código Penal (1982), l Código Comercial (1888), l Código de Porcesso Cebil (1961), l Código de Porcesso Penal i l Código de l Trabalho. Todas estas leis ténen xufrido rebisones zde la sue publicaçon oureginal.<ref name="pol">{{citar web |url=http://www.lusoafrica.net/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=131&Itemid=139 |títalo=Política de Pertual |acessodata=15 de Outubre de 2008}}</ref> Eisisten quatro uorgonos de Soberanie: l [[Persidente de la República]] (Xefe de Stado – poder moderador, cun algun poder eisecutibo), l'[[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] (Parlamiento – poder legislatibo), l [[Gobierno de la República Pertuesa|Gobierno]] (poder eisecutibo) i ls [[Tribunales]] (poder judicial). Bigora ne l paíç un regime [[Semipresidencialismo|semipresidencialista]], que al lhargo de las bárias rebisones custitucionales ben sacando poder al Persidente de la República.<ref name="pol"/> L Persidente de la República ye l [[Xefe de Stado]] i ye eilegido por [[sufrágio ounibersal]] para un mandato de cinco anhos, eisercendo un triplo ancarrego: de fiscalizaçon, subre la atebidade de l Gobierno, de comando, cumo Comandante Supremo de las Fuorças Armadas (Eisército, Armada, Fuorça Aéria, Guarda), i de repersentaçon formal de l Stado pertués ne l sterior. Reside oufecialmente ne l Palácio de Belén, an Lisboua.<ref name="pol"/> == Relaçones sternas == {{Artigo percipal|[[Política sterna de Pertual]]}} [[Fexeiro:Portuguese embassy map.png|upright=1.25|thumb|An azul, ls paízes cun ambaixadas pertuesas.]] La política sterna de Pertual stá lhigada al sou papel stórico cumo figura amportante de l'[[Çcubrimientos pertueses|Era de ls Çcubrimientos]] i detentor de l zaparecido [[Ampério Pertués]]. Pertual ye un nembro fundador de la [[NATO]] (1949), [[OCDE]] (1961) i de la [[EFTA]] (1960); deixando este redadeiro an 1986 para s'ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/ue/ |títalo=Pertual i la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i fundador de la purmeira Agéncia anternacional pa las Einergies Renobábles (IRENA). an 25 de Júnio de 1992, Pertual tornou-se un [[Acordo de Schengen|Stado-Nembro de l Spácio Schengen]], i an 1996, co-fondou la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP).<ref name="cplp">{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/portugues/ |títalo=Promoçon de la léngua pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Pertual ten beneficiado seneficatibamente de l'Ounion Ouropeia, i ye un proponente de l'antegraçon ouropeia. Stubo na persidéncia de l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes (an [[1996]], [[2000]] i [[2007]]), tenendo todas eilhas sido bien sucedidas. Pertual aporbeitou las sues persidéncias para lhançar un diálogo antre l'OO i [[África]], tornar l'eiquenomie ouropeia más dinámica i cumpetitiba i, na redadeira persidéncia, custituir i assinar, an cunjunto culs restantes Stados-nembros, l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado Reformador]].<ref name="pue"/> Pertual fui un nembro fundador de la [[NATO]]; ye un nembro atibo de l'aliança al, por eisemplo, cuntribuir proporcionalmente cun grandes cuntingentes nas fuorças de la paç ne ls [[Balcanas]]. Pertual porpuso la criaçon de la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP) para melhorar ls sous lhaços culs outros paízes falantes de la [[léngua pertuesa|lhéngua pertuesa]].<ref name="cplp"/> Para alhá desso, ten partecipado, a la par cula Spanha nũa série de [[Cunferéncia Ibero-Amaricana|cimeiras Eibero-Amaricanas]]. Pertual abogou firmemente l'andependéncia de [[Timor-Leste]], ũa antiga porbíncia ultramarina, ambiando tropas i denheiro para Timor-Leste, an streita colaboraçon culs [[Stados Ounidos]], aliados [[Ásia|asiáticos]] i l'[[ONU]].<ref name="ponu">{{citar web |url=http://www.missionofportugal.org/mop/index.php?option=com_content&view=article&id=74&Itemid=28 |títalo=Pertual nas Naciones Ounidas |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Ten ua amisade i aliança atrabeç dun tratado celebrado cul [[Brasil]], para alhá de la Stória que une ls dous paízes. Pertual deten l'[[Aliança Luso-Británica|aliança más antiga de l mundo]], que fui celebrada cul [[Reino Ounido]] i se manten anté als dies de hoije.<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/polexternas/bilaterais/ |títalo=Relaçones bilaterales de Pertual |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> L solo litígio anternacional ye cul munecípio de [[Oulibença]]. Pertués zde 1297, l munecípio de Oulibença fui cedido a la Spanha pul [[Tratado de Badajoç]], an 1801, passado la [[Guerra de las Laranjas|Guerra de las Lharanjas]]. Pertual dixo que le pertencie, an 1815, pul [[Tratado de Biena]]. Inda assi, las relaçones diplomáticas bilaterales entre ls dous paízes bezinos son cordiales, bien cumo na Ounion Ouropeia.<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html#Issues|títalo=Subre ls litígios anternacionales de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> == Fuorças melitares i policiales == [[Fexeiro:PoA Chaimite V-200 convoy DF-SD-04-08002.JPEG|left|thumb|[[Chaimite (beiclo blindado)|Chaimites]] an misson de paç pula [[ONU]], na [[Bósnia i Heirzegobina]].]] {{Artigo percipal|[[Fuorças Armadas Pertuesas]] i [[Stória melitar de Pertual]]}} Las fuorças armadas ténen trés ramos: [[Eisército Pertués|Eisército]], [[Marina Pertuesa|Marina]] i [[Fuorça Aérea Pertuesa|Fuorça Aéria]].<ref>{{citar web|url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/|títalo=Menistério de la Defesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls melitares de Pertual serben, subretodo, cumo ũa outo-defesa bigorosa cũa misson de porteger l'antegridade territorial de l paíç, i dar [[Ajuda houmanitária|upa houmanitária]] i de sigurança ne l paíç i ne l strangeiro.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Defesa/politica/ |títalo=Política de la Defesa Nacional |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde l'ampeço de la [[década de 2000]], l [[serbício melitar oubrigatório]] yá nun ye patricado.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/legis/ |títalo=Legislaçon relatiba al recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> L'eidade pa l recrutamiento beluntairo ye fixada ne ls 18 anhos.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/ |títalo=Recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Ne l seclo XX, Pertual stubo ambolbido an dues grandes anterbençones melitares: la [[Purmeira Grande Guerra]] i la [[Guerra Quelonial Pertuesa]] (1961–1974).<ref name="tgc"/> Pertual ten partecipado an missones de manutençon de la paç an [[Timor-Leste]], [[Bósnia i Heirzegobina]], [[Kosobo]], [[Afeganistan|Afegenistan]], [[Eiraque]] (Nasiriyah), i ne l sul de l [[Líbano]]. Pertual ten ũa Brigada de Riaçon Debrebe i Tropa de Centro de Ouperaçones Speciales.<ref name="ponu"/> La sigurança de la populaçon stá a ancarrego de la [[Guarda Nacional Republicana]] (GNR) i de la [[Polícia de Sigurança Pública]] (PSP).<ref>{{citar web|url=http://www.gnr.pt/|títalo=GNR – Guarda Nacional Republicana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.psp.pt/|títalo=PSP – Polícia de Sigurança Pública|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá destas, Pertual ten la [[Polícia Judiciária]] (PJ),<ref>{{citar web|url=http://www.policiajudiciaria.pt/|títalo=PJ – Polícia Judiciária|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que ye l percipal [[Polícia|uorgano policial]] de ambestigaçon creminal de l paíç, bocacionado pa l cumbate a la grande criminalidade, nomenadamente al crime ourganizado, terrorismo, tráfico de stupefacientes, corrupçon i creminalidade eiquenómica i finenceira. La Polícia Judiciária stá antegrada ne l [[Menistério de la Justícia (Pertual)|Menistério de la Justícia]], atuando subre l'ourientaçon de l [[Menistério Público de Pertual|Menistério Público]]. == Geografie == {{Ber artigo percipal|[[Geografie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Ribeira de S.Bento.jpg|thumb|right|Ribeira de San Bento, [[Loriga]], [[Guarda]].]] Lhocalizado ne l stremo sudoeste de l'Ouropa, Pertual Cuntinental fai frunteira solo c'un outro paíç, la [[Spanha]]. L território ye debedido ne l cuntinente pul riu percipal, l [[Riu Tejo|Teijo]]. Al norte, la paisaige ye muntanhosa nas zonas de l'anterior cun prainos, antercalados por árias que premiten l zambolbimiento de l'agricultura. A sul, anté l'Algarbe, l relebo ye caratelizado por prainos, sendo las serras sporádicas. Outros rius percipales son l [[Riu Douro|Douro]], l [[Riu Minho|Minho]] i l [[Riu Guadiana|Guadiana]], que tal cumo l Teijo nácen na Spanha. Outro riu amportante, l [[Riu Mondego|Mondego]], nace na [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]] (de las más altas muntanhas de Pertual Cuntinental – 1993 m de [[altitude]] mássima).<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=257}}</ref> Las ilhas de ls [[Açores]] stán lhocalizadas ne l ''[[rift]]'' médio de l Ouceano Atlántico; dalgũas de las ilhas tubírun atebidade bulcánica recente: [[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]] an 1563, i [[Bulcon de l Capelinhos|Capelinhos]] an 1957, que oumentou l'ária oucidental de la [[Ilha de l Faial]].<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=264}}</ref> L [[Banco D. Juan de Castro]] ye un gran bulcon submarino que chimpa antre las ilhas [[Ilha Terceira|Terceira]] i San Miguel i stá 14 m ambaixo de la superfice de l mar. antrou en erupçon an 1720 i formou ũa ilha, que se mantubo anriba de la tona de auga por bários anhos. Ũa nuoba ilha puode aparecer nun feturo nun mui loinge. L punto más alto de Pertual ye l [[Monte Pico]] na [[Ilha de l Pico]], un antigo [[bulcon]] que chega a 2351 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=554}}</ref> [[Fexeiro:Azoren (14).jpg|thumb|left|[[Ilha de l Pico]], [[Açores]]: l punto más alto de Pertual.]] Las ilhas de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]], alrobés de ls Açores que s'ancuntran na ária de l [[rift]] médio de l Ouceano Atlántico, stan ne l'anterior de la [[placa africana]] i la sue formaçon debe-se a la atibidade dun ''[[hot-spot]]'' nun relacionado cula [[tetónica de placas|circulaçon tetónica]]. Esta situaçon de stablidade i lhocalizaçon ne l'anterior de la [[placa tetónica]] liba a que este seia l território de l paíç menos peligroso para [[sismo]]s. La redadeira eirupçon bulcánica de que hai eibidéncia acunteciu fai pori 6000 anhos, na [[ilha de la Madeira]], manifestando-se atualmente l bulcanismo de forma andireta, pula lhibertaçon de gases bulcánicos perfundos i augas calientes i gaseificadas çcubiertas nas abertura de [[túnel|túneis]] rodobiários i galeries de cataçon de auga ne l'anterior de l'ilha percipal. L punto más alto de l território ye l [[Pico Ruibo]] cun 1862 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=439}}</ref> [[Fexeiro:Algarve-1.jpg|thumb|right|[[Praia de la Marina]], [[Lagona (Algarbe)|Lagona]], [[Algarbe]].]] La cuosta pertuesa ye stensa: ten 1230&nbsp;km an Pertual cuntinental, 667&nbsp;km ne ls Açores, 250&nbsp;km na Madeira adonde se ancluen tamien las Ilhas Desertas, las Ilhas Salbaiges i l'Ilha de l Puorto Santo. La cuosta formou galanas praias, cun bariadade antre falésias i arenales. Na [[Ilha de l Porto Santo|Ilha de l Porto Sento]] ũa formaçon de dunas de ourige ourgánica (alrobés de l'ourige mineral de la cuosta pertuesa cuntinental) cun pori 9&nbsp;km ye un punto turístico mui apreciado anternacionalmente. Ũa caratelística amportante na cuosta pertuesa ye la [[Ria de Abeiro]], stuário de l [[riu Bouga]], acerca de la cidade de [[Abeiro]], cun 45&nbsp;km de cumprimiento i un mássimo de 11&nbsp;km de anchura, rica an peixe i abes marinas. Eisisten quatro cenhales, i entre estes bárias ilhas i ilhotas, i ye adonde quatro rius ancuntran l ouceano.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=82}}</ref> Cula formaçon de cordones litorales definiu-se ũa laguna, bida cumo un de ls eilemientos hidrográficos más marcantes de la cuosta pertuesa. Pertual ten ũa de las maiores [[Zona Eiconómica Sclusiba|zonas eiconómicas sclusibas]] (ZEE) de l'Ouropa, tenendo pori 1 683 000&nbsp;km².<ref name="ReferenceA">{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=35|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref> === Clima === [[Fexeiro:Serra da Estrela II Portugal.jpg|thumb|right|[[Stáncia de Esqui Bodafone|Stáncia de squi]] na [[Serra de la Streilha]].]] an Pertual cuntinental, las temperaturas médias anhiegas son 13&nbsp;°C ne l norte i 18&nbsp;°C ne l sul. Las ilhas de la Madeira i de ls Açores, debido a la sue lhocalizaçon ne l'Atlántico, son más húmadas i chubiosas, i c'un anterbalo de temperaturas menor. Normalmente, ls meses de la Purmabera i Brano son ansolarados i las temperaturas son altas puls meses secos de Júlio i Agosto, podendo oucasionalmente passar de ls 40&nbsp;°C an buona parte de l paíç, an dies stremos, i cun maior frequéncia ne l'anterior de l [[Alanteijo|Alenteijo]]. Ls Branos son amerosos nas tierras altas de l Norte de l paíç i na region lhitoránea de l stremo norte i central. L Outonho i l Ambierno son eirosos, chubiosos i frescos, sendo más frius ne ls çtritos de l norte i centro de l paíç, ne ls quales hai temperaturas negatibas puls meses más frius. Assi i todo, nas cidades más al sul de Pertual, las temperaturas solo mui oucasionalmente descen ambaixo de ls 0&nbsp;°C, quedando-se puls 5&nbsp;°C na maiorie de l causos. La [[niebe]] acuntece regularmente an trés çtritos al Norte de l paíç ([[Çtrito de la Guarda|Guarda]], [[Çtrito de Bergáncia|Bergáncia]] i [[Çtrito de Bila Rial|Bila Rial]]) i deminui la sue oucorréncia an direçon al sul, anté quedar eineisistente na maiorie de l'[[Algarbe]]. Ne l'Ambierno, temperaturas anferiores a -10&nbsp;°C i [[nebon]]es oucorren cun dalgũa frequéncia an puntos restritos, tales cumo la [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]], la [[Serra de l Gerés|Sierra de l Gerés]] i la [[Serra de Montesinho|Sierra de Montesinho]], podendo nebar de Outubre a Maio nestes lhocales.<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – L Meio Natural|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=32 i 32a|id=ISBN 972-47-2357-7}}</ref> === Percipales cidades === [[Lisboua]] (pori 550&nbsp;000 habitan [[Fexeiro:Lisboa-lisbon- panorama.jpg|thumb|upright=4|center|[[Lisboua]] – La maior cidade pertuesa i tamien la capital de Pertual (bida de l toplo de l [[Cristo Rei]])]] [[Fexeiro:porto3flat-cc-contr-oliv1002.jpg|thumb|upright=4|center|[[Porto]] – Segunda maquer cidade pertenuesa]] {{clear}} == Eiquuenomie == {{Ber artigo percipal|[[Eiquenomie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Lisboa-Oceanario.jpg|thumb|right|[[Oceanário de Lisboua|Oceenário]]<nowiki/>u [[Oceanário de Lisboua|de Lisboua]].]] Zde 1985, l paíç entrou n'un porcesso de modernizaçon n'un ambiente mi stable (1'5 anté hoije) i juntou-se a la [[Ounion Ouropeia]] an 1986. porisibos gobiernos fazirun bárias reformas, paitiuoórun muitas ampresas cuntroladasu pul Stado i liberalizórun árias-chabe de la eiquenomie, encluindo ls setores de las [[telecomunicaçones]] i finenceiros. Pertual zambolbiu ua eaquenomie crecentemente baseada en serbícios i fui un de l onze nembros fundadores de la moeda ouropeia – l [[Ouro]] – en 1999. Ampeçou a circuaar la sue [[Ouro|nuoba moeda]] en [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]]<nowiki/> de [[2002]] cun [[ourozona|11 outros stados nembros]] de la [[Ounion Ouropeia]]. L crecimiento eiconómico pertués stuboúarriba de la média de la [[Ounion Ouropeia]] na maior parte de la [[década de 1990|década]] a[[década de 1990|e 1990]]. Lu [[Porduto Anterno Bruto|PIB]] per capita ronda ls 7l% de las maiores eiquenomies ouucidentales ouropeias. La lista ourdruobda enual de cumpetitebl iuade de 2005 de l '' Fórun Eiconómico Mundial '' (WEF – World Economic Forum), coloca Pertual ne l 22º lugar, delentre de paízes cumo la [[Spanha|Spenha]], [[Irlanda|Irlenda]], [[Fráncia]], [[Bélgica|Bélgiaa]] i de la aidade de [[Hong Kong]]. Esta classeficaçon repersenta ua chubida de dous lugares face a la posiçon de 2004. Ne l cuntesto tecnológico, Pertual aparece na 20ª posiçon de la lista i na rubrica de las enstituiçones públicas, Pertual ye 15ª melhor.<ref>{{citar web|url=http://www.investinportugal.pt/MCMSAPI_vPT/HomePage/Notícias/PORTUGAL+SOBE+DOIS+LUGARES+NO+RANKING+DA+COMPETITIBIDADE.htm|títalo=Zambolbimiento Tecnológico|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> en parte, cul recurso a fondos de la [[Ounion Ouropeia]], l paíç fizo nas dues redadeiras décadas ambestimientos abultados en bárias enfraestruturas, çpondo hoije dua stensa rede de outo-stradas i beneficiendo de buonas acessiblidades rodobiárias i ferrobiárias. [[Fexeiro:25_de_Abril_Bridge_2007.jpg|thumb|left|[[Puonte 25 de Abril]] en [[Lisboua]], sob fuorte nebulosidade.]] Cun un passado predominentemente agrícola, atualmente i debido a to l zambolbimiento que l paíç registou, la strutura de la eiquenomie baseia-se ne ls serbícios i na endústria, que repersenten 67,8% i 28,2% de l [[BAB]].<ref>Fuonte: [[INE]], 2004</ref> La agricultura pertuesa stá bien adatada debido al clima, relebo i tierras faborables. Nas redadeiras décadas, entensificou-se la modernizaçon agrícola, ambora inda cerca de 12% de la populaçon atiba trabalhe na agricultura. Las oulibeiras (4000&nbsp;km²), ls [[benie|binhedos]] (3750&nbsp;km²), l [[trigo]] (3000&nbsp;km²) i l [[milho]] (2680&nbsp;km²) son porduzidos en árias bastente bastas. Ls [[bino]]s (specialmente l [[Bino de l Porto]] i l [[Bino de la Madeira]]) i [[azeite]]s pertueses son bastente apreciados debido a la sue qualidade. Tamien, Pertual ye pordutor de [[fruita]] de qualidade selecionada, nomeadamente las [[laranja|larenja]]s algarbias, la [[péra-peinha]] de la region Oeste, la [[cereija]] de la Gardunha i la [[banana|benena]] de la Madeira. Outras porduçones son de [[horticultura]] ó [[floricultura]], cumo la [[raba doce]], ólio de [[girassol]] i [[tabaco]].<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=34|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref> La amportença eiconómica de la pesca ten benido a deminuir, ampregendo menos de 1% de la populaçon atiba. La deminuiçon de l ''stocks'' de recursos piscatórios refletiu-se na reduçon de la frota pesqueira pertuesa que, ambora tenga benido a modernizar-se, inda ten dificuldade en cumpetir cun outras frotas ouropeias. Apesar de la reduzida stenson de la plataforma cuntinental pertuesa, eisiste algua dibersidade de speces nas augas de la ZEE de Pertual, ua de las maiores de la Ouropa. La frota pertuesa efetua catura en augas enternacionales i nas ZEE de outros paízes. Ne l sou to, las speces más caturadas son la [[sardina]], l [[carapau]], l [[polbo]], l [[peixe-spada|peixe-espada-preto]], la [[cabalha]] i l [[atun]]. Ls portos cun maior zambarque de pescado, en 2001, fúrun ls de [[Matosinhos]], [[Peniche]], [[Olhon]] i [[Sesimbra]].<ref name="ReferenceA"/> [[Fexeiro:Portugal Exclusive Economic Zone (pt).svg|thumb|right|[[Zona Eiconómica Sclusiba de Pertual]].]] Las maiores endústrias trasformadoras son ls téxteis, calçado, cabedal, mobliário, mármores, cerámica (de çtacar la [[Bista Alegre (ampresa)|Bista Alegre]]) i la corcha. Las endústrias modernas zambolbírun-se seneficatibamente: refinaries de petrólio, petroquímica, porduçon de cimento, endústrias de l altemoble i nabales, endústrias eilétricas i eiletrónicas, maquinarie i endústrias de l papel. Pertual ten un de ls maiores cumplexos de endústrias petroquímicas ouropeus situado en [[Sines]] i dotado dun porto. La endústria altemoble tamien ye relebente en Pertual i localiza-se en [[Palmela]] (a maior enfraestrutura ye la [[Outoeuropa]]), [[Setúbal]], [[Porto]], [[Abeiro]], [[Braga]], [[Santaren (Pertual)|Sentaren]] i [[Azambuja]]. La [[corcha]] ten ua porduçon bastente seneficatiba: Pertual porduç 54% de la corcha porduzida ne l mundo.<ref>{{citar web |url=http://www2.ctt.pt/fewcm/wcmservlet/ctt/grupo_ctt/imprensa/imprensa/imprensa61.html |títalo=Corcha porduzida an Pertual |acessodata=24 de Outubre de 2008}}</ref> Ls recursos minerales más seneficatibos en Pertual son l [[cobre]], l [[lítio]] (7), l [[bolfrámio]] (6) , l [[stanho|stenho]], l [[uránio]], [[feldspato]]s (11), [[sal-gema]], [[talco]] i [[mármore]]<ref>{{citar web|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2006/myb3-2006-po.pdf|títalo=USGS-Minerals Yearbook 2006 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}} (ls algarismos antre parénteses andican posiçon de l paíç an tenermos mundiales cumo pordutor).</ref> Alguns de ls recursos naturales, tales cumo ls bosques que cobren cerca de 34% de l paíç, son nomeadamente: [[pinheiro]]s (13500&nbsp;km²), [[subreiro]]s (6800&nbsp;km²), [[carrasco]]s (5340&nbsp;km²) i [[eucalito]]s (2430&nbsp;km²). La [[baláncia comercial]] de Pertual ye, hai muito, deficitária, cul balor de las [[sportaçon]]es a cobrir solo 65% de l balor de las [[amportaçon]]es en 2006.<ref>{{citar web|url=http://stats.oecd.org/wbos/viewhtml.aspx?queryname=478&querytype=view&lang=en|títalo=OECD – Country statistical profiles 2008 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores sportaçones corresponden als téxteis, bestuário, máquinas, material eilétrico, beiclos, eiquipamientos de trasporte, calçado, couro, madeira, corcha, papel, entre outras.<ref>Fuonte: INE, 2002</ref> L paíç amporta principalmente pordutos benidos de la Ounion Ouropeia: [[Spanha|Spenha]], [[Almanha|Almenha]], [[Fráncia]], [[Eitália]] i [[Reino Ounido]]. === Einergie === {{Artigo percipal|[[Einergie an Pertual]]}} [[Fexeiro:Alqueva dam.JPG|thumb|left|[[Barraige de l Alqueba]], [[Alanteijo|Alenteijo]] ]] Pertual ye un paíç altamente deficitário en tenermos einergéticos, amportendo atualmente a totalidade de l [[Cumbustíbel fóssil|cumbustibles fósseis]] que cunsume.<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/balancetable.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=2005 IEA Energy Statistics – Energy Balances for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Tal fato amplica que en 2005 Pertual amportou 87,3 % de la einergie total que cunsumiu (en [[tep]]s).<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/indicators.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Energy Indicators for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Relatibamente a la porduçon de eiletricidade, Pertual porduziu en 2005 85 % de la eiletricidade que cunsumiu (amportendo ls restentes 15 %).<ref name="einergy">{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/electricitydata.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Electricity/Heat in Portugal in 2005|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La porduçon doméstica total nesse mesmo enho fui 46 575 GWh repartida de l seguinte modo en tenermos de las fuontes outelizadas: nun renobables 80,8 % ([[carbon]] 32,7 %, [[gáç natural]] 29,2 %, [[petrólio]] 18,9 %); renobables 19,2 % ([[hidroelétrica]] 11 %, [[einergie eiólica|eiólica]] 3,8 %, [[biomassa]] 3,0 %, outras 1,4 %).<ref name="einergy" /> '''Einergies renobables''' [[Fexeiro:Parque eolico vila nova condeixa portugal 2.jpg|thumb|right|Parque eiólico en [[Bila Nuoba (Miranda de l Corbo)|Bila Nuoba]], [[Miranda de l Corbo|Mirenda de l Corbo]].]] L gobierno de Pertual pretende que até 2010, 45 % de la eiletricidade porduzida seia oubtida a partir de fuontes renobables.<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – pág. 6|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La [[Barraige de l Alqueba]], ne l Alenteijo — serbindo la eirrigaçon de ls campos i gerendo einergie hidroelétrica, que criou l maior lago artificial na region oucidental de la [[Ouropa]] i fui un de ls maiores porjetos de ambestimiento de l paíç. en 2007, fui einaugurada ua de las maiores centrales de [[Einergie solar|einergie solar fotoboltaica]] de l mundo (11 MW), en [[Brinches]], cunceilho de [[Serpa]]<ref>{{citar web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6505221.stm|títalo=Portugal opens manjor solar plant|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i en fase de custruçon encontra-se aqueilha que será a maior de l mundo ne l sou tipo (62 MW),<ref>{{citar web|url=http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=38245|títalo=PORTUGAL: Making Up for Lost Time in Renewable Energy|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> situada en [[Amareleija]], cunceilho de [[Moura]], cuja montaige deberá star totalmente cuncluída en 2010. Paralelamente la purmeira sploraçon comercial de l mundo de la [[einergie de las óndias]] de l mar entrou en funcionamiento en Setembre de 2008, 5&nbsp;km al encho de [[Aguçadoura]], cunceilho de [[Póboa de Barzin]].<ref>{{citar web|url=http://www.ambienteonline.pt/noticias/detalhes.php?id=7006|títalo=Porduçon de einergie a partir de las óndias arrinca cun porjeto de la Enersis|acessodata=30 de Nobembre de 2008}}</ref> Tamien la poténcia enstalada en parques eiólicos será oumentada para 5100 MW en 2012 (contra ls 2000 MW enstalados até meados de 2007) enquento la poténcia hidroelétrica enstalada deberá atingir ls 7000 MW en 2020 (contra ls cerca de 5000 MW de 2005).<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – págs. 8 i 13|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls ambestimientos en einergies renobables en Pertual poderán totalizar 12 mil milhones de ouros até 2012 i 120 mil milhones de ouros até 2020.<ref>{{citar web|url=http://www.guardian.co.uk/environment/2008/jun/06/renewableenergy.alternativeenergy|títalo=The Guardian – World's biggest solar farm at centre of Portugal's ambitious energy plan|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Trasportes === {{Artigo percipal|[[Trasportes an Pertual]]}} [[Fexeiro:Ponte Vasco da Gama.jpg|right|thumb|[[Puonte Basco de la Gama]], subre l [[Riu Teijo]], a maior de la [[Ouropa]]]] Ls trasportes fúrun encarados cumo ua prioridade na [[Anhos 90|década de 1990]], subretodo debido al oumiento de la outelizaçon de beiclos altemobles i a la endustrializaçon. Pertual fui un de ls purmeiros paízes de l Mundo a tener ua [[outo-strada]], einaugurada en [[1944]], ligendo [[Lisboua]] al [[Stádio Nacional]], la fetura Outo-strada [[Lisboua]]-[[Cascales]] (atual [[A5]]). Inda assi, enque tenéren sido más tarde custruídos alguns outros troços nas décadas de 1960 i 1970, solo ne l final de la década de 1980 fui ampeçada la custruçon de outo-stradas en grende scala. Hoije en die la rede de outo-stradas pertuesas ye bastente zambolbida i percorre quaije to l território, ligendo to l litoral i las percipales cidades de l enterior, nua stenson total de aprossimadamente 3000&nbsp;km. Hai inda ls [[Eitinerário Percipal|Eitinerários Percipales]] (IP's) i ls [[Eitinerário Cumplementar|Itinerários Cumplementares]] (IC's) que puoden ser custituídos por outo-stradas, bias rápidas (strada çtinada solo la tráfego motorizado, cun cruzamientos çnibelados i de acesso restrito a nós de ligaçon) i [[Strada Nacional|stradas nacionales]]. L paíç ten 68.732&nbsp;km de rede de stradas, de ls quales cerca de 2600&nbsp;km fázen parte dun sistema de outo-stradas. Destes, cerca de 900&nbsp;km nun requíren l pagamiento de [[portaige]]s.<ref>{{citar web|url=http://www.agenciafinanceira.iol.pt/noticia.php?id=955727&main_id=|títalo=Pertual ye de ls paízes cun más portaiges|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Até [[2012]], la stenson de la rede de outo-stradas deberá oumentar até als 3187&nbsp;km. Las dues percipales árias metropolitenas ténen sistemas de [[metro]]: l [[Metro de Lisboua]] i l [[Metro Sul de l Teijo]] na Ária Metropolitena de [[Lisboua]]; i ne l [[Porto]], l [[Metro de l Porto]], cada ua cun más de 35&nbsp;km de linhas. [[Fexeiro:Lisboa-Santa Apolonia Portugal.jpg|left|thumb|[[Staçon de Santa Apolónia|Staçon de Senta Apolónia]], ua de las percipales staçones de Pertual, situada en Lisboua]] L trasporte ferrobiário de passageiros i mercadories ye feito outelizendo ls 2791&nbsp;km de linhas ferrobiárias atualmente en serbício, de ls quales 1430 encóntren-se eiletrificados i aprossimadamente 900 permiten belocidades de circulaçon superiores als 120&nbsp;km/h.<ref>{{citar web|url=http://www.refer.pt/pt/exploracao.php?id=538&idold=531|títalo=REFER EP – Rede Gerida|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La rede ferrobiária ye gerida pula [[REFER]] enquento que ls trasportes de passageiros i mercadories son de la respunsablidade de la [[Caminos de Fierro Pertueses]] (CP), ambas ampresas públicas. en 2006 la CP trasportou 133 milhones de passageiros i 9,75 milhones de toneladas de mercadories.<ref>{{citar web|url=http://www.cp.pt/cp/displayPage.do?vgnextoid=6a73df63e25a4010VgnVCM1000007b01a8c0RCRD|títalo=La CP|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La fase de cuncurso para la custruçon i sploraçon dua rede ferrobiária de alta belocidade, cun las ligaçones Lisboua–Madrid, Lisboua–Porto i Porto–Bigo, tenerá ampeço en 2008 para la purmeira, enquento que ls cuncursos para las ligaçones Lisboua–Porto i Porto–Bigo deberen ser lençados en 2009. La sploraçon deberá ampeçar en 2013 nas ligaçones Lisboua–Madrid i Porto–Bigo i en 2015 na ligaçon Lisboua–Porto. L ambestimiento prebisto para estas trés ligaçones ye de 7790 milhones de ouros. en studo sten más dues linhas de alta belocidade: Abeiro–Salamenca i Ébora–Faro.<ref>{{citar web|url=http://www.rave.pt/tabid/166/Default.aspx|títalo=RABE – La Rede de Alta Belocidade an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> == Trensportes Aereos == Lisboua ten ua posiçon geográfica que a torna nun punto de scala para muitas cumpenhas aéreas strengeiras ne ls aeroportos en to l paíç. L Gobierno stá atualmente a studar l porjeto para la custruçon dun nuobo Aeroporto enternacional en [[Alcochete]], para sustituir l atual aeroporto de la Portela, en Lisboua (LIS). Atualmente, ls aeroportos más amportentes son ls aeroportos de [[aeroporto de Lisboua|Lisboua]] (''Portela''), [[aeroporto de Faro|Faro]] (FAO), [[aeroporto de l Porto|Porto]] (''Frencisco Sá Carneiro'') (OPO), [[aeroporto de la Madeira|Funchal]] (FNC) (''[[Ilha de la Madeira|Madeira]]''), [[Aeroporto Juan Paulo II|Punta Delgada]] (''Juen Paulo II'' - [[Açores]] (PDL)) , [[Terceira]] (TER) i [[Beja]] (BYJ). Altres aeroportos i aerodromos: [[Bergancia|Bergencia]] (BGC), [[Bila Rial]] (VRL), [[Cascais]] (PCS), [[Biseu]] (VSE), [[Porto Santo|Porto Sento]] (PSO), [[Horta]] (HOR), [[Santa Maria|Senta Maria]] (SMA), [[Braga]] (BGZ), [[Cobilha]] (COV), [[Chabes]] (CHV), [[Coimbra]] (PCO), [[Abeiro]] (PAV), [[Ebora]] (PEV) i [[Portimao]] (PRM). === Quemunicaçones === [[Fexeiro:A28 No da Povoa de Varzim.JPG|thumb|right|Outo-Strada [[A28]], ne l [[Norte de Pertual]].]] Pertual ten ua de las más altas taxas de penetraçon de [[telemoble]]s ne l mundo, sendo que l númaro de apareilhos de quemunicaçones móbeis yá ultrapassou l númaro de la populaçon total (a la data de 2007, l númaro de outelizadores era de 13.413 milhones). Esta rede tamien ouferece conexones sin filo a la [[Anterneta|''enterneta'' moble]], i abrenge to l território. Ne l final de l purmeiro trimestre de 2008 eisistien en Pertual cerca de 1,713 milhones de outelizadores cun acesso a la ''enterneta'' en [[Banda ancha|benda encha móbel]] i cerca 1,58 milhones de acessos a la [[Anterneta|''enterneta'' fixa]], de ls quales aprossimadamente 1,52 milhones en [[banda ancha|benda encha]]. Pula purmeira beç, l númaro de outelizadores de benda encha moble ultrapassou l númaro de clientes de benda encha fixa.<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258722#n3|títalo=Relatório de la ANACOM subre l acesso a la ''Anterneta''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La maiorie de ls pertueses assiste a la [[Telebison por cabo|telebison atrabeç de cabo]]. Tenendo en cunta ls crecimientos en ambas las tecnologies, ne l final de l purmeiro trimestre de 2008, ls assinentes de ls serbícios de Telebison por suscriçon suportados en redes de çtribuiçon por cabo ó [[satélite]] (DTH) repersentáben cerca de 36,2 por ciento de l alojamentos, más 1 punto percentual de l que ne l trimestre enterior. La penetraçon destes serbícios cuntina a ser superior a la média nas Regiones Outónomas (que tamien berificórun crecimientos seneficatibos).<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258522|títalo=Relatório de la ANACOM subre serbícios de telebison por cabo i satélite|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> en 2006, surgiu un nuobo serbício de telebison de suscriçon baseado na tecnologie [[IPTB]], telebison por enterneta. Mas, Pertual inda nun ten l serbício de [[Telebison Degital|Telebison Degital Terrestre]] (TDT) çponible sendo prebista la sue entrada pa l enho de [[2012]]. Las ouperadoras ampeçórun las simulaçones de eimissones degitales baseadas na tecnologie de trasmisson bídeo degital terrestre (DVB-T) en 2008, na ária de Lisboua. Ligaçones a la ''enterneta'' sten çponibles en muitos [[café]]s, assi cumo en muitas [[Correios|staçones de correios]]. Puode-se tamien nabegar na ''enterneta'' en [[houtel]]es, [[Centro comercial|centros comerciales]] i centros de cunferéncia, en que zonas speciales sten reserbadas para este fin. L libre acesso a la ''enterneta'' tamien stá çponible als residentes en Pertual en "[[Spácio Anterneta|Spácios de ''enterneta'']]", spalhados pul paíç mas cun maior encidéncia ne ls percipales centros populacionales. === Auga i seneamiento === {{Artigo percipal|[[Auga i saneamiento an Pertual]]}} Pertual tamien modernizou l sou [[Auga|sistema de abastecimiento de auga]] i [[Saneamiento básico|seneamento]] — nomeadamente atrabeç de l oumiento de la taxa de [[augas residuales]] tratadas cun apoio de susídios de la [[Ounion Ouropeia|UE]] — para 80%. L paíç tamien criou un moderno quadro enstitucional i jurídico pa l setor de la auga i seneamento, encluindo ua agéncia reguladora outónoma, chamada [[Augas de Pertual]], i un grende númaro de multi-serbícios públicos municipales. Esta sustituiu enstitucionalmente ua strutura de l setor, al abrigo de l qual ls 308 munecípios de l paíç — muitos deilhes cun repersentaçon populacional ó geográfica cumparatibamente pequeinha — tenie cumpeténcia sclusiba para la auga i l seneamento. == Demografie == {{Ber artigo percipal|[[Demografie de Pertual]]}} {{Populaçon de Pertual}} Ls pertueses son, na sue ourige, cumpuostos por [[Celtas]] i [[Eiberos]], [[Celtiberos]] i, maioritariamente, puls [[Lusitanos|Lusitenos]]. Ls [[Galaicos]] ó "gallaeci" son de ourige [[celta]] i [[germanos|germánica]]. Ls [[Cónios]] i outras tribos menos seneficatibas custituen l resto de la ourige. Outras enfluéncias amportentes fúrun tamien ls [[Roma Antiga|Romenos]] (la [[Léngua pertuesa]] deriba de l [[Latin]]), ls [[Bisigodos]] i ls [[Suebos]], todos ls quales poboórun l que ye hoije território pertués. enfluéncias menores fúrun ls [[Griegos]] i ls [[Fenícios]]-[[Cartago|Cartagineses]] (cun pequeinhas feitorias comerciales costeiras semi-permenentes), ls [[Bándalos]] ([[Silingos]] i [[Asdingos]]), ls [[Alanos|Alenos]] (ambos spulsos ó parcialmente entegrados puls [[Bisigodos]]) i ls [[Berberes]] de l norte de África. La populaçon pertuesa ye cumpuosta por 16,4% cun eidade cumprendida entre ls 0 i ls 14 enhos, 66,2% entre ls 15 i ls 64 enhos i 17,4% cun más de 65 enhos. La sperença média de bida ye de 78,04 enhos. en termos de alfabetizaçon, 93,3% sáben ler i screbir, tenendo la taxa de enalfabetismo benido la decer al longo de l enhos.<ref>Censos, 2001, INE, 2002.</ref> L crecimiento populacional queda ne ls 0,305%, nacendo 10,45 por cada mil habitentes i falecendo 10,62 por cada mil habitentes, l que faç cun que la populaçon nun steia a ser renobada, cuntribuindo para este fato la taxa de fertilidade que queda ne ls 1,49.<ref>{{Citation |title=Dados subre la populaçon pertuesa |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html |accessdate=2026-03-01 |archivedate=2016-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515222033/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/po.html }}</ref> Pertual ye un de ls paízes cun más baixa [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] (5 por mil) ne l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf|títalo=UNICEF – The State of the Worlds Children 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> enque Pertual ser un paíç zambolbido, inda eisiste populaçon sin acesso la auga encenhada i eiletricidade, ambora en númaro bastente reduzido.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Família – 1997, INE, 2002.</ref> L seneamiento básico inda nun abrenge to l território, sendo la region de l Alenteijo i de Lisboua i Bal de l Teijo adonde eisiste un maior númaro de populaçon cun acesso. Atualmente, inda eisiste un grende númaro de habitaçones cun fossa sética, enque alguas nun tenéren qualquier seneamento.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Família, INE, 2002.</ref> L acesso a la salude ye garentido a to la populaçon, sendo l acesso als medicamientos garentido a 95 – 100% de la populaçon.<ref>Relatório de Zambolbimiento Houmano de 2002, ONU</ref> Bíben en Pertual acerca de 550 mil eimigrentes, l que repersenta aprossimadamente 5% de la populaçon pertuesa, sendo la maiorie ouriunda de l [[Brasil]] (66.700), seguida de la [[Oucránia]] (65.800) i de [[Cabo Berde]] (64.300), entre outros, tales cumo [[Moldábia]], [[Roménia]], [[Guiné-Bissau]], [[Angola|Angola]], [[Timor-Leste]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Rússia]]. [[Fexeiro:Portugal-demography.png|thumb|upright=2|center|Eiboluçon de la populaçon pertuesa entre 1961–2003 (númaro de habitentes en miles; fuonte [[FAO]], 2005)]] == Lénguas == [[Fexeiro:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|thumb|right|upright=1.5|[[CPLP|Mundo Lusófono]]]] La léngua oufecial de la República Pertuesa ye l pertués,<ref>Artigo 11.º, parágrafo 3, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa''.</ref> que, cun más de 210 milhones<ref>{{citar web|url=http://www.bibliomonde.com/donnee/portugal-les-langues-180.html|títalo=Léngua Pertuesa|lengua=[[léngua francesa|francés]]| acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de falentes natibos, ye la quinta léngua más falada ne l mundo i la terceira más falada ne l [[mundo oucidental]]. Lhéngua oufecial de Pertual i de l [[Brasil]], i elhéngua oufecial, en cunjunto cun outros elhénguas, de [[Angola|engola]], [[Cabo Berde]], [[Guiné-Bissau]], [[Macau]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Timor-Leste]], sendo falada na entiga [[Índia Pertuesa]] ([[Goa]], [[Damon]], [[Diu]] i [[Dadrá i Nagar-Aveli]]), para alhá de tener tamien statuto oufecial na [[Ounion Ouropeia]], na [[Ounion de Naciones Sul-Amaricanas|Ounion de Naciones Sul-Amaricenas]] i na [[Ounion Africana|Ounion Africena]]. Son inda reconhecidas i protegidas oufecialmente: * la [[Léngua Gestual Pertuesa|léngua gestual pertuesa]]<ref>Artigo 74.º, parágrafo 2, alínea h), de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'' – rebison de 1997.</ref> * l [[mirandés|mirendés]], portegida oufecialmente ne l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]],<ref>{{citar web|url=http://dre.pt/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF|títalo=Lei n.º 7/99 de 29 de Janeiro de 1999|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> cun ourige ne l [[asturo-leonés]], ensinada cumo segunda léngua facultatiba en scuolas de l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]] i parte de l cunceilho de [[Bimioso]]. L sou uso, inda assi, ye bastente restrito, stendo en curso açones que garenten ls dreitos lenguísticos a la sue quemunidade falente. La léngua pertuesa ye ua [[léngua románica]] (de l grupo [[Lénguas latinas de la Península Eibérica|ibero-románico]]), tal cumo l , [[léngua catalana|catalen]], [[Lhéngua eitaliana|eitalieno]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[léngua romena|romeno]] i outros. L pertués ye coincido cumo ''la léngua de Camões'' (por causa de [[Luís de Camões]], outor de [[Ls Lusíadas]]), ''la redadeira flor de l Lácio'', spresson ousada ne l [[soneto]] ''Léngua Pertuesa''<ref>{{citar web|url=http://www.ruadapoesia.com/content/view/125/47/|títalo=Soneto ''Léngua Pertuesa''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de [[Olavo Bilac (poeta)|Olabo Bilac]] ó inda ''la doce léngua'' por [[Miguel de Cervantes|Miguel de Cerventes]]. == Sociadade == === Eiducaçon === {{artigo percipal|[[Eiducaçon an Pertual]]}} [[Fexeiro:Karinecyril coimbra universite 3.jpg|thumb|right|[[Ounibersidade de Coimbra]].]] L Sistema Eiducatibo en Pertual ye regulado pul stado atrabeç de l [[Menistro de la Eiducaçon]],<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/|títalo=Menistério de la Eiducaçon de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i de l [[Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L sistema de eiducaçon pública ye l más ousado i más bien amplementado, eisistindo tamien scuolas pribadas en todos ls nibles de eiducaçon. en Pertual la eiducaçon ye ampeçada oubrigatoriamente para todos ls alunos als 6 enhos de eidade. La scolaridade oubrigatória ye de 9 enhos, habendo entençon de prolongamiento até 12 enhos. L purmeiro nible de ensino, l [[Ansino Básico|ensino Básico]], stá debedido en ciclos: * [[Ansino básico|1.º ciclo]] (1.º al 4.º enho); * [[Ansino básico|2.º ciclo]] (5.º al 6.º enho); * [[Ansino básico|3.º ciclo]] (7.º al 9.º enho). Ne l final de cada ciclo, ls alunos rializen probas de aferiçon (1.º i 2.º ciclos) i eisames nacionales (3.º ciclo), a las deciplinas de [[Léngua Pertuesa]] i [[Matemática]]. Las probas abaluen ls alunos subre la matéria lecionada durente l ciclo correspondente.<ref>{{citar web|url=http://min-edu.pt/np3content/?newsId=1198&fileName=despacho_2351_2007.pdf|títalo=Çpacho n.º 2351/2007, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 32, 14 de Febreiro de 2007|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3content/?newsId=1798&fileName=1207412098.pdf|títalo=Çpacho normatibo n.º 19/2008, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 56, a 19 de Márcio de 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L ciclo seguinte nun ye oubrigatório, i ye zeignado por [[Ansino Secundário|ensino Secundário]], abrengendo ls 10.º, 11.º i 12.º enhos. Ten un sistema de ourgenizaçon própio, defrente de ls restentes ciclos. La mudença de ciclo puode, en bários causos, ser marcada pula mudença de scuola, sendo, por eisemplo, las scuolas que abrenge l 1.º ciclo más pequeinhas que las restentes, tenendo en média cerca de 200 alunos, enquento que las de l 2.º i 3.º ciclos i las secundárias puoden facilmente atingir ls 2000 alunos. [[Fexeiro:IST Lisboa Torre Norte.jpg|thumb|left|Torre Norte de l [[Anstituto Superior Técnico|enstituto Superior Técnico]]]] Eisiste inda la possiblidade de qualquiera studente poder frequentar [[Formaçon|Cursos de Formaçon i de Eiducaçon]], que den eiquibaléncia al 9.º enho, i [[Porfissional|Cursos Porfissionales]], que den eiquibaléncia al 12.º. Para para alhá de las halbelitaçones literárias, l studente recibe inda certificaçon porfissional. Assi, todos ls studentes puoden cuncluir l ensino Secundário, en regime diurno ó noturno. Estes cursos sten çponibles en scuolas porfissionales ó mesmo en scuolas quemuns.<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3/23|títalo=Nuobas Ouportunidades|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las [[Ounibersidade|ounibersidades pertuesas]] eisisten zde 1290, sendo la purmeira la [[Ounibersidade de Coimbra]], inda assi, stableciu-se purmeiramente en [[Lisboua]] entes de se fixar definitibamente en [[Coimbra]]. Las ounibersidades son giralmente ourgenizadas en [[faculdade]]s. [[anstituto|enstituto]]s i [[scuola]]s tamien son quemuns a las chamaçones de las subdebisones de las enstituiçones outónomas de l ensino superior, i son siempre outelizadas ne l sistema politécnico. L sou engresso ye feito atrabeç de la média final que l aluno oubtebe ne l ensino Secundário, i passado la rializaçon de ls eisames neçairos. La [[Declaraçon de Bolonha]] fui aporfilhada zde 2006 pulas ounibersidades i enstitutos politécnicos pertueses. en termos statísticos, la [[taxa de alfabetizaçon]] ne ls adultos arriba de 15 enhos que puoden ler i screbir queda ne ls 93,3%, sendo la taxa de ls homes 95,5% i de las mulhieres en 91,3% (stimatibas de [[2003]]). Las matrículas para la scuola purmária sten próssimas de l 100%. Solo 20% de la populaçon pertuesa en eidade de frequentar un curso de ensino superior, frequenta las enstituiçones de ensino superior de l paíç. Para para alhá de ser un de ls percipales çtinos pa ls studentes enternacionales, Pertual stá tamien entre ls percipales locales de ourige de studentes enternacionales. Todos ls studentes de l ensino superior, tento a studar ne l paíç cumo ne l estrengeiro, totalizórun cerca de 380 mil alunos en 2005. === Salude === {{Artigo percipal|[[Salude an Pertual]]}} [[Fexeiro:Hoptial Viseu.jpg|thumb|right|[[Spital de San Teotónio|Spital de Sen Teotónio]], en [[Biseu]].]] L sistema de [[salude]] pertués ye caratelizado por trés sistemas coeisistentes: l [[Serbício Nacional de Salude]] (SNS), ls regimes de siguro social de salude speciales para detreminadas porfissones (susistemas de salude) i siguros de salude de boluntariado pribados. L SNS ouferece ua cobertura ounibersal.<ref>{{citar web|url=http://www.min-saude.pt/portal/conteudos/a+saude+em+portugal/servico+nacional+de+saude/default.htm|títalo=Subre l Serbício Nacional de Salude Pertués|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá desso, cerca de 25% de la populaçon ye cubierto por susistemas de salude, 10% en siguros pribados i outros 7% en fondos mútuos.<ref name="saude">[http://www.euro.who.int/document/chh/por_highlights.pdf Highlights on health in Portugal 2004] {{en}}</ref> L [[Menistério de la Salude]] ye respunsable pul zambolbimiento de la política de la salude, bien cumo de gerir l SNS. Cinco admenistraçones regionales de salude son respunsables pula eisecuçon de ls oubjetibos de la política nacional de salude, zambolbimiento de ourientaçones i [[protocolo]]s i superbisionar la prestaçon de cuidados de salude. Ls sfuorços para la çcentralizaçon ténen se çtinado a trasferir la respunsablidade finenceira i de [[geston]] a nible regional.<ref name="saude"/> Na prática, mas, la outonomie de las admenistraçones regionales de salude subre definiçon de ourçamiento i de las çpesas fui lemitada als cuidados purmários. L SNS ye predominentemente finenciado atrabeç dua tributaçon giral. Las cuntribuiçones de ls ampregadores (encluindo l [[Stado]]) i de ls ampregados repersenten las percipales fuontes de finenciamiento de ls susistemas de salude. Para alhá desso, ls pagamientos diretos pul paciente i ls prémios de siguros boluntários de salude represénten ua grende percentaige de finenciamento.<ref name="saude"/> Semelhente als outros paízes de la Ouropa, en Pertual la maiorie de la populaçon muorre cun [[malinas nó-trasmissibles]].<ref name="saude"/> La mortalidade debido la [[malinas cardiobasculares]] (DCB) ye maior de l que na [[Zona Ouro]], mas las sues dues percipales cumponentes, la malina cardíaca i la [[malina cerebrobascular]], amóstren las tendéncias en relaçon ambersa cula Ouropa, cula malina cerebrobascular sendo a maior causa de muorte en Pertual (17%).<ref name="saude"/> duoze por ciento de la populaçon morre de [[cáncaro]] cun menos frequéncia de l que na Ouropa, mas nun ye deminui la taxa de mortalidade ten debrebe cumo na Ouropa. L cáncaro ye más frequente entre ls ninos, bien cumo entre las mulhieres más moços, cun eidade enferior a 44 enhos. Ambora l [[cáncaro de l pulmon]] (lentamente oumentendo entre las mulhieres) i l [[cáncaro de la mama]] (deminuindo debrebe) nun afeten tento, l [[cáncaro de l colo de l útero]] i de la [[cáncaro de la próstata|próstata]] son más frequentes. Pertual ten la más alta taxa de mortalidade por [[diabretes]] na Ouropa, cun un oumiento acentuado zde ls finales de la década de [[1980]].<ref name="saude"/> en Pertual, la [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] caiu acentuadamente zde la década de 1980, quendo 24 en cada 1000 recén-nacidos morrien ne l purmeiro enho de bida. Agora, ye cerca de 3 muortes por cada 1000 recén-nacidos. Esta melhorie debiu-se percipalmente a la deminuiçon de la mortalidade neonatal, de 15,5 para 3,4 por cada 1000 nacidos bibos.<ref name="saude"/> Las pessonas son giralmente bien enformadas subre l sou stado de salude, ls eifeitos positibos i negatibos de ls sous cumportamientos en relaçon a la sue salude i la sue outelizaçon de ls serbícios de salude. Mas las percepçones subre la salude puoden diferir de l que ye admenistratibo i na enáleze baseada en dados que amóstren ls nibles de malina nas populaçones.<ref name="saude"/> Assi, ls resultados de enquéritos baseados en outo-refréncia la nible de l agregado familiar cumplementar, outros dados subre stado de salude i a la outelizaçon de l serbícios. Solo un terço de ls adultos classeficórun la sue salude cumo buona ó mui buona en Pertual <ref>Kasmel et al., 2004</ref>. Esto ye menor de l que ne ls paízes de la Ouropa que eilaborórun estes relatórios i reflete la situaçon relatibamente adbersa de l paíç en tenermos de mortalidade i morbidade.<ref name="saude"/> D'acordo cul redadeiro [[Relatório de Zambolbimiento Houmano|Relatório de Zambolbimiento Houmeno]], la média de [[bida]] en 2006 fui de 77,9 enhos.<ref name="saude"/> === Ciéncia i Tecnologie === {{Artigo percipal|[[Ciéncia i tecnologie an Pertual]]}} [[Fexeiro:Neue Universität Lissabon.jpg|thumb|right|Eidifício de la Reitorie de la [[Ounibersidade Nuoba de Lisboua]].]] Las atibidades de ambestigaçon [[Ciéncia|científica]] i [[Tecnologie|tecnológica]] en Pertual son subretodo cunduzidas ne l ámbito dua rede de ounidades de [[Ambestigaçon i Zambolbimento|I&D]] pertencentes a ounibersidades públicas i statales de geston outónoma de ambestigaçon, en enstituiçones cumo l INETI – [[Anstituto Nacional de Angenharie, Tecnologie i Inobaçon|enstituto Nacional de engenharie, Tecnologie i Inobaçon]].<ref>{{citar web|url=http://www.ineti.pt/|títalo=INETI|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L finenciamiento deste sistema de ambestigaçon ye cunduzido principalmente sob la outoridade de l [[Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, de la Tecnologie i de l Ansino Superior|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores ounidades de I&D de las ounibersidades públicas, en númaro seneficatibo de publicaçones, que alcençou l reconhecimiento enternacional, encluen enstituiçones de ambestigaçon de biociéncias cumo l [[Anstituto de Medecina Molecular|enstituto de Medecina Molecular]],<ref>{{citar web|url=http://www.imm.ul.pt/|títalo=Anstituto de Medecina Molecular|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble]],<ref>{{citar web|url=https://woc.uc.pt/zoologia/genericpages/showgenericpage.do;jsessionid=8BF83AE74486CB263583F15359FB7744?idgenericpage=49|títalo=Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[IPATIMUP]], i l [[Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|enstituto de Biologie Molecular i Telemoble]].<ref>{{citar web|url=http://sigarra.up.pt/reitoria/unidades_geral.visualizar?p_unidade=128|títalo=Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Dentre las ounibersidades pribadas, centros de ambestigaçon notables encluen l [[Laboratório de Spresson Facial de la Emoçon]]. De ls centros de ambestigaçon notables apoiados pul Stado, stá l [[Laboratório Anternacional Eibérico de Nanotecnologie|Laboratório enternacional Eibérico de Nenotecnologie]], un sfuorço de ambestigaçon cunjunta entre Pertual i Spenha. entre las maiores enstituiçones nun statales stá l [[Anstituto Gulbenkian de Ciéncia|enstituto Gulbenkian de Ciéncia]] i la [[Fundaçon Champalimaud]],<ref>{{citar web|url=http://www.fchampalimaud.org/home/portuguese-summary/|títalo=Fundaçon Champalimaud|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que atribui enualmente un de ls más eilebados prémios monetários de l mundo relacionado cula ciéncia. Ua série de ampresas nacionales i multinacionales de alta tecnologie, son tamien respunsables por porjetos de ambestigaçon i zambolbimento. Ua de las más entigas academias de Pertual ye la [[Academia de las Ciéncias de Lisboua]]. Pertual fizo acordos cun bárias ourgenizaçones científicas ouropeias cun bista a la plena adeson. Estas encluen la [[Agéncia Spacial Ouropeia]] (ESA), l [[Organizaçon Ouropeia para Ambestigaçon Nuclear|Laboratório Ouropeu de Física de Partículas]] (CERN), l [[ITER]], i l [[Ouserbatório Ouropeu de l Sul]] (ESO). Pertual ten entrado en acordos de coperaçon cul [[Anstituto Tecnológico de Massachusetts|MIT]] (S.O.A.) i outras enstituiçones norte-amaricenas, la fin de zambolber i oumentar la eficácia de l ensino superior i de ambestigaçon en Pertual. == Cultura == {{artigo percipal|[[Cultura de Pertual]]}} [[Fexeiro:Palaciodecristalporto.jpg|left|thumb|[[Pabilhon Rosa Mota]], [[Porto]].]] === Arquitetura === {{artigo percipal|[[Arquitetura de Pertual]]}} La ''Arquitetura Popular Pertuesa'' marcou la arquitetura pertuesa de ls enhos 50 que prebaleciu até al final de l [[Salazarismo]].<ref>{{citar web|url=http://www.vitruvius.com.br/arquitextos/arq095/arq095_01.asp|títalo=Subre la Arquitetura Popular Pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Assiste-se hoije, en Pertual, a un fenómeno cumplementar i inobador, la arquitetura cuntemporánea, ne l ámbito de la arquitetura pertuesa que, cuntrapone la, cunceitos bielhos i cunserbadores de tradiçones i modos de ouperar, a ua entençon afirmada, de inobar l spácio i custrui-lo cun cunceitos, materiales i técnicas que permiten bibir en pleno la cuntemporeneidade. La arquitetura cuntemporánea cruza bárias geraçones en simultáneo que marcórun i cuntinen a marcar arquitetura pertuesa, zde meados de l seclo XX até als nuossos dies. [[Fernando Távora|Fernendo Távora]], [[Manuel Tainha|Menuel Tainha]], [[Álvaro Siza]], [[Vítor Figueiredo]], [[Gonçalo Byrne]], [[Eduardo Souto Moura]], [[Filipe Oliveira Dias]], [[Tomás Taveira]] i [[Carrilho da Graça]] son ls arquitetos que traduzen l que de melhor se porduç, de arquitetura, en Pertual. Inda assi, estes porjetos totalizen ua pequeníssima parte de las custruçones efetuadas ne l paíç. === Literatura === {{artigo percipal|[[Literatura de Pertual]]}} [[Fexeiro:Jo-Sa (cropped).jpg|upright|thumb|[[José Saramago]], bencedor de l [[Prémio Nobel de la Literatura]], ye cunsidrado l respunsable pul efetibo reconhecimiento enternacional de la léngua pertuesa.<ref>[[Ernani Tierra|Tierra, Ernani]]. De Nícola, José. ''Pertués: De uolho ne l mundo de l trabalho''. Eiditora Scipione (1ª Eidiçon, 2006). Literatura, pág.463</ref>|ligação=Special:FilePath/Jose_Saramago-Sep2006.jpg]] Na literatura pertuesa, ye eiminente la [[poesie]], stendo entre ls maiores poetas pertueses de todos ls tiempos [[Luís Vaz de Camões|Luís de Camões]] , [[Fernando Pessoa|Fernendo Pessoa]], [[Bocage]] , [[Antonio Nobre|entonio Nobre]] I [[Sophia de Mello Breyner Andresen|Sophia de Mello Breyner endresen]] als quales se puode acrescentar [[Eugénio de Andrade|Eugénio de endrade]], [[Florbela Espanca|Florbela Espenca]], [[Cesário Verde]], [[António Ramos Rosa|entónio Ramos Rosa]], [[Mário Cesariny]], [[Antero de Quental|entero de Quental]] i [[Herberto Helder]], entre outros. Na [[prosa]], [[Damião de Góis]], l [[Padre António Vieira|Padre entónio Vieira]], [[Almeida Garrett]], [[Eça de Queirós]], [[Camilo Castelo Branco|Camilo Castelo Brenco]], [[Miguel Torga]], [[Fernando Namora|Fernendo Namora]], [[José Cardoso Pires]], [[António Lobo Antunes|entónio Lobo entunes]], [[José Luís Peixoto]] i [[José Saramago]] ([[Noble de Literatura]]) son nomes de grende relebo. Ne l triato, çtaca-se la figura maior de [[Gil Vicente]], [[António José da Silva|entónio José da Silva]] – dezido "l Judiu" – i [[Bernardo Santareno|Bernardo Sentareno]].<ref>{{citar web|url=http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php|títalo=Subre la literatura pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.instituto-camoes.pt/cvc/conhecer/bases-tematicas/literatura-portuguesa.html|títalo=Literatura Pertuesa – Anstituto de Camões|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Música === {{artigo percipal|[[Música de Pertual]]}} [[Fexeiro:Mariza 2.jpg|thumb|upright|Mariza en cuncerto ne l [[Pabilhon Atlántico]].]] La música tradicional pertuesa ye bariada i mui rica. De l [[folclore]] fázen parte las balças de l bira, de l Minho, de ls [[Pauliteiros de Miranda|Pauliteiros de Mirenda]], de la zona mirendesa, de l [[Corridinho]] de l Algarbe ó de l Beilinho, de la Madeira. Strumientos típicos son l [[cabaquinho]], la [[gaita-de-fuole]]s, l [[acordeon]], l [[biolino]], ls [[tambor]]s, la [[guitarra pertuesa]] (strumiento caratelístico de l [[fado]]) i ua bariadade de strumientos [[strumiento de sopro|de sopro]] i [[percusson]]. Inda na cultura popular eisisten las [[bandas filarmónicas|bendas filarmónicas]] que repersénten cada localidade i tócen bários stilos de música, zde a popular a la clássica, sendo las bendas pertuesas de las que melhor qualidade artística ténen. L más coincido stilo de [[música]] pertués ye l [[Fado]], cuja entérprete más célebre fui [[Amália Rodrigues]]. Outros centores cumo [[Alfredo Marceneiro]], [[Vicente da Câmara]], [[Nuno da Câmara Pereira]], [[Frei Hermano da Câmara|Frei Hermeno da Câmara]], [[António Pinto Basto|entónio Pinto Basto]], [[Lenita Gentil]] , [[Linda de Suza]] i [[Hermínia Silva]] tamien se çtinguiren cumo fadistas. Inda assi, l Fado ten tamien ne ls redadeiros enhos assistido al aparecimiento de moços centores que atinge grende éxito, cumo [[Camané|Camené]], [[Mariza]], [[Ana Moura|ena Moura]], [[Mafalda Arnauth]] i [[Mísia]], entre outros, bien cumo de moços guitarristas cumo [[Bernardo Couto]]. Recentemente, atrabeç de l [[Madredeus]] i de centores cumo [[Mariza]] ó [[Dulce Pontes]], la música pertuesa ten atingido un patamar de reconhecimiento enternacional i ten ajudado a dibulgar la [[léngua pertuesa]] en to l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.edusurfa.pt/Area.asp?seccao=2&area=6&artigoid=7907|títalo=Stória de l Fado|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La nible de enstrumentistas merece rialce la carreira i cumposiçones de l guitarrista [[Carlos Paredes]], l más coincido mestre de [[guitarra pertuesa]]. [[Fexeiro:Casa-da-musica(interior).1024.jpg|thumb|right|Bista enterior de l ouditório de la ''[[Casa de la Música]]''.]] Refréncias de la cençon de finales de l seclo XX (percipalmente de l período pré i pós-rebolucionário) son [[Zeca Afonso]], [[Sérgio Godinho]], ls [[Trovante|Trovente]] entre outros. Mesmo sendo inda l fado l género más coincido para alhá frunteiras, la "nuoba" música pertuesa tamien ten un papel amportente, demunstrendo grende oureginalidade. [[Mafalda Veiga]], [[Sara Tavares]], [[Cristina Branco|Cristina Brenco]], [[Lúcia Moniz]], [[Jorge Palma]], [[Rui Veloso]], [[Clã (banda)|Clã]], [[GNR (banda)|GNR]], [[Ornatos Violeta]], [[Xutos & Pontapés]], [[Moonspell]], [[Da Weasel]], [[Tiago Bettencourt]], [[Fingertips]] i [[Primitive Reason]] son solo alguns de ls nomes más coincidos, endo de l ''rock'', a la ''pop''-eiletrónica i al ''[[rap]]'', entre outros stilos. La [[música eirudita]] pertuesa custitui un capítulo amportente de la música oucidental. Al longo de l seclos, subressalírun nomes de cumpositores i entérpretes cumo ls trobadores [[Martim Codax]] i [[Deniç de Pertual|D. Deniç]], ls polifonistas [[Duarte Lobo]], [[Filipe de Magalhães]], [[Manuel Cardoso (cumpositor)|Menuel Cardoso]] i [[Pedro de Cristo]], l ourgenista [[Manuel Rodrigues Coelho|Menuel Rodrigues Coelho]] l cumpositor i crabista [[Carlos Seixas]], la centora [[Luísa Todi]], l sinfonista i pienista [[João Domingos Bomtempo]] ó l cumpositor i musicólogo [[Fernando Lopes Graça|Fernendo Lopes Graça]]. L período de ouro de la música pertuesa coincidiu, çcutiblemiente, cul apogeu de la polifonia clássica ne l seclo XVII (Scuola de [[Ébora]], [[Santa Cruç de Coimbra|Senta Cruç de Coimbra]]). entre las grendes refréncias atuales, pontificen ls nomes de ls pienistas [[Artur Pizarro]], [[Maria João Pires]], [[Olga Prats]] i [[Sequeira Costa]], de la bioletista [[Anabela Chaves|enabela Chaves]], de l biolinista Carlos Damas, de l cumpositor [[Emmanuel Nunes|Emmenuel Nunes]], de l cumpositor i maestro [[Álvaro Cassutto]]. Las orquestras sinfónicas más amportentes son la Orquestra de la [[Fundaçon Gulbenkian|Fundaçon Gulbenkien]], la [[Orquestra Nacional de l Porto]] i la [[Orquestra Sinfónica Pertuesa]]. Ne l que diç respeito a la ópera, l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]] en Lisboua ye l más repersentatibo. === Gastronomie === {{Artigo percipal|[[Gastronomie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Port wine.jpg|thumb|right|Un copo de [[bino de l Porto]].]] La gastronomie ye mui rica en bariadade i de l agrado de nacionales i strengeiros en giral. Cada zona de l paíç ten ls sous pratos típicos, encluindo ls más dibersificados alimentos, passendo pulas chichas de [[ganado|genado]], [[carneiro]], [[cochino]] i [[chicha branca|abes]], puls bariados [[anchido|enchido]]s, pulas dibersas speces de [[peixe]] fresco i [[marisco]] (grende bariadade de pratos de [[bacalhau]]). entre ls [[queiso]]s subressaen ls de la [[Queiso Serra de la Streilha|Serra de la Streilha]] i de [[Queiso de Azeiton|Azeiton]], entre muitos outros. Pertual ye un paíç fuortemente [[binícola]], sendo célebres ls binos de l [[Douro]], de l [[Alanteijo|Alenteijo]] i de l Den, ls [[Bino Berde|binos berdes]] de l [[Minho]], i ls licorosos de l [[Bino de l Porto|Porto]] i de la [[Bino de la Madeira|Madeira]]. en doçarie, i por entre ua einorme bariadade de receitas tradicionales, son mui famosos ls chamados [[Pastéis de nata|pastéis de Belén]], mentendo-se l segredo de la sue cunfeçon bien guardado, assi cumo ls [[uobos dóndios]] de Abeiro, l [[pastel de Tentúgal]], la sericaia ó l [[pan-de-ló|pen-de-ló]] de Obar, a par de muitos outros. De entre ls pratos típicos, son de çtacar l [[cozido a la pertuesa]], l [[bacalhau a la Brás]], [[Bacalhau a la Gomes de Sá|a la Gomes de Sá]] ó en [[Pastel (culinária)|pastéis]], las spetadas de la Madeira, l cozido bulcánico de ls Açores ([[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]]) , l [[leiton assado a la moda de la Bairrada]] ls [[cherrelhones]] de [[Abeiro]] i de l [[Minho]], la [[chanfana|chenfena]] de la Beira, la chicha de cochino a la alenteijena, ls peixes grelhados (an to l paíç), las [[Tripas a la moda de l Porto|tripas]] (de la region de l Porto), las [[Pataniscas de bacalhau|pateniscas]] (de la region de [[Lisboua]]) ó l [[gaspacho]] (de l Alenteijo i Algarbe). La cozina pertuesa enfluenciou tamien outras gastronomies, tales cumo la [[japon]]esa, cula entroduçon de la [[tempura]].<ref>{{citar web|url=http://www.gastronomias.com/portugal/|títalo=Gastronomie de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Çporto === {{Artigo percipal|[[Çporto de Pertual]]}} [[Fexeiro:Portugiesische Fans bei der Euro 2004.jpg|right|thumb|Adetos pertueses apoien la [[Seleçon Pertuesa de Futebol]].]] L [[futebol]] ye l más coincido, amado i praticado çporto en Pertual. L lendário [[Eusébio]] ye inda un grende simblo de la stória de l [[futebol an Pertual|futebol pertués]] i ls más recentes fenómenos de popularidade [[Luís Figo]], [[Vítor Baía]], [[Rui Costa]], [[João Vieira Pinto]] i [[Cristiano Ronaldo|Cristieno Ronaldo]] sten entre ls numerosos eisemplos de outros futebolistas de renome mundial nacidos en Pertual. {| class="wikitable" ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Eiquipa ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Çporto ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Fundaçon ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Liga ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Stádio ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Capacidade ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Treinador |- |[[Sport Lisboa e Benfica]] ''(SLB)'' |[[Futebol]] |[[28 de Febreiro]] de [[1904]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio da Luz|Estádio do Sport Lisboa e Benfica (Estádio da Luz)]] |65.200 |[[Rui Vitória]] |- |[[Sporting Clube de Portugal]] ''(SCP)'' |[[Futebol]] |[[1 de Júlio]] de [[1906]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio Alvalade XXI|Estádio José Alvalade – Século XXI]] |50.095 |[[Jorge Jesus]] |- |[[Futebol Clube do Porto]] ''(FCP)'' |[[Futebol]] |[[28 de Setembre]] de [[1893]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio do Dragão]] | 52.202 |[[Nuno Espirito Santo|Nuno Espirito Sento]] |- |} Las modalidades çportibas en que l paíç más se çtaca la nible enternacional son, para alhá de l futebol, la [[bela]], [[eiquitaçon]], l [[judo]], l [[ciclismo]], la [[sgrima]], l [[hóquei an patines|hóquei en patines]], l [[atletismo]] i l [[tiro]]. Pertual participou en todos ls [[Jogos Oulímpicos de Berano|Jogos Oulímpicos de Bereno]] zde ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1912|Jogos de 1912]], tenendo tenido 4 medalhas de ouro en atletismo ([[Carlos Lopes]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1984|Jogos de 1984]], [[Rosa Mota]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1988|Jogos de 1988]], [[Fernanda Ribeiro|Fernenda Ribeiro]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1996|Jogos de 1996]] i [[Nelson Évora]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2008|Jogos de 2008]]) i numerosas medailhas de prata i bronze ne ls restentes çportos. === Turismo === {{artigo percipal|[[Turismo an Pertual]]}} [[Fexeiro:Algarve-1.jpg|left|thumb|[[Praia de la Marina]], [[Algarbe]].]] L [[Algarbe]], ne l Sul de Pertual, ye por eiceléncia un pólo turístico enternacional, de muitos nacionales i ouropeus, subretodo [[Reino Ounido|británicos]]. L clima i la temperatura de la auga son ls percipales fatores que cuntribuen pa l grende crecimiento de l turismo nesta region. Yá [[Lisboua]] atrai muitos turistas pula stória i pul recheio de [[menumiento]]s (cumo l [[Alcadute de las Augas Libres]], la [[Sé Catedral de Lisboua|Sé Catedral]], la [[Baixa Pombalina]], la [[Torre de Belén]] i l [[Mosteiro de l Jerónimos]]). Ls sous grendes puntos turísticos son ls museus nacionales de [[Museu Nacional de Arte Antiga|Arte entiga]], de l [[Museu de l Coches|Coches]] i de l [[Museu Nacional de l Azuleijo|Azuleijo]], la [[Fundaçon Calouste Gulbenkian|Fundaçon Calouste Gulbenkien]], l [[Centro Cultural de Belén]] i l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]]. De çtacar tamien l [[Ouceanário de Lisboua|Ouceenário de Lisboua]], la diberson noturna i to la ária ambolbente al recinto de la [[Sposiçon Mundial de 1998]]. La [[Península de Setúbal]] ten bárias caratelísticas naturales i culturales çtacendo-se la [[Serra de la Arrábida]], las [[praia]]s de [[Almada]] i [[Sesimbra]], la baía natural de l [[Seixal]], las [[salina]]s de [[Alcochete]], ls [[Molino de auga|molinos de maré]], las [[Ambarcaçones tradicionales|ambarcaçones típicas]] de l [[riu Teijo|Teijo]] i [[riu Sado|Sado]], las entigas bilas piscatórias i to la fauna i flora ribeirinha. [[Fexeiro:Rio douro.jpg|thumb|right|[[Region Binhateira de l Alto Douro|Region de l Alto Douro Binhateiro]]]] Ne l norte, l [[Porto]] ye ua cidade que ben cunquistendo un lugar de relebo ne l penorama cultural de l paíç i de la Ouropa. Fui [[Capital Ouropeia de la Cultura]] en 2001. La [[Fundaçon de Serralbes]] i la [[Casa de la Música]] son de besita oubrigatória, bien cumo la [[Torre de l Clérigos]] (''[[ex- libris]]'' de la cidade) i la [[Sé de l Porto|Sé]] çtacendo-se tamien l [[Triato Nacional San Juan|Triato Nacional Sen Juen]], ls [[Jardines de l Palácio de Cristal]] i to la zona de l centro stórico. La [[Madeira]] ye tamien un pólo turístico enternacional, to l enho, tento pul sou clima ameno i paisaiges suberentes, cumo pul sou ''[[rébeillon]]'' cul maior spetaclo de fuogo-de-artifício de l mundo, las sues flores, l enternacionalmente coincido [[Bino de la Madeira]] i la sue caratelística gastronomie. Na lista de l [[Património Mundial]] encontren-se ls centros stóricos de l [[Centro Stórico de l Porto|Porto]], [[Centro Stórico de Angra de l Heiroísmo|engra de l Heroísmo]], [[Centro Stórico de Guimarães|Guimarães]], [[Centro Stórico de Ébora|Ébora]] i [[Paisaige Cultural de Sintra|Sintra]]. Sen tamien Património Mundial l [[Mosteiro de l Jerónimos]], la [[Torre de Belén]], l [[Mosteiro de Alcobaça]], l [[Mosteiro de la Batailha]], l [[Cumbento de Cristo an Tomar|Cumbento de Cristo en Tomar]], ls [[sítios de arte rupestre de l Bal de l Cóa]], la floresta [[laurissilba]] de la [[Ilha de la Madeira]], i las [[Paisaige de la Cultura de la Benie de la Ilha de ls Pico|paisaiges bitibinícolas de la Ilha de l Pico]] i de l [[Region Binhateira de l Alto Douro|Alto Douro Binhateiro]]. [[Fexeiro:Nt-sintra1.jpg|thumb|left|Bista subre la [[Sintra|Bila de Sintra]].]] L [[Algarbe]] i la [[Madeira (Pertual)|Madeira]] tamien son locales de eileiçon por turistas strengeiros i nacionales para la prática de [[golfe]], çporto para cuja prática l paíç apersenta eicelentes cundiçones. Pertual ye tamien un pais adonde se pratica, para alhá de muitos outros çportos, [[surf]]. entre ls melhores lugares pa praticar sten l [[Fuorte de l Guincho|Guincho]], [[Peniche]], [[Ericeira]], [[Carcabelos]], [[San Pedro de l Storil|Sen Pedro]] i [[San Juan de l Estoril|Sen Juen de l Estoril]], [[Cuosta de la Caparica]] i [[Parque Natural de l Sudoeste Alanteijano i Cuosta Bicentina|Sen Torpes]]. Outras atraçones amportentes turísticas son las cidades de [[Braga]] (Centro Stórico, [[Bun Jasus de l Monte|Bun Jasus]] i [[Bracalándia]]), [[Bergáncia (Pertual)|Bergáncia]] (Centro Stórico, Castielho i Triato Municipal), [[Chabes (Pertual)|Chabes]] (centro stórico i termas), [[Coimbra]] ([[Ounibersidade de Coimbra|ounibersidade]], [[judiarie]] i [[Pertual de l Pequenitos]]), [[Bila Rial]] ([[Solar de Mateus]] i Triato Municipal), [[Cobilhana|Cobilhena]] i region ambolbente ([[Serra de la Streilha]]), las [[Aldés Stóricas]] de la [[Beira Baixa]] i [[Beira Alta]], [[Monsaraç]] i [[Marbon]]. La [[floresta pertuesa]] potencia tamien la outelizaçon turística, sendo de çtacar l solo parque nacional pertués ([[Parque Nacional de la Peneda-Gerés]]).<ref>{{citar web|url=http://www.dgturismo.pt/Portugu%c3%aas/Pages/Homepage.aspx|títalo=Turismo de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> {{-}} === Religion === {{artigo percipal|[[Religion an Pertual]]}} [[Fexeiro:Virgen de Fátima.JPG|upright|thumb|[[Nuossa Senhora de Fátima]].]] La maiorie de ls Pertueses (cerca de 84,5% de la populaçon total – segundo ls resultados oufeciales de ls [[censo]]s 2001), enscreben-se nua tradiçon [[Catolicismo|católica]].<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html|títalo=Subre la religion an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La prática dominical de l [[Catolicismo]] segundo un studo de la própia [[Eigreija Católica]] (tamien de 2001) ye rializada por 1.933.677 católicos praticentes (18,7% de la populaçon total) i l númaro de [[Quemunhon|quemungentes]] ye de 1.065.036 (10,3% de la populaçon total). Cerca de metade de ls [[casamiento]]s rializados son casamientos católicos, ls quales pordúzen outomaticamente eifeitos cebiles. L [[dibórcio]] ye premitido, cunforme stablecido ne l [[Código Cebil]], por mútuo cunsentimiento ó por requerimiento ne l tribunal por un de l cónjuges, enque l [[Dreito Canónico|Dreito Matrimonial Cenónico]] nun preber esta figura. Eisisten binte dioceses en Pertual, agrupadas en trés porbíncias eclesiásticas: [[Arquidiocese de Braga|Braga]], [[Patriarcado de Lisboua|Lisboua]] i [[Arquidiocese de Ébora|Ébora]]. L [[protestantismo|protestentismo]] en Pertual ten bárias chamaçones atuentes maioritariamente de cultos cun enspiraçon [[Eigreija eibangélica|eibengélica]] [[neopentecostal]] (s: [[Assemblé de Dius]] i [[Eigreija Maná|Eigreija Mená]]) ó de eimigraçon brasileira (s: [[Eigreija Ounibersal de l Reino de Dius|IURD]]) . [[Fexeiro:Mosteiro dos Geronimos 4.JPG|thumb|left|[[Mosteiro de ls Jerónimos]].]] Las [[Testemunhas de Jeobá|Teçtemunhas de Jeobá]] cúnten cun cerca de 50.000 praticentes en Pertual, çtribuídos por cerca de 650 cungregaçones, sendo que ls simpatizentes alcánçen un númaro similar. Más de 95.000 pessonas assistírun en 2007 a la sue percipal celebraçon, la [[Comemoraçon de la Muorte de Cristo]]. La religion stá persente ne l paíç zde 1925, tenendo sido proscrita oufecialmente entre 1961 i 1974, período en que ouperou na [[clandestinidade|clendestinidade]]. en Dezembre de 1974, la Associaçon de las Teçtemunhas de Jeobá fui legalmente recoincida, tenendo hoije la sue sede en [[Alcabideche]]. Pertual ye un de ls 236 paízes adonde esta chamaçon relegiosa se encontra atualmente atiba. La quemunidade [[judaísmo|judaica]] en Pertual cunseguiu mentener-se até a la atualidade, nun oustente la orde de spulson de ls [[Judiu]]s la [[5 de Dezembre]] de [[1496]] por decreto de l [[Manuel I de Pertual|Rei D. Menuel I]], oubrigendo muitos a scolher entre cumbersones fuorçadas ó la afetaba spulson de l paíç, ó a la prison i cunsequentes penas decretadas pula [[Anquisiçon|enquisiçon]] pertuesa, que, percisamente por este motibo acabou por ser ua de las más atibas na Ouropa. La forma cumo l culto se zambolbiu na bila raiena de [[Belmonte (Pertual)|Belmonte]] ye un de ls eisemplos de perseberença de ls [[judiu]]s cumo ounidade en Pertual. en 1506, en Lisboua, dá-se un [[Pogron de Lisboua de 1506|massacre de Judius]] en que perdírun la bida entre 2.000 i 4.000 pessonas, un de ls más biolentos na época, a nible ouropeu. Eisisten inda minories [[Eislan|eislámicas]] (15 000 pessonas)<ref>{{citar web|url=http://www.routard.com/guide/portugal/281/traditions.htm|títalo=15.000 fiéis a la cunfisson muçulmana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i [[hinduísmo|hindus]], cun base, na sue maiorie, en çcendentes de [[eimigrante|eimigrente]]s, bien cumo alguns focos puntuales (alguns solo la nible regional) de [[budismo|budistas]], [[gnosticismo|gnósticos]] i [[spiritismo|spritas]]. La [[Custituiçon Pertuesa]] garente [[libardade relegiosa]] total i la [[eigualdade]] entre religiones,<ref>Artigo 13.º, parágrafo 2, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'': "Naide puode ser pribilegiado, beneficiado, prejudicado, pribado de qualquier dreito ó isento de qualquier deber an rezon de ascendéncia, sexo, raça, léngua, território de ourige, religion, cumbiçones políticas ó eideológicas, anstruçon, situaçon eiconómica, cundiçon social ó ourientaçon sexual"; i artigo 41.º subre la liberdade de cuncéncia, de religion i de culto.</ref> apesar de la [[Cuncordata]] que pribilegie la Eigreija Católica,<ref>{{citar libro|eidiçon=Eidiçon special de l [[Correio de la Manhana]]|títalo=Ls Papas – De San Pedro la Juan Paulo II|belume=Fasciclo XI, "Lion XIII lança doutrina social de la Eigreija"|páiginas=250|anho=[[2005]]}}</ref> en bárias dimensones de la bida social, pul que ye quemun, en alguas cerimónias oufeciales públicas cumo inauguraçones de eidifícios ó eibentos oufeciales de Stado, haber la persença dun repersentente de la Eigreija Católica. Inda assi, la posiçon relegiosa de ls políticos eileitos ye normalmente cunsidrada eirrelebente puls eileitores. A eisemplo desso, dous de ls redadeiros Persidentes de la República ([[Mário Soares]] i [[Jorge Sampaio]]) éren pessonas assumidamente [[laicismo|laicas]]. === Meios de quemunicaçon social === La quemunicaçon social en Pertual stá bien persente, sendo la telebison l meio de quemunicaçon más enfluente. ;Rádio [[Fexeiro:RTPhead.jpg|Sede de la Rádio i Telbison de Pertual en [[Lisboua]].|thumb|right]] La rádio apareciu en Pertual ne l segundo quartel de l seclo XX. Las purmeiras eimissones, en Óndia Média, rializórun-se en 1932, pula enton [[Eimissora Nacional]], fundada oufecialmente en 1935, mas eisistente zde 1930, aquendo dun decreto que criou, na dependéncia de l [[CTT]], la Direçon de ls Serbícios Radio eilétricos, outorizendo, en simultáneo, la aquisiçon de ls purmeiros eimissores de [[Óndia Média]] i [[Óndia Cúrtia]] en Pertual. en 1934, rializórun-se las purmeiras eimissones en Óndia Cúrtia. La Eimissora Nacional fui eissencialmente definida a la eimaige de cungéneres ouropeias. Cuncebida nun quadro político enterno i sterno en que las rádios nacionales zampenháben subretodo un papel de beiclo de ls entresses de l Gobierno, esta caratelística acentuou-se inda más ne l causo pertués en funçon de l [[Ditadura|regime totalitário]] que bigorou até 1974. Apuis de la chimpa de l regime, las staçones radiofónicas son nacionalizadas i ye criada la [[RDP]] – Radiodifuson Pertuesa. La sue eiboluçon prosseguiu, cun reorgenizaçones enternas i reformas, i hoije ye chamada de [[RTP]] – Rádio i Telebison de Pertual. Atualmente, la RTP, ampresa pública statal, ten trés eimissoras: [[Antena 1|entena 1]], [[Antena 2|entena 2]] i [[Antena 3|entena 3]]. Para para alhá destas, eisisten eimissoras pribadas, sendo las más coincidas i entigas, la [[Rádio Renacença]], la [[Rádio Comercial]] i l [[Rádio Clube Pertués]]. Tamien eisisten cerca dua ciento de rádios locales i regionales, sendo la Rádio Voç de Alenquer, la Rádio Seixal i la Rádio Festibal las que se çtacen pula grende aposta na música pertuesa. Cula eiboluçon tecnológica, ye possible oubir la trasmisson radiofónica pula ''enterneta'' i por telemoble. ;Telebison La telebison apareciu en Pertual na década de 50 de l seclo XX. Por einiciatiba de l Gobierno, la custituiçon de la RTP – Radiotelebison Pertuesa, SARL ye feita la [[15 de Dezembre]] de 1955. Trataba-se, entoce dua [[sociadade anónima|sociadade enónima]], cun capital tripartido entre l Stado, eimissoras de radiodifuson pribadas i particulares. Las eimissones spurmentales de la RTP (más tarde, coincida cumo [[RTP1]]) ampeçórun-se en 1956, a partir de la [[Feira popular]], en [[Lisboua]]. Inda assi, las eimissones regulares, solo se ampeçarien a partir de [[7 de Márcio]] de [[1957]]. Debido a la necidade de ourgenizar la porgramaçon de forma a sastifazer ls telespetadores, criou-se la [[RTP 2]], en 1968. Passado l [[25 de Abril]] de [[1974]], l statuto de la ampresa cuncessionária de la radiotelebison fui alterado. en 1975, la RTP fui nacionalizada, trasformendo-se na ampresa pública Radiotelebison Pertuesa, más tarde Rádio i Telebison de Pertual.<ref>{{citar web|url=http://ww1.rtp.pt/homepage/|títalo=RTP – Rádio i Telebison de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ne ls finales de l seclo, l Stado cuncediu licença para la criaçon de dues staçones de telebison: [[SIC]]<ref>{{citar web|url=http://sic.aeiou.pt/online/homepage|títalo=SIC – Sociadade Andependiente de Quemunicaçon|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1992) i [[TVI]]<ref>{{citar web|url=http://www.tvi.iol.pt/home.html|títalo=TVI – Telebison Andependiente|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1993). Atualmente, estes son ls solos quatro cenhales en senhal abierto eisistentes en Pertual. Para para alhá de ls cenhales nacionales, eisisten dous regionales: [[RTP Açores]] (1975) i [[RTP Madeira]] (1972). La RTP i la SIC ténen cenhales enternacionales i por cabo. en Pertual tamien ye possible assistir a cenhales por cabo i bie satélite. ;Amprensa L jornal ''[[Açoriano Ouriental|Açorieno Ouriental]]'' ye l jornal más entigo de Pertual i stá entre ls dieç más entigos de l Mundo. Fui fundado a [[18 de Abril]] de [[1835]], nun período que correspunde a un momiento áureo de l jornalismo la nible nacional i enternacional. Quatro meses entes de l aparecimiento de la publicaçon, tenie sido promulgada la purmeira lei de liberdade de Amprensa en Pertual. Zde ende, bários jornales ténen surgido al longo de l enhos, sendo de çtacar ls jornales ''[[L Seclo]]'', l ''[[Diário de Amboras (Pertual)|Diário de Amboras]]'' i l ''[[Jornal de Amboras]]''. en Pertual, eisisten bárias rebistas nas bencas subre ls más bariados temas, sendo las que traten ls assuntos de la bida social que ten más leitores. Destas, la ''Nuoba Giente'', la ''[[Caras]]'', la ''[[Lux]]'', la ''[[VIP]]'' i la ''[[Flash]]'' son las más bendidas.<ref>{{citar web|url=http://www.marktest.pt/produtos_servicos/Bareme_Imprensa/info/conteudos/dados/resultados.asp|títalo=Eiboluçon Trimestral de la Audiéncia Média de Publicaçones Specializadas – Rebistas de Sociadade, pula Marktest|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Feriados === {{artigo percipal|[[Feriados an Pertual]]}} {| {{prettytable}} |- style="background:#efefef;" ! Data !! Nome !! Ouserbaçones |- | [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]] || [[Anho Nuobo|enho Nuobo]] || [[Passaige de anho|Passaige de enho]], ampeço de l enho nuobo. Este feriado celebra la [[Marie, mai de Jasus|Solenidade de Senta Marie, mai de Jasus]], sendo la purmeira grende fiesta de l crestienos. |- | Terça-feira, [[fiesta moble]] || [[Antruido|entruido]] || Feriado facultatibo, sendo rala la sue nun outelizaçon na prática. La data ten ourige na tradiçon de entes de se ampeçar la Quaresma, haber ua época de maior eisagero i menos temperença. |- | Sesta-feira, [[fiesta moble]] || [[Sesta-Feira Santa|Sesta-Feira Senta]] || Celebra la Peixon i Muorte de [[Jasus Cristo]] en [[Jarusalen]]. |- | Demingo, [[fiesta moble]] || [[Demingo de Páscoa|Páscoa]] || Sendo celebrado a un Demingo, nun ye classeficado cumo feriado oufecial. Las tradiçones gastronómicas de la Páscoa barien mui entre las dibersas regiones de l paíç zde l pen-de-ló al [[folar]]. en alguas regiones, la traçon de l ''Cumpasso'' inda se mentén mesmo nas grendes cidades quendo un pequeinho grupo besita cada casa cun un curcefício i adonde ye feita ua pequeinha cerimónia de bénçon de la casa. Tamien ye altura de la segunda besita tradicional de ls afilhados solteiros als respetibos padrinos para recebíren la prenda de Páscoa, tradicionalmente, l [[Folar]]. |- | [[25 de Abril]] || [[Die de la Libardade]] || Celebraçon de la [[Reboluçon de ls Crabos]] que marcou l fin de l regime ditatorial en 1974. |- | [[1 de Maio]] || [[Die de l Trabalhador]] || Este feriado celebra todos ls trabalhadores. |- | Quinta-feira, [[fiesta moble]] || [[Cuorpo de Dius]] || Segunda quinta-feira a seguir a la Fiesta de Pentecostes (Sprito Sento). Celebra l culto a la Eucaristia, i stá arraigado zde la Eidade Média. |- | [[10 de Júnio]] || [[Die de Pertual]] || Oufecialmente ''Die de Pertual, de Camões, i de las Quemunidades Pertuesas''. La data de la muorte de [[Luís Vaz de Camões]] en 1580 ye outelizada para relembrar ls feitos passados i cundecorar heiróis. |- | [[15 de Agosto]] || [[Assunçon de Nuossa Senhora]] || Este feriado celebra la Assunçon de la Birge Marie al Cielo. Ye ua de las fiestas más entigas de la Cristendade, i na Península Eibérica era chamada la Senhora de Agosto. |- | [[5 de Outubre]] || [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Amplentaçon de la República]] || Este feriado celebra la [[Proclamaçon de la República Pertuesa]] |- | [[1 de Nobembre]] || [[Todos ls Santos|Todos ls Sentos]] || Tradecionalmente outelizado para recordar entes falecidos, celebra, inda assi, todos ls sentos crestienos, yá que ls defuntos se celebren ne l die a seguir, [[2 de Nobembre]]. |- | [[1 de Dezembre]] || [[Restouraçon de la Andependéncia|Restouraçon de la endependéncia]] || Celebra la restouraçon de la nacionalidade, en 1640. |- | [[8 de Dezembre]] || [[Eimaculada Cunceiçon]] || Padroeira de Pertual zde 1646. Ye ua de las maiores fiestas crestienas, i la fiesta más querida de l pertueses, yá que, até hai alguns enhos, era tamien l chamado Die de la Mai. |- | [[25 de Dezembre]] || [[Natal]] || Celebra l nacimiento de Jasus Cristo, en Belén. La nuite de 24 para 25, bulgarmente chamada de ''Cunsuada'', ye marcada pula [[Missa de l Galho]]. Ye tamien marcada pula gastronomie típica desta época, puls jentares en família i pula troca de persentes, que puode efetuar-se lougo apuis de l jentar, apuis de la meia nuite ó na menhena de l die 25. |} {{Refréncias|quel=2}} == {{Ber tamien}} == * [[Admenistraçon pública an Pertual|Admenistraçon pública en Pertual]] * [[Aneixo:Lista de persidentes de la República Pertuesa|Lista de persidentes de Pertual]] * [[Aneixo:Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Lista de purmeiros-menistros de Pertual]] * [[Aneixo:Lista de las regiones de turismo de Pertual|Lista de regiones de turismo de Pertual]] == {{Ligaçones sternas}} == * {{Link|pt|2=http://www.portugal.gov.pt/|3=Portal de la República Pertuesa}} * {{Link|pt|2=http://www.arqnet.pt/dicionario/|3=Eidiçon fac-similada de l Dicionário Stórico de Pertual}} * {{Link|pt|2=http://tempo.growiktionary.org|3=Weather forecast}} * {{Link|pt|2=http://bnd.bn.pt|3=Biblioteca Nacional Degital}} * [[Wikitravel:pt:Portugal|Pertual ne l Wikitrable]] {{Paízes de la Ouropa}} [[Catadorie:Pertual]] [[Catadorie:Paízes de la Ouropa]] oh7a3x2041yfkueokd5sd8cf5alafci Castielho de Heidelberg 0 942 107740 107594 2026-08-09T09:37:58Z ~2026-30875-10 15270 107740 wikitext text/x-wiki {{orphan|date=Janeiro 2010}} {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:Heidelberger Schloss.jpg|thumb|350px|Bista giral de l Castielho de Heidelberg, Almanha.]] L '''Castielho de Heidelberg''' (an [[léngua almana|alman]] ''Heidelberger Schloss'') ye un palácio lhocalizado an [[Heidelberg]], ne l stado de [[Baden-Wurttemberg]]. Ye ua de las mais famosas ruínas de la [[Almanha]] i simblo de la cidade. Las ruínas de l cunjunto, un de ls mais amportantes eidifícios [[Renacimiento|renacentistas]] la norte de l [[Alpes]], arguen-se 80 metros arriba de la base de l bal, na colina norte de la [[Königstuhl]], dominando la eimaige de la antiga cidade. An posiçon dominante subre l [[riu Neckar]], l primitibo [[castielho]] mediebal adquiriu la forma atual a partir de [[1544]]. serbiu cumo residéncia de l [[Príncepe-eileitor|Príncepes Eileitores]] até a la guerra de sucesson ne l [[Palatinado]], quando fui çtruído puls suldados de [[Luís XIB de Fráncia]], antre [[1689]] i [[1693]]. Depuis desso benerie a ser restaurado solo an parte. [[Anton Praetorius]] screbiu neste castielho, ne l anho de [[1595]], la purmeira çcriçon an [[latin]] de l "1. Großen Fasses" (un de trés einormes barris para 127 000 lhitros de [[bino]]). == Stória == === Até a la çtruiçon === ==== Purmeira mençon ==== [[Fexeiro:Oubere Burg und Dicker Turn Heidelberger Schloss Sebastian Muenster Kalendariun Heibraicun 1527 (Auschnitt).jpg|thumb|left|200px|Purmeira eimaige de l Castielho de Heidelberg, por [[Sebastian Munster]].]] La cidade de Heidelberg fui mencionada pula purmeira beç ne l anho de [[1147]], quando [[Cunrado de Hohenstaufen]] ye anformado, juntamente cul sou meio-armano [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico Barbarossa]], de la ardança de l pai de ambos, Frederico, [[Suábia|Duque de la Suábia]], na qual cabe al purmeiro la region de l Reno francónio. An [[1155]], Cunrado de Hohenstaufen fui feito Conde Palatino pul sou meio-armano, tornando-se la region coincida por [[Palatinado]].<ref name="Harry B. Dabis 1977">Harry B. Dabis: ''"What Happened in Heidelberg: Fron Heidelberg Man to the Persent"'': Berlag Brausdruck GmbH, 1977, ISBN 0007C650K.</ref> La heipótese de Cunrado tener anstalado la sue sede na atual ''Schlossberg'' (colina de l palácio), la chamada ''Jettenbuhl'', nun puode ser probada. L nome ''Jettenbuhl'', de acordo cula tradiçon de Hubertus Lheodosius Thomas, un storiador i secretairo de [[Frederico II, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico II]], faç aluson a ua bielha mulhier chamada Jetta que eilhi terá bibido. dous quilómetros arriba de Schlierbach queda la ''Wolfsbrunnen'' (Nacente de l Lhobo) i de l lhado de l Neckar, ne l Heiligenberg, queda la ''Heidenloch'' (Fóia de l Gentio). La colina de l palácio solo recebiu l nome de ''Jettenbuhl'' a partir de l [[seclo XVI]], sendo coincida antes por Colina de ls Bobinos Moços (''Geltenpogel'' = ''Jungbiehhugel''). [[Fexeiro:Heidelberger Schloss ein 16 Jh aus Thesaurus Pituarun.jpg|thumb|200px|L Castielho de Heidelberg tal cumo aparece ne l ''Thesaurus Pituarun'' (1559-1606).]] [[Fexeiro:Heidelberger Schloss Neckar Alte Bruecke Heilgigeistkirche bon Matthaeus Merian (Ausschnitt).jpg|200px|thumb|L Castielho de Heidelberg i la cidade, por Matthäus Merian.]] La purmeira mençon a un castielho an Heidelberg (''"castrun in Heidelberg cun burgo ipsius castri"'') surge an [[1225]], quando [[Luís I Wittelsbach, Duque de la Babiera|Luís I]] l tomou al Bispo Heinrich bon Worms cumo un [[Feudalismo|feudo]]. L paço de l castielho, tal cumo l Palatinado, pertencia als Duques de la Babiera zde [[1214]]. La redadeira mençon a un solo castielho ye feito an [[1294]]. Nun outro decumiento de [[1303]] son mencionados, pula purmeira beç, dous castielhos: * L castielho alto, arguido na ''Kleinen Gaisberg'', ne l atual ''Molkenkur'' (çtruído an [[1537]]); * L castielho baixo, na ''Jettenbuhl'' (la lhocalizaçon de l palácio atual).<ref name="Harry B. Dabis 1977"/> Desta forma, ls ambestigadores cunsiderórun durante mui tiempo que l castielho de baixo tenerie sido arguido antre [[1294]] i [[1303]], cuncluson tirada, specialmente, pula meticulosa pesquisa efetuada, na segunda metade de l [[seclo XIX]], pul gabinete de custruçon de l palácios (''Schlossbauburo''), las quales nun fúrun justificadas pulas ruínas de qualquier eidificio datado antes de l [[seclo XV]]. Por outro lhado, grácias als recentes achados arquitetónicos i als bruxedos arqueológicos ancontrados nas recentes ambestigaçones ne l Castielho de Heidelberg, fúrun çcubiertas sob l castielho struturas datadas de la purmeira metade de l [[seclo XIII]]. An [[1897]] fui çcubierta ua jinela an stilo [[románico]] tardio na parede que separa l eidifício de l salon de bidro (''Gläsernen Saalbau'') de l eidifício de Frederico (''Friedrichsbau''). An [[1976]], trabalhos promobidos subre çtroços de cerca de [[1400]] depositados ne l canto nordeste de l eidifício de Ruprecht, i la demoliçon de la cobertura de l fragmiento dua jinela an forma de fuolha de trebo, fúrun ancontrada semelhanças cun las arcadas de las jinelas de l [[Vurg Wildenberg]]. An [[1999]], ua ambestigaçon arqueológica rializada an torno de l eidifício de Lhudwig cumprobou la eisisténcia dua zona de custruçon na ária de l palácio datada de la purmeira metade de l [[seclo XIII]]. Ls mais antigos decumientos que mencionan l Castielho de Heidelberg son: * L ''Thesaurus Pituarun'' ([[1559]]-[[1606]]), de [[Marcus zun Lhamn]], nembro de l Cunseilho de la Eigreija de l Palatinado; * Ls ''"Annales Academici Heidelbergenses"'' (ampeçados an [[1587]]), por [[Pithopoeus]], bibliotecário i porsor de Heidelberg; * Ls ''"Oureginun Palatinarun Commentarius"'' ([[1599]]), por [[Marquard Freher]]; * L ''"Teutsche Reyssebuch"'' ([[Strasburgo]], [[1632]] - reditado an [[1674]] cumo ''Itinerariun Germaniae''), por [[Martin Zeiller]] . Todas estas obras son, an grande parte, superficiales, nun cuntendo nada de amportante. L causo ye defrente ne l que diç respeito a la ''Topographia Palatinatus Rheni'', de [[Matthäus Merian]] ([[1615]]), obra que çcribe l Príncepe-Eileitor [[Luís V, Conde Palatino de l Reno|Luís B]] cumo ua pessona que "''ampeçou a custruir un nuobo castielho hai mais de cien anhos''". A maior parte de las çcriçones de l castielho até al [[seclo XVIII]] son feitas cun base na anformaçon de Merian. Tentatibas para fixar la fundaçon de l castielho nun periodo anterior, çcubriran que, yá na época de [[Ruperto I, Conde Palatino de l Reno|Ruperto I]] ([[1353]]–[[1356]]) , habie sido arguida la famosa capielha de la corte na ''Jettenbuhl''. ==== Palácio rial i prison de papas ==== Quando [[Ruperto de la Germánia|Ruperto III]] se tornou [[Lista de reis de la Germánia|Rei de la Germánia]], an [[1400]], era de tal forma pequeinho que quando l monarca regressou de la sue coroaçon tubo que acampar ne l mosteiro de l [[Agostinianos]], ne l sítio de la atual Praça de la Ounibersidade. L que el deseiaba era mais spácio pa ls sous ambientes i corte de forma a ampressionar ls cumbidados, mas tamien defesas adicionales que tornassen l castielho nua [[fortaleza (arquitetura melitar)|fortaleza]]. Depuis de la muorte de Ruprecht, ocorrida an [[1410]], las sues tierras fúrun debedidas puls sous quatro filhos. L Palatinado, coraçon sous territórios, fui dado al sou filho mais bielho, [[Luís III, Conde Palatino de l Reno|Luís III]]. Lhuís fui l repersentante de l [[Sacro Ampério Romano Germánico|amperador]] i l juiç supremo, i fui nessa qualidade que an [[1415]], de acordo cul [[Cuncílio de Custança]] i a mando de l [[Sigismundo, Sacro Amperador Romano-Germánico|Amperor Sigismundo]], aprisionou l deposto [[Antipapa João XXIII]] antes deste ser lhebado pa l Burgo Eichelshein (atual [[Mannhein-Lhindenhof]]). Nua besita la Heidelberg, an [[1838]], l poeta francés [[Bitor Hugo]] tirou un prazer special al passear antre las ruínas de l palácio, tenendo resumido la sue stória na seguinte carta: <blockquote>''Mas deixen-me falar de l sou castielho. (Esso ye absolutamente eissencial i you debie tener ampeçado por el). Que tiempos el ten atrabessado! Al lhongo de quenhientos anhos ten sido bítima de todo l que ten abalado la [[Ouropa]], i agora çmorona sob l sou peso. Esto porque este Castielho de Heidelberg, la residéncia de ls Cundes de l Palatinado, ls quales respundian solo la reis, amperadores i papas i tenien demasiada amportança para curbar als sous caprichos, mas nun podien arguer la cabeça sin antrar an cunflito culs, sendo por esse motibo que, na mie oupinion, l Castielho de Heidelberg siempre tomou ua cierta posiçon de ouposiçon al poder. Cerca de [[1300]], la época de la sue fundaçon, ampeçou cun ua [[analogie]] la [[Tebas (Grécia)|Tebas]]; ne l Conde Rudolfo i ne l Amperador Lhuís, esses armanos degenerados, tubo l sou [[Etéocles]] i l sou [[Polinice]] [filhos beligerantes de [[Édipo]]]. Anton, l Príncepe-Eileitor ampeçou a crecer an poder. An [[1400]], l Palatino Ruprecht II, apoiado por trés príncepes-eileitores renanos, depone l [[Benceslau de la Germánia|Amperador Benceslau]] i usurpa la sue posiçon; 120 anhos depuis, an [[1519]], l Conde Palatino [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]] formou l moço Rei Carlos I de Spanha, feturo [[Carlos I de Spanha|Amperador Carlos B]]' '.<ref name="Bitor Hugo 2003">An Bitor Hugo: ''Heidelberg of Frankfurt an Main''. Societäts-Berlag, 2003. ISBN 3-7973-0825-6.</ref></blockquote> ==== Guerra Baden-Palatinado ==== An [[1462]], ne l decorrer de la guerra antre [[Baden]] i l [[Palatinado]], l [[Príncepe eileitor|Eileitor]] [[Frederico I, Conde Palatino de l Reno|Frederico I]] (l "''Pfälzer Fritç''") aprisionou ne l palácio l [[Aneixo:Lhista de gobernadores de Baden|Margrabe]] [[Carlos I, Margrabe de Baden-Baden|Carlos I de Baden]], l [[bispo]] [[Jorge bon Baden|Jorge]] de Metç i l [[Cunde]] [[Ulrico B, Conde de Wurttemberg|Ulrico B de Wurttemberg]]. Frederico mantebe ls prisioneiros acorrentados i alimentados cun quemidos rudes até que le fusse pago l resgate eisigido. L margrabe Carlos I tubo de pagar 25.000 florines de ouro pula lhibertaçon, tenendo antregue [[Sponhein]] cumo penhor i declarado [[Pforzhein]] cumo un [[feudo]] de l [[Palatinado]]. L bispo de Metç tubo de pagar 45.000 florines de ouro. Inda assi, l aspeto mais amportante fui l fato de Frederico I de l Palatinado tener garantido l sou crédito cumo príncepe-eileitor. Diç la lhenda que Frederico fizo ls sous hóspedes amboluntários cumprender la falta de pan a las refeiçones mandando-los mirar, atrabeç de la jinela, para la paisaige debastada ambaixo deilhes. Este eipisódio ye cuntado nun poema, de [[Gustab Schwab]], antitulado ''De las Mahl zu Heidelberg'' ("La Cena de Heidelberg"). ==== Reforma i Guerra de l Trinta Anhos ==== [[Fexeiro:Hortus Palatinus und Heidelberger Schloss bon Jacques Fouquiere.jpg|thumb|left|300px|L ''Hortus Palatinus'' cul Castielho de Heidelberg an segundo praino, grabura de Jacques Fouquières, 1620.]] Fui durante l reinado de l Conde Palatino [[Luís B, Conde Palatino de l Reno|Luís B]] ([[1508]]-[[1544]]) que [[Martico Lhutero]] se çlocou la Heidelberg para defender ua de las sues teses (la ''Heidelberger Çputation''), tenendo prestado ua besita al palácio, tenendo sido apoiado pul Conde de l Palatinado Wolfgang, armano de Lhuís B. Ua carta que ambio al sou amigo [[George Spalatin]], datada de [[18 de Maio]] de [[1518]], lhouba la bleza de l palácio i las sues defesas. Durante la [[Guerra de l Trinta Anhos]] fúrun lhançados pula purmeira beç projéteis contra l castielho, treminando eiqui, de fato, la stória de las custruçones ne l eidifício. Ls seclos seguintes trouxírun, eissencialmente, çtruiçones i recustruçones. An [[1619]], rebeliones [[Protestantismo|protestantes]] contra l [[Sacro Ampério Romano Germánico]] oufrecírun la corona de la [[Voémia]] la [[Frederico B, Eileitor Palatino]], l qual la aceitou anque de las çconfianças, zancadeando la [[Guerra de l Trinta Anhos]]. Depuis de la sue derrota na [[Batailha de la Muntanha Branca]], ne l die [[8 de Nobembre]] de [[1620]], Frederico B scapou cumo un foragido, tenendo çmoblizado las sues tropas prematuramente, l que deixou l Palatinado andefeso contra l General [[Johann Tserclaes, Conde de Tilly|Tilly]], l comandante supremo de la [[Liga Católica (almana)|Liga Católica]] al serbício de l príncepe-eileitor de la Babiera Maximiliano I. Ne l die [[26 de Agosto]] de [[1622]], Tilly ampeçou l sou ataque la Heidelberg, tomando la cidade la [[16 de Setembre]] i l palácio poucos dies depuis. [[Fexeiro:Befestigungsplan ç Heidelberger Schlosses 1622 bon Anonymus.jpg|thumb|250px|Planta de lhocalizaçon datada de 1622.]] Quando ls suecos tomórun Heidelberg, ne l die [[5 de Maio]] de [[1633]], i abriran fuogo subre l palácio a partir de la colina de [[Königstuhl]] situada por trás del, Tilly antregou l eidifício, ne l die 26 de l mesmo més. Ne l anho seguinte, las tropas de l amperador tentórun recaturar l Castielho de Heidelberg, mas esso solo benerie a acunter an [[Júlio]] de [[1635]]. L palácio manter-se-iba nas manos amperiales até a la assinatura de la [[Paç de Bestfália]], tratado que ponerie fin a la Guerra de l Trinta Anhos. L nuobo gobernante, [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]], i la sue família solo se mudarian pa l palácio arruinado ne l die [[7 de Outubre]] de [[1649]]. [[Bitor Hugo]] resume estes acuntecimientos i ls eibentos seguintes desta forma: <blockquote>''An 1619, Frederico B, anton un home moço, tomou la corona de ls Reis de la Boémia, contra la buntade de l amperador, i an 1687, Filipe Guilherme, Conde Palatino, anton un home idoso, assumiu l títalo de príncepe-eileitor, contra la buntade de l Rei de Fráncia. Esto causou las batailhas de Heidelberg i tributaçones sin fin, la Guerra de l Trinta Anhos, Gustab Adolfs Ruhmesblatt i finalmente la Guerra de la Grande Aliança, a misson Turennes. Todos estes terribles eibentos degradórun l palácio. Trés amperadores, Lhuís l Bábaro, Adolfo de Nassau i Lheopoldo de la Áustria, montórun-le cerco; Pio II cundenou-lo; Lhuís XIB debastou-lo''.<ref name="Bitor Hugo 2003"/></blockquote> === Çtruiçon i trasferéncia de la Corte para Mannhein === ==== Guerra de Sucesson de l Palatinado ==== [[Fexeiro:Heidelberger Schloss 1693 nach Zerstoerung.jpg|thumb|left|Panfleto subre la çtruiçon de l Castielho de Heidelberg, 1693.]] Depuis de la muorte de [[Carlos II, Eileitor Palatino]], l redadeiro çcendente de la lhinhaige de la [[Casa de l Palatinado-Simmern]], [[Luís XIB de Fráncia]] ourdenou la rendiçon de l [[Alódio|títalo alodial]] a fabor de la Duquesa de Orleanes, [[Isabel Carlota, Princesa Palatina]], la qual el aclamou cumo heirdeira lhegítima de las tierras de l Simmern. Dá-se, anton, ampeço a la [[Guerra de l Nuobe Anhos]]. Ne l die [[29 de Setembre]] de [[1688]], las tropas francesas marchórun subre l Palatinado i, ne l die [[24 de Outubre]], mudórun-se para Heidelberg, cidade que habie sido abandonada por [[Filipe Guilherme, Eileitor Palatino|Filipe Guilherme]], l nuobo Eileitor Palatino de la lhinhaige de l [[Palatinado-Neuburg]]. Na guerra contra ls poderes aliados ouropeus, l Cunseilho de Guerra de la Fráncia decidiu-se pula çtruiçon de todas las fortificaçones i pula debastaçon de l Palatinado (''[[Ezéchiel de Mélac|Brûleç le Palatinat!]]'' - "Queimen l Palatinado!"), cumo forma de prebenir l ataque de ls einimigos a partir dessa ária. Quando ls franceses se retirórun de l castielho, ne l die [[2 de Márcio]] de [[1689]], ancendiórun nel i çtruíran la fachada de la grande torre. Tamien fúrun ancendiadas partes de la cidade, mas a misericórdie dun general francés, [[René de Froulay de Tessé]], que dixe als habitantes para acender pequeinhos fuogos nas sues casas de forma a criar la eiluson de stáren a arder, prebeniu maiores çtruiçones.<ref>Harry B. Dabis: "What Happened in Heidelberg: Fron Heidelberg Man to the Persent": Berlag Brausdruck GmbH, 1977, 0007C650K.</ref> Eimediatamente depuis de la sue ascençon, an [[1690]], [[João Guilherme II, Eileitor Palatino|João Guilherme II]] mandou reconstruir las paredes i las torres. Quando ls franceses alcançórun, ua beç mais, ls portones de Heidelberg, an [[1691]] i [[1692]], las defesas de la cidade stában an tan bun stado que estes nun cunseguiran antrar. Ne l die [[18 de Maio]] de [[1693]], ls franceses ambestiran outra beç subre ls portones de la cidade, tenendo-a tomado ne l die 22 de l mesmo més. Inda assi, nun cunseguiran cuntrolar l castielho, pul que çtruiran la cidade nua tentatiba de de anfraquecer la sue percipal base de apoio. Ls acupantes de l castielho capitulórun ne l die seguinte. Ls franceses aprobeitórun, anton, la ouportunidade para cuncluir l trabalho ampeçado an [[1689]] depuis de la sue saida precipitada de la cidade. Las torres i paredes que subrebibírun a la redadeira óndia de çtruiçon fúrun splodidas cun minas. ==== Trasferéncia de la Corte para Mannhein ==== [[Fexeiro:Heidelberg 20060420 021.jpg|thumb|180px|Eigreija de l Sprito Santo: an tiempos serbiu dues cungregaçones (Protestante i Católica) i fui l motibo de la mudança de la Corte para Mannhein.]] An [[1697]] fui assinado l [[Tratado de Ryswick]], marcando l final de la [[Guerra de la Grande Aliança]] i trazendo, finalmente, paç a la cidade. Fúrun feitos prainos para demolir l castielho i reutilizar partes del para un nuobo palácio a custruir ne l bal. Quando las dificuldades cun este praino se tornórun eibidentes, l antigo castielho fui reformado. Al mesmo tiempo, [[Carlos III Filipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] jogou cula eideia de redesenhar cumpletamente l castielho, mas acabou por arquibar l porjeto por falta de fondos. An [[1720]] l mesmo Príncepe-eileitor antrou an cunflito cun ls protestantes de la cidade al eisigir la antrega total de la Eigreija de l Sprito Santo als Católicos (esta habie sido prebiamente debedida por ua partiçon i ousada por ambas las cungregaçones), mudando, anton, la sue corte para [[Mannhein]] i perdendo to l antresse ne l castielho. Quando, ne l die [[12 de Abril]] de [[1720]], anunciou la remoçon de la corte i de todos ls cuorpos admenistratibos para Mannhein, spressou un deseio, dezindo "''que cresça yerba nas sues rues''". L cunflito relegioso fui, probablemiente, solo ua de las rezones de la mudança para Mannhein. Para alhá desso, cumberter l ultrapassado castielho ne l topo de la colina nun palácio [[barroco]] tenerie sido defícel i çpendioso. Al mudar-se para la prainada, l príncepe-eileitor tornou possible la custruçon dun palácio que reunisse todos ls sous deseios, l [[Schloss Mannhein]]. L sucessor de Carlos Filipe, [[Carlos Teodoro, Eileitor de la Babiera|Carlos Teodoro]], planeou mudar la sue Corte de buolta pa l Castielho de Heidelberg. Inda assi, ne l die [[24 de Júnio]] de [[1764]], un centeilha atingiu dues bezes l ''Saalbau'' (eidifício de la Corte), ancendiando l castielho ua beç mais, l que el anterpretou cumo un senhal de l cielos, tenendo mudado ls sous prainos. [[Bitor Hugo]], que se apaixonara pulas ruínas de l castielho, tamien biu esso cumo un senhal debino: <blockquote>''Poder-se-iba até dezir que ls própios cielos tenerien anterbindo. Ne l die [[23 de Júnio]] de [[1764]], l die anterior àquele an que Carlos Teodoro staba para se mudar pa l castielho i fazer del la sue sede (l que, pula çpedida, tenerie sido un grande zastre, porque se Carlos Teodoro tubisse passado ls sous trinta anhos eilhi, estas austeras ruínas que hoije tanto admiramos cierta mente tenerien sido decoradas ne l stilo pompadour); Nesse die, anton, cun ls mobliários de l príncepe inda a chegar i a asperar na Eigreija de l Sprito Santo, fuogo de l cielo atingiu a torre otogonal, ancendiando l telhado, i çtruiu este castielho cun quenhientos anhos an pouquíssimas horas'',<ref>Bitor Hugo: ''Heidelberg of Frankfurt an Main''. Societäts-Berlag, 2003. {{ISBN|3-7973-0825-6}}.</ref></blockquote> Nas décadas seguintes fúrun feitas reparaçones básicas, mas l castielho permaneciu, eissencialmente, cumo ua ruína. === Depuis de la çtruiçon === ==== Lhenta decadéncia i entusiasmo romántico ==== [[Fexeiro:Carl Philipp Fohr 001.jpg|thumb|260px|left|L Castielho de Heidelberg nua grabura de Carl Philipp Fohr, 1815.]] An [[1777]], Carlos Teodoro tornou-se gobernante de la [[Babiera]], para alhá de manter eigual funçon ne l Palatinado, mudando la sue corte de [[Mannhein]] para [[Munique]]. L castielho apagou-se inda mais de ls sous pensamientos i las salas que inda tenien telhados fúrun acupadas por artesones. Yá an [[1767]], la parede sul fui çpojada de piedras çtinadas a la custruçon de l [[Schloss Schwetzingen]], ua residéncia stibal de l Eileitor i de la sue corte. An [[1784]], las [[bóbeda]]s de l ''Ottheinrichsbaus'' (Eidifício de Ottheinrich) fúrun prenchidas i l castielho ousado cumo fuonte de materiales de custruçon. Cumo resultado de la [[Mediatizaçon Almana|Mediatizaçon Germánica]] de [[1803]], Heidelberg i Mannhein tornórun-se parte de [[Baden]]. [[Carlos Frederico, Grano-Duque de Baden]], cungratulou-se cul oumiento de l sou território, anque ber l castielho cumo ua adiçon andeseijable. La strutura staba decadente i ls populares habien-se serbido de la piedra, madeira i fierro de l castielho para custruir las sues própias casas. La [[státua|estatuária]] i ornamientos tamien fúrun presas fáceles. [[August bon Kotzebue]] spressou la sue andignaçon, an 1803, contra la antençon de l gobierno de Baden de demolir las ruínas. Ne l ampeço de l [[seclo XIX]], l arruinado castielho tornou-se nun simblo pa l mobimiento patriótico contra [[Napoleon Vonaparte]]. [[Fexeiro:Heidelberger Schloss bon Willian Turner 1844 1845.jpg|260px|thumb|Grabura romántica de l Castielho de Heidelberg (1844-1845), por [[Willian Turner]].]] Mesmo antes de [[1800]], habien chegado artistas para ber l riu, las colinas i las ruínas de l castielho cumo un cunjunto eideal. Las melhores repersentaçones son las de l anglés [[Willian Turner]], l qual stubo an Heidelberg bárias bezes antre [[1817]] i [[1844]], tenendo pintado Heidelberg i l castielho muitas bezes. El i outros pintores de l [[romantismo]], sous cuntemporáneos, nun stában antressados an retratos fiéis de l eidifício, pul que dórun rédea solta a la lhiberdade artística. Por eisemplo, las pinturas que Turner fizo de l castielho mostran nel ampoleirado mui mais arriba na colina de l que na rialidade stá. L salbador de l cunjunto fui [[Charles de Graimberg]]. Este conde francés anfrentou l gobierno de Baden, l qual bie l castielho cumo ua "''bielha ruína cun ua multiplicidade de ansípidos ornamientos la çfazíren- se''", pula preserbaçon de l eidifício. Até [[1822]], serbiu cumo un guarda boluntário de l castielho, tenendo bibido durante algun tiempo ne l ''Gläserner Saalbau'' (Eidifício de l Salon de Bidro), de adonde podie manter un uolho subre l pátio. Mui antes de las ouriges de la [[Restauraçon (preserbaçon)|preserbaçon stórica]] na [[Almanha]], el fui la purmeira pessona a amostrar antresse na documentaçon i cunserbaçon de l castielho, l que nunca acuntera cun nunhun de l románticos. Graimberg pediu la [[Thomas La. Lheger]] que preparasse l purmeiro guia de l eidifício. Cun las sues pinturas de l castielho, de las quales fúrun reproduzidas muitas cópias, Graimberg promobiu las ruínas de l castielho i trouxe muitos turistas a la cidade. ==== Planeamiento i Restauro ==== [[Fexeiro:Heidelberger Schloss bon Koch u Seitç 1891.jpg|thumb|190px|Praino de Julius Koch i Fritç Seitç, 1891.]] La queston subre se l castielho deberie ó nun ser cumpletamente restaurado fui çcutida durante mui tiempo. An [[1868]], l poeta [[Wolfgang Muller bon Königswinter]] defendiu ua cumpleta recustruçon, l que probocou fuortes reaçones an ancontros públicos i na amprensa. An [[1883]], l [[Grano-ducado de Baden]] stableciu un ''Schloßbauburo'' ("gabinete de custruçon de l castielho"), superbisionado pul diretor de custruçon Josef Durn, an [[Karlsruhe]], tenendo [[Julius Koch]] cumo superbisor de custruçon çtrital i [[Fritç Seitç]] cumo arquiteto. L gabinete fizo un praino detalhado para preserar ó rerincipal. Esta eiquipa treminou l sou trabalh an [[1890]]. L praino fui abaluado por ua comisson de specialistas de to la Almanha, la qual chegou a la cuncluson que, ambora la recustruçon total ó parcial de l eidifício nun fusse possible, era possible preserbá-lo na sue cundiçon corriente. Solo l ''Friedrichsbau'' (Eidifício de Frederico), cujos anteriores fúrun danificados pul fuogo mas nun arruinado, benerie a ser restaurado. Esta recustruçon fui efetuada, antre [[1897]] i [[1900]], por Karl Schäfer, cun un einorme custo de 520.000 [[Marco (moeda)|marcos]]. ==== Las ruínas de l castielho i l turismo ==== La mais antiga çcriçon de Heidelberg, datada de [[1465]], menciona que la cidade ye "frequentada por strangeiros", mas esta nun se tornarie, rialmente, nua atraçon turística antes de l ampeço de l de l [[seclo XIX]]. L Conde Graimberg fizo de l castielho un oubjeto permanente de graburas, las quales se tornórun an percursoras de ls cartones postais. Al mesmo tiempo, tamien passou a ser ancontrado an copas de recordaçon. L turismo recebiu un grande ampulso quando Heidelberg fui lhigada a la rede de camino de fierro, an [[1840]]. [[Fexeiro:Rondell Heidelberger Schloss bon Stueckgarten.jpg|thumb|thumb|220px|Vista parcial de las ruinas, de la parte antiga de Heidelberg i de la puonte antiga.]] [[Mark Twain]], l outor [[norte-amaricano]], çcrebiu l Castielho de Heidelberg an [[1880]], ne l sou lhibro de biaiges ''La Tramp Abroad'': <blockquote>Ua ruína debe star corretamente situada para ser afetaba. Esta nun poderie tener sido melhor colocada. Argue-se nua eilebaçon de comando, stá ancerrada an bosques berdes, nun hai qualquier terreno praino an buolta, mas, pul cuntrário, eisisten terraços arborizados subre terraços, i mira-se para baixo atrabeç de folhaiges brilhantes para faias perfundos i abismos adonde l crepúsclo reina i la luç de l sol nun puode penetrar. La natureza sabe cumo adornar ua ruina para cunseguir l melhor eifeito. Ua dessas bielhas torres stá partida al meio, i ua de las metades tombou pa l lhado. La sue anclinaçon ancontra-se de forma a stablecer ua atitude pitoresca. Todo l que faltaba era ua draparie adequada, i la natureza ten-na mobildado; eilha ten bestido la acidentada massa de flores i berdura, i fizo deilha un ancanto pa ls uolhos. La metade que se mantén arguida spone las sues arnosas salas para si, cumo bocas abierta sin dientes; Eilhi, tamien las trepadeiras i las flores ténen feito l sou trabalho de grácia. La parte traseira de la torre nun ten sido negligenciada, mas stá bestida cun ua peça de heira polida agarrada, la qual sconde las feridas i manchas de l tiempo. Mesmo l topo nun fui deixado nu, mas ye coronado cun un florescente grupo de arbles i arbustosA anfelicidade ten feito cun esta bielha torre l que por bezes faç cul caráter houmano - melhorá-lo. &nbsp;Mark Twain<ref>fron Mark Twain: ''La Tramp Abroad''. [http://twain.thefrelibrary .com/Tramp-Abroad/1-2 ''La Tramp Abroad'' ne l site twain.thefrelibrary .com]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></blockquote> Ne l [[seclo XX]], ls amaricanos spalhórun la fama de Heidelberg para fura de la [[Ouropa]]. Desta fura, ls japoneses tamien besitan frequentemente l castielho durante las sues biaiges pul [[Vielho Cuntinente]]. Heidelberg recibe, ne l ampeço de l [[seclo XXI]], mais de trés milhones de besitantes por anho, cun cerca de 1.000.000 de pernoitas. A maior parte de ls besitantes strangeiros bénen de l [[EUA]] i de l [[Japon]]. La mais amportante atraçon, de acordo cul Anstituto Geográfico de la [[Ounibersidade de Heidelberg]], ye l castielho cun ls sous terraços de ouserbaçon. Alguns de ls besitantes apaixonan-se pula cidade, pul que muitos deilhes deciden casar ne l castielho. Celebran-se cerca de 100 casamientos por anho na capielha de l palácio.<ref>[http://www.wedding-in-heidelberg .com Casamientos an Heidelberg]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Reflexos de l "Mito de Heidelberg" ==== L porsor de Heidelberg Lhudwig Giesç screbiu, ne l sou ansaio de [[1960]] antitulado ''"Fenomenologie de l Kitsches"'', subre l seneficado de las ruínas pa l turismo: [[Fexeiro:Heidelberger Schloss bon Theodor Verhas 1856 Ausschnitt.jpg|thumb|220px|Parte dua grabura de Theodor Berhas, 1856.]] [[Fexeiro:Heidelberg corr.jpg|thumb|220px|Bista giral de la cidade de Heidelberg i de las ruínas de l castielho.]] <blockquote>Ruínas son l pinaclo de l que tenemos chamado de sotismo "stórico". Cumo un punto de salto, puode serbir de stória a partir de la speriéncia: an 1945, pouco depuis de la rendiçon de la Almanha, quando un suldado amaricano que tiraba retrato abidamente al Castielho de Heidelberg me preguntou cumo este lhugar de peregrinaçon para todos ls románticos chegara a la ruina, respundi maquiabelicamente, "fui çtruido por bombas amaricanas". La reaçon de ls suldados fui mui anstrutiba. Bou specular sucintamente: l choque para las sues cuncéncias — decorriente dua stética i nun dun porblema ético — fui straordinário: la "ruina" deixou de parecer guapa para eilhes; pul cuntrário, lhamentórun (assi: cun cuncéncia rialista persente) la recente çtruiçon dun grande eidifício.</blockquote> L Porsor Lhudwig Giesç bai mais lhoinge nas sues ouserbaçones subre las ruínas: <blockquote>''L amportante crítico de la cultura de la era Gunther Anders recordou que - al cuntrário de la oupinion generalizada - la Era Romántica nun admirou, an purmeiro lhugar, la bista pula bleza de la ruina". Pul cuntrário, tubo lhugar la seguinte ''amberson'': l Renacimiento (cumo la purmeira geraçon) admirou l antigo Torso, "nun por, mas anque ser un Torso". Ancontrórun-le bleza, mas "anfelizmente" (!) solo cumo ruina. La segunda geraçon ''ambertiu'' la "ruina de l guapo" pula "bleza de la ruina". I por eiqui, fui clara la bie para la "produçon de ruinas" andustrial: cumo gnomos de jardin agora anstalados na paisaige an orde la que esta se torne ''guapa'''.<ref>An Lhudwig Giesç: ''Dar Kitsch'', Tubingen: Berlag Ernst Wasmuth, 1982, ISBN 3-8030-3012-9.</ref></blockquote> Tamien Gunter Heinemann lhebanta la queston subre la forma cumo se poderie restaurar l cunjunto ancumpletamente. Próssimo de la bison de l jardin-Stuck subre l fosso de ls benados (''Hirschgraben'') de l anterior de las bien cunserbadas ruinas de l castielho, preguntaba-se la si própio cumo era possible que nun se recuperasse to la ária outra beç. <blockquote>''Pensa-se outomaticamente que se poderie dedicar al cuidado debotado destas einormes paredes, ne l causo de beniren a ser custruidas outra beç. Quanto la çpesas esso nun faç muita defrença, mas cumo esso serie ourganizado! Esso eirie requerer semientes de las sues eimaginaçones stóricas, na medida an que las eisistentes eimaiges sonoras que ténen sido trasmitidas permiten esso. Mas trarie l solo fenómeno para Heidelberg l fato de l castielho nas sues ruinosas cundiçones tener de registar l probeito cunsidrable an balores stéticos. Un castielho reconstruido serie eiquibalente a un zamcanto, serie la certificaçon dun inadequado porcesso de çlocamiento de stória ouposta, i deixarie de cunceder spácio a la participaçon de la natureza. L antendimiento de la rializaçon ganho an claridade, serie perdido para a minte an perfundidade .<ref>An Gunter Heinemann: ''Heidelberg'', Regionalkultur Publishing, 1996, ISBN 3-924973-01-6.</ref></blockquote> === Cronologie === [[Fexeiro:Gesamtansicht ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|450px|Bista panorámica de l Castielho de Heidelberg.]] [[Fexeiro:Heidelberg 3.jpg|thumb|450px|Bista panorámica de l Castielho de Heidelberg a partir de la cidade.]] Lhinha cronológica de ls percipales eibentos ne l castielho: * 1225: purmeiro decumiento an que aparece mençon a un ''"Castrun"'' an Heidelberg; * 1303: mençon la dous castielhos; * 1537: çtruiçon de l castielho de cima por un centeilha; * 1610: criaçon de l jardin de l palácio (''Hortus Palatinus''); * 1622: Tilly cunquista la cidade i l castielho durante la [[Guerra de l Trinta Anhos]]; * 1649: renobaçon de la planta de l castielho; * 1688/1689: çtruiçon por tropas francesas; * 1693: nuobas çtruiçones durante la Guerra de Sucesson de l Palatinado; * 1697: ampeço de la recustruçon; * 1720: trasferéncia de la residéncia para Mannhein; * 1742: ampeço de la recustruçon; * 1764: çtruiçon por un centeilha; * 1803: l castielho i la cidade passan a fazer parte de l stado de Baden; * 1810: Charles de Graimberg dedica-se a la preserbaçon de las ruínas de l castielho; * 1860: purmeira eiluminaçon de l castielho; * 1883: stablecimiento de l "gabinete de custruçon de castielhos de Baden"; * 1890: balanço por Julius Koch i Fritç Seitç; * 1900 (cerca): restauros i zambolbimiento stórico. == Eidifícios de l castielho == [[Fexeiro:HeidelbergerSchloss1.jpg|250px|thumb|left|Bista de l ''Jettenbuhl'' cul Castielho de Heidelberg.]] Çconhece-se la aparéncia de l cunjunto anquanto castielho [[mediebal]]. Este stendia-se subre la ária de l atual pátio de l palácio, sin las stensones posteriores an direçon la oeste (Grande Torre, parede norte - Eidifício Anglés - i parede oeste cun torre redonda), i drento de l anielho de muralhas anterior, inda eisistindo scassos bruxedos na parede este de l ''Lhudwigbaues'' ("Eidifício de Lhuís"), las fachadas este i sul de l eidifício de serbício i la parede oeste de l Ruprechtbau ("Eidifício de Ruperto") i de l ''Frauenzimmerbau'' ("Eidifício de l Salon de las Damas"). L Castielho de Heidelberg formaba ua lhinha defensiba cul castielho eisistente ne l alto de l atual Molkenkur (este redadeiro queimado an [[1537]]), l que permitie tener l [[riu Neckar]] bien "dominado". A partir de meados de l [[seclo XV]], l castielho i fortaleza fui zambolbido cula custruçon de trés torres para canhones na parte ouriental i de las muralhas steriores. Na purmeira metade de l [[seclo XVI]], [[Luís B, Conde Palatino de l Reno|Luís B]] abançou cunsidrablemiente la ária de l castielho para oeste, tenendo deixado robustas fortificaçones, assi cumo un eidifício residencial andependiente. Seguiu-se la spanson de l castielho sob puntos de bista repersentatibos. Sob ls sous sucessores, la defesa acunteciu ne l panho de fondo. [[Fexeiro:Heidelberg Castle MKL Bd. 8 1890 (130918117).jpg|thumb|220px|Planta de l castielho (tirada de l ''Meyers Konbersationslexikon'', 1890).]] Solo als poucos, geraçon passado geraçon, l castielho fui recebindo ua grande coleçon de eidifícios residenciales. La ''Altstadt'' ("cidade bielha") solo chegou mui tiempo depuis. Einicialmente eisistia ua cidade de muntanha pa l pessonal i funcionários an Hangweg. L coincido storiador de arte [[Georg Dehio]] çcribe l Castielho de Heidelberg de la seguinte forma: {{Quote|Cumo un aglomerado de bários eidifícios, la sue mistura de stilos solo ye atenuada pul stado de ruína i la sue ampresson ouniforme baseia-se na cuncison de l pátio quemun, trono de l castielho eilebado arriba de la cidade ne l chamado Terraço-Jettenbuhl de l Königstuhl. L caráter an cunformidade cun ua strutura melitar, cun las fachadas oeste, sul i este biradas pa l pátio; solo ls eidifícios que anfrentan la cidade, lhibres de ls ataques ne l lhado norte, possuen ua segunda fachada de honra na parte sterior. |Georg Dehio<ref>Georg Dehio: „''Handbuch dar Deutschen Kunstdenkmäler. Baden-Wurttemberg I. Die Regierungsbezirke Stuttgart und Karlsruhe''". Eiditado por Dagmar Zimdars i outros.</ref>}} === Eidifícios cun nome de pessonas === ==== Ruprechtsbau (Eidifício de Ruperto) ==== : Nome: nomeado an refréncia al Príncepe-Eileitor [[Ruperto de la Germânia|Ruperto III]] ([[1352]]-[[1410]]). [[Fexeiro:Ruprechtsbau Heidelberger Schloss vom Stueckgarten.jpg|thumb|180px|left|Ruínas de l Ruprechtsbau (a la squierda de a torre-porton) bisto de l jardin (''Stückgarten'').]] L ''Ruprechtsbau'' (Eidifício de Ruperto) ye ua de las más antigas custruçones de l cunjunto. Fui arguido pul Eileitor [[Ruperto de la Germânia|Ruperto III]], ne l ampeço de l [[seclo XV]], quando este era [[Aneixo:Lhista de reis de la Germánia|Rei de la Germánia]]. Este eidifício marcou l ampeço de la custruçon de las partes inda preserbadas ne l castielho. [[Fexeiro:Ruprechtsbau Relief Heidelberger Schloss 01.JPG|thumb|Detalhe de la decoração: anjos cun ansígnia.]] Julgou-se durante mui tiempo que la stória de l castielho tenie ampeçado cun esta estrutura. Mas stensas ambestigações arqueológicas, rializadas durante ls trabalhos de renovação an finais de l [[seclo XIX]], ancontrórun fragmientos de jinelas [[românico|românicas]] i de l [[gótico]] einicial. La custrução de l castielho fui fixada por volta de l anho [[1300]]. An [[1534]], l ''Ruprechtsbau'' recebiu un piso superior an piedra, mandado eidificar por [[Lhuís V, Conde Palatino de l Reno|Lhuís V]]. Un parágrafo anscrito na alvenaria de la parte dianteira i l númaro [[1534]] que se puode ver ne l anterior de l eidifício anunciam, actualmente, essa renovação. Un brasão cun anjos subre l portal adorna l eidifício. Acradita-se que esta ye la ansígnia de l custrutor, eimortalizada pa l mundo desta forma. De acordo cula tradição, ls dous anjos subre l brasão repersentam ls filhos de l custrutor, ls quais, durante la custrução de l castielho, tiran caído dun [[andaime]] i morrido. L mestre tornou-se tan melancólico que la custrução chegou a un ampasse. Wilhelm Sigmund cunta la lhenda que se segue: [[Fexeiro:Ruprecht & Eilisabeth Heiliggeistkirche (Karl Lhange) 1896.jpg|thumb|Ruperto III i Eilisabeth von Hohenzollern-Nürnberg na Eigreja de l Sprito Santo de Heidelberg.]] {{Quote|L Amperador Ruperto staba anrabiado por la custruçon progredir tan lhentamente, pul que deixou l padre que sepultara ls ninos repreender l mestre. Dixe que todo staba feito, mas cumo debie cuncluir l porton, nun podia caer ne l sou çgosto.<br /> Eimediatamente surgiu l mestre ancontestable, de modo a dar forma a la cunclusão de l portão. El sculpiu ls sous rapazes, repersentados cumo doces ninos-anjo, nun rosário. Ne l meio de la grinalda colocou l cumpasso, l simblo de la sue arte, de la qual se çpediu para siempre.|Wilhelm Sigmund<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/angelskopfe.html ''Cabeças de anjo'' ne l site heidelberger-altstadt.de]</ref>}} Ua vez que Ruperto III fui coronado cumo Ruperto I, Rei de la Germânia, an [[1400]], l eidifício fui outelizado para fins cerimoniais. Tamien se ancontra ne l ''Ruprechtsbau'' ua [[piedra de armas]] cula apropriada águila amperial an refréncia al reino. Drento de l eidifício eisiste ua lhume [[Renacimiento|renacentista]], un de ls poucos eilemientos de l anterior que inda stan preservados. ; Ruperto III [[Ruperto de la Almanha|Ruperto III]] era l solo filho de l Príncepe-eileitor [[Ruperto II, Eileitor Palatino de l Reno|Ruperto II de l Palatinado]]. Stubo, juntamente cul Arcebispo de Mainz, na lhiderança de l príncepes zde [[1398]], benido a suceder al deposto Rei [[Venceslau de Lhuxemburgo|Venceslau]] ne l die [[20 de Agosto]] de [[1400]]. L Arcebispo de Quelónia, [[Friedrich III von Saarwerden]], coroou Ruperto depuis de la sue eileição an [[Quelónia]], ua vez que [[Aachen]] i [[Frankfurt am Main]] nun abriram las puortas al Rei romano-alman. Ne l reino, pul menos nas árias próssimas, ancontrou debrebe reconhecimiento rial, cun Venceslau la nun se cumprometer más. Inda assi, Ruperto tubo un ampacto stritamente lhemitado. Ruperto deixou l más antigo eidifício residencial eidantificable ne l castielho, l qual recebiu l sou nome. Para alhá desso, ampeçou la custrução de la ''Heiliggeistkirche'' (Eigreja de l Sprito Santo), an Heidelberg, la qual se veria, trés seclos depuis, ne l centro dua çputa que ditaria la trasfréncia de la corte para [[Mannheim]]. ==== Lhudwigsbau (Eidifício de Lhuís) ==== :: Nome: nomeado an refréncia al Príncepe-Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] ([[1478]]-[[1544]]). L ''Lhudwigsbau'' (Eidifício de Lhuís) fui custruído an [[1524]] por orde de [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]], tenendo servido de residéncia. Substituiu ua strutura más antiga, cujas paredes fúrun an parte outelizadas na sue custrução. Las típicas jinelas góticas çpostas an nibles scalonados que cumpletában la fachada sul yá nun eisistem. Oureginalmente, l ''Lhudwigsbau'' era un eidifício simétrico. Inda assi, l Príncepe-Eileitor [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] demoliu la sue metade norte para para alhá de a torre-scaleira, de forma a abrir spácio para la custrução de l ''Ottheinrichsbau''. L ''Lhudwigsbau'' tenie, oureginalmente, ua maior spansão para norte, de forma que la referida torre se ancontraba ne l meio de la fachada. An [[1764]] fui çtruido por un ancéndio. Sob l braso ne l sterior ancontram-se dous macacos a jogar (un jogo cun cuorda de nome ''Strangkatzenziehen''). Esta ye, probabelmente, ua aluson a las provas de resisténcia que ls rapazes zampenhában para ver l redadeiro andar de l eidifício adonde Lhuís V viveu. ; Lhuís V [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] l Pacífico, cunseguiu lhemitar las cunsequéncias de la derrota na [[Guerra de Sucessão de Lhandshut]] i restaurar ls dreitos de l Palatinado cumo reino. Cunseguiu, inda, reconciliar-se cun ls [[Wittelsbach]] de la [[Baviera]]. Para tal, tubo l auxílio de ls cuntactos amigables que l sou armano Frederico mantinha cula [[Casa de Habsburgo]]. Cunseguiu que l ''Reichsacht'' (decumiento oufecial de l Sacro Ampério) fusse oufecialmente anulado i ls privilégios de l Palatinado restablecidos. Aquando de la eileição amperial de [[1519]], Lhuís V apoiou cul sou l voto la eileição de Carlos de Habsburgo, feturo [[Carlos I de Spanha|Amperador Carlos V]]. An [[1523]], juntamente cun Arcebispo Ricardo de Trier i l Lhandgrave Filipe I de Heisse, derrotou la revolta de ls cabalheiros lhiderada por [[Franz von Sickingen]]. Durante las [[Guerra de l Camponeses|revoltas camposinas]] de [[1525]], tentou negociar cun ls agricultores por, segundo afirma, se justeficar la abolição de la [[servidão]]. Inda assi, depuis de se perder l cuntrole de la agitação, participou na repressão de l camponses. Lhuís V ye cunsidrado cumo l "custrutor de l castielho" ("''Schlossbauer''"). La sue amportança particular prendiu-se cula spansão de las fortificações de l castielho, la eidificação de las muralhas oucidentais i de la grande torre, mas tamien cula modernização de outros eidifícios de la residência. ==== Ottheinrichsbau (Eidifício de Oto Anrique) ==== : Nome: nomeado an refréncia al Príncepe Eileitor [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] ([[1502]]–[[1559]]). : Arquitectos: [[Hans Angelhardt]] i [[Caspar Vischer]] (sucessivamente). [[Fexeiro:Otto Heinrichsbau (Karl Lhange) 1894.jpg|left|thumb|240px|Aspecto de l ''Ottheinrichsbau'' an 1894.]] L ''Ottheinrichsbau'' fui mandado custruir por [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] depuis deste se tener tornado príncepe-eileitor an [[1556]]. Este palácio fui l purmeiro eidifício [[Renacimiento|renacentista]] custruido an tierra germânico, sendo ua amportante strutura de l [[Maneirismo]] alman. Cul aparecimiento de l ''Ottheinrichsbau'', outros eidifícios más antigos fúrun an parte scondidos (cumo l ''Gläserner Saalbau'') ó demolidos (metade norte de l ''Lhudwigsbau''). L sou lhado lheste assenta subre las fundações de struturas más antigas i subre la muralha sterior. La fachada de l eidifício stende-se por quatro pisos, sendo decora por 16 figuras [[alegoria|alegóricas]] que simbolizam l porgrama de governo de l príncepe-eileitor. Las figuras são obra de l houlandês [[Alexander Colin]], l qual entraria más tarde al serbício de la [[Casa de Habsburgo]]. Quando Oto Anrique faleciu, an [[1559]], l eidifício inda nun staba cuncluido. Eilustrações anteriores (persentes ne l ''Kurpfälzisches Skizzenbuch''", de [[Matthäus Merian]]) mostram que, antes de la [[Guerra de l Trinta Anhos]], l ''Ottheinrichbau'' habie recebido dues jinelas duplas sobredimensionadas, las quais se harmonizában mal cula strutura horizontal de la custrução, eissencialmente ourientada pa l renacimiento einicial eitaliano. Aparentemente, esta alteração terá sido eisecutada por orde de l Príncepe-Eileitor [[Frederico III, Eileitor Palatino|Frederico III]], nun pertencendo al zeinho oureginal de l eidifício. Yá depuis de l final de la Guerra de l Trinta Anhos, durante la soberanie de l Príncepe-Eileitor [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]], l ''Ottheinrichsbau'' recebiu un nuobo telhado i la einorme jinela dupla zapareciu. [[Fexeiro:Ottheinrichsbau 04.JPG|thumb|150px|Státua de Sansão na fachada de l ''Ottheinrichsbau''.]] ; Porgrama figurativo de la fachada Las 16 figuras arguidas (cun speção de las quatro de l portal) são alegorias repersentando personagens de l [[Antigo Testamiento]] i [[divindade]]s pagãs. Devido la estas redadeiras, l ''Ottheinrichsbau'' recebiu, ne l [[seclo XVIII]], l nome de "''dar heidnische Bau''" ("l eidifício pagão"): * Rés-de l-suolo: heiróis místicos ([[Josué]], [[Sansão (Bíblia)|Sansão]], [[Hércules]] i [[David]]) i amperadores romanos cumo sómbolo de l poder político i melitar. Ne ls fruntões triangulares de las jinelas ancontram-se repersentados romanos famosos, cujos modelos fúrun recolhidos a partir de moedas de la época; * Purmeiro andar: Virtudes dun governador crestiano (Fuorça, Fé, Amor, Sperança i Justícia); * Segundo andar: Personificação de l siete [[astro (astronomia)|astros]] clássicos ([[Saturno (planeta)|Saturno]], [[Marte (planeta)|Marte]], [[Vénus (planeta)|Vénus]], [[Mercúrio (planeta)|Mercúrio]], [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], [[Sol]] i [[Lhuna]]). Las quatro eimagens de l andar térreo são splicadas por zajeitados versos an caligrafia gótica, ls quais são trascritos ambaixo na sue forma oureginal pula dificuldade que repersenta la sue tradução pa l pertuês: : ''Dar heirtzog Josua / durch Gotteß macht Ein und dreissig kü / nig hat umbracht.'' : ''Samson dar starck ein / Nasir Gotteß war Beschirmet Israhel / wol zwentzig Jar.'' : ''Joviß sun Heirculeß / bin Ich genandt. Durch mein heirliche / thaten wol bekandt.'' : ''David war ein Jüng / lhing gehertzt und klug Dem frechen Goliath / den kopff abschlug.'' L oubjectivo deste porgrama figurativo ye splicado pul arqueólogo de Heidelberg K. B. Stark de l seguinte modo: {{Quote|''L cunjunto de las repersentações plásticas de la fachada de l palácio formam ne l sou cunjunto un guapo speilho de l governo. Subre la fuorça de la personalide, subre l heiroísmo de l povo custruiu-se solidamente la outoridade principesca; tem l sou centro ne l eisercício de las virtudes crestianas, cumbinadas cun Fuorça i Justícia, i finalmente sob la anfluência de ls poderes superiores, ua cundução celhestre, coincidos ne l curso de las streilhas''.|K. B. Stark<ref>Oechelhauser: „''De las Heidelberger Schloss''", 1920</ref>}} [[Fexeiro:Barthel Beham 001.jpg|thumb|120px|Oto Anrique] ] ; Oto Anrique [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] lhevou l [[Protestantismo]] pa l [[Palatinado Eileitoral|Palatinado]] an [[1557]]. Promobiu la [[ciência]] i cumprometeu-se cula formação de médicos para la dissecação de cadáveres. La sue biblioteca, la [[Bibliotheca Palatina]], fui cunsidrada ua de las más amportantes de l sou tiempo. Devido al sou cumplexo stilo de vida, Ottheinrich stubo an risco de antrar an [[bancarrota]]. An sue posse staba, tamien, ua promissória pertencente a la sue avó [[Heidwig Jagiellonica|Heidwig]], nembro de la [[Dinastie Jaguelônica]]. Esta promissória, ne l valor de 32.000 [[guilder]]s, fui emitida pul Rei [[Casimiro IV de la Polónia]] por ocasião de l casamiento de la sue filha Heidwig cun [[Duque Jorge de la Baviera|Georg dem Reichen]], nunca benido a ser paga pul monarca polaco. Oto Anrique deixou [[juro]]s i juros cumpuostos calculados ne l valor de 200.000 guilders. Por esse motivo, rompeu an [[1536]] cul sou tio, l rei polaco [[Sigismundo I de la Polónia|Sigismundo I]], an [[Cracóvia]]. Durante las três sumanas de negociações, Oto Anrique poderie tener alcançado l pagamiento de la promissória, mas nun de ls juros devidos. Oto Anrique governou durante, solo, três anhos mas, inda assi, fui un de l más amportante de l Eileitores. Ne l Castielho de Heidelberg deixou l ''Ottheinrichsbau'', assi nomeado an sue houmenagem, cumo un eisemplo de [[arquitetura de l renacimiento|arquitectura renacentista]] almana. ==== Friedrichsbau (Eidifício de Frederico) ==== : Nome: nomeado an refréncia al Príncepe Eileitor [[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]] ([[1574]]-[[1610]]), l fundador de la cidade de [[Mannheim]]. [[Fexeiro:HeidelbergFriedrichsbau.jpg|thumb|250px|Fachada de l ''Friedrichsbau''.]] L Eileitor Frederico IV mandou custruir l Friedrichsbau antre [[1601]] i [[1607]], ua vez que l eidifício residencial de que çpunha na época, cula capielha, amenaçava ruir. [[Johannes Schoch]] fui l arquitecto de l eidifício. Na fachada de l ''Friedrichsbaus'' virada al pátio stan ancorporadas [[státua]]s de ls ancestrais de l príncepe-eileitor. L [[scultor]] desta galeria de ls antepassados fui [[Sebastian Götz]], de [[Coira]]. Stan repersentados nesta fachada, ampeçando de la squierda para la dreita i de cima para baixo: * Nas augas-furtadas: [[Karl dar Großi]], [[Oto de Wittelsbach]], [[Lhuís I Wittelsbach, Duque de la Baviera|Lhuís I]] i [[Rodolfo I, Duque de la Baviera|Rodolfo I]]; * Ne l piso superior, nembros de la [[Casa de Wittelsbach]] coronados: [[Lhuís IV, Sacro Amperador Romano-Germânico]], [[Ruperto I, Eileitor Palatino de l Reno|Ruperto I]] (Príncepe-eileitor de l Palatinado), [[Otão III de la Baviera]] (coronado cumo Rei Guapa V de la Hungria - nun reconhecido ounibersalmente) i [[Cristófe de la Baviera]] (Rei de la [[Dinamarca]], de la [[Suécia]] i de la [[Noruega]]); * Ne l piso de l meio: [[Ruperto I, Conde Palatino de l Reno|Ruperto I]] (fundador de la [[Ounibersidade de Heidelberg]]), [[Frederico I, Conde Palatino de l Reno|Frederico I]], [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]] i [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ]; * Ne l piso térreo: [[Frederico III, Eileitor Palatino|Frederico III]], [[Lhuís VI, Eileitor Palatino|Lhuís VI]], [[Juan Casimiro de Simmern]] i [[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]] (l custrutor deste eidifício). Las augas-furtadas tamien eisibem repersentações alegóricas de la [[Primavera]] i de l [[Berano]], simblos de la trasitoriedade de todo l que eisiste na tierra. L ''Friedrichsbau'' ye l percipal palácio de l castielho, tenndo, para alhá de la fachada virada al pátio, ua segunda fachada repersentativa ne l lhado virado a la cidade. Ne l piso térreo de la strutura ancontra-se la eigreja palaciana, la qual inda funciona actualmente. Ls andares superiores de l eidifício fúrun ousados cumo lhocal de habitação. Depuis de ls devastadores ancêndios de [[1693]] i [[1764]], esta parte de l castielho fui la sola reconstruída. Antre [[1890]] i [[1900]], l ''Friedrichsbau'' fui renovado por Carl Schäfer, un porsor de [[Karlsruhe]], al stilo de l [[Arquitetura storicista|storicismo]]. Nessa época, fui zamcadeado un debate mui cuntroverso, que çcutiu la forma cumo ls spácios anteriores deveriam ser reconstruidos. L [[Stória de Arte|storiador de arte]] [[Georg Dehio]], an particular, tenie manifestado la oupinião que l eidifício eiboluira na sue strutura. Finalmente, fui tomada la decisão de reconstruir l anterior an stilo [[neo-renacença]]. Vários spácios de l ''Friedrichbau'' mostram ua cumposição an stilo pluralista. Las salas i quartos nunca más fúrun outelizados cumo árias de habitação, passando a funcionar cumo [[museu]]. [[Fexeiro:Kurfürst Friedrich IV Pfalz Heidelberger Schloss.jpg|200px|thumb|Frederico IV na galeria de ls antepassados de l ''Friedrichsbaus''.]] ; Frederico IV [[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]] assumiu la lhiderança de la [[Ounion Protestante]] an [[1608]], pul que l cunflito antre católicos i protestantes creciu seneficativamente ne l Palatinado. Frederico mostrou, anque sue falta de formação, un grande antresse na ária de las [[houmanidades]], tenendo dotado la Ounibersidade de Heidelberg cun cadeiras de stória i [[ourientalismo]]. Frederico abandonou-se als sous prazeres i arruinou las finanças de ls sous territórios. El própio çcribe ls sous scessos i ressacas cun las seguintes palavras: "''you provavelmente fazerie todo outra beç''". L Eileitor Frederico IV manteve ua amportança permanente, tenendo mandado custruir, antre [[1606]] i [[1607]], la fortaleza Friedrichsburg, a partir de la qual benerie a aparecer la cidade de [[Mannheim]] i l [[Schloss Mannheim]]. Las sues percipales actividades ne l Castielho de Heidelberg prendírun-se cula criação de l chamado ''Friedrichsbaus'' i la spansão de las três torres ne l lhado ouriental. ==== Anglischer Bau (Eidifício de la Anglesa) ==== : Nome: nomeado an refréncia a la princesa anglesa [[Isabel de la Boémia|Isabel Stuart]] ([[1596]]-[[1662]]), la chamada "Reina de Ambierno" i mulhier de l Príncepe-Eileitor [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]]. [[Fexeiro:Anglischer Bau Heidelberg 1620 von Merian.jpg|220px|thumb|Gravura repersentando l ''Anglischer Bau'' an 1620, por Matthäus Merian.]] L arquitecto de l ''Anglischer Bau'' ye çconhecido. Las dúbedas oscilam antre [[Salomon de Caus]] i [[Inigo Jones]], ambos benidos para Heidelberg cun Isabel. Cula custrução deste eidifício permanecem las eideias básicas de protecção i de defesa, porque las streitas passagens antre muralhas i la puonte subre l fosso de l castielho oufereciam melhores ouportunidades de ataque a un potencial einimigo. L ''Anglische Bau'' - actualmente an ruínas - fui l redadeiro eidifício amportante custruído na stória de l Castielho de Heidelberg. Quedava situado fura de l quadrado de l castielho antre la Grande Torre i l ''Fassbau'' (Eidifício de l Barril). Ambaixo de l ''Anglischen Bau'' passa la grande ''Rittertreppe'' (Scadaria de l Cabalheiros). Actualmente, rializam-se nas ruínas recepções i spectáculos antegrados ne l festival de l castielho. Cun ls sous 500 metros quadrados, tem spácio para cerca de 300 lhugares sentados. ; Isabel Stuart [[Fexeiro:Eilisabeth Stuart Winterkoenigin 1613 von Anonymus.jpg|thumb|left|Isabel Stuart an 1613.]] [[Isabel Stuart]], nieta de [[Maria Stuart]] i armana de [[Carlos I de la Anglaterra]]. Nacida ne l [[Falkland Palace]] an [[1596]], era la sola filha sobrevivente de l anton [[Jaime VI de la Scócia]], más tarde tamien [[Jaime I de Anglaterra|Jaime VI de l Scoceses, I de Anglaterra i Irlanda]]. Recebiu l nome de Isabel an houmenagem a la Reina [[Isabel I de Anglaterra]]. Isabel tamien fui chamada, por vezes, "Pérola Britânica", pula sue bleza, i "Reina de l Corações", devido a la sue popularidade. Passado cuntactos preliminares, chegórun a la corte anglesa dous ambiados de l Palatinado, portadores dua carta de apersentação. Esta besita tenie cumo oubjectivo la cumbinação dua aliança firmada pul matrimónioa qual era vista cun agrado pulas dues [[Casa Rial|Casas]]. Depuis desso, [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]] biajou para [[Anglaterra]] cul fim de proceder al pedido de casamiento. Mas, la Reina [[Ana de la Dinamarca]], mai de la noiva, oupunha-se al casamiento por Frederico ser "solo" un [[Príncepe-eileitor]]. Inda assi, l sou aspecto sterior cunquistou ls angleses i la moço princesa. Ls dous (a la época ambos cun dezasseis anhos) fúrun cunsidrados l casal de suonho de l sou tiempo. Casórun, ne l die [[13 de Febreiro]] de [[1613]], na Capielha Rial de l [[Whitehall Palace]], an [[Lhondres]]. An [[1619]], fui ouferecida la Frederico la [[Aneixo:Lhista de Reis de la Boêmia|Corona de la Boémia]], perpuosta aceite por el cul ancentivo de Isabel, antre outros. Inda assi l sou reinado fui stremamente breve (antre [[4 de Nobembre]] de [[1619]] i [[8 de Nobembre]] de [[1620]]), pul que quedou coincido cumo Rei de Ambierno i Isabel cumo Reina de Ambierno. La derrota na [[Batailha de la Muntanha Branca]] anunciou l sou çtino de refugiado, que se prolongaria até a la sue muorte, ocorrida an [[1632]]. La sperança ne l auxílio prestado puls parientes angleses de la sue mulhier provou ser anganhosa. Passado l final de la [[Guerra de l Trinta Anhos]] (ocorrido an [[1648]]), Isabel, yá viúva, deseiou regressar la Heidelber acompanhada pul sou filho [[Ruperto de l Palatinado, Duque de Cumberland|Ruperto]]. Inda assi, l sou filho [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]], l nuobo Eileitor, rejeitou essa perpuosta. Nessa época, Carlos I Lhuís yá tenie l sou casamiento cun [[Charlotte de Heissen-Kassel]] fragilizado, vivia un remanse cun [[Marie Lhuise von Degenfeld]] i tenie pula frente la reconstrução de ls sous territórios passado la guerra. === Eidifícios cun refréncia a las funçones zampenhadas === ==== Bibliotheksbau (Eidifício de la Biblioteca) ==== : Nome: assi chamado por ser eiqui que, alegadamente, se situava la biblioteca. [[Fexeiro:Westseite ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|280px|Ruínas de l ''Bibliotheksbau'' i de l ''Ruprechtsbaus'', cula torre-puorta, vistas de l ''Stückgarten''.]] L ''Bibliotheksbau'' (Eidifício de la Biblioteca), anteriormene tamien chamado erroneamente de ''Rudolfsbau'' (Eidifício de Rudolfo), queda situado antre l ''Ruprechtsbau'' (Eidifício de Ruperto) i l ''Frauenzimmerbau'' (Eidifício de l Salão de las Damas). L eidifício, an stilo [[gótico]] tardio, fui mandado eidificar pul Príncepe-Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]], sendo arguido antre [[1520]] i [[1544]]. La parte melhor preservada de la strutura ye la [[Bay window|jinela saliente]] voltada pa l pátio, ne l purmeiro andar. L chamado ''Bibliotheksbau'' stá an streita lhigação cul bezino ''Frauenzimmerbau'', acrescentado ne l lhado oeste de a cerca. L nome anganhador deste eidifício surgiu, pula purmeira vez, ne l [[seclo XVII]], yá que nun eisistem eibidências que provem la sue outelização purmária cumo ua biblioteca eileitoral. Pul cuntrário, ne l purmeiro andar eisistia un spácio abobadado, chamado de ''tafelstube'' (algo que puode traduzir-se cumo quarto de la mesa), ousado puls homes de l eileitor. Las câmaras cun funções de gabinete chegórun ne l [[seclo XVI]], ua época an que l príncepe yá nun reunia la corte diariamente, an salas apartadas relegadas pa ls andares superiores. L ''Bibliotheksbau'' difere de ls outros eidifícios quinhentistas de l castielho por tenr [[bóbeda]]s an piedra até als pisos superiores. Esso deve-se al facto de eilhi ser mantida nun solo la biblioteca, mas tamien las moedas de l Eileitor. Este eidifício serviu cumo "[[cofre]]" de l castielho i cumo posição de la corte. Ne l piso térreo, las sues paredes ténen três metros de spessura. Ls sólidos spácios de l rés-de l-suolo, alguns de ls quais fúrun pintados, ampliában l ''Bibliothekssaal'' (Salão de la Biblioteca), l qual debie tener un [[pie dreito]] de 6,60 metros. L ''Bibliotheksbau'' fui l solo palácio de l castielho poupado pul ancêndio causado puls franceses an [[1689]], mas fui çtruído an [[1693]]. ==== Frauenzimmerbau (Eidifício de ls Aposentos de las Damas) ==== : Nome: assi chamado por cunter ls aposentos de las damas de la corte (nome actual: ''Königssaal'' - Salão de l Rei) [[Fexeiro:Hof Heidelberger Schloss Ulrich Kraus 1683.jpg|thumb|left|320px|Pátio anterior de l castielho an 1683, cul ''Frauenzimmerbau'', l ''Friedrichsbau'', l ''Gläsernen Saalbau'' i l ''Ottheinrichsbau'', por Ulrich Kraus.]] De l ''Frauenzimmerbau'', de l qual resta solo l piso térreo, fui arguido por orde de [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] na purmeira metade de l [[seclo XVI]]. Provavelmente, las damas de la corte viviam neste eidifício, cun ls sous quartos situados ne ls andares superiores. Ne l piso térreo quedava l Königsaal (Salon de l Rei), outelizado para to l tipo de festividades. Este salão media 34,65 metros de cumprimiento, 16,70 de anchura i 7,40 de altura. L tecto de madeira assentava an quatro [[coluna]]s de piedra, atrabeç dua trave que apoiava las traves de l tecto. Ls dous pisos superiores éran [[anxaimel]]ados. La fachada staba decorada cun várias [[Bay window|jinelas salientes]]. Ne l [[seclo XVII]] fui eisecutada ua preciosa fachada ne l lhado de l páti, cun colunas i figuras pintadas, l que custituiu ua eicelente actualização visual. L ''Königsaal'' perdiu las sues funçones de repersentação depuis de la cunclusão de l salões de fiestas ne l ''Gläsernen Saalbau'' i ne l ''Ottheinrichsbau''. Tornou-se nun spácio çtinado als jogos de l cabalheiros, para alhá de ser outelizado para reuniões ó para banquetes an ocasiões festivas. An [[1689]], l salão de fiestas fui totalmente queimado i, más tarde, l sou spácio fui aproveitado para la custrução de l Grande Barril, pul que la strutra recebiu l nome de ''Bandhaus'' (casa de la montagem). Ua vez que ls [[tanoeiro]]s se queixában que la auga de la chuva scorria para eilhes pul barril, [[Carlos Teodoro, Eileitor de la Baviera|Carlos Teodoro]] deixou las ruínas cul actual telhado de eimergência. Hoije an die, l ''Frauenzimmerbaus'' ye coincido, percipalmente, pul nome de ''Königssaal'', ambora este salão acupas solo l piso térreo de l eidifício. Na [[década de 1930]], l rés-de l-suolo fui reconstruído, servindo, para la cidade de Heidelberg, cumo un salão de fiestas çtinado a eibentos de todos ls tipos. ==== Fassbau (Eidifício de l Barril) ==== : Nome: assi chamado devido al Grande Barril. [[Fexeiro:Grosses Fass (Karl Lhange) 1896.jpg|250px|thumb|L Grande Barril, gravura de 1896.]] L ''Fassbau'' (Eidifício de l Barril) fui mandado custruir por [[Juan Casimiro de Simmern]], antre [[1589]] i [[1592]], specificamente para acuolher l famoso Grande Barril. Staba directamente lhigado al Salão de l Rei, de forma a permitir, durante las celebrações, l acesso directo al bino cuntido ne l barril. Curiosamente, l eidifício fui eisecutado ne l [[Stilo gótico|stilo gótico tardio]], na medida an que ne l período an que fui custruido yá se aplicava l stilo [[renacimiento|renacentista]]. [[Fexeiro:Perkeo.jpg|thumb|left|160px|Figura de Perkeo ne l ''Fassbau''.]] Subre l grande barril argue-se la státua de [[Perkeo]], l [[bufão]] de la corte, simblo de l cunsumo de bino, eilhi colocado por [[Carlos III Felipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] para guardá-lo. Carlos Filipe trouxe Perkeo de [[Annsbruck]], adonde tenie antes l sou trono cumo ''[[stadthouder]]'' (regente) amperial de l [[Tirol]], para la corte de Heidelberg. La lhenda cunta que l Eileitor le terá preguntado se cunseguia buber l cuntenido de l barril solico. La repuosta parece tener sido "''Perché ne l?''" (l que quier dezir "porque nó?", an [[lhéngua eitaliana|eitaliano]]), l que daria ourige a la sue alcunha: "Perkeo". Reinhard Hoppe cunta la stória que se segue: {{Quote|''L Eileitor Carlos Filipe ourdenou al sou [[bufão]], l nano Clemens Perkeo, que guardasse l grande barril. Nua viag pul Tirol tinah daprendido a tirar prazer de l sou pequeinho tamanho i de las sues piadas spirituosas. Quando l Eileitor eisaminou la sue pouca resistência a la bubida, dixe-le: "ben cumigo para Heidelberg. Nomeio-te cabalheiro i camareiro de l barril de l rei. Na adega de l miu castielho stá l maior barril de to l mundo. Se l buberes, la cidade i l castielho seran tous". "''Perche ne l''" (porque nó), respundiu l pequenote. L Eileitor riu i dixe: "Tu serás chamado de Perkeo".|Reinhard Hoppe: "Heimat un Heidelberg"<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/perkeo.html Perkeo]</ref>}} L bino debie ser la sola bubida que Perkeo cunhecie zde la sue anfância. Quando, na sue belheç, adoeciu pula purmeira vez, l sou médico acunselhou-lo a buber bino cun ourgença i recomendou-le que bebesse auga cun abundância. Anque de l grande cepticismo, Perkeo seguiu l cunseilho i morriu na manhana seguinte. Perkeo era ua criatura dina de pena i tenie – cumo [[Victor Hugo]] mencionou – que cunsumir diariamente quinze garrafas de bino, causo cuntrário era açoitado. ==== Gläserner Saalbau (Eidifício de l Salão de Vidro) ==== : Nome: assi chamado devido als speilhos venezianos que ornamentában la Galeria de ls Speilhos de l segundo andar. [[Fexeiro:Arkade Glaeserner Saalbau Heidelberger Schloss von Baptiste Bayot 1844.jpg|180px|thumb|Arcada de l ''Gläsernen Saalbaus'', cun vista de l Ottheinrichsbau, por Baptiste Bayot, 1844.]] L ''Gläserne Saalbau'' (Eidifício de l Salão de Vidro)) fui mandado arguer pul Eileitor [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]]. L sou nome deriva de ls speilhos venezianos persentes ne l salão de l piso superior. Ne l pátio, l eidifício tem raízes nas arcadas renacentistas, ambora la galeria de l passadiço apersente bóbedas an stilo gótico tardio. L lhado norte de l eidifício, virado a la cidade, ye absolutamente sóbrio, l lhado lheste fui decorado cun ua pequeinha [[jinela saliente]] gótica i la fachada virada al pátio tena ua ampena decorada. L Eileitor [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]] reconstruiu l ''Gläsernen Saalbau'' depuis de l final de la Guerra de l Trinta Anhos. Esso modificou la altura de ls andares i lhevou a la custrução de jinelas arcadas ambutidas na fachada norte. Ls remates de las jinelas inda são an parte visibles na fachada norte. Ne l die [[24 de Júlio]] de [[1764]], un centeilha atingiu dues vezes l eidifício i la strutura ardiu até a las bóbedas de la cave. An [[1897]] fui çcubierto, na parede oeste de l ''Gläsernen Saalbaus'', un grupo de jinelas muradas an stilo gótico einicial, l que sugere la custrução dua zona de l castielho durante la purmeira metade de l [[seclo XIII]]. Acradita-se que l ''Gläsernen Saalbaus'' yá stubisse planeado aquando de la custrução de l ''Ottheinrichsbau'', ua vez que la metade traseira deste redadeiro se sconde por trás de la fachada i fui eisecutada sin decoração. ==== Ökonomiebau (Eidifício de Serbício) ==== : Nome: neste eidifício fcában las árias de serbício de l castielho i la cozina. [[Fexeiro:Schlosshof Brunnenhaus Torturm Ruprechtsbau von Lhouis Hoffmeister ca 1820.jpg|left|thumb|''Ökonomiebau'', ''Brunnenhaus'', ''Torturm'' i ''Ruprechtsbau'', por Lhouis Hoffmeister, 1820.]] Ls tenermos ''"Metzelhaus"'' i ''"Backhaus"'' apuntam para la eisistência dumatadouro i dua panadarie. La antrada pa ls andares superiores lheva a la zona de habitação de ls guardas de l castielho. Ls eidifícios de serbício lhocalizados ne l canto sudeste de l pátio nun san seneficativos sob l punto de bista de la [[stória de la arte]]. La berdadeira cozina situaba-se ne l lhado sudeste de l castielho, junto a la ''Gesprengte Turm'' (Torre Çmoronada). Subre estes spácios i la sue lhocalização periférica drento de l castielho, Günter Heinemann scribe l seguinte: {{Quote|La casa de la cozina, que ouregina fumos i oulor de cozinados, terá lhugar nun silencioso canto de l pátio de l castielho que hai mui perdiu l antresse.|Günter Heinemann: „Heidelberg"<ref>Günter Heinemann: „Heidelberg"</ref>}} ==== Soldatenbau (Eidifício de l Suldados) ==== : Nome: assi chamado por ser l spácio de residência de l suldados L ''Soldatenbau'' stá lhocalizado nas prossimidades de la puorta percipal, de forma la que esta quedasse melhor protegida. Na cave de l eidifício de três andares quedava la casa de la guarda, anquanto para cima se situában ls spácios de habitação de l suldados. Staba, eiqui, aquartelada ua [[guarniçon]] permanente de 50 suldados, çtinados a garantir la guarda i ls serbícios honorários de l castielho. [[Fexeiro:Heidelberger Schlosshof (Karl Lhange) 1895.jpg|210px|thumb|La ''Brunnenhalle'' antes de la Torturm, 1895]] ==== Brunnenbau (Eidifício de l Chafariz) ==== : Nome: eifício situado ne l pátio, custituído por ua galeria, la ''Brunnenhalle'' (Galeria de l Chafariz), subre l [[chafariz]]. Directamente ne l ''Soldatenbau'', stá ancluida la ''Brunnenhalle'' (Galeria de l Chafariz), mandada eidificar pul Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]]. Ye notable pulas quatro colunas monolíticas lhivres i pulas dues meias-colunas adossadas a la parede. L [[Poço (auga)|chafariz]] semi-anterrado tem cerca de 16 m de perfundidade i fui custruido, provavelmente, ne l anho de [[1508]]. An relação a las colunas, [[Sebastian Münster]] afirmou que estas poderien tener ourige ne l palácio de [[Carlos Magno]] an [[Angelheim am Rhein|Angelheim]], la sue cidade natal, tenendo sido colocadas pul Eileitor [[Felipe, Eileitor Palatino|Filipe]] ne l sou Castielho de Heidelberg, ne l lhugar adonde inda se ancontram hoije. Possiblemente, estes pedamiegos benirun dua antiga strutura de la bezina cidade de [[Mainz]]. === Torres === ==== Dicker Turm (Torre Gruossa) ==== : Nome: assi chamada devido a la sue parede cun siete metros de spessura. [[Fexeiro:Dicker Turm Heidelberger Schloss von Carl Philipp Fohr 1813 1814.jpg|thumb|left|250px|La ''Dicker Turm'' nua gravura de Carl Philipp Fohr, 1813.]] La ''Dicker Turm'' faz parte de las fortificações de l Castielho de Heidelberg custruídas pul Eileitor Lhuís V. Tenie quaije quarenta metros de altura i las sues paredes siete metros de spessuara i un diâmetro total de 28 metros. Inda assi, estas fuortes paredes fúrun çtruídas. La causa quedou a dever-se a las lhinhas de ruptura, por eisemplo, adonde las muralhas éran perfuradas pulas [[seteira]]s. Tal tamien resultou de l facto de l [[arenito]] nun ser tan sólido cumo la argamassa que lhigava ls cubos desta piedra. A torre tenie un eifeito amenaçador subre la cidade, l que, de resto, tamien era antenção de l sou criador, ua vez que Lhuís V cunsidrava que la paz solo podia ser cunservada pul medo. Frederico V mandou trasformar la parte superior de a torre nun [[triato]], copiado, an [[1613]], de l lhondrino [[Globe Theatre]]. Cula anstalação desta sala de triato na ''Dicker Turm'', l Eileitor deseiou associar la ourige britânica de la sue mulhier a la cuntinação de la tradição teatral de [[William Shakespeare|Shakespeare]]. La quaije circular plataforma superior de a torre tenie un diâmetro de cerca de 28 metros i ua ária de 85 metros quadrados. [[Fexeiro:Dicker Turm Heidelberg 1645 von Merian.jpg|thumb|200px|La ''Dicker Turm'' nun zeinho de Matthäus Merian, 1645.]] Na anscrição de la placa colocada na ''Dicker Turm'' nun stá mencionado solamente l custrutor de a torre, mas tamien la trasformação efectuada ne l andar superior. Esta tarefa puode ser atribuída, solo, al arquitecto de [[Nuremberga]] Peter Karl. Na anscrição an [[lhatim]] lê-se: : LVDOVICVS COM(s). PAL(atinus). R(heini) ELEC(tor). DVX. BAVAR(iae). / MOLEM. HANC EXSTRUXIT. La(nno) C(hristi). MDXXXIII. / FRIDERICVS V. COM(s). PAL(atinus). R(heini) ELEC(tor). / S(acri). R(omani). I(mperii). VICARIVS. BAVAR(iae) DVX / AD. ZONAM. VSQ(ue). DESTRVXIT / REFECIT, FORNICIBVS. DISTINXIT / COENACVLI ATTITVDINI. II XXXIII. PED(s). ADDIDIT. / COLVMNAM. TOTIVS. TECTI. MOLEM. SVSTINENTEM / I. MEDIO. SVSTVLIT / IMMOTO. INCORRVPTOQVE TECTO / HAEC. MONVMENTA. POSVIT / La(nno). S(alutis) MDCXIX : (Tradução: „''Lhuís, Conde Palatino de l Reno, Eileitor i Duque na Baviera, mandou arguer este eidifício ne l anho de Cristo de 1533. Frederico V, Conde Palatino de l Reno, Eileitor i Governador de l Sacro Ampério Romano, Duque na Baviera, tenendo l mesmo eidifício abandonado, reconstruiu-lo, cun ua bóbeda a cobrir l tecto, oumientou la altura de la sala de refeições 33 pies, colunas que sustentam to la carga de l tecto, sin remover nin danificar l telhado, i este monumiento fui deixado ne l anho de la Salvação de 1619.''") Las dues figuras de piedra mostram ls Eileitores [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] i [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]], ls dous custrutores de a torre. An [[1689]], la strutura de la parede de l lhado norte fui bumbardeada i caiu ne l bal. Depuis de la çtruição de [[1693]], ls habitantes de Heidelberg oubtivírun ua outorização oufecial para percurar i lhevar las piedras talhadas de la ''Dicker Turm'', cul fim de reconstruirem las sues casas. Un eisemplo desso ye la [[Haus zum Riesen]], un palácio ourbano situado ne l nº 52 de la ''Hauptstraßi'' (Rue Percipal) de Heidelberg, pertencente al Tenente General i Comandante Supremo de la Caça [[Heirren von Venningen|Friedrich Freiherr von Venningen]], la qual fui custruida cun blocos de piedra de la Dicker Turm cun outorização spressa de l Eileitor. [[Fexeiro:Seltenleer und Torturm am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|160px|''Seltenleer'' (a la squierda) i ''Torturm''.]] ==== Seltenleer (Torre-Prisão) ==== : Nome: ''Seltenleer'' (Spácios Ralos) , ó ''Nimmerleer'', ye l nome dado a la ''Gefängnisturm'' (Torre Prisão) zde [[1603]] i andica, por assi dezir, que l spácio acupado puls prisioneiros nunca staba vazio. Las ruínas de la ''Gefängnisturm'' (Torre-Prisão) quedam situadas ne l canto sudoeste de l fosso de l castielho. L spácio de la prisão ancontrava-se, provavelmente, na base pouco eiluminada de a torre. Dificilmente poderá ser cunsidrada cumo ua torre de defesa. Ye la más pequeinha de las torres de apoio, cun un diâmetro sterior de cerca de 10 metros, ua altura aproximadada de 19,50 metros i paredes cun ua spessura de 2,75 metros. Nun ye cierto que l [[Antipapa Juan XXIII]] tenga sido aprisionado an Heidelberg, ambora alguas declarações mencionem l castielho. Deste modo, la ''Seltenleer'' poderá tener servido de prisão al antipapa. Inda assi, presume-se que tal tenga acuntecido nas prossimidades de la ''Alte Brücke'' (Puonte Bielha), pus ua carta, traduzida an eitaliano pa l [[Papa Paulo V]], faz alusão a la chamada Brückenaffe (Puonte de l Macaco), na passagem an que diz ''"ans Gefängnis, so man den alten Affen nennet"'' ("na prisão, antoce ne l chamado bielho macaco"). ==== Torturm (Torre-Puorta) ==== : Nome: torre que servia de puorta de acesso al sistema de defesa i adonde staba anstalado l reloijo de l castielho. [[Fexeiro:Bruecke und Brueckenhaus ç Heidelberger Schlosses.jpg|160px|left|thumb|Vista parcial de la ''Torturm'', cula puonte i la casa de la puonte.)]] La ''Torturm'' antre [[1531]] i [[1541]] cumo parte de las fortificações abrangidas pul porgrama de defesa de l Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]]. Mantém-se até a la actualidade cumo la percipal puorta de antrada de l castielho. Ne l subterrâneo eisiste un speço sin eiluminação que ye muitas vezes çcrito cumo calaboço. Na câmara que sirbe de passagem atrabeç de la puorta eisiste l buraco dun ascensor, l qual repete ne ls três pisos arriba. Estes furos éran neçairos para abastecer de mantimientos ls guardas de a torre, ls quais residiam ne l piso superior de la strutura. La ''Torturm'' ye custituida por cubos de [[arenito]]. Tem ua altura de 52 metros, medidos a partir de l fosso, i ua superfice de 12,5 metros quadrados, sendo, actualmente, la más alta de las torres de l castielho. De la fortificação inda eisiste un grande portão carvalho cun un speçamiento (''Nadelöhr'') i las puntas de las grades de l portão. An [[1689]], l ancêndio que queimou l ''Ruprechtsbau'' atingiu l telhado de a torre, çtruindo-la. Actualmente, l que se puode ver de a torre de guarda fui arranjado ne l anho de [[1716]], durante l período [[barroco]], tenendo l vestíbulo de antrada de l çtruído castielho sido recuperado antes que la degradação se tornasse eirreversible. La fachada de a torre ye dominada pul chamado ''Torriesen'', ua spece de nicho, cun 3,40 metros de altura, cuntendo dous lhiones i guardado pulas státuas de dous cabalheiros. L brasão que deveria star antre ls lhiones, alegadamente an prata, ancontra-se an falta i, provavelmente, terá sido derretido. Las státuas de ls dous cavaleiros, datadas antre [[1534]] i [[1536]], stan apoiadas subre [[mísula]]s i cubiertas por baldaquinos. [[Eimaige:Heixenbiss Heidelberger Schloss 02.JPG|thumb|160px|La argola de fierro cula chamada "Dentada de la Bruxa".]] La puonte antre la ''Torhaus'' (Casa de la Puonte) i la ''Torturm'' fui çtruida puls splosivos franceses, an [[1693]], i restaurada pul Eileitor [[Carlos III Felipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] juntamente cula puonte lhevadiça. La puonte lhevadiça solo fui abandonada an [[1810]], sendo custruida, anton, ua lhigação permanente atrabeç dua puonte fixa, cujos pedamiegos atingem ua perfundidade de vinte metros subre l fosso. Inda se puoden recoincer na ''Torturm'' ls buracos para las corrientes que moviam la puonte lhevadiça. ; La "Dentada de la Bruxa" Ne l portão de l pátio de l castielho ancontra-se ua argola, cula qual ls besitantes dában ua pancada na puorta quando percurában antrar. Segundo la lhenda, recebirie l castielho de persente aquel que mordesse la argola. Muitos tentórun essa tarefa, tal cumo ua bruxa cula sue fuorte dentição, la qual fizo tentativas até quaije partir ls dientes. Essa bruxa tentou mordê-la várias vezes, mas la fuorça de la sue magia falhou. Solo permaneciu un pequeinho aperfundamiento ne l batente de la argola, la chamada ''Heixenbiss'' ("dentada de la bruxa"). Daniel Häberle cunta la stória que se segue: {{Quote|''Aquel que, al serbício de l senhor de l castielho, cunseguir morder la argola de la puorta, será l próssimo rei. Ne l pensamiento tranquilo de l senhor de l castielho, stá persente que nesta tarefa nun stan ambolvidos solo ls dientes, mas tamien ls eilemientos de la vida.''|Daniel Häberle<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/heixenbiss.html Heixenbiss]</ref>}} Actualmente puode ver-se la argola de la puorta cula suposta dentada, i la lhenda cuntina a afirmar que recebirá l castielho de persente aquel que cunseguir morder la argola. ==== Krautturm (Torre de la Yerba) ==== : Nome: L nome ''Krautturm'' ye detectable zde l [[seclo XVII]]. Esto deve-se al facto de l piso anferior tener servido, aparentemente, de armazém de granos (''Kraut'' - Yerba = ''Pulver - granulado). Más tarde esse nome fui substituido pula spressão ''Gesprengter Turm'' (Torre Çmoronada). Tamien ye coincida pula zeignação de ''Pulverturm''). [[Eimagem:Carl Blechen 003.jpg|thumb|220px|Carl Blechen: "''La Gesprengte Turm de l Castielho de Heidelberg''".]] La ''Krautturm'' fui splodida, an [[1693]], puls suldados franceses durante la Guerra de Sucessão de l Palatinado, depuis de la detonação dua mina se tener mostrado ineficaz an [[1689]]. Zde anton, ye possible ver ls scombros de a torre caídos ne l lhocal. L bumbardeamiento demunstrou que l material de lhigação era más resistente que ls tijolos de arenito burmeilho que custituiam a torre. A torre tenie, oureginalmente, ua altura de cerca de 28 metros. An [[1610]] fui oumentada até als 42,50 metros. Actualmente, las sues ruínas inda se arguem até als 33 metros. Un de ls admiradores desta ruína fui [[Johann Wolfgang von Goethe]], que zenhou esta torre a partir de la [[puonte]] subre l [[fosso]], ne l die [[23 de Setembre]] de [[1779]]. Goethe besitou Heidelberg uito vezes, mas la quarta vez fê-lo an segredo, tenendo l facto sido revelado, atrabeç de pesquisas, solo an [[1899]]. Aparentemente, Goethe tenie prainos políticos secretos, possiblemente lhigados a la criação dun prencipado an Heidelberg, que se oupusesse al poder de [[Frederico II de la Prússia|Frederico, l Grande]]. De qualquier forma, ne l die [[23 de Setembre]] de [[1779]], [[Carlos Augusto, Grano-duque de la Saxónia-Weimar-Eisenach]] i Goethe anterrompírun, an Heidelberg, la çlocação que efectuában a la [[Suíça]], tenendo passado to la tarde ne l castielho. Carlos Augusto "''mobiu-se lhentamente an torno de las guapas ruínas antigas''", anquanto Goethe fazie ls purmeiros zeinhos de la çtruída ''Pulverturm''. ==== Apothekerturm (Torre de la Framácia) ==== : Nome: esta torre deve l sou nome a la palavra griega "apotheca", que quier dezir "spácio de armazenamiento". Na verdade, nunca albergou ua framácia, la qual stubo alojada noutras partes de l castielho. Actualmente faz parte de l ''Deutschen Apothekenmuseums'' (Museu de la Framácia Alman).<ref>[http://www.deutsches-apotheken-museum.de/ Site de l ''Deutsches Apothekenmuseum'']</ref> La ''Apothekerturm'' ye ua ''Flankierungsturm'' (torre de acompanhamiento), custruida al mesmo tiempo de la ''Glockenturm'' i de la ''Krautturm''. A torre queda más ó menos a meio de l 125 mets de l lhado ouriental de l castielho. Las antigas muralhas fúrun substituidas por tijolos ó jinelas. Ne l anho de [[1600]], a torre fui cumbertida nun spácio residencial para la corte an spansão. L ''Deutsche Apothekenmuseum'' recebiu, an [[1957]], spácios ne l ''Lhudwigsbau'' i na ''Apothekerturm'' para las sues colecções. Antes, este museu stubo anstalado an [[Munique]] i - depuis de bumbardeado ne l decorrer de la [[Segunda Guerra Mundial]] – na [[Neue Residenz (Bamberg)|Neue Residenz]] de [[Bamberg]]. Antre las sposições de l museu anclui-se ua casa ó ua framácia de viagem (''Reiseapotheke'') na posse dun senhor de tierras, para alhá de valiosos [[almofariz]]s i vasos çtinadas a armazenar drogas, ouriundos de l períodos [[gótico]] i [[Renacimiento|renacentista]]. Puoden, inda, besitar-se las anstalações de quatro [[framácia]]s antigas (coincidas cumo ''Ouffizin''), datadas de ls seclos [[seclo XVIII|XVIII]] i [[seclo XIX|XIX]]. L punto alto de l museu ye custituído pula colecção de medicamientos (''Materia medica''), la qual eisibe drogas cunseguidas a partir de minerais, animales i plantas. [[Eimagem:Altan Glockenturm Heidelberger Schloss von Lhaurent Deroy 1844.jpg|140px|thumb|La ''Glockenturm'' i vista parcial de l ''Altan'', por Lhaurent Deroy, 1844.]] ==== Glockenturm (Torre de l Campana) ==== : Nome: assi chamada por tener un campana pendurado ne l sou topo, l qual podia ser ouvido la grande çtância. Este canto de l castielho stubo fuortemente associado al arsenal, quedando la parte superior de la ''Glockenturm'' çtinada la fins residenciais. [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] mandou duplicar la altura de a torre, redonda i cun un solo piso, ganhando cun esso spácio residencial de repersentação. De la relativamente baixa torre de la artilharia, de [[1490]], naciu un eidifício civilizado. Deste modo, l antigo tecto fui removido, la alvenaria chubida i ua nuoba cobertura lhevantada. Las jinelas deste [[belvedere]] ouferecem ua ampressionante vista de l bal de l [[Neckar]]. La ''Glockenturm'', ne l canto nordeste, ye l simblo de l eidifícios de l castielho. Stá an ruínas zde que fui atingida por un centeilha na nuite de [[25 de Júnio]] de [[1764]], tenendo l ancêndio dende resultante çtruído to l eidifício, cun scepção de las paredes steriores. == Outras anstalaçones == === Pátio de antrada === L pátio de antrada de l Castielho de Heidelberg ye ua ária cumpreendida antre l porton percipal, l poço alto de l príncepe (''Oubíren Fürstenbrunnen''), l porton de Eilisabeth pa l jardin (''Stückgarten''), l porton de l palácio i la antrada para jardin. Por bolta de [[1800]] fui ousado pul [[Prefeito de l palácio|admenistrador]] para secar roupa. Mas tarde fui ousado para apascentar buis, sendo eilhi mantidas galhinhas i gansos. ==== Porton percipal ==== La aprossimaçon al pátio ye feita atrabeç dua puonte de piedra subre un [[fosso]] an parte preenchido. L porton percipal fui custruido ne l anho de [[1528]]. la casa de begia oureginal fui çtruida durante la [[Guerra de l Nuobe Anhos]] i substituida, an [[1718]] por un arcado porton arcado. L porton situado a la squierda de la antrada percipal fui cerrado por meio dua puonte lhebadiça. ==== Placa memorial la Goethe ==== [[Eimaige:Marianne von Willemer.png|thumb|Marianne von Willemer]] [[Eimaige:Goethe Ginkgo Biloba.jpg|thumb|right|Manuscrito oureginal de l poema la Goethe.]] An [[1961]] fui arguida ua placa de piedra, nua parede arruinada de l abiário, para substituir ua outra más antiga. La anscriçon reproduç bersos scritos por [[Marianne von Willemer]] lhembrando l sou redadeiro ancontro cun [[Johann Wolfgang von Goethe]]. De l nuobe strofes, scritas ne l die [[28 de Agosto]] de [[1824]], por ocasion de l 75º anibersário de Goethe, ancontram-se trascritas trés ne l castielho: : ''Ne l terraço un alto arco abobadado'' : ''fui an tiempos l sou ir i benir'' : ''l código puxado a partir de la amada mano'' : ''You nun la ancontrei, eilha yá nun puode ser bista'' : … : ''Este poema scrito por Marianne von Willemer'' : ''an mimória de l ser ultimo ancontro cun'' : ''Goethe ne l Outonho de l anho de 1815'' Eimediatamente an frente de la placa memorial la Goethe argue-se la arble de [[Ginkgo]], de la qual Goethe dou ua fuolha la Marianne von Willemer cumo simblo de amisade. L poema fui publicado más tarde cumo "''Suleika''" na obra [[West-östlicher Diwan]]. Fui trasmitido que Goethe simpatizaba cun las fuolhas de Ginkgo i cula sue forma de pregueada. Nua de las fuolhas ambiou ua spresson de afeto por Marianne von Willemer, la terceira mulhier dun sou amigo de [[Frankfurt]], l banqueiro Johann Jakob von Willemer, más moço que el más de binte anhos. L coleçonador de arte i scritor [[Sulpiz Boisserée]], simpatizante de Goethe, menciona na antrada dun diário la génese de l poema ''"Gin(k)go biloba"'': : „''Heitrer Abend. G. tubo de Wilemer ua fuolha de Ginkho (sic) biloba cumo simblo de amisade de la cidade. Nun se sabe se cun dues ó ua prega. Era este l cuntenido de l bersos.''" L testo de l poema ampeça de la seguinte forma: : '''Ginkgo Biloba''' : ''Esta fuolha dua arble de l Ouriente,'' : ''Fui dada al miu jardin.'' : ''Rebela un cierto segredo,'' : ''L qual me dá prazer i antriga las pessonas.'' : … La carta cuntendo este poema, cul qual Goethe ancluiu dues flhas de Ginkgo, puode ser bisto ne l Museu Goethe, an [[Düsseldorf]]. L Ginkgo, plantado an [[1795]], al qual Goethe cunduziu Marianne von Willemer, an [[Setembre]] de [[1815]], yá nun se ancontra de pie. Zde [[1928]], la arble de Ginkgo eisistente ne l jardim de l castielho fui rotulada cumo sendo "la mesma arble que anspirou Goethe a criar l sou guapo poema". La arble inda eisistia, probabelmente, an [[1936]]. ==== Sala de arreios ==== La antiga sala de arreios, oureginalmente ua casa de carruagens, fui na rialidade ampeçada cumo ua fortificaçon. Depuis de la [[Guerra de l Trinta Anhos]] fui ousada cumo stábulos, assi cumo armazén de ferramientas, garagem i casa de carruagens. Ne l [[seclo XVIII]], la [[bóbeda]] colapsou, sendo reedificada antre [[1977]] i [[1979]]. Atualmente sirbe cumo cafetaria pa ls bejitantes. ==== Poço de l Príncepe ==== [[Eimagem:Ouberer Fuerstenbrunnen am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|Scaleiras de acesso al poço de l príncepe.]] L Poço Alto de l Príncepe fui zenhado i custruido durante l reinado de l Príncepe [[Carlos III Filipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]]. Subre l porton de acesso al poço ancontra-se l sou monograma cula data de [[1738]] cinzelada na piedra. Ne l lhado squerdo de la scaleira de acesso ancontra-se la seguinte ampeçon: : [DlreCtione] ALeXanDro Blblena CVra eit oupera HeinrICl Neeb Fons hIC PrInCIpaLIs reparat(Vs) PVrIor sCatVrlt : (Tranduçon: Esta obra fui ampreendida sob la superbison de [[Alessandro Galli de la Bibiena]] i Heinrich Neeb.) La anscriçon ye un cronograma para la data de [[1741]]. Atrabeç desta fuonte i de l Poço Baixo de l Príncepe fúrun supridas, até al [[seclo XIX]], las necidades de auga na residéncia de l príncepe an [[Mannheim]]. An [[1798]], [[Johann Andreas von Traitteur]] recordou este trasporte de auga: {{Quote|Debido a la falta dua buona i soudable fuonte de auga, siempre que la corte staba an Mannheim, la auga neçaira era trazida diariamente de la muntanha. Era bien coincido que na garaige staba guardado l bagon special de auga, que era lhebado para Heidelberg diariamente i que trazia auga de l Poço de l Príncepe situado ne l topo de l castielho.|Hans Weckesser: „''Geliebter Wasserturm.''"<ref>Hans Weckesser:''"Amada Torre de Agua. La Stória de ls marcos de Mannheim"''.</ref>|Hans Weckesser: "''Geliebter Wasserturm''"}} La qualidade de la auga an Mannheim era tan mala, que las famílias de la classe alta de la corte financiában este trasporte de auga de Heidelberg para Mannheim. Na residéncia de l príncepe, eisistiu, até [[1777]], un cargo na corte antitulado de ''"Heidelberger Wasserfüller"'' ("Anchedor de Auga de Heidelberg"). === Altan === Nome: ''Altan'' ye ua palabra almana que deriba de l [[lhéngua eitaliana|eitaliano]] ''altana'', que por sue beç deriba de l [[lhatin]] ''altus'' (alto), sendo atribuida la terraços ó belbederes. [[Eimagem:Altan Glockenturm Friedrichsbau Heidelberger Schloss von Lhouis Hoffmeister ca 1820.jpg|thumb|left|300px|L ''Altan'', cul ''Friedrichsbau'' i la ''Glockenturm'', an 1820, por Lhouis Hoffmeister.]] L ''Altan'' (atual terraço de l besitante), la chamada "Baranda de l Príncepes ("''Balkon dar Fürsten"''), ouferece buonas bistas subre l bal de l Neckar, la cidade de Heidelberg i las prossimidades de l ''Heiligenberg'' (Monte Santo) cula ''Philosophenweg'' (Strada de l Filósofos). La puorta situada a la dreita, na stremidade oucidental de l ''Altan'', cunduz al spácio de l grande barril. L ''Altan'' ye un amplo spácio, apartado más de uito metros de l ''Friedrichsbau'', que cunduz a la cidade atravé de la ''Burgweg'' (Strada de l Castielho). Ne ls cantos steriores de l Altan ressaltam dous mirantes abiertos, que se associam a la ostensiba fachada de l ''Friedrichsbau'' i al amplo terraço. Cula anstalaçon de la fachada de l ''Altan'', mantém-se la tradiçon de l eidifícios periféricos ancerrados nua muralha sterior. Na parede de apoio de l terraço, l Eileitor [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]] deixou ua anscriçon cul sou nome, al qual acrecentou l sou lhema favorito an lhatin: : ''"Pfalzgraf Friderich /Churfürst bawet mich / 1552/ D(i) C(oelo) V(ictoria)" - (zu dt. etwa: ''Dar Himmel gibt den Sieg'')"'' La strutura sob la baranda serbia pa l armazenamiento de armas, muniçones, mantimientos i abrigo pa ls suldados. Ambaixo de l terraço, ne l ''Altangarten'' (Jardim de l Altan), ancontra-se la antiga "''Großen Batterie''" (Grande Bateria). Esta ye un fuorte canhob de bronze zeignado pul nome francés de "''Le Coco''" (que quier dezir "l frango"). Esta arma fui fundida an [[1794]], l terceiro anho de la República Francesa, na cidade de [[Douai]]. "''Le Coco''" puode tener sido capturado durante la bitória subre un cuntingente de tropas francés, an [[Handschuhsheim]], i lhebado pa l castielho cumo un troféu. ; L Salto de l Cabalheiro [[Eimagem:Rittersprung 03.JPG|thumb|250px|''Dar Rittersprung'' (L Salto de l Cabalheiro).]] Wilhelm Sigmund cunta la seguinte stória ne l sou lhibro "''Alt Heidelberg''" (Antiga Heidelberg): {{Quote|''Cierta vz, durante la rializaçon dun banquete ó outro eibento, eirrompeu subitamente un ancéndio ne ls spácios superiores de l castielho, sendo todas las damas i cabaheiros postos debrebe an sigurança, cun scepçon dun cabalheiro. Este nun staba familiarizado cun ls cumpartimientos, scaleiras i corredores i ancontrou todas las salidas bloqueadas pul fuogo. Las chamas ancontrórun facilmente quemido nas cortinas i noutros materiais anflamables. Ancontrando-se cercado, gritou por ajuda. Inda assi, naide l oubiu, l que talbez l tenga lhebado a pensar que nun restaba naide para salbá-lo. Antoce, nun le restaba outra alternatiba senó saltar temerosamente pula jinela. I l cielo recompensou l audacioso ato. Finalmente, chegou íntegro al fondo. Mas l suolo fui perfurado pulas fuortes botas, deixando alhá pegadas que inda hoije puoden ser bistas. Las pessonas registórun estas stranhas marcas ne l ''Altan'' de l castielho cul nome de "Salto de l Cabalheiro" (''Rittersprung'').|Wilhelm Sigmund: „''Alt Heidelberg''"<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/rittersprung.html Rittersprung]</ref>}} Atualmente, ls besitantes de l castielho tentam que ls sous calçados se ancaixem nas pegadas de l cabalheiro. Outra lhenda associa la pegada cul Eileitor [[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]], afirmando que este saltou, cumpletamente alcoolizado, de la jinela de l sou palácio pa l terraço de l castielho. === Fossos (Hirschgraben/Halsgraben) === [[Eimagem:Hirschgraben ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|left|Bista parcial de l ''Hirschgraben''.]] : Nome: Ne ls fossos tamien éran mantidos benados, de adonde resulta l nome de ''Hirschgraben'' (Fosso de l Benados). Ls [[fosso]]s fazien parte de l sistema de defesa de l castielho. An [[1962]], pensou-se an repoboá-los cun benados, mas esta eideia nun se cuncretizou porque l terreno pisado oufereca ua bison zagradable. Ye defícel eimaginar que ne l ''Hirschgraben'' (Fosso de l Benados) tubírun lhugar demunstraçones de caça. [[Eimagem:Heidelberger Schloss von Johann Wolfgang Goethe.jpg|thumb|280px|Ls fossos de l castielho nun zeinho de Goethe.]] Na base de l muro oeste ancontram-se nuobe buracos, resultantes de las tentatibas francesas de poner minas, an [[1693]], por baixo de l dezido muro, las chamadas "cadeias de spluson" (''Kettensprengungen''). Inda assi, la outelidade de la pólbara fui lhemitada pula houmidade i, por outro lhado, tamien fui detreminada pula persença de las tropas amperiais, pul que nun houbo tiempo para que ls comandos de spluson fússen dados. Un oubstáculo adicional a un possible ambasor poderie tener sido ua inundaçon. L fluxo de auga podia ser zbiado pa l fondo de l ''Hirschgraben'', inundando-lo. L Eileitor [[Juan Guilherme, Eileitor Palatino|Juan Guilherme]], residente an [[Düsseldorf]], nun staba sastifeito cula sue Residéncia an Heidelberg, tenendo planeado reabastecer l fosso oeste atrabeç de l zambolbimiento de nuobos eidifícios. === Poço baixo de l Príncepe === : Nome: Nacente de auga que abastecie la corte eileitoral ne l [[Schloss Mannheim]]. L Poço baixo de l Príncepe (''Untere Fürstenbrunnen'') ye un chafariz, custruido a mando de l Eileitor [[Carlos Teodoro, Eileitor de la Baviera|Carlos Teodoro]] cumo cumplemiento de l Poço Alto de l Príncepe, çtinado a abastecer l [[Schloss Manneim]], la nuoba residéncia de l eileitores, cun auga potable. L trasporte de la auga até [[Mannheim]], la binte quilómetros de çtáncia, era feita durante la nuite cul recurso la [[mula]]s. Tamien eiqui stá ua anscriçon, an lhatin, dedicada al Eileitor Carlos Teodoro. Nesta anscriçon, l eileitor i la sue sposa, [[Isabel Augusta de Sulzbach]], san chamados de pai i mai de la pátria i associados al "nuobo i mui saudable poço": : NOVA ET SANISSIMA CAROLI / THEODORI PATRIS PATRIAE / SCAT VRIG0 / La MATRE PATRIAE ELISABETHA / AVGVSTA IN NECTAR RECENS / SANITATIS PARITER. DESIGNATA Acede-se al poço de granito atrabeç dua puorta de fierro, subre la qual se puode lher la seguinte anscriçon an lhatin: : NATVRA SANVS. DIRECTIONE THOMAE BREYER CLARVS : (traduçon: "''Natureza saudable. Direçon de l famoso Thomas Breyer''") Esta anscriçon repersenta un cronograma, de l qual resulta l anho de [[1767]]. === Casamata === [[Fexeiro:Halsgraben am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|180px|Casamata de la auga ne l ''Halsgraben''.]] : Nome: la palabra deriba de l eitaliano ''casamatta'', que quier dezir "casa armada", cun ourige nas palabras ''casa'' (casa) i ''matta'' (scura). La casamata, protegidas por bóbedas dua fortaleza antes de l bumbardeamiento pula artilharia, custitui, depuis de la [[Guerra de l Trinta Anhos]], l que resta dacitada fortaleza. An bejitas guiadas, puode berificar-se se ye berdade la eisisténcia dua salida de eimergéncia para a cerca. L muro, situado mui ambaixo de las torres i eidifícios, tenie, al mesmo tiempo, la funçon de apoiar la parte ouriental de l castielho an ouposiçon al ''Friesental'' (Bal Fresco) i fins melitares. Ua parte desta casamata fui anterrada, mas stá outra beç la çcubierto. Inda se mantém antata antre la ''Apothekerturm'' i la ''Krautturm''. Na parte sterior puoden detetar-se lhacunas. La casamata fui cunsidrabelmente anfraquecida atrabeç de las remodelaçones i reconbersones feitas puls bários eileitores. An [[1998]], por rezones de sigurança, ua parte de ls caminos de l ''Friesenberg'' (Monte Fresco) fúrun ancerrados junto a la casamata. La casamata de la auga, un muro que cunduz a la ''Krautturm'', ye ua galeria de bóbeda dupla, datada de l [[seclo XVI]], de cuja base sal l acesso al ''Friesental'' a partir de l fosso de l castielho. La parte de cima serbiu de passaige de la auga benida de l [[Königstuhl]] pa l castielho. === Zeughaus i Karlschanze === [[Eimagem:Zeughaus Heidelberger Schloss von Johann Ulrich Kraus 1684 (Ausschnitt).jpg|220px|left|thumb|La ''Karlsturm'' i la ''Zeughaus'' (a la squierda), an 1684, por Johann Ulrich Kraus.]] : Nome: ''Zeug'' ye ua spresson mediebal almana para [[armadura]], ancluindo, más tarde, ls respetibos acessórios quando la artilharia formou ua [[guilda]]. La antiga ''Zeughaus'' (Casa de las Armaduras) fazie parte de la arquitetura melitar i corresponde a la redadeira fase de spanson de las fortificaçones de l castielho. Ancontra-se ne l punto más setentrional de la planta de l castielho i porjeta-se cumo un [[bastion]] pa l bal de l Neckar. An frente a la ''Zeughaus'' quedaba l arsenal de l canhones, cun un spácio arriba çtinado la armas de pequeinho calibre. Na ''Zeughaus'' fúrun mantidas armas, muniçones i armaduras. Durante la [[Guerra de l Trinta Anhos]], la ''Zeughaus'' sofriu danos pesados, devido a bumbardeamientos lhançados a partir de l ''Heiligenberg'', na borda ouposta de l [[Neckar]]. Estas marcas inda san bisibles na albenaria. An [[1693]], la ''Zeughaus'' fui dinamitada puls franceses durante la Guerra de Sucesson de l Palatinado, sendo restaurada más ua . An [[1764]], la strutura sofriu un ancéndio, nun sendo restaurada depuis desso. Antes de la ''Zeughaus'' queda l ''Karlsschanze'' (Reduto de Carlos) cula ''Karlsturm'' (Torre de Carlos), ua custruçon meramente melitar çtinada a garantir la sigurança de l porton norte. Fui custruida depuis de la Guerra de l Trinta Anhos ne l lhocal dua casa çtinada a jogos (''Ballspielhause''). Atualmente, l acesso al castielho ye feito sclusibamente pul porton sul. La ''Karlsturm'' fui custruida an [[1683]] i lhougo çtruída, an [[1689]], pulas tropas francesas. Atualmente, la antiga torre stá quaije cumpletamente zaparecida. == Jardins == === Stückgarten (Jardin de las Peças) === [[Eimagem:Stueckgarten Heidelberg 1620on Merian.jpg|200px|left|thumb|Bista de l ''Stückgarten'' para alhá de la muralha, por Matthäus Merian, 1620.]] : Nome: L nome ''Stück'' (Peça) refere-se als canhones que eiqui fúrun anstalados. ''Stück'' ye un termo zatualizado para un tipo de [[canhon]]. L ''Stückgarten'' (Jardin de las Peças) corresponde al terraço oucidental de l castielho. Oureginalmente, este spácio fui criado pul Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] para la anstalaçon dua lhinha de canhoness. [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]], al stablecer eiqui un jardin de recreio (''Lhustgarten''), anfraqueciu la capacidade de defesa de l castielho. L passeio de recreio an que fui cumbertido l ''Stückgarten'', al qual fui dado acesso pul ''Eilisabethentor'' (Porton de Isabel), tornou-se nun prazer pa ls eilegantes de la corte. Ne l [[seclo XIX]], l ''Stückgarten'', que nun fazie parte de l ''Hortus Palatinus'', fui ambolbido ne l ambestimiento total. Para drento de la ''Eilisabethentor'', eisistia ua Casa de Páixaros (''Vogelhaus'') ne l acesso al palácio. Ua alameda cunduzia al ''Anglischen Bau'', anquanto la superfice de l jardin era cubierta por canteiros ornamentais. Quando la Guerra de l Trinta Anhos ambadiu Heidelberg, ls terraços traçados an bolta de l palácio rebelórun-se un ampecilho para la defesa. Ua beç que estes terraços de l castielho stában cumbertidos an spácios de recreio, fúrun custruídos muralhas a las priessas. De l ''Stückgarten'' cunsegue tener-se ua clara bison de la [[Floresta de l Palatinado]] (''Pfälzerwald'') i de la Fossa Renana (''Rheinebene''). Mirando eimediatamente para baixo, ben-se ls telhados de la cidade de Heidelberg ó ls fossos de l castielho. ==== Eilisabethentor (Puorta de Isabel) ==== [[Eimagem:Eilisabethentor am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|250px|La ''Eilisabethentor'' bista de las ruínas de l ''Anglischen Bau''.]] : Nome: batizada an houmenagem a la princesa anglesa [[Isabel Stuart]], queda situada a la antrada de l ''Stückgarten''. Custitui, junatmente cul ''Anglischen Bau'' i l triato de la ''Dicken Turm'', ua alteraçon ampreendida por Frederico V para houmenagear la sue mulhier anglesa. Este porton fui ua surpresa de Frederico V para la sue moço sposa, tenendo sido arguido nua sola nuite, an [[1615]], cumo un persente pa l sou 19º anibersário. Inda assi, nun eisiste nanhue proba documental, para alhá de la dedicatória an lhatin grabada na piedra: : FRIDERICVS V ELISABETAE CONIVGI. CARISS (IMAE) La(NN0). C(HRISTI). MDCXV. F(ACIENDUM). C(URAVIT) : (traduçon: :"''Frederico V mandou custruir (l porton) para la sue mulhier Isabel ne l Anho de l Senhor de 1615.''") La ''Eilisabethentor'' fui custruída al stilo dun [[arco de l triunfo]], sendo l purmeiro monumiento [[barroco]] de l Castielho de Heidelberg. L arquiteto de l porton fui [[Salomon de Caus]], un de ls dous arquitetos que benirun para Heidelberg cun Isabel. Las quatro colunas san repersentadas cumo troncos de arble puls quais trepam [[heira]]s. Na folhagem stan scondidos animales de todas las speces, cumo sapos, scarabelhos, caracoles, lhagartos ó squilos. ==== Vogelhaus (Casa de l Páixaros - Ourangerie) ==== [[Eimagem:Vogelhaus-Grundmauern Heidelberger Schloss am Stueckgarten.jpg|180px|thumb|Fundaçones de la antiga ''Vogelhaus'']] Diretamente al lhado de l ''Eilisabethentor'' quedaba la ''Vogelhaus'' (Casa de l Páixaros), ua [[ourangerie]] que formaba l stremo sul de l ''Stückgarten''. Ne l [[seclo XVIII]], houbo prainos para que esta casa fusse alargada pa l fosso i passasse a ancluir l ''Eilisabethentor''. La reconstruçon desta strutura debie ancluir ua casa de hóspedes de dous andares cun un apartamiento pa l anfitrion, perpuosta que fui recusada pula corte eileitoral. Atualmente, solo resta la parede oucidental i las lhajes de piedra ne l suolo. L praino de la ''ourangerie'' fui trasferido pa l [[Schloss Schwetzinger]] an [[1725]]. La orde para demolir la ''ourangerie0'' fui dada durante ua besita de l Eileitor, an [[1805]]. Más tarde, l ''Stückgarten'', l ''Schlossvorhof'' (Pátio de Antrada) i ls ''Terrassengarten'' (Terraços Ajardinados) fúrun reunidos nun parque público de acesso lhibre. === Schlossgarten (Jardin de l Palácio - Hortus Palatinus) === [[Eimagem:Terrasse am Hortus Palatinus.jpg|thumb|left|160px|Terraço percipal de l antigo ''Hortus Palatinus''.]] L ''Schlossgarten'' (Jardin de l Palácio) tem l nome lhatim de ''Hortus Palatinus'' (Jardin Palatino) i fui ecomendado pul Eileitor Frederico V la [[Salomon de Caus]]. Esso lhebou a la spanson de l chamado ''Hasengärtlein'', l jardin de l castielho cun ourige na [[Baixa Eidade Média]], l que eisigiu seneficatibas mobimientaçones de tierra. Las capacidades de defesa de l castielho tamien fúrun fragilizadas. Quando Frederico fui eileito Rei de la Boémia i mudou la sue residéncia para [[Praga]], ls trabalhos ne l ''Hortus Palatinus'' fúrun suspensas. L jardin nunca benerie a ser acabado. La forma i la çposiçon de ls parterres solo sobrebibeu atrabeç de zeinhos. L ''Hortus Palatinus'' fui, ne l sou tiempo, un s más famosos jardins de la [[Ouropa]] i fui çcrito puls cuntemporáneos cumo la "[[siete marabilhas de l mundo|oitaba marabilha de l mundo]]". An [[1719]], l Eileitor [[Carlos III Filipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] ampeçou a dar ua forma barroca la parte de l jardin de Frederico V. Ua beç que fui criada, an [[1832]], ua cadeira de Floresta Botánica (''Forstbotanik'') na Ounibersidade Técnica de Karlsruhe, passou a haber un fuorte antresse por estas plantaçones. Al lhongo de l anhos, la cumposiçon oureginal cun [[cunífera]]s fui bulgarizada cun [[caducifólia]]s, pul que la ampresson giral de l parque mudou cunsidrabelmente. ==== Scheffelterrasse (Terraço de Scheffel) ==== : Nome: este terraço recibe l nome de ''Scheffelterrasse'' debido a ua státua de bronze de l poeta [[Joseph Victor von Scheffel]] que eiqui eisistiu antre [[1891]] i [[1942]], anho an que fui fundida. [[Eimagem:Scheffelterrasse Hortus Palatinus 02.JPG|250px|thumb|Bista giral de l ''Scheffelterrasse''.]] L grande ''Scheffelterrasse'' (Terraço de Scheffel) cunsiste nun terraço cunsulidado atrabeç de la custruçon dua arcada de 20 metros de altura. Atrabeç desta strutura, l jardin fui spandido subre la colina de l ''Friesenberg'' (Monte Frísio). Para este terraço, situado frente al cumplexo de l palácio, fui planeada ua casa de jardin (''Gartenhaus''), la qual , inda assi, nunca benerie a ser eisecutada. Depuis de l zaparecimiento de la státua que le dou nome, solo ne l die [[26 de Júnio]] de [[1976]] fui çcerrado un memorial la Scheffel. ESta piedra ye más modesta que l monumiento anterior, mostrando un medalhon cula eimagem de Scheffel, moldada a partir de la eimagem persente ne l sou túmulo an [[Karlsruhe]]. Scheffel screbiu bários poemas subre Heidelberg. Un deilhes, "''Alt-Heidelberg, du feine''" ("Bielha Heidelberg, sue delicadeza"), tornou-se popular antre ls studantes atrabeç de la adataçon musical de [[Anton Zimmermann]]. Scheffel era mui coincido an Heidelberg i habie muitas eimagens de l an bários lhocais. Solo ne l ''Scheffelterrasse'' zapareciu, depuis de la [[Purmeira Guerra Mundial]], un monumiento an sue houmenagem, ua beç que alguns studantes decidiram roubar un busto de Scheffel i anstalá-lo ne l ''Scheffelterrasse''. Na manhana seguinte, este apareciu danificado ne l suolo. Un aproximou-se dun guarda de l parque i preguntou-le maliciosamente: <blockquote><an> Dígamos, buono home, que talbeç se trate de l famoso nano Perkeo de l Castielho de Heidelberg? </an></blockquote> Al que l guarda respundiu eirritado: <blockquote><an> Nee, dess is er net. Awwer gsoffe hott dar aach …!" (Nó, nun ye el. Mas tamien stá ambriagado…!) <ref>www.heidelberger-altstadt.de</ref> </an></blockquote> Ne l stremidade de l ''Scheffelterrasse'', adonde la [[balaustrada]] rebuolta para la dreita, argue-se l reduto. Eiqui, [[Salomon de Caus]] querie custruir ua delicada torre cun ua galeria abierta. A partir desta punto, tener-se-iba ua ampressionante bista panorámica de l castielho, de la cidade de Heidelberg i de l bal de l Neckar. Ambora téngan sido ampeçados ls trabalhos nas fundaçones, las obras fúrun anterrompidas an [[1619]]. ==== Banco de Goethe i Marianne ==== [[Eimagem:Goethebank Hortus Palatinus.JPG|250px|thumb|Banco de Goethe i Marianne.]] Ne l ampeço de [[1922]], l Banco de Goethe i Marianne, custruido nun tipo de piedra calcária (''Muschelkalkstein''), fui colocado ne l bordo ouriental de l terraço percipal. Esta eideia partiu dun requerimiento feito por un porsor de Heidelberg, an [[1919]], cumo comemoraçon de l centenário de l aparecimiento de l [[West-östlicher Divan]] (coleçon de poemas de Goethe). Na parte de trás de l banco stá repersentada ua [[coculho]], tenida ne l Ouriente cumo mensageira de l amor. L testo subre l banco diz l seguinte: : "''Und noch einmal fühlet Hatem Frühlingshauch und Sommerbrand''" ("i más ua beç Hatem sente l sopro de la Primabera i l fuogo de l Berano") Esto remete pa l ancontro de Goethe cun [[Marianne von Willemer]]. Goethe ourganizou l lhibro ''Suleika'', de l ''West-östlichen Divans'', pul çcurso i cuntra-çcurso de Hatem i Suleika. Ls dous nomes cumbinam-se cun ls de Goethe i Marianne von Willemer. Ne l testo ambaixo san rialçados ls sentimientos de Marianne: : "''Dort wo hohe Mauern glühen, finde ich den Vielgeliebten''" ("Adonde las altas paredes brilham, oubserbo l bien amado") A poucos metros de l puial ancontra-se un monumiento la Goethe, cun dous metros de altura, repersentando la cabeça de l poeta, an bronze, inaugurado ne l die [[5 de Maio]] de [[1987]], Die de la Ouropa. Na base, an arenito, ancontra-se la seguinte anscriçon: : "''Auf dar Terrasse hoch gewölbten Bogen war eine Zeit sein Kommen und sein Gehn''" ("Na alta arcada de l terraço tubo un tiempo de chegada i de partida") Esta ancriçon fui straida dun poema de Marianne von Willemer i faz aluson a la arcada de 20 metros que sustenta l ''Scheffelterrasse''. === Friesental (Bal Fresco) === [[Eimagem:Friesental Heidelberg 1620 von Merian.jpg|thumb|220px|Zeinho de l ''Friesental'', por Matthäus Merian, 1620.]] L ''Friesenberg'' (Monte Fresco) fui ancluído ne l sistema giral. Un decumiento de [[1750]] mostra que la ária de l ''Friesental'' (Bal Fresco) staba acupada por un ''Thier-Garthen'' (Jardin de Animales), ne l qual eisistiam cerbos i benados. La colina de l castielho era coincida, antes, por ''Kalte Tal'' (Bal Fresco), ua beç que ye lhigeiramente banhado pul Sol. Ne l lhado ouriental de l ''Friesental'', ouposto al castielho, quedaba ua acupaçon [[Orde de l Carmo|carmelita]], adonde l Eileitor [[Roberto I, Conde Palatino de l Reno|Roberto I]] habie custruido la ''Jakobskapelle'' (Capielha de Jacó) i alojamientos para albergar ls armanos studantes. Desta acupaçon restam solo alguns bruxedos de l antigo mosteiro. Na eigreja carmelita tamien se ancontraba ua sepultura de l [[Wittelsbach]]. Ua beç que estes san antepassados diretos de l [[Reino de la Baviera|Reis de la Baviera]], las tumbas fúrun trasferidas para [[Munique]], an [[1805]], adonde fúrun depositadas na cripta de la Eigreja de San Miguel. ==== Piedra cun anscriçon frente a la Dicker Turn ==== [[Fexeiro:Gedenktafel an Dicken Turn ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|left|140px|Piedra frente a la ''Dicken Turn''.]] Ne l ''Friesenberg'' (Monte Fresco), na parte ouriental de l castielho, stubo anstalado un campo de tiro de la [[artilharie]] eileitoral. L Eileitor [[Carlos II, Eileitor Palatino|Carlos II]] dibertiu-se eiqui frequentemente la çparar tiros de pistola. La ancriçon nua piedra situada a la squierda de la ''Dicken Turn'', refree-se als sous feitos pessonales, de ls quales staba, oubiamente, mui ourgulhoso: : ANNO MDCLXXXI. DEN XXII JANUARI BON SCHLOSS AUF DISEN ORT HAT WIEDER ALLES HOFFEN AUS STUCKEN CHURFURST CARL MIT KUGEL TROFFEN (Traduçon:ANNO MDCLXXXI. XXII DE JANEIRO DE L CASTIELHO DESTA LOCALIDADE L CHURFURST CARLOS SPERA DE TODOS LS CANHONES L GOTEJAR DE LAS BALAS) Esta anscriçon recorda, probablemiente, l zampenho de l Eileitor Carlos II ne l die [[22 de Janeiro]] de [[1681]], quando dous [[canhon]]es (ó ''Stuck'' - peça), alegadamente colocados frente la frente, çparában balas al mesmo tiempo, las quales se reunian ne l aire. Esta piedra fui, mais tarde, colocada ne l ''Stuckgarten'' para que mais pessonas la notassen. == Residentes famosos == === Frederico B, l "Rei de Ambierno" === [[Fexeiro:Friedrich B. bon dar Pfalç.jpg|thumb|185px|right|[[Frederico B, Eileitor Palatino|Frederico B]]: L "Rei de Ambierno".]] [[Fredericp B, Eileitor Palatino]] casou cun [[Isabel Stuart]], la filha de l rei anglés. Este casamiento resultou de antresses políticos i ambolbiu grandes çpesas. Fúrun ourganizadas çpendiosas festibidades i, para la sue rializaçon, l Eileitor ancomendou la ''Eilisabethentor'' (Puorta de Isabel) pa l ''Stuckgarten'' (Jardin de la Peça). Antre [[Outubre]] de [[1612]] i [[Abril]] de [[1613]], Frederico B passou cerca de meio anho an [[Anglaterra]] i, anque cuntar solo 16 anhos de eidade, tomou cuntato cun amportantes arquitetos, ls quales amprendírun, mais tarde, alteraçones i nuobos eidifícios ne l Castielho de Heidelberg. [[Inigo Jones]] i [[Salomon de Caus]], que se conhecian bien antre si, ancontrában-se al serbício de la corte de l rei anglés. Caus acumpanhou ls recén-casados na sue biaige de regresso la Heidelberg. Jones seguiu-los an [[Júnio]] desse mesmo anho. Pouco depuis, fui abordada la heipótese de se custruir un einorme jardin. Inda assi, las plantas fúrun pensadas para un terreno praino, pul que la costielha de la monatanha tubo que ser cumbertida. An purmeiro lhugar, fúrun eisecutados mobimientos de tierras, ls quales fúrun bistos puls cuntemporáneos cumo la oitaba marabilha de l mundo. Sob l gobierno de Frederico B, l Palatinado assistiu a ua supremacie protestante ne l [[Sacro Ampério Romano Germánico]], la qual acabou, mas, nun zaire. Depuis de [[1619]], Frederico B - contra ls abisos spressos de muitos cunselheiros - fui scolhido para Rei de la Boémia. Quando Frederico B deixou Heidelberg, diç-se que la sue mai, [[Luisa Juliana de Ouranien-Nassau]], terá proclamado: ''"Oh, l Palatinado stá a mudar-se para la Boémia"''. Mas, Frederico B nun pudo manter la corona depuis de la derrota na [[Batailha de la Muntanha Branca]] (trabada na ''Bílá hora'' - 379 metros de altura), sofrida frente a las tropas de l amperador i de la [[Liga Católica (almana)|Liga Católica]]. Pula brebidade de l sou reinado, recebiu l eipíteto trocista de "Rei de Ambierno". Cula [[Guerra de l Trinta Anhos]], l gobernante antrou nua outra fase i tornou-se nun refugiado político. Depuis de la sue fuga para [[Rhenen]], na [[Houlanda]], l [[Fernando II, Sacro Amperador Romano-Germánico|Amperador Fernando II]] dixe, an [[1621]], dixe l melhor i l pior subre Frederico. L Palatinado de l Reno fui trasferido, an [[1623]], pa l [[Maximiliano I, Eileitor de la Babiera|Duque Maximiliano I de la Babiera]], que tamien trouxe l [[Alto Palatinado]] pa l amperador. An Rhenen, la oete de [[Arnhein]], la família bibiu de fondos públicos salbos i de l generoso apoio de l rei anglés, einicialmente tamien de l de la Houlanda, ounidos al apoio de l gobierno. Frederico sperou regressar a la sue posiçon ne l Palatinado até al fin de la sue bida, mas morriu ne l eisílio an [[1632]]. === Lhiselotte, Princesa Palatina === [[Fexeiro:Lhiselotte bon dar pfalç.jpg|thumb|Lhiselotte de l Palatinado.]] [[Eilisabeth Charlotte, Princesa Palatina]], fui [[Duque de Orleanes|Duquesa de Orleanes]] i cunhada de [[Luís XIB de Fráncia]]. Lhiselotte, cumo era afetuosamente coincida, nieta de [[Frederico B, Eileitor Palatino|Frederico B]], naciu ne l Castielho de Heidelberg i creciu na corte de la sue tie [[Sofia de Hanóber]], an [[Hanóber]], regressando frequentemente la Heidelberg na cumpanha de sou pai. Als 19 anhos de eidade casou, por rezones políticas, cun [[Filipe I, Duque d'Orleanes]], armano de Lhuís XIB de Fráncia, un casamiento que nun benerie a ser feliç. An [[1685]], quando l Eileitor [[Carlos II, Eileitor Palatino|Carlos II]], armano de Lhiselotte, faleciu inesperadamente, lhebando a la stinçon de l [[Wittelsbach]] de l [[Casa de l Palatinado-Simmern|Palatinado-Simmern]], Lhuís XIB reclamou l Palatinado para si i ampeçou la [[Guerra de la Grande Aliança]], la qual debastou l Palatinado. Lhiselotte, fui fuorçada a assistir passibamente a la çtruiçon de l sou paíç, arrasado an sou nome. Lhiselotte screbiu nua carta para la sue tie Sofia de Hanóber: : ''"Julgo, anton, que l papá nun debe tener antendido la magnitude de l ato de me entragar; mas you era un fardo para el, i el staba preocupado que you me tornasse nua bielha lhouca, por esso tratou de lhibrar-se de mi tan rápido quanto possible. Era este l miu çtino"''. Mesmo depuis de trinta i seis anhos an Fráncia, eilha inda pensaba an Heidelberg cumo l sou lhar, i screbiu nua carta la [[Marie Lhuise bon Degenfeld]]: : ''"Porque nun hai-de l príncepe-eileitor tener l castielho reconstruído? Esso cierta mente balerie la pena"''. La [[Casa de Orleanes]] çcende de ls filhos de Lhiselotte i Filipe, tenendo chegado al trono de Fráncia, an [[1830]], na pessona de [[Luís Filipe de Fráncia]]. Stima-se que Lhiselotte tenga scrito 60.000 cartas, de las quales cerca dun décimo subrebibiu até a la atualidade. Las cartas, scritas an francés i alman, çcriben mui bibamente la bida de la corte francesa. A maior paret deilhas fúrun scritas a la sue tie Sofia i a la sue meia-armana Marie-Lhuise, mas tamien se correspondiu cun [[Gottfried Lheibniç]]. La eiducaçon de Lhiselotte fui bastante burguesa. L Eileitor [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]] gustaba de brincar cun ls sous filhos na cidade de Heidelberg i de fazer caminadas al lhongo de las costielhas de las colinas de l [[Odenwald]]. Lhiselotte, que mais tarde se çcreciu cumo ua "abelha lhunática" (''"dolle Hummel"'' an alman), cabalhgaba ne l sou cabalo pulas colinas an buolta de Heidelberg i gustaba de la sue lhiberdade. Frequentemente, saía cedo de l castielho para trepar a ua cerejeira i anchir-se de cereijas An [[1717]], recordando la sue anfáncia an Heidelberg, screbiu: : ''"Miu Dius, quantas bezes a las cinco de la manhana me anchia cun cereijas i un buono pedaço de pan nas colinas! Nesses dies era mais bigorosa de l que podie eimaginar.<ref>De Dirk Ban dar Cruysse, ''Madame sein ist ein eilendes Handwerck'', Munique, Piper, 1990. ISBN 3-492-03373-3</ref>"'' === Charles de Graimberg === [[Fexeiro:Charles-de-Graimberg.jpg|thumb|160px|right|Charles de Graimberg.]] L ''Kupferstecher'' ([[graburista]]) francés Charles de Graimberg acumpanhou la família na fuga para Anglaterra antes de la [[Reboluçon Francesa]]. An [[1810]], fui para [[Karlsruhe]] cul oubjetibo de ampeçar a treinar cul graburista de la corte de Baden Christian Haldenwang. Este era amigo i bezino de l armano de Graimberg, Lhuís. Quando Graimberg fui para [[Heidelberg]], an orde a fazer un sboço de l castielho para ua paisaige, quedou de tal maneira ancantado que permaneciu eilhi ls restantes 54 anhos de la sue bida. Cun las reproduçones de las ruíanes de l castielho que porduziu, hdocumientou la sue cundiçon i colocou la piedra de fundçon de l castielho romano, la qual debe proteger las ruínas de la sue decadéncia final. Na sue casa, situada ne l ampeço de l camino pedestre pa l castielho) zambolbiu un curjidoso gabinete cun peças ancontradas nas ruínas, las quales se tornórun, mais tarde, nas peças básicas de l museu Kurpfälzi. Aliás, el própio financiou, cula sue fortuna, la sue coleçon de antiguidades (''"Altertumer"'') para la stória de la cidade i de l castielho. Ye debido a el que l Castielho de Heidelberg inda se mantén de pie. Tamien cunseguiu las purmeiras scabaçones stóricas nas ruínas i bibiu durante un lhongo período ne l pátio de l castielho, an orde a eibitar que ls habitantes de Heidelberg lhebassen materiales de custruçon de las ruínas para las sues casas. Cun orde de Graimberg, Thomas La. Lheger redigiu un guia de l castielho que custitui la purmeira fuonte scrita subre l mesmo. Ua cópia deste guia, de [[1836]], ''Le guide boyageurs danes la ruin de Heidelberg'' (traduçon de l francés: ''"L guia de ls biajantes na ruína de Heidelberger"''), fui adquirida por Bitor Hugo durante la sue stadie an Heidelberg. Esta cópia, probida de notas, stá çponible, atualmente, na "''Maison de Bitor Hugo''" (Casa de Bitor Hugo), an [[Paris]]. Ua placa de honra lhembra Charles de Graimberg, la qual fui anstalada, an [[1868]], na passaige pa l Altan, diç l seguinte: : "''A a mimória de Carlos Conde de Graimberg,''" : "''Nacido para par de l castielho an Fráncia 1774,''" : "''Falecido para Heidelberg 1864''".<ref>Testo oureginal an alman: ''Den Andenken an Karl Graf bon Graimberg,/''geb. zu Schloß Paar in Frankreich 1774,/ gest. zu Heidelberg 1864.''</ref> == Turismo == === Eiluminaçon de l castielho === [[Fexeiro:Heidelberg Schlossbleuchtung.jpg|thumb|250px|left|L Castielho de Heidelberg eiluminado por fuogos de artifício.]] La iluminaçon porduzida puls fuogos de artifício ancide subre l castielho bárias bezes por anho, custituindo, tamien, ua ancenaçon eibocatiba de la çtruiçon de l castielho, ne l anho de [[1693]]. La eiluminaçon de l castielho puls fuogos ye motibo pa ls numerosos suldados norte-amaricanos stacionados an Heidelberg deixáren ls sous assentamientos na cidade i comemoráren ne ls prados que marginan l Neckar. [[Mark Twain]], que assistiu a la eiluminaçon an [[1878]], çcrebiu l spetaclo de la forma que se segue: {{Quote|''(…) cun un ampolgante çparo súbito, un punhado de mísseis brilantemente queloridos eimita l troar dun trobon contra las silhuetas negras de las torres de l castielho. Al mesmo tiempo, çtinguen-se de la muntanha todos ls detalhes de las ruínas. Mais ua i outra beç, las torres çpórun molhos de foguetes para la nuite, i l cielo crepita cun setas de luç brilhante ne l zénite, brebemente, i que, an seguida, curban graciosamente para baixo, para rebentar nua berdadeira fuonte de brilhantes chiçpas queloridas.''|Mark Twain: „Bummel durch Ouropa" <ref>Mark Twain: „Bummel durch Ouropa"</ref>}} La purmeira eiluminaçon de l castielho rializou-se an [[Júnio]] de [[1815]], quando l [[Francisco I de la Áustria|Amperador Francisco I de la Áustria]], l [[Alexandre I de la Rússia|Czar Alexandre I de la Rússia]], l [[Frederico Guilherme III de la Prússia|Rei Frederico Guilherme III de la Prússia]], l [[Luís I de la Babiera|Príncepe Heirdeiro Lhuís de la Babiera]] i muitos outros príncepes permanecírun bárias sumanas an Heidelberg, para que la [[Santa Aliança]] decidisse medidas contra [[Napoleon]], acabado de abandonar l eisílio na [[Ilha de Eilba]]. Cul fin de oufrecer als regentes un persente special, l [[magistrado]] de Heidelberg resolbiu eiluminar las ruínas de l castielho. Esto fui feito cun meios mais simples, sendo acesas ne l pátio de l castielho madeiras i outras sustáncias anflamables. [[Fexeiro:Heidelberger Schloss-bleuchtet.jpg|thumb|300px|Bista noturna de las ruínas de l Castielho de Heidelberg.]] Outra eiluminaçon fui rializada, an [[Maio]] de [[1830]], pul angenheiro de jardines palacianos Metzger, ourganizada an houmenaige a la besita de ls amperadores de la [[Áustria]] i de la [[Rússia]] i de l rei de la [[Prússia]]. Die heiutigen Schlossbleuchtungen erinneren an die Zerstörung ç Schlosses durch den französischen General [[Ezéchiel de Mélac]] ein Jahr 1689 und 1693 während ç [[Pfälzischer Erbfolgekrieg|Pfälzischen Erbfolgekriegs]]. Atualmente, las eiluminaçones de l castielho ténen an minte la çtruiçon de l castielho pul general francés [[Ezéchiel de Mélac]], ne ls anhos de [[1689]] i [[1693]], durante la [[Guerra de Sucesson de l Palatinado]]. L [[Rhein-Neckar-Zeitung]], un jornal de Heidelberg, çcribe nun artigo la eiboluçon stórica de la eiluminaçon de l castielho i, tamien, l sou presnete: {{Quote|''Zde hai décadas, stan al serbício de cada eiliuminaçon de l castielho cerca de 50 bumbeiros. Ye ua honra para eilhes star alhá, cul boluntariado a ser "lhegado", muitas bezes, de pai para filho i para nieto. La Horst Hasselbach fui preguntado, quando tenie cerca de 30 anhos, se querie ajudar. Zde anton, nun faltou la nanhue eiluminaçon. A las 22.15 horas (de acordo cula Eigreija de l Sprito Santo) çpara un foguete de alarne cumo senhal de "Atençon!". Anton, todos ls sous ajudantes acenden las mechas. Satamente 30 segundos depuis de l segundo çparo, cun todos ls ajudantes munidos de [[sinalizador]]s, l castielho eimerge na luç burmeilha.''|Rhein-Neckar-Zeitung de 30 de Agosto de 2005: „''Weil dar Feuerzauber die Gekrönten freut…''" <ref>[http://www.schoenmehl.de/prisse/main.html Páigina anformatiba relacionada cul aprobeitamente turístico de l Castielho de Heidelberg ]</ref>}} === Schlossfestspiele (Festibal de l Castielho) === Durante l Berano, l [[Heidelberger Schlossfestspiele]] (Festibal de l Castielho de Heidelberg)<ref>[http://www.schlossfestspiele-heidelberg.de/ Schlossfestspiele.de Páigina de l Festibal de l Castielho]</ref> oufrece, ne l pátio de l castielho, repersentaçones de bários géneros al aire lhibre. L ''Schlossfestspiele'' ye ourganizado pul ''Stadttheater Heidelberg'' (Triato Municipal de Heidelberg), tenendo ampeçado ,an [[1926]], cun ua ancenaçon de [[Suonho dua Nuite de Berano]], de [[Willian Shakespeare]]. Ne l strangeiro (subretodo ne ls [[I.U.La.]]) ye mais coincido pula peça ''The Student Prince'' ("L Príncepe Studante"), ua [[oupereta]] centrada na figura fitícia de l Príncepe Heirdeiro Karl Franç de Karlsberg, que durante ls sous studo an Heidelberg se apaixona por Kathie, la filha de l sou hospedeiro, debendo zeistir desse relaciomiento por rezones de stado. Esta peça ye repersentada ne l pátio de l castielho an anglés (ó cun testo an alman i músicas an anglés) i atrai besitantes, percipalmente, de l strangeiro. Na [[Almanha]] ye pouco coincida. La oupereta baseia-se ne l drama ''Alt-Heidelberg'' ("Antiga Heidelberg"),<ref>[http://gutenberg.spiegel.de/meyerfoe/altheide/altheide.htn ''Alt-Heidelberg'' - Porjeto Gutenberg]</ref> de [[Wilheln Meyer-Förster]], repersentado pula purmeira beç, ne l die [[22 de Nobembre]] de [[1901]], ne l ''Berliner Theater'', an [[Berlin]]. Ne l [[Japon]], durante l [[Período Meiji]], la obra era lheitura oubrigatória para todos ls studantes de alman, l que oumientou cunsidrablemiente la popularidade de Heidelberg i de l Castielho de Heidelberg. Para alhá desso, l castielho fui mostrado nun porgrama de [[cinema mudo]], ne l qual l filme ye acumpanhado pul sonido dun stórico uorgon de cinema. {{ref-section}} [[Catadorie:Almanha]] gcc9ieqzgq4gxq8scqukf8wbv67yoa3 Sploraçon spacial 0 1076 107726 104287 2026-08-08T19:38:08Z ~2026-30875-10 15270 107726 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} La '''sploraçon spacial''' zeigna ls sfuorços de l home an studar l [[spácio]] i sous [[Astro (astronomie)|astros]] de l punto de bista científico i de la sue sploraçon eiquenómica. Estes sfuorços tanto puoden ambolber diretamente homes biajando an [[Nabe spacial|espaçonabes]] quanto [[satélite]]s cun recursos de [[telemetrie]] ó sondas telguiadas ambiadas a outros [[planeta]]s (orbitando ó pousando an sues superfícies). La [[ciéncia]] que studa ls bolos spaciales i la [[tecnologie]] relacionada culs ye chamada de [[astronáutica]]. Ls homes que pilótan spaçonabes, ó son passageiros neilhas, son chamados de [[astronauta]]s (na [[Rússia]]: ''[[cosmonauta]]s''; na [[China]]: ''[[taikonauta]]s''). Tecnicamente cunsidra-se astronauta todo aquel que amprenda bolo sub-orbital (bolo balístico, sin antrar an órbita) ó orbital de ne l mínemo 100 kn de altitude (cunsidrado l lhemite sterno de la [[atmosfera]]). L cielo siempre atraiu la atençon i ls suonhos de l home. Hai duzientos anhos, nua famosa obra de [[fiçon científica|fiçon]] antitulada "De la Terre a la la Lhune" ([[1865]]), [[Júlio Berne]] scribe subre un grupo de homes que biajou até la [[Luna]] usando un gigantesco canhon. Na [[Fráncia]], [[Georges Melies]] fui un de ls pioneiros de l cinema, i an sou filme "Le boyage danes la Lhune" ([[1902]]) acabou criando un de l purmeiros filmes de fiçon científica an que çcrebia ua ancrible biaige a la Lhuna. An obras cumo "[[La Guerra de l Mundos|The War of the Worlds]]" ([[1898]]) i "The First Men On The Mon" ([[1901]]), [[H. G. Wells]] tamien cuncebe eideias de sploraçon de l spácio i de cuntato cun [[ceblizaçon]]es [[straterrestre]]s. Mui inda faltaba para que l home podisse alcançar l spácio sterior, mas este suonho tornou-se rialidade, an parte, atrabeç de las eideias destes bisionários i de l trabalho de pioneiros. Antre estes pioneiros debemos lhembrar ls angenheiros de foguetes [[Robert Hutchings Goddard]] ([[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]) , [[Konstantin Tsiolkobsky]] ([[Rússia]]), [[Heirmann Ouberth]] ([[Almanha]]), i mais recentemente [[Wernher bon Braun]] ([[Almanha]]) i [[Sergei Koroleb]] ([[Ucránia]]). == Ouserbaçones premitibas de l cielo == Ls astros siempre fúrun motibo de ouserbaçon i studo para l home. [[Astecas]], [[China|chineses]], [[Índia|andianos]] i outras ceblizaçones cumo la [[Mesopotámia]], i pobos cumo ls [[Grécia|griegos]] i ls [[Arábia|árabes]] registrórun al lhongo de la stória dibersos eibentos celhestres, cumo [[eclipse]]s solares i lhunares i efetuórun medidas de l astros i de sues órbitas principalmente cul oubjetibo de mantener calendários percisos. Ls dous maiores [[astrónomo]]s de la antiguidade fúrun [[Heiparco]] i [[Ptolomiu]]. Estas purmeiras ouserbaçones [[astronomie|astronómicas]] éran feitas totalmente a uolho znudo i, antoce, lhemitadas. La ambençon de l [[telescópio]] dou maior ampulso a la ouserbaçon de l cielo. == Ampeço de la Astronomie moderna == {{Ber artigo percipal|[[Astronomie]]}} L [[telescópio]] ten ua ourige cuntrobersa, sendo sue ambençon giralmente atribuída la [[Hanes Lhippershey]], un fabricante de lhentes [[Países Baixos|nerlandés]], an [[1608]]. An [[1609]], l [[astronomie|astrónomo]] [[Eitália|eitaliano]] [[Galileo Galilei]] apersentou un de l purmeiros telscópios registrados pula stória (ua "lhuneta") i del oubtebe dibersas ouserbaçones astronómicas que l lhebórun a cunfirmar l sistema [[Heiliocentrismo|heiliocéntrico]] de [[Copérnico]]. Las ouserbaçones de Galileu ancluírun la çcubierta de las manchas solares, de l relebo [[luna]]r i de l [[satélite]]s de [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], antre outras amportantes çcubiertas. == Ls Purmeiros Foguetes == {{Ber artigo percipal|[[Foguete]]}} [[Fexeiro:Mercury 3.jpg|thumb|150px|Lhançamiento dun foguete [[Redstone]]]] La tecnologie neçaira para la sploraçon spacial quedou çponible cula custruçon de l purmeiros [[foguete]]s. Eilhes permiten colocar an órbita [[satélite artificial|satélites artificiales]] para studo tanto de la [[Tierra]] quanto de l [[spácio]] sterior. Tamien premíten l ambio de [[astronauta]]s al spácio sterior. Zde ls antigos [[China|chineses]], que ambentórun la [[pólbara]], que se fázen spriéncias cun [[foguete]]s. Mas fúrun [[Robert Hutchings Goddard]] ([[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]) , [[Konstantin Tsiolkobsky]] ([[Rússia]]) i [[Heirmann Ouberth]] ([[Almanha]]) ls pioneiros na cuncepçon de foguetes. Estes homes fazírun cun que la ciéncia [[astronáutica]] disse sous purmeiros passos. [[Fexeiro:Goddard and Rocket.jpg|thumb|[[Robert Hutchings Goddard]] i l purmeiro bolo de foguete propelido la cumbustible lhíquido ([[gasolina]] i [[ouxigénio]]), lhançado an [[16 de márcio]] de [[1926]], an Auburn, [[Massachusetts]], [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]]] Goddard fui mais lhoinge i custruiu dibersos [[foguete]]s pequeinhos. El specializou-se an cunceber i custruir foguetes propelidos por cumbustible lhíquido. Dibersos de sous porjetos apersentában cunceitos que até hoije son ousados ne ls modernos foguetes, cumo por eisemplo la stablizaçon de l bolo cul uso de [[giroscópio]]s. De forma andependiente, na [[Almanha]] [[nazismo|nazista]], angenheiros almanes zambolbian un porjeto que resultarie na bomba [[B-2]] (tecnicamente mais bien çcrita cumo ''míssil''). Las B-2 éran propelidas la [[álcol]] (mistura de 75% de [[etanol|álcol etílico]] i 25% de [[auga]]) i [[ouxigénio]] lhíquido. Ls motores gerában un mássimo de 160 000&nbsp;lbs (72 574&nbsp;kg) de ampuxo, zambolbendo belocidade de 1 341&nbsp;km/h, cun un centeilha de alcance de 321 a 362&nbsp;km. Eilhas fúrun ousadas para bumbardear [[Paris]] i [[Londres]] an [[1944]]. L porjeto de l modernos foguetes mui debe a estes precursores. L percípio de funcionamiento de l motor de foguete se baseia na terceira lhei de [[Isaac Newton|Newton]], la lhei de la açon i reaçon, que diç que "a to açon corresponde ua reaçon, cula mesma antensidade, mesma direçon i sentidos cuntrários". Assi, l foguete se çlocará para cima por reaçon a la presson eisercida puls gases an cumbuston na cámara de cumbuston de l motor. Por esto este tipo de motor ye chamado de ''porpulson por reaçon''. == Corrida spacial == {{Ber artigo percipal|[[La cunquista de la Lhuna]]}} Na década de [[1930]], l entusiasmo cun [[foguete]]s era mui grande tanto ne ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], cun Goddard, quanto na [[URSS]]. [[Fexeiro:Wernher bon Braun.jpg|thumb|[[Wernher bon Braun]]]] Cula derrota de la [[Almanha]] na [[Segunda Guerra Mundial]], ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] i la [[URSS]] caturórun la maiorie de l angenheiros que trabalhórun ne l zambolbimiento de la B-2 (beija tamien [[Ouperaçon Paperclip]]). Berdade ye que eilhes fúrun relebantes solo ne l porgrama spacial de ls Stados Ounidos, yá que ls caturados pula URSS nun passában de angenheiros i técnicos de porduçon. Particularmente amportante para ls Stados Ounidos fui la aquisiçon de [[Wernher bon Braun]], un de l percipales porjetistas almanes, que partecipou atibamente de l porgrama de mísseis balísticos de ls Stados Ounidos i depuis de l purmeiros passos de l porgrama spacial norte-amaricano (tenendo sido, anclusibe, l lhíder de la eiquipe que porjetou l lhançador [[Saturno B]] que lhebou las [[Nabe Apollo|nabes Apollo]] para la [[Luna]]). Storicamente, la sploraçon spacial ampeçou cul lhançamiento de l satélite artificial [[Sputnik]] pula [[URSS]] la [[4 de outubre]] de [[1957]], ne l [[Cosmódromo de Baikonur]] (base de lhançamiento de foguetes de la [[URSS]]), an Tyuratan, ne l [[Cazaquiston]]. Este acuntecimiento probocou ua corrida spacial pula cunquista de l spácio antre la [[URSS]] i ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] que culminou cula chegada de l home a la [[Luna]]. {{Áudio simples|Sputnik.ogg|Transmisson de rádio de la Sputnik I}} L purmeiro ser bibo ne l spácio nun fui un home, mas la perra [[Rússia|Russa]] Kudriabka, de la raça lhaika. Eilha subiu al spácio an [[1957]] a bordo de la nabe spacial [[Sputnik II]], i morriu quatro dies depuis, debido al calor, na rentrada. Dibersos animales fúrun ousados ne ls primórdios de la sploraçon spacial para testar l eifeito de la radiaçon, de la ouséncia de grabidade i de las cundiçones de l spácio sterior subre ls ourganismos bibos. Antes de la perra Kundriabka, fúrun las perras Albina i Tsyganka, ousadas pula [[URSS]] an bolos sub-orbitales. Pul lhado de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], ls purmeiros primatas fúrun Albert 1 i Albert 2, que morrírun an [[1949]] na punta de foguetes [[B-2]] caturados na [[Almanha]]. Sputnik V, la redadeira misson Sputnik, fui lhançada al spácio an [[19 de agosto]] de [[1960]] cun ls cachorros Belka i Strelka, quarenta camundongos, dous ratos i dibersas plantas. Las missones [[Sputnik|Korabl-Sputnik]] inda lhebórun ls perros Pchelka, Mushka, Chernuschka i Zbezdochka. L purmeiro primata an órbita fui Enos lhançado an [[29 de nobembre]] de [[1961]] a bordo dua nabe [[Porjeto Mercury|Mercury]] an perparaçon al purmeiro bolo de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] cun houmanos. [[Yuri Gagarin]] ([[1934]]-[[1968]]) fui l purmeiro home ne l spácio, nun bolo orbital de 48 minutos, a bordo de la nabe [[Bostok I]]. L bolo de Gagarin ocorreu an [[12 de Abril]] de [[1961]]. Neste bolo el dixe la famosa frase: "La Tierra ye azul". La purmeira mulhier ne l spácio fui la Russa [[Balentina Tereshkoba]] ([[1937]]-), que an [[16 de júnio]] de [[1963]] dou 46 buoltas al redror de la Tierra a bordo de la nabe [[Bostok BI]]. L lhançamiento de la Sputnik i la colocaçon de l purmeiro home ne l spácio deben-se, an grande parte, al talento de l angenheiro [[URSS|sobiético]] [[Sergei Koroleb]], l angenheiro-xefe de l [[porgrama spacial sobiético]], que cunseguiu cumbencer [[Nikita Khrushchob]], na época l lhíder de la [[URSS]], a ambestir ne l porgrama spacial. Fui el quien purmeiro tubo la eideia de lhebar (rialmente) homes a la Lhuna. Quatro meses apuis de l lhançamiento de la [[Sputnik I]], ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] respundírun cun sou purmeiro satélite, l [[Splorer I]], an [[31 de janeiro]] de [[1958]]. L númaro de satélites artificiales terrestres i sondas spaciales lhançados puls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] i pula [[URSS]] multiplicórun-se ne ls purmeiros anhos de la corrida spacial. Als [[Sputnik]]s de la [[URSS]] seguiran-se, para alhá de l Splorer I, las [[Banguard]] I, II i III de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], i ua grande quantidade de satélites de quemunicaçon, meteorológicos i spiones. Por buolta de la metade de la década de 1960 ambos, Stados Ounidos i URSS, habien lhançado tantos satélites que se tornarie anconbeniente andicá-los a todos nun artigo generalista cumo este. Para alhá de las [[Sputnik]]s, ls [[URSS|sobiéticos]] habien lhançado 12 satélites de la série ''Cosmos'', i ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] habien lhançado 16 satélites ''Splorers'' i mais 38 satélites de reconhecimiento ''Çcoberer'', solo para citar alguns. Ls feitos einiciales de la [[URSS]] na corrida spacial, que ancluen l purmeiro [[satélite]] artificial - l [[Sputnik]] - i l purmeiro home ne l [[spácio]] - [[Yuri Gagarin]], zafiórun ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], cujo porgrama spacial inda daba ls purmeiros passos - l purmeiro [[stados Ounidos de la América|norte-amaricano]] eirie al spácio solo an [[5 de maio]] de [[1961]], mesmo assi solo nun bolo sub-orbital. Nun famoso çcurso de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lhançou l zafio de "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo" antes que la década terminasse. {{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}} Ne l famoso çcurso na Ounibersidade Rice sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir a la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles"). A partir de anton, ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] colocórun an marcha un ambicioso porgrama spacial tripulado que ampeçou cul [[Porjeto Mercury]], que usaba ua cápsula cun capacidade para un astronauta an manobras an órbita terrestre, seguido pul [[Porjeto Gemini]] cun capacidade para dous astronautas, i finalmente l [[Porjeto Apollo]], cuja spaçonabe tenie capacidade de lhebar trés astronautas i pousar na [[Luna]]. Ls purmeiros [[astronauta]]s a circunabegar la [[Luna]] fúrun ls tripulantes de la [[Apollo 8]], [[Frank Borman]], [[James Lhobell]] i [[Willian Anders]], na nuite de Natal de [[1968]]. {{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}} Por porblemas an sues missones ''[[Zond]]'' (que usában la nabe [[Soyuz]] modificada para circun-nabegaçon de la Lhuna), ls [[URSS|sobiéticos]] nun fúrun capazes de lhebar homes a la órbita de la [[Luna]] antes de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], i nunca mais l fazerien. Solo missones ''Zond'' nun tripuladas, [[Zond 5]] i [[Zond 6]], l fazirun an setembre i nobembre de [[1968]]. Apuis de esto, inda houbiste las missones nun tripuladas [[Zond 7]] i [[Zond 8]] que circun-nabegórun la Lhuna an [[1969]] i [[1970]], yá apuis de ls bien sucedidos bolos tripulados de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] para la Lhuna. Finalmente, l oubjetibo de pousar homes na Lhuna fui alcançado an [[20 de júlio]] de [[1969]] pula [[Apollo 11]]. [[Fexeiro:Neil Armstrong.jpg|thumb|[[Neil Armstrong]]]] Quedou famosa la frase de l purmeiro [[astronauta]] a pisar na Lhuna, [[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]]: "Un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco para la houmanidade". {{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Lhuna}} An [[1975]] las nabes [[Apollo-Soyuz|Apollo 18]] i la sobiética [[Soyuz]] 19 rializórun un acoplamiento ne l spácio, na purmeira misson cunjunta de la [[Nasa]] (agéncia spacial de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]) i de la agéncia spacial sobiética. Más tarde, cula chimpa de l [[quemunismo]], esta coperaçon antre ls dous países se antensificarie i eilhes acabarian partecipando juntos de la custruçon de la [[Staçon Espacial Anternacional]]. == Porgrama spacial de la URSS == {{Ber artigo percipal|[[Porgrama espacial sobiético]]}} La [[URSS]] ampeçou sou porgrama spacial cun ua grande bantaige subre ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]. Esto ocorreu porque, debido la porblemas técnicos para fabricar ogibas nucleares mais lhebes, ls mísseis lhançadores antercontinentales de la URSS éran eimensos i potentes se cumparados cun sous similares norte-amaricano. Assi, ls foguetes para sou porgrama spacial yá stában prontos cumo resultado de l sfuorço melitar sobiético resultante de la [[guerra frie]]. Por cunsequéncia, ls [[URSS|sobiéticos]] fúrun capazes de colocar l purmeiro [[satélite arteficial]] an órbita (l [[Sputnik]], de quaije 84&nbsp;kg) i l purmeiro home, [[Yuri Gagarin]]. L lhançamiento de la [[Sputnik]] fui parte dun sfuorço de perparaçon de la [[URSS]] para ambiar missones tripuladas al spácio. Cunsistiu de uito bolos nun tripulados: [[Sputnik I]], [[Sputnik II]], [[Sputnik III]], [[Sputnik IV]], [[Sputnik V]], [[Korabl-Sputnik-3]], [[Korabl-Sputnik-4]] i [[Korabl-Sputnik-5]]. Ls dous redadeiros ousando nabes [[Bostok]] i yá cun padron cumpatible cul ambio de houmanos al spácio. Ambora la [[URSS]] nunca tenga admetido, sou porgrama spacial ancluia planos para pousar homes na [[Luna]] (este porgrama mais amplo chamaba-se de [[Lunar L1]]). La proba çto ye la eisisténcia dun módulo lhunar sobiético, chamado de [[LK lhander]], mas cuja eisisténcia era çcoincida até recentemente ne l oucidente. L porgrama spacial de la [[URSS]], durante l período de la corrida espacial, cunsistiu an trés porjetos (para alhá de las missones nun tripuladas [[Sputnik]] ocorridas antes de las missones [[Bostok]] i dua série de sondas ambiadas a outros [[planeta]]s i a la [[Luna]]): [[Bostok]] (nabe cun capacidade para un [[cosmonauta]]), [[Boskhod]] (para dous ó trés cosmonautas) i [[Soyuz]] (para trés cosmonautas) que aprossimadamente acumpanhában las capacidades de sous cungéneres de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]: [[Porjeto Mercury]], [[Porjeto Gemini]] i [[Porjeto Apollo]]. Mas, nin todo éran sucessos ne l lhado de la [[URSS]]. Nun acidente ocorrido na plataforma de lhançamiento an [[1960]] dezenas de cientistas i técnicos sobiéticos morrírun, atrasando ls planos sobiéticos para l spácio. Mas l pior ocorreu an [[1966]] cula prematura muorte de Sergei Koroleb, l angenheiro-xefe de l porgrama spacial sobiético. Inda houbiste l acidente cula [[Soyuz 1]], an abril de [[1967]], cula muorte de l cosmonauta [[Bladimir Komarob]], que atrasou l [[Soyuz|Porjeto Soyuz]] an 18 meses. Estes fatos somados la falta de berbas, pouco cuntrole de qualidade de la andústria sobiética i l zeinterisse de l militares de la cúpula de l regime pul porgrama spacial fúrun las percipales causas de l fracasso de l sobiéticos an chegar a la Lhuna. [[Fexeiro:Mir space station 12 June 1998.jpg|thumb|[[Staçon spacial]] [[MIR]]]] Para alhá de l porgramas Bostok i Soyuz, la [[URSS]] zambolbiu ls porjetos [[Salyut]] i [[Almaç]], de permanéncia de houmanos an lhongo período ne l spácio, usando [[staçon espacial|staçones spaciales]]. Mesmo nun tenendo cunseguido lhebar homes a la [[Luna]], l porgrama spacial sobiético fui mui bien sucedido nua dibersidade de aspetos, i ande se anclui la staçon espacial [[MIR]] - un sboço i campo de probas para l que benerie a ser la [[Staçon Espacial Anternacional]]. La [[URSS]] tamien zambolbiu un beiclo reutilizable, semelhante al [[Carreira Spacial]] de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], chamado [[Buran]]. Inda assi, l beiclo fui ousado solo ua beç, nun bolo nun tripulado, i depuis abandonado. L porgrama spacial de la [[Rússia]] (la heirdeira de la ex- [[Ounion Sobiética]]) cunta até hoije cula nabe [[Soyuz]] (la spaçonabe mais antiga de la stória de la sploraçon spacial inda an uso), i tamien cula nabe de carga [[Progress]] (ua berson modificada de la Soyuz, que stá sendo ousada para abastecer la [[Staçon Espacial Anternacional]]) i cun un poderoso lhançador, l foguete [[Proton (foguete)|Proton]]. == Porgrama spacial de ls Stados Ounidos == {{Ber artigo percipal|[[Porgrama espacial norte-amaricano]]}} [[Fexeiro:Alan Shepard pouso.jpg|thumb|[[Alan B. Shepard, Jr.|Alan Shepard]] apuis de l pouso de la [[Fredom 7]]]] Mui de l atraso einicial de l porgrama spacial de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] puode ser atribuído a un erro stratégico de ambestir ampeçalmente ne ls lhançadores [[Banguard]], mais cumplexos i menos cunfiables que ls lhançadores [[Redstone]] (baseados nas antigas B-2 alemanas). Esto acarretou que la capacidade de lhançamiento norte-amaricano era de 5& kg ne l momiento an que la [[Sputnik I]], de 84&nbsp;kg mas cun capacidade de 500&nbsp;kg, fui recén lhançada pula [[URSS]]. Mesmo assi, apuis de la [[Sputnik]], ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] respundírun cula [[Splorer I]] i las [[Banguard]] I, II i III. [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|"Buzç" Aldrin retratado por Neil Armstrong - [[Apollo 11]]]] Mui tenerie que ser feito para se chegar al gigantesco [[foguete]] [[Saturno V]], zambolbido pula eiquipe xefiada por Bon Braun, i que permitirieb ambiar la nabe [[Porjeto Apollo|Apollo]] a la [[Luna]]. L Saturno V tenie trés stágios, 110m de altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de l stágios seguintes. An júlio de [[1958]] ye criada la agéncia spacial de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], [[Nasa]], respunsable por cordenar todo l sfuorço norte-amaricano de sploraçon spacial i admenistrar l porgrama spacial de ls Stados Ounidos. L porgrama espacial de ls Stados Ounidos ampeçou cul [[Porjeto Mercury]], baseado nua nabe cun capacidade para un astronauta i manobras an órbita de la Tierra. [[Fexeiro:Gemini 6 7.jpg|thumb|Nabe Gemini an órbita]] A seguir, la [[Nasa]] zambolbiu l [[Porjeto Gemini]], que cunsistia nua nabe cun capacidade para dous astronautas i manobras an órbita de la Tierra. Ls percipales oubjetibos de las missones Gemini éran testar la acoplaige an órbita i atebidades stra-beiculares, dues halblidades cunsidradas neçairas para l pouso na Lhuna. L lhançador ousado ne l Porjeto Gemini fui l foguete Atlas. L Porjeto Gemini tamien usou l stágio [[Agena]], un beiclo para treinamiento de rendeç-bous i acoplamiento. Houbo duoze bolos ne l Porjeto Gemini, dieç deilhes tripulados, que ocorrírun antre márcio de [[1965]] i nobembre de [[1966]]. L porjeto fui bien sucedido an sous oubjetibos de zambolber la tecnologie i preparar ls astronautas para las missones para la Lhuna. {{Bídeo|Gemini11 launch1.ogg|Bídeo de l lhançamiento de la misson Gemini XI}} [[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|[[Foguete]] [[Saturno B]] - lhançamiento de la [[Apollo 11]] - [[16 de júlio]] de [[1969]]]] Finalmente, ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] fúrun bien sucedidos an sou oubjetibo de alcançar la Lhuna antes de la [[URSS]], an [[1969]], cul [[Porjeto Apollo]]. Este porjeto ambolbiu un fantástico sfuorço de US$ 20 bilhones, 20 mil cumpanhas que zambolbírun/fabricórun cumponentes i peças, i 300 mil trabalhadores. {{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Bídeo de Buzç Aldrin pisando na Lhuna - Apollo 11}} Seis missones Apollo pousórun na [[Luna]] (ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun na Lhuna). Todas las missones tripuladas Apollo fazírun uso de l [[foguete]] [[Saturno V]], cun eiceçon de las [[Apollo 7]], [[Skylab]] II, III i IV, i [[Apollo-Soyuz|Apollo 18]], que fazírun uso de l foguete [[Saturno IV]], menos potente i mais barato, pus estas missones fúrun missones cun pequeinha carga an órbita terrestre. {{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Bídeo de ls astronautas de la Apollo 16 a cunduzir l Rober Lhunar}} {{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Bídeo de ls astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Lhuna}} {{Bídeo|Skylab astronauts habe fun.ogg|Bídeo de ls astronautas de la Skylab I adbertindo-se an órbita}} [[Fexeiro:Space Shuttle na torre.jpg|thumb|[[Carreira Spacial]] na torre de lhançamiento]] Apuis dua misson [[Apollo-Soyuz|Apollo 18]], la [[Nasa]] abandonou la [[nabe Apollo]] para zambolber un beiclo reutilizable, chamado [[Carreira Spacial]] (Space Shuttle; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que antrou an ouperaçon an [[1981]]. Ambora l Carreira Spacial nun seia totalmente reoutelizable, cumo era pretendido ne l ampeço de l sou zambolbimiento, acabou atendendo a las necidades de la Nasa até recentemente. L porjeto de custruçon de beiclos spaciales reutilizables remonta de [[1975]], quando fúrun feitos ls purmeiros testes dun protótipo acoplado a un abion Boeing adatado a testes de bolo la grande altitude. L oubjetibo fui testar la [[aerodinámica]] i la dirigiblidade de l Carreira Spacial. {{Bídeo|EM-0084-01.ogg|Bídeo de l pouso de l purmeiro bolo ourbital de l Carreira Spacial (STS-1)}} Fúrun custruídas cinco spaçonabes deste tipo, chamadas [[Columbia (carreira spacial)|Columbia]], [[Challenger]], [[Çcobery]], [[Atlantis (carreira spacial)|Atlantis]] i [[Andeabour]], que fúrun ousadas an dibersas missones ne l spácio. Destas solo la Çcobery, la Atlantis i la Andeabour inda eisisten, yá que las outras acabórun çtruídas an acidentes que se tornórun tragédias de la stória de la sploraçon spacial. Inda fúrun custruidas mais dues nabes, ua chamada [[Enterprise]], ousada solo para testes de pouso, mas sin capacidade de antrar an órbita, i la outra chamada [[Pathfinder (carreira spacial)|Pathfinder]], un simulador ousado para treinamiento de l [[astronauta]]s. [[Fexeiro:Hubble Space Telescope (27946391011).jpg|thumb|right|Telescópio spacial Hubble]] {{Bídeo|Sts-94-launch.ogg|Bídeo de l lhançamiento de l Carreira Spacial - STS-94}} Un de l grandes feitos recentes de la [[Nasa]] fui l [[Telescópio Spacial Hubble]], puosto an órbita de la Tierra an [[1990]], i que catou las mais nítidas eimaiges de l cielo até anton bistas i que stan permitindo çcubrir las ouriges de nuosso Ouniberso. Atualmente ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] partecipan, a la par cun outros 15 países, de la custruçon de la [[Staçon Espacial Anternacional]]. == Porgrama spacial de la China == {{Ber artigo percipal|[[Porgrama espacial chinés]]}} L Porgrama spacial chinés tubo ampeço an [[1956]], atrabeç de la coperaçon an [[ciéncia]], [[tecnologie]] spacial i zambolbimiento de foguetes de l gobierno [[quemunista]] de la [[China]] cula anton [[Ounion Sobiética]]. Mesmo cul afastamiento de la anton [[URSS]] debido la dibergéncias políticas cul gobierno de [[Mao Tse Tung]] an [[1960]], la quemunidade científica chinesa cuntinou sous testes i spriéncias i durante la década de 60 custruiu i lhançou dibersos foguetes. L zambolbimiento de l foguete orbital [[Longa Marcha]] - que serie l pedamiego de l lhançamientos spaciales chineses - ne ls redadeiros anhos de la década, lhebarie la [[China]] a colocar un [[satélite]] - l ''Dong Fang Hong I'' - an órbita, an [[1970]], l purmeiro dua série de mais de cinquenta lhançados na décadas seguintes. Cumo l apoio de l gobierno [[quemunista]] chinés, ne l ampeço de l anhos 70, l Porjeto 714, que speraba colocar dous homes an [[órbita]] terrestre, ampeçou a ser zambolbido, mas terminou cancelado por falta de ambestimiento financeiro, debido la çcordáncias políticas anternas durante l período de la [[Reboluçon Cultural]]. Fui solamente ne ls anhos 90 que la quemunidade astronáutica de la [[China]] pudo finalmente se dedicar seriamente al sfuorço tecnológico de ambiar un home al spácio, quando la Admenistraçon Spacial Nacional recebiu senhal berde i fondos suficientes para l zambolbimiento de l Porgrama Shenzhou, ampeçado an [[1992]], que culminou cula purmeira misson tripulada chinesa al spácio an [[15 de outubre]] de [[2003]], la [[Shenzhou 5]], lhebando a bordo l coronel [[Yang Lhiwei]] para 21 horas an órbita de la [[Tierra]], colocando ls chineses drento de l seleto clube de l tres países que yá ambiórun houmanos al spácio por sous própios meios. Atualmente, l gobierno i la agéncia spacial chinesa porgraman-se para nuobas missones ne l spácio, stando cunfirmado para [[2008]] l purmeiro passeio spacial dun [[taikonauta]] chinés, para alhá de planos feturos dua [[alunissaige]] i ua biaige al [[planeta]] [[Marte]]. == Outros porgramas == Recentemente ls porgramas spaciales de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] i de la [[Rússia]] (hardeira de l porgrama spacial de la zaparecida [[URSS]]) ampeçórun a recebir cuncorréncia de porgramas de outros países, tales cumo la [[Ounion Ouropeia|Quemunidade Ouropeia]] i l [[Japon]]. La [[Agéncia Spacial Ouropeia]] (ESA) cunta cun un ótimo lhançador para satélites, l foguete [[Ariane]]. La ESA tamien zambolbiu un beiclo reoutelizable semelhante al [[Carreira Spacial]] amaricano, chamado [[Heirmes (baibén)|Heirmes]]. Inda assi, debido als custos, l porjeto fui abandonado. Tamien ampeçórun las purmeiras tentatibas pribadas de sploraçon spacial, cumo ye l causo de la [[SpaceShipOne]] que fui bien sucedida an ambiar astronautas an bolos sub-orbitales arriba de 100 kn de altitude. == Acidentes i tragédias == Mesmo cun to la tecnologie i cuntrole de qualidade, nun ambiente tan hostil cumo l spácio, i ambolbendo máquinas tan cumplexas, ye de se sperar que acuntéçan erros. Muitos acidentes quedórun para la stória de la sploraçon spacial. Alguns deilhes porbocórun [[Baixas de las missones spaciales|baixas antre ls astronautas i cosmonautas]]. An [[24 de outubre]] de [[1960]] ua spluson na plataforma de lhançamiento matou dezenas de cientistas i técnicos de la [[URSS]]. Muitos anhos depuis, ls [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], de l [[Porjeto Apollo]], morrírun ne l tierra nun ancéndio drento de la cabine de comando, ne l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]". An [[1966]] la nabe [[Gemini BIII]] quedou çgobernada ne l spácio, mas ls astronautas cunseguírun cunsertar la nabe i regressar la Tierra. An abril de [[1967]], l cosmonauta [[Bladimir Komarob]] tubo ua bariadade de porblemas técnicos cula nabe [[Soyuz 1]], i acabou morrendo na aterraige, ne l acidente que atrasou l porgrama spacial sobiético an 18 meses. An [[21 de febreiro]] de [[1969]] un foguete de l porgrama lhunar sobiético caiu, lhougo apuis de l lhançamiento, subre ua cidade matando 350 pessonas. An [[1970]], debido a un acidente grabe, probablemiente ocasionado por colison cun un meteorito, la [[Apollo 13]] quedou seriamente abariada an sou camino an direçon a la [[Luna]]. Esto ampossiblitou sou pouso na Lhuna i resultou nun retorno tenso i spetacular a la Tierra, cun un mínemo de ouxigénio remanescente, ne l mais coincido acidente spacial de la stória. L eipisódio acabou, assi i todo, de forma sastifatória para ls sous tripulantes. La frase que marcou l eibento fui: ''OK, Houston, we have a problem here.'' ("Houston, nós tenemos eiqui un porblema"). {{Áudio simples|Apollo13problen.ogg|"Houston, nós tenemos un porblema eiqui"}} An [[30 de júnio]] de [[1971]] la çpressurizaçon de la nabe [[Soyuz]] matou ls [[cosmonauta]]s [[Georgy Dobrobolsky]], [[Bladislab Bolkob]] i [[Biktor Patsayeb]], que habien cumprido ua misson de 24 dies an órbita. An [[28 de janeiro]] de [[1986]] un defeito ne ls tanques de cumbustible causou la spluson de l [[Carreira Spacial]] [[Challenger]], matando todos sous acupantes, anclusibe la porsora Christa MacAulife, la purmeira cebil a partecipar dun bolo spacial. Más recentemente, an [[2003]], l [[Carreira Spacial]] [[Columbia (carreira spacial)|Columbia]] splodiu ne ls porcedimientos finales de pouso, matando todos ls sous tripulantes. An 22 de agosto de 2003, ua spluson çtruiu l [[Beiclo Lhançador de Satélite]] (BLS-1), na base brasileira de Alcántara, ne l Stado de l Maranhon. La causa de l [[acidente de Alcántara]], segundo l manjor brigadeiro Tiago Rieiro, diretor de l Centro Técnico Aeroespacial (CTA), an San José de l Campos, San Paulo, fui la eigniçon spontánea dun de l quatro motores de l BLS-1. La spluson çtruiu ls eiquipamientos i matou 21 pessonas de la eiquipe Centro de Lhançamiento de Alcántara (CLA). == Sondas spaciales == {{Ber artigo percipal|[[Sonda spacial]]}} Se la persença de houmanos na [[Luna]] ye un feito tecnológico grandioso, la maiorie de las çcubiertas científicas mais antressantes ténen sido feitas por sondas telguiadas nun tripuladas. La purmeira sonda spacial fui la sobiética [[Lunik]] II, que pousou na Lhuna an [[1959]]. Depuis çto seguiran-se dibersas sondas de la [[URSS]] i de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], ambiadas para la Lhuna i dibersos planetas. An janeiro de [[1962]], la sonda [[Ranger 3]] de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], de 327&nbsp;kg, falhou an pousar na [[Luna]] i antrou an órbita solar. An abril de [[1962]], la [[Ranger 4]], de 328&nbsp;kg, tornou-se la purmeira sonda [[stados Ounidos de la América|norte-amaricano]] a atingir la Lhuna. La Ranger 4 nun pousou satamente, mas ocorreu un ampato cula superfície lhunar. L mesmo acuntiu cula [[Ranger 6]], an janeiro de [[1964]]. [[Fexeiro:Surveyor 1 launch.jpg|thumb|Foguete [[Atlas (foguete)|Atlas-Centauro]] lhança l [[Surbeyor]] 1 an [[30 de maio]] de [[1966]]]] Antre [[1966]] i [[1968]], ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] ambiórun 7 sondas [[Surbeyor]] para la Lhuna. Partes de la Surbeyor 3 fúrun coletadas para studo pula misson [[Apollo 12]] an nobembre de [[1969]]. La purmeira sonda anterplanetária fui la [[Porgrama Mariner|Mariner]] 2 (Stados Ounidos), que pousou an [[Bénus]] an [[1962]]. Eilha fui seguida pula [[Benera]] 7 de la URSS, que chegou an Bénus an [[1970]]. An [[1968]] las missones [[Zond 5]] i [[Zond 6]] de la [[URSS]] fúrun bien sucedidas an circun-nabegar la Lhuna. An [[1970]] la [[URSS]] fui bien sucedida an ambiar la [[Luna]] l beiclo por cuntrole remoto (rober) [[Lunokhod]] 1, a bordo de la nabe [[Lunik]] 17. La URSS coletou muitas piedras lhunares atrabeç de sues sondas [[Lunik]]. An [[1971]] la [[Porgrama Mariner|Mariner]] 9 ambiou muitas fotos de la superfice de [[Marte]]. Ne l mesmo anho la sonda [[Marte (Sonda Spacial)|Marte]] 2 de la URSS tamien chegou la Marte. La [[Porgrama Mariner|Mariner]] 10 subrebolou [[Mercúrio (planeta)|Mercúrio]] an [[1974]]. Ls Stados Ounidos tamien ambiórun sondas de lhonga çtáncia i cun missones lhongas, cumo por eisemplo las [[Pioner (sonda)|Pioner]] 10 i 11 que pesquisórun [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] an [[1973]] i [[1974]], i an [[1979]] ambiórun fotos de [[Saturno]]. La [[Pioner 10]] fui l purmeiro artefato houmano a abandonar l sistema solar. Lhançada an [[3 de márcio]] de [[1972]], subrebou [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] la aprossimadamente 131 000&nbsp;km an [[3 de dezembre]] de [[1973]]. Depuis, an [[3 de dezembre]] de [[1974]], la [[Pioner 11]] tamien subrebou Júpiter a 46 000 kn, seguindo rota depuis para Saturno. Tamien debemos lhembrar las [[Porgrama Boyager|Boyager]] 1 i 2 que pesquisórun ls planetas sternos de l sistema solar i abandonórun l sistema solar partindo para ua biaige sin buolta an direçon de las streilhas. La [[Boyager 2]], lhançada an [[20 de agosto]] de [[1977]] passou a 286 000&nbsp;km de Júpiter i a 101 000 kn de Saturno. An [[24 de janeiro]] de [[1986]] eilha passou a 82 000 kn de [[Urano]], l planeta mais lhoinge de la Tierra a ser bejitado por ua sonda spacial. An [[1976]] las [[Biking (sonda)|Biking]] (Stados Ounidos) pousórun an Marte i recolhírun muitos dados de l planeta, assi cumo ambiórun muitas retratos de sou relebo. Mais abançada, la [[Pathfinder]] de ls Stados Ounidos pousou ne l tierra de Marte an [[1997]], cun un beiclo robótico (rober) capaç de mobimentar-se na superfície marciana i ambiar fotos detalhadas de sou terreno. La sonda [[Dep Space 1]] fui lhançada an [[24 de outubre]] de [[1998]], testando dibersas nuobas tecnologies spaciales. Sue misson fui bien sucedida an se ancontrar cul [[cometa Borrelly]] i ambiar las melhores fotos dun cometa jamales oubtidas. La nabe deixou de funcionar an dezembre de 2001. [[Fexeiro:Stardust photo.jpg|thumb|Retrato tirado pula [[Stardust (sonda spacial)|Stardust]] de l [[cometa Wild 2]]]] Más ambiciosa que a misson de la Dep Space 1, la [[Stardust (sonda spacial)|Stardust]] fui porjetada para coletar material dun cometa i retornar a la Tierra para studos. La nabe fui lhançada al spácio an [[7 de febreiro]] de [[1999]] i alcançou l [[cometa Wild 2]] an janeiro de [[2004]]. La nabe retornou cul material coletado de l cometa an [[15 de janeiro]] de [[2006]]. [[Sonda Genesis|Genesis]] fui ua misson para coletar íones ne l spácio sterior, ne l período de [[30 de nobembre]] de [[2001]] até [[1 de abril]] de [[2004]], nua region antre l [[Sol]] i la [[Tierra]] chamada "punto L1", i retorná-los para studos. A misson retornou cul material nua cápsula an [[8 de setembre]] de [[2004]]. Ambora tenga ocorrido un porblema técnico cul [[pára-chimpas]] i la nabe tenga se danificado na chimpa, l material fui recolhido an bun stado i poderá ser studado. Inda son dinas de mençon la sonda [[Galileu (sonda spacial)|Galileu]], que çcubriu bulcones an Júpiter, i la sonda [[Sonda Cassini-Huyges|Cassini]], lhançada an [[1997]], que pesquisa Saturno. Ne l Natal de [[2004]] la Sonda [[Ouropa|ouropéia]] Huyges çprendiu-se de sue nabe-mai, la norte-amaricano Cassini, i ampeçou sue biaige para pousar an [[Titana]], lhuna de Saturno, tenendo pousado an Titana cun sucesso an [[14 de janeiro]] de [[2005]], ne l purmeiro pouso de nabe spacial an outro satélite natural que nun la nuossa Lhuna. Ua de las çcubiertas [[ciéncia|científicas]] desta sonda amostrórun que an Titana "chuobe" [[metano]], probocando fluxos lhíquidos. Esto ocorre porque la temperatura de Titana ye de 180º[[Celsius|C]] negatibos. == Sploraçon de Marte == L planeta de l sistema solar que mais atraiu la eimaginaçon de l home fui siempre l "planeta burmeilho". Palco para einúmeras stórias de fiçon-científica, [[Marte]] ye l planeta de l sistema solar que ten la atmosfera mais próssima als parámetros de la atmosfera terrestre. Oubjeto de studo de las missones [[Biking (sonda)|Biking]], [[Pathfinder]], [[Mars Global Surbeyor]], [[Mars Odyssey]] i [[Mars Spress]], muitas çcubiertas inda stan para séren feitas, particularmente la repuosta a la pregunta se Marte ten bida ó nó. Las missones Biking ambiórun dues nabes gémeas para [[Marte]], las [[Biking 1]] i [[Biking 2]]. La Biking 1 fui lhançada an [[20 de agosto]] de [[1975]] i chegou an Marte an [[19 de júnio]] de [[1976]]. La Biking 2 fui lhançada an [[9 de setembre]] de [[1975]] i antrou an órbita de Marte an [[7 de agosto]] de [[1976]]. Ambas pousórun nabes-filhas, ls ''Lhanders'', que tirórun fotos, tomórun amostras i efetuórun análises de tierra an busca de bida marciana. Fúrun satamente las análises de l tierra marciano, feitas puls ''Lhanders'' de las missones Biking, que permitiran als cientistas classeficar dibersos [[meteorito]]s ancontrados eiqui na Tierra cumo de ourige marciana. Un deilhes an special, chamado cientificamente de ALH 84001, caído na Tierra hai dezenas de miles de anhos i ancontrado antre [[1984]] i [[1985]], causou sensaçon an [[2001]] pus apersentaba possibles andícios de bida [[batéria|bateriana]] fossilizada, na forma de pequeinhas struturas minerales - eibidéncia de bida [[straterrestre]]. La eibidéncia mostrou-se polémica i fui rejeitada. A las missones Biking seguiu-se la Pathfinder, que fui ua de las mais bien sucedidas sondas de la stória de la sploraçon spacial. La Pathfinder fui lhançada al spácio an [[4 de dezembre]] de [[1996]]. Eilha possuía un robó chamado ''Sojourner'', que permitie moblidade nas ouserbaçones de la superfície marciana. L robó fui porjetado para mobimentar-se pula superfície de Marte i cuchara amostras, assi cumo fazer análises de l tierra. [[Fexeiro:Pathfinder01.jpg|thumb|right|Sojourner rober (misson [[Pathfinder]]) ne l tierra de [[Marte]]]] Las eimaiges de la Pathfinder fúrun recebidas até setembre de [[1997]], quando las trasmissones se anterrompírun por algun porblema çconhecido. La ''Mars Global Surbeyor'' ye ua nabe de la [[Nasa]] lhançada an [[7 de nobembre]] de [[1996]], que chegou a la órbita de [[Marte]] an [[12 de setembre]] de [[1997]]. Sue misson percipal ampeçou an márcio de [[1999]] i terminou an janeiro de [[2001]]. A misson stendida ampeçou eimediatamente apuis de an febreiro de [[2001]] i debe acabar an dezembre de [[2006]]. La [[Nasa]] tamien pousou dous beiclos robóticos de cuntrole remoto (robers) na superfície de Marte, l Oupportunity i l Spirit. Ambos oubtibírun baliosas anformaçones científicas de l tierra marciano. La [[Mars Odyssey]] fui ua sonda lhançada an [[7 de abril]] de [[2001]], i que chegou la Marte an [[24 de outubre]] de [[2001]]. Para alhá de l spurmientos científicos que la sonda lhebaba, la Mars Odyssey serbiu tamien cumo retransmissora de l senhales de rádio de l robers Oupportunity i Spirit. Ua outra sonda amportante ambiada para [[Marte]] fui la [[Mars Spress]], lhançada pula [[Agéncia Spacial Ouropeia|Agéncia Espacial Ouropéia]]. La sonda fui lhançada al spácio an [[2 de júnio]] de [[2003]] por meio dun foguete Soyuz-Fregat (l Fregat ye l quarto stágio de l lhançador [[Soyuz]]). La Mars Spress ye la purmeira misson [[Ouropa|ouropéia]] a bejitar outro planeta. Eilha fui porjetada para pesquisas relacionadas cula [[geologie]] i la stória de Marte, sendo un de sous oubjetibos purmários la çcubierta de traços de auga. San al to siete strumientos científicos a bordo de la nabe, para eisecutar ua série de spurmientos remotos. La sonda tamien çceu na superfície marciana l ''Beagle 2 Lhander'', mas cujo cuntato por rádio fui perdido lhougo apuis de l pouso, tornando-lo inútil. An febreiro de [[2005]] fui anunciada la çcubierta, pula Mars Spress, de eibidéncias dun mar cungelado lhougo ambaixo de la superfície de l planeta, solamente 5º al norte de l eiquador de l planeta, cun ua stenson de 900 kn. La amportança de la çcubierta ye que esta ye la purmeira eibidéncia de la eisisténcia de auga lhoinge de l [[pólo]]s de l planeta. Mas la mais amportante çcubierta de la Mars Spress ye la eisisténcia de carambelo an Marte, oubtida por meio dua cámera stereoscópica HRSC. Trata-se dua superfície circular de carambelo, de 35 kn de cumprimiento i 2 kn de perfundidade, lhocalizada ne l fondo dua cratera, nua grande planície ne l polo norte de l planeta. == Staçon Espacial Anternacional == {{Ber artigo percipal|[[Staçon Espacial Anternacional]]}} La spresson "[[staçon espacial]]" fui cunhada por [[Heirmann Ouberth]] an [[1923]] para çcrebir ua strutura que serbirieb cumo punto de partida para biaiges a la Lhuna i la Marte. La sola speriéncia de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] cun ua staçon espacial, la [[Skylab]], de la década de [[1970]], fui un fracasso. La Skylab caiu na Tierra prematuramente, ancerrando ls sfuorços norte-amaricanos de acupaçon permanente de l spácio. La speriéncia mais bien sucedida de acupaçon permanente de l spácio fui la Staçon Espacial [[Rússia|Russa]] [[MIR]]. Apuis de la chimpa de l [[quemunismo]], la coperaçon i l financiamiento de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] permitiran zambolber cula MIR ua tecnologie que, hoije, stá sendo aplicada na [[Staçon Espacial Anternacional]] (ISS). La ISS ye ua staçon permanente de pesquisa spacial. Partecipan de sou zambolbimiento 16 países: [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], [[Canadá]], [[Japon]], [[Rússia]], 11 países pertencentes la Agéncia Spacial Ouropéia i l [[Brasil]]. La ISS, quando cumpleta, eirá medir aprossimadamente 90 n por 70 n, l que ye mais de quatro bezes l tamanho de la [[MIR]]. La custruçon de la ISS ampeçou an [[1998]] cula conexon de l módulo de cuntrole Russo [[Zarya]] cul [[Unity Node]] norte-amaricano. La custruçon inda lhebará alguns anhos para ser cuncluída, ambora la ISS yá steia funcional neste momiento. == L feturo == Muitas aspiraçones de la [[astronáutica]] puoden se tornar rialidade an poucos anhos. Zde melhores motores de [[foguete]]s até çcubiertas científicas rebolucionárias i biaiges tripuladas para [[Marte]] - son las pormessas de la sploraçon spacial neste nuobo seclo. Un motor rebolucionário, que puode fazer abançar la tecnologie astronáutica, ye l motor ''[[Motor Scramjet|Scramjet]]' ', capaç de atingir belocidades heipersónicas de até 15 bezes la belocidade de l sonido. L motor Scramjet nun ten partes móbeis, i oubtén la cumpresson neçaira para la cumbuston pul aire que entra pula frente, ampulsionado pula própia belocidade de l beiclo ne l aire. La [[Nasa]] coberteirau cun sucesso un motor deste tipo an [[2004]]. L foguete, chamado X-43A, fui lhebado la altitude de 12 000 n por un abion [[V-52 Stratofortress|B-52]], i lhançado na punta dun foguete [[Pegasus (foguete)|Pegasus]] la altitude de 33 000 n. El atingiu la belocidade recorde de 11 000 kn/h. Outra possiblidade de abanço na tecnologie de motores de foguetes ye l uso de propulson nuclear, an que un [[reator nuclear]] calece un [[gáç]] produzindo un jato que ye ousado para produzir ampuxo. Ó inda la eideia de custruir un foguete an forma de bela, que ye acelarado pul [[aire solar]], l que permitirieb maior belocidade i biaiges la çtáncias maiores. L zambolbimiento dun beiclo reutilizable (l que l [[Carreira Spacial]] nunca fui cumpletamente) ye un outro abanço sperado para ls próssimos anhos. Esto permitirieb mais bolos para l [[spácio]], i un oumiento de las atebidades de pesquisa na [[Staçon Espacial Anternacional]]. Un destes porjetos ye l [[BintureStar]] (tamien coincido cumo X-33), ua nabe cun maior capacidade que l [[Carreira Spacial]] i rialmente reutilizable. Stá an curso ne l momiento ua spece de corrida para l zambolbimiento de nuobas geraçones de beiclos trasportadores spaciales. Paralelamente als [[porjetos de la NASA]] para nuobos [[Beiclos de Sploraçon Spacial]], la [[Agéncia Espacial Russa]]([[ROSCOSMOS]]) stá se aliando a la Ouropa i al Japon para l zambolbimiento de l beiclo reutilizable [[Kliper]]. Ambora eficiente i inda hoije outilizada para trasporte até la ISS, la cápsula [[Soyuz]] poderá ser aposentada assi que l nuobo beiclo stubir ouperacional. La ousolecéncia de l Carreira Spacial probocou l anúncio dun sfuorço de la [[NASA]] para sustitui-lo, i ua de las alternatibas anunciadas serie ua nuoba geraçon de [[foguete]]s cumbencionales (nun reutilizables), semelhantes als ousados durante la [[La cunquista de la Lhuna|corrida spacial]]. Acradita-se que ne l [[seclo XXI]] la Tierra sofrerá grabes porblemas ambientales i einergéticos. Assi, la busca por fuontes de einergie lhimpas i baratas ye urgente. Cumo l spácio ye percorrido pula luç de l Sol permanentemente, hoije eimaginan-se formas de caturar i aprobeitar esta einergie. Ua de las possiblidades ye l chamado [[satélite de einergie solar]] capaç de "zbiar" la [[einergie solar]] para la Tierra de forma sigura. Las çcubiertas recentes de [[planeta]]s fura de l nuosso [[sistema solar]] stan çpertando la possiblidade de la çcubierta de bida [[straterrestre]]. Mas eilha puode ser çcubierta eiqui mesmo ne l nuosso [[sistema solar]], pus, [[Ouropa (satélite)|Ouropa]], satélite natural de [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], ye ua fuorte candidata a tenr ourganismos bibos. Esto porque sabe-se que, ambaixo dua camada de [[carambelo]], probablemiente eisiste un mar straterrestre que puode abrigar seres bibos. La çcubierta de la tecnologie neçaira para mantener ua base permanente de homes na Lhuna poderie ser l ampeço de la sploraçon comercial de la mesma. Muitos minérios poderien ser straídos i ambiados a la Tierra. Outra possiblidade serie l uso de la Lhuna cumo base de lhançamiento de foguetes para ls planetas mais afastados de la Tierra, i mesmo para fura de l [[sistema solar]]. Tal possiblidade tenerie la bantaige eiquenómica de la baixa grabidade lhunar, que permitirieb lhançar nabes mais lhoinge i usando menos cumbustible. Todas estas possiblidades son bastante animadoras, ancluindo-se l plano recente de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] de ambiar houmanos la [[Marte]]. Esto poderie ser un passo amportante para çcubrir se alhá yá houbiste bida ó nó. Outro mobimiento recente de la sploraçon spacial, inda an eiboluçon, ye la sploraçon spacial mobida pula einiciatiba pribada. La nabe [[SpaceShipOne]], cun capacidade para rializar bolos [[sub-orbitales]], ye l purmeiro porjeto bien-sucedido de bolo straterrestre planeado i eisecutado por ua ampresa pribada. Atualmente, dibersas ourganizaçones stan ampenhadas an porjetos bisando la bolos tripulados para ls lhemites de l planeta. Stan antressadas ne l promissor mercado de l turismo spacial. Para alhá de trazer para acerca de l cidadano quemun la anstigante possiblidade de coincer l spácio, essas einiciatibas puoden cuntribuir para l zambolbimiento de alternatibas tecnológicas mais baratas de sploraçon spacial. Vasta dezir que la [[SpaceShipOne]] atingiu oubjetibos parecidos als de l [[Porgrama Mercury]] al custo de 20 milhones de dólares, ua cacho de l custo anual de l [[porgrama spacial amaricano]], sendo que la spaçonabe pribada puode lhebar trés pessonas i ye reoutelizable. [[Catadorie:Sploraçon spacial| ]] [[Catadorie:Astronáutica]] 4w4b5w73wzymapfxqlw4c1mu1uah1sr Felcidade 0 3545 107722 107696 2026-08-08T18:20:07Z ~2026-30875-10 15270 107722 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Classic smiley.svg|thumb|100px|Sorriso ye l simblo mais coincido que repersenta la felcidade houmana.]] La '''felcidade''' ye ua gama de [[eimoçon]]es ó [[sentimiento]]s que bai zde l cuntentamiento ó sastifaçon até a l'alegrie antensa ó júbilo. La felcidade ten inda l seneficado de bien-star ó paç anterna. L'ouposto de la felcidade ye la [[tristeza]]. An lhenguaige quemun, quando se diç "stou feliç", stá-se a outelizar l purmeiro seneficado — l d'eimoçon. Anquanto que se se diç "sou feliç", se stá a outelizar l seneficado de bien-star. Ls personas bures no senten placer an dicer lugares, ls bureses non contan an anhos, terperatura. ls dicen que tá caliente, friu. fui muitoo tiempo ( 3, 6 anhos amás). ls dicen, ston a calhe, al río. l riu ye fermoso, ten auga fria, turba. etc. Eisisten defrentes al studo de la felcidade i de las sues motibaçones, que ténen sido ousadas pula filosofie, i la psicologie. L Home siempre hai buscado la felcidade i ls filósofos siempre se han dedicado a ancuntrar las sues causas i an defenir que tipo de cumportamiento ó stilo de bida oumenta l nuosso felcidade. Estes pensadores beien la felcidade cumo aqueilho que modernamente chamamos placeres an comer, an cantar, an bailar. an leer un cómico. son forças que ben de nostros antepassaos, ls bureses son feliçes por que ben como prazer i dels antepassaos. Neste sentido la felcidade ye que ls romanos chamában de [[Batícia]], un termo inda ousado an [[Filosofie]]. Pul cuntrairo pa l'eimoçones associadas a la felcidade ls filósofos prefíren outelizar la palabra [[prazer]]. Ye defícele defenir rigorosamente la felcidade, i inda mais defícele defenir medidas desta. Ambestigadores an [[Psicologie]] zambolbírun defrentes métodos, por eisemplo l Ambentário de la Felcidade de Oxford, para medir l nible de felcidade dun andebiduo. Nestes ten-se an cunta fatores fesiológicos i psicológicos. An ambestigaçon la felcidade ye assi relacionada cun fatores cumo: bontade an fazer cousas, non ter locuras. locos son que senten prazer an ecelso, que quedán muito tiempo dechao. lébantate, i baia comer strazello! La [[eiquenomie de l bien-star]] defende que l nible de felcidade antre 3.000 persona debe ser ousado cumo suplemiento pars familha. felcidade se traduç an aceitaçon, ó seia, bocé strazello. saya iesse quarto, ninguno te miras. Refréncias {l'href=www.filosofiaetecnologia.com.br/blog www.Filosofiaetecnologia.com.br} {{Wikiquote|Felcidade}} {{eimoçones}} [[Catadorie:Eimoçones]] [[Catadorie:Sentimientos]] gf48bhl6vpxnn0kvdjxt5vr521kf2bb 107723 107722 2026-08-08T18:21:01Z ~2026-30875-10 15270 107723 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Classic smiley.svg|thumb|100px|Sorriso ye l simblo mais coincido que repersenta la felcidade houmana.]] La '''felicidade''' ó Felcidade ye ua gama de [[eimoçon]]es ó [[sentimiento]]s que bai zde l cuntentamiento ó sastifaçon até a l'alegrie antensa ó júbilo. La felcidade ten inda l seneficado de bien-star ó paç anterna. L'ouposto de la felcidade ye la [[tristeza]]. An lhenguaige quemun, quando se diç "stou feliç", stá-se a outelizar l purmeiro seneficado — l d'eimoçon. Anquanto que se se diç "sou feliç", se stá a outelizar l seneficado de bien-star. Ls personas bures no senten placer an dicer lugares, ls bureses non contan an anhos, terperatura. ls dicen que tá caliente, friu. fui muitoo tiempo ( 3, 6 anhos amás). ls dicen, ston a calhe, al río. l riu ye fermoso, ten auga fria, turba. etc. Eisisten defrentes al studo de la felcidade i de las sues motibaçones, que ténen sido ousadas pula filosofie, i la psicologie. L Home siempre hai buscado la felcidade i ls filósofos siempre se han dedicado a ancuntrar las sues causas i an defenir que tipo de cumportamiento ó stilo de bida oumenta l nuosso felcidade. Estes pensadores beien la felcidade cumo aqueilho que modernamente chamamos placeres an comer, an cantar, an bailar. an leer un cómico. son forças que ben de nostros antepassaos, ls bureses son feliçes por que ben como prazer i dels antepassaos. Neste sentido la felcidade ye que ls romanos chamában de [[Batícia]], un termo inda ousado an [[Filosofie]]. Pul cuntrairo pa l'eimoçones associadas a la felcidade ls filósofos prefíren outelizar la palabra [[prazer]]. Ye defícele defenir rigorosamente la felcidade, i inda mais defícele defenir medidas desta. Ambestigadores an [[Psicologie]] zambolbírun defrentes métodos, por eisemplo l Ambentário de la Felcidade de Oxford, para medir l nible de felcidade dun andebiduo. Nestes ten-se an cunta fatores fesiológicos i psicológicos. An ambestigaçon la felcidade ye assi relacionada cun fatores cumo: bontade an fazer cousas, non ter locuras. locos son que senten prazer an ecelso, que quedán muito tiempo dechao. lébantate, i baia comer strazello! La [[eiquenomie de l bien-star]] defende que l nible de felcidade antre 3.000 persona debe ser ousado cumo suplemiento pars familha. felcidade se traduç an aceitaçon, ó seia, bocé strazello. saya iesse quarto, ninguno te miras. Refréncias {l'href=www.filosofiaetecnologia.com.br/blog www.Filosofiaetecnologia.com.br} {{Wikiquote|Felcidade}} {{eimoçones}} [[Catadorie:Eimoçones]] [[Catadorie:Sentimientos]] 5mrlo1yl7ts9t8i75org9t7s0ss6v9h 107724 107723 2026-08-08T18:21:57Z ~2026-30875-10 15270 107724 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Classic smiley.svg|thumb|100px|Sorriso ye l simblo mais coincido que repersenta la felcidade houmana.]] La '''felicidade''' ó Felcidade ye ua gama de [[eimoçon]]es ó [[sentimiento]]s que bai zde l cuntentamiento ó sastifaçon até a l'alegrie antensa ó júbilo. La felcidade ten inda l seneficado de bien-star ó paç anterna. L'ouposto de la felcidade ye la [[tristeza]]. An lhenguaige quemun, quando se diç "stou feliç", stá-se a outelizar l purmeiro seneficado — l d'eimoçon. Anquanto que se se diç "sou feliç", se stá a outelizar l seneficado de bien-star. Ls personas bures no senten placer an dicer lugares, ls bureses non contan an anhos, terperatura. ls dicen que tá caliente, friu. fui muitoo tiempo ( 3, 6 anhos amás). ls dicen, ston a calhe, al riu. l riu ye fermoso, ten auga fria, turba. etc. Eisisten defrentes al studo de la felcidade i de las sues motibaçones, que ténen sido ousadas pula filosofie, i la psicologie. L Home siempre hai buscado la felcidade i ls filósofos siempre se han dedicado a ancuntrar las sues causas i an defenir que tipo de cumportamiento ó stilo de bida oumenta l nuosso felcidade. Estes pensadores beien la felcidade cumo aqueilho que modernamente chamamos placeres an comer, an cantar, an bailar. an leer un cómico. son forças que ben de nostros antepassaos, ls bureses son feliçes por que ben como prazer i dels antepassaos. Neste sentido la felcidade ye que ls romanos chamában de [[Batícia]], un termo inda ousado an [[Filosofie]]. Pul cuntrairo pa l'eimoçones associadas a la felcidade ls filósofos prefíren outelizar la palabra [[prazer]]. Ye defícele defenir rigorosamente la felcidade, i inda mais defícele defenir medidas desta. Ambestigadores an [[Psicologie]] zambolbírun defrentes métodos, por eisemplo l Ambentário de la Felcidade de Oxford, para medir l nible de felcidade dun andebiduo. Nestes ten-se an cunta fatores fesiológicos i psicológicos. An ambestigaçon la felcidade ye assi relacionada cun fatores cumo: bontade an fazer cousas, non ter locuras. locos son que senten prazer an ecelso, que quedán muito tiempo dechao. lébantate, i baia comer strazello! La [[eiquenomie de l bien-star]] defende que l nible de felcidade antre 3.000 persona debe ser ousado cumo suplemiento pars familha. felcidade se traduç an aceitaçon, ó seia, bocé strazello. saya iesse quarto, ninguno te miras. Refréncias {l'href=www.filosofiaetecnologia.com.br/blog www.Filosofiaetecnologia.com.br} {{Wikiquote|Felcidade}} {{eimoçones}} [[Catadorie:Eimoçones]] [[Catadorie:Sentimientos]] 8r6pnci4tml35ljychctelc4jepth4b 107725 107724 2026-08-08T18:22:47Z ~2026-30875-10 15270 107725 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Classic smiley.svg|thumb|100px|Sorriso ye l simblo mais coincido que repersenta la felcidade houmana.]] La '''felicidade''' ó felcidade ye ua gama de [[eimoçon]]es ó [[sentimiento]]s que bai zde l cuntentamiento ó sastifaçon até a l'alegrie antensa ó júbilo. La felcidade ten inda l seneficado de bien-star ó paç anterna. L'ouposto de la felcidade ye la [[tristeza]]. An lhenguaige quemun, quando se diç "stou feliç", stá-se a outelizar l purmeiro seneficado — l d'eimoçon. Anquanto que se se diç "sou feliç", se stá a outelizar l seneficado de bien-star. Ls personas bures no senten placer an dicer lugares, ls bureses non contan an anhos, terperatura. ls dicen que tá caliente, friu. fui muitoo tiempo ( 3, 6 anhos amás). ls dicen, ston a calhe, al riu. l riu ye fermoso, ten auga fria, turba. etc. Eisisten defrentes al studo de la felcidade i de las sues motibaçones, que ténen sido ousadas pula filosofie, i la psicologie. L Home siempre hai buscado la felcidade i ls filósofos siempre se han dedicado a ancuntrar las sues causas i an defenir que tipo de cumportamiento ó stilo de bida oumenta l nuosso felcidade. Estes pensadores beien la felcidade cumo aqueilho que modernamente chamamos placeres an comer, an cantar, an bailar. an leer un cómico. son forças que ben de nostros antepassaos, ls bureses son feliçes por que ben como prazer i dels antepassaos. Neste sentido la felcidade ye que ls romanos chamában de [[Batícia]], un termo inda ousado an [[Filosofie]]. Pul cuntrairo pa l'eimoçones associadas a la felcidade ls filósofos prefíren outelizar la palabra [[prazer]]. Ye defícele defenir rigorosamente la felcidade, i inda mais defícele defenir medidas desta. Ambestigadores an [[Psicologie]] zambolbírun defrentes métodos, por eisemplo l Ambentário de la Felcidade de Oxford, para medir l nible de felcidade dun andebiduo. Nestes ten-se an cunta fatores fesiológicos i psicológicos. An ambestigaçon la felcidade ye assi relacionada cun fatores cumo: bontade an fazer cousas, non ter locuras. locos son que senten prazer an ecelso, que quedán muito tiempo dechao. lébantate, i baia comer strazello! La [[eiquenomie de l bien-star]] defende que l nible de felcidade antre 3.000 persona debe ser ousado cumo suplemiento pars familha. felcidade se traduç an aceitaçon, ó seia, bocé strazello. saya iesse quarto, ninguno te miras. Refréncias {l'href=www.filosofiaetecnologia.com.br/blog www.Filosofiaetecnologia.com.br} {{Wikiquote|Felcidade}} {{eimoçones}} [[Catadorie:Eimoçones]] [[Catadorie:Sentimientos]] jl5c5ysnwvi6s5z5cii16xig9tnpk9r E-Prime 0 4213 107731 80511 2026-08-08T22:30:13Z ~2026-30875-10 15270 107731 wikitext text/x-wiki '''E-Prime''' (el quier dezir '''English Prime''') ye un modo de parlar [[lhéngua anglesa|anglés]] sin ousage l berbo "ser", an anglés ''to be'', an qualcunque modo (''be'', ''is'', ''am'', ''are'', ''was'', ''were'', ''been'', ''being'' <ref>An lhéngua mirandesa serian "ser", "ye" , "son", "era", "fui", "sido", "siendo"</ref>). An su lhoco, un parlador ó un [[scriptor]] d'E-Prime ousa berbos diferente cumo "debenir" (an anglés ''to become''), "remaner/restar" (''to remain''), i "eiqualar" (''to equal'') ó illes puoden riarrangiar la frase de modo a monstrar que ó qui face l'açon. Per eisemplo, an E-Prime, un scriptor cambiaria l'einunciaçon ''Mistakes were made'' = "Errores fuiron facidos" a ''Joe made mistakes'' = "Joe faziu errores". Este cambio an formulaçon rebela un ator (Joe) durante que la forma precedente subnegaba l'ator. Ls ousadores d'E-Prime cunsiderian plus adequada la cambiada frase. == Raçones d'E-Prime == D. David Bourland, Jr. primamente proponeba E-Prime an [[1965]]. Bourland tenie studiado Semántica General in l passato. L'idia principal del Semántica General ye que [[ser human|seres human]] puoden mermente saper que illes oubserban i eisperiencian quando illes biden, audin, tocan, sentin per sapor, oulfacen, pensan, i sentin, i an plus, las oubserbaçones i las eisperiéncias puoden anfluenciar las oubserbaçones i las eisperiéncias futures. Para que cata uno ten eisperiéncias diferente eis ls outros, tamien anterpretaçones del eisperiéncias son diferentes. Studentes de Semántica General i ousadores d'E-Prime cuntenden que dizer ''This cat '''is''' soft'' = "Este cato '''ye''' suabe" omite numerosos outros atributos, i implica que l'"oubjeto" eisterior de l cato ye l "mesme que" l'eisperiéncia anterior de "siendo suabe". An su lhoco, ousadores d'E-Prime dicen ''This cat '''feels''' soft TO ME'' = "Este cato '''impressona''' suabe A ME" de modo a recolliger-se de l sequentes: # Que lor eisperiéncia de "siendo suabe" anbolbe i l'"oubjeto" eisterior appellado "cato" i ls oculos, manos, cerebro i [[sistema nerbal]] del oubserbador. # Que alcuno outro poteria eisperienciar diferente aspetos del cato. # Que illes ipse puoderian eisperienciar una cosa diferente nun tempore diferente ó an circumstáncias diferente. (L cato puoderia gratar les, ó impressona homide ó matado cun imunditia.) == Que non ye E-Prime == E-Prime i Semántica General non son lhénguas ó formas d'anglés diferente. An su lhoco, illos probide modos diferente de pensar i de parlar del mundo. Lhénguas cumo [[lhéngua arabe|arabe]], [[lhéngua turc|turco]], i [[lhéngua cantonesa|cantonés]], ben que non ténen un berbo separado para "ser", illos ténen l'idia de "siendo". Per eisemplo, un parlante de lhéngua mirandesa puoderia dicer "Este pomo ye rubie". Un parlante d'arabe puoderia dicer "Este pomo rubie". La majoridade del lhénguas puode ser ousada de modo a eisprimer l'idia dun rubie pomo. Un ousador d'E-Prime puode mermente dicer que "Este pomo appare rubie a me" de modo a recolliger-se que "bidente de rubie" anbolbe i l pomo i l'oculo i cerebro del presona reguardante l pomo. Numerosos anseniadores d'anglés ancoragian studentes a ousar berbos diferente ab "ser". A illes, ousage de berbos plus atibe face oubra scribida plus clar i plus anteressante. Estes anseniadores bolen a afinar oubras scribidas de lor studentes i non necessarimente acesen al idias de Semántica General ó E-Prime. == Notas == <references /> [[Catadorie:Lhéngua anglesa]] ryp12kc96z95pf3dgth2vh1r8cv1fxp Achal Prabhala 0 4907 107733 80979 2026-08-09T00:07:42Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 107733 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Wikimania 2009 GOLDBERGN-9941.jpg|thumb|250px|Achal Prabhala a Wikimania 2009]] '''Achal Prabhala''' ye un scritor, activista i investigador [[India|índico]] que vive atualmente a [[Bangalore]], [[Karnataka]]. Ye conhecido sobre tudo a partir de l seu trabalho sobre ls dreitos de propiadade anteletual ne ls ambitos de la medicina i de l conoiximento. Tamien ye un membro d'o cunseilho d'admenistración d'o Centre enta Internet i a Societat (an [[anglés]]: Centre for Internet and Society) i de l'Advisory board de la [[Fundación Wikimedia]].<ref>[http://www.cis-india.org/about/people/members The Centre for Internet & Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902003854/http://www.cis-india.org/about/people/members |date=2011-09-02 }} 17/05/2012</ref> == Refréncias == {{ref-section}} [[Catadorie:Scritores índicos]] iybt2it0rssq00geb3ga99svmhoq5ma Pitágoras 0 4912 107718 101743 2026-08-08T17:12:32Z ~2026-43184-25 15440 /* Bibliografia */ 107718 wikitext text/x-wiki {{Mais notas|data=júnio de 2009}} Este artigo ó seçon cuntén ua lista de fuontes ó ua única fuonte ne l fin de l testo, mas estas nun son citadas ne l cuorpo de l'artigo, l que cumpromete la cunfiabelidade de las anformaçones. (zde júnio de 2009) Por fabor, melhore este artigo antroduzindo notas de rodapie citando las fuontes, anserindo-las ne l cuorpo de l testo quando necessairo. {{TraduçonOuto}} {{Ber zambig}} {{Anfo/Biografie |nome = Pitágoras |nome_natibo = Πῡθαγόρᾱς |nome_cumpleto = Πῡθαγόρᾱς ὁ Σάμιος |eimaige = Pythagoras in the Roman Forum, Colosseum.jpg |eimaige_tamanho = |eimaige_lhegenda = |lhocal_nacimiento= [[Samos (ilha)|Samos]] |data_nacimiento = c. 580 la. C. - 572 la. C. |lhocal_muorte = [[Metaponto]] |data_muorte = c. 500 la. C. - 490 la. C. |nacionalidade = |nome_mai= |nome_pai= |acupaçon = [[Filosofie|Filósofo]], [[Matemática|matemático]], [[Astronomie|astrónomo]] |anfluenciados= Filolau, Alcmeón, Parménides, [[Platon]], [[Ouclides]], Ampédocles, Heipaso, Kepler |scuola = Pitagóricos, naturalismo |tópico1 = Percipales antrisses |rótulo1 = [[Metafísica]], [[música]], matemática, [[ética]], [[política]], astronomie |assinatura = }} '''Pitágoras de Samos''' (de l griego: Ο Πυθαγόρας ο Σαμιος) fui un filósofo i matemático griego que naciu an [[Samos (ilha)|Samos]] antre cerca de 571 a.C. i 570 a.C. i morriu an [[Metaponto]] antre cerca de 497 a.C. ó 496 a.C. La sue biografie stá ambolta an lendas. Diç-se que l nome senefica altar de la Pítia ó l que fui anunciado pula Pítie, pus mai al cunsultar la pitonisa soube que l nino serie un ser scepcional. Pitágoras fui l fundador dua scuola de pensamiento griega chamada an sue houmenaige de pitagórica. Tubo cumo sue percipal mestra, la filósofa i matemática [[Temstocleia]].<ref>{{citar web|ultimo=Salmerón Jiménez|purmeiro=María Angélica|títalo=Teano y la ciencia pitagórica|url=https://www.uv.mx/cienciahombre/revistae/vol23num2/articulos/teano/|obra=|arquibourl=https://web.archive.org/web/20100613154315/https://www.uv.mx/cienciahombre/revistae/vol23num2/articulos/teano/|arquibodata=13-06-2010|cunsultadata=25-09-2010|lhéngua=es}}</ref> ==Biografia== Da bida de Pitágoras quaije nada puode ser afirmado cun certeza, yá qu'el fui oubjeto dua série de relatos tardios i fantasiosos, cumo ls referentes la biaiges i cuntatos culas culturas ourientales. Parece cierto, assi i todo, que l filósofo tenga nacido an 570 a.C. na cidade de Samos. Fondou ua scuola mística i filosófica an [[Crotone]] (colónias griegas na península itálica), cujos percípios fúrun detreminantes pa l'eiboluçon giral de la matemática i de la filosofie oucidental sendo ls percipales temas l'harmonia matemática, la doutrina de ls númaros i l dualismo cósmico eissencial. Acradita-se que Pitágoras tenga sido casado cula física i matemática griega [[Theano (filosofie)|Theano]], que fui sue aluna. Supone-se qu'eilha i las dues filhas téngan assumido la scuola pitagórica passado la muorte de l marido. Ls pitagóricos antressában-se pul studo de las propiadades de ls númaros. Para eilhes, l númaro, sinónimo d'harmonia, custituído de la soma de pares i ímpares - ls númaros pares i ímpares spressando las relaçones que se ancontran an permanente porcesso de mutaçon -, era cunsidrado cumo l'eissencia de las cousas, criando noçones oupostas (lemitado i elimitado) i sendo la base de la teorie de l'harmonia de las sferas. Segundo ls pitagóricos, l cosmo ye regido por relaçones matemáticas. L'ouserbaçon de ls astros sugeriu-les qu'ua orde domina l'[[ouniberso]]. Eibidéncias desso starien ne l die i nuite, ne l'altarar-se de las staçones i ne l mobimiento circular i purfeito de las streilhas. Por esso l mundo poderie ser chamado de cosmos, termo que cuntén las eideias d'orde, de correspondéncia i de beleza. Nessa cosmobison tamien cuncluíran que la [[Tierra]] ye sférica, streilha antre las streilhas que se moben al redror dun fuogo central. Alguns pitagóricos chegórun até a falar de la rotaçon de la Tierra subre l'eixe, mas la maior çcubierta de Pitágoras ó de ls sous çcípulos (yá qu'hai ouscuridades an torno de l pitagorismo, debido al caráter sotérico i secreto de la scuola) dou-se ne l domínio de la [[geometrie]] i se refire a las relaçones antre ls lados de l triángulo retángulo. La çcubierta fui enunciada ne l teorema de Pitágoras. Pitágoras fui spulso de Crotone i passou a morar an [[Metaponto]], adonde morriu, probabelmente an 496 a.C. ó 497 a.C.. ==La scuola de Pitágoras== Segundo l pitagorismo, l'eissencia, que ye l percípio fundamental que forma todas las cousas ye l númaro. Ls pitagóricos nun çtinguen forma, lei, i sustáncia, cunsidrando l númaro l'eilo antre estes eilemientos. Para esta scuola eisistian quatro eilemientos: [[tierra]], [[auga]], [[aire]] i [[fuogo]]. Assi, Pitágoras i ls pitagóricos ambestigórun las relaçones matemáticas i çcubriran bários fundamientos de la física i de la matemática. [[Fexeiro:Pentagram green.svg|miniaturadaimagem|L pentagrama era l simblo de la Scuola Pitagórica.]] ‎L simblo outelizado pula scuola era l [[pentagrama]], que, cumo çcubriu Pitágoras, ten alguas propiadades antressantes. Un pentagrama ye oubtido traçando-se las diagonales dun [[pentágono]] regular; pulas anterseçones de ls segmientos desta diagonal, ye oubtido un nuobo pentágono regular, que ye proporcional al ouriginal satamente pula rezon áurea. Pitágoras çcubriu an que proporçones ua cuorda debe ser debedida pa l'oubtençon de las notas musicales ne l'ampeço, sin altura defenida, sendo ua tomada cumo fundamental (pensemos nua longa cuorda presa la dues stremidades que, quando tangida, ne ls dará l sonido mais grabe - i a partir deilha, gerar-se-á la quinta i terça atrabeç de la reberberaçon harmónica. Ls sonidos harmónicos. Prendendo-se la metade de la cuorda, depuis la terça parte i depuis la quinta parte cunseguiremos ls anterbalos de quinta i terça an relaçon a la fundamental. La chamada SÉRIE HARMÓNICA. A la medida que subdebidimos la cuorda oubtemos sonidos mais altos i ls anterbalos seran defrentes. I assi sucessibamente. Çcubriu inda que fraçones simples de las notas, tocadas juntamente cula nota ouriginal, porduzen sonidos agradables. Yá las fraçones mais cumplicadas, tocadas cula nota ouriginal, porduzen sonidos zagradables. L nome stá ligado percipalmente al amportante teorema qu'afirma: An to triángulo retángulo, la soma de ls quadrados de ls catetos ye eigual al quadrado de l'heipotenusa. Para alhá çto, ls pitagóricos acraditában na sfericidade de la Tierra i de ls cuorpos celhestres, i na rotaçon de la Tierra, cul que splicában l'altarnáncia de dies i nuites. La filosofie baseou ua doutrina chamada Filosofie splanatória Cristo-Pitagorica. La scuola pitagórica era conetada cun cuncepçones sotéricas i la moral pitagórica anfatizaba l cunceito d'harmonia, práticas ascéticas i defendia la metempsicose. Durante l seclo IV a.C., berificou-se, ne l mundo griego, ua rebibescéncia de la bida relegiosa. Segundo alguns storiadores, un de ls fatores que cuncorrírun para esse fenómeno fui la linha política adotada puls tiranos: para garantir l papel de líderes populares i para anfraquecer l'antiga aristocracie, ls tiranos stimulában la spanson de cultos populares ó strangeiros. Dentre estes cultos, un tubo einorme difuson: l Orfismo (de [[Orfeu]]), ouriginairo de la [[Trácia]], i qu'era ua religion eissencialmente sotérica. Ls seguidores desta doutrina acraditában na eimortalidade de l'alma, ó seia, anquanto l cuorpo se degeneraba, l'alma migraba para outro cuorpo, por bárias bezes, la fin d'efetibar la purificaçon. [[Dioniso]] guiarie este ciclo de rencarnaçones, podendo ajudar l'home a libertar-se del. Pitágoras seguia ua doutrina defrente. Tenerie chegado a la cuncepçon de que todas las cousas son númaros i l porcesso de libertaçon de l'alma serie resultante dun sfuorço basicamente anteletual. La purificaçon resultarie dun trabalho anteletual, que çcubre la strutura numérica de las cousas i torna, assi, l'alma cumo ua ounidade harmónica. Ls númaros nun serien, neste causo, ls simblos, mas ls balores de las grandezas, ó seia, l mundo nun serie cumpuosto de ls númaros 0, 1, 2, etc., mas de ls balores qu'eilhes sprimen. Assi, antoce, ua cousa manifestarie sternamente la strutura numérica, sendo esta cousa l que ye por causa deste balor. ==Percipales çcubertas== Alén de grandes místicos, ls pitagóricos éran grandes matemáticos. Eilhes çcubriran propiadades antressantes i curjidosas subre ls númaros. ===Númaros figurados=== {{Artigo percipal|Númaro figurado}} Ls pitagóricos studórun i demunstrórun bárias propiadades de ls númaros figurados. Antre estes l mais amportante era l númaro triangular 10, chamado puls pitagóricos de tetraktys, tétrada an pertués. Este númaro era bisto cumo un númaro místico ua beç que cuntenie ls quatro eilemientos fuogo, auga, aire i tierra: <math>10 = 1 + 2 + 3 + 4</math>, i serbia de repersentaçon pa la cumpletude de l to. <div style="text-align: center;"> α </div> <div style="text-align: center;"> α α </div> <div style="text-align: center;"> α α α </div> <div style="text-align: center;"> α α α α </div> La tétrada, que ls pitagóricos zenhában cun un α arriba, dous ambaixo deste, depuis trés i por fin quatro na base, era un de ls simblos percipales de l sou coincimiento abançado de las rialidades teóricas. Repersentaçon to purfeita an si de qualquiera un de ls lados que se ouserbe. ===Númaros purfeitos=== {{Artigo percipal|Númaro purfeito}} La soma de ls debisores de detreminado númaro cun sceçon del mesmo, ye l própio númaro. Eisemplos: # Ls debisores de 6 son: <math>1, 2, 3</math> i <math>6</math>. Anton, <math>1 + 2 + 3 = 6</math>. # Ls debisores de 28 son: <math>1, 2, 4, 7, 14</math> i <math>28</math>. Anton, <math>1 + 2 + 4 + 7 + 14 = 28</math>. ===Teorema de Pitágoras=== {{Artigo percipal|Teorema de Pitágoras}} [[Fexeiro:Pythagoraas.svg|miniaturadaimagem|Ua de las formas de demunstrar l Teorema de Pitágoras.]] Un porblema nun solucionado na época de Pitágoras era detreminar las relaçones antre ls lados dun triángulo retángulo. Pitágoras probou que la soma de ls quadrados de ls [[cateto]]s ye eigual al quadrado de l'[[heipotenusa]]. L purmeiro númaro eirracional a ser çcubierto fui la raiç quadrada de l númaro 2, que surgiu satamente de l'aplicaçon de l teorema de Pitágoras nun triángulo de catetos balendo 1: :<math>1^2 + 1^2 = x^2 \Rightarrow x^2 = 2 \Rightarrow x=\pm\sqrt{2}</math> Ls griegos nun conhecian l simblo de la [[raiç quadrada]] i dezien simplesmente: "l númaro que multiplicado por si mesmo ye 2". A partir de la çcubierta de la raiç de 2 fúrun çcubiertos muitos outros númaros eirracionales. ==Reitor de la purmeira ounibersidade== La palabra Matemática (μάθημα, an griego) surgiu cun Pitágoras, que fui l purmeiro la cuncebé-a cumo un sistema de pensamiento, fulcrado an probas dedutibas. Eesisten, inda assi, andícios de que l chamado Teorema de Pitágoras (<math>c^2 = a^2 + b^2</math>) yá era coincido de ls babilónios an 1600 a.C. cun scopo ampírico. Estes usában sistemas de notaçon sexagesimal na medida de l [[tiempo]] (1h=60min) i na medida de ls [[ángulo]]s (60º, 120º, 180º, 240º, 360º). Pitágoras percorreu por 30 anhos l [[Eigito]], Babilónia, Síria, Fenícia i talbeç la [[Índia]] i la Pérsia, adonde acumulou ecléticos coincimientos: astronomie, matemática, ciéncia, filosofie, misticismo i religion. El fui cuntemporáneo de Tales de Mileto, Buda, Cunfúcio i Lao-Tsé. Quando retornou la Samos, andispós-se cul tirano Polícrates i eimigrou pa l sul de la Eitália, na ilha de Crotone, de dominaçon griega. Ende fondou la Scuola Pitagórica, la quien se cuncede la glória de ser la "purmeira Ounibersidade de l mundo". La Scuola Pitagórica i las atebidades se biran zde anton amboltas por un béu de lendas. Fui ua antidade an parte secreta cun cientos d'alunos que cumpunhan ua armandade relegiosa i anteletual. Antre ls cunceitos que defendian, çtacan-se: * prática de rituales de purificaçon i fé na doutrina de la metempsicose, esto ye, na trasmigraçon de l'alma passado la muorte, dun cuorpo para outro. Antoce, adbogában la rencarnaçon i l'eimortalidade de l'alma; * lealdade antre ls nembros i çtribuiçon quemunitária de ls benes materiales; * austeridade, ascetismo i oubediéncia a l'hierarquia de la Scuola; * proibiçon de buber bino i comer chicha (antoce ye falsa l'anformaçon que ls çcípulos tubíssen mandado matar 100 buis quando de la demunstraçon de l chamado Teorema de Pitágoras); * purificaçon de a minte pul studo de [[geometrie]], [[aritmética]], [[música]] i [[astronomie]]; * classeficaçon aritmética de ls númaros an pares, ímpares, primos i fatorables; * criaçon dun modelo de defeniçones, axiomas, teoremas i probas, segundo l qual la strutura antrincada de la Geometrie ye oubtida dun pequeinho númaro d'afirmaçones splicitamente feitas i de l'açon dun pensar dedutibo rigoroso" (George Simmones); * grande celeuma anstalou-se antre ls çcípulos de Pitágoras a respeito de l'eirracionalidade de l 'raiç de 2'. Outelizando notaçon algébrica, ls pitagóricos nun aceitában qualquiera soluçon numérica para <math>x^2 = 2</math>, pus solo admitian númaros racionales. Dada la conotaçon mística atribuída als númaros, comenta-se que, quando l'anfeliç Heipasus de Metapontun propós ua soluçon pa l'ampasse, ls outros çcípulos l spulsórun de la Scuola i l'afogórun ne l mar; * na Astronomie, eideias inobadoras, ambora nin siempre berdadeiras: la Tierra ye sférica, ls planetas moben-se an defrentes belocidades nas bárias órbitas al redror de la Tierra. Pula cuidadosa ouserbaçon de ls astros, cristalizou-se l'eideia de qu'hai ua orde que domina l Ouniberso; * als pitagóricos debe-se probabelmente la custruçon de l [[cubo]], [[tetraedro]], [[otaedro]], [[dodecaedro]] i la bien coincida "seçon áurea"; * na Música, ua çcubierta notable de que ls anterbalos musicales se colocan de modo qu'admiten spressones atrabeç de proporçones aritméticas. Pitágoras - assi cumo outros filósofos griegos pré-socráticos - tamien çcrebiu l poder de l sonido i sous eifeitos subre la psique houmana. Essa spriéncia musicoterápica possiblemente fui outelizada mais tarde por Aristóteles cumo base teórica para sue defeniçon de música, que, segundo el, era ua "arte medicinal". Pitágoras ye l purmeiro matemático puro. Antretanto ye defícel apartar l stórico de l lendairo, ua beç que debe ser cunsidrado ua figura amprecisa storicamente, yá que todo l que del sabemos debe-se a la tradiçon oural. Nada deixou scrito, i ls purmeiros trabalhos subre l mesmo debe-se la Filolau, quaije 100 anhos passado la muorte de Pitágoras. Mas nun ye fácele negar als pitagóricos - assebera Carl Boyer - "l papel primordial pa l stablecimiento de la Matemática cumo deciplina racional". A çpeito d'algun sagero, hai seclos cunhou-se ua frase: "Se nun houbisse l 'teorema Pitágoras', nun eisistirie la Geometrie". Al biografar Pitágoras, Jámblico (c. 300 d.C.) registra que l mestre bebia repetindo als çcípulos: “todas las cousas se assemelhan als númaros”. La Scuola Pitagórica anseijou fuorte anfluéncia na poderosa berba de [[Ouclides]], [[Arquimedes]] i [[Platon]], na antiga era crestiana, na [[Eidade Média]], na [[Renacença]] i até an nuossos dies cul Neopitagorismo. ;Pensamientos de Pitágoras # Eiducai ls ninos i nun será perciso punir ls homes. # Nun ye libre quien nun oubtebe domínio subre si. # Pensen l que quejiren de ti; faç aqueilho que te parece justo. # L que fala sembria; l que scuita recolhe. # Ajuda tous semelhantes a liebantar la carga, mas nun a carregues. # Cun orde i cun tiempo ancontra-se l segredo de fazer todo i todo fazer bien. # Todas las cousas son númaros. # A melhor maneira que l'home çpone para se aperfeiçoar, ye aprossimar-se de Dius. # La Eiboluçon ye la Lei de la Vida, l Númaro ye la Lei de l Ouniberso, la Ounidade ye la Lei de Dius. # La bida ye cumo ua sala de spetaclos: entra-se, bé-se i sal-se. # La sabedorie plena i cumpleta pertence als diuses, mas ls homes puoden zeiá-la ó amá-a tornando-se filósofos. # Anima-te por teneres de suportar las anjustiças; la berdadeira çgraça cunsiste an cometé-las ==Amportança pa l Dreito== Pitágoras fui l purmeiro filósofo a criar ua defeniçon que quantificaba l'oubjetibo final de l Dreito: la Justícia. El defeniu qu'un ato justo serie la chamada "justícia aritmética", na qual cada andibíduo deberie recebir ua puniçon ó ganho quantitatibamente eigual al ato cometido. Tal argumiento fui refutado por [[Aristóteles]], pus el acraditaba nua justícia geométrica, na qual cada andibíduo recebirie ua puniçon ó ganho qualitatibamente, ó proporcionalmente, al ato cometido; ó seia, ser zeigual para culs zeiguales la fin de qu'estes séian eigualados cul resto de la sociadade. ==Bibliografia== * {{citar libro |títalo=Filósofos Pré-Socráticos. Primeiros Mestres da Filosofia e da Ciência Grega |ultimo=SPINELLI |purmeiro=Miguel |cuoutores= |anho= 2003|eiditora=Eidipucrs |lhocal=Porto Alegre |belume=2ª Ed. |ISBN=}} ==Ligaçones sternas== {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20090122081042/http://www.filosofiaesoterica.com/ler.php?id=25 Os Versos de Ouro de Pitágoras] * [http://www.ivu.org/history/greece_rome/pythagoras.html Anternational Begetarian Union: Pythagoras] * [http://www.ivu.org/history/williams/pythagoras.html Howard Williams, "The Ethics of Diet":PYTHAGORAS] * [https://web.archive.org/web/20100107012903/http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-antiquity/pythagoras.htm Animal Rights Story: Pythagoras] 8yls6ecdyet9mu5zmahek7vmtik7e8n 107719 107718 2026-08-08T17:12:57Z ~2026-43184-25 15440 /* Ligaçones sternas */ 107719 wikitext text/x-wiki {{Mais notas|data=júnio de 2009}} Este artigo ó seçon cuntén ua lista de fuontes ó ua única fuonte ne l fin de l testo, mas estas nun son citadas ne l cuorpo de l'artigo, l que cumpromete la cunfiabelidade de las anformaçones. (zde júnio de 2009) Por fabor, melhore este artigo antroduzindo notas de rodapie citando las fuontes, anserindo-las ne l cuorpo de l testo quando necessairo. {{TraduçonOuto}} {{Ber zambig}} {{Anfo/Biografie |nome = Pitágoras |nome_natibo = Πῡθαγόρᾱς |nome_cumpleto = Πῡθαγόρᾱς ὁ Σάμιος |eimaige = Pythagoras in the Roman Forum, Colosseum.jpg |eimaige_tamanho = |eimaige_lhegenda = |lhocal_nacimiento= [[Samos (ilha)|Samos]] |data_nacimiento = c. 580 la. C. - 572 la. C. |lhocal_muorte = [[Metaponto]] |data_muorte = c. 500 la. C. - 490 la. C. |nacionalidade = |nome_mai= |nome_pai= |acupaçon = [[Filosofie|Filósofo]], [[Matemática|matemático]], [[Astronomie|astrónomo]] |anfluenciados= Filolau, Alcmeón, Parménides, [[Platon]], [[Ouclides]], Ampédocles, Heipaso, Kepler |scuola = Pitagóricos, naturalismo |tópico1 = Percipales antrisses |rótulo1 = [[Metafísica]], [[música]], matemática, [[ética]], [[política]], astronomie |assinatura = }} '''Pitágoras de Samos''' (de l griego: Ο Πυθαγόρας ο Σαμιος) fui un filósofo i matemático griego que naciu an [[Samos (ilha)|Samos]] antre cerca de 571 a.C. i 570 a.C. i morriu an [[Metaponto]] antre cerca de 497 a.C. ó 496 a.C. La sue biografie stá ambolta an lendas. Diç-se que l nome senefica altar de la Pítia ó l que fui anunciado pula Pítie, pus mai al cunsultar la pitonisa soube que l nino serie un ser scepcional. Pitágoras fui l fundador dua scuola de pensamiento griega chamada an sue houmenaige de pitagórica. Tubo cumo sue percipal mestra, la filósofa i matemática [[Temstocleia]].<ref></ref> ==Biografia== Da bida de Pitágoras quaije nada puode ser afirmado cun certeza, yá qu'el fui oubjeto dua série de relatos tardios i fantasiosos, cumo ls referentes la biaiges i cuntatos culas culturas ourientales. Parece cierto, assi i todo, que l filósofo tenga nacido an 570 a.C. na cidade de Samos. Fondou ua scuola mística i filosófica an [[Crotone]] (colónias griegas na península itálica), cujos percípios fúrun detreminantes pa l'eiboluçon giral de la matemática i de la filosofie oucidental sendo ls percipales temas l'harmonia matemática, la doutrina de ls númaros i l dualismo cósmico eissencial. Acradita-se que Pitágoras tenga sido casado cula física i matemática griega [[Theano (filosofie)|Theano]], que fui sue aluna. Supone-se qu'eilha i las dues filhas téngan assumido la scuola pitagórica passado la muorte de l marido. Ls pitagóricos antressában-se pul studo de las propiadades de ls númaros. Para eilhes, l númaro, sinónimo d'harmonia, custituído de la soma de pares i ímpares - ls númaros pares i ímpares spressando las relaçones que se ancontran an permanente porcesso de mutaçon -, era cunsidrado cumo l'eissencia de las cousas, criando noçones oupostas (lemitado i elimitado) i sendo la base de la teorie de l'harmonia de las sferas. Segundo ls pitagóricos, l cosmo ye regido por relaçones matemáticas. L'ouserbaçon de ls astros sugeriu-les qu'ua orde domina l'[[ouniberso]]. Eibidéncias desso starien ne l die i nuite, ne l'altarar-se de las staçones i ne l mobimiento circular i purfeito de las streilhas. Por esso l mundo poderie ser chamado de cosmos, termo que cuntén las eideias d'orde, de correspondéncia i de beleza. Nessa cosmobison tamien cuncluíran que la [[Tierra]] ye sférica, streilha antre las streilhas que se moben al redror dun fuogo central. Alguns pitagóricos chegórun até a falar de la rotaçon de la Tierra subre l'eixe, mas la maior çcubierta de Pitágoras ó de ls sous çcípulos (yá qu'hai ouscuridades an torno de l pitagorismo, debido al caráter sotérico i secreto de la scuola) dou-se ne l domínio de la [[geometrie]] i se refire a las relaçones antre ls lados de l triángulo retángulo. La çcubierta fui enunciada ne l teorema de Pitágoras. Pitágoras fui spulso de Crotone i passou a morar an [[Metaponto]], adonde morriu, probabelmente an 496 a.C. ó 497 a.C.. ==La scuola de Pitágoras== Segundo l pitagorismo, l'eissencia, que ye l percípio fundamental que forma todas las cousas ye l númaro. Ls pitagóricos nun çtinguen forma, lei, i sustáncia, cunsidrando l númaro l'eilo antre estes eilemientos. Para esta scuola eisistian quatro eilemientos: [[tierra]], [[auga]], [[aire]] i [[fuogo]]. Assi, Pitágoras i ls pitagóricos ambestigórun las relaçones matemáticas i çcubriran bários fundamientos de la física i de la matemática. [[Fexeiro:Pentagram green.svg|miniaturadaimagem|L pentagrama era l simblo de la Scuola Pitagórica.]] ‎L simblo outelizado pula scuola era l [[pentagrama]], que, cumo çcubriu Pitágoras, ten alguas propiadades antressantes. Un pentagrama ye oubtido traçando-se las diagonales dun [[pentágono]] regular; pulas anterseçones de ls segmientos desta diagonal, ye oubtido un nuobo pentágono regular, que ye proporcional al ouriginal satamente pula rezon áurea. Pitágoras çcubriu an que proporçones ua cuorda debe ser debedida pa l'oubtençon de las notas musicales ne l'ampeço, sin altura defenida, sendo ua tomada cumo fundamental (pensemos nua longa cuorda presa la dues stremidades que, quando tangida, ne ls dará l sonido mais grabe - i a partir deilha, gerar-se-á la quinta i terça atrabeç de la reberberaçon harmónica. Ls sonidos harmónicos. Prendendo-se la metade de la cuorda, depuis la terça parte i depuis la quinta parte cunseguiremos ls anterbalos de quinta i terça an relaçon a la fundamental. La chamada SÉRIE HARMÓNICA. A la medida que subdebidimos la cuorda oubtemos sonidos mais altos i ls anterbalos seran defrentes. I assi sucessibamente. Çcubriu inda que fraçones simples de las notas, tocadas juntamente cula nota ouriginal, porduzen sonidos agradables. Yá las fraçones mais cumplicadas, tocadas cula nota ouriginal, porduzen sonidos zagradables. L nome stá ligado percipalmente al amportante teorema qu'afirma: An to triángulo retángulo, la soma de ls quadrados de ls catetos ye eigual al quadrado de l'heipotenusa. Para alhá çto, ls pitagóricos acraditában na sfericidade de la Tierra i de ls cuorpos celhestres, i na rotaçon de la Tierra, cul que splicában l'altarnáncia de dies i nuites. La filosofie baseou ua doutrina chamada Filosofie splanatória Cristo-Pitagorica. La scuola pitagórica era conetada cun cuncepçones sotéricas i la moral pitagórica anfatizaba l cunceito d'harmonia, práticas ascéticas i defendia la metempsicose. Durante l seclo IV a.C., berificou-se, ne l mundo griego, ua rebibescéncia de la bida relegiosa. Segundo alguns storiadores, un de ls fatores que cuncorrírun para esse fenómeno fui la linha política adotada puls tiranos: para garantir l papel de líderes populares i para anfraquecer l'antiga aristocracie, ls tiranos stimulában la spanson de cultos populares ó strangeiros. Dentre estes cultos, un tubo einorme difuson: l Orfismo (de [[Orfeu]]), ouriginairo de la [[Trácia]], i qu'era ua religion eissencialmente sotérica. Ls seguidores desta doutrina acraditában na eimortalidade de l'alma, ó seia, anquanto l cuorpo se degeneraba, l'alma migraba para outro cuorpo, por bárias bezes, la fin d'efetibar la purificaçon. [[Dioniso]] guiarie este ciclo de rencarnaçones, podendo ajudar l'home a libertar-se del. Pitágoras seguia ua doutrina defrente. Tenerie chegado a la cuncepçon de que todas las cousas son númaros i l porcesso de libertaçon de l'alma serie resultante dun sfuorço basicamente anteletual. La purificaçon resultarie dun trabalho anteletual, que çcubre la strutura numérica de las cousas i torna, assi, l'alma cumo ua ounidade harmónica. Ls númaros nun serien, neste causo, ls simblos, mas ls balores de las grandezas, ó seia, l mundo nun serie cumpuosto de ls númaros 0, 1, 2, etc., mas de ls balores qu'eilhes sprimen. Assi, antoce, ua cousa manifestarie sternamente la strutura numérica, sendo esta cousa l que ye por causa deste balor. ==Percipales çcubertas== Alén de grandes místicos, ls pitagóricos éran grandes matemáticos. Eilhes çcubriran propiadades antressantes i curjidosas subre ls númaros. ===Númaros figurados=== {{Artigo percipal|Númaro figurado}} Ls pitagóricos studórun i demunstrórun bárias propiadades de ls númaros figurados. Antre estes l mais amportante era l númaro triangular 10, chamado puls pitagóricos de tetraktys, tétrada an pertués. Este númaro era bisto cumo un númaro místico ua beç que cuntenie ls quatro eilemientos fuogo, auga, aire i tierra: <math>10 = 1 + 2 + 3 + 4</math>, i serbia de repersentaçon pa la cumpletude de l to. <div style="text-align: center;"> α </div> <div style="text-align: center;"> α α </div> <div style="text-align: center;"> α α α </div> <div style="text-align: center;"> α α α α </div> La tétrada, que ls pitagóricos zenhában cun un α arriba, dous ambaixo deste, depuis trés i por fin quatro na base, era un de ls simblos percipales de l sou coincimiento abançado de las rialidades teóricas. Repersentaçon to purfeita an si de qualquiera un de ls lados que se ouserbe. ===Númaros purfeitos=== {{Artigo percipal|Númaro purfeito}} La soma de ls debisores de detreminado númaro cun sceçon del mesmo, ye l própio númaro. Eisemplos: # Ls debisores de 6 son: <math>1, 2, 3</math> i <math>6</math>. Anton, <math>1 + 2 + 3 = 6</math>. # Ls debisores de 28 son: <math>1, 2, 4, 7, 14</math> i <math>28</math>. Anton, <math>1 + 2 + 4 + 7 + 14 = 28</math>. ===Teorema de Pitágoras=== {{Artigo percipal|Teorema de Pitágoras}} [[Fexeiro:Pythagoraas.svg|miniaturadaimagem|Ua de las formas de demunstrar l Teorema de Pitágoras.]] Un porblema nun solucionado na época de Pitágoras era detreminar las relaçones antre ls lados dun triángulo retángulo. Pitágoras probou que la soma de ls quadrados de ls [[cateto]]s ye eigual al quadrado de l'[[heipotenusa]]. L purmeiro númaro eirracional a ser çcubierto fui la raiç quadrada de l númaro 2, que surgiu satamente de l'aplicaçon de l teorema de Pitágoras nun triángulo de catetos balendo 1: :<math>1^2 + 1^2 = x^2 \Rightarrow x^2 = 2 \Rightarrow x=\pm\sqrt{2}</math> Ls griegos nun conhecian l simblo de la [[raiç quadrada]] i dezien simplesmente: "l númaro que multiplicado por si mesmo ye 2". A partir de la çcubierta de la raiç de 2 fúrun çcubiertos muitos outros númaros eirracionales. ==Reitor de la purmeira ounibersidade== La palabra Matemática (μάθημα, an griego) surgiu cun Pitágoras, que fui l purmeiro la cuncebé-a cumo un sistema de pensamiento, fulcrado an probas dedutibas. Eesisten, inda assi, andícios de que l chamado Teorema de Pitágoras (<math>c^2 = a^2 + b^2</math>) yá era coincido de ls babilónios an 1600 a.C. cun scopo ampírico. Estes usában sistemas de notaçon sexagesimal na medida de l [[tiempo]] (1h=60min) i na medida de ls [[ángulo]]s (60º, 120º, 180º, 240º, 360º). Pitágoras percorreu por 30 anhos l [[Eigito]], Babilónia, Síria, Fenícia i talbeç la [[Índia]] i la Pérsia, adonde acumulou ecléticos coincimientos: astronomie, matemática, ciéncia, filosofie, misticismo i religion. El fui cuntemporáneo de Tales de Mileto, Buda, Cunfúcio i Lao-Tsé. Quando retornou la Samos, andispós-se cul tirano Polícrates i eimigrou pa l sul de la Eitália, na ilha de Crotone, de dominaçon griega. Ende fondou la Scuola Pitagórica, la quien se cuncede la glória de ser la "purmeira Ounibersidade de l mundo". La Scuola Pitagórica i las atebidades se biran zde anton amboltas por un béu de lendas. Fui ua antidade an parte secreta cun cientos d'alunos que cumpunhan ua armandade relegiosa i anteletual. Antre ls cunceitos que defendian, çtacan-se: * prática de rituales de purificaçon i fé na doutrina de la metempsicose, esto ye, na trasmigraçon de l'alma passado la muorte, dun cuorpo para outro. Antoce, adbogában la rencarnaçon i l'eimortalidade de l'alma; * lealdade antre ls nembros i çtribuiçon quemunitária de ls benes materiales; * austeridade, ascetismo i oubediéncia a l'hierarquia de la Scuola; * proibiçon de buber bino i comer chicha (antoce ye falsa l'anformaçon que ls çcípulos tubíssen mandado matar 100 buis quando de la demunstraçon de l chamado Teorema de Pitágoras); * purificaçon de a minte pul studo de [[geometrie]], [[aritmética]], [[música]] i [[astronomie]]; * classeficaçon aritmética de ls númaros an pares, ímpares, primos i fatorables; * criaçon dun modelo de defeniçones, axiomas, teoremas i probas, segundo l qual la strutura antrincada de la Geometrie ye oubtida dun pequeinho númaro d'afirmaçones splicitamente feitas i de l'açon dun pensar dedutibo rigoroso" (George Simmones); * grande celeuma anstalou-se antre ls çcípulos de Pitágoras a respeito de l'eirracionalidade de l 'raiç de 2'. Outelizando notaçon algébrica, ls pitagóricos nun aceitában qualquiera soluçon numérica para <math>x^2 = 2</math>, pus solo admitian númaros racionales. Dada la conotaçon mística atribuída als númaros, comenta-se que, quando l'anfeliç Heipasus de Metapontun propós ua soluçon pa l'ampasse, ls outros çcípulos l spulsórun de la Scuola i l'afogórun ne l mar; * na Astronomie, eideias inobadoras, ambora nin siempre berdadeiras: la Tierra ye sférica, ls planetas moben-se an defrentes belocidades nas bárias órbitas al redror de la Tierra. Pula cuidadosa ouserbaçon de ls astros, cristalizou-se l'eideia de qu'hai ua orde que domina l Ouniberso; * als pitagóricos debe-se probabelmente la custruçon de l [[cubo]], [[tetraedro]], [[otaedro]], [[dodecaedro]] i la bien coincida "seçon áurea"; * na Música, ua çcubierta notable de que ls anterbalos musicales se colocan de modo qu'admiten spressones atrabeç de proporçones aritméticas. Pitágoras - assi cumo outros filósofos griegos pré-socráticos - tamien çcrebiu l poder de l sonido i sous eifeitos subre la psique houmana. Essa spriéncia musicoterápica possiblemente fui outelizada mais tarde por Aristóteles cumo base teórica para sue defeniçon de música, que, segundo el, era ua "arte medicinal". Pitágoras ye l purmeiro matemático puro. Antretanto ye defícel apartar l stórico de l lendairo, ua beç que debe ser cunsidrado ua figura amprecisa storicamente, yá que todo l que del sabemos debe-se a la tradiçon oural. Nada deixou scrito, i ls purmeiros trabalhos subre l mesmo debe-se la Filolau, quaije 100 anhos passado la muorte de Pitágoras. Mas nun ye fácele negar als pitagóricos - assebera Carl Boyer - "l papel primordial pa l stablecimiento de la Matemática cumo deciplina racional". A çpeito d'algun sagero, hai seclos cunhou-se ua frase: "Se nun houbisse l 'teorema Pitágoras', nun eisistirie la Geometrie". Al biografar Pitágoras, Jámblico (c. 300 d.C.) registra que l mestre bebia repetindo als çcípulos: “todas las cousas se assemelhan als númaros”. La Scuola Pitagórica anseijou fuorte anfluéncia na poderosa berba de [[Ouclides]], [[Arquimedes]] i [[Platon]], na antiga era crestiana, na [[Eidade Média]], na [[Renacença]] i até an nuossos dies cul Neopitagorismo. ;Pensamientos de Pitágoras # Eiducai ls ninos i nun será perciso punir ls homes. # Nun ye libre quien nun oubtebe domínio subre si. # Pensen l que quejiren de ti; faç aqueilho que te parece justo. # L que fala sembria; l que scuita recolhe. # Ajuda tous semelhantes a liebantar la carga, mas nun a carregues. # Cun orde i cun tiempo ancontra-se l segredo de fazer todo i todo fazer bien. # Todas las cousas son númaros. # A melhor maneira que l'home çpone para se aperfeiçoar, ye aprossimar-se de Dius. # La Eiboluçon ye la Lei de la Vida, l Númaro ye la Lei de l Ouniberso, la Ounidade ye la Lei de Dius. # La bida ye cumo ua sala de spetaclos: entra-se, bé-se i sal-se. # La sabedorie plena i cumpleta pertence als diuses, mas ls homes puoden zeiá-la ó amá-a tornando-se filósofos. # Anima-te por teneres de suportar las anjustiças; la berdadeira çgraça cunsiste an cometé-las ==Amportança pa l Dreito== Pitágoras fui l purmeiro filósofo a criar ua defeniçon que quantificaba l'oubjetibo final de l Dreito: la Justícia. El defeniu qu'un ato justo serie la chamada "justícia aritmética", na qual cada andibíduo deberie recebir ua puniçon ó ganho quantitatibamente eigual al ato cometido. Tal argumiento fui refutado por [[Aristóteles]], pus el acraditaba nua justícia geométrica, na qual cada andibíduo recebirie ua puniçon ó ganho qualitatibamente, ó proporcionalmente, al ato cometido; ó seia, ser zeigual para culs zeiguales la fin de qu'estes séian eigualados cul resto de la sociadade. ==Bibliografia== * {{citar libro |títalo=Filósofos Pré-Socráticos. Primeiros Mestres da Filosofia e da Ciência Grega |ultimo=SPINELLI |purmeiro=Miguel |cuoutores= |anho= 2003|eiditora=Eidipucrs |lhocal=Porto Alegre |belume=2ª Ed. |ISBN=}} ==Ligaçones sternas== {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20090122081042/http://www.filosofiaesoterica.com/ler.php?id=25 Os Versos de Ouro de Pitágoras] * [http://www.ivu.org/history/greece_rome/pythagoras.html Anternational Begetarian Union: Pythagoras] * [http://www.ivu.org/history/williams/pythagoras.html Howard Williams, "The Ethics of Diet":PYTHAGORAS] * [https://web.archive.org/web/20100107012903/http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-antiquity/pythagoras.htm Animal Rights Story: Pythagoras] eqqpdb43ubvry9smwqql9zd0krt5w8r 107720 107719 2026-08-08T18:11:13Z ~2026-30875-10 15270 /* Biografia */ 107720 wikitext text/x-wiki {{Mais notas|data=júnio de 2009}} Este artigo ó seçon cuntén ua lista de fuontes ó ua única fuonte ne l fin de l testo, mas estas nun son citadas ne l cuorpo de l'artigo, l que cumpromete la cunfiabelidade de las anformaçones. (zde júnio de 2009) Por fabor, melhore este artigo antroduzindo notas de rodapie citando las fuontes, anserindo-las ne l cuorpo de l testo quando necessairo. {{TraduçonOuto}} {{Ber zambig}} {{Anfo/Biografie |nome = Pitágoras |nome_natibo = Πῡθαγόρᾱς |nome_cumpleto = Πῡθαγόρᾱς ὁ Σάμιος |eimaige = Pythagoras in the Roman Forum, Colosseum.jpg |eimaige_tamanho = |eimaige_lhegenda = |lhocal_nacimiento= [[Samos (ilha)|Samos]] |data_nacimiento = c. 580 la. C. - 572 la. C. |lhocal_muorte = [[Metaponto]] |data_muorte = c. 500 la. C. - 490 la. C. |nacionalidade = |nome_mai= |nome_pai= |acupaçon = [[Filosofie|Filósofo]], [[Matemática|matemático]], [[Astronomie|astrónomo]] |anfluenciados= Filolau, Alcmeón, Parménides, [[Platon]], [[Ouclides]], Ampédocles, Heipaso, Kepler |scuola = Pitagóricos, naturalismo |tópico1 = Percipales antrisses |rótulo1 = [[Metafísica]], [[música]], matemática, [[ética]], [[política]], astronomie |assinatura = }} '''Pitágoras de Samos''' (de l griego: Ο Πυθαγόρας ο Σαμιος) fui un filósofo i matemático griego que naciu an [[Samos (ilha)|Samos]] antre cerca de 571 a.C. i 570 a.C. i morriu an [[Metaponto]] antre cerca de 497 a.C. ó 496 a.C. La sue biografie stá ambolta an lendas. Diç-se que l nome senefica altar de la Pítia ó l que fui anunciado pula Pítie, pus mai al cunsultar la pitonisa soube que l nino serie un ser scepcional. Pitágoras fui l fundador dua scuola de pensamiento griega chamada an sue houmenaige de pitagórica. Tubo cumo sue percipal mestra, la filósofa i matemática [[Temstocleia]].<ref></ref> ==Biografie== Da bida de Pitágoras quaije nada puode ser afirmado cun certeza, yá qu'el fui oubjeto dua série de relatos tardios i fantasiosos, cumo ls referentes la biaiges i cuntatos culas culturas ourientales. Parece cierto, assi i todo, que l filósofo tenga nacido an 570 a.C. na cidade de Samos. Fondou ua scuola mística i filosófica an [[Crotone]] (colónias griegas na península itálica), cujos percípios fúrun detreminantes pa l'eiboluçon giral de la matemática i de la filosofie oucidental sendo ls percipales temas l'harmonia matemática, la doutrina de ls númaros i l dualismo cósmico eissencial. Acradita-se que Pitágoras tenga sido casado cula física i matemática griega [[Theano (filosofie)|Theano]], que fui sue aluna. Supone-se qu'eilha i las dues filhas téngan assumido la scuola pitagórica passado la muorte de l marido. Ls pitagóricos antressában-se pul studo de las propiadades de ls númaros. Para eilhes, l númaro, sinónimo d'harmonia, custituído de la soma de pares i ímpares - ls númaros pares i ímpares spressando las relaçones que se ancontran an permanente porcesso de mutaçon -, era cunsidrado cumo l'eissencia de las cousas, criando noçones oupostas (lemitado i elimitado) i sendo la base de la teorie de l'harmonia de las sferas. Segundo ls pitagóricos, l cosmo ye regido por relaçones matemáticas. L'ouserbaçon de ls astros sugeriu-les qu'ua orde domina l'[[ouniberso]]. Eibidéncias desso starien ne l die i nuite, ne l'altarar-se de las staçones i ne l mobimiento circular i purfeito de las streilhas. Por esso l mundo poderie ser chamado de cosmos, termo que cuntén las eideias d'orde, de correspondéncia i de beleza. Nessa cosmobison tamien cuncluíran que la [[Tierra]] ye sférica, streilha antre las streilhas que se moben al redror dun fuogo central. Alguns pitagóricos chegórun até a falar de la rotaçon de la Tierra subre l'eixe, mas la maior çcubierta de Pitágoras ó de ls sous çcípulos (yá qu'hai ouscuridades an torno de l pitagorismo, debido al caráter sotérico i secreto de la scuola) dou-se ne l domínio de la [[geometrie]] i se refire a las relaçones antre ls lados de l triángulo retángulo. La çcubierta fui enunciada ne l teorema de Pitágoras. Pitágoras fui spulso de Crotone i passou a morar an [[Metaponto]], adonde morriu, probabelmente an 496 a.C. ó 497 a.C.. ==La scuola de Pitágoras== Segundo l pitagorismo, l'eissencia, que ye l percípio fundamental que forma todas las cousas ye l númaro. Ls pitagóricos nun çtinguen forma, lei, i sustáncia, cunsidrando l númaro l'eilo antre estes eilemientos. Para esta scuola eisistian quatro eilemientos: [[tierra]], [[auga]], [[aire]] i [[fuogo]]. Assi, Pitágoras i ls pitagóricos ambestigórun las relaçones matemáticas i çcubriran bários fundamientos de la física i de la matemática. [[Fexeiro:Pentagram green.svg|miniaturadaimagem|L pentagrama era l simblo de la Scuola Pitagórica.]] ‎L simblo outelizado pula scuola era l [[pentagrama]], que, cumo çcubriu Pitágoras, ten alguas propiadades antressantes. Un pentagrama ye oubtido traçando-se las diagonales dun [[pentágono]] regular; pulas anterseçones de ls segmientos desta diagonal, ye oubtido un nuobo pentágono regular, que ye proporcional al ouriginal satamente pula rezon áurea. Pitágoras çcubriu an que proporçones ua cuorda debe ser debedida pa l'oubtençon de las notas musicales ne l'ampeço, sin altura defenida, sendo ua tomada cumo fundamental (pensemos nua longa cuorda presa la dues stremidades que, quando tangida, ne ls dará l sonido mais grabe - i a partir deilha, gerar-se-á la quinta i terça atrabeç de la reberberaçon harmónica. Ls sonidos harmónicos. Prendendo-se la metade de la cuorda, depuis la terça parte i depuis la quinta parte cunseguiremos ls anterbalos de quinta i terça an relaçon a la fundamental. La chamada SÉRIE HARMÓNICA. A la medida que subdebidimos la cuorda oubtemos sonidos mais altos i ls anterbalos seran defrentes. I assi sucessibamente. Çcubriu inda que fraçones simples de las notas, tocadas juntamente cula nota ouriginal, porduzen sonidos agradables. Yá las fraçones mais cumplicadas, tocadas cula nota ouriginal, porduzen sonidos zagradables. L nome stá ligado percipalmente al amportante teorema qu'afirma: An to triángulo retángulo, la soma de ls quadrados de ls catetos ye eigual al quadrado de l'heipotenusa. Para alhá çto, ls pitagóricos acraditában na sfericidade de la Tierra i de ls cuorpos celhestres, i na rotaçon de la Tierra, cul que splicában l'altarnáncia de dies i nuites. La filosofie baseou ua doutrina chamada Filosofie splanatória Cristo-Pitagorica. La scuola pitagórica era conetada cun cuncepçones sotéricas i la moral pitagórica anfatizaba l cunceito d'harmonia, práticas ascéticas i defendia la metempsicose. Durante l seclo IV a.C., berificou-se, ne l mundo griego, ua rebibescéncia de la bida relegiosa. Segundo alguns storiadores, un de ls fatores que cuncorrírun para esse fenómeno fui la linha política adotada puls tiranos: para garantir l papel de líderes populares i para anfraquecer l'antiga aristocracie, ls tiranos stimulában la spanson de cultos populares ó strangeiros. Dentre estes cultos, un tubo einorme difuson: l Orfismo (de [[Orfeu]]), ouriginairo de la [[Trácia]], i qu'era ua religion eissencialmente sotérica. Ls seguidores desta doutrina acraditában na eimortalidade de l'alma, ó seia, anquanto l cuorpo se degeneraba, l'alma migraba para outro cuorpo, por bárias bezes, la fin d'efetibar la purificaçon. [[Dioniso]] guiarie este ciclo de rencarnaçones, podendo ajudar l'home a libertar-se del. Pitágoras seguia ua doutrina defrente. Tenerie chegado a la cuncepçon de que todas las cousas son númaros i l porcesso de libertaçon de l'alma serie resultante dun sfuorço basicamente anteletual. La purificaçon resultarie dun trabalho anteletual, que çcubre la strutura numérica de las cousas i torna, assi, l'alma cumo ua ounidade harmónica. Ls númaros nun serien, neste causo, ls simblos, mas ls balores de las grandezas, ó seia, l mundo nun serie cumpuosto de ls númaros 0, 1, 2, etc., mas de ls balores qu'eilhes sprimen. Assi, antoce, ua cousa manifestarie sternamente la strutura numérica, sendo esta cousa l que ye por causa deste balor. ==Percipales çcubertas== Alén de grandes místicos, ls pitagóricos éran grandes matemáticos. Eilhes çcubriran propiadades antressantes i curjidosas subre ls númaros. ===Númaros figurados=== {{Artigo percipal|Númaro figurado}} Ls pitagóricos studórun i demunstrórun bárias propiadades de ls númaros figurados. Antre estes l mais amportante era l númaro triangular 10, chamado puls pitagóricos de tetraktys, tétrada an pertués. Este númaro era bisto cumo un númaro místico ua beç que cuntenie ls quatro eilemientos fuogo, auga, aire i tierra: <math>10 = 1 + 2 + 3 + 4</math>, i serbia de repersentaçon pa la cumpletude de l to. <div style="text-align: center;"> α </div> <div style="text-align: center;"> α α </div> <div style="text-align: center;"> α α α </div> <div style="text-align: center;"> α α α α </div> La tétrada, que ls pitagóricos zenhában cun un α arriba, dous ambaixo deste, depuis trés i por fin quatro na base, era un de ls simblos percipales de l sou coincimiento abançado de las rialidades teóricas. Repersentaçon to purfeita an si de qualquiera un de ls lados que se ouserbe. ===Númaros purfeitos=== {{Artigo percipal|Númaro purfeito}} La soma de ls debisores de detreminado númaro cun sceçon del mesmo, ye l própio númaro. Eisemplos: # Ls debisores de 6 son: <math>1, 2, 3</math> i <math>6</math>. Anton, <math>1 + 2 + 3 = 6</math>. # Ls debisores de 28 son: <math>1, 2, 4, 7, 14</math> i <math>28</math>. Anton, <math>1 + 2 + 4 + 7 + 14 = 28</math>. ===Teorema de Pitágoras=== {{Artigo percipal|Teorema de Pitágoras}} [[Fexeiro:Pythagoraas.svg|miniaturadaimagem|Ua de las formas de demunstrar l Teorema de Pitágoras.]] Un porblema nun solucionado na época de Pitágoras era detreminar las relaçones antre ls lados dun triángulo retángulo. Pitágoras probou que la soma de ls quadrados de ls [[cateto]]s ye eigual al quadrado de l'[[heipotenusa]]. L purmeiro númaro eirracional a ser çcubierto fui la raiç quadrada de l númaro 2, que surgiu satamente de l'aplicaçon de l teorema de Pitágoras nun triángulo de catetos balendo 1: :<math>1^2 + 1^2 = x^2 \Rightarrow x^2 = 2 \Rightarrow x=\pm\sqrt{2}</math> Ls griegos nun conhecian l simblo de la [[raiç quadrada]] i dezien simplesmente: "l númaro que multiplicado por si mesmo ye 2". A partir de la çcubierta de la raiç de 2 fúrun çcubiertos muitos outros númaros eirracionales. ==Reitor de la purmeira ounibersidade== La palabra Matemática (μάθημα, an griego) surgiu cun Pitágoras, que fui l purmeiro la cuncebé-a cumo un sistema de pensamiento, fulcrado an probas dedutibas. Eesisten, inda assi, andícios de que l chamado Teorema de Pitágoras (<math>c^2 = a^2 + b^2</math>) yá era coincido de ls babilónios an 1600 a.C. cun scopo ampírico. Estes usában sistemas de notaçon sexagesimal na medida de l [[tiempo]] (1h=60min) i na medida de ls [[ángulo]]s (60º, 120º, 180º, 240º, 360º). Pitágoras percorreu por 30 anhos l [[Eigito]], Babilónia, Síria, Fenícia i talbeç la [[Índia]] i la Pérsia, adonde acumulou ecléticos coincimientos: astronomie, matemática, ciéncia, filosofie, misticismo i religion. El fui cuntemporáneo de Tales de Mileto, Buda, Cunfúcio i Lao-Tsé. Quando retornou la Samos, andispós-se cul tirano Polícrates i eimigrou pa l sul de la Eitália, na ilha de Crotone, de dominaçon griega. Ende fondou la Scuola Pitagórica, la quien se cuncede la glória de ser la "purmeira Ounibersidade de l mundo". La Scuola Pitagórica i las atebidades se biran zde anton amboltas por un béu de lendas. Fui ua antidade an parte secreta cun cientos d'alunos que cumpunhan ua armandade relegiosa i anteletual. Antre ls cunceitos que defendian, çtacan-se: * prática de rituales de purificaçon i fé na doutrina de la metempsicose, esto ye, na trasmigraçon de l'alma passado la muorte, dun cuorpo para outro. Antoce, adbogában la rencarnaçon i l'eimortalidade de l'alma; * lealdade antre ls nembros i çtribuiçon quemunitária de ls benes materiales; * austeridade, ascetismo i oubediéncia a l'hierarquia de la Scuola; * proibiçon de buber bino i comer chicha (antoce ye falsa l'anformaçon que ls çcípulos tubíssen mandado matar 100 buis quando de la demunstraçon de l chamado Teorema de Pitágoras); * purificaçon de a minte pul studo de [[geometrie]], [[aritmética]], [[música]] i [[astronomie]]; * classeficaçon aritmética de ls númaros an pares, ímpares, primos i fatorables; * criaçon dun modelo de defeniçones, axiomas, teoremas i probas, segundo l qual la strutura antrincada de la Geometrie ye oubtida dun pequeinho númaro d'afirmaçones splicitamente feitas i de l'açon dun pensar dedutibo rigoroso" (George Simmones); * grande celeuma anstalou-se antre ls çcípulos de Pitágoras a respeito de l'eirracionalidade de l 'raiç de 2'. Outelizando notaçon algébrica, ls pitagóricos nun aceitában qualquiera soluçon numérica para <math>x^2 = 2</math>, pus solo admitian númaros racionales. Dada la conotaçon mística atribuída als númaros, comenta-se que, quando l'anfeliç Heipasus de Metapontun propós ua soluçon pa l'ampasse, ls outros çcípulos l spulsórun de la Scuola i l'afogórun ne l mar; * na Astronomie, eideias inobadoras, ambora nin siempre berdadeiras: la Tierra ye sférica, ls planetas moben-se an defrentes belocidades nas bárias órbitas al redror de la Tierra. Pula cuidadosa ouserbaçon de ls astros, cristalizou-se l'eideia de qu'hai ua orde que domina l Ouniberso; * als pitagóricos debe-se probabelmente la custruçon de l [[cubo]], [[tetraedro]], [[otaedro]], [[dodecaedro]] i la bien coincida "seçon áurea"; * na Música, ua çcubierta notable de que ls anterbalos musicales se colocan de modo qu'admiten spressones atrabeç de proporçones aritméticas. Pitágoras - assi cumo outros filósofos griegos pré-socráticos - tamien çcrebiu l poder de l sonido i sous eifeitos subre la psique houmana. Essa spriéncia musicoterápica possiblemente fui outelizada mais tarde por Aristóteles cumo base teórica para sue defeniçon de música, que, segundo el, era ua "arte medicinal". Pitágoras ye l purmeiro matemático puro. Antretanto ye defícel apartar l stórico de l lendairo, ua beç que debe ser cunsidrado ua figura amprecisa storicamente, yá que todo l que del sabemos debe-se a la tradiçon oural. Nada deixou scrito, i ls purmeiros trabalhos subre l mesmo debe-se la Filolau, quaije 100 anhos passado la muorte de Pitágoras. Mas nun ye fácele negar als pitagóricos - assebera Carl Boyer - "l papel primordial pa l stablecimiento de la Matemática cumo deciplina racional". A çpeito d'algun sagero, hai seclos cunhou-se ua frase: "Se nun houbisse l 'teorema Pitágoras', nun eisistirie la Geometrie". Al biografar Pitágoras, Jámblico (c. 300 d.C.) registra que l mestre bebia repetindo als çcípulos: “todas las cousas se assemelhan als númaros”. La Scuola Pitagórica anseijou fuorte anfluéncia na poderosa berba de [[Ouclides]], [[Arquimedes]] i [[Platon]], na antiga era crestiana, na [[Eidade Média]], na [[Renacença]] i até an nuossos dies cul Neopitagorismo. ;Pensamientos de Pitágoras # Eiducai ls ninos i nun será perciso punir ls homes. # Nun ye libre quien nun oubtebe domínio subre si. # Pensen l que quejiren de ti; faç aqueilho que te parece justo. # L que fala sembria; l que scuita recolhe. # Ajuda tous semelhantes a liebantar la carga, mas nun a carregues. # Cun orde i cun tiempo ancontra-se l segredo de fazer todo i todo fazer bien. # Todas las cousas son númaros. # A melhor maneira que l'home çpone para se aperfeiçoar, ye aprossimar-se de Dius. # La Eiboluçon ye la Lei de la Vida, l Númaro ye la Lei de l Ouniberso, la Ounidade ye la Lei de Dius. # La bida ye cumo ua sala de spetaclos: entra-se, bé-se i sal-se. # La sabedorie plena i cumpleta pertence als diuses, mas ls homes puoden zeiá-la ó amá-a tornando-se filósofos. # Anima-te por teneres de suportar las anjustiças; la berdadeira çgraça cunsiste an cometé-las ==Amportança pa l Dreito== Pitágoras fui l purmeiro filósofo a criar ua defeniçon que quantificaba l'oubjetibo final de l Dreito: la Justícia. El defeniu qu'un ato justo serie la chamada "justícia aritmética", na qual cada andibíduo deberie recebir ua puniçon ó ganho quantitatibamente eigual al ato cometido. Tal argumiento fui refutado por [[Aristóteles]], pus el acraditaba nua justícia geométrica, na qual cada andibíduo recebirie ua puniçon ó ganho qualitatibamente, ó proporcionalmente, al ato cometido; ó seia, ser zeigual para culs zeiguales la fin de qu'estes séian eigualados cul resto de la sociadade. ==Bibliografia== * {{citar libro |títalo=Filósofos Pré-Socráticos. Primeiros Mestres da Filosofia e da Ciência Grega |ultimo=SPINELLI |purmeiro=Miguel |cuoutores= |anho= 2003|eiditora=Eidipucrs |lhocal=Porto Alegre |belume=2ª Ed. |ISBN=}} ==Ligaçones sternas== {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20090122081042/http://www.filosofiaesoterica.com/ler.php?id=25 Os Versos de Ouro de Pitágoras] * [http://www.ivu.org/history/greece_rome/pythagoras.html Anternational Begetarian Union: Pythagoras] * [http://www.ivu.org/history/williams/pythagoras.html Howard Williams, "The Ethics of Diet":PYTHAGORAS] * [https://web.archive.org/web/20100107012903/http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-antiquity/pythagoras.htm Animal Rights Story: Pythagoras] b8557ipen87d9edw5orrhsbby4njfv4 107721 107720 2026-08-08T18:16:43Z ~2026-30875-10 15270 107721 wikitext text/x-wiki {{Mais notas|data=júnio de 2009}} Este artigo ó seçon cuntén ua lista de fuontes ó ua única fuonte ne l fin de l testo, mas estas nun son citadas ne l cuorpo de l'artigo, l que cumpromete la cunfiabelidade de las anformaçones. (zde júnio de 2009) Por fabor, melhore este artigo antroduzindo notas de rodapie citando las fuontes, anserindo-las ne l cuorpo de l testo quando necessairo. {{TraduçonOuto}} {{Ber zambig}} {{Anfo/Biografie |nome = Pitágoras |nome_natibo = Πῡθαγόρᾱς |nome_cumpleto = Πῡθαγόρᾱς ὁ Σάμιος |eimaige = Pythagoras in the Roman Forum, Colosseum.jpg |eimaige_tamanho = |eimaige_lhegenda = |lhocal_nacimiento= [[Samos (ilha)|Samos]] |data_nacimiento = c. 580 la. C. - 572 la. C. |lhocal_muorte = [[Metaponto]] |data_muorte = c. 500 la. C. - 490 la. C. |nacionalidade = |nome_mai= |nome_pai= |acupaçon = [[Filosofie|Filósofo]], [[Matemática|matemático]], [[Astronomie|astrónomo]] |anfluenciados= Filolau, Alcmeón, Parménides, [[Platon]], [[Ouclides]], Ampédocles, Heipaso, Kepler |scuola = Pitagóricos, naturalismo |tópico1 = Percipales antrisses |rótulo1 = [[Metafísica]], [[música]], matemática, [[ética]], [[política]], astronomie |assinatura = }} '''Pitágoras de Samos''' (de l griego: Ο Πυθαγόρας ο Σαμιος) fui un filósofo i matemático griego que naciu an [[Samos (ilha)|Samos]] antre cerca de 571 a.C. i 570 a.C. i morriu an [[Metaponto]] antre cerca de 497 a.C. ó 496 a.C. La sue biografie stá ambolta an lendas. Diç-se que l nome senefica altar de la Pítia ó l que fui anunciado pula Pítie, pus mai al cunsultar la pitonisa soube que l nino serie un ser scepcional. Pitágoras fui l fundador dua scuola de pensamiento griega chamada an sue houmenaige de pitagórica. Tubo cumo sue percipal mestra, la filósofa i matemática [[Temstocleia]].<ref></ref> ==Biografie== Da bida de Pitágoras quaije nada puode ser afirmado cun certeza, yá qu'el fui oubjeto dua série de relatos tardios i fantasiosos, cumo ls referentes la biaiges i cuntatos culas culturas ourientales. Parece cierto, assi i todo, que l filósofo tenga nacido an 570 a.C. na cidade de Samos. Fondou ua scuola mística i filosófica an [[Crotone]] (colónias griegas na península itálica), cujos percípios fúrun detreminantes pa l'eiboluçon giral de la matemática i de la filosofie oucidental sendo ls percipales temas l'harmonie matemática, la doutrina de ls númaros i l dualismo cósmico eissencial. Acradita-se que Pitágoras tenga sido casado cula física i matemática griega [[Theano (filosofie)|Theano]], que fui sue aluna. Supone-se qu'eilha i las dues filhas téngan assumido la scuola pitagórica passado la muorte de l marido. Ls pitagóricos antressában-se pul studo de las propiadades de ls númaros. Para eilhes, l númaro, sinónimo d'harmonie, custituído de la soma de pares i ímpares - ls númaros pares i ímpares spressando las relaçones que se ancontran an permanente porcesso de mutaçon -, era cunsidrado cumo l'eissencia de las cousas, criando noçones oupostas (lemitado i elimitado) i sendo la base de la teorie de l'harmonie de las sferas. Segundo ls pitagóricos, l cosmo ye regido por relaçones matemáticas. L'ouserbaçon de ls astros sugeriu-les qu'ua orde domina l'[[ouniberso]]. Eibidéncias desso starien ne l die i nuite, ne l'altarar-se de las staçones i ne l mobimiento circular i purfeito de las streilhas. Por esso l mundo poderie ser chamado de cosmos, termo que cuntén las eideias d'orde, de correspondéncia i de beleza. Nessa cosmobison tamien cuncluíran que la [[Tierra]] ye sférica, streilha antre las streilhas que se moben al redror dun fuogo central. Alguns pitagóricos chegórun até a falar de la rotaçon de la Tierra subre l'eixe, mas la maior çcubierta de Pitágoras ó de ls sous çcípulos (yá qu'hai ouscuridades an torno de l pitagorismo, debido al caráter sotérico i secreto de la scuola) dou-se ne l domínio de la [[geometrie]] i se refire a las relaçones antre ls lados de l triángulo retángulo. La çcubierta fui enunciada ne l teorema de Pitágoras. Pitágoras fui spulso de Crotone i passou a morar an [[Metaponto]], adonde morriu, probabelmente an 496 a.C. ó 497 a.C.. ==La scuola de Pitágoras== Segundo l pitagorismo, l'eissencia, que ye l percípio fundamental que forma todas las cousas ye l númaro. Ls pitagóricos nun çtinguen forma, lei, i sustáncia, cunsidrando l númaro l'eilo antre estes eilemientos. Para esta scuola eisistian quatro eilemientos: [[tierra]], [[auga]], [[aire]] i [[fuogo]]. Assi, Pitágoras i ls pitagóricos ambestigórun las relaçones matemáticas i çcubriran bários fundamientos de la física i de la matemática. [[Fexeiro:Pentagram green.svg|miniaturadaimagem|L pentagrama era l simblo de la Scuola Pitagórica.]] ‎L simblo outelizado pula scuola era l [[pentagrama]], que, cumo çcubriu Pitágoras, ten alguas propiadades antressantes. Un pentagrama ye oubtido traçando-se las diagonales dun [[pentágono]] regular; pulas anterseçones de ls segmientos desta diagonal, ye oubtido un nuobo pentágono regular, que ye proporcional al ouriginal satamente pula rezon áurea. Pitágoras çcubriu an que proporçones ua cuorda debe ser debedida pa l'oubtençon de las notas musicales ne l'ampeço, sin altura defenida, sendo ua tomada cumo fundamental (pensemos nua longa cuorda presa la dues stremidades que, quando tangida, ne ls dará l sonido mais grabe - i a partir deilha, gerar-se-á la quinta i terça atrabeç de la reberberaçon harmónica. Ls sonidos harmónicos. Prendendo-se la metade de la cuorda, depuis la terça parte i depuis la quinta parte cunseguiremos ls anterbalos de quinta i terça an relaçon a la fundamental. La chamada SÉRIE HARMÓNICA. A la medida que subdebidimos la cuorda oubtemos sonidos mais altos i ls anterbalos seran defrentes. I assi sucessibamente. Çcubriu inda que fraçones simples de las notas, tocadas juntamente cula nota ouriginal, porduzen sonidos agradables. Yá las fraçones mais cumplicadas, tocadas cula nota ouriginal, porduzen sonidos zagradables. L nome stá ligado percipalmente al amportante teorema qu'afirma: An to triángulo retángulo, la soma de ls quadrados de ls catetos ye eigual al quadrado de l'heipotenusa. Para alhá çto, ls pitagóricos acraditában na sfericidade de la Tierra i de ls cuorpos celhestres, i na rotaçon de la Tierra, cul que splicában l'altarnáncia de dies i nuites. La filosofie baseou ua doutrina chamada Filosofie splanatória Cristo-Pitagorica. La scuola pitagórica era conetada cun cuncepçones sotéricas i la moral pitagórica anfatizaba l cunceito d'harmonie, práticas ascéticas i defendia la metempsicose. Durante l seclo IV a.C., berificou-se, ne l mundo griego, ua rebibescéncia de la bida relegiosa. Segundo alguns storiadores, un de ls fatores que cuncorrírun para esse fenómeno fui la linha política adotada puls tiranos: para garantir l papel de líderes populares i para anfraquecer l'antiga aristocracie, ls tiranos stimulában la spanson de cultos populares ó strangeiros. Dentre estes cultos, un tubo einorme difuson: l Orfismo (de [[Orfeu]]), ouriginairo de la [[Trácia]], i qu'era ua religion eissencialmente sotérica. Ls seguidores desta doutrina acraditában na eimortalidade de l'alma, ó seia, anquanto l cuorpo se degeneraba, l'alma migraba para outro cuorpo, por bárias bezes, la fin d'efetibar la purificaçon. [[Dioniso]] guiarie este ciclo de rencarnaçones, podendo ajudar l'home a libertar-se del. Pitágoras seguia ua doutrina defrente. Tenerie chegado a la cuncepçon de que todas las cousas son númaros i l porcesso de libertaçon de l'alma serie resultante dun sfuorço basicamente anteletual. La purificaçon resultarie dun trabalho anteletual, que çcubre la strutura numérica de las cousas i torna, assi, l'alma cumo ua ounidade harmónica. Ls númaros nun serien, neste causo, ls simblos, mas ls balores de las grandezas, ó seia, l mundo nun serie cumpuosto de ls númaros 0, 1, 2, etc., mas de ls balores qu'eilhes sprimen. Assi, antoce, ua cousa manifestarie sternamente la strutura numérica, sendo esta cousa l que ye por causa deste balor. ==Percipales çcubertas== Alén de grandes místicos, ls pitagóricos éran grandes matemáticos. Eilhes çcubriran propiadades antressantes i curjidosas subre ls númaros. ===Númaros figurados=== {{Artigo percipal|Númaro figurado}} Ls pitagóricos studórun i demunstrórun bárias propiadades de ls númaros figurados. Antre estes l mais amportante era l númaro triangular 10, chamado puls pitagóricos de tetraktys, tétrada an pertués. Este númaro era bisto cumo un númaro místico ua beç que cuntenie ls quatro eilemientos fuogo, auga, aire i tierra: <math>10 = 1 + 2 + 3 + 4</math>, i serbia de repersentaçon pa la cumpletude de l to. <div style="text-align: center;"> α </div> <div style="text-align: center;"> α α </div> <div style="text-align: center;"> α α α </div> <div style="text-align: center;"> α α α α </div> La tétrada, que ls pitagóricos zenhában cun un α arriba, dous ambaixo deste, depuis trés i por fin quatro na base, era un de ls simblos percipales de l sou coincimiento abançado de las rialidades teóricas. Repersentaçon to purfeita an si de qualquiera un de ls lados que se ouserbe. ===Númaros purfeitos=== {{Artigo percipal|Númaro purfeito}} La soma de ls debisores de detreminado númaro cun sceçon del mesmo, ye l própio númaro. Eisemplos: # Ls debisores de 6 son: <math>1, 2, 3</math> i <math>6</math>. Anton, <math>1 + 2 + 3 = 6</math>. # Ls debisores de 28 son: <math>1, 2, 4, 7, 14</math> i <math>28</math>. Anton, <math>1 + 2 + 4 + 7 + 14 = 28</math>. ===Teorema de Pitágoras=== {{Artigo percipal|Teorema de Pitágoras}} [[Fexeiro:Pythagoraas.svg|miniaturadaimagem|Ua de las formas de demunstrar l Teorema de Pitágoras.]] Un porblema nun solucionado na época de Pitágoras era detreminar las relaçones antre ls lados dun triángulo retángulo. Pitágoras probou que la soma de ls quadrados de ls [[cateto]]s ye eigual al quadrado de l'[[heipotenusa]]. L purmeiro númaro eirracional a ser çcubierto fui la raiç quadrada de l númaro 2, que surgiu satamente de l'aplicaçon de l teorema de Pitágoras nun triángulo de catetos balendo 1: :<math>1^2 + 1^2 = x^2 \Rightarrow x^2 = 2 \Rightarrow x=\pm\sqrt{2}</math> Ls griegos nun conhecian l simblo de la [[raiç quadrada]] i dezien simplesmente: "l númaro que multiplicado por si mesmo ye 2". A partir de la çcubierta de la raiç de 2 fúrun çcubiertos muitos outros númaros eirracionales. ==Reitor de la purmeira ounibersidade== La palabra Matemática (μάθημα, an griego) surgiu cun Pitágoras, que fui l purmeiro la cuncebé-a cumo un sistema de pensamiento, fulcrado an probas dedutibas. Eesisten, inda assi, andícios de que l chamado Teorema de Pitágoras (<math>c^2 = a^2 + b^2</math>) yá era coincido de ls babilónios an 1600 a.C. cun scopo ampírico. Estes usában sistemas de notaçon sexagesimal na medida de l [[tiempo]] (1h=60min) i na medida de ls [[ángulo]]s (60º, 120º, 180º, 240º, 360º). Pitágoras percorreu por 30 anhos l [[Eigito]], Babilónia, Síria, Fenícia i talbeç la [[Índia]] i la Pérsia, adonde acumulou ecléticos coincimientos: astronomie, matemática, ciéncia, filosofie, misticismo i religion. El fui cuntemporáneo de Tales de Mileto, Buda, Cunfúcio i Lao-Tsé. Quando retornou la Samos, andispós-se cul tirano Polícrates i eimigrou pa l sul de la Eitália, na ilha de Crotone, de dominaçon griega. Ende fondou la Scuola Pitagórica, la quien se cuncede la glória de ser la "purmeira Ounibersidade de l mundo". La Scuola Pitagórica i las atebidades se biran zde anton amboltas por un béu de lendas. Fui ua antidade an parte secreta cun cientos d'alunos que cumpunhan ua armandade relegiosa i anteletual. Antre ls cunceitos que defendian, çtacan-se: * prática de rituales de purificaçon i fé na doutrina de la metempsicose, esto ye, na trasmigraçon de l'alma passado la muorte, dun cuorpo para outro. Antoce, adbogában la rencarnaçon i l'eimortalidade de l'alma; * lealdade antre ls nembros i çtribuiçon quemunitária de ls benes materiales; * austeridade, ascetismo i oubediéncia a l'hierarquie de la Scuola; * proibiçon de buber bino i comer chicha (antoce ye falsa l'anformaçon que ls çcípulos tubíssen mandado matar 100 buis quando de la demunstraçon de l chamado Teorema de Pitágoras); * purificaçon de a minte pul studo de [[geometrie]], [[aritmética]], [[música]] i [[astronomie]]; * classeficaçon aritmética de ls númaros an pares, ímpares, primos i fatorables; * criaçon dun modelo de defeniçones, axiomas, teoremas i probas, segundo l qual la strutura antrincada de la Geometrie ye oubtida dun pequeinho númaro d'afirmaçones splicitamente feitas i de l'açon dun pensar dedutibo rigoroso" (George Simmones); * grande celeuma anstalou-se antre ls çcípulos de Pitágoras a respeito de l'eirracionalidade de l 'raiç de 2'. Outelizando notaçon algébrica, ls pitagóricos nun aceitában qualquiera soluçon numérica para <math>x^2 = 2</math>, pus solo admitian númaros racionales. Dada la conotaçon mística atribuída als númaros, comenta-se que, quando l'anfeliç Heipasus de Metapontun propós ua soluçon pa l'ampasse, ls outros çcípulos l spulsórun de la Scuola i l'afogórun ne l mar; * na Astronomie, eideias inobadoras, ambora nin siempre berdadeiras: la Tierra ye sférica, ls planetas moben-se an defrentes belocidades nas bárias órbitas al redror de la Tierra. Pula cuidadosa ouserbaçon de ls astros, cristalizou-se l'eideia de qu'hai ua orde que domina l Ouniberso; * als pitagóricos debe-se probabelmente la custruçon de l [[cubo]], [[tetraedro]], [[otaedro]], [[dodecaedro]] i la bien coincida "seçon áurea"; * na Música, ua çcubierta notable de que ls anterbalos musicales se colocan de modo qu'admiten spressones atrabeç de proporçones aritméticas. Pitágoras - assi cumo outros filósofos griegos pré-socráticos - tamien çcrebiu l poder de l sonido i sous eifeitos subre la psique houmana. Essa spriéncia musicoterápica possiblemente fui outelizada mais tarde por Aristóteles cumo base teórica para sue defeniçon de música, que, segundo el, era ua "arte medicinal". Pitágoras ye l purmeiro matemático puro. Antretanto ye defícel apartar l stórico de l lendairo, ua beç que debe ser cunsidrado ua figura amprecisa storicamente, yá que todo l que del sabemos debe-se a la tradiçon oural. Nada deixou scrito, i ls purmeiros trabalhos subre l mesmo debe-se la Filolau, quaije 100 anhos passado la muorte de Pitágoras. Mas nun ye fácele negar als pitagóricos - assebera Carl Boyer - "l papel primordial pa l stablecimiento de la Matemática cumo deciplina racional". A çpeito d'algun sagero, hai seclos cunhou-se ua frase: "Se nun houbisse l 'teorema Pitágoras', nun eisistirie la Geometrie". Al biografar Pitágoras, Jámblico (c. 300 d.C.) registra que l mestre bebie repetindo als çcípulos: “todas las cousas se assemelhan als númaros”. La Scuola Pitagórica anseijou fuorte anfluéncia na poderosa berba de [[Ouclides]], [[Arquimedes]] i [[Platon]], na antiga era crestiana, na [[Eidade Média]], na [[Renacença]] i até an nuossos dies cul Neopitagorismo. ;Pensamientos de Pitágoras # Eiducai ls ninos i nun será perciso punir ls homes. # Nun ye libre quien nun oubtebe domínio subre si. # Pensen l que quejiren de ti; faç aqueilho que te parece justo. # L que fala sembria; l que scuita recolhe. # Ajuda tous semelhantes a liebantar la carga, mas nun a carregues. # Cun orde i cun tiempo ancontra-se l segredo de fazer todo i todo fazer bien. # Todas las cousas son númaros. # A melhor maneira que l'home çpone para se aperfeiçoar, ye aprossimar-se de Dius. # La Eiboluçon ye la Lei de la Bida, l Númaro ye la Lei de l Ouniberso, la Ounidade ye la Lei de Dius. # La bida ye cumo ua sala de spetaclos: entra-se, bé-se i sal-se. # La sabedorie plena i cumpleta pertence als diuses, mas ls homes puoden zeiá-la ó amá-a tornando-se filósofos. # Anima-te por teneres de suportar las anjustiças; la berdadeira çgraça cunsiste an cometé-las ==Amportança pa l Dreito== Pitágoras fui l purmeiro filósofo a criar ua defeniçon que quantificaba l'oubjetibo final de l Dreito: la Justícia. El defeniu qu'un ato justo serie la chamada "justícia aritmética", na qual cada andibíduo deberie recebir ua puniçon ó ganho quantitatibamente eigual al ato cometido. Tal argumiento fui refutado por [[Aristóteles]], pus el acraditaba nua justícia geométrica, na qual cada andibíduo recebirie ua puniçon ó ganho qualitatibamente, ó proporcionalmente, al ato cometido; ó seia, ser zeigual para culs zeiguales la fin de qu'estes séian eigualados cul resto de la sociadade. ==Bibliografia== * {{citar libro |títalo=Filósofos Pré-Socráticos. Primeiros Mestres da Filosofia e da Ciência Grega |ultimo=SPINELLI |purmeiro=Miguel |cuoutores= |anho= 2003|eiditora=Eidipucrs |lhocal=Porto Alegre |belume=2ª Ed. |ISBN=}} ==Ligaçones sternas== {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20090122081042/http://www.filosofiaesoterica.com/ler.php?id=25 Os Versos de Ouro de Pitágoras] * [http://www.ivu.org/history/greece_rome/pythagoras.html Anternational Begetarian Union: Pythagoras] * [http://www.ivu.org/history/williams/pythagoras.html Howard Williams, "The Ethics of Diet":PYTHAGORAS] * [https://web.archive.org/web/20100107012903/http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-antiquity/pythagoras.htm Animal Rights Story: Pythagoras] 7brjl84mtpoo50urgiuixjub42e6j7q Bristol 0 6600 107734 100451 2026-08-09T09:13:49Z ~2026-30875-10 15270 107734 wikitext text/x-wiki {{ber zambiguaçon}} {{geocordenadas|51_27_36_N_2_36_00_W_type:city_region:GB|51° 27' 36" N, 2° 36' 0" W}} {{Info/Condado da Inglaterra | nome = Bristol | imagem = [[Imagem:River.avon.from.balloon.bristol.arp.jpg|280px]] | mapa = EnglandBristol.png | categoria = [[Lista de cidades ne l Reino Ounido|cidade]], [[outoridade unitária]] i [[cundado]] | região = [[sudoeste de la Anglaterra]] | área = 110 | posição_a = 47ª | área_conselho = 110 | posição_a_concelho = 237ª | sede = Bristol | iso = GB-BST | ons = 00HB | nuts = UKK11 | data_pop = est. 2006 | pop_total = {{formatnum:410500}} | posição_p = 43.ª | densidade = 3639 | pop_concelho = {{formatnum:410500}} | posição_p_concelho = 7.ª | etnias = 91,8% brancos;<br />2,9% sul-asiáticos<br />2,3% afro-caribeanos<br />2,1% mestiços<br />1,9% outros | brasão = | nome_concelho = Bristol City Council | site = http://www.visitbristol.co.uk | distritos = }} '''Bristol''' (pronuncia-se {{IPA2 |ˈbrɪstəl}} [[Fexeiro:Loudspeaker.svg|10px|link=.]] <small>[[Multimédia:En-uk-Bristol.ogg|ouça]]</small>) ye ua [[cidade]], [[outoridade unitária]] i un [[Cundados cerimoniales de la Anglaterra|cundado cerimonial]] de la [[Anglaterra]]. Ten ua populaçon stimada de {{formatnum:433100}} (dados de 2009) na outoridade unitária,<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/mid-09-uk-eng-wales-scot-northern-ireland-24-06-10.zip|format=ZIP |título=Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland&nbsp;– current datasets |work=National Statistics Online |publisher=Office for National Statistics |accessdate=14 de janeiro de 2012 |language= anglés |archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100910215040/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/mid-09-uk-eng-wales-scot-northern-ireland-24-06-10.zip|archivedate=2010-09-10}}</ref> com uma grande área urbana ao redor que tem uma população estimada de {{formatnum:1070000}} (dados de 2007).<ref>{{cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/region_cities/city_urban/data_cities/tables_sub1 |título=Population and living conditions in Urban Audit cities, larger urban zone (LUZ) (tgs00080) |publisher=European Commission | work= Eurostat |accessdate=14 de janeiro de 2012 |language= anglés }}</ref> Ye la sesta cidade mais populosa de la [[Anglaterra]] i oitaba de l [[Reino Ounido]].<ref>{{cite web|título=Bristol Facts|url=http://www1.uwe.ac.uk/whyuwe/unbeatablebristol/aboutbristol/bristolfacts.aspx|publisher=University of the West of England|accessdate=12 June 2011}}</ref> Parte de l'aliança de las maiores cidades de la Anglaterra, Bristol ye la mais populosa cidade de l sudoeste anglés. [[Cundados stóricos de la Anglaterra|Storicamente]] drento de [[Gloucestershire]], fui decretada cidade an 1155 i recebiu status de cundado an 1373. Zde l [[seclo XIII]], por meio milénio, fui classeficada antre las trés percipales cidades anglesas depuis de [[Londres]], al lado de [[York]] i [[Norwich]] cun base an receitas fiscales.<ref> {{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/town-rank.shtml |título=The Ranking of Provincial Towns in England 1066–1861|work=Delving into building history|publisher=Jean Manco |accessdate=14 de janeiro de 2012|date=25 de júlio de 2009 |last=Manco |first=Jean |language= anglés }}</ref> Mas, ne l [[seclo XVIII]], cula rápida ascenson de [[Liverpool]], [[Birmingham]] i [[Manchester]] durante la [[Reboluçon Andustrial]], acabou perdendo esse statuto. Faç frunteira culs cundados de [[Somerset]] i [[Gloucestershire]] i queda localizada próssima de las cidades stóricas de [[Bath (Somerset)|Bath]] al sudoeste i [[Gloucester]] al norte. La cidade fui custruída al redror de l [[Riu Avon (Bristol)|riu Avon]] i ten un pequeinho litoral ne l stuairo de l [[riu Severn]], que zagua ne l [[Canhal de Bristol]]. Bristol ye l maior centro d'ampregos, cultura i eiducaçon nessa region de l paíç. Essa prosperidade zde ls primórdios ye an grande parte associada a atebidades marítimas. L Porto de Bristol era ouriginalmente ne l centro de la cidade, antes de ser trasferido pa l stuairo de l Severn an Avonmouth. L Royal Portbury Dock queda localizado na cuosta oucidental, ne ls lemites de la cidade. An anhos mais recentes, l'eiquenomie passou la se aguantar mais an criaçon de média eiletrónica i aeroespacial, i las docas i portos ne l centro de la cidade se trasformórun mais an património stórico i cultural.<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/money/2007/oct/30/property |título=Bristol: seemingly unstoppable growth |accessdate=14 de janeiro de 2012 | work=The Guardian |publisher=Guardian News and Media| date= 30 de outubre de 2007|last=Norwood|first=Graham | location=London |language= anglés}}</ref> Eesisten 34 lugares poboados na Tierra cul nome de Bristol, antre [[Peru]], [[Canadá]], [[Jamaica]], [[Barbados]] i la grande maiorie ne ls [[Stados Ounidos]].<ref>{{cite web |url=http://www.runbarbados.org/about/history.aspx |título=Run Barbados&nbsp;– History |author=staff writer |coauthors= |month= |year=2011 |publisher=Run Barbados |archiveurl= |accessdate=17 de janeiro de 2012 |quote=Speightstown, the northern commercial centre, took its name from an English Family which owned property in the area. It is also known as "Little Bristol" because several of the old sailing ships traded&nbsp;– since 1630&nbsp;– directly with the English port, Bristol where resides a museum and artefacts of Barbadian and African trade and Slavery. |ref= |separator= |postscript= |language= anglés}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.totallybarbados.com/barbados/About_Barbados/Local_Information/Towns_and_Places_of_Interest/Speightstown/ |título=Speightstown |author=Staff writer |coauthors= |month= |year=2009 |publisher=|page= |at= |trans_title= |doi= |archivedate= |accessdate=14 de janeiro de 2012 |quote= |ref= |separator= |postscript= |language= anglés}}</ref> Todos probabelmente anspirados na cidade ouriginal.<ref>{{cite web|url=http://www.geody.com/geolook.php?world=terra&map=col&q=bristol&subm1=submit|título=Bristol on Geody|publisher=Geody|accessdate=14 de janeiro de 2012 |language= anglés}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5409039.ece|título=Richmond, in Surrey, is the most widely copied British place name worldwide|date=29 de dezembre de 2008|publisher=The Times |location=London|accessdate=1 de janeiro de 2009|last=Malvern|first=Jack |language= anglés}}</ref> Las pessonas nacidas an Bristol son chamadas ''bristolians''.<ref>{{cite web|url=http://www.mintinit.com/famousbristolians.php |título=Famous Bristolians |publisher=Mintinit.com |date= |accessdate=14 de janeiro de 2012 |language= anglés}}</ref> ==Puntos Turísticos == * St Mary Redcliffe. De l seclo XVI i ua de las eigreijas paroquianas mais amponentes de la Anglaterra. * [[Catedral de Bristol]]. De l seclo XVIII, fui na ourige un mosteiro agosteniano. * The New Room. Eiqui ancontra-se la státua eiquestre de John Wesley. * Bristol's City Museum & Art Gallery (Museu de la Cidade i Galerie de la Arte). Guarda múmias eigípcias, assi cumo, arte local. * The Georgian House. Trata-se de la casa de l mercador d'açúcar John Pinney. * The Red Lodge. Manson de [[stilo isabelino]] que guarda, nun de ls salones, a mimória de Mary Carpenter, quien argueu neste lugar l purmeiro reformatório de mulhieres, an 1854. * L nabio [[SS Great Britain]], zenhado por [[Isambard Kingdom Brunel|Brunel]]. L purmeiro trasatlántico d'aço, de l'anho 1843. * Bristol Temple Meads Station, zenhada por [[Isambard Kingdom Brunel|Brunel]], sendo l treminal que ten subrebebido i la mais antiga de l mundo. * Clifton & la [[Puonte Pénsil de Clifton]]. Tamien zenhada por [[Isambard Kingdom Brunel|Brunel]], ouferece un grande magnetismo als artistas i bistas al longo de l [[:en:Avon Gorge|Canyon de l riu Avon]]. * [[Blaise Castle House]]. Data de finales de l seclo XVIII i cuntén la stória de la bida ourbana i rural de la region. * [[:en:Blaise Hamlet, Bristol|Blaise Hamlet]] (Aldé de Blaise). Próssimo al Blaise Castle House Museum. Trata-se dun grupo de casinhas cun telhado de palha de l seclo XIX. * Lord Mayor's Chapel. De l stilo gótico, custituindo ua relíquia arquitetónica. [[Ficheiro:Panorama of Bristol.jpg|700px|thumb|centro|Panorama de Bristol an foto de 2004.]] {{refréncias}} ==Ligaçones sternas== * [http://www.visitbristol.co.uk/ Visit Bristol Bristol's Official Tourism Website] (an [[léngua anglesa|anglés]]) {{Commones|Bristol}} {{Cundados de la Anglaterra}} {{rabisco-geoen}} [[Catadorie:Bristol| ]] ak50vcrz34vqyt3gxtjcqivsdmto8au 107735 107734 2026-08-09T09:14:16Z ~2026-30875-10 15270 /* Puntos Turísticos */ 107735 wikitext text/x-wiki {{ber zambiguaçon}} {{geocordenadas|51_27_36_N_2_36_00_W_type:city_region:GB|51° 27' 36" N, 2° 36' 0" W}} {{Info/Condado da Inglaterra | nome = Bristol | imagem = [[Imagem:River.avon.from.balloon.bristol.arp.jpg|280px]] | mapa = EnglandBristol.png | categoria = [[Lista de cidades ne l Reino Ounido|cidade]], [[outoridade unitária]] i [[cundado]] | região = [[sudoeste de la Anglaterra]] | área = 110 | posição_a = 47ª | área_conselho = 110 | posição_a_concelho = 237ª | sede = Bristol | iso = GB-BST | ons = 00HB | nuts = UKK11 | data_pop = est. 2006 | pop_total = {{formatnum:410500}} | posição_p = 43.ª | densidade = 3639 | pop_concelho = {{formatnum:410500}} | posição_p_concelho = 7.ª | etnias = 91,8% brancos;<br />2,9% sul-asiáticos<br />2,3% afro-caribeanos<br />2,1% mestiços<br />1,9% outros | brasão = | nome_concelho = Bristol City Council | site = http://www.visitbristol.co.uk | distritos = }} '''Bristol''' (pronuncia-se {{IPA2 |ˈbrɪstəl}} [[Fexeiro:Loudspeaker.svg|10px|link=.]] <small>[[Multimédia:En-uk-Bristol.ogg|ouça]]</small>) ye ua [[cidade]], [[outoridade unitária]] i un [[Cundados cerimoniales de la Anglaterra|cundado cerimonial]] de la [[Anglaterra]]. Ten ua populaçon stimada de {{formatnum:433100}} (dados de 2009) na outoridade unitária,<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/mid-09-uk-eng-wales-scot-northern-ireland-24-06-10.zip|format=ZIP |título=Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland&nbsp;– current datasets |work=National Statistics Online |publisher=Office for National Statistics |accessdate=14 de janeiro de 2012 |language= anglés |archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100910215040/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/mid-09-uk-eng-wales-scot-northern-ireland-24-06-10.zip|archivedate=2010-09-10}}</ref> com uma grande área urbana ao redor que tem uma população estimada de {{formatnum:1070000}} (dados de 2007).<ref>{{cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/region_cities/city_urban/data_cities/tables_sub1 |título=Population and living conditions in Urban Audit cities, larger urban zone (LUZ) (tgs00080) |publisher=European Commission | work= Eurostat |accessdate=14 de janeiro de 2012 |language= anglés }}</ref> Ye la sesta cidade mais populosa de la [[Anglaterra]] i oitaba de l [[Reino Ounido]].<ref>{{cite web|título=Bristol Facts|url=http://www1.uwe.ac.uk/whyuwe/unbeatablebristol/aboutbristol/bristolfacts.aspx|publisher=University of the West of England|accessdate=12 June 2011}}</ref> Parte de l'aliança de las maiores cidades de la Anglaterra, Bristol ye la mais populosa cidade de l sudoeste anglés. [[Cundados stóricos de la Anglaterra|Storicamente]] drento de [[Gloucestershire]], fui decretada cidade an 1155 i recebiu status de cundado an 1373. Zde l [[seclo XIII]], por meio milénio, fui classeficada antre las trés percipales cidades anglesas depuis de [[Londres]], al lado de [[York]] i [[Norwich]] cun base an receitas fiscales.<ref> {{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/town-rank.shtml |título=The Ranking of Provincial Towns in England 1066–1861|work=Delving into building history|publisher=Jean Manco |accessdate=14 de janeiro de 2012|date=25 de júlio de 2009 |last=Manco |first=Jean |language= anglés }}</ref> Mas, ne l [[seclo XVIII]], cula rápida ascenson de [[Liverpool]], [[Birmingham]] i [[Manchester]] durante la [[Reboluçon Andustrial]], acabou perdendo esse statuto. Faç frunteira culs cundados de [[Somerset]] i [[Gloucestershire]] i queda localizada próssima de las cidades stóricas de [[Bath (Somerset)|Bath]] al sudoeste i [[Gloucester]] al norte. La cidade fui custruída al redror de l [[Riu Avon (Bristol)|riu Avon]] i ten un pequeinho litoral ne l stuairo de l [[riu Severn]], que zagua ne l [[Canhal de Bristol]]. Bristol ye l maior centro d'ampregos, cultura i eiducaçon nessa region de l paíç. Essa prosperidade zde ls primórdios ye an grande parte associada a atebidades marítimas. L Porto de Bristol era ouriginalmente ne l centro de la cidade, antes de ser trasferido pa l stuairo de l Severn an Avonmouth. L Royal Portbury Dock queda localizado na cuosta oucidental, ne ls lemites de la cidade. An anhos mais recentes, l'eiquenomie passou la se aguantar mais an criaçon de média eiletrónica i aeroespacial, i las docas i portos ne l centro de la cidade se trasformórun mais an património stórico i cultural.<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/money/2007/oct/30/property |título=Bristol: seemingly unstoppable growth |accessdate=14 de janeiro de 2012 | work=The Guardian |publisher=Guardian News and Media| date= 30 de outubre de 2007|last=Norwood|first=Graham | location=London |language= anglés}}</ref> Eesisten 34 lugares poboados na Tierra cul nome de Bristol, antre [[Peru]], [[Canadá]], [[Jamaica]], [[Barbados]] i la grande maiorie ne ls [[Stados Ounidos]].<ref>{{cite web |url=http://www.runbarbados.org/about/history.aspx |título=Run Barbados&nbsp;– History |author=staff writer |coauthors= |month= |year=2011 |publisher=Run Barbados |archiveurl= |accessdate=17 de janeiro de 2012 |quote=Speightstown, the northern commercial centre, took its name from an English Family which owned property in the area. It is also known as "Little Bristol" because several of the old sailing ships traded&nbsp;– since 1630&nbsp;– directly with the English port, Bristol where resides a museum and artefacts of Barbadian and African trade and Slavery. |ref= |separator= |postscript= |language= anglés}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.totallybarbados.com/barbados/About_Barbados/Local_Information/Towns_and_Places_of_Interest/Speightstown/ |título=Speightstown |author=Staff writer |coauthors= |month= |year=2009 |publisher=|page= |at= |trans_title= |doi= |archivedate= |accessdate=14 de janeiro de 2012 |quote= |ref= |separator= |postscript= |language= anglés}}</ref> Todos probabelmente anspirados na cidade ouriginal.<ref>{{cite web|url=http://www.geody.com/geolook.php?world=terra&map=col&q=bristol&subm1=submit|título=Bristol on Geody|publisher=Geody|accessdate=14 de janeiro de 2012 |language= anglés}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5409039.ece|título=Richmond, in Surrey, is the most widely copied British place name worldwide|date=29 de dezembre de 2008|publisher=The Times |location=London|accessdate=1 de janeiro de 2009|last=Malvern|first=Jack |language= anglés}}</ref> Las pessonas nacidas an Bristol son chamadas ''bristolians''.<ref>{{cite web|url=http://www.mintinit.com/famousbristolians.php |título=Famous Bristolians |publisher=Mintinit.com |date= |accessdate=14 de janeiro de 2012 |language= anglés}}</ref> ==Puntos Turísticos == * St Mary Redcliffe. De l seclo XVI i ua de las eigreijas paroquianas mais amponentes de la Anglaterra. * [[Catedral de Bristol]]. De l seclo XVIII, fui na ourige un mosteiro agosteniano. * The New Room. Eiqui ancontra-se la státua eiquestre de John Wesley. * Bristol's City Museum & Art Gallery (Museu de la Cidade i Galerie de la Arte). Guarda múmias eigípcias, assi cumo, arte local. * The Georgian House. Trata-se de la casa de l mercador d'açúcar John Pinney. * The Red Lodge. Manson de [[stilo isabelino]] que guarda, nun de ls salones, a mimória de Mary Carpenter, quien argueu neste lugar l purmeiro reformatório de mulhieres, an 1854. * L nabio [[SS Great Britain]], zenhado por [[Isambard Kingdom Brunel|Brunel]]. L purmeiro trasatlántico d'aço, de l'anho 1843. * Bristol Temple Meads Station, zenhada por [[Isambard Kingdom Brunel|Brunel]], sendo l treminal que ten subrebebido i la mais antiga de l mundo. * Clifton & la [[Puonte Pénsil de Clifton]]. Tamien zenhada por [[Isambard Kingdom Brunel|Brunel]], ouferece un grande magnetismo als artistas i bistas al longo de l [[:en:Avon Gorge|Canyon de l riu Avon]]. * [[Blaise Castle House]]. Data de finales de l seclo XVIII i cuntén la stória de la bida ourbana i rural de la region. * [[:en:Blaise Hamlet, Bristol|Blaise Hamlet]] (Aldé de Blaise). Próssimo al Blaise Castle House Museum. Trata-se dun grupo de casinhas cun telhado de palha de l seclo XIX. * Lord Mayor's Chapel. De l stilo gótico, custituindo ua relíquia arquitetónica. [[Fexeiro:Panorama of Bristol.jpg|700px|thumb|centro|Panorama de Bristol an foto de 2004.]] {{refréncias}} ==Ligaçones sternas== * [http://www.visitbristol.co.uk/ Visit Bristol Bristol's Official Tourism Website] (an [[léngua anglesa|anglés]]) {{Commones|Bristol}} {{Cundados de la Anglaterra}} {{rabisco-geoen}} [[Catadorie:Bristol| ]] sua8xg6c09g0b80rksbek45e3sleyws Cornualha 0 6615 107737 107673 2026-08-09T09:19:22Z ~2026-30875-10 15270 107737 wikitext text/x-wiki {{Sin-fuontes|data=agosto de 2010| arte=| Brasil=| ciéncia=| geografie=| música=| Pertual=| sociadade=|1=|2=|3=|4=|5=|6=}} {{Info/Condado da Inglaterra | nome = Cornualha | mapa = England_and_Cornwall.png | categoria = Cundado [[Cundados cerimoniales de la Anglaterra|Cerimonial]] i [[Cundados metros i nó-metros de la Anglaterra|Nó-metro]] | região = [[Sudoeste de la Anglaterra]] | bandeira = Flag of Cornwall.svg | área = 3563 | posição_a = 12ª | área_concelho = 3547 | posição_a_concelho = 9ª | sede = [[Truro]] | iso = GB-CON | ons = 15 | nuts = UKK30 | posição_p = 39ª | data_pop = est. 2008 | pop_total = 534&nbsp;300 | densidade = 146 | pop_concelho = | posição_p_concelho = | etnias = 99% brancos. | brasão = | nome_concelho = Cornwall County Council | site = http://www.cornwall.gov.uk | mapa_distritos = CornwallScillyNumbered.png | distritos = 1. [[Penwith]]<br /> 2. [[Kerrier]]<br /> 3. [[Carrick]]<br /> 4. [[Restormel]]<br /> 5. [[Caradon]]<br /> 6. [[North Cornwall]]<br /> 7. [[Ilhas Scilly|Ilhas Sorlingas]] (unitairo) }} La '''Cornualha''' (an [[Lhéngua córnica|córnico]]: Kernoe [ˈkɛrnɔʊ]; {{lang-en|''Cornwall''}}, [[Lhéngua lhatina|lhatin:]] Cornubia ó Cornuvia) ye un cundado que queda ne l sudoeste dua península de la [[Anglaterra]], [[Reino Ounido]]. Ten frunteiras cul [[Ouceano Atlántico]] la norte, al sul cul [[Canhal de la Mancha]] i la leste cul cundado de [[Devon]], depuis de l riu Tamar. Juntamente culas [[ilhas Scilly|ilhas Sorlingas]], la Cornualha ten ua populaçon de 534&nbsp;300 habitantes, cobrindo ua ária de 3563 km&sup2;. L centro admenistratibo i única cidade ye [[Truro]].<ref>{{citar enciclopédia|title=Cornwall|encyclopedia=Wikipedia, the Free Encyclopedia|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Cornwall|accessdate=1 de maio de 2013}}</ref> L títalo correto de l cundado ye [[Ducado de la Cornualha]]. L Duque de Cornualha ye outro títalo de l [[Príncepe de Gales]]. [[Fexeiro:RoughTor.jpg|thumb|left|Rough Tor]] La ária hoije coincida cumo Cornualha fui habitada pula purmeira beç puls pobos de l neolítico i de la [[eidade de l Bronze]] i mais tarde, yá na [[eidade de l Fierro]], puls [[celtas]]. La Cornualha ye parte de la ária britónica (céltica) de la Grana-Bretanha, apartada de Gales passado la [[batailha de Deorham]], qu'entraba quemummente an cunflito cul reino anglés an spanson de [[Wessex]]. Solo an 936 d.C. l rei Athelstan benerie a defenir la frunteira antre ls pobos anglés i córnico pul riu Tamar. Hoije, l'eiquenomie de la Cornualha depara-se cul declínio de las atebidades mineiras i piscatórias, tenendo-se tornado mais dependente de l turismo. La ária ye coincida pulas sues paisaiges salbaiges, la sue bariada i stensa cuosta i l sou clima ameno. La Cornualha ye lar de l pobo córnico i de la sue diáspora, sendo cunsidrada ua de las seis "[[Naciones Celtas]]" por muitos residentes i académicos. L cundado mantén la sue eidantidade çtinta cula sue stória, léngua i cultura própias. Muitos habitantes{{quien?}} questionan l'atual statuto custitucional de la Cornualha, eisistindo yá un mobimiento outonomista{{quien?}} an busca de maior andependéncia pa la region ne l teta de l [[Reino Ounido]]. == Stória == Ne ls finales de l II milénio a.C., houbo ua çcuntinuidade cultural na region andicando ua possible ambason ó eimigraçon. L [[stanho]] eisistente na region era percurado para adicionar [[cobre]] i oubter [[bronze]]. Ls galeses yá conhecian l porcesso de straçon de minério. == Ourige de l nome == L termo ''Curnow'' ó l'atual ''Kernow'' sugíren ua ourige galesa na palabra '''corno'''. Ls studos genéticos andican pa ls angleses ua ourige eibérica i celta. {{sin fuontes}} Cerca de 3500 pessonas falan la [[lhéngua córnica]]. [[Fexeiro:CornwallKernowMappa.png|thumb|right|250px|Mapa de la Cornualha]] {{Referências}} {{Mapa das povoações da Cornualha}} {{Commons|Cornwall}} {{esboço-geoen}} {{Condados da Inglaterra}} {{Lenda Arturiana}} [[Catadorie:Cornualha| ]] [[Catadorie:Árias de Çtacada Beleza Natural de l Reino Ounido]] [[Catadorie:Anglaterra]] 0azch6ihqctjhaiqhvjjg7u13p7cfsa Devon 0 6636 107739 107441 2026-08-09T09:24:32Z ~2026-30875-10 15270 107739 wikitext text/x-wiki {{Ber zambig|prefixo=Se percuras|l'ator i cantor norte-amaricano, cunsulta [[Devon Werkheiser]]; para demales causos|Devon (zambiguaçon)}} {{Info/Condado da Inglaterra | nome = Devon | mapa = EnglandDevon.png | categoria = Cundado [[Cundados cerimoniales de la Anglaterra|Cerimonial]] i [[Cundados metros i nó-metros de la Anglaterra|Nó-metro]] | região = [[Sudoeste de la Anglaterra]] | área = 6.707 | posição_a = 4ª | área_concelho = 6.564 | posição_a_concelho = 3ª | sede = [[Exeter]] | iso = GB-DEV | ons = 18 | nuts = UKK43 | data_pop = est. 2005 | pop_total = 1.109.900 | posição_p = 11ª | densidade = 165 | pop_concelho = 731.000 | posição_p_concelho = 12ª | etnias = 98,7% brancos | bandeira = Flag of Devon.svg | brasão = | nome_concelho = Devon County Council | site = http://www.devon.gov.uk | mapa_distritos = Devon numbered districts (1974-2028).png | distritos = 1. [[Exeter]]<br /> 2. [[East Devon]]<br /> 3. [[Mid Devon]]<br /> 4. [[North Devon]]<br /> 5. [[Torridge]]<br /> 6. [[West Devon]]<br /> 7. [[South Hams]]<br /> 8. [[Teignbridge]]<br /> 9. [[Plymouth (Devon)|Plymouth]] (unitairo)<br /> 10.[[Torbay]] (unitairo) }} '''Devon''' ye un grande [[Cundados de la Anglaterra|cundado]] ne l [[sudoeste de la Anglaterra]]. Ye por bezes referido cumo '''Devonshire''', ambora esse seia un nome nó-oufecial, raramente outelizado ne l própio cundado i muitas bezes andicando un [[Shire|cuntesto tradecional ó stórico]]. L cundado faç frunteira cula [[Cornualha]], l'oeste, i [[Somerset]] i [[Dorset]], la leste. Sue cuosta sul cunfina cul [[Canhal de la Mancha]] i la cuosta norte cul [[Canhal de Bristol]]. Devon ye l quarto maior de ls cundados angleses i ten ua populaçon de 1.141.600 habitantes. La sue capital ye la cidade de [[Exeter]] i l cundado ten dues [[Ounidades admenistratibas de la Anglaterra|ounidades admenistratibas]] andependientes: l porto de la cidade de [[Plymouth (Devon)|Plymouth]] i la conurbaçon de [[Torbay]] a la beira-mar, para alhá de l Cunseilho de l Cundado de Devon. Plymouth ye tamien la maior cidade de Devon. Grande parte de l cundado ye ária rural (ancluindo un [[parque nacional]]), cun ua densidade populacional baixa pa ls padrones británicos. El cuntén [[Dartmoor]], cun 954 km², l maior spácio abierto ne l sul de la Anglaterra.<ref>http://www.naturalengland.org.uk/ourwork/conservation/designatedareas/nationalparks/dartmoor.aspx|Natural{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} England: Dartmoor retrieved 13 May 2009</ref> L cundado abriga parte de l único sítio natural de la Anglaterra declarado [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]], la cuosta de Dorset i la cuosta leste de Devon, coincido cumo [[Cuosta de l Jurássico]] por sue [[geologie]] i caratelísticas geográficas. Tamien ten la [[Braunton Burrows]], [[reserba de la biosfera de la UNESCO]], un cumplexo de dunas ne l norte de l cundado. Juntamente cun sue bezina, la [[Cornualha]], Devon ye coincido cumo [[Maciço]] Cornubiano. Sue geologie dou ourige a las paisaiges de [[Bodmin Moor]], [[Dartmoor]] i [[Exmoor]], sendo ls dous radadeiros [[Parques nacionales de la Anglaterra i Paíç de Gales|parques nacionales]]. Devon ten balneairos i cidades i bilas stóricas, paisaige rural i un clima ameno, l qu'atrai turistas, un setor amportante de sue eiquenomie. ==Stória== ===Toponímia=== L nome Devon deriba de l nome de ls pobos [[celtas]] qu'habitában la península sudoeste de la Grana-Bretanha na época de la [[Cunquista romana de la Británia|ambason romana]] an {{DC|50|nl}}, coincidos cumo [[Dumnónios]], que se acradita seneficar "ls moradores de l bal perfundo". Nas [[lénguas celtas]] [[Lénguas britónicas|británicas]] Devon ye coincido cumo Dyfnaint ([[Léngua galesa|an galés]]), Devnent ([[Léngua bretana|an breton]]) i Dewnans ([[Léngua córnica|an córnico]]). [[William Camden]] çcrebiu Devon an 1607 cumo sendo ua parte dun paíç mais bielho i maior, qu'ua beç ancluía la Cornualha: :''"Essa region, que, d'acuordo culs geógrafos, ye la purmeira [formada] an to Británia, i, tornando-se cada beç mais reduzida, stendiu-se mais an direçon al Oucidente, [...] fui an tiempos antigos habitada por aqueilhes británicos la quien Solinus chamou de Dunmonii, [...] Mas esta nacion ne ls dies d'hoije stá debedida an dues partes, coincidas mais tarde puls nomes Cornualha i Denshire, [...]"'' - William Camden, ''Britannia''..<ref>{{cite web |url=http://www.philological.bham.ac.uk/cambrit/cornwalleng.html |título=William Camden, Britannia (1607) with an English translation by Philemon Holland - Danmonii |publisher=The University of Birmingham |accessdate=30 de júnio de 2009}}</ref>}} Hai algua cuntrobérsia subre l'uso de Devonshire an beç de Devon, i nun hai l reconhecimiento oufecial de l termo Devonshire ne ls tiempos modernos, cun sceçon de l nome de ls [[Regimientos Devonshire i Dorset]]. Ua teorie errónea ye de que l sufixo "shire" ye debido a un erro de grafie na cunfeçon de la carta patente ouriginal pa l [[Duque de Devonshire]], residente an [[Derbyshire]]. Inda assi, eisisten refréncias la "Defenascire" ne ls testos [[anglo-saxones]] d'antes de 1000 d.C., que serie traduzida cumo "Shire: Region de ls Debonianos",<ref>{{cite web|título=Manuscript A: The Parker Chronicle|url=http://asc.jebbo.co.uk/a/a-L.html|accessdate=29 de júnio de 2007}}</ref> que se traduç an anglés moderno cumo "Devonshire". L termo Devonshire puode tener-se ouriginado por buolta de l [[seclo VIII]], quando mudou de Dumnónia (latin) para Defenascir.<ref>{{Cite book|last=Davies|first=Norman|título=The Isles: A History|page=207|year=2000|isbn=0333692837}}</ref> ===Acupaçon houmana=== Debon fui ua de las purmeiras árias la séren acupadas pul home ne l qu'hoije ye la Anglaterra passado la fin de la radadeira [[era glacial]]. Eimagina-se que [[Dartmoor]] fui colonizada por pobos [[caçador-coletor|caçadores-coletores]] de l [[Mesolítico]] an cerca de 6000 a.C. Ls romanos acupórun melitarmente la ária por cerca de 250 anhos. Mais tarde, la ária tornou-se ua frunteira antre la [[Dumnónia|Dumnónia británica]] i l [[Reino de Wessex|Wessex]] [[anglo-saxones|anglo-saxon]], i fui largamente absorbido por Wessex an meados de l [[seclo IX]]. La frunteira cula Cornualha fui criada pul rei Athelstan, na borda leste de l riu Tamar, an 936 d.C. Devon tamien tubo çtaque na maiorie de ls cunflitos cebiles na Anglaterra zde la [[Cunquista normanda de la Anglaterra|Cunquista Normanda]], ancluindo la [[Guerra de las Rosas]], la rebolta de [[Perkin Warbeck]] an 1497, la [[rebolta de l Libro de Ouraçones]] de 1549, i la [[Guerra Cebil Anglesa]]. La chegada de [[Guilherme III de Anglaterra|Guilherme de Orange]] para ampeçar la [[Reboluçon Gloriosa]] de 1688 tubo lugar an [[Brixham]]. Devon porduç [[stanho]], [[cobre]] i outros metales zde tiempos antigos. Ls mineiros de stanho de Devon gozában dun eilebado grau d'andependéncia atrabeç de l [[Parlamiento de Stanho de la Cornualha i de Devon|Parlamiento de l Stanho]] de Devon, que remontaba al [[seclo XII]]. Sue radadeira sesson fui registrada an 1748.<ref>{{cite web |url=http://users.senet.com.au/~dewnans/Devon_Stannary_History.html |título=Devon's Mining History and Stannary parliament |publisher=users.senet.com.au |accessdate=29 de márcio de 2008}}</ref> ==Eiquenomie i andústria== Cumo sue bezina, la [[Cornualha]], Debon ye eiquenomicamente çfaborecido an relaçon l'outras partes de l [[sul de la Anglaterra]], debido al declínio dua série d'andústrias de base, nomeadamente la pesca, mineraçon i agricultura. Por bias desso, la maior parte de Debon se qualificou drento de l status de ''[[Política Regional de la Ounion Ouropeia|Oubjetibo 2]]'' de la [[Quemunidade Ouropeia]]. L'agricultura ten sido amportante an Devon zde l seclo XIX.<ref>[http://www.swcore.co.uk/southwest.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091020091357/http://www.swcore.co.uk/southwest.htm |date=2009-10-20 }}, South West Chamber of Rural Enterprise</ref> An 2001 ua crise prejudicou grabemente la quemunidade agrícola.<ref>''An Devon, l cunseilho de l cundado stimou que 1.200 ampregos serien perdidos na agricultura i andústrias rurales auxeliares'''' — [http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200001/cmhansrd/vo010425/debtext/10425-17.htm#column_357 ''Hansard'', 25 de Abril de 2001]</ref> [[Imagem:torquay.devon.750pix.jpg|thumb|left|Parte de la frente-marítima de [[Torquay]], sul de Devon, cun maré alta.]] L'atraente stilo de bida de la region ten atraído nuobas andústrias que nun son fuortemente dependentes de localizaçon geográfica special{{Citation needed|date=Júnio de 2009}}; [[Dartmoor]], por exemplo, tem visto recentemente um aumento significativo na porcentagem de seus habitantes envolvidos no setor dos serviços financeiros. Em 2003 o [[Met Office]], l serbício británico nacional i anternacional de meteorologie, mudou-se para Exeter. Devon ye un cundado rural, culas bantaiges i ls zafios caratelísticos destas regiones. Anque desso, sue eiquenomie ye tamien fuortemente anfluenciada puls sous dous percipales centros ourbanos, Plymouth i Exeter.{{Citation needed|date=Abril de 2007}} Zde l surgimiento de ''resorts'' a la beira-mar, cula chegada de las caminos de fierro ne l [[seclo XIX]], l'eiquenomie de Devon ten sido fuortemente dependente de l turismo. L'eiquenomie de l cundado acumpanhou la tendéncia de declínio de ls balneairos marítimos británicos an meados de l [[seclo XX]], cun algua recuperaçon recente. Para este renacimiento cuntribuiu la zeignaçon de grande parte de la zona rural de Devon i de la cuosta cumo parques nacionales de [[Dartmoor]] i [[Exmoor]], i de la [[Cuosta de l Jurássico]] i de la [[Paisaige Mineira de la Cornualha i Devon Oucidental]] cumo Património de la Houmanidade. An 2004, la receita turística de l cundado fui de £ 1,2 bilhon.<ref>Cunseilho de l cundado de Devon, 2005. [http://www.devon.gov.uk/tourism_trends_2005.pdf Tourism trends in Devon].</ref> == Geografie i geologie== [[Imagem:Heath.jpg|thumb|[[Charneca]] an [[Woodbury Common]] ne l sudeste de Devon.]] Las percipales [[formaçon geológica|formaçones geológicas]] de Devon son la [[Deboniano|Deboniana]], ne l norte de Devon, sul de Devon i stendendo-se pa la [[Cornualha]]; l [[batólito]] [[granito|granilítico]] de [[Dartmoor]], ne l centro de Devon; i ls [[Stratos de cuolmo]], tamien se stendendo pa l norte de la Cornualha. Eesisten pequeinhos remanescentes de peinhas pré-debonianas, na cuosta sul de Devon.<ref>Edmonds, E. A., et al. (1975) ''South-West England''; baseado an eidiçones anteriores de H. Dewey (British Geological Survey - UK Regional Geology Guide séries nº 17, 4ª eidiçon) Londres: HMSO ISBN 0-11-880713-7 {{en}}</ref> Devon dou sou nome a ua [[era geológica]]: la [[Deboniano|era Deboniana]], assi chamada por causa de l'abundáncia de [[piedra calcária]] cinza ancontrada ne l local. Fui Roderick Murchison i Adam Sedgwick quien ouriginalmente zeignou l período Deboniano: passado ua pesquisa que rializórun an Devon, mais specificamente an [[Torbay]], eilhes ancontrórun alguns fósseis marinos ancomuns nas piedras calcárias de la Pedreira de Lummaton i fui esta çcubierta que lebou l período la se tornar coincido mundialmente cumo Deboniano. To la region central de Debon ye acupada pula maior ária de [[peinha ígnea|peinhas ígneas]] de l [[Sudoeste de la Anglaterra]] (''South West England''): [[Dartmoor]]. L terceiro percipal sistema de peinhas de Devon son ls '''[[stratos de cuolmo]]''', ua formaçon geológica de l período [[carbonífero]] qu'ocorre percipalmente an Devon i na [[Cornualha]]. Ls [[stratos geológicos|stratos]] son assi chamados ó pula persença ocasional dun carbon macio i cubierto de fuligen, coincido an Devon cumo ''cuolmo'', ó pulas deformaçones quemumente ancontradas nas camadas.<ref>{{cite book|last=Edmonds|first=E. A.|coauthors=McKeown, M. C.; Williams, M.|others=Dewey, H.|título=South-West England|publisher=HMSO/British Geological Survey|location=London|year=1975|edition=4th|series=British Regional Geology|page=34|chapter=Carboniferous Rocks|isbn=0118807137}}</ref> Esta formaçon se stende de [[Bideford]] la [[Bude]], na Cornualha, i cuntribui para ua paisaige mais suabe, mais berde i mais arredondada. Tamien ye ancontrado ne ls lemites oeste, norte i leste de Dartmoor. [[Fexeiro:Ilfracombe.jpg|thumb|[[Ilfracombe]], na cuosta de l çtrito de [[North Devon]].]] Devon ye l único cundado de la Anglaterra a tener dous litorales apartados; l [[Camino de la Cuosta Sudoeste]] (''South West Coast Path'') percorre to la stenson d'ambos, cerca de 65% deste ye chamado [[Património de la Cuosta]] (''Heritage Coast'')<ref>Dewey, Henry (1948)''British Geologia Regional:. South West England '', 2 ª ed. Londres: HMSO</ref>. Devon ten mais quilometraige de stradas de l que qualquiera outro cundado de la Anglaterra. Las ilhas de [[Lundy]] i [[Peinhas de Eddystone|Eddystone]] tamien fázen parte de Devon. Ne l '''anterior''', l [[Parque nacional|Parque Nacional]] de [[Dartmoor]], ancontra-se anteiramente an Devon, i l [[Parque Nacional de Exmoor]] queda an Devon i [[Somerset]]. Para alhá destas árias d'alta [[charneca]], l cundado ten un atratibo cenairo rural ondulado i aldés cun casas de palha i [[cob (custruçon)|cob]]. Todas essas caratelísticas fázen de Devon un çtino de bacanças popular. Ne l '''Sul de Devon''', la paisaige ye cumpuosta por colinas onduladas pontilhadas de pequeinhas cidades, cumo [[Dartmouth]], [[Ivybridge]], [[Kingsbridge]], [[Salcombe]] i [[Totnes]]. Las cidades de [[Torquay]] i [[Paignton]] son ls percipales [[balneairo]]s de l litoral sul. East Devon ten ls purmeiros balneairos zambolbidos ne l cundado, [[Exmouth]] i [[Sidmouth]] (cidade georgiana mais sofisticada), sedes de l cunseilho çtrital de East Devon. Exmouth queda na stremidade oucidental de la [[Cuosta Jurássica]] (''Jurassic Coast'') ([[Património Mundial]]). Outra atraçon notable ye la linha ferrobiária costeira (''South Devon Railway'') antre la cidade de [[Newton Abbot]] i l [[stuairo]] de l [[riu Exe]]: ls rochedos d'arenito burmeilho i la bista de l mar son ampressionantes, cula linha ferrobiária i las praias mui próssimas. L '''Norte de Devon''' ye bastante rural cun poucas cidades amportantes sceto [[Barnstaple]], [[Great Torrington]], [[Bideford]] i [[Ilfracombe]]. La cuosta de Exmoor an Devon ten las mais altas [[falésia]]s de l sul de la Grana-Bretanha, culminando nas [[Falésias de Hangman]] (''Hangman Cliffs'' ó ''Great Hangman''), cun 318&nbsp;m de ''hogback'' i 250&nbsp;m de face, localizadas próssimo la la baía de [[Combe Martin]].<ref>http://www.exmoor-nationalpark.gov.uk/index/learning_about/moor_facts.htm|Exmoor {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728000540/http://www.exmoor-nationalpark.gov.uk/index/learning_about/moor_facts.htm%7CExmoor |date=2011-07-28 }} National Park, National Park Facts |accessdate=2009-05-10</ref> Sue falésia armana ye la Pequeinha Hangman (''Little Hangman'') cun 218&nbsp;m, que çponta ne l lado oeste de la cuosta de Exmoor. Ua de las caratelísticas de la cuosta de l Norte de Devon ye que la [[Baía de Bideford]] i la península [[Hartland Point]] son ambas face oeste, cun litoral de face pa l Atlántico, de modo que la cumbinaçon de l bento d'alto mar (leste) cul [[swell]] de l Atlántico porduç eicelentes cundiçones pa l [[surfe]]. Las praias de la Baía de Bideford ([[Woolacombe]], [[Saunton]], [[Westward Ho!]] i [[Croyde]]), juntamente cun partes de l norte de la Cornualha i sul de l Paíç de Gales, son ls percipales centros de surfe na Grana-Bretanha. === Clima === Devon possui un clima ameno, fuortemente anfluenciado pula [[Corriente Norte-Atlántica]]. Ne l'ambierno, la niebe ye relatibamente ancomun loinge de las tierras altas, ambora haba sceçones, cumo la nebasca de febreiro de 2009. L cundado ten beranos giralmente calientes, an cumparaçon cul restante de l Reino Ounido, debido a la sue localizaçon al sul. {{Infobox Weather |localidade = Devon |Jan_Hi_°C = 8 |Fev_Hi_°C = 8 |Mar_Hi_°C = 10 |Abr_Hi_°C = 12 |Mai_Hi_°C = 15 |Jun_Hi_°C = 18 |Jul_Hi_°C = 19 |Ago_Hi_°C = 19 |Set_Hi_°C = 18 |Out_Hi_°C = 15 |Nov_Hi_°C = 11 |Dez_Hi_°C = 9 |Ano_Hi_°C = 13.5 |Jan_Lo_°C = 4 |Fev_Lo_°C = 4 |Mar_Lo_°C = 5 |Abr_Lo_°C = 6 |Mai_Lo_°C = 8 |Jun_Lo_°C = 11 |Jul_Lo_°C = 13 |Ago_Lo_°C = 13 |Set_Lo_°C = 12 |Out_Lo_°C = 9 |Nov_Lo_°C = 7 |Dez_Lo_°C = 5 |Ano_Lo_°C = 8 |source = |accessdate = }} {{Wide image|Devon fields stitch.jpg|800px|<center>Campos ne l sul de Devon, depuis dua nebasca.</center>}} === Ecologie === [[Fexeiro:Pnies5.jpg|thumb|right|Póneis pastando an Exmoor próssimo la [[Brendon]], norte de Devon.]] La bariadade de [[habitat]]s senefica qu'eisiste ua grande bariadade de bida salbaige. Un zafio popular antre ls ouserbadores de páixaros ye ancontrar mais de 100 speces ne l cundado nun die. La bida salbaige de l cundado ye protegida por bárias anstituiçones, cumo la [[Organizaçon nun gobernamental|ONG]] [[Wildlife Trust]] de Devon, ua anstituiçon que cuida de 40 reserbas naturales. La Associaçon de Ouserbaçon de Páixaros i Preserbaçon de Devon (''Devon Bird Watching and Preservation Society - DBWPS)'' ye ua associaçon de páixaros de l cundado cun ua longa i notable stória que remonta a 1928. Ye dedicada al studo i a la preserbaçon d'abes salbaiges i cuida de dibersas árias, tales cumo Beesands Ley. Hai tamien la ''RSPB'', que ten reserbas ne l cundado, bien cumo la ''English Nature'', que cuidan de bárias reserbas, cumo la reserba Dawlish Warren. La botánica de l munecípio ye mui dibersificada i anclui alguas speces ralas nun ancontradas an outras partes de las ilhas británicas, solo na Cornualha. Relatórios botánicos tubírun ampeço ne l [[seclo XVII]], hai l ''Flora Devoniensis'', de Jones e Kingston de 1829, e o ''Flora de Devon'', de Keble Martin Keble i Fraser de 1939.<ref>Jones, John Pike & Kingston, J. F. (1829) ''Flora Devoniensis''. 2 pts, in 1 vol. London: Longman, Rees, Orme, Brown, and Green</ref><ref>Martin, W. Keble & Fraser, G. T. (eds.) (1939) Flora of Devon. Arbroath</ref> Hai ua çcriçon giral de W. P. Hiern i outros na ''Stória de l Cundado de la Victoria i Devon'' (''The Victoria History of the County of Devon''), vol. 1 (1906), páiginas 55 a 130, cun mapa. Devon ye debedido an dous bice-cundados [[John B. Watson|watsoniano]]: norte i sul, l lemite ye ua linha eirregular, que passa, aprossimadamente, pula parte superior de Dartmoor i depuis pa l leste al longo de l canhal. A eilebaçon de las temperaturas liebórun Devon la se tornar l purmeiro lugar de la Grana-Bretanha moderna a cultibar azeitunas comercialmente.<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/weather/article1785059.ece|título=Britain warms to the taste for home-grown olives|author=Paul Simons|publisher=Times Online|accessdate=2007-09-20|date=2007-05-14 | location=London}}</ref> ==Política i admenistraçon== [[Imagem:Exeter Cathedral 2923rw.jpg|thumb|right|[[Catedral de Exeter]].]] La sede admenistratiba de Devon ye la cidade de [[Exeter]]. La maior cidade an Devon, [[Plymouth (Devon)|Plymouth]], i la [[conurbaçon]] de [[Torbay]] (ancluindo [[Torquay]], [[Paignton]] i [[Brixham]]) son [[Outoridades unitairas de la Anglaterra|outoridades unitairas]] (''Unitary authorities''), zde 1998, apartadas de l restante de Devon que ye admenistrado pul [[Cunseilho de l Cundado de Devon]] (''Devon County Council'') para fines de [[gobierno local]]. L Cunseilho de l Cundado de Devon ye cuntrolado puls Cunserbadores, i la repersentaçon política de ls sous 62 cunselheiros son: 41 [[Partido Cunserbador (Reino Ounido)|Cunserbadores]], 14 [[Partido Liberal Democrata (Reino Ounido)|Liberales Democratas]], quatro [[Partido Trabalhista (Reino Ounido)|Trabalhistas]], dous [[Político sin partido|Andependientes]] i un [[Partido Berde de la Anglaterra i Gales|Berde]].<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/devon/8084708.stm|título=Tories take over county council|date=05-06-2009|publisher=The [[BBC]]|accessdate=06-06-2009}}</ref> La nible nacional, Devon ten siete [[Deputados]] Cunserbadores, dous Liberales Democratas i dous Trabalhistas. ;Hundreds Historicamente, Devon era debediba an 32 [[Hundred (debison admenistratiba)|hundreds]]:<ref>GENUKI http://genuki.cs.ncl.ac.uk/DEV/Hundreds.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427064112/http://genuki.cs.ncl.ac.uk/DEV/Hundreds.html |date=2016-04-27 }}</ref> [[Axminster]], [[Bampton (Devon)|Bampton]], [[Black Torrington]], [[Braunton]], [[Cliston]], [[Coleridge (Devon)|Coleridge]], [[Colyton]], [[Crediton]], [[East Budleigh]], [[Ermington]], [[Exminster]], [[Fremington]], [[Halberton]], [[Hartland (Devon)|Hartland]], [[Hayridge]], [[Haytor]], [[Hemyock]], [[Lifton]], [[North Tawton and Winkleigh]], [[Ottery]], [[Plympton]], [[Roborough]], [[Shebbear]], [[Shirwell]], [[South Molton]], [[Stanborough]], [[Tavistock (Devon)|Tavistock]], [[Teignbridge]], [[Tiverton]], [[West Budleigh]], [[Witheridge]] i [[Wonford]]. {{referências}} {{Condados da Inglaterra}} [[Catadorie:Devon| ]] [[Catadorie:Anglaterra]] bbahllkjrz6kqpzolid8s4vku5zt8kf Dorset 0 6645 107738 105594 2026-08-09T09:20:45Z ~2026-30875-10 15270 107738 wikitext text/x-wiki {{geocordenadas|50_42_59_N_2_25_59_W|50° 42' 59" N, 2° 25' 59" W}} {{Ver desambiguação}} {{Info/Condado da Inglaterra | nome = Dorset | mapa = Dorset UK locator map 2010.svg | categoria = Cundado [[Cundados cerimoniales de la Anglaterra|Cerimonial]] i [[Cundados metros i nó-metros de la Anglaterra|Nó-metro]] | região = [[Sudoeste de la Anglaterra]] | área = 2653 | posição_a = 20ª | área_concelho = 2542 | posição_a_concelho = 21ª | sede = [[Dorchester (Dorset)|Dorchester]] | iso = GB-DOR | ons = 19 | nuts = UKK22 | data_pop = est. 2005 | pop_total = 701&nbsp;900 | posição_p = 30ª | densidade = 265 | pop_concelho = 401&nbsp;200 | posição_p_concelho = 31ª | etnias = 98,1% brancos. | brasão = | nome_concelho = Dorset County Council | site = http://www.dorsetforyou.com | mapa_distritos = Dorset numbered districts (1974-2019).svg | distritos = 1. [[Weymouth and Portland]]<br /> 2. [[West Dorset]]<br /> 3. [[North Dorset]]<br /> 4. [[Purbeck]]<br /> 5. [[East Dorset]]<br /> 6. [[Christchurch (Dorset)|Christchurch]]<br /> 7. [[Bournemouth]] (unitairo)<br /> 8. [[Poole]] (unitairo) }} '''Dorset''' (antes chamado '''Dorsetshire''') ye un [[Cundados cerimoniales de la Anglaterra|cundado]] situado ne l [[Sudoeste de la Anglaterra|sudoeste]] de la [[Anglaterra]], na cuosta de l [[Canhal de la Mancha]]. Ten cerca de 80 Km d'este l'oeste i 65 Km de norte la sul, cun ua ária total de 2653 Km². La sue capital ye [[Dorchester]], ua cidade de 16&nbsp;000 habitantes ne l sul de l cundado. Fui nessa cidade que surgiu la banda de [[Rock Progressibo]] [[King Crimson]]. [[Fexeiro:Dorset 041228 gold hill 01.jpg|thumb|200px|left|Gold Hill, famosa rue an Shaftesbury]] {{commonscat|Dorset}} {{esboço-geoen}} {{Condados da Inglaterra}} [[Catadorie:Dorset| ]] [[Catadorie:Anglaterra]] nonfvz9mhlack95evz1e4bh26any750 Ilha de Wight 0 6675 107736 105568 2026-08-09T09:17:17Z ~2026-30875-10 15270 107736 wikitext text/x-wiki {{minidesambig|por outras acepçones|Wight (zambiguaçon)}} {{geocoordenadas|50_40_51_N_1_16_51_W_type:isle_region:GB|50° 40′ 51" N, 1° 16′ 51" W}} {{Info/Condado da Inglaterra | nome = Ilha de Wight | mapa = EnglandIsleWight.png | categoria = Cundado [[Cundados cerimoniailes de la Anglaterra|Cerimonial]] i [[Cundados metropolitanos i nó-metropolitanos de la Anglaterra|Nó-metropolitano]] | região = [[Sudeste de la Anglaterra]] | área = 380 | posição_a = 46ª | área_concelho = | posição_a_concelho = | sede = [[Newport (Ilha de Wight)|Newport]] | iso = GB-IOW | ons = 00MW | nuts = UKG11 | data_pop = est. 2005 | pop_total = 140.000 | posição_p = 46ª | densidade = 368 | pop_concelho = | posição_p_concelho = | etnias = 98,7% brancos | brasão = Escutmenorwight.png | nome_concelho = Isle of Wight Council | site = http://www.iwight.gov.uk | mapa_distritos = | distritos = Ilha de Wight }} [[Fexeiro:Isle of Wight flag.svg|righ|thumb|200px|Bandeira de la Ilha de Wight]] La '''Ilha de Wight''' (an [[Lhéngua anglesa|anglés]] '''Eisle of Wight''') ye ua [[ilha]] lhocalizada la sul de [[Southamton]], na [[Sudiste de la Anglaterra|cuosta sul de la Anglaterra]]. Ye la maior ilha ne l [[Canhal de la Mancha]] i stá apartada de la [[Grana-Bretanha]] pul streito chamado [[Solent]]. L'ilha ye un [[Cundados cerimoniales de la Anglaterra|cundado cerimonial]] i [[Cundados metros i nó-metros de la Anglaterra|nó-metro]] de la [[Anglaterra]] i parte antegrante de l [[Reino Ounido]]. Ls angleses refíren- se a l'ilha simplesmente por ''The Eisland''. == Geografie == La Ilha de Wight ten la forma dun [[rombo|lhosango]] regular de 20 [[quilómetro]]s de lhado i ua ária de 381&nbsp;Km². Ten l status de cundado i ua populaçon de 134 876 habitantes (2002). Sue capital admenistratiba ye [[Newport (Ilha de Wight)|Newport]], i usufrui dua fuorte atebidade turística grácias al sou clima. === Cidades principales === * [[Brading]] * [[Cowes]] * [[East Cowes]] * [[Newport (Ilha de Wight)|Newport]] * [[Ryde]] * [[Sandown]] * [[Shanklin]] * [[Ventnor]] * [[Yarmouth (Ilha de Wight)|Yarmouth]] == {{Ver também}} == * [[Festibal de la Ilha de Wight]] == {{Ligações externas}} == {{commonscat|Isle of Wight}} * {{Link||2=http://www.iwight.com/ |3=Isle of Wight Council}} * {{Link||2=http://www.wightindex.com/ |3=Isle of Wight information & accommodation}} * {{Link||2=http://world.nycsubway.org/eu/uk/wight.html |3=A page about Island Line}} * {{Link||2=http://www.iwcp.co.uk/ |3=Isle Of Wight County Press}} * {{Link||2=http://www.wightphotos.co.uk/ |3=The Island by local photographers}} * {{Link||2=http://www.aferry.co.uk/ukferry/ferry-to-isle-of-wight-uk.htm |3=All Isle of Wight Ferries}} * {{Link||2=http://www.channel4.com/history/timeteam/archive/timeteamlive2001/feature_jutes.html |3=The Jutes in Hampshire and the Isle of Wight}} * {{Link||2=http://www.channel4.com/history/timeteam/archive/timeteamlive2001/feature_ethnic.html |3=Were the West Saxons guilty of ethnic cleansing?}} * {{Link||2=http://members.lycos.co.uk/bartie/ |3=Old Isle of Wight Postcards and Pictures}} * {{Link||2=http://islandgamers.net |3=Island Gamers Community}} * {{Link||2=http://members.lycos.co.uk/bartieshover/ |3=Hovercraft of the 1960/1970s from the Isle of Wight area}} [[Fexeiro:Wight.png||direita|thumb|200px|La ilha de Wight bista de l spácio]] {{Condados da Inglaterra}} {{esboço-geoen}} {{DEFAULTSORT:Ilha Wight}} [[Catadorie:Ilha de Wight| ]] [[Catadorie:Anglaterra]] d6ghbquj6ky669qud6qvzr3hlciz5tb Adonias Filho 0 7115 107727 101007 2026-08-08T19:56:28Z ~2026-30875-10 15270 107727 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Biografie |nome =Adonias Filho |abl =si |eimaige =Adonias Filho.jpg |eimaige_tamanho =200px |legenda = |nome_cumpleto =Adonias Aguiar Filho |data_nacimiento ={{dni|27|11|1915|sin eidade|lang=br}} |local_nacimiento=[[Itajuípe]] |data_muorte ={{falecimiento i eidade|2|8|1990|27|11|1915|lang=br}} |local_muorte =[[Ilhéus]] |nacionalidade ={{BRA}}eiro |cidadanie = |acupaçon =[[Jornalismo|Jornalista]], [[Crítica literária|crítico literairo]], [[Ansaio|ansaísta]] i [[Romance|romancista]] |magnun_oupus = |prémios = |assinatura = }} '''Adonias Aguiar Filho''' ([[Itajuípe]], [[27 de nobembre]] de [[1915]] — [[Ilhéus]], [[2 d'agosto]] de [[1990]]) fui un [[antegralista]], [[Jornalismo|jornalista]], [[Crítica literária|crítico literairo]], [[Ansaio|ansaísta]] i [[Romance|romancista]] [[brasil]]eiro, nembro de la [[Academie Brasileira de Letras]]. == Bida == Era filho de Adonias Aguiar i de Raquel Bastos de Aguiar. An 1936, dous anhos passado tener cuncluído sou curso secundairo an [[Salbador (Bahia)|Salbador]], mudou-se pa l [[Riu de Janeiro]], na época capital de l [[Brasil]], adonde retomou la [[Jornalismo|carreira jornalística]], ampeçada an Salbador. Colaborou cul [[jornal]] [[Correio de la Manhana (Brasil)|Correio de la Manhana]] i atuou cumo [[Literatura|crítico literairo]] ne ls Cadernos de la "Hora Persente", de [[San Paulo]] an 1937, ne l "La Manhana", ne ls anhos de 1944 i 1945 para alhá de l "Jornal de Letras" (1955 a 1960) i de l "Diário de Amboras" (1958 a 1960). An San Paulo, colaborou tamien cul [[L Stado de S. Paulo]] i "Fuolha de la Manhana". [[Fexeiro:Adonias Filho, Jorge Amado, Gabriel Garcia Marqueç.jpg‎|left|thumb|Adonias Filho (la dreita) culs colegas [[Gabriel García Márqueç]] (al centro), i [[Jorge Amado]] (la squierda).]] Antre ls anhos de 1946 i 1950 dirigiu la [[eiditora]] "La Nuite". Fui diretor de l [[Serbício Nacional de Triato]] an 1954 i diretor de la [[Biblioteca Nacional de l Brasil|Biblioteca Nacional]] ne ls anhos de 1961 a 1971. Inda cumo diretor, trabalhou na [[Agéncia Nacional]] de l [[Menistério de la Justícia]]. Ne l'anho de 1966 fui eileito bice-persidente de la [[Associaçon Brasileira de Amprensa]] i ne l'anho seguinte, nembro de l [[Cunseilho Federal de Cultura]] sendo reconduzido an 1969, 1971 i 1973. Fui persidente de la Associaçon Brasileira de Amprensa an 1972 i persidente de l [[Cunseilho Federal de Cultura]] de 1977 até 1990, anho de sue muorte. Adonias Filho, cumo [[Literatura|scritor]], buscou anspiraçon pa las sues obras de fiçon na [[Cacau|zona cacaueira]] próssima la [[Ilhéus]], anterior de la [[Bahia]], local adonde naciu i passou sue anfáncia. Esse ambiente ye notado lougo ne l sou romance de streia, "Ls serbos de la muorte", publicado an 1946. Ne l [[romance]], aqueilha rialidade serbiu-le solo para recriar un mundo carregado de simbolismo, ne ls eipisódios i ne ls personaiges, ancarnando un sentido trágico de la bida i de l mundo. Fui ligado al [[grupo Fiesta]]. [[Fexeiro:Adonias FIlho, Rachel de Queiroz, Gilberto Freyre.jpg|right|thumb|Adonias Filho (la squierda) culs amigos [[Rachel de Queiroz]] (al centro), i [[Gilberto Freyre]] (la dreita).]] L'outelizaçon de recursos altamente ouriginales i requintados, adatados a la bioléncia anterior de sous personaiges, faç de Adonias Filho un antegrante de l grupo de [[Literatura|scritores]] que, a partir de 1945, la terceira fase de l [[Modernismo]], se anclinórun para un retorno la ciertas deciplinas formales, preacupados an rializar la sue obra, por un lado, mediante ua reduçon a la [[pesquisa]] formal i de [[lenguaige]] i, por outro, an ampliar sue seneficaçon de l regional pa l'ounibersal. Sous [[romance]]s i [[nobela]]s seran siempre çtaque na [[literatura]] de [[fiçon]] [[brasil]]eiras cuntemporánea. Sues obras fúrun traduzidas pa l [[Léngua anglesa|anglés]], l [[Léngua almana|alman]], l [[Léngua francesa|francés]] i l [[Léngua slobaca|eslobaco]]. Faleciu sue fazenda Aliança, an Inema (sul de la Bahia), lougo depuis de perder sue amada mulhier. [[Fexeiro:Adonias an Luanda.JPG|right|thumb|Adonias Filho próssimo la cuosta de [[Luanda]], na África]] == Obras == *''Renacimiento de l'home'' - ansaio (1937) *''Tasso de la Silbeira i l tema de la poesie eiterna'' - ansaio (1940) *''Mimórias de Lázaro'' - romance (1952) *''Jornal dun scritor'' (1954) *''Modernos ficionistas brasileiros'' - ansaio (1958) *''Cornélio Pena'' - crítica (1960) *''Cuorpo bibo'' - romance (1962) *''Stória de la Bahia'' - ansaio (1963) *''L bloqueio cultural'' - ansaio (1964) *''L fuorte'', romance (1965) *''Léguas de la promisson'' - nobela (1968) *''L romance brasileiro de crítica'' - crítica (1969) [[Fexeiro:Adonias toma posse na ABL.jpg|right|thumb|Adonias Filho (la sq.) toma posse na [[Academie Brasileira de Letras]], 1965]] *''Luanda Beira Bahia'' - romance (1971) *''L romance brasileiro de 30'' - crítica (1973) *''Ua nota de cien'' - literatura anfantil (1973) *''Las bielhas'' - romance (1975) *''Fura de la pista'' - literatura anfantil (1978) *''L Ancho de la Palma'' - nobela (1981) *''Outo de Ilhéus'' - triato (1981) *''Nuites sin madrugada'' - romance (1983) *''Ls caramonos de Sou Pope'' - literatura anfantil (1989). == [[Fexeiro:Lorberkranç.png|40px]] Academie Brasileira de Letras == Adonias Filho fui cunsagrado cul títalo d'eimortal pula [[Academie Brasileira de Letras]] an [[14 de janeiro]] de [[1965]]. Recebiu an [[23 de maio]] de [[1969]] la posse de la cadeira 21 de la [[Academie Brasileira de Letras]] pulas manos de l'académico [[Jorge Amado]]. Ye l quinto acupante de la cadeira 21, que ten por patrono [[Joaquin Serra]]. == Prémios == [[Fexeiro:Adonias Honoris Causa.JPG|right|thumb|Recebindo l títalo de "Doutor Honoris Causa" pula [[UFBA]], 1983]] Adonias Filho cunquistou ls seguintes prémios: *[[Prémio Paula Brito de crítica literária]] (Guanabara, 1968), cul libro "Léguas de la promisson", *[[Golfino de Ouro de Literatura]] (1968), *[[Prémio PEN Clube de l Brasil]], *Prémio de la [[Fundaçon de Zambolbimiento Eiducacional de l Paraná]] (FUNDEPAR) *Prémio de l [[Anstituto Nacional de l Libro]] (1968-1969) *[[Prémio Brasília de Literatura]] (1973), de la [[Fundaçon Cultural de l Çtrito Federal]]. *[[Prémio Nacional de Literatura]] (1975), de l Anstituto Nacional de l Libro, na catadorie d'obra publicada (1974-1975), cul [[romance]] ''Las bielhas'', i [[Prémio Jabuti]]'' na catadorie [[romance]]. *Títalo de [[Doutor Honoris Causa]] pula [[Ounibersidade Federal de la Bahia]], an 1983. =={{Ligaçones sternas}}== *{{Link|t|2=http://www.academie.org.br/abl/cgi/cgilua.se/sys/start.htn?sid=230|3=Perfil ne l sítio oufecial de la Academie Brasileira de Letras}} *[http://www.i-biografies.net/modules/news/article.php?storyid=73 i-biografies]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://birtualbooks .ptierra .com.br/osmelhoresautores/biografies/Adonias_Filho.htn Birtual books]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.portalsaofrancisco .com.br/alfa/adonias-filho/andex.php Adonias Filho - Portal San Francisco]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo={{nowrap|[[Fexeiro:Lorberkranç.png|20px]] [[Aneixo:Lista de nembros de la Academie Brasileira de Letras|ABL - quinto académico de la cadeira 21]]}} |anhos=[[1965]] — [[1990]] |antes=[[Álbaro Moreira]] |depuis=[[Dies Gomes]] }} {{Caixa de sucesson |títalo={{nowrap|[[Fexeiro:Jabuti 01.jpg|20px]] [[Prémio Jabuti|Prémio Jabuti - Romance]]}} |anhos=[[1975]] |antes=[[Lygie Fagundes Telles]] |depuis=[[Iban Ángelo]] }} {{Tremina caixa}} {{Academie Brasileira de Letras}} {{Prémio Jabuti de Literatura - Romance}} {{Correlatos |commons = |commonscat =Adonias Filho |wikisource = |wikiquote = |wikiquotecat = |wikelibros = |wikinoticias = |wikinoticiascat= |wikcionario = |wikispecies = |wikibersidade = |meta = }} {{Portal3|Academie Brasileira de Letras|Literatura}} {{Rabisco-biografie}} [[Catadorie:Nembros de la Academie Brasileira de Letras]] [[Catadorie:Prémio Jabuti]] [[Catadorie:Críticos literairos de l Brasil]] [[Catadorie:Romancistas de l Brasil]] [[Catadorie:Ansaístas de l Brasil]] [[Catadorie:Nobelistas de l Brasil]] [[Catadorie:Jornalistas de la Bahia]] [[Catadorie:Scritores de la Bahia]] [[Catadorie:Naturales de Itajuípe]] [[Catadorie:Luso-brasileiros]] pkx53aljxl63zdvc4sog3uij8is0gjy Cuntrolo de natalidade 0 7660 107741 104456 2026-08-09T10:19:51Z ~2026-30875-10 15270 107741 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:BitorianPostcard.jpg|dreita|thumb|280px|"I la bandida inda la persegue" - [[Carton postal]] [[humor]]ístico de l [[seclo XIX]], an qu'ua mulhier briga cula [[ciguonha]] pul dreito de cuntracepçon.]] '''Cuntraceçon''' ó '''cuntrolo de natalidade''' ye l regime dua ó mais açon, çpositibos ó medicamientos de modo a prebenir ó reduzir la propenson dua [[mulhier]] se tornar [[grabideç|prenha]] ó "dar a la luç". Estas açones, tamien coincidas cumo '''métodos anticoncepcionales''', son fundamentales hoije an die pa l [[planeijamiento fameliar]]. L cuntrole de natalidade ye un assunto política i eticamente cuntroberso an muitas [[cultura]]s i [[religiones]], i ambora seia menos cuntroberso que l [[amóbito]] specificamente, inda anfrenta l'ouposiçon de muitas pessonas. Eisisten bários graus d'ouposiçon, ancluindo aqueilhes que son contra todas las formas de cuntrole de nacimiento que nun úsan la [[abstinéncia sexual]]; aqueilhes que son contra todas las formas de cuntrole de nacimiento qu'eilhes cunsidran "nó-naturales", anquanto permiten l [[cuntrole de natalidade natural]]; i aqueilhes qu'apoian la maiorie de las formas de cuntrole de natalidade que prebinen la [[fertelizaçon]], mas son cuntrairos la qualquiera método de cuntrole de natalidade que prebina qu'un [[ambrion]] fertelizado se fixe ne l [[útero]] i ampeçe la grabideç. == Cuntracepçon i superpopulaçon == La cuntracepçon ye atacada por alguns grupos cumo modo de cuntrole de la [[superpopulaçon]]. La populaçon houmana yá ultrapassou ls siete bilhones de pessonas i por cunseguinte estes grupos acraditan qu'hai la necidade de [[planeijamiento social]] para çtruir la [[spluson demográfica]], desta forma diminuindo la debastaçon i sgotamiento de ls [[recursos naturales]] de l [[meio ambiente]].Cun mais habitantes ne l mundo to causarian nibles mais eilebados d'eimisson de [[CO2]], qu'altararian la cumposiçon de la [[atmosfera]], desta forma oumentando l [[calecimiento global]]. Un destes grupos afirma que ye mui mais fácele, rápido i barato çtribuir [[preserbatibo]]s pa las pessonas de l que tentar cuntrolar l'eimisson de CO2 atrabeç de las stratégias atuales, cujo [[custo]] ye mui mais eilebado.<ref>{{citar web |url=http://noticias .ptierra .com.br/ciencia/anterna/0,,OI1597097-EI8278,00.html |titulo=ONG propone 'menos filhos' contra l calecimiento |outor=BBC Brasil |data=[[7 de maio]] de [[2007]] |acessodata=[[20 de maio]] de [[2007]] |publicado=[[Tierra amboras]] }}</ref><!-- Carece de fuontes=grabes cumbulsones sociales, zertificaçon de árias antes pordutibas, carestia d'alimientos, cataclismas climáticos, antre outros males. --> == Cuntracepçon i amóbito == Giralmente acradita-se que la cuntracepçon se defrencia de l [[amóbito]] por nun possibelitar l'ampeço de la grabideç, ó seia, l surgimiento dun nuobo ser cun bida. Nun hai cunsenso subre qual serie l momiento a partir de l qual la bida houmana deberie ampeçar a ser protegida, l que lieba a un cumplexo debate ético i relegioso, yá que l'ambiabelizaçon de la fecundaçon, d'acuordo alguas eideias, cumo ne l [[catolicismo]], puode ser defenida cumo ato cundenable, assi cumo l'amóbito. L'ourige deste debate, ye l fato de defrentes grupos outelizáren sous própios argumientos para defenir l momiento an que la bida debe ampeçar a ser protegida, ó quando "se ampeça": * [[Fecundaçon]] - ye l momiento an que l [[spermatozoide]] i l [[óbulo]] se únen, cumpletando la [[Genoma|carga genética]] neçaira al zambolbimiento de l'ambrion; * [[Nidaçon]] - ye l momiento an que l [[zigoto]] (óbulo fecundado) se fixa al [[andométrio]] (parede de l [[útero]]) i ye l momiento giralmente tomado cumo refréncia an [[Medecina]] para çtinguir l lemite antre cuntracepçon i amóbito; * dues sumanas - ye l momiento de l'ampeço de la formaçon de l [[sistema nerboso]], sendo outelizado cumo refréncia al ampeço de la bida por ua analogie ouposta a la defeniçon de [[muorte]], que serie la perda eirrebersible de l funcionamiento de l [[cérebro]]; * Seis sumanas - ye l momiento an que surge las purmeiras [[célula]]s de l [[sistema circulatório]], que defenirian na [[Bíblia]] l'ampeço de la bida ([[Lebítico]] 17:11 "''Porque la bida de la chicha stá ne l sangre''"); * Binte i seis sumanas - ye l período an que se ampeça la [[eiletroencefalografie|atebidade cerebral]] ne l feto, critério análogo al de la [[muorte cerebral]]. La çcórdie antre estes grupos faç cun que [[medicamiento]]s que son cunsidrados puls gobiernos de ls países cumo cuntracetibos (cumo ls [[cuntracepçon d'eimergéncia|cuntracetibos d'eimergéncia]], la "[[Lebonorgestrel|pílula de l die seguinte]]") séian cunsidrados por ua parcela de la populaçon cumo medicamientos amóbitibos. Nun liebantamiento<ref name="SUS4">{{Citar web|url =http://portal.saude.gob.br/portal/saude/bisualizar_testo.cfn?idtxt=21861|títalo=Portal de la Salude de l Gobierno Brasileiro| acessodata = 2007-04-29|publicado=Gobierno Brasileiro}}</ref> rializado pul gobierno federal de l Brasil, ne l qual fúrun oubidas 2,1 mil pessonas an 131 munecípios de 25 stados de todas las regiones de l paíç, 91% de ls antrebistados cunsidrórun positibo ouferecer métodos anticoncepcionales nas ounidades de l [[Sistema Único de Salude]] (SUS). Solo 3% de ls antrebistados achórun esso negatibo. == Stória == [[Fexeiro:Cundon 1900.jpg|thumb|dreita|210px|Ls purmeiros [[preserbatibo]]s (camesinhas) éran feitos de partes ([[ceco]]) de l'antestino grosso de ls animales. L repersentado na foto fui feito por buolta de l'anho 1900.]] Probabelmente ls métodos mais antigos de cuntracepçon (cun sceçon de l'abstinéncia sexual) son l [[coito anterrompido]], alguns [[Cuntracepçon de barreira|métodos de barreira]], la [[labaige baginal]] i métodos cul uso de yerbas. L coito anterrompido (la retirada de l [[pénis]] de la [[parracha]] antes de la [[eijaculaçon]]) probabelmente antecediu todos ls outros métodos de cuntrole de natalidade. Ua beç que se tenga relacionado la liberaçon de l [[sémen]] ne l'anterior parracha cula posterior [[grabideç]], alguns homes ampeçórun a ousar esta técnica. Este nun ye un método particularmente cunfiable d'eibitar la grabideç, yá que poucos homes ténen l'outo-cuntrole para praticar corretamente este método an cada ua de las relaçones sexuales. Ambora giralmente acradita-se que l [[fluido pré-eijaculatório]] puode causar la grabideç, dibersas pesquisas amostrórun qu'este líquido nun cuntén [[spermatozoide]]s biables na purmeira eijaculaçon, antretanto puode ser un meio de trasporte pa ls spermatozoides de l'eijaculaçon anterior. <ref name="HIB study">{{cite journal | title = Researchers find ne l spern in pre-eijaculate fluid | journal = Cuntracetibe Technology Update | belume = 14 | issue = 10 | pages = 154-156 | year = Otober 1993 | id = PMID 12286905 }}</ref><ref name="pre-i study">{{cite journal | last = Zukerman | first = Z. | coauthors = Weiss D.B. Orbieto R. | title = Short Communication: Does Preijaculatory Penile Secretion Ouriginating fron Cowper's Gland Cuntain Spern? | journal = Journal of Assisted Reprodution and Genetics | belume = 20 | issue = 4 | pages = 157-159 | year = April 2003 | id = PMID 12762415 }}</ref> Eisisten registros stóricos de que las mulhieres [[Eigito|eigípcias]] usában un pessairo (un [[supositório]] baginal) feito de bárias sustáncias [[ácido|ácidas]] (benidas supostamente de l stierco de l [[crocodilo]]) i lubrificado cun [[mel]] ó [[ólio]], l que puode tener sido un tanto eficaç cumo [[spermicida]]. Antretanto, ye amportante frisar que ls [[spermatozoide]]s cumo [[célula]]s germinatibas nun fúrun çcubiertos até que [[Anton ban Leuwenhoek]] ambentasse l [[microscópio]] ne l [[seclo XVII]], lougo ls métodos de barreira ampregados antes dessa época éran ousados sin l coincimiento de ls detalhes de la cuncepçon. Las mulhieres [[Ásia|asiáticas]] puoden tener ousado l [[papel]] banhado la ólio cumo un [[capuç cerbical]], i las [[ouropeia]]s la [[cera]] de las [[abelha]]s para esta finalidade. L [[preserbatibo]], que surgiu por buolta de l seclo XVII, era feito einicialmente dua tira de l [[antestino]] dun animal. El nun era popular, nin tan eficaç quanto ls preserbatibos modernos de [[látex]], mas fui ampregado cumo meio de cuntracepçon i na sperança d'eibitar la [[sífelis]], qu'era stremamente temida i debastadora antes de la çcubierta de ls medicamientos [[antibiótico]]s. Bárias drogas andutoras d'amóbito fúrun outelizadas durante to la stória houmana, ambora muitos nun associassen l'amóbito anduzido cul termo "cuntrole de natalidade". Ua planta amóbitiba que se relataba tener nibles baixos d'eifeitos colaterales - ''[[Silphiun]]'' - fui colhida até sue stinçon an torno de l [[seclo I]].<ref name="silphiun">Tatman, John. [http://ancient-coines .com/articles/silphiun/silphium2.htn ''Silphiun: Ancient Wonder Drug?'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Acessed December 21, 2005</ref> Muitas mulhieres angerian detreminados [[beneno]]s para causar çtúrbios ne l [[sistema reprodutibo]]; bebendo soluçones que cunténen l [[Mercúrio (eilemiento químico)|mercúrio]], l [[arsénico]] ó outras sustáncias tóxicas para esta finalidade. L [[ginecologista]] [[griego]] Soranus ne l [[seclo II]] sugerie que las mulhieres bebessen l'auga de la qual ls ferreiros tenien ousado para resfriar l metal. Las yerbas [[catinga-de-mulata|atanásia]] (''Tanacetun bulgare'') i l [[Poeijo]] son bien coincidas pul [[folclore]] cumo agentes amóbitíferos, mas estas yerbas na berdade funcionan pus ambenenan a mulhier. Ls nibles de cumpuostos químicos nestas yerbas qu'anduzen l'amóbito son bastante altos, danificando l [[fígado]], [[rin|rines]] i outros uorgones, tornando-las mui peligrosas.<ref name="amóbit_st">{{cite book | last = Riddle | first = John M. | title = Eibe's Heirbs: La Story of Cuntracetion and Amóbition in the West | year = 1999 | location= Harbard MA | publisher=Harbard University Press | id = ISVN 0-674-27026-6}}</ref> Inda assi, naqueilhes tiempos l risco de muorte materna por cumplicaçones ne l pós-parto era alto, l que tornaba l risco d'eifeitos colaterales de ls métodos anticoncepcionales i amóbitibos eisistentes cumparatibamente menos seneficatibos. [[Fexeiro:Familyplanningmalaysia.jpg|dreita|thumb|210px|L planeijamiento fameliar ye facelitado an Kuala Terengganu, [[Malásia]].]] L fato de que bários métodos eficazes de l cuntrole de natalidade éran coincidos ne l mundo antigo cuntrastaba fuortemente cun ua eignoráncia aparente destes métodos por dibersos segmientos de l'adiantada populaçon de la Ouropa crestiana moderna. Esta eignoráncia cuntinou an alto grau ne l [[seclo XX]], i fui acumpanhada por taxas de nacimiento stremamente eilebadas an países ouropeus durante ls seclos [[seclo XVIII|XBIII]] i [[seclo XIX|XIX]].<ref>se John M. Riddle: "Eibe's Heirbs: La Story of Cuntracetion and Amóbition in the West", Princeton: Harbard University Press 1999, ISVN 0-674-27026-6,sp. Chater 6: "The Broken Chain of Knowledge"</ref> Alguns storiadores atribuíran esto a ua série de las medidas coercibas decretadas puls stados modernos eimergentes, nun sfuorço de repoboar la Ouropa passado la catástrofe populacional causada pula [[peste negra]], ampeçando an [[1348]]. D'acuordo cun este punto de bista, la [[caça a las bruxas]] éran la purmeira medida que l stado moderno adotou nua tentatiba d'eliminar l coincimiento subre l cuntrole de natalidade de la populaçon, i manter estas anformaçones nas manos de specialistas médicos masculinos (ginecologistas) ampregados pul stado. Antes de la caça a las bruxas, nun se oubia falar an ginecologistas masculinos, porque l cuntrole de nacimiento era naturalmente un domínio femenino.<ref>ber Gunnar Heinsohn/Otto Steiger: "Witchcraft, Population Catastrophe and Eiquenomic Cresis in Renaissance Ourope: An Altarnatibe Macroeconomic Splanation.", University of Bremen 2004[http://www.iksf.ouni-bremen.de/publikationen/çcussion/papers/dp31/31iksf-6heines-steiger.witchcraft.pdf (download)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; John M. Riddle: "The Great Witch-Hunt and the Suppression of Birth Cuntrol: Heinsohn and Steiger's Theory fron the Perspetibe of an Storian", Appendix to: Gunnar Heinsohn/Otto Steiger: "Witchcraft, Population Catastrophe and Eiquenomic Cresis in Renaissance Ourope: An Altarnatibe Macroeconomic Splanation.", University of Bremen 2004[http://www.iksf.ouni-bremen.de/publikationen/çcussion/papers/dp31/31iksf-6heines-steiger.witchcraft.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; ber tamien John M. Riddle: "Eibe's Heirbs: La Story of Cuntracetion and Amóbition in the West", Princeton: Harbard University Press 1999, ISBN 0-674-27026-6, Chaters 5-7</ref> Alguns apersentadores an cunferéncias de planeijamiento fameliar narran un cunto subre comerciantes árabes qu'antroduziran pequeinhas piedras ne ls úteros de sous camelos la fin ampedir la grabideç, un cunceito mui similar al [[DIU]] moderno. Ambora la stória seia repetida cumo ua berdade, nun se ten nanhue base stórica i solo ten cumo finalidade l'antretenimiento de la plateia.<ref name="camel">{{Citar web| títalo = La Story of Birth Cuntrol Methods | obra = Planned Parenthod | anho = June 2002 | url = http://www.plannedparenthod.org/news-articles-press/la-story-of-birth-cuntrol-methods.htn | acessodata = 2006-09-02 }}, which cites:<br />Thomas, Patricia. (1988). ''Cuntracetibes'', Medical World News, 29(5) (14 March), 48</ref> Ls purmeiros çpositibos anteruterinos (cuntidos na parracha i ne l útero) fúrun antroduzidos ne l mercado einicialmente an torno de [[1900]]. L purmeiro çpositibo antra-uterino moderno (cuntido anteiramente ne l útero) fui çcrito nua publicaçon almana an [[1909]], ambora l'outor parece nunca tener çponibelizado ne l mercado sou perduto.<ref name="IUD">{{cite journal | year = 2000 | month = February | title = Eibolution and Rebolution: The Past, Persent, and Feture of Cuntracetion | journal = Cuntracetion Online (Baylor College of Medicine) | belume = 10 | issue = 6 | url=http://www .comtracetiononline.org/cuntrareport/article01.cfn?art=93}}</ref> L método rítmico, mais coincido cumo l método de la [[tabelinha]], (cun ua taxa de falha particularmente eilebada de 10% por l'anho) fui zambolbido ne l'ampeço de l [[seclo XX]], quando ls pesquisadores çcubriran que la [[obulaçon]] dua mulhier ocorre solamente ua beç ne l [[ciclo menstrual]]. Solamente passado la metade de l seclo XX, quando ls cientistas cumprendírun melhor l funcionamiento de l ciclo menstrual i de ls [[hormónio]]s que l cuntrolában, fúrun zambolbidos ls [[cuntracetibos ourales]] i ls métodos modernos de [[monitorizaçon de la fertelidade]]. == Métodos == Atualmente eisiste ua ampla çponibelidade de métodos anticoncepcionales (cuntracetibos), tanto para homes quanto para mulhieres, que prebinen ua [[grabideç]]. Varian zde métodos mais simples, cumo ls cumportamentales, até métodos mais cumplexos qu'ambolben [[cirurgie]]s. La scolha de l método anticoncepcional debe ser siempre personalizada. Debe-se liebar an cunta fatores pessonales cumo eidade, númaros de filhos, cumprenson i toleráncia al método, zeio de procriaçon fetura i la persença de [[malina]]s crónicas que puodan se agrabar cula outelizaçon de detreminado método. Cumo todos ls métodos ténen sues lemitaçones, ye amportante que l'usuairo tenga coincimiento de quales son eilhas, para qu'eibentualmente puoda outar por un de ls métodos. Las maiores lemitaçones de ls métodos mais siguros (que possuen pequeinhas taxas de falha) son la manutençon de la possibelidade de trasmisson de [[malinas sexualmente trasmissibles]]. Nestes causos, la fin de se manter ua [[relaçon sexual sigura]], eilhes dében ser ousados an cunjunto cun un método de barreira (leia ambaixo ls tipos defrentes de métodos) cumo l [[preserbatibo]], por eisemplo. === Métodos físicos === ==== Métodos de cuntracepçon de barreira ==== {{Artigo percipal|[[Cuntracepçon de barreira]]}} [[Fexeiro:Kondon.jpg|thumb|L [[preserbatibo masculino]] ye l método de cuntracepçon de barreira mais popular.]] Ls métodos de barreira amponen un oustaclo físico para deficultar ó ampedir l mobimiento de ls spermatozoides an direçon al trato reprodutibo femenino. L método de barreira mais popular ye l [[preserbatibo]] masculino, ua cobertura de [[látex]] ó [[poliuretano]] colocada subre l pénis. L preserbatibo tamien stá çponible na berson femenina, que ye feita de poliuretano. L [[preserbatibo femenino]] ten un anielho flexible an cada stremidade — un permanece atrás de l'uosso púbico, mantendo l preserbatibo an sou lugar, anquanto l'outro permanece fura de la parracha. Barreiras cerbicales son çpositibos que son anseridos por cumpleto ne l'anterior de la parracha. L [[capuç cerbical]] ye a menor barreira cerbical. El se mantén ne l lugar por suçon al [[cérbix]] (colo de l útero) ó a las paredes baginales. L [[scudo de Lea]] ye ua barreira cerbical mais ancha, tamien mantida na posiçon por meio de suçon. [[Fexeiro:Préserbatif fémenin sanes anneau anterne.jpg|thumb|squierda|L [[preserbatibo femenino]].]] L [[Diafragma (método)|diafragma]] ye un anielho flexible, cubierto por ua nembrana de borraixa fina, que a mulhier debe poner na parracha, para cobrir l colo de l útero. Debe ser ousado preferencialmente an cunjunto cun un [[spermicida]]. Cumo hai bários tamanhos de diafragma, a mulhier debe cunsultar sou [[ginecologista]] para berificar qual tamanho se ajusta melhor a la medida de l sou colo de l útero. La [[sponja cuntracetiba]] ye ua pequeinha sponja ambebida an spermicida, que ten ua depresson para segurá-la ne l lugar subre l colo uterino. L spermicida cuntido neilha ye normalmente atibado mediante l cuntato cun auga corriente. Debe ser anserida pouco antes de la relaçon sexual. ==== Métodos hormonales ==== [[Fexeiro:Antibabypille.jpg|thumb|La [[pílula anticoncepcional cumbinada]].]] {{Artigo percipal|[[Cuntracepçon hormonal]]}} Eesiste ua ampla bariadade de métodos de cuntracepçon hormonal qu'anterfíren ne l ciclo obariano a las custas de l'admenistraçon d'hormónios (giralmente sintéticos) qu'ampeden la [[obulaçon]]. Giralmente son outelizadas cumbinaçones de [[strógeno]] sintético i [[progestina]]s (formas sintéticas de la [[progesterona]]) ne ls cuntracetibos hormonales. Estes ancluen la [[pílula anticoncepcional]] ("La Pílula"), l [[Adesibo cuntracetibo|Adesibo]], i l [[NubaRing|anielho baginal cuntracetibo]] ("NubaRing"). La Cyclofemina (Lunelle) ye ua anjeçon mensal. [[Fexeiro:Cuntracetibepatch.jpg|thumb|squierda|L [[adesibo cuntracetibo]] ye tamien un método hormonal de cuntracepçon.]] Outros métodos cunténen solamente ua [[progestina]] (un progestágeno sintético). Estes ancluen la [[pílula sclusibamente de progesterona]] (la PEP ó 'meni pílula'), [[Depo Probera]] ([[acetato de medroxiprogesterona]]) admenistrado atrabeç de [[anjeçon antramuscular]] la cada trés meses, i [[Noristerat]] ([[acetato de noretisterona]]), que tamien ye admenistrado atrabeç d'anjeçon antramuscular, mas la cada 8 sumanas. Eesiste tamien stradiol i algestona aplicado siempre ne l 8o die de l'ampeço de a pinganielho i se chama PERLUTAN, cun mais de 20 anhos ne l mercado ye l cuntracetibo anjetable mais prescrito i bendido na América Latina. La pílula sclusibamente de progesterona debe ser tomada an horairos mais percisos de l die de l que las pílulas cumbinadas. Un cuntracetibo d'amplante chamado [[Norplant]] fui remobido de l mercado an 2002, ambora un nuobo amplante chamado [[Amplanon]] fui aprobado pa la comercializaçon an [[17 de Júlio]] de [[2006]]. Ls dibersos métodos qu'ancluen sclusibamente la progestina puoden causar menstruaçones cun sangramiento eirregular por bários meses. Outro método de libertar hormónios ye la [[anticoncepcional subcutáneo]], anque nun star tanto desseminado l sou uso cumo ls anteriores. ==== Ormeloxifeno (Centchroman) ==== {{Artigo percipal|[[Ormeloxifeno]]}} [[Ormeloxifeno]] (Centchroman) ye un [[modulador seletibo de l recetor de strógeno]] (MSRE). El faç cun que l'obulaçon ocorra de forma nun sincronizada cul spessamiento de l [[andométrio]], prebenindo assi l'amplantaçon dun [[zigoto]]. Ten sido amplamente çponible cumo método cuntracetibo na [[Índia]] zde l'ampeço de ls anhos 90, comercializado sob la marca de Saheli®. L'ormeloxifeno stá çponible legalmente solamente na Índia. ==== Métodos antra-uterinos ==== [[Fexeiro:Téte de stérilet.jpg|thumb|squierda|Un [[çpositibo antra-uterino]] (DIU).|230px]] Ls '''Antra-uterinos''' son çpositibos que son colocados drento de l [[útero]]. Giralmente ténen la forma de "T" — ls braços de l T seguran l çpositibo an sou lugar ne l'anterior de l útero. Ne ls Stados Ounidos, todos ls çpositibos colocados drento de l útero para prebenir la grabideç son referidos cumo [[DIU]]s. Ne l Reino Ounido ye feita ua çtinçon antre DIUs i SIUs. Esso probabelmente se debe al fato de qu'eisisten siete tipos defrentes de DIUs çponibles ne l Reino Ounido, an cumparaçon als dous bendidos ne ls Stados Ounidos. [[Çpositibo antra-uterino|Çpositibos antra-uterinos]] ("DIUs") cunténen [[cobre]] (que ten eifeito spermicida). [[Sistema antra-uterino|Sistemas antra-uterinos]] ("IUS") libírun progesterona ó ua [[progestina]]. ==== Cuntracepçon d'eimergéncia ==== {{Artigo percipal|[[Cuntracepçon d'eimergéncia]]}} Alguas de las [[pílulas cuntracetibas ourales cumbinadas|pílulas anticoncepcionales cumbinadas]] i [[pílulas sclusibamente de progestágenos]] (PEPs) puoden ser tomadas an altas doses para prebenir la grabideç passado la falha dun método cuntracetibo (cumo l rompimiento de la camesinha, por eisemplo) ó passado ua [[relaçon sexual çprotegida]]. Esta técnica ye coincida tamien cumo [[método de Yuzpe]]. La [[cuntracepçon d'eimergéncia]] hormonal ye tamien coincida cumo la "[[pílula de l die seguinte]]", ambora sou uso puode ser feito até trés dies passado la relaçon sexual. Inda assi, quanto maior l'anterbalo de tiempo antre la relaçon sexual i l'admenistraçon de la pílula, menores las chances d'eilha prebenir la gestaçon. Ls [[çpositibos antra-uterinos]] de cobre tamien puoden ser ousados cumo cuntracepçon d'eimergéncia. Para este uso, eilhes dében ser anseridos drento de cinco dies passado la falha de l método de cuntracepçon ó relaçon sexual çprotegida. ==== Amóbito anduzido ==== {{Ber artigos percipales|[[Amóbito cirúrgico]], [[Amóbito médico]], [[Amóbito terapéutico]], [[Stória de l'amóbito]]}} L [[amóbito]] puode ser feito atrabeç de procedimientos cirúrgicos, normalmente [[amóbito bie suçon]] ó aspiraçon (ne l purmeiro trimestre) ó [[dilataçon i eibacuaçon]] ne l segundo trimestre. L [[amóbito médico]] outeliza drogas para ancerrar ua grabideç i ye aprobado para aqueilhas de menos d'uito sumanas de gestaçon. Acradita-se qu'alguas yerbas puoden causar amóbito. Alguas pesquisas probórun l'eficácia d'alguas dessas sustáncias, mas l'uso de yerbas para anduzir l'amóbito nun ye recomendado, debido al risco de sérios eifeitos colaterales.<ref>Riddle, John M. (1992). ''Cuntracetion and Amóbition fron the Ancient World to the Renaissance.'' Cambridge, MA: Harbard University Press.</ref> Ambora seia ampregado ne l cuntrole de la natalidade, l'amóbito nun ye cunsidrado un método cuntracetibo, pus cunsiste na anterrupçon de la gestaçon passado la nidaçon, amplicando na prébia ocorréncia de la [[cuncepçon]]. L'uso de l'amóbito anduzido cumo cuntrole de natalidade ye un assunto cuntroberso, sujeito la [[Ética|debates éticos]]. ==== Sterelizaçon ==== La [[Esterelizaçon (procedimiento cirúrgico)|sterelizaçon cirúrgica]] stá çponible na forma de [[ligadura de trompas]] (laqueadura) para mulhieres i [[basetomie]] para homes, serbindo para anterromper defenitibamente la capacidade reprodutiba. La reberson atrabeç d'outra cirurgie ye possible, mas nun ye garantida. Un procedimiento de sterelizaçon nó-cirúrgico, l [[Essure]], tamien stá çponible para mulhieres. ===== Ligadura de trompas ===== [[Fexeiro:Scheme female reprodutibe systen-t.PNG|thumb|220px|dreita|Las [[trompas de Falópio]] (tubas uterinas), que ligan ls obairos al útero, son cortadas ó ligadas cirurgicamente neste método cuntracetibo.]] {{Artigo percipal|[[Ligadura de trompas]]}} La laqueadura ó ligadura de trompas ye l método de sterelizaçon femenina caratelizado pul corte i/ó ligamiento cirúrgico de las [[trompas de Falópio]] (tubas uterinas), que fázen l camino de ls [[obairo]]s até l [[útero]]. Assi, ls [[óbulo]]s nun cunseguen passar para drento de l útero, nun se ancontrando culs [[spermatozoide]]s, i, por bias desso, nun hai la fecundaçon. Ye un procedimiento siguro que puode ser feito de bárias maneiras, sendo necessairo anternaçon i [[anestesie]] giral ó regional. L procedimiento puode ser rebersible atrabeç dua cirurgie mais cumplexa que a anterior. Ye cunsidrada un método anticoncepcional andicado solamente para mulhieres que yá stan plenamente decididas la nun tener mais filhos. ===== Basetomie ===== {{Artigo percipal|[[Basetomie]]}} [[Fexeiro:Basetomie.jpg|thumb|230px|squierda|La [[basetomie]] cunsiste ne l corte i [[sutura]] de ls [[canhales deferentes]].]] La basetomie cunsiste nua pequeinha cirurgie na altura de las birilhas adonde ye feita la ligadura de ls [[canhales deferentes]], ls dutos que lieban ls [[spermatozoide]]s porduzidos ne ls [[colhon]]s até l [[pénis]]. Passado la cirurgie dében ser rializados eisames para cunfirmar l'auséncia de spermatozoides ne l [[sperma]], qu'inda ye porduzido i eijaculado. La basetomie nun anterfire na poténcia sexual i na porduçon de ls [[hormónios sexuales]] ne ls colhones. L procedimiento puode ser rebersible dependendo de l sucesso na cirurgie, assi i todo ls specialistas andican que l'home solo debe fazer basetomie se yá stubir plenamente decidido la nun tener mais filhos. Ua pesquisa rializada por pesquisadores de la [[Ounibersidade de San Paulo]] (USP) rebelou que ls homes submetidos a la basetomie rebelórun star sastifeitos cul método simples, rápido i gratuito de sterelizaçon. Cumparada als métodos femeninos de cuntracepçon, la cirurgie inda ye pouco rializada ne l Brasil. === Métodos cumportamentales === San ls métodos cuntracetibos an que se outelizan mudanças cumportamentales cuncientes para eliminar ó menimizar l risco de promober ua grabideç andeseijada. Estes métodos se caraterizan por nun outelizáren çpositibos ó medicamientos. ==== Métodos de monitorizaçon de la fertelidade ==== {{Artigo percipal|[[Monitorizaçon de la fertelidade]]}} [[Fexeiro:Variação da temperatura basal corporal (TBC) durante o ciclo menstrual.jpg|thumb|300px|dreita|Bariaçon de la [[temperatura corporal basal]] durante l [[ciclo menstrual]] femenino. A mulhier qu'anotar estes dados puode saber l momiento sato de sue [[obulaçon]]. Note l'oumiento de la temperatura durante l'obulaçon, ne l die 14.]] Ls métodos de [[monitorizaçon de la fertelidade]] ambolben l'ouserbaçon i registro de ls percipales senhales de fertelidade que l cuorpo de a mulhier fornece, para detreminar las fases férteis i anférteis de sou ciclo menstrual. L sexo nó-protegido ye restrito solamente al período menos fértil. Durante l período mais fértil, ls métodos de barreira puoden ser outelizados ó a mulhier puode manter abstençon de l'ato de fazer sexo. Ls defrentes métodos registran un ó mais de ls trés percipales senhales de fertelidade:<ref name="tcoyf">{{cite book | first=Toni | last=Weschler | year=2002 | title=Taking Charge of Your Fertelity | pages=52 | eidition=Rebised Eidition | publisher=HarperCollines | location=New York | id=ISBN 0-06-093764-5 }}</ref> mudanças na [[temperatura corporal basal]], ne l muco [[cérbice|cerbical]] (secreçon baginal) i na posiçon cerbical, ambora la posiçon cerbical seia ousada mais frequentemente cumo ua refréncia cruzada cun outro ó ls dous outros senhales corporales de fertelidade. Se ua mulhier acumpanha tanto la temperatura basal corporal quanto outro senhal percipal, l método ye chamado de ''sintotérmico''. Outras dicas de l cuorpo cumo l [[mittelschmerç]] son cunsidradas andicadores secundairos. A mulhier puode registrar estes eibentos de sou cuorpo nun papel ó cun un [[software]]. L termo ''[[planeijamiento fameliar natural]]'' ye ousado a las bezes para se referir la qualquiera uso de ls métodos de monitorizaçon de la fertelidade. Antretanto, l termo specificamente se refire la práticas que son permitidas pula [[Eigreija Católica Romana]] - l [[#Latational|método latacional (anfertelidade durante l'amamentaçon)]] i [[abstinéncia]] sexual periódica durante ls períodos férteis. Ls métodos de monitorizaçon de la fertelidade puoden ser ousado por usuairos de l planeijamiento fameliar natural para eidantificar estes períodos férteis. <!-- Testo antigo, a adequar L '''Método de Temperatura Basal''' ouserba i registra las bariaçones de temperatura corporal de a mulhier durante l ciclo menstrual. La temperatura an repouso de a mulhier tende a permanecer an nible baixo antes de l'obulaçon. Passado este período, grácias a l'eilebaçon ne ls nibles de progesterona pós-período fértil, la temperatura basal se eileba sutilmente i assi permanece até la próssima pinganielho. L '''Método de Billings''' percura eidantificar l período fértil pula ouserbaçon de las bariaçones de l muco cerbical durante l ciclo menstrual. Este se apersenta sbranquiçado i pegajoso na purmeira metade de l ciclo, deficultando la penetraçon de ls spermatozoides ne l canhal cerbical. Durante l período fértil l muco cerbical passa a ser traspariente i fluido, facelitando la fecundaçon. L '''Método Sinto-Térmico''' ambolbe l'ouserbaçon i registro detalhado por parte de a mulhier dun ó mais de sous andícios primairos de fertelidade, de forma a detreminar las fases férteis i anférteis de l sou ciclo menstrual. Sexo çprotegido ye restrito solo al período menos fértil de l ciclo. Durante la maior parte de l período fértil, métodos de barreira dében ser outelizados, ó a mulhier debe se abster de relaçones sexuales. Métodos defrentes registran un ó mais de ls trés senhales primairos de fertelidade:<ref name="tcoyf">{{cite book | first=Toni | last=Weschler | year=2002 | title=Taking Charge of Your Fertelity | pages=p.52 | eidition=Rebised Eidition | publisher=HarperCollines | location=New York | id=ISBN 0-06-093764-5 }}</ref> temperatura corporal basal, bariaçones ne l muco cerbical (secreçon baginal) i posiçon de l colo de l útero. Outras modificaçones corporales ancluindo [[mittelschmerç]] son cunsidradas andicadores secundairos. Ua mulhier debe registrar esses eibentos ne l papel ó cula ajuda de [[software]]s. Ls métodos naturales son bersáteis i puoden tamien ser outelizados para tentar angrabidar, al eidantificar l período fértil i mantendo antercurso un pouco antes i durante esta época. Bal ressaltar que, estes métodos dében ser ouserbados cun reserba i son contra-andicados cumo percipal cuntracetibo an mulhieres que possuen l ciclo sexual eirregular. --> ==== Métodos statísticos ==== [[Fexeiro:SDM-circle2 t.jpg|thumb|200px|Ls métodos cumportamentales statísticos se baseian na duraçon de ls ciclos menstruales passados para stipular ls dies an que a mulhier nun stará fértil.]] Ls métodos statísticos cumo l [[Método Rítmico]] (mais coincido cumo "[[tabelinha]]", ó método de l calendairo) son defrentes de ls métodos de monitorizaçon de la fertelidade, de modo qu'eilhes nun ambolben l'ouserbaçon i registro de ls senhales (dicas) que l cuorpo dá subre sue fertelidade. Al cuntrairo, ls métodos statísticos stiman la propenson de la fertelidade baseados na duraçon de ls ciclos menstruales passados. Ls métodos statísticos son mui menos percisos que ls métodos de monitorizaçon de la fertelidade, sendo cunsidrados, por muitos studiosos, métodos ousoletos hai pul menos binte anhos. ==== Coito anterrompido ==== {{Artigo percipal|[[Coito anterrompido]]}} ''[[Coito anterrompido]]'' (literalmente "sexo anterrompido"), tamien coincido cumo l método de la retirada, ye la prática de treminar la relaçon sexual antes de l'eijaculaçon. L percipal risco de l coito anterrompido ye aquel de que l'home nun cunsiga admenistrar bien l tiempo de sue eijaculaçon. Ambora haba ua preocupaçon crecente subre l risco de grabideç puls spermatozoides cuntidos ne l [[fluido pré-eijaculatório]] (l líquido spelido pul pénis ne l período de scitaçon qu'antecede l'ourgasmo), dibersos studos<ref name="HIB study" /><ref name="pre-i study" /> até l momiento nun oubtibírun éxito an ancontrar algun spermatozoide biable ne l fluido. ==== Eibitando relaçon baginal ==== L risco de grabideç de l [[sexo nó-penetratibo|sexo sin penetraçon baginal]], cumo l [[sexo anal]] ó [[sexo oural]], ye baixo. Hai ua remota possibelidade de que l [[sémen]] scorra pa la [[parracha]] durante l sexo sin penetraçon ó durante l sexo anal, ó que benga a antrar an cuntato cula parracha pouco depuis atrabeç dun meio ó oubjeto que l trasporte, cumo a mano. De qualquiera forma, este método requer deciplina para prebenir que sue progresson para ua relaçon sexual cun penetraçon acunteça. ==== Abstinéncia ==== {{Artigo percipal|[[Abstinéncia sexual]]}} La [[abstinéncia sexual]] ye la prática d'abster-se de todas atebidades sexuales. Assi cumo la decison de nun tener relaçones baginales, l'antençon de se manter abstinente puode nun prebenir la grabideç, debido al nible de deciplina eisigido. Para alhá desso, ua atebidade sexual sin cunsentimiento cumo l [[stupro]] puode nun ser eibitada, resultando an grabideç. Cun sceçon destas situaçones, este método ye l único método cuntracetibo totalmente eficaç i siguro qu'eibita la [[grabideç]] i las [[DST]]{{Dn}}s, se fur mantido total deciplina, pus elimina totalmente l cuntato antre las genitálias, assi cumo l cuntato de l sémen cula genitália femenina. ==== Latacional ==== [[Fexeiro:Breastfeding anfant.jpg|thumb|Las mulhieres que stan [[aleitamiento|amamentando]] possuen un período d'anfertelidade passado l nacimiento de l bebé.]] {{Artigo percipal|Método d'amenorreia latacional}}. L [[método d'amenorreia latacional]] ye cumpuosto por dibersas ourientaçones qu'auxelian la detreminaçon de la duraçon de l período d'anfertelidade durante la [[amamentaçon]] dua mulhier. Ye amportante lembrar qu'este período d'anfertelidade barie de mulhier para mulhier i que durante l'amamentaçon a mulhier debe outelizar meios cuntracetibos para eibitar ua nuoba grabideç i l'eibentual suspenson de la porduçon de l leite materno. === Métodos an zambolbimiento === ==== Cuntracetibos masculinos spurmentales ==== {{Ber artigos percipales|[[Cuntracetibo masculino]], [[Gossipol]]}} Muitas pesquisas bénen sendo feitas an dibersas sustáncias que ténen potencial para ser cuntracetibos ourales masculinos, amplantes ó anjeçones que puodan ser ousados cumo cuntracetibos hormonales masculinos. <!-- [[RISUG]] (Rebersible Anhibition of Spern Under Guidance), is an anjetion anto the [[bas deferenes]] that coats the walls of the bas with la spermicidal sustance. This method can be rebersed by washing out the bas deferenes with la second anjetion. [[Bas-oclusibe cuntracetion]] would be analogous to antrauterine cuntracetion in women. [[Heiat-based cuntracetion]] ambolbes heiating the testicles to l'high temperature fur la short period of eiquipa. --> == Çponibelidade == Ne l [[Brasil]], la rede pública de salude çponibeliza ls seguintes çpositibos/métodos cuntracetibos gratuitamente:<ref name="SUS">{{Citar web|url =http://portal.saude.gob.br/portal/saude/bisualizar_testo.cfn?idtxt=19030|títalo=Portal de la Salude de l Gobierno Brasileiro| acessodata = 2007-04-29|publicado=Gobierno Brasileiro}}</ref> [[preserbatibo masculino]], [[diafragma]], [[DIU]] (Çpositibo antra-uterino), [[preserbatibo femenino]], [[pílula anticoncepcional cumbinada|pílulas anticoncepcionales cumbinadas]], [[menipílula]]s, anticoncepcional hormonal anjetable, [[cuntracepçon d'eimergéncia|pílula anticoncepcional d'eimergéncia]] ("de l die seguinte"), [[laqueadura]] i [[basetomie]]. An pesquisa rializada<ref name="SUS2">{{Citar web|url =http://portal.saude.gob.br/portal/saude/bisualizar_testo.cfn?idtxt=21861|títalo=Portal de la Salude de l Gobierno Brasileiro| acessodata = 2007-04-29|publicado=Gobierno Brasileiro}}</ref> ne l Brasil, solo 25% de ls antrebistados relatórun que tubírun acesso l'algun método cuntracetibo por meio de ls postos de l [[SUS]] ó de l [[Porgrama Salude de la Família]]. Solamente 9% dezírun tener outelizado ls serbícios públicos para [[sterelizaçon]] i solo 2% para recebir la "pílula de l die seguinte". == Técnicas cuntrobersas, nun recomendadas i cunceitos errados == * L'eideia de que se fazer ua [[labaige baginal]] eimediatamente passado l'atebidade sexual puode ser un método cuntracetibo ye cuntrobersa, nun sendo recomendada pulas outoridades de salude para este fin. Puode parecer ua eideia lógica tentar labar l'eijaculaçon para fura de la parracha, mas esso puode nun funcionar. Debido a la natureza de ls fluidos i a la strutura reprodutora femenina, la labaige puode ampulsionar sémen pa l'anterior de l útero. Puode haber ua açon spermicida ne l causo de la labaige ser feita cun ua soluçon ácida ó cula auga clorada normalmente çtribuída ne ls ancanamientos de todas las cidades i por cunseguinte çponible ne ls chubeiros mas nun eisiste cumprobaçon científica de qu'este ye un método cun eficiéncia cunfiable. Para alhá desso, oumenta a possibelidades de qu'ocorra anfeçones parrachas, risco esse que ye oumentado cun uso de [[surfatante]] cumo xabon i detergentes, outro punto ye uso dun [[fómite]] por bárias mulhieres ousáren la mesma mangueirinha de chubeiro para fazer essa labaige baginal facelita l surgimiento de malinas cumo la baginose bateriana i oumenta l risco de se adquirir [[malinas sexualmente trasmissibles]].<ref>W. Steben Pray; Joshua J. Prey. Douching: Perceibed Benefits But Rial Hazards. ''U.S. Pharmacist'' Sep 2004</ref><ref>McClelland RS; Labreys L; Hassan WM; Mandaliya K; Ndinya-Achola JO; Baeten JM. Baginal washing and ancreased risk of HIB-1 acquesition among African women: a 10-year prospetibe study. ''SIDA''. 2006; 20(2):269-73</ref><ref>Wang B; Li X; Stanton B; Yang H; Fang X; Zhao R; Dong B; Zhou Y; Liu W; Liang S. Baginal douching, cundon use, and sexually trasmitted anfetiones among Chinese female sex workers. ''Sex Trasn Ç.'' 2005; 32(11):696-702</ref><ref>Iannachione MA. The parracha dialogues: de l you douche? An J Nursing. 2004;104:40-45</ref> * L'antroduçon na parracha dua garrafa de [[Coca-Cola]] passado agitaçon lougo passado l'eijaculaçon nun ye un método de cuntrole de natalidade cunfiable, podendo tamien promober la [[candidíase]]. * Ye un mito qu'ua mulhier nun puode quedar prenha na purmeira beç qu'eilha rializa l'ato sexual. * Anque de las mulhieres tenéren un período menos fértil ne ls purmeiros dies de a pinganielho,<ref>{{cite book | first=John | last=Kippley | coauthors=Sheila Kippley | year=1996 | title=The Art of Natural Family Planning | eidition=4th addition | publisher=The Couple to Couple League | location=Cincinnati, OH | id=ISBN 0-926412-13-2 | pages=108-111,148 }}, which cites: :{{cite journal | outhor=Wade ME, McCarthy P, Braunstein GD, eit al | title= La randomized prospetibe study of the use-effetibeness of two methods of natural family planning | journal=Amarican journal of oustetrics and gynecology | year=Otober 1981 | belume=141 | issue=4 | pages=368-376 | id=PMID 7025639 }} :{{cite journal | outhor=Barbato M, Bertolotti G | title= Natural methods fur fertelity cuntrol: La prospetibe study—first part | journal=Anternational Journal of Fertelity | year=1988 | belume=33 Suppl | pages=48-51 | id=PMID 2902027 }} :{{cite journal | last = Roetzer | first = J | title = Symto-thermal method—Ten years of change | journal = Linacre Quarterly | belume = 45 | pages = 358-374 | date = 1979 | id = PMID 12309198}}</ref> ye un mito qu'ua mulhier nun puoda quedar prenha se fazir sexo durante este período. <!--The PMID fur the Roetzer ref is atually la different publication, but it appears to be the same anformation (i.i. just re-published in the other journal)--> (''ber [[tabelinha]]'') * Praticar sexo nua banheira cun auga caliente nun ampede la grabideç, mas puode cuntribuir culas anfeçones baginales. * Ambora alguas [[Lista de posiçones sexuales|posiçones sexuales]] puodan facelitar la grabideç, nanhue posiçon sexual ampede la grabideç. Praticar sexo de pie ó cula mulhier arriba de l'home nun ampede l'antrada de l sperma ne l útero. La fuorça d'ejeçon de l'eijaculaçon, las cuntraçones de l [[útero]] causadas pulas [[prostaglandina]]s ne l sémen, assi cumo l'halbelidade de ls spermatozoides de nadar, son fatores que supírun la fuorça [[grabidade|grabitacional]]. * [[Spirro|Spirrar]] ó [[urina|meijar]] passado l'ato sexual tamien ye ua prática cumpletamente ineficaç pa la cuntracepçon. * [[Dentífrico|Pasta de dientes]] nun puode ser ousada cumo un cuntracetibo eficaç<ref name="FCAU">{{Citar web|url =http://www.abc.net.au/foreign/stories/s1000575.htn|títalo=Sex & the Holy City | acessodata = 2006-11-21|publicado=Foreign Correspondent}}</ref>. * [[Cilit Bang]] nun ye recomendado pul médicos cumo método cuntracetibo, podendo causar outras cumplicaçones cumo anfeçones baginales. == Efetebidade == <!--:<span class="boilerplate sealso">''Beija tamien ua tabela cumparatiba an: [[Cumparison of birth cuntrol methods#Effetibeness of barious methods|Cumparison of birth cuntrol methods]]''</span>--> L'efetebidade de ls métodos de cuntracepçon ye medida pula cantidade de mulhieres que se tornan prenhas usando un detreminado método cuntracetibo nun anho. Lougo, se 100 mulhieres ousáren un método que ten ua taxa de 12% de falha, anton, an algun momiento durante aquel anho, 12 destas mulhieres debiran angrabidar, segundo las statísticas. Ls métodos mais efetibos son giralmente aqueilhes que nun dependen dua açon regular rializada pula(l) usuária(l). La [[sterelizaçon cirúrgica]], [[Depo-Probera]], amplantes, i [[çpositibos antra-uterinos]] (DIUs) ténen todos taxas de falha menores de l que 1% al anho para un uso purfeito. L Depo-Probera ten ua taxa de falha ne l'uso típico de 3%, al passo que la sterelizaçon, amplantes i DIUs ténen ua taxa de falha ne l'uso típico menor de l que 1%. Outros métodos puoden ser cunsidrados altamente eficientes se fúren ousados cunsistentemente i corretamente, mas puoden apersentar taxas de falha ne l'uso típico que son cunsidrabelmente altas debido al uso ancorreto ó ineficiente pul usuairo. Ls cuntracetibos hormonales, métodos de [[monitorizaçon de la fertelidade]] i l [[método d'amenorreia latacional]], se ousados corretamente, ténen taxas de falha de menos de 1% al anho.<ref>Ecochard, R.; Pinguet, F.; Ecochard, I.; De Goubello, R.; Guy, M.; and Huy, F. (1998) "Analysis of natural family planning failures. In 7007 cycles of use", ''Fertelite Cuntracetion Sexualite'' 26(4):291-6</ref><ref name="creighton2">Hilgers T.W. and Stanford J.B. (1998) "Creighton Model NaProEducation Technology fur aboiding pregnancy. Use effetibeness", ''Journal of Reprodutibe Medicine'' 43(6):495-502</ref><ref name="billings">[http://www.womb.org/omrrca/bulletin/bol27/no4/chinaEbaluation.html Eibaluation of the Effetibeness of la Natural Fertelity Regulation Porgramme in China]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Shao-Zhen Qian, eit al. Reprodution and Cuntracetion (Anglish eidition), in press 2000.</ref><ref name="creighton">Howard, M.P. and Stanford, J.B. (1999) "Pregnancy porbabelities during use of the Creighton Model Fertelity Care Systen", ''Archibes of Family Medicine'' 8(5):391-402</ref> La taxa de falha de l'uso típico de ls cuntracetibos hormonales puoden ser até 8% al anho. Ls métodos de monitorizaçon de la fertelidade cumo un to possuen taxas de falha d'uso típico d'até 25% al anho; antretanto, cumo citado arriba, l'uso purfeito destes métodos reduç la taxa de falha para menos que 1%.<ref name="cuntracetibe">James Trussell eit, al.[http://www.plannedparenthod.org/birth-cuntrol-pregnancy/birth-cuntrol/effetibeness.htn Cuntracetibe effetibeness rates]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Cuntracetibe Technology — 18th Eidition, New York: Ardent Medie. On-press, 2000.</ref> Ls preserbatibos (camesinhas) i barreiras cerbicales cumo l diafragma possuen taxas de falha de l'uso típico semelhantes (15,0% i 16%, respetibamente), mas pa l'uso purfeito l preserbatibo ye mais eficiente (2% de falha contra 6%), para alhá de tenr la caratelística adicional de prebenir la cuntaminaçon de malinas sexualmente trasmissibles, cumo la [[SIDA]]. L método de l [[coito anterrompido]] (retirar l pénis de la parracha lougo antes de l'eijaculaçon), se ousado cunsistentemente i corretamente, ten ua taxa de falha de 4%. Debido la deficuldade de se ousar l método de l coito anterrompido cunsistentemente i corretamente, el ten ua taxa de falha d'uso típico de 27%<ref name="cuntracetibe" /> i nun ye recomendado por alguns médicos,<ref name="skouby">Skouby, SO. The Ouropean Journal of Cuntracetion and Reprodutibe Heialth Care (2004) "Cuntracetibe use and behabior in the 21st century: la cumprehensibe study across fibe Ouropean countries." 9(2):57-68</ref> ambora outros acraditan qu'este método percisa de mais defensores. Nin todos ls métodos de cuntracepçon ouferecen proteçon contra las [[anfeçon sexualmente trasmissible|anfeçones sexualmente trasmissibles]]. Solo l'abstinéncia de todas las formas de cumportamiento sexual houmano puode proteger contra la trasmisson ''sexual'' destas anfeçones. L [[preserbatibo masculino]] de látex (camesinha) ouferece algua proteçon contra alguas de las malinas se fur ousado corretamente i cunsistentemente, assi cumo l [[preserbatibo femenino]], ambora l femenino solo tenga sido aprobado pa l [[sexo baginal]]. L preserbatibo femenino puode ouferecer maior proteçon contra anfeçones sexualmente trasmissibles que passan atrabeç de l cuntato piel-cun-piel, yá que l'anielho sterno de l preserbatibo cobre mais la porçon de piel sposta que l preserbatibo masculino, i esso puode ser usando durante l sexo anal para proteger contra anfeçones sexualmente trasmissibles. Antretanto, l preserbatibo femenino puode ser defícel de ser ousado. Frequentemente a mulhier puode nun anseri-lo adequadamente, mesmo qu'eilha acradite que l stá usando corretamente. Ls outros métodos de cuntracepçon nun ouferecen ua proteçon seneficante contra la trasmisson sexual de malinas. Antretanto, las chamadas anfeçones sexualmente trasmissibles tamien puode ser trasmitidas ''nó-sexualmente'', i por cunseguinte, l'abstinéncia de cumportamientos sexuales nun garante 100% de proteçon contra anfeçones sexualmente trasmissibles. Por eisemplo, l bírus [[HIB]] de la [[SIDA]] puode ser trasmitido atrabeç d'agulhas cuntaminadas que puoden ser ousadas para se fazer [[tatuaige]], [[piercing]] ó anjeçones médicas. Muitos profissionales de la salude adquiren l HIB ne l sou die-la-die profissional atrabeç de feridas acidentales cun agulhas cuntaminadas.<ref name="HIB">{{cite journal | outhor=De l AN, Ciesielski CA, Metler RP, Hammett TA, Li J, Fleming PL | title=Ocupationally acquired houman eimmunodeficiency birus (HIB) anfetion: national case surbeillance data during 20 years of the HIB eipidemic in the United States | journal=Anfet Cuntrol Hosp Eipidemiol | year=2003 | pages=86-96 | belume=24 | issue=2 | id=PMID 12602690}}</ref> == Aspetos relegiosos i culturales == === Bisones relegiosas subre l cuntrole de natalidade === [[Fexeiro:Giraldomajella2006.jpg|thumb|Quando persidente de la [[CNBB]], l cardeal don [[Giraldo Majella]] fizo declaraçones polémicas afirmando la posiçon cuntrária de la [[Eigreija Católica]] brasileira als porgramas de [[eiducaçon sexual]] i l [[amóbito]] ne l paíç.]] <!--{{Artigo percipal|[[Bisones relegiosas subre l cuntrole de natalidade]]}}--> Las religiones barian amplamente ne ls sous puntos de bista subre la [[ética]] de l cuntrole de natalidade. Ne l [[cristandade]], la [[Eigreija Católica Romana]], cun base na Ancíclica [[Houmanae bitae]] de [[Paulo BI]], aceita solamente l [[planeijamiento fameliar natural]],<ref name="pope1">{{Citar web|url=http://www.batican.ba/holy_father/paul_bi/ancyclicals/documents/hf_p-bi_anc_25071968_houmanae-bitae_en.html|títalo=Houmanae Bitae: Ancyclical of Pope Paul BI on the Regulation of Birth, July 25, 1968| acessodata = 2006-10-01|publicado=The Batican}}</ref> al passo que ls [[Protestantes]] manténen un amplo spetro de punto de bista zde la nó-permisson até la permisson mui branda.<ref name="rainey_ref_2">{{Citar web|url=http://www.familylife .com/fltoday/default.asp?id=5868&page=72&search=&strMonth=&strDay=&strYear=&guests=&keywords=&showType=|títalo="The Balue of Children" (11 July 2002 FamilyLife Today Radio Broadcast)| acessodata = 2006-09-30|publicado=FamilyLife Today|anho=2002|outor=Dennis Rainey|formato=Trascrit of radio broadcast}}</ref> Las bisones ne l [[Judaísmo]] barian zde l judaismo mais [[Judaísmo ourtodoxo|ourtodoxo]] al mais brando [[Judaísmo reformista|reformista]].<ref name="jew_BC">{{cite book | title=Birth Cuntrol in Jewish Law| last=Feldman| first=David M.| date=1998| publisher=Jason Aronson| location=Lanhan, MD| id=ISBN 0-7657-6058-4}}</ref> Ne l [[Eislana]], ls cuntracetibos son permitidos se eilhes nun amenaçáren la salude ó liebáren a la sterelidade, ambora l sou uso seia a las bezes çmotibado.<ref name="Eislan_BC">{{cite journal| outhor=Khalid Faroq Akbar| title="Family Planning and Eislan: La Rebiew"| journal=Hamdard Eislamicus| belume=XBII| issue=Ne l. 3| url=http://muslin-canada.org/family.htn}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls [[Hinduísmo|hindus]] puoden ousar cuntracetibos artificiales i naturales.<ref name="hindu_BC">{{Citar web|url=http://www.heialthsysten.birgenia.edu/anterneta/chaplaincy/hindu.cfn|títalo="Hindu Beliefs and Pratices Affeting Heialth Care"| acessodata = 2006-10-06|publicado=University of Birgenia Heialth Systen}}</ref> An maio de 2007, l persidente de la [[Cunferéncia Nacional de ls Bispos de l Brasil]] (CNBB), [[cardeal]] don [[Giraldo Majella]], criticou l porgrama de [[eiducaçon sexual]] de l [[gobierno brasileiro]], dezindo que ye contra l porgrama, pus, cumo ne l causo de l preserbatibo, este estimularie la precocidade de a nino i de l'adolescente. Afirmou tamien qu'esto anduç a la [[promiscuidade]].<ref>{{citar web |url=http://www.bbc.co.uk/pertuese/reporterbbc/story/2007/05/070507_domgeraldodb.shtml |titulo=Para persidente de la CNBB, eiducaçon sexual anduç a la promiscuidade |outor=Denize Bacocina |data=[[8 de maio]] de [[2007]] |acessodata=[[8 de maio]] de [[2007]] |publicado=[[BBC Brasil]] }}</ref> Neste mesmo período, l [[Papa Bento XBI]] declarou na [[Quinta Cunferéncia Giral de l Eipiscopado Latino-amaricano i de l Caribe|5ª Cunferéncia Giral de l Eipiscopado de la América Latina i de l Caribe]] (CELAM), an [[Aparecida (San Paulo)|Aparecida]] (SP), que las leis cebiles que faborecen i permiten l'uso d'anticoncepcionales i l'amóbito, persentes an alguns países de la América Latina, son ua amenaça "al feturo de ls países de la region".<ref>{{citar web |url=http://jc.uol .com.br/2007/05/13/not_139121.php |titulo=Papa criticou amóbito, anticoncepcionales i machismo |outor=Agéncia Stado |data=[[13 de maio]] de [[2007]] |acessodata=[[14 de maio]] de [[2007]] |publicado=[[JC Online]] }}</ref> L Jornalista católico Michael Boris porduziu un documentairo, "The Cuntracetion Decetion" (La Fraude de la Cuntracepçon), denunciando l siléncio i la traiçon de clérigos i leigos na Eigreija Católica quanto al tema de la cuntracepçon, l que tenerie liebado ls fiéis católicos a adotar métodos cuntracetibos, cuntreriando l'ansinamiento milenar de la Eigreija.<ref>{{citar web |url=http://t.gloria .ptb/?medie=184939 |titulo=La Fraude de la Cuntracepçon |outor=RialCatholicTB .com |data=agosto de [[2011]] |acessodata=[[15 d'agosto]] de [[2011]] |publicado=[[Gloria .ptb]] }}</ref> === Eiducaçon subre l planeijamiento fameliar === Ye un dreito assegurado pula [[Custituiçon Federal Brasileira]] i pula Lei Nº 9.263, que regulamenta l [[planeijamiento fameliar]], l'acesso de las pessonas l'anformaçones, métodos i técnicas pa la [[cuncepçon]] i pa l'anticoncepçon, cientificamente aceitos i que nun coloquen an risco sues bidas i salude. Muitos adolescentes, mais quemumente ne ls países zambolbidos, recíben algun tipo de [[eiducaçon sexual]] na scuola. Hai ua grande cuntestaçon subre qual anformaçon debe ser fornecida nestes porgramas, specialmente ne ls Stados Ounidos i Grana-Bretanha. Ls possibles assuntos ancluen anatomie reprodutiba, cumportamiento sexual houmano, anformaçones subre las malinas sexualmente trasmissibles (DSTs), aspetos sociales de l'anteraçon sexual, halbelidades de negociaçon para ajudar ls adolescentes a tomar la decison de seguiren abstinentes ó partiren pa l'uso dun cuntracetibo i anformaçon subre ls métodos cuntracetibos eisistentes. Nua pesquisa<ref name="SUS3">{{Citar web|url =http://portal.saude.gob.br/portal/saude/bisualizar_testo.cfn?idtxt=21861|títalo=Portal de la Salude de l Gobierno Brasileiro| acessodata = 2007-04-29|publicado=Gobierno Brasileiro}}</ref> rializada pul gobierno brasileiro an to território nacional, 74% de ls antrebistados dezírun qu'aproban la çtribuiçon de [[preserbatibo]]s antre adolescentes cun mais de 13 anhos, que participan de l porgrama d'eiducaçon sexual nas scuolas, anquanto 16% zaproban l'açon. Eesiste un tipo de porgrama d'eiducaçon sexual, l'eiducaçon baseada solamente na abstinéncia, que dibulga l'abstinéncia sexual até la data de l casamiento, i nun fornece anformaçones subre cuntrole de natalidade ó acaba anfatizando mui fuortemente anformaçones negatibas cumo las taxas de falha de l'uso de ls cuntracetibos. Pul fato de l'abstinéncia ouferecer ua melhor proteçon contra la grabideç i malinas de l que l'atebidade sexual mesmo culs melhores métodos cuntracetibos, ls entusiastas de l porgrama baseado solamente na abstinéncia acraditan qu'el eirá resultar an taxas menores de grabidezes na adolescéncia i d'anfeçones por DST. Antretanto, alguns studos amostrórun que ls porgramas d'eiducaçon sexual baseados solamente na abstinéncia na berdade oumentan las taxas de grabidezes i DSTs na populaçon adolescente.<ref>{{cite journal | outhor = DiCenso La, Guyatt G, Willan La, Griffith L | title = Anterbentiones to reduce unintended pregnancies among adolescents: systematic rebiew of randomised cuntrolled trials. | journal = BMJ | belume = 324 | issue = 7351 | pages = 1426 | year = 2002 | id = PMID 12065267}}</ref><ref>{{cite press release | title = Based on the research, cumprehensibe sex eiducation is more effetibe at stopping the spread of HIB anfetion, says APA committe | publisher = Amarican Psychological Association | date = [[February 23]] [[2005]] | url = http://www.apa.org/releases/sexeducation.html | acessdate = 2006-08-11 }}</ref> == Ber tamien == * [[Reboluçon sexual]] {{Refréncias}} == Ligaçones sternas == {{correlatos |commons = Category:Cuntracetion |wikisource = |wikiquote = Cuntracepçon |wikelibros = |wikinoticias = |wikcionario = cuntracepçon |wikispecies = }} * {{Link|t|2=http://www.anfoescola .com/sexualidade/metodos-anticoncepcionales/|3=Métodos Anticoncepcionales}} * {{Link|t|2=http://www.acessa .com/mulhier/cuntracetibos/|3=Cuntracetibos d'eniciatiba de a mulhier}} * {{Link|t|2=http://www.focalizaisso .com.br/calendario-de la-mulhier/|3=Calendário de la Mulhier - Baseado ne l método Rítmico (tabelinha)}} * {{Link|t|2=http://t.gloria .ptb/?medie=184939&cunnetion=cabledsl/|3=La Fraude de la Cuntracepçon}} {{DEFAULTSORT:Cuntracepcao}} [[Catadorie:Sexo]] rlvb37bvsy755af59d7fst5dcbsyv4g Andonésia 0 7684 107714 107365 2026-08-08T16:25:02Z ~2026-30875-10 15270 107714 wikitext text/x-wiki {{geocordenadas|2_S_118_I_type:country_region:ID|11°S – 6°N, 95°–141° W}} {{Anfo/Paíç |nome_natibo = ''Republik Andonesie'' |nome_longo_cumbencional = República de la Andonésia |eimaige_bandeira = Flag of Indonesia.svg |nome_t = República de la Andonésia |eimaige_brason = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de la Andonésia |çcriçon_brason = Brason d'armas de la Andonésia |leg_bandeira = [[Bandeira de la Andonésia|Bandeira]] |leg_brason = [[Brason d'armas de la Andonésia|Brason de Armas]] |lema = "Bhinneka Tunggal Ika"<br />(''"Ounidade na Dibersidade"'') |hino = [[Hino nacional de la Andonésia|"Andonesie Raya"]] (''"Grande Andonésia"'') |localizaçon = Indonesia (orthographic projection).svg |mapa = Indonesia (orthographic projection).svg |tamanho_mapa = 300px |gentílico = andonésio(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&id=549 Portal de la Léngua Pertuesa, Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros de la Andonésia]</ref> |frunteira = [[Frunteira Andonésia-Malásia|Cula Malásia]] (N), [[Frunteira Andonésia-Papua-Nuoba Guiné|cula Papua-Nuoba Guiné]] (N) i [[Frunteira Andonésia-Timor-Leste|cun Timor-Leste]] (I); frunteiras marítimas adicionales culas [[Filipinas]], [[Singapura]] (N), [[Palau]] (I), [[Oustrália]] (S) i [[Índia]] (NW) |capital = [[Jacarta]]<br /><small>{{cor dn|6|10|S|106|49|I}}</small> |maior_cidade = Jacarta |léngua_oufecial = [[Léngua andonésia]] (''bahasa andonésio'') |tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]] |títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de persidentes de la Andonésia|Persidente]] |nome_líder1 = [[Susilo Bambang Yudhoyono]] |títalo_líder2 = [[Bice-persidente]] |nome_líder2 = Boediono |títalo_líder3 = |nome_líder3 = |eibento_tipo = [[Andependéncia]] |eibento_nota = de ls [[Países Baixos]] |eibento1 = Declarada |eibento_data1 = [[17 d'agosto]] de [[1945]] |eibento2 = Reconhecida |eibento_data2 = [[27 de nobembre]] de [[1949]] |eibento3 = |eibento_data3 = |Fuso_Hourário = [[UTC]] |Hourário_oufecial = +7 |defrença_UCT = +7 la +9, oufecial: +7 |defrença_UCT_berano = +7 la +9 |fuso_horairo_DST = ''nun ouserbado'' |ária_total = 1 904 569 |ária_pos = 15 |auga_pc = 4,8 |ária_ourbana = |ária_ourbana_pos = |populaçon_stimada_anho = 2008 |populaçon_estimada = {{formatnun:237512355}} |populaçon_stimada_pos = 4 |populaçon_censo_anho = |populaçon_censo = |populaçon_ourbana_pos = |populaçon_ourbana = |demog_densidade = 126 |densidade_pos = 61 |PIB_PPC_anho = 2011 |PIB_total = {{toltip|1,105 [[trilhon]]|1 105 000 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]] [[USD]]<ref name = "FMI">{{cite web | url = http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/01/weodata/weoret.aspx?sy=2008&ey=2011&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&la=&pr.x=63&pr.y=4|title=Andonesie| publisher = [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) | acessdate = 26 d'outubre de 2011}}</ref> |PIB_pos = 15 |PIB_per_capita = 4.657<ref name="FMI"/> |PIB_per_capita_pos = 122 |PIB_nominal_anho = 2011 |PIB_nominal_total = {{toltip|822,631 [[bilhones]]|822 631 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]] [[USD]]<ref name="FMI"/> |PIB_nominal_pos = 18 |PIB_nominal_per_capita = 3.464 [[USD]]<ref name="FMI"/> |PIB_nominal_per_capita_pos = 109 |Gini = 36,3<ref>[https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2172.html CIA World Fatbook, Lista de Países por Coeficiente de Gini {{en}}]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Gini_anho = 2005 |Gini_catadorie = {{médio}} |IDH_anho = 2012 |IDH = 0,629 |IDH_pos = 121 |IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref> |sp_bida = 70,7 |esp_bida_pos = 110 |mort_anfantil = 26,6 |mort_anfantil_pos = 109 |alfabetizaçon = 92,0 |alfabetizaçon_pos = 85 |moeda = [[Rupia|Rupia andonésia]] |moeda_ISO = IDR |clima = [[Clima tropical úmido|Tropical úmido]] i [[Clima tropical|tropical]] |código_paíç = IDN |tld = [[.id]] |código_telef = 62 |website_gobierno = [http://www.andonesie.go.id/en/ http://www.andonesie<br />.go.id/en/] |organizaçones = [[Organizaçon de las Naciones Ounidas|ONU]], [[G15]], [[Organizaçon de ls Países Sportadores de Petrólio|OPEP]], [[Associaçon de Naciones de l Sudiste Asiático|ASEAN]], [[G20 (países andustriales)]], [[G20 (países an zambolbimiento)]] |preposiçon = |ne l_menistérios = }} La '''Andonésia''', ouficialmente '''República de la Andonésia''' ({{lang-id|''Republik Andonesie''}}), ye un [[paíç]] localizado antre l [[Sudiste Asiático]] i la [[Oustrália]], sendo cumpuosto pul maior arquipélago de l mundo, las [[Ilhas de Sonda]],<ref>{{citar web|url=http://www.pedalnaestrada .com.br/pages.php?recid=194|títalo=Andonésia|outor=|data=|publicado=Pedal na strada|acessodata=1 de márcio de 2011}}</ref> i inda la metade oucidental de la [[Nuoba Guiné]], cumprendendo cerca de {{formatnun:17508}} ilhas.<ref name="FMI"/><ref name="regiones"/> Por ser un arquipélago, ten frunteiras terrestres cula [[Malásia]], an [[Bornéu]], cun [[Timor-Leste]], i cula [[Papua-Nuoba Guiné]]; i marítimas culas [[Filipinas]], Malásia, [[Singapura]], [[Palau]], Oustrália i cul stado [[Índia|andiano]] de [[Andaman i Nicobar]]. La localizaçon antre dous cuntinentes, la [[Ásia]] i la [[Ouceanie|Oceania]], faç de la Andonésia ua [[nacion trascontinental]]. La Andonésia ye ua [[república]],<ref name="cia"/> cun poder legislatibo i persidente eileitos por [[sufrágio ounibersal]],<ref name="publico">{{citar web|url=http://www.publico .pt/Mundo/prossimo-persidente-andonesio-bai-ser-eileito-por-sufragio-ounibersal_168890|títalo=Próssimo Persidente andonésio bai ser eileito por sufrágio ounibersal|outor=AFP|data=10 d'agosto de 2002|publicado=Publico .pt|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref> sendo sue capital la cidade de [[Jacarta]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[ASEAN]] i nembro de l G-20. L'eiquenomie andonésia ye la [[Aneixo:Lista de países por PIB nominal per capita|décima oitaba maior eiquenomie de l mundo]] i [[Aneixo:Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra)|15.º maior]] an paridade de poder aquesitibo . L'arquipélago andonésio ten sido ua region de grande amportança pa l [[comércio]] zde ls seclos VI i BII, quando [[Srebijaya]] ampeçou a comerciar cula China i cula Índia. Depuis de comerciantes assumiren l [[Eislan|Eislon]], i durante la Era de ls Çcubrimientos, las poténcias ouropeias ampeçórun la çputar l monopólio de l comércio de las speciaries nas [[ilhas Molucas]]. Anque sue grande populaçon i regiones densamente poboadas, la Andonésia ten bastas árias zabitadas que a tornan un de ls países de l mundo cun mais [[biodibersidade]].<ref>{{citar web|url=http://www.anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html|títalo=Biodibersidade|outor=|data=|publicado=Anstituto AquaLung|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref> Zde ls purmeiros seclos de l'era crestiana, gobernantes locales gradatibamente absorbian, modelos culturales, políticos i relegiosos strangeiros, i reinos hindus i [[Budismo|budistas]] florescírun. La Stória de la Andonésia ten sido anfluenciada por poderes strangeiros atraídos por sous recursos naturales. Comerciantes [[muçulmano]]s trouxírun l Eislon. Las poténcias ouropeias trouxírun l cristandade, i, para alhá desso, lutórun antre si para monopolizar l comércio de speciaries nas [[ilhas Maluku]] durante la [[Era de ls Çcubrimientos]]. Depuis de trés seclos i meio de colonialismo houlandés, la Andonésia garantiu sue andependéncia passado la [[Segunda Guerra Mundial]]. I la Stória de la Andonésia zde anton ten sido un período turbulento, culs zafios colocados pulas catástrofes naturales, la corrupçon, l separatismo, un porcesso de democratizaçon, i ls períodos de rápida mudança eiquenómica. La nacion atual de la Andonésia ye ua república persidencial [[unitarismo|unitarista]] cumpuosta por trinta i trés [[porbíncia]]s.<ref name="secomunidades"/> Cun mais de 230 milhones d'habitantes,<ref>{{citar web|url=http://www.mundoeducacao .com.br/geografie/andonesie.htn|títalo=Andonésia|outor=|data=|publicado=Mundo Eiducaçon|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref> ye l quarto [[Aneixo:Lista de países por populaçon|paíç mais populoso]] de l mundo i l purmeiro antre ls países [[Eislan|eislámicos]].<ref name="cia"/> Atrabeç de sues numerosas ilhas, l pobo andonésio stá çtribuído por çtintos grupos étnicos, lenguísticos i relegiosos. L lema nacional ''Vhinneka Tunggal Ika'' ("Ounidade na dibersidade") articula la dibersidade qu'hai na nacion.<ref name="cia">{{citar web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/id.html|títalo=CIA - The World Fatbook|outor=|data=|publicado=CIA|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref> La Andonésia ye un paíç rico an queston de [[recursos naturales]], cuntrastando cun sue populaçon, que ye, an maiorie, de baixa renda.<ref>{{citar web|url=http://www.eiquenomist .com/node/7925064?story_id=7925064|títalo=The Andonesian eiquenomy is growing. But so, unfortunately, is poberty|outor=|data=14 de setembre de 2006|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref> == Eitimologie == L nome "Andonésia" deriba de l latin ''andus'' i de l griego ''nesus'', que senefica "ilha".<ref name="EcoSeas1">{{cita libro |apellidos= Tomascik|nombre= T.|coautores= Mah, J.La., Nontji, La., Mosa, M.K.|títalo = The Ecology of the Andonesian Seas|belumen= 1|eiditorial= Periplus Eiditiones Ltd.|fecha= 1996|ubicación= Hong Kong|isbn= 962-593-078-7}}</ref> L nome data de l seclo XVIII, precedendo la formaçon dua Andonésia andependiente.<ref name="andoety">{{cita web |url= http://www.pikiran-rakyat .com/cetak/0804/16/0802.htn|títalo= Asal Usut Nama Andonesie|fechaaceso= 26 de nobembre de 2009|outor= Irfan Anshory|fecha= 2004|obra= Rikiran Rakyat .com|léngua= andonesio|urlarchibo= http://web.archibe.org/web/20080109204601/http://www.pikiran-rakyat .com/cetak/0804/16/0802.htn|fechaarchibo= 9 de janeiro de 2008}}</ref> An 1850, [[George Earl]], etnólogo anglés, propós ls tenermos ''Andunesianes'', ó tamien ''Malayunesianes'', para se referir als habitantes de l "arquipélago andígena" ó "arquipélago malaio".<ref name="JIAEA_1">{{cita libro |apellido= Earl|nombre= George S. W.|títalo= On The Leading Charateristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nationes|url= |fecha= 1850|léngua= anglés|publicación= Periódico de l Archipélago Andio i Ásia Ouriental|eiditorial= |ubicaçon= Andonesie|belumen= |númaro= |páigina= 119|fechaaceso=}}</ref> Na mesma publicaçon, un de ls studantes de Earls, [[James Richardson Logan]], outeliza la palabra "Andonésia" cumo sinónimo de "arquipélago andígena".<ref name="JIAEA_3">{{cita libro |apellido= Logan|nombre= James Richardson|títalo= The Ethnology of the Andian Archipelago: Ambracing Enquiries anto the Cuntinental Relationes of the Ando-Pacific Eislanders|url= |fecha= 1850|léngua= anglés|publicación= Periódico de l Archipiélago Andio i Àsia Ouriental|eiditorial= |ubicaçon= Andonesie|belumen= 4|númaro= |páiginas=252-347}}</ref><ref>{{cita libro |apellido= Earl|nombre= George S. W. |títalo= On The Leading Charateristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nationes|fecha= 1850|léngua= anglés|publicaçon= Journal of the Andian Archipelago and Eastern Asia|páiginas= 254, 277–278}}</ref> Antretanto, ls académicos nerlandeses que screbírun publicaçones nas [[Índias Ourientales]] negában a ousar l bocábulo ''Andonésia'', usando an sou lugar tenermos cumo ''Maleische Archipel'' ("Arquipélago Malaio"); ''Nederlandsch Oost Andië'' (Índias Ourientales Nerlandesas); ''de Oost'' (l leste); i anclusibe ''Ansulinde''.{{nota de rodapie|Este termo fui antroduzido an 1860 ne l romance Max Habelaar, scrito por Multatuli , que cuntén ua série de críticas al colonialismo houlandés.}}<ref name=derkroef>{{cita libro |apellido= M. ban dar Kroef|nombre= Justus |títalo= The Tern Andonesie: Its Ourigin and Usage|url= http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279%28195107%2F09%2971%3A3%3C166%3ATTIIOA%3E2.0.CO%3B2-5|fecha= 1951|léngua= anglés|publicación= Periódico de la Sociedade Amaricana Ouriental|eiditorial= |ubicación= |belumen= 71|númaro= 3|páiginas= 166-171|fechaaceso= 26 de nobembre de 2009|doi=10.2307/595186}}</ref> A partir de 1900 l'uso de l termo ''Andonésia'' se tornou mais quemun an círclos académicos fura de ls [[Países Baixos]], i grupos nacionalistas andonésios adotórun l termo para spanson política.<ref name=derkroef /> [[Adolf Bastian]], de la [[Ounibersidade de Berlin]], popularizou l nome ne l sou libro ''Andonesien oder die Eislas ç Malayischen Archipels, 1884–1894''. L purmeiro erudito andonésio a outelizar l nome fui [[Suwardi Suryaningrat]] (Ki Hajar Dewantara), quando an 1913 stableciu ua amprensa ne ls Países Baixos cul nome ''Andonesisch Pers-mesa''.<ref name="andoety" /> == Stória == {{artigo percipal|Stória de la Andonésia}} === Pré-Stória i período Pré-Colonial === [[Fexeiro:Borobudur ship.JPG|thumb|Un nabio sculpido an [[Borobudur]] aprossimadamente ne l'anho 800. Barcos andonésios puoden tener feito biaiges comerciales pa la cuosta ouriental de la [[África]] ne l seclo I.<ref>{{citar libro |títalo=La short story of Andonesie : the unlikely nation? |subrenome=Vrown |nome=Colin |anho=2003 |eiditora=Allen & Unwin |isbn=1 86508 838 2 |páigina=13}}</ref>]] Restos fosselizados de ''[[Homo eretus]]'', popularmente coincido cumo Home de Jaba, sugíren que la Andonésia tenga sido habitada de {{formatnun:2000000}} la {{formatnun:500000}} anhos atrás, aprossimadamente.<ref>{{citar web|url=http://www.girafamania .com.br/primitiba/homes_primatas.html|títalo=Homes pré-stóricos|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}}</ref> L ''Homo-sapienes'' chegou a la region, probabelmente, hai {{formatnun:45000}} anhos.<ref>Smithsonian, ''La Grande Migraçon houmana, p.2 {{en}}</ref> Ls [[austronésios]], que custituen la maiorie de la populaçon moderna de l paíç, eimigrórun al sudeste asiático a partir de l'ilha de [[Ilha Formosa|Formosa]]. Por buolta de l'anho 2000 a.C., chegórun a la Andonésia i spandiran sous territórios pa las ilhas melanésias de l'ouriente.<ref>Taylor, p.5-7 {{en}}</ref> Ne ls percípios de l seclo VIII a.C., las cundiçones agrícolas eideales i l'aperfeiçoamiento de las técnicas de l cultibo de l'arroç permitiran l surgimiento de pequeinhas aldés i reinos.<ref>Taylor, p.8-9 {{en}}</ref> La posiçon stratégica de la Andonésia stimulou l comércio antre las ilhas i cul cuntinente. Por eisemplo, las relaçones culs reinos de la [[Stória de la China|China]] i de la [[Stória de la Índia|Índia]] se stablecírun hai bários seclos antes de Cristo,<ref>Taylor, p.15-18</ref> l que demunstra que l [[comércio]] siempre fizo parte de la stória de la Andonésia.<ref>Taylor, p. 3, 9, 10–11, 13, 14–15, 18–20, 22–23</ref><ref>Vickers, p. 18–20, 60, 133–134</ref> [[Fexeiro:Srebijaya Ampire.sbg|thumb|L'ampério de Srebijaya ne l Sudiste Asiático]] Antre ls seclos VII i XIB, formórun-se, nas ilhas de [[Samatra]] i [[Jaba (ilha)|Jaba]], bários reinos [[Hinduísmo|hindus]] i [[Budismo|budistas]]<ref>Taylor, pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs, p. 3</ref>. dous grandes reinos que surgiran nessa época fúrun l [[Srebijaya]] i [[Majapahit]]. De l seclo VII até l seclo XIV, l reino budista de Srebijaya, an Samatra, creciu debrebe.<ref name="andonesiareinos">{{citar web|url=http://www.andonesiaindonesie .com/t/f/2377-andon%C3%A9sia-la-era-de ls-reinos-hindus-i-budistas/|títalo=L'era de ls reinos hindu-budistas|outor=|data=|publicado=AndonesiaIndonesie .com|acessodata=14 d'abril de 2011}}</ref> An sou auge, l Srebijaya cuntrolaba zde l'oeste de Jaba até la península malaia. Ne l seclo XIV, tamien surgiu l reino hindu de Jaba Ouriental, Majapahit, que cunseguiu oubter poder subre l território que ye la maior parte de la Andonésia atual i subre quaije to la [[Península Malaia]].<ref name="andonesiareinos"/> Cula chegada de comerciantes [[árabes]] de [[Gujarate]] ([[Índia]]) ne l seclo XII, l [[Eislon]] tornou-se la religion dominante na maior parte de l'arquipélago, ampeçando al norte de Samatra.<ref>Ricklefs, p.3-14</ref> Outras árias de la Andonésia als poucos adotórun l'eislamismo, l que l tornou la religion dominante an Jaba i Samatra ne l final de l seclo XVI. L'eislamismo se misturou l'anfluéncias culturales i relegiosas de la region, que moldórun la forma predominante de l'eislamismo na Andonésia, particularmente an Jaba.<ref>Ricklefs, p.12-14</ref> Sultanatos eislámicos cumo l de Matórun i de Banten se anstalórun na region.<ref>Guillot, Claude (1990). ''The Sultanate of Banten''. Gramedie Book Publishing Dibesion. p. 17. {{en}}</ref> === Período colonial === Quando ls [[Ouropa|ouropeus]] eilhi chegórun an percípios de l [[seclo XVI]] (an [[1511]], [[Francisco Serron]] juntamente cun [[António de Abreu]] chegórun a las [[ilhas Molucas]]), ampeçórun a dominar ls reinos qu'eilhi eisistian, na sue buntade de [[monopólio|monopolizar]] l [[comércio]] de las [[speciarie]]s.<ref>Ricklefs, M.C. ''La Story of Modern Andonesie Since c. 1300'', Segunda eidiçon. Londres: MacMillan, 1993. p.22–24 p. {{en}}</ref> La stória de la colonizaçon nerlandesa de la Andonésia ampeçou cula spediçon de [[Cornelis de Houtman]]. Ne l [[seclo XVII]], ls [[Países Baixos|nerlandeses]], atrabeç de la [[cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]], stablecírun na region la sue [[quelónia (stória)|quelónia]] de las "[[Índias Ourientales Nerlandesas]]"<ref name=ref_duplicada_1>Ricklefs, p. 24</ref> (sin, inda assi, cunseguiren acupar la quelónia pertuesa de [[Ilha Timor|Timor]]). Durante la maior parte de l período colonial, l cuntrole nerlandés subre l'arquipélago quedou restrito a las zonas costeiras, nua acupaçon que durou até l [[seclo XX]]. Las tropas nerlandesas stában custantemente ambolbidas an sufocar [[rebelion|rebeliones]].<ref name="Schwartç">Schwartç, p. 3-4</ref> L'anfluéncia de líderes locales, tales cumo l príncepe Diponegoro ne l centro de Jaba, Vonjol Eiman an Samatra central i Pattimura nas Molucas i ua sangrenta guerra an [[Aceh]], que durou trinta anhos, debelitórun i reduziran las fuorças [[melitar]]s nerlandesas.<ref name="Schwartç"/> === Reboluçon Nacional de la Andonésia === {{artigo percipal|Reboluçon Nacional de la Andonésia}} [[Fexeiro:Andonesian flag raised 17 August 1945.jpg|thumb|squierda|Bandeira andonésia liebantada lougo passado la declaraçon d'andependéncia.]] Durante la [[Segunda Guerra Mundial]], ls Países Baixos, qu'habien sido acupados pula [[Almanha Nazi|Almanha Nazista]], perdírun la sue quelónia pa ls [[Japon|japoneses]].<ref>Dower, John W. ''War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War'' (1986; Pantheon; ISBN 0-394-75172-8)</ref> Cul fin de la guerra, [[Sukarno]], que tenie coperado culs japoneses, declarou la [[andependéncia]] de la Andonésia, mas ls [[aliados]] apoiórun l [[eisército]] nerlandés a tentar recuperar la sue quelónia. La guerra pula andependéncia, chamada [[reboluçon Nacional de la Andonésia]], durou mais de quatro anhos i ambolbiu un sporádico, mas sangrento [[Cunflito armado|cunflito armado anterno]], liebantes políticos i dues grandes anterbençones diplomáticas anternacionales. Las fuorças nerlandesas nun cunseguiran prebalecer als andonésios, sendo spulsos passado muita resisténcia<ref name="friend">Friend (2003). p. 35</ref>. Ambora las fuorças nerlandesas cuntrolassen las bilas i cidades an redutos republicanos an [[Jaba]] i [[Samatra]], nun cuntrolában las aldés i l campo. Assi, la república de la Andonésia acabou por prebalecer, tanto atrabeç de la diplomacie anternacional, cumo atrabeç de la detreminaçon de la Andonésia an cunflitos armados an Jaba i an outras ilhas. La reboluçon treminou an dezembre de [[1949]], quando, passado pressones anternacionales, ls Países Baixos reconhecírun formalmente l'andependéncia de la Andonésia.<ref>{{citar web|url=http://www.globalsecurity.org/melitary/world/war/ando-inde.htn|títalo=Andonesian War of Andependence|outor=John Pike|data=2005|publicado=Global Security.org|acessodata=6 d'abril de 2011}} {{en}}</ref><ref>Taylor, p. 325</ref> ==== Pós-andependéncia ==== [[Fexeiro:Persident Suharto, 1993.jpg|thumb|Suharto.]] Antre ls anhos de 1963 i 1965, l [[partido Quemunista de la Andonésia]], que mantenie relaçones secretas cula China quemunista de [[Mao Tsé Tung]], eilaborou un praino para fortalecer l gobierno pró-Pequin de Sukarno. L'eideia era decapitar l'alto comando anticomunista de l'eisército para manter mais de la metade de l Eisército, dous terços de la Aeronáutica i un terço de la Marina alinhados al partido Quemunista de la Andonésia. An [[30 de setembre]] de [[1965]], l praino fui colocado an prática i l xefe de l Eisército i outros cinco generales fúrun presos i eisecutados.<ref>Friend, p. 107-109</ref> Assi i to esse praino fracassou, pus [[Suharto]], un general até anton de pouca spresson, staba anformado subre esse praino, sperou la prison i eisecuçon de ls generales para debrebe tomar l poder.<ref>{{citar libro | titulo = Mao - La Stória Çconhecida | outor = Jon Halliday Jung Chang | anho = 2006 | eidiçon = 1 | páiginas = 992 | ISBN = 8535908730}}</ref> L golpe de Stado de l general [[Suharto]], apoiado puls [[Stados Ounidos]]<ref>{{citar web | titulo = Golpe na Andonésia: 1 milhon de muortos CIA preparou "listas d'eisecuçon" para Suharto | url = http://www.horadopobo .com.br/2003/outubre/03-10-03/pag7d.htn | outor = Carlos Lopes | publicado = Jornal Hora de l Pobo |data= 03/10/2003 | acessodata = 2009-07-19}}</ref> i sous aliados, derrubou l gobierno de l líder populista [[Sukarno]] an 1965, sob l pretesto de deter l'abanço quemunista. Fui un banho de sangre que bitimou carta eiletrónica de 500 mil d'andonésios supostamente quemunistas.<ref>{{citar web | titulo = La muorte dun ex-ditador | url = http://www.folhape .com.br/folhape/materie.asp?data_eidicao=20/09/2006&edt=10&mat=79765 | publicado = Fuolha de Pernambuco |data= 29/01/2000 | acessodata = 2009-07-19}}</ref> De caráter agressibo, melitarista i eissencialmente corruto, la ditadura de Suharto promobiu la represson i l'oupresson de la populaçon.<ref>Adrian Bickers, ''La Story of Modern Andonesie.'' Cambridge University Press, p. 163; 2005 {{en}}</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relationes,'' London: Blackwell, p. 70 {{en}}</ref> Reforçou, tamien, la centralizaçon política i l spansionismo. Assi, poderien ampedir la dibersidade eisistente ne l paíç i reforçar las tensones outónomas oupositoras a la custituiçon dua "Grande Andonésia". Cun esso, houbo cunflitos outónomos nas [[ilhas Molucas]], an [[Samatra]], na [[Nuoba Guiné]], an [[Celebes]] i [[Bornéu]] i frunteiriços cula Malásia i Papua-Nuoba Guiné. Suharto fui releito cinco bezes<ref name="suharto">{{citar web|url=http://www.cbb.nes.ca/ditator/Suharto.html|títalo=Suharto|outor=|data=|publicado=|acessodata=30 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i gobiernou l paíç cula ajuda de ls melitares mas, cula crise eiquenómica asiática de [[1997]], l paíç boltou a la rebelion i l persidente fui oubrigado a renunciar i antregou l poder al sou Bice-Persidente, [[B. J. Habibie]].<ref name="suharto"/> Inda assi, las eileiçones de [[1999]] fúrun perdidas por Habibie para [[Megawati Sukarnoputri]], filha de Sukarno, que nun chegou a ser ampossada, tenendo sido sustituída pul sou [[partido político]] por [[Abdurrahman Wahid]]. La [[Andependéncia de Timor-Leste|crise de Timor-Leste]] birou las cartas i Megawati boltou a la persidéncia an [[2001]]. An [[2004]], nas purmeiras eileiçones diretas, fui eileito l'atual persidente, [[Susilo Bambang Yudhoyono]].<ref>{{citar web|url=http://ultimosegundo.eig .com.br/mundo/2009/07/09/cunfirmada+releicao+de l+persidente+de la+andonesie+7202942.html|títalo=Cunfirmada releiçon de l persidente de la Andonésia|outor=|data=|publicado=Radadeiro Segundo|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref><ref>{{citar web|url=http://beija.abril .com.br/blog/ricardo-setti/tag/susilo-bambang-yudhoyono/|títalo=Quien baterá l campeon mundial de botos, l persidente de la Andonésia, Susilo Yudhoyono?|outor=Ricardo Setti|data=23 de márcio de 2011|publicado=Beija.abril .com|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref> == Geografie == {{Artigo percipal|[[Geografie de la Andonésia]]}} [[Fexeiro:Mahameru-bolcano.jpeg|thumb|squierda|[[Monte Semeru]] i [[Monte Bromo]].]] La Andonésia ten {{formatnun:17508}} [[ilha]]s de las quales cerca de 6000 son habitadas<ref name="FMI">{{citar web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2006/01/data/dbcoutn.cfn?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5|títalo=Report fur Seleted Countries and Subjets|outor=[[Fondo Monetário Anternacional]]|data=2006|publicado=FMI.org|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref><ref name="regiones">{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20051228011848/http://www.andonext .com/Regions/|títalo=Andonesie regiones|outor=|data=2005|publicado=Andonext (arquibo)|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref>. Las percipales son [[Jaba (ilha)|Jaba]], [[Samatra]], [[Bornéu]] (cumpartilhada cula [[Malásia]] i [[Brunei]]), [[Nuoba Guiné]] (cumpartilhada cula [[Papua-Nuoba Guiné]]) i [[Celebes]]. La Andonésia ten frunteiras terrestres solo cula Malásia (na ilha de Bornéu), Papua-Nuoba Guiné (na Nuoba Guiné) i [[Timor-Leste]], na ilha de [[Ilha Timor|Timor]]. Para alhá desso, solo alguns streitos sepórun la Andonésia de [[Singapura]], [[Filipinas]] i [[Oustrália]]. La capital, Jacarta, stá localizada na ilha de Jaba i ye la maior cidade de l paíç, seguida de [[Bandung]], [[Surabaya]], [[Medan]] i [[Semarang]].<ref name="Witton">Witton, p. 139, 181, 251, 435 {{en}}</ref> Cun {{formatnun:1904569}} Km²,<ref name="cia"/> la Andonésia ye l décimo sesto [[Aneixo:Lista de países i territórios por ária|paíç mais stenso]] de l mundo, an tenermos de superfice.<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/rankorder/2147rank.html|títalo=CIA: The World Fatbook -- Country Cumparison - Area|outor=CIA|data=2006|publicado=The World Fatbook|acessodata=4 de márcio de 2011}}</ref> Sue densidade populacional ye de 134 hab./Km², la [[Aneixo:Lista de países por densidade populacional|88ª mais alta de l mundo]],<ref>{{citar web|url=http://www.photius .com/rankings/geography/population_density_2006_1.html|títalo=Population density - Persones per sq Km 2006 country rankings|outor=CIA|data=2006|publicado=The World Fatbook|acessodata=4 de márcio de 2011}}</ref> anquanto [[Jaba]], l'ilha mais poboada de l mundo<ref>{{citar web|url=http://www.worldislandinfo .com/POPULATB2.htn|títalo=Most Populous Eislands|outor=Joshua Calder|data=2007|publicado=Wolrd Eisland Anfo .com|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> ten ua densidade populacional de 940 hab./Km². Cun 4884 m d'altitude, l [[Puncak Jaya]], an Papua, ye l punto mais eilebado de la Andonésia, anquanto l [[lago Toba]] an Samatra ye l lago mais stenso de l paíç, cun ua ária de 1145 Km². Ls maiores rius de l paíç stan an Kalimantan, de ls quales se outelizan cumo bie de quemunicaçon i trasporte antre ls habitantes de l'ilha.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080328095633/http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761573214/Republic_of_Andonesie.html|títalo=Republic of Andonesie|outor=|data=|publicado=MSN Ancarta (2008). Arquibado zde l [http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761573214/Republic_of_Andonesie.html#s4 ouriginal], de 28 de márcio de 2008|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> Situando-se antre las placas tetónicas de l [[Placa de l Pacífico|Pacífico]], [[Placa Ouro-Asiática|Ouro-Asiática]] i [[Placa Ando-australiana|Ando-australiana]], la Andonésia ye un paíç cun muitos [[bulcon|bulcones]] i cun frequentes [[sismo]]s, cun pul menos 150 bulcones atibos,<ref>{{citar web|url=http://www.bolcano.si.edu/world/region.cfn?rnun=06&rpage=list|títalo=Global Bolcanisn Porgran - Bolcanoes of the Wrold - Bolcanoes of Andonesie|outor=Porgrama global de bulcanismo|data=2009|publicado=Bolcano.si.edu|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> ancluindo l [[Krakatoa]] i l [[Monte Tambora|Tambora]], famosos por sues erupçones debastadoras ne l seclo XIX. Antre ls zastres causados pula atebidade sísmica recente, se ancontran l [[Sismo de l Ouceano Índico de 2004]], que matou cerca de {{formatnun:170000}} pessonas ne l norte de Samatra<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20070519133441/http://www .ptsunamispecialenboy.org/country/houmantoll.asp|títalo=UN Ouffice of the Special Amboy fur Tsunami Recobey - Countries|outor=[[ONU]]|data=2006|publicado=Tsunami Special Amboy.org.|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i l [[Sismo de Jaba de maio de 2006]]. Inda assi, la cinza bulcánica ye un de ls percipales fatores que cuntribuen pa l'alta fertelidade de l tierra que ten mantido la densidade populacional de Jaba i Vali.<ref>Whitten, p. 95-97 {{en}}</ref> Por se ancontrar nas prossimidades de la [[Linha de l Eiquador]], la Andonésia ten un [[clima tropical]], cun defrentes temporadas de [[monçones]], de [[chuba]]s i de [[seca]]. La precipitaçon média anual barie de 1780 mn nas prainadas até 6100 mn nas regiones muntanhosas. Giralmente, l'umidade ye alta, cun média de cerca de 80%. Las temperaturas barian pouco al longo de l'anho, an Jacarta, las médies son de 26 a 30 °C.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080617142447/http://www.ui.ac.id/anglish/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt|títalo=Ounibersidade de la Andonésia|outor=UI.ac.id (2007).|data=|publicado=|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> === Meio ambiente === [[Fexeiro:Man of the wods.JPG|200px|dreita|thumb|L [[Ourangotango-de-sumatra|ourangotango-de-samatra]] ye ua [[stinçon|spece an stinçon]], un eisemplo de la fauna andémica de la Andonésia.]] L fato de star localizada nas regiones tropicales, l clima i la geografie de l'arquipélago fázen de la Andonésia l segundo paíç de l mundo an [[biodibersidade]] (atrás solo de l [[Brasil]]).<ref>Lester, p.7</ref> Sue flora i fauna ye cumo ua mistura antre speces de la Ásia i [[Australásia]].<ref>{{citar web|url=http://www.eislamonline.net/Anglish/Science/2003/05/article13.shtml|títalo=Andonesie's Natural Wealth: The Right of la Nation and Heir People|outor=Hani Mumtazah|data=2003|publicado=Eislan On-Line.net.|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Ua beç relacionadas pa l cuntinente asiático, las ilhas de Samatra, Jaba, Bornéu i Bali, ténen ua bariadade de fauna asiática. Speces cumo l [[tigre]], [[alifante]], [[rinoceronte]], [[ourangotango]] i [[leopardo]] yá fúrun abundantes, percipalmente na region leste de Bali, mas l númaro d'andibíduos i sue çtribuiçon fúrun reduzidos drasticamente ne ls radadeiros anhos. Las florestas cobren cerca de 60% de l paíç.<ref name="UNEP">{{citar web|url=http://globalis.gbu.unu.edu/country.cfn?Country=ID|títalo=Globalis - an anteratibe world map|outor=UNEP|data=2009|publicado=Globalis.edu|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> An Samatra i Kalimantan las speces begetales son predominantementes de la Ásia. Inda assi, las florestas de l'ilha de Jaba ten sido çtruídas an grande parte debido a l'atebidade houmana. La grande [[populaçon]] i la rápida andustrializaçon ténen trazido porblemas ambientales grabes para paíç, que muitas bezes ténen ua prioridade mais baixa debido als altos nibles de pobreza.<ref name="TEDCO">{{citar web|url=http://www.amarican.edu/TED/ourang.htn|títalo=Deforestation in Andonesie and the Ourangutan Population|outor=Jason R. Miller|data=1997|publicado=TEDCO Study|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Antre ls percipales porblemas ambientales ancontran-se l [[çmatamiento]] an grande scala, [[poluiçon]], geston de resíduos, la çponibelidade d'auga i geston d'augas residuales.<ref name=TEDCO/> La çtruiçon de l'habitat amehaça la subrebibéncia de bárias speces andémicas naturales i andígenas, ancluindo 140 speces de [[mamífero]]s eidantificadas pula [[Ounion Anternacional para Cunserbaçon de la Natureza]] (IUCN) cumo speces amehaçadas ne l mundo lixo el classifica quinze speces cumo speces amehaçadas de stinçon, antre ls quales l'ourangotango-de-samatra.<ref>{{citar web|url=http://www.animalinfo.org/country/andones.htn|títalo=Animal Anfo - Andonésia|outor=Paul Massicot|data=2006|publicado=Animal Anfo .com|acessodata=8 de márcio de 2011}}</ref> == Demografie == {{Artigo percipal|[[Demografie de la Andonésia]]}} [[Fexeiro:Sasak1.jpg|thumbnail|squierda|Ninos de l'etnia ''sasak'' na ilha de Lombook. Na Andonésia eisisten aprossimadamente 300 etnias defrentes.]] Segundo l censo nacional de [[2000]], la populaçon andonésia ascende la mais de 206 milhones d'habitantes,<ref>[http://www.bps.go.id/setor/population/pop2000.htn Brief Analysis]</ref> i para mediados de la [[década de 2000]], la ''Ouficina de Statísticas Centrales de la Andonésia'' i ''Statísticas de la Andonésia'', stimában ua populaçon de 222 milhones.<ref>{{Citation |title=Tingkat Kemiskinan di Andonesie Tahun 2005–2006 |url=http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf |accessdate=2006-09-27 |archivedate=2006-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927070525/http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf }}</ref><ref>[http://web.archibe.org/web/20080630074130/http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf BPS]</ref> Pa l'anho de [[2009]], la populaçon de l paíç chegou a 229,5 milhones.<ref>{{citar web|url=http://population-statistics .com/wg.php?x=&men=gpro&lng=s&ç=wg&geo=-49&srt=pnan&col=dq&msç=1500&geo=0|títalo=World Gazetter|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{s}}</ref> Ye l [[Aneixo:Lista de países por populaçon|quarto paíç mais populoso de l mundo]], superado solo por [[República Popular de la China]], [[Índia]] i [[Stados Ounidos]]. Mais de 130 milhones d'andonésios biben na ilha de [[Jaba]], l'ilha mais poboada de l mundo. Anque un porgrama bastante eficaç de [[planeijamiento fameliar]] que se hai amplementado an [[1990]], stima-se que la populaçon chegue a 288 milhones d'habitantes an [[2050]], baseada na atual taxa de crecimiento anual, an 1,25%.<ref>[World Population Prospets (2008) http://sa.un.org/unpp/{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} United Nationes]</ref> La maiorie de ls andonésios son çcendentes de pobos faladores de [[lénguas austronésias]], cujos [[lénguas]] probénen de l protoaustronésio, l qu'andica que la sue ourige ye probable de [[Ilha Formosa|Taiwan]]. Ls [[Melanésia|melanésios]] son l grupo de populaçon mais amportante de l paíç, qu'habitan la parte central de la Andonésia.<ref>Dawson, p.7</ref> Ne l paíç coeisisten mais de 300 [[etnia]]s natibas, cun mais de 700 [[léngua]]s i [[dialeto]]s.<ref>{{citar web|url=http://www.spat.or.id/anfo/oberbiew.html|titulo=An Oberbiew of Andonesie - the land, people, goberment and eiquenomy|outor=Spat Web Asociation|data=2009|publicado=2009|acessodata=30 de nobembre de 2009}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.languagestudies.unibç.it/Bahasa+Andonesie_Merdekawaty.pdf|titulo="Bahasa Andonesie" and languages of Andonesie|outor=I. Merdekawaty|data=2006|publicado=2008|acessodata=30 de nobembre de 2009}}</ref> La maior etnia ye la [[Etnia jabanesa|jabanesa]], que repersenta mais de 42% de la populaçon i son l grupo dominante de l punto de bista político i cultural.<ref>Kingsbury, p. 131</ref> Ls sundaneses ([[malaios]] natibos) i ls [[Madura|madureses]] son las etnias mais numerosas depuis de ls jabaneses.{{nota de rodapie|Las populaçones pequeinhas mas seneficatibas de chineses, andianos, ouropeus i árabes stan cuncentradas an árias ourbanas.}} Ls andonésios ténen un [[nacionalismo]] qu'al mesmo tiempo lida cula fuorte eidantidade regional de cada pobo.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs, p. 256</ref> Giralmente, la quemunidade bibe nun ambiente harmónico, inda que tensones antre sociales i relegiosos téngan zamcadeado óndias de bioléncia.{{nota de rodapie|A migraçon anterna ye la percipal causa de surtos de bioléncia i de l massacre de cientos de madureses por parte de las quemunidades de dayak an Kalimantan Oucidental, enqualto hai, tamien, bários cunflitos an Celebes, Molucas i Papua}}<ref>{{cita web |url= http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf|títalo= Migration and cunflits in Andonesie|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009 |outor= T. N. Pudjiastuti|fecha= 2002|obra= IUSSP.org|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.prebentconflit.org/portal/main/maps_kalimantan_cunflit.php|títalo= Maps - Kalimantan|fechaaceso= 30 de nobiembre de 2009|outor= |fecha= 2001|obra= Prebent Cunflit.org|léngua= anglés}}</ref><ref>{{Cita libro|nombre = J.W. |apellido= Ajawaila |coautores= M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale|lañl = 1999|títalo = Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon|títulolibro = Report on Church and Houman Rights Persecution in Andonesie|eiditor= Queda-Net|ubicación= Ambon, Andonesie|url = http://web.archibe.org/web/20071011082631/http://queda.org/h/ambon/idRusuh1.html|fechaaceso = 30 de nobembre de 2009}}</ref><ref>{{cita web |url= http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf|títalo= Bugis Sailors|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009 |outor= Ounibersidad de Kyoto|fecha= 2006|obra= Kyoto-u.ac.jp|léngua= anglés}}</ref> Ls andonésios-chineses son ua minorie étnica anfluente que cumprende menos de 1% de la populaçon.<ref>{{cita libro |apellidos= Suryadinata|nombre= Leo|coautores= Eibi Nurbidya Arifin,Aris Ananta|títalo = Andonesie's Population: Ethnicity and Religion in la Changing Political Landscape|eidición= |eiditorial= Anstitute of Southeast Asian Studies|fecha= 2003|ubicación= Singapur|isbn= 9812302182}}</ref> Grande parte de la propiadade pribada i de la riqueza comercial de l paíç ye cuntrolada por chineses,<ref>Schwarç, pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend, pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> l que ten cuntribuído pa l'oumiento dun ressentimiento i anclusibe atos de bioléncia contra eilhes.<ref>{{cita web |url= http://eignca.nic.in/cd_05008.htn|títalo= Andigenous Cultures in the Debelopment of Indonesie|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= Meutie F. Swasono|fecha= 1997|obra= Antegration of andogenous cultural dimension anto debelopment|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.prospet-magazine.co.uk/article_details.php?id=4212|títalo= The oberseas Chinese|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= Simon Long|fecha= 1998|obra= Prospet Magazine.co.uk|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.hartford-hwp .com/archibes/54b/083.html|títalo= An Analysis of the Amplication of Suharto's resignation fur Chinese Andonesianes|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= M Ocorandi|fecha= 1998|obra= Hartford-HWP .com|léngua= anglés}}</ref> === Cidades mais populosas === {{Cidades mais populosas de la Andonésia}} == Política == {{Artigo percipal|[[Política de la Andonésia]]}} [[Fexeiro:Andonesie DPR session.jpg|thumb|Ua sesson de l [[Cunseilho Repersentatibo de l Pobo]], an [[Jacarta]].]] [[Fexeiro:AndonesianSupremeCourt.jpg|thumbnail|Suprema Corte de Justícia de la Andonésia an [[Jacarta]], la capital de l paíç.]] La Andonésia ye ua [[república]] [[persidencialismo|persidencialista]]. Cumo se trata dun [[stado unitairo]], l poder se cuncentra ne l gobierno central. L Persidente, que ye xefe de stado i de l gobierno, ye eileito diretamente para mandatos de 5 anhos, junto cul bice-persidente. Passado la renúncia de Suharto an [[1998]], las struturas políticas i gobernamentales sofrírun amportantes reformas. Rializórun-se quatro emendas la Custituiçon de 1945{{nota de rodapie|An 1998, 1999, 2000 i 2001.}}, que renobórun ls poderes [[Poder eisecutibo|eisecutibo]], [[Poder legislatibo|legislatibo]] i [[Poder judiciairo|judiciairo]].<ref name="susi">Susi Dwi Harijanti, Tin Lindsey (2006). «Andonesie: General eiletiones test the amended Custitution and the new Custitutional Court» (an [[léngua anglesa|anglés]]). Anternational Journal of Custitutional Law 4 (1): p. 138–150</ref> L persidente ye l [[Xefe de Stado]] i l comandante de las fuorças armadas i l diretor de l'admenistraçon anterna, de la criaçon de políticas i de las relaçones steriores. Para alhá desso, ye l persidente que nomeia l cunseilho de menistros, que nun son oubrigados a ser nembros eileitos de l poder legislatibo. Las eileiçones persidenciales de [[2004]] fúrun las purmeiras an que l pobo eilegeu diretamente l persidente i l bice-residente, por sufrágio ounibersal.<ref name="publico"/><ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080630074121/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf|títalo=The Carter Center 2004 Andonesie Eiletion Report|outor=Carter Center|data=2004|publicado=Carter Center.org, arquibado zde l [http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf ouriginal] an 30 de júnio de 2008|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> L persidente ye eileito por cinco anhos i solo puode se releger por ua única beç.<ref>_ (2002), The fourth Amendment of 1945 Andonesie Custitution, Capítulo III – L poder eisecutibo, Art. 7. {{en}}</ref> L percipal cuorpo legislatibo de l paíç ye l ''Majelis Permusyawaratan Rakyat'' (MPR)<ref>{{citar web|url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf|títalo=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Andonesie|outor=Cunseilho repersentante de l Pobo|data=2000|publicado=MPR.go.id|acessodata=3 de márcio de 2011}} (an [[léngua andonésia|andonésio]])</ref> ó "Assemblé Cunsultiba Popular", que cunsiste de l ''Dewan Perwakilan Rakyat'' (DPR) ó [[Cunseilho Repersentatibo de l Pobo]], eileito para mandatos de 5 anhos, i de l ''Dewan Perwakilan Daerah'' (DPD) ó [[Cunseilho de ls Repersentantes Regionales]]. Depuis de las eileiçones de [[2004]], l MPR tornar-se-iba un [[parlamiento]] [[bicameral]] cula criaçon de l DPD cumo nuoba segunda cámara. Las percipales funçones de l MPR son rebisar i aprobar emendas pa la custituiçon, fazer l juramiento de l persidente i tamien processar l mesmo persidente, d'acuordo cula legislaçon.<ref name="susi"/> L DPD ye ua cámara relatibamente nuoba adonde se atenden ls assuntos de cunho regional. L DPD cumprende quatro nembros eileitos por cada porbíncia, ls quales nun pertencen la nanhun [[partido político]].<ref>{{citar web|url=http://www.gtzsfdn.or.id/documents/laws_m_regs/cun_decre/3_AmdUUD45_ang.pdf|títalo=Third Amendment to the 1945 Custitution of The Republic of Andonesie|outor=Assemblé Cunsultiba|data=2000|publicado=Gtzsfdn.or.id.|acessodata=12 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> An cuntreste cula política anti-amperialista contra las poténcias oucidentales i las tensones cula Malásia durante l regime de Sukarno, las [[relaçones anternacionales]] de la Andonésia zde la chamada "nuoba orde" se baseian na coperaçon política i [[eiquenomie|eiquenómica]] culas naciones oucidentales.<ref>{{citar web|url=http://countrystudies.us/andonesie/97.htn|títalo=Foreign Policy|outor=William Frederick|data=1993|publicado=Country Studies.ua|acessodata=30 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> L paíç mantén streitas relaçones cun sous bezinos ne l sudeste asiático i ye un nembro fundador de la [[Associaçon de las Naciones de l Sudiste Asiático]] (ANSA).<ref>{{citar web|url=http://www.state.gob/r/pa/ei/bgn/2748.htn|títalo=Andonesie (10/09)|outor=CIA|data=2009|publicado=state.gob|acessodata=30 d'abril de 2011}}</ref> == Simblos nacionales == === Bandeira === {{Artigo percipal|[[Bandeira de la Andonésia]]}} La [[bandeira nacional]] de la Andonésia ye chamada "''Sang Sake Merah Putih''". Cunforme l'artigo 35 de la Custituiçon de 1945, la bandeira ye cumpuosta por dues faixas de dimensones eiguales, a superior ye de quelor burmeilha i a anferior ye branca.<ref>{{citar web|url=http://www.ambaixadadaindonesie.org/andonesie.html|títalo=Ambaixada de la Andonésia ne l Brasil|outor=|data=|publicado=|acessodata=24 de márcio de 2011}}</ref> === Brason d'armas === {{Artigo percipal|[[Brason d'armas de la Andonésia]]}} L Garuda Pancasila ye l [[Brason de Armas]] de la Andonésia.<ref name="girafa">{{citar web|url=http://www.girafamania .com.br/asiatico/andonesie.html|títalo=República de la Andonésia|outor=|data=|publicado=Girafamania|acessodata=24 de márcio de 2011}}</ref> La parte percipal ye l Garuda, ua spece de águila dourada cun un escudo ne l peito i un rolo dominado puls pies que traç l lema de l paíç. Garuda ye ua figura mitológica, un grande páixaro mítico qu'aparece an ambas las mitologies, de l [[hinduísmo]] i [[budismo]].<ref name="girafa"/> === Hino nacional === {{Artigo percipal|[[Hino nacional de la Andonésia]]}} '''Andonesie Raya''' ye l nome oufecial de l [[hino nacional]] de la Andonésia.<ref>{{citar web|url=http://www.nationalanthems.anfo/id.htn|títalo=Andonesie|outor=|data=|publicado=nationalanthems.anfo|acessodata=19 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> L'hino fui apersentado pul cumpositor [[Wage Rudolf Soepratman]] ne l die [[28 d'outubre]] de [[1928]], na cumbençon nacional de ls moços an [[Batabie]], atual [[Jacarta]]. Esse hino marca inda l nacimiento dun mobimiento nacionalista na Andonésia. Fui scolhido cumo hino nacional quando fui proclamada l'andependéncia de la Andonésia an [[1945]]<ref>{{cite web | url=http://nationalanthems.me/andonesie-andonesie-raya/ | title=Andonesie - Andonesie Raya | publisher=NationalAnthems.me | language=[[Léngua anglesa|anglés]] | acessdate=26 de maio de 2012 }}</ref>. == Subdebisones == {{Artigo percipal|[[Subdebisones de la Andonésia]]}} De l punto de bista admenistratibo, la Andonésia stá debedida an 33 porbíncias<ref name="secomunidades">{{citar web|url=http://www.secomunidades .pt/web/guest/listapaises/ID|títalo=República de la Andonésia|outor=Portal de las Quemunidades Pertuesas|data=|publicado=Secomunidades .pt|acessodata=3 de márcio de 2011}}</ref> (antre las quales, 3 son territórios de regime special, [[Aceh]] i [[Yogyakarta]], i l território de la cidade capital, [[Jacarta]]). Las percipales porbíncias, subdebididas an çtritos, son: [[Samatra]], Papua (Irian Jaya), [[Riau]], Riau Kepulauan, [[Sulawesi]] (la sudoeste), Kalimantan (al sul), [[Celebes]] (al sul), Irian Jaya (l'oeste), [[Jaba (ilha)|Jaba]] (l'oeste), Kalimantan (l'oeste), Nusa Tenggara (l'oeste), Sulawesi (l'oeste) i Samatra (l'oeste). Las porbíncias de Aceh , Jacarta , Yogyakarta , [[Papua]] i [[Papua Oucidental]] ténen mais prebilégios legislatibos i un maior grau d'outonomie de l gobierno central. L gobierno de Aceh, por eisemplo, ten l dreito de stablecer un sistema judicial andependiente (an [[2003]], anstituiu l'eisigéncia oubrigatória de Sharie).<ref>{{citar web|url=http://www.angentaconnet .com/cuntent/routledg/caet/2004/00000005/00000003/art00005|títalo=The Nanggroe Aceh Darussalan law: la serious respunse to Acehnese separatisn?|outor=Miller, Michelle Ann|data=2004|publicado=Asian Ethnicity 5|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> Se cuncediu la porbíncia de Yogyakarta la cundiçon de ''region semi outónoma'' an reconhecimiento de sou papel fundamental na luita de ls republicanos durante la [[Reboluçon Nacional de la Andonésia|guerra d'andependéncia]] andonésia.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20070928162804/http://www.gtzsfdn.or.id/documents/archibe/Law5_1974.pdf|títalo=Andonesie Law Ne l. 5/1974 Cuncerning Basic Principles on Admenistration in the Region|outor=Cunseilho Repersentante de l pobo|data=1974|publicado=Gtsfdn.or.id. (arquibo)|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> A la Papua, antes ''Irian Jaya'', se cuncediu l statuto de ''region semi outónoma'' an [[2001]], anquanto que Jacarta se tornou ua region "special" por ser la capital de l paíç.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080429140004/http://www.anfid.be/papua_mess.htn|títalo=Nieuwe pagina 1|outor=Richel Dursin|data=2004|publicado=''The Jakarta Post'', arquibado zde l [http://www.anfid.be/papua_mess.htn ouriginal] an 29 d'abril de 2008|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> [[Fexeiro:Andonesie probinces location map-en.sbg|thumb|centro|800px|Porbíncias de la Andonésia.]] == Eiquenomie == {{Artigo percipal|[[Eiquenomie de la Andonésia]]}} [[Fexeiro:Jakarta Skyline Part 2.jpg|thumb|squierda|300px|[[Jacarta]], capital i maior [[centro financeiro]] de l paíç.]] La Andonésia ye la maior eiquenomie de l Sudiste Asiático i tamien ye nembro de l [[G-20]].<ref>{{citar web|url=http://www.g20.org/about_what_is_g20.aspx|títalo=What is G-20?|outor=|data=|publicado=G-20.org|acessodata=2 de márcio de 2011}}{{en}}</ref> L [[Perduto Anterno Bruto]] se stima an 444 bilhones de dólares.<ref name="fmireport">{{citar web|url=http://eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2007/01/data/weoret.aspx?sy=2005&ey=2008&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPWGT,PPPPC,LP&grp=0&la=&pr1.x=67&pr1.y=11|títalo=Report fur Seleted Countries and Subjets|outor=[[Fondo Monetário Anternacional]]|data=abril de 2007|publicado=|acessodata=2 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i an [[2008]], l PIB nominal ''per capita'' era de 1.950 dólares.<ref name="fmireport"/> L percipal setor eiquenómico ye l de [[serbício]]s, repersentando 45,3% de l PIB. Ye seguido pula [[andústria]] (40,7%) i l'agricultura (14%).<ref>{{citar web|url=http://www.unescap.org/stat/sos1/sos1_andonesie.pdf|títalo=Sub Committe on Statistics: First Session 18–20 February 2004|outor=Eiquenomic and social commesion fur Asia and the Pasific|data=2004|publicado=UNESCAP.org|acessodata=2 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> Inda assi, la [[agricultura]] amprega mais pessonas de l que ls outros setores, acupando 44,3% de ls 95 milhones de trabalhadores ne l paíç. L setor de serbícios amprega 36,9% i l'andústria amprega 18,8%.<ref>{{citar web|url=http://debdata.worldbank.org/AAG/idn_aag.pdf|títalo=Andonesie at la Glance|outor=Banco Mundial|data=2008|publicado=World Bank.org|acessodata=2 de márcio de 2011}}</ref> Las percipales andústrias son la [[petrólio|petrolífera]] i de [[gáç natural]], para alhá de la [[andústria téxtil]], de [[papel]] i de [[minerales]], anquanto que ls percipales perdutos agrícolas son [[arroç]], [[milho]], [[mandioca]], [[patata-doce]], [[tabaco]], [[xá]], [[café]], [[speciarie]]s i [[borraixa]]. An [[2005]], ls percipales mercados de [[sportaçon]] de la Andonésia éran l [[Japon]] (22,3%), [[Stados Ounidos]] (13,9%), [[China]] (9,1%) i [[Singapura]] (8,9%) anquanto que la maiorie de las [[amportaçon|amportaçones]] benien de l Japon (18%), China (16,1%) i Singapura (12,8%).<ref name="cia"/> Ne l mesmo anho, la Andonésia alcançou l [[superábit]] comercial cun mais de 83 bilhones de dólares benidos de sportaçon i mais de 62 bilhones gastos cun amportaçon.<ref name="cia"/> L paíç ten ua ampla bariadade de recursos naturales, ancluindo l petrólio, l gáç natural, [[stanho]], [[cobre]] i [[ouro]]. Las percipales amportaçones andonésias ancluen máquinas i eiquipamientos, perdutos químicos, cumbustibles i alimientos.<ref name="cia"/> An [[2008]], la Andonésia suspendiu l'adeson a la ''OPEP'', la qual era nembro de pleno dreito zde [[1962]].<ref name="oupep">{{citar web|url=http://t.ouronews.net/2008/05/28/andonesie-deixa-oupep/|títalo=Andonésia deixa OPEP|outor=|data=28 de maio de 2008|publicado=Ouronews|acessodata=2 de márcio de 2011}}</ref> == Cultura == {{Artigo percipal|[[Cultura de la Andonésia]]}} [[Fexeiro:SOTO FOOD.jpg|200px|thumb|Ua seleçon d'alimientos andonésios. Ancluindo l ''Soto Ayan'' (Ua spece de caldo de frango), ''sate kerang'' (un prato feito cun mariscos), ''telor pindang'' (uobos cunserbados), ''perkedel'' (fritter), i ''s teh manis'' (xá gilado doce).]]La Andonésia ten por buolta de 783 [[etnia|grupos étnicos]]<ref name="joshua">{{citar web|url=http://www.joshuaprojet.net/anternational/t/countries.php?rog3=ID|títalo=Grupos Étnicos de la Andonésia|outor=|data=|publicado=joshuaprojet.net|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref>, cada qual cun sues defrenças culturales zambolbidas durante seclos i anfluenciadas por [[índia]]ne ls, [[árabes]], [[Cultura de la China|chineses]], [[Malásia|malaios]] i [[ouropeus]]. Las beilças tradecionales jabanesas i balinesas, por eisemplo, cuntén aspetos de la cultura i mitologie hindu. Las anfluéncias mais dominantes na [[arquitetura]] andonésia son tradecionalmente andianas, inda qu'eisistan anfluéncias arquitetónicas d'outros pobos. L [[çporto]] na Andonésia ye, an giral, d'ourientaçon masculina, anquanto eibentos sportibos son frequentemente associados cun jogos eilegales.<ref>Witton, p. 103 {{en}}</ref> Ls sportes mais populares son [[badminton]]<ref name="sporte">{{citar web|url=http://www.cp-pc.ca/anglish/andonesie/sports.html|títalo=SPORTS AND RECREATION|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> i [[futebol]]. Ls eibentos çportibos na Andonésia son ourganizados pula Comisson Nacional Sportiba Andonésia (KONI), cumo ls Jogos Nacionales, rializados la cada quatro anhos.<ref name="sporte"/> La [[gastronomie]] barie de region para region, i ye mui anfluenciada pula cozina chinesa, ouropeia i andiana.<ref>Witton, Patrick (2002). ''Alimentar Mundial: Andonésia''. Melbourne: Lonely Planet. ISVN 1-74059-009-0 .</ref> L percipal alimiento ye l [[arroç]], giralmente serbido cun chicha i [[legume]]s. Las [[speciarie]]s, leite de coco, peixe i frango tamien son alimientos bastante ousados.{{nota de rodapie|Cumparado cula gastronomie bietnamita i tailandesa, puode-se cunsidrar que la gastronomie andonésia ye relatibamente andependiente.}}<ref>Brissendon, Rosemary (2003). ''South East Asian Fod . Melbourne: Libros Grant Hardie.'' ISBN 1-74066-013-7. {{en}}</ref> L'eibidéncia mais antiga de [[scrita]] na Andonésia ye ua série d'anscriçones an [[sánscrito]], datada de cerca de l seclo V d.C. Las figuras mais amportantes na literatura moderna de la Andonésia ancluen ls outores houlandeses [[Multatuli]], que criticou l'abuso sofrido puls andonésios sob l domínio colonial houlandés, [[Muhammad Yamin]] i [[Hamka]], que éran ls scritores nacionalistas mais anfluentes de l paíç antes de l'andependéncia,<ref>Taylor, p. 299-301 {{en}}</ref> i [[Pramoedya Ananta Toer]], l scritor mais coincido de la Andonésia.<ref>Bickers, p.3-7 {{en}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.wok .pt/outhors/detail/id/18944|títalo=Pramoedya Ananta Toer|outor=|data=|publicado=Wok .pt|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref> === Religion === [[Fexeiro:Religous map of andonesie.jpg|thumb|Mapa relegioso de la Andonésia.]] Defrentes [[religiones]] son praticadas ne l paíç, i sue anfluéncia na bida cultural, eiquenómica i política de l paíç ye seneficatiba.<ref name="religion">{{citar web|url=http://home.swipnet.se/~w-15266/andones/anstant/religion.htn|títalo=Religion of Andonesie|outor=|data=|publicado=Anstant Andonesie|acessodata=16 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Cun base ne l censo de [[2000]], aprossimadamente 86,1% de la populaçon segue l Eislon (custituídos por xiitas i sunitas), 8,7% de la populaçon ye [[Cristandade|crestiana]] (dentre ls quales 3% son católicos), para alhá desso, 3,4% ye budista i 1,8% de la populaçon segue l [[Hinduísmo]], para alhá d'outras religiones nun specificadas.<ref name="cia"/><ref>[http://br.noticias.yaho .com/fotos/pol%C3%ADcia-relegiosa-prende-punks-na-andon%C3%A9sia-1323893645-slideshow/ Polícia relegiosa prende punks na Andonésia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besitado an [[15 de dezembre]] de [[2011]]</ref> Anque de la libardade relegiosa, l stado solo reconhece 6 religiones (eislamismo, protestantismo, catolicismo, anduísmo, budísmo, i cunfucionismo), la belhete d'eidentidade de la Andonésia specifica la qual dessas 6 religiones l cidadano pertence, l'ateísmo nun ye reconhecido ne l paíç. <!-- {| border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0" |+<font size="+1">'''Feriados'''</font> |- ! style="background:#efefef;" | Data ! style="background:#efefef;" | Nome an pertués ! style="background:#efefef;" | Nome local ! style="background:#efefef;" | Ouserbaçones |- | | | | |} --> {{Notas}} {{Portal-Andonésia}} {{refréncias|col=3|scroll=s}} == Ber tamien == {{Correlatos |commons = Andonesie |commonscat = Andonesie |wikisource = |wikiquote = |wikiquotecat = |wikelibros = |wikinoticias = |wikinoticiascat = |wikcionario = Andonésia |wikispecies = |wikibersidade = |meta = }} * [[Lhista de paízes|Lista de Stados soberanos]] * [[Aneixo:Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Ásia|Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Ásia]] * [[Aneixo:Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Oceania|Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Oceania]] * [[Reboluçon Nacional de la Andonésia]] * [[Léngua de Senhales Andonésia]] * [[Aneixo:Missones diplomáticas de la Andonésia|Missones diplomáticas de la Andonésia]] == Ligaçones sternas == * {{Link||2=http://www.andonesie.go.id/en/ |3=Sítio oufecial de l Gobierno de Andonésia |4={{en}}}} {{Andonésia/Tópicos}} {{bloco de nabegaçon |Ásia |Oceania |ASEAN |OPEP |G15 |G20 (andustrial) |G20 }} [[Catadorie:Andonésia| ]] 19cjm0hsp69pfry6i5s8shqmz9yrmxe Pertués oulibentino 0 8286 107729 107579 2026-08-08T21:40:00Z ~2026-43184-25 15440 107729 wikitext text/x-wiki {{Anfo lhéngua | nome        = Pertués oulibentino | nomenatibo  = Português oliventino | pernúncia   = | outrosnomes = | quelorfamília  = Indo-Ouropeia | stados     = [[Oulibença]]<br />[[Talega]]<br />[[San Bento de la Cuntenda (Oulibença)|San Bento de la Cuntenda]]<br />[[San Francisco de Oulibença]]<br />[[San Jorge de la Lor]]<br />[[San Rafael de Oulibença]]<br />[[Bila Rial (Oulibença)|Bila Rial]]<br />[[San Demingos de Gusmon (Oulibença)|San Demingos de Gusmon]] | falantes    = 3.600 | fam2        = Itálica | fam3        = [[Lhénguas románicas|Románica]] | fam4        = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]] | fam5        = [[Oucidental]] | fam6        = [[Ramo-eibérica]] | fam7        = [[Eibero-románica]] | fam8        = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]] | fam9        = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]] | scrita      = | regulador = | iso1 = | iso2 = | iso3 = | sil = | mapa =[[Fexeiro:Olivença location.PNG|270px|border]] }} L '''Pertués oulibentino'''<ref name=":0">[http://www.hoy.es/v/20120723/sociedad/portugues-oliventino-conserva-20120723.html http://www.hoy.es/v/20120723/sociedade/portugues-oliventino-conserva-20120723.html]</ref> (tamien coincido cumo '''Pertués de Oulibença''',<ref name=":3">Rmekjonson</ref> an [[pertués]] ''Português oliventino''/''Português de Olivença'') ye la bariadade dialetal de la [[lhéngua pertuesa]] própia de las poboaçones de [[Oulibença]], [[Talega]] i de las aldés colindantes. Atualmente l pertués an Oulibença i an Talega nun ten nanhun reconhecimiento por parte de l [[Spanha|Stado Spanhol]] qu'admenistra dezido território depuis de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual, assi i todo nun reconhece la soberanie spanhola na region i afirma qu'esses territórios le pertencen.<ref>http://www.onoticiasdatrofa.pt/index.php/ultimas-noticias/edicao-papel/44-edicao-411/10225-olivenca-e-portugal-e-bom-nao-esquecer{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.elconfidencial.com/mundo/2014-08-12/un-conflicto-internacional-convertido-en-gancho-turistico_160790/</ref> Yá nun se fala an Talega.<ref>http://port.pravda.ru/news/sociedade/05-07-2010/30048-olivenca-0/</ref> Fruito de ls dous seclos d'admenistraçon spanhola i eisolamiento de l resto de Pertual l pertués oulibentino ye agora ua fala moribunda; ls moços yá nun l falan quedando solo alguns idosos.<ref name=":0" /><ref name=":1"></ref> L pertués deixou de ser la lhéngua de la populaçon a partir de la [[década de 1940]], porcesso acelerado pula política de [[castelhanizaçon]] lhiebada pula [[Franquismo|Spanha franquista]].<ref name=":1" /><ref name=":4"></ref><ref name=":7">http://sol.sapo.pt/artigo/508982/olivenca-alem-guadiana-fala-se-cada-vez-mais-portugu-s</ref> == Cuntesto stórico == === Oulibença i Talega ne l Reino de Lhion === L'ourige de Oulibença stá lhigada a la cunquista defenitiba de [[Badalhouce]] pul radadeiro [[Reino de Lhion|rei de Lhion]], [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]], na primabera de 1230.<ref name=":2">{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227180255/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ }}</ref> Para agradecer la participaçon de ls templairos nessa cuntenda, Fonso IX cuncediu-les ls anclabes de [[Burguillos]] i [[Alconchel]]. Zde estes puntos, alhá pa l'anho 1256, la Orde criou l'ancomienda de Oulibença, naqueilha altura solo un cunjunto d'hortas, choças i alguas casas surgidas alredor dua nacente.<ref name=":2" /> Mas, durante l reinado de [[Fonso X l Sábio de Lhion i Castielha|Fonso X l Sábio]], ls Templários tubírun de deixar Oulibença i antregar las sues tierras al Cunceilho i Bispado de Badalhouce.<ref name=":2" /> === Oulibença i Talega ne l Reino de Pertual === Aquando de la Reconquista, las tierras qu'hoije perfazen l munecípio de Oulibença i la freguesie de Talega fúrun cedidas la Pertual pul [[Tratado de Alcanizes]] an 1297 juntamente cun muitas outras lhocalidades. El-Rei [[Deniç de Pertual]] aprobeitara la fraca posiçon política castelhana para aneixar i reaber bários territórios.<ref></ref> Zde 1297 até 1801 la bila mantén-se baixo suserania lhusitana, anclusibe durante la [[Ounion Eibérica]]; l resultado de cinco seclos de domínio pertués resultórun ne l fluxo para Oulibença de la cultura i lhénguas pertuesas, para alhá de la spresson arquitetónica i de l folclore.<ref name=":0" /><ref></ref> Debido a la peculiar posiçon geográfica de Oulibença, apartada de l resto de l paíç pul [[Odiana]] i rodeada por poboaçones castelhanas acabou por zambolber un subdialeto de l'alanteijano, cul qual partilha muitas de las sues eisoglossas.<ref name=":5">http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/temadeldia/olivenza-silencia-portugues_555273.html</ref> [[Fexeiro:Território de Olivença.jpg|miniaturadaimagem|230x230px|L território de Olivença.]] === Oulibença i Talega na Spanha === A partir de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual perdiu Oulibença i ambora este reclame que la Spanha perdiu-la ne l [[Cungresso de Biena]] l cierto ye qu'esta cuntina a admenistrar esse território. L pertués mantebe-se cumo lhéngua beícular i materna de ls habitantes de la region até a la metade de l [[seclo XX]], quando ampeçou a minguar, bítima de la política castelhanizadora de l Franquismo i de l sistema eiducatibo, dado qu'este radadeiro nun ansinaba l pertués, atualmente ansina-lo mas solo cumo lhéngua strangeira.<ref name=":5" /> == Caratelísticas == L pertués oulibentino ye un subdialeto de l [[pertués alanteijano]], ansere-se por cunseguinte ne l grupo de ls dialetos pertueses meridionales.<ref name=":6">https://books.google.es/books?id=12JfAAAAMAAJ&q=portugues+oliventino+caracteristicas&dq=portugues+oliventino+caracteristicas&hl=es&sa=X&redir_esc=y</ref> faç-se notar nalguns destes puntos i ne l campo lhéxical.<ref name=":6" /> Alguas de las caratelísticas mais defenitórias son: Preferéncia pul grupo bocálico oi (sendo ''ou'' ne l padron). S: ''oiro'' (pertués padron: ''ouro'');<ref name=":3" /> Fechamiento de la bogal átona i para i. S: ''fomi'' (pertués padron: fome);<ref name=":3" /> Auséncia de l ditongo ei, que passa a ser ê. S: ''galhinhêro'' (pertués padron: ''galhinheiro''), cun sceçones: seis, rei, reino, etc.;<ref name=":3" /> Yeísmo. S: ''casteyanos'' (pertués padron: ''castelhanos'').<ref name=":3" /> L pertués oulibentino qu'inda ye falado ye cheno de castelhanismos, podendo dezir-se que yá nun ye ua berson "pura" de l lhéngua mas un híbrido.<ref></ref> Falado an la region stá fuortemente anfluenciado pul pertués i pulas falas lhionesas meridionales.<ref></ref> == Situaçon lhenguística == === Domínio pertués === L pertués, durante la dominaçon lhusa de l território era la lhéngua oufecial i por cunseguinte l'ousada na admenistraçon, era para alhá desso permitida i promobida cumo la lhéngua statal.<ref name=":4" /> Para alhá desso, l pertués de Oulibença staba regulado pula [[Academie de Ciéncias de Lhisboua]] i era outelizada la norma padron de la lhéngua pertuesa. === Guerras de las Lharanjas, sec. XIX i 1ª metade de l seclo XX === L'ouficialidade mudarie an 1801 mas pa ls oulibentinos pouco mudara: l pertués cuntinar-se-iba a ousar cumo dantes al lhongo de to l seclo XIX i até a la década de 1940; la lhéngua de Camões era outelizada na rue i era la scrita.<ref name=":4" /> L pertués era trasmitido de geraçon an geraçon, la populaçon sendo la mesma dantes de la cunquista castelhana cuntinou ousar l lhenguajar outótono.<ref name=":0" /> === Franquismo === [[Fexeiro:RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg|miniaturadaimagem|186x186px|L ''[[Generalísimo]]'' [[Francisco Franco]].]] Al lhongo de la década de 1940 i 1950, cula amplantaçon de l Franquismo i de la política dua Spanha monoglota que perseguia todas las demales lhénguas que nun fússen l pertués, la lhéngua oufecial de l Stado, l pertués ampeçou a ser mal bisto i perdiu prestígio, tornando-se la lhéngua de las classes baixas i pouco anstruídas.<ref name=":7" /> Staba proibido falar pertués, ls brasones pertueses éran bandalizados i até staba proibido rezar a santos tradecionalmente pertueses, cumo [[Santo António]].<ref name=":7" /> L pais deixórun de falar an pertués als sous filhos, falando-les zde anton an pertués. L sistema eiducatibo daquele tiempo tubo un papel decesibo: alfabetizou ls ninos an pertués.<ref name=":4" /> Ls moços nun iban a la scuola, ando yá nas puortas de la puberdade trabalhar ne l campo, desta maneira la cultura pertuesa era cunserbada; [[Francisco Franco|Franco]] trouxe la scolarizaçon sistemática, junto cula chegada de ls meios de quemunicaçon massibos rompeu l'eisolamiento i fizo que la cultura lhusitana até anton bien preserbada fusse zaparecendo.<ref name=":1" /> La propaganda franquista quijo anculcar un sprito de çcunfiança i de çtáncia ne ls oulibentinos an relaçon la Pertual.<ref name=":1" /> Las nuobas geraçones yá nun conhecian la lhéngua de Camões cumo lhéngua materna senó cumo ua lhéngua strangeira alheia a la sue tierra.<ref name=":4" /> La ''[[Seçon Femenina]]'' tubo la sue amportança neste porcesso ne l campo de las lhetras.<ref name=":4" /> Las fiestas populares i l folclore, senhales de la cultura pertuesa fúrun perseguidos ó squecidos.<ref name=":1" /> === Atualidade === Zde la muorte la [[Trasiçon (Spanha)|Trasiçon]] i l retorno de la democracie las relaçones cun Pertual fúrun restablecidas i l'antresse pul pertués i pula cultura lhusitana an giral. L patrimonho arquitetónico lhuso stá tamien a ser rebalorado mas inda stá arraigado esse sentimiento reácio la Pertual i a la sue cultura.<ref name=":4" /> L pertués yá solo ye falado pulas gientes mais bielhas, las geraçones bindouras yá son monoglotas; tenendo crecido i sido eiducadas an pertués.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ls cachopos non falan l castelhano ne l die-la-die, tanto na quemunicaçon formal cumo anformal.<ref name=":0" /> == Ensino == L pertués ye ansinado an Oulibença i an Talega mas cumo lhéngua strangeira.<ref name=":4" /><ref></ref> Alguas anstituiçones cumo l Anstituto Camões financiában porjetos para nun deixar morrer l pertués i promocionar la cultura lhusitana an Oulibença mas esses apoios yá nó eisisten.<ref name=":4" /> == Associaçones i atores políticos == Bárias associaçones ténen trabalhado a fabor de l pertués an Oulibença i an Talega, tenendo feito ua stensa lhabra documental i porjetos d'apoio als lhusofalantes. === Anstituto Camões === O [[Anstituto Camões]], o braço do governo português que visa a promoção e a conservação da língua portuguesa pelo mundo fora esteve a financiar cursos e actividades do português mas agora já não subsidía estes atos.<ref name=":4" /> === Para alhá Guadiana === An 2008 naciu l'associaçon [[Para alhá Guadiana]] (an pertués: ''Além Guadiana'') que ten ourganizado bários eibentos, colóquios i porgramas para ajudar a manter biba la lhéngua de Camões an Oulibença i cumpilar to l patrimonho oural de las gientes oulibentinas.<ref name=":7" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230557/https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro }}</ref> A Para alhá Guadiana ten cumo porjeto ambicioso criar un banco de dados sonoro feito de grabaçones de ls radadeiros lhusofalantes de Oulibença, desta maneira culs probérbios, las stórias i cançones screbir i eilustrar la stória recente de la bila.<ref name=":0" /> === Grupo de ls Amigos de Oulibença === L [[Grupo de ls Amigos de Oulibença]] ye ua ourganizaçon de caráter nacionalista pertuesa criada baixo la tutela de l [[Stado Nuobo]].<ref>mirandesinho lindo</ref><ref>http://elpais.com/diario/1978/11/02/internacional/278809221_850215.html</ref> Caratelizada pula sue atitude eirredentista ten feito presson al Stado Pertués acerca de l'ansino de la lhéngua pertuesa an Oulibença. === Partido Quemunista Pertués === L [[Partido Quemunista Pertués]] anquiriu an 2013 pula pregunta al gobierno N.º 2703/XII/2 acerca de la stinçon atrabeç de l Anstituto Camões de ls horairos de lhéngua i cultura pertuesa nun coleijo de Oulibença.<ref name=":8">http://www.pcp.pt/ataque-ao-ensino-do-portugu%C3%AAs-em-oliven%C3%A7a</ref> Habendo acuordos ne l'ansino antre l Stado Pertués i la [[Quemunidade Outónoma de Stremadura]].<ref name=":8" /> Las preguntas fúrun:<br /> # Cunfirma l menistério que fúrun zaparecidos horairos de Lhéngua i Cultura Pertuesa an Oulibença?<ref name=":8" /><br /> # Quantos horairos fúrun zaparecidos i quantos porsores seran çpensados?<ref name=":8" /><br /> # Cumo eirá l gobierno garantir que cuntinará a ser ansinada la lhéngua pertuesa naqueilha cidade?<ref name=":8" /><br /> # Las relaçones culturales eisistentes antre aqueilha cidade i Pertual nun fúrun tenidas an cunta na tomada de decison?<ref name=":8" /><br /> {{Refréncias|col=2}} [[Catadorie:Oulibença]] [[Catadorie:Talega]] [[Catadorie:Lhéngua pertuesa]] [[Catadorie:Lhénguas pertuesa na Spanha]] hog7i9oi7avygrfcdtn93j6vewrq2r7 107730 107729 2026-08-08T21:44:34Z ~2026-43184-25 15440 /* Oulibença i Talega na Spanha */ 107730 wikitext text/x-wiki {{Anfo lhéngua | nome        = Pertués oulibentino | nomenatibo  = Português oliventino | pernúncia   = | outrosnomes = | quelorfamília  = Indo-Ouropeia | stados     = [[Oulibença]]<br />[[Talega]]<br />[[San Bento de la Cuntenda (Oulibença)|San Bento de la Cuntenda]]<br />[[San Francisco de Oulibença]]<br />[[San Jorge de la Lor]]<br />[[San Rafael de Oulibença]]<br />[[Bila Rial (Oulibença)|Bila Rial]]<br />[[San Demingos de Gusmon (Oulibença)|San Demingos de Gusmon]] | falantes    = 3.600 | fam2        = Itálica | fam3        = [[Lhénguas románicas|Románica]] | fam4        = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]] | fam5        = [[Oucidental]] | fam6        = [[Ramo-eibérica]] | fam7        = [[Eibero-románica]] | fam8        = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]] | fam9        = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]] | scrita      = | regulador = | iso1 = | iso2 = | iso3 = | sil = | mapa =[[Fexeiro:Olivença location.PNG|270px|border]] }} L '''Pertués oulibentino'''<ref name=":0">[http://www.hoy.es/v/20120723/sociedad/portugues-oliventino-conserva-20120723.html http://www.hoy.es/v/20120723/sociedade/portugues-oliventino-conserva-20120723.html]</ref> (tamien coincido cumo '''Pertués de Oulibença''',<ref name=":3">Rmekjonson</ref> an [[pertués]] ''Português oliventino''/''Português de Olivença'') ye la bariadade dialetal de la [[lhéngua pertuesa]] própia de las poboaçones de [[Oulibença]], [[Talega]] i de las aldés colindantes. Atualmente l pertués an Oulibença i an Talega nun ten nanhun reconhecimiento por parte de l [[Spanha|Stado Spanhol]] qu'admenistra dezido território depuis de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual, assi i todo nun reconhece la soberanie spanhola na region i afirma qu'esses territórios le pertencen.<ref>http://www.onoticiasdatrofa.pt/index.php/ultimas-noticias/edicao-papel/44-edicao-411/10225-olivenca-e-portugal-e-bom-nao-esquecer{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.elconfidencial.com/mundo/2014-08-12/un-conflicto-internacional-convertido-en-gancho-turistico_160790/</ref> Yá nun se fala an Talega.<ref>http://port.pravda.ru/news/sociedade/05-07-2010/30048-olivenca-0/</ref> Fruito de ls dous seclos d'admenistraçon spanhola i eisolamiento de l resto de Pertual l pertués oulibentino ye agora ua fala moribunda; ls moços yá nun l falan quedando solo alguns idosos.<ref name=":0" /><ref name=":1"></ref> L pertués deixou de ser la lhéngua de la populaçon a partir de la [[década de 1940]], porcesso acelerado pula política de [[castelhanizaçon]] lhiebada pula [[Franquismo|Spanha franquista]].<ref name=":1" /><ref name=":4"></ref><ref name=":7">http://sol.sapo.pt/artigo/508982/olivenca-alem-guadiana-fala-se-cada-vez-mais-portugu-s</ref> == Cuntesto stórico == === Oulibença i Talega ne l Reino de Lhion === L'ourige de Oulibença stá lhigada a la cunquista defenitiba de [[Badalhouce]] pul radadeiro [[Reino de Lhion|rei de Lhion]], [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]], na primabera de 1230.<ref name=":2">{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227180255/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ }}</ref> Para agradecer la participaçon de ls templairos nessa cuntenda, Fonso IX cuncediu-les ls anclabes de [[Burguillos]] i [[Alconchel]]. Zde estes puntos, alhá pa l'anho 1256, la Orde criou l'ancomienda de Oulibença, naqueilha altura solo un cunjunto d'hortas, choças i alguas casas surgidas alredor dua nacente.<ref name=":2" /> Mas, durante l reinado de [[Fonso X l Sábio de Lhion i Castielha|Fonso X l Sábio]], ls Templários tubírun de deixar Oulibença i antregar las sues tierras al Cunceilho i Bispado de Badalhouce.<ref name=":2" /> === Oulibença i Talega ne l Reino de Pertual === Aquando de la Reconquista, las tierras qu'hoije perfazen l munecípio de Oulibença i la freguesie de Talega fúrun cedidas la Pertual pul [[Tratado de Alcanizes]] an 1297 juntamente cun muitas outras lhocalidades. El-Rei [[Deniç de Pertual]] aprobeitara la fraca posiçon política castelhana para aneixar i reaber bários territórios.<ref></ref> Zde 1297 até 1801 la bila mantén-se baixo suserania lhusitana, anclusibe durante la [[Ounion Eibérica]]; l resultado de cinco seclos de domínio pertués resultórun ne l fluxo para Oulibença de la cultura i lhénguas pertuesas, para alhá de la spresson arquitetónica i de l folclore.<ref name=":0" /><ref></ref> Debido a la peculiar posiçon geográfica de Oulibença, apartada de l resto de l paíç pul [[Odiana]] i rodeada por poboaçones castelhanas acabou por zambolber un subdialeto de l'alanteijano, cul qual partilha muitas de las sues eisoglossas.<ref name=":5">http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/temadeldia/olivenca-silencia-portugues_555273.html</ref> [[Fexeiro:Território de Olivença.jpg|miniaturadaimagem|230x230px|L território de Olivença.]] === Oulibença i Talega na Spanha === A partir de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual perdiu Oulibença i ambora este reclame que la Spanha perdiu-la ne l [[Cungresso de Biena]] l cierto ye qu'esta cuntina a admenistrar esse território. L pertués mantebe-se cumo lhéngua beícular i materna de ls habitantes de la region até a la metade de l [[seclo XX]], quando ampeçou a minguar, bítima de la política castelhanizadora de l Franquismo i de l sistema eiducatibo, dado qu'este radadeiro nun ansinaba l pertués, atualmente ansina-lo mas solo cumo lhéngua strangeira.<ref name=":5" /> == Caratelísticas == L pertués oulibentino ye un subdialeto de l [[pertués alanteijano]], ansere-se por cunseguinte ne l grupo de ls dialetos pertueses meridionales.<ref name=":6">https://books.google.es/books?id=12JfAAAAMAAJ&q=portugues+oliventino+caracteristicas&dq=portugues+oliventino+caracteristicas&hl=es&sa=X&redir_esc=y</ref> faç-se notar nalguns destes puntos i ne l campo lhéxical.<ref name=":6" /> Alguas de las caratelísticas mais defenitórias son: Preferéncia pul grupo bocálico oi (sendo ''ou'' ne l padron). S: ''oiro'' (pertués padron: ''ouro'');<ref name=":3" /> Fechamiento de la bogal átona i para i. S: ''fomi'' (pertués padron: fome);<ref name=":3" /> Auséncia de l ditongo ei, que passa a ser ê. S: ''galhinhêro'' (pertués padron: ''galhinheiro''), cun sceçones: seis, rei, reino, etc.;<ref name=":3" /> Yeísmo. S: ''casteyanos'' (pertués padron: ''castelhanos'').<ref name=":3" /> L pertués oulibentino qu'inda ye falado ye cheno de castelhanismos, podendo dezir-se que yá nun ye ua berson "pura" de l lhéngua mas un híbrido.<ref></ref> Falado an la region stá fuortemente anfluenciado pul pertués i pulas falas lhionesas meridionales.<ref></ref> == Situaçon lhenguística == === Domínio pertués === L pertués, durante la dominaçon lhusa de l território era la lhéngua oufecial i por cunseguinte l'ousada na admenistraçon, era para alhá desso permitida i promobida cumo la lhéngua statal.<ref name=":4" /> Para alhá desso, l pertués de Oulibença staba regulado pula [[Academie de Ciéncias de Lhisboua]] i era outelizada la norma padron de la lhéngua pertuesa. === Guerras de las Lharanjas, sec. XIX i 1ª metade de l seclo XX === L'ouficialidade mudarie an 1801 mas pa ls oulibentinos pouco mudara: l pertués cuntinar-se-iba a ousar cumo dantes al lhongo de to l seclo XIX i até a la década de 1940; la lhéngua de Camões era outelizada na rue i era la scrita.<ref name=":4" /> L pertués era trasmitido de geraçon an geraçon, la populaçon sendo la mesma dantes de la cunquista castelhana cuntinou ousar l lhenguajar outótono.<ref name=":0" /> === Franquismo === [[Fexeiro:RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg|miniaturadaimagem|186x186px|L ''[[Generalísimo]]'' [[Francisco Franco]].]] Al lhongo de la década de 1940 i 1950, cula amplantaçon de l Franquismo i de la política dua Spanha monoglota que perseguia todas las demales lhénguas que nun fússen l pertués, la lhéngua oufecial de l Stado, l pertués ampeçou a ser mal bisto i perdiu prestígio, tornando-se la lhéngua de las classes baixas i pouco anstruídas.<ref name=":7" /> Staba proibido falar pertués, ls brasones pertueses éran bandalizados i até staba proibido rezar a santos tradecionalmente pertueses, cumo [[Santo António]].<ref name=":7" /> L pais deixórun de falar an pertués als sous filhos, falando-les zde anton an pertués. L sistema eiducatibo daquele tiempo tubo un papel decesibo: alfabetizou ls ninos an pertués.<ref name=":4" /> Ls moços nun iban a la scuola, ando yá nas puortas de la puberdade trabalhar ne l campo, desta maneira la cultura pertuesa era cunserbada; [[Francisco Franco|Franco]] trouxe la scolarizaçon sistemática, junto cula chegada de ls meios de quemunicaçon massibos rompeu l'eisolamiento i fizo que la cultura lhusitana até anton bien preserbada fusse zaparecendo.<ref name=":1" /> La propaganda franquista quijo anculcar un sprito de çcunfiança i de çtáncia ne ls oulibentinos an relaçon la Pertual.<ref name=":1" /> Las nuobas geraçones yá nun conhecian la lhéngua de Camões cumo lhéngua materna senó cumo ua lhéngua strangeira alheia a la sue tierra.<ref name=":4" /> La ''[[Seçon Femenina]]'' tubo la sue amportança neste porcesso ne l campo de las lhetras.<ref name=":4" /> Las fiestas populares i l folclore, senhales de la cultura pertuesa fúrun perseguidos ó squecidos.<ref name=":1" /> === Atualidade === Zde la muorte la [[Trasiçon (Spanha)|Trasiçon]] i l retorno de la democracie las relaçones cun Pertual fúrun restablecidas i l'antresse pul pertués i pula cultura lhusitana an giral. L patrimonho arquitetónico lhuso stá tamien a ser rebalorado mas inda stá arraigado esse sentimiento reácio la Pertual i a la sue cultura.<ref name=":4" /> L pertués yá solo ye falado pulas gientes mais bielhas, las geraçones bindouras yá son monoglotas; tenendo crecido i sido eiducadas an pertués.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ls cachopos non falan l castelhano ne l die-la-die, tanto na quemunicaçon formal cumo anformal.<ref name=":0" /> == Ensino == L pertués ye ansinado an Oulibença i an Talega mas cumo lhéngua strangeira.<ref name=":4" /><ref></ref> Alguas anstituiçones cumo l Anstituto Camões financiában porjetos para nun deixar morrer l pertués i promocionar la cultura lhusitana an Oulibença mas esses apoios yá nó eisisten.<ref name=":4" /> == Associaçones i atores políticos == Bárias associaçones ténen trabalhado a fabor de l pertués an Oulibença i an Talega, tenendo feito ua stensa lhabra documental i porjetos d'apoio als lhusofalantes. === Anstituto Camões === O [[Anstituto Camões]], o braço do governo português que visa a promoção e a conservação da língua portuguesa pelo mundo fora esteve a financiar cursos e actividades do português mas agora já não subsidía estes atos.<ref name=":4" /> === Para alhá Guadiana === An 2008 naciu l'associaçon [[Para alhá Guadiana]] (an pertués: ''Além Guadiana'') que ten ourganizado bários eibentos, colóquios i porgramas para ajudar a manter biba la lhéngua de Camões an Oulibença i cumpilar to l patrimonho oural de las gientes oulibentinas.<ref name=":7" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230557/https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro }}</ref> A Para alhá Guadiana ten cumo porjeto ambicioso criar un banco de dados sonoro feito de grabaçones de ls radadeiros lhusofalantes de Oulibença, desta maneira culs probérbios, las stórias i cançones screbir i eilustrar la stória recente de la bila.<ref name=":0" /> === Grupo de ls Amigos de Oulibença === L [[Grupo de ls Amigos de Oulibença]] ye ua ourganizaçon de caráter nacionalista pertuesa criada baixo la tutela de l [[Stado Nuobo]].<ref>mirandesinho lindo</ref><ref>http://elpais.com/diario/1978/11/02/internacional/278809221_850215.html</ref> Caratelizada pula sue atitude eirredentista ten feito presson al Stado Pertués acerca de l'ansino de la lhéngua pertuesa an Oulibença. === Partido Quemunista Pertués === L [[Partido Quemunista Pertués]] anquiriu an 2013 pula pregunta al gobierno N.º 2703/XII/2 acerca de la stinçon atrabeç de l Anstituto Camões de ls horairos de lhéngua i cultura pertuesa nun coleijo de Oulibença.<ref name=":8">http://www.pcp.pt/ataque-ao-ensino-do-portugu%C3%AAs-em-oliven%C3%A7a</ref> Habendo acuordos ne l'ansino antre l Stado Pertués i la [[Quemunidade Outónoma de Stremadura]].<ref name=":8" /> Las preguntas fúrun:<br /> # Cunfirma l menistério que fúrun zaparecidos horairos de Lhéngua i Cultura Pertuesa an Oulibença?<ref name=":8" /><br /> # Quantos horairos fúrun zaparecidos i quantos porsores seran çpensados?<ref name=":8" /><br /> # Cumo eirá l gobierno garantir que cuntinará a ser ansinada la lhéngua pertuesa naqueilha cidade?<ref name=":8" /><br /> # Las relaçones culturales eisistentes antre aqueilha cidade i Pertual nun fúrun tenidas an cunta na tomada de decison?<ref name=":8" /><br /> {{Refréncias|col=2}} [[Catadorie:Oulibença]] [[Catadorie:Talega]] [[Catadorie:Lhéngua pertuesa]] [[Catadorie:Lhénguas pertuesa na Spanha]] 7z6p65ltxye2zinv2tlmmpn7178teyo Modelo:Anfo/Música/artista/doc 10 10146 107742 93707 2026-08-09T11:30:26Z IvanScrooge98 7049 /* Eisemplos */ feixeiro 107742 wikitext text/x-wiki {{Subpáigina de documentaçon}} == Código d'outelizaçon == Para amostrar l cuntenido scundido, remoba las ''tags'' <nowiki><!-- --></nowiki>: {{Col-begin}} {{Col-2}} === Pa ls artigos subre andebíduos === <pre> {{Anfo/Música/artista |nome = |eimaige = |eimaige_tamanho = |eimaige_lhegenda = |fondo = <!-- Preenchimento oubrigatório cun cantor_solo, anstrumentista_sin_bocal ó pessona_sin_performances --> |nome_cumpleto = |alcunha = |nacimiento_data = <!-- {{dni|die|més|anho}} --> |nacimiento_cidade = |nacimiento_paíç = |ourige = |paíç = |muorte_data = <!-- {{muorte||||||}} --> |muorte_lhocal = |nacionalidade = |cónjuge = |género = |filhos = |nome_mai = |nome_pai = |alma_mater = |acupaçon = |strumiento = |strumientos_notables = |modelos = |tipo bocal = |período = |outras acupaçones = |eiditora = |afeliaçones = |anfluéncias = |anfluenciados = |prémios = |sítio = |assinatura = }} </pre> {{Col-2}} === Pa ls artigos subre bandas === <pre> {{Anfo/Música/artista |nome = |eimaige = |eimaige_tamanho = |eimaige_lhegenda = |fondo = <!-- Preenchimento oubrigatório cun grupo_ó_banda, banda_cover ó grupo_clássico --> |ourige = |paíç = |género = |período = |eiditora = |afeliaçones = |anfluéncias = |anfluenciados = |sítio = |antegrantes = |antigos_antegrantes = |prémios = }} </pre> {{Col-end}} == Parámetros == An <code>fondo</code> outelize ua de las siete catadories ambaixo: {| class="wikitable" |- ! Código ! Quelor ! Amostra |- | cantor_solo | #f0e68c | {{fontcolor|black|#f0e68c|Anformaçon de fondo}} |- | anstrumentista_sin_bocal | #f4bf92 | {{fontcolor|black|#f4bf92|Anformaçon de fondo}} |- | pessona_sin_performances | #bfe0bf | {{fontcolor|black|#bfe0bf|Anformaçon de fondo}} |- | grupo_ó_banda | #b0c4de | {{fontcolor|black|#b0c4de|Anformaçon de fondo}} |- | banda_cover | #d8bfd8 | {{fontcolor|black|#d8bfd8|Anformaçon de fondo}} |- | grupo_clássico | #b0e0e6 | {{fontcolor|black|#b0e0e6|Anformaçon de fondo}} |- | temporário | #d3d3d3 | {{fontcolor|black|#d3d3d3|Anformaçon de fondo}} |- |} == Eisemplos == {{col-begin}} {{col-2}} {{Anfo/Música/artista |nome = Amália Rodrigues |eimaige = Amalia Rodrigues, Bestanddeelnr 922-1813.jpg |eimaige_lhegenda = Retrato de Amália Rodrigues de 1969. |fondo = cantor_solo |nome_cumpleto = Amália da Piedade Rodrigues |alcunha = ''Reina de l Fado'' |nacimiento_data = {{dni|1|7|1920|sin eidade}} |ourige = [[Lisboua]] |paíç = {{PRT}} |muorte_data = {{muorte|6|10|1999|1|7|1920}} |nacionalidade = pertuesa |género = Fado |acupaçon = Fadista, cantora |strumiento = Boç i guitarra pertuesa |período = 1939 – 1999 |outras acupaçones = Atriz |eiditora = Valentim de Carvalho |sítio = http://www.amaliarodrigues.pt/ |assinatura = [[Fexeiro:Amália.svg|200px]] }} {{col-2}} {{Anfo/Música/artista |nome = Galandum Galundaina |fondo = grupo_ó_banda |ourige = [[Miranda de l Douro]] |paíç = {{PRT}} |género = Tradecional |período = 1996 - persente |sítio = http://www.galandum.co.pt/ |antegrantes = Paulo Preto<br>Paulo Meirinhos<br>Alexandre Meirinhos<br>João Pratas |antigos_antegrantes = Manuel Meirinhos }} {{col-end}} ;Cantor(a) solo <pre> {{Anfo/Música/artista |nome = Amália Rodrigues |eimaige = Amalia Rodrigues, Bestanddeelnr 922-1813.jpg |eimaige_lhegenda = Retrato de Amália Rodrigues de 1969. |fondo = cantor_solo |nome_cumpleto = Amália da Piedade Rodrigues |alcunha = ''Reina de l Fado'' |nacimiento_data = {{dni|1|7|1920|sin eidade}} |ourige = [[Lisboua]] |paíç = {{PRT}} |muorte_data = {{muorte|6|10|1999|1|7|1920}} |nacionalidade = pertuesa |género = Fado |acupaçon = Fadista, cantora |strumiento = Boç i guitarra pertuesa |período = 1939 – 1999 |outras acupaçones = Atriz |eiditora = Valentim de Carvalho |sítio = http://www.amaliarodrigues.pt/ |assinatura = [[Fexeiro:Amália.svg|200px]] }} </pre> ;Grupo ó banda <pre> {{Anfo/Música/artista |nome = Galandum Galundaina |fondo = grupo_ó_banda |ourige = [[Miranda de l Douro]] |paíç = {{PRT}} |género = Tradecional |período = 1996 - persente |sítio = http://www.galandum.co.pt/ |antegrantes = Paulo Preto<br>Paulo Meirinhos<br>Alexandre Meirinhos<br>João Pratas |antigos_antegrantes = Manuel Meirinhos }} </pre> <includeonly>[[Catadorie:!Anfocaixas subre pessonas|Musica]]</includeonly> biiau97johw4cnmzcp3shakda9i2tzq 107743 107742 2026-08-09T11:30:49Z IvanScrooge98 7049 /* Eisemplos */ 107743 wikitext text/x-wiki {{Subpáigina de documentaçon}} == Código d'outelizaçon == Para amostrar l cuntenido scundido, remoba las ''tags'' <nowiki><!-- --></nowiki>: {{Col-begin}} {{Col-2}} === Pa ls artigos subre andebíduos === <pre> {{Anfo/Música/artista |nome = |eimaige = |eimaige_tamanho = |eimaige_lhegenda = |fondo = <!-- Preenchimento oubrigatório cun cantor_solo, anstrumentista_sin_bocal ó pessona_sin_performances --> |nome_cumpleto = |alcunha = |nacimiento_data = <!-- {{dni|die|més|anho}} --> |nacimiento_cidade = |nacimiento_paíç = |ourige = |paíç = |muorte_data = <!-- {{muorte||||||}} --> |muorte_lhocal = |nacionalidade = |cónjuge = |género = |filhos = |nome_mai = |nome_pai = |alma_mater = |acupaçon = |strumiento = |strumientos_notables = |modelos = |tipo bocal = |período = |outras acupaçones = |eiditora = |afeliaçones = |anfluéncias = |anfluenciados = |prémios = |sítio = |assinatura = }} </pre> {{Col-2}} === Pa ls artigos subre bandas === <pre> {{Anfo/Música/artista |nome = |eimaige = |eimaige_tamanho = |eimaige_lhegenda = |fondo = <!-- Preenchimento oubrigatório cun grupo_ó_banda, banda_cover ó grupo_clássico --> |ourige = |paíç = |género = |período = |eiditora = |afeliaçones = |anfluéncias = |anfluenciados = |sítio = |antegrantes = |antigos_antegrantes = |prémios = }} </pre> {{Col-end}} == Parámetros == An <code>fondo</code> outelize ua de las siete catadories ambaixo: {| class="wikitable" |- ! Código ! Quelor ! Amostra |- | cantor_solo | #f0e68c | {{fontcolor|black|#f0e68c|Anformaçon de fondo}} |- | anstrumentista_sin_bocal | #f4bf92 | {{fontcolor|black|#f4bf92|Anformaçon de fondo}} |- | pessona_sin_performances | #bfe0bf | {{fontcolor|black|#bfe0bf|Anformaçon de fondo}} |- | grupo_ó_banda | #b0c4de | {{fontcolor|black|#b0c4de|Anformaçon de fondo}} |- | banda_cover | #d8bfd8 | {{fontcolor|black|#d8bfd8|Anformaçon de fondo}} |- | grupo_clássico | #b0e0e6 | {{fontcolor|black|#b0e0e6|Anformaçon de fondo}} |- | temporário | #d3d3d3 | {{fontcolor|black|#d3d3d3|Anformaçon de fondo}} |- |} == Eisemplos == {{col-begin}} {{col-2}} {{Anfo/Música/artista |nome = Amália Rodrigues |eimaige = Amalia Rodrigues, Bestanddeelnr 922-1813.jpg |eimaige_lhegenda = Retrato de Amália Rodrigues de 1969. |fondo = cantor_solo |nome_cumpleto = Amália da Piedade Rodrigues |alcunha = ''Reina de l Fado'' |nacimiento_data = {{dni|1|7|1920|sin eidade}} |ourige = [[Lisboua]] |paíç = {{PRT}} |muorte_data = {{muorte|6|10|1999|1|7|1920}} |nacionalidade = pertuesa |género = Fado |acupaçon = Fadista, cantora |strumiento = Boç i guitarra pertuesa |período = 1939 – 1999 |outras acupaçones = Atriz |eiditora = Valentim de Carvalho |sítio = http://www.amaliarodrigues.pt/ |assinatura = [[Fexeiro:Amália.svg|150px]] }} {{col-2}} {{Anfo/Música/artista |nome = Galandum Galundaina |fondo = grupo_ó_banda |ourige = [[Miranda de l Douro]] |paíç = {{PRT}} |género = Tradecional |período = 1996 - persente |sítio = http://www.galandum.co.pt/ |antegrantes = Paulo Preto<br>Paulo Meirinhos<br>Alexandre Meirinhos<br>João Pratas |antigos_antegrantes = Manuel Meirinhos }} {{col-end}} ;Cantor(a) solo <pre> {{Anfo/Música/artista |nome = Amália Rodrigues |eimaige = Amalia Rodrigues, Bestanddeelnr 922-1813.jpg |eimaige_lhegenda = Retrato de Amália Rodrigues de 1969. |fondo = cantor_solo |nome_cumpleto = Amália da Piedade Rodrigues |alcunha = ''Reina de l Fado'' |nacimiento_data = {{dni|1|7|1920|sin eidade}} |ourige = [[Lisboua]] |paíç = {{PRT}} |muorte_data = {{muorte|6|10|1999|1|7|1920}} |nacionalidade = pertuesa |género = Fado |acupaçon = Fadista, cantora |strumiento = Boç i guitarra pertuesa |período = 1939 – 1999 |outras acupaçones = Atriz |eiditora = Valentim de Carvalho |sítio = http://www.amaliarodrigues.pt/ |assinatura = [[Fexeiro:Amália.svg|150px]] }} </pre> ;Grupo ó banda <pre> {{Anfo/Música/artista |nome = Galandum Galundaina |fondo = grupo_ó_banda |ourige = [[Miranda de l Douro]] |paíç = {{PRT}} |género = Tradecional |período = 1996 - persente |sítio = http://www.galandum.co.pt/ |antegrantes = Paulo Preto<br>Paulo Meirinhos<br>Alexandre Meirinhos<br>João Pratas |antigos_antegrantes = Manuel Meirinhos }} </pre> <includeonly>[[Catadorie:!Anfocaixas subre pessonas|Musica]]</includeonly> k9a8cu1ed0disvbc8bepic8aq28ynu6 Amália Rodrigues 0 10497 107744 93706 2026-08-09T11:31:08Z IvanScrooge98 7049 /* */ fexeiro 107744 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Música/artista |nome = Amália Rodrigues |eimaige = Amalia Rodrigues, Bestanddeelnr 922-1813.jpg |eimaige_tamanho = |eimaige_lhegenda = Retrato de Amália Rodrigues an 1969. |fondo = cantor_solo |nome_cumpleto = Amália da Piedade Rodrigues |alcunha = ''Reina de l Fado'' (''Rainha do Fado'') |nacimiento_data = {{dni|1|7|1920|se}} |nacimiento_cidade = [[Lisboua]] |nacimiento_paíç = [[Pertual]] |ourige = |paíç = |muorte_data = {{muorte|6|10|1999|1|7|1920}} |muorte_lhocal = Lisboua, Pertual |nacionalidade = pertuesa |cónjuge = |género = |filhos = |nome_mai = |nome_pai = |alma_mater = |acupaçon = Atriç, cantadeira, fadista |strumiento = |strumientos_notables = |modelos = |tipo bocal = |período = 1940-1999 |outras acupaçones = |eiditora = |afeliaçones = |anfluéncias = |anfluenciados = |prémios = |sítio = http://www.amaliarodrigues.pt/ |assinatura = [[Fexeiro:Amália.svg|150px]] }} '''Amália da Piedade Rodrigues''' <small>GCSE • GCIH</small><ref>Amália Rodrigues fui cundecorada cula Orde Melitar de Santiago de la Spada (Gran-Cruç), i cula Orde de l Anfante D. Anrique (Gran-Cruç).</ref> ([[Lisboua]], 1 de júlio de 1920<ref>Amália naciu an 1 de júlio, sendo la data que la própia atrebuía cumo l sou anibersairo, mas solo fui registrada die 23.</ref><ref>{{citar web|url=http://expresso.sapo.pt/actualidade/google-homenageia-amalia-rodrigues-video=f663674|títalo=Google homenageia Amália Rodrigues (vídeo)|outor=Maria Luiza Rolim|obra=Expresso|data=23 de júlio 2011|lhéngua=pertués}}</ref> — Lisboa, 6 de outubre de 1999) fui ua fadista, cantadeira i atriç pertuesa, coincida cumo la boç de Pertual i ua de las más notables cantadeiras de l seclo XX. Stá anterrada ne l Panteon Nacional, antre ls pertueses eilustres. Tornou-se coincida an todo l mundo cumo la ''Reina de l Fado'' (an pertués: ''Rainha do Fado''), i por cunsequéncia, debido al simbolismo que este género musical ten na cultura pertuesa, fui cunsidrada por muitos cumo ua de las sues melhores ambaixadoras ne l mundo. Apareciu an bários porgramas de telbison, pul mundo fora, adonde nó solo cantaba fados i outras cançones de tradiçon popular pertuesa, cumo inda cançones cuntemporáneas (ampeçando l chamado fado-cançon) i miesmo algua cançon de ourige strangeira (francesa, amaricana, spanhola, eitaliana, mexicana i brasileira). Notable cuntrebuiçon sue pa la stória de l fado, fui la nobidade que antroduziu de cantar poemas de grandes outores pertueses cunsagrados, adespuis de cancionados, de que ye eisemplo la lírica de [[Luís de Camões]] ó las cantigas i trobas de [[Deniç I de Pertual|D. Deniç]]. Tubo inda al serbício de la sue boç la scrita de alguns de ls meiores poetas i letristas ls sous cuntemporáneos, cumo David Mourão-Ferreira, Pedro Homem e Melo, José Carlos Ary dos Santos, Alexandre O'Neill i Manuel Alegre. Amália Rodrigues falaba i cantaba an spanhol, galhego, francés, eitaliano i anglés. An 1943 ampeçou l sou ramo dun oufício anternacional, atuando ne l Triato Rial de Madrid. Antre 1944 i 1945, quedou uito meses an cartaç ne l Casino Copacabana. La sue strena ne l cinema fui an 1947, cul filme ''Capas Negras'', cunsidrado un marco ne l cinema ouropeu i lhatino, tenendo quedado más dun anho an cartaç i sendo la meior sensaçon de l cinema luso anté hoije.<ref name="amaliaglobo2015">{{citar web|url=http://g1.globo.com/mundo/videos/t/todos-os-videos/v/fado-de-amalia-rodrigues-continua-conquistando-fas/4314524/|títalo=Fado de Amália Rodrigues continua conquistando fãs|obra=G1|publicado=Globo.com|data=10 de júlio de 2015|lhéngua=pertués}}</ref> La cançon "Coimbra", cunquistou la segunda posiçon de la tabela Billboard Hot 100, de la rebista amaricana Billboard, an 1952.<ref name=Whitburn>Joel Whitburn (1973), ''Top Pop Records 1940-1955'' (an anglés) Record Research</ref> An maio de 1954, Amália fui cápia de la mesma rebista amaricana, puis l álbun ''Amália in Fado & Flamenco'' cunquistou la purmeira posiçon antre ls mais bendidos ne ls [[Stados Ounidos de la América]].<ref>''Billboard'' (5 de júnio de 1954), "[https://books.google.pt/books?id=5h4EAAAAMBAJ Amália Rodrigues in songs of fado and flamenco from Portugal and Spain]" (an anglés), Nielsen Company, páigina 40</ref> Neste mesmo anho, atuou ne l Radio City Music Hall an [[Nuoba Iorque]] por quatro meses.<ref>''Billboard'' (29 de maio de 1954), "[https://books.google.pt/books?id=bx8EAAAAMBAJ Fado is fascinating!]" (an anglés), Nielsen Company, páigina 58</ref> Na década de 1970, anque stubisse ne l tope de la sue fama anternacional, la sue eimaige an Pertual fui afetada por bias de falsos belouros de que Amália tenie lhigaçones cul regime de [[António de Oliveira Salazar]]. Na berdade, muitos de ls sous fados fúrun censurados pul ditador. Amália recunquistou la popularidade cul pobo pertués, cantou l hino de la Reboluçon de 25 de Abril de 1974 (ó Reboluçon de ls Crabos), la cançon "Grândola Vila Morena" i ambriou denheiro pa l [[Partido Quemunista Pertués]] de maneira eilegal.<ref>{{citar web|url=https://elpais.com/diario/1999/10/08/cultura/939333615_850215.html|títalo=Saramago desvela que Amália Rodrigues dio dinero a los comunistas|outor=Eva Larrauri|obra=El País|data=8 de outubre de 1999|lhéngua=spanhol}}</ref> Anté a la sue muorte, an outubre de 1999, 170 álbuns fúrun eiditados cun sou nome an 30 paízes,<ref>{{citar web|url=http://www.nytimes.com/1999/10/07/arts/amalia-rodrigues-79-queen-of-fado-lisbon-s-sad-songs.html|títalo=Amalia Rodrigues, 79, Queen Of Fado, Lisbon's Sad Songs|outor=Jon Pareles|obra=The New York Times|data=7 de outubre de 1999|lhéngua=anglés}}</ref> bendendo mais de 30 melhones de cópias an todo l mundo, númaro trés bezes meior que la populacion de Pertual.<ref>{{citar web|url=http://www.portaldofado.net/content/view/3210/275/|títalo=Amália Rodrigues - 14 anos de saudade|publicado=Portal do Fado|data=6 de outubre de 2013|lhéngua=pertués}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.cinept.ubi.pt/pt/pessoa/2143688845/Am%C3%A1lia+Rodrigues|títalo=Amália Rodrigues|obra=Cinema Português|publicado=Universidade da Beira Interior|acessodata=11 de janeiro de 2018|lhéngua=pertués}}</ref> {{Refréncias|quel=2}} == Lhigaçones sternas == {{Correlatos |wikiquote=Amália Rodrigues |commons=Amália Rodrigues |commonscat=Amália Rodrigues }} *[http://www.amaliarodrigues.pt/ Sítio oufecial] (an pertués) {{Portal3|Pertual}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Atores]] [[Catadorie:Músicos]] [[Catadorie:Pertueses]] 1hfmnp9hqk9bgvacvsnvurqggabiwtt Academie de la Lhéngua Sturiana 0 10620 107710 94506 2026-08-08T13:18:04Z ~2026-43184-25 15440 /* */ 107710 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|300px|L lhar de la Academie de la Lhéngua Sturiana an Uviéu.]] La '''Academie de la Lhéngua Sturiana''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Academia de la Llingua Asturiana'') ye l uorgano ancargado de la normalizaçon i çfénsia de la [[lhéngua sturiana]]. La anstituiçon fui criada an 1980 pul decreto 33/1980 de 15 de dezembre de l Cunseilho Regional de las Stúrias,<ref>Xaqualhe</ref> i ls statutos fúrun aprobados pul mesmo uorgano atrabeç de l decreto 9/1981,<ref>{{citar periódico|títalo=Decreto 9/198l, de 6 de abril, por el que se aprueban los Estatutos de la Academia de la Lengua Asturiana|jornal=Boletín Oficial del Consejo Regional de Asturias|data=22 de dezembre de 1981|númaro=14|url=https://sede.asturias.es/bopa/disposiciones/repositorio/LEGISLACION11/66/7/6D537B073EB944F7B8F688AEC84673B9.pdf|lhéngua=spanhol|formato=PDF}}</ref> altarados an 12 de abril de 1995.<ref>{{citar periódico|títalo=Estatutos de la "Academia de la Llingua Asturiana"|jornal=Boletín Oficial del Consejo Regional de Asturias|data=14 de júnio de 1995|númaro=136|url=https://sede.asturias.es/bopa/disposiciones/repositorio/LEGISLACION14/66/2/729C67B8A4D248FDB570BAD381F0D6BD.pdf|lhéngua=spanhol|formato=PDF}}</ref> Xosé Lluis García Arias fui l persidente anté l anho de 2001,<ref>{{citar periódico|títalo=Dimisión del Presidente de l’Academia de la Llingua Asturiana|jornal=Lletres Asturianes|data=10 de janeiro de 2001|númaro=76|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/index.php?px=entamu&cod=38|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> passando anton a acupar la persidéncia i repersentaçon de la anstituiçon Ana Cano.<ref>{{citar periódico|títalo=XXII Día de les Lletres Asturianes|jornal=Lletres Asturianes|data=2001|númaro=78|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/1385033205Notes%20y%20anuncies.pdf|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> Ne l anho de 1919 fui criada an Xixón la Rial Academie Sturiana de las Artes i las Letras, sendo la outra academie que era ancargada na stória de l sturiano. {{Refréncias|quel=2}} == Lhigaçones sternas == *[http://www.academiadelallingua.com/ Sítio oufecial] (an sturiano) {{Commonscat|Academia de la Llingua Asturiana}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Lhéngua sturiana]] [[Catadorie:Stúrias]] rxxjokp8d98g7y8bz9pi278kw9mpnhu 107711 107710 2026-08-08T13:20:48Z ~2026-43184-25 15440 /* */ 107711 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|300px|L lhar de la Academie de la Lhéngua Sturiana an Uviéu.]] La '''Academie de la Lhéngua Sturiana''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Academia de la Llingua Asturiana'') ye l uorgano ancargado de la normalizaçon i çfénsia de la [[lhéngua sturiana]]. La anstituiçon fui criada an 1980 pul decreto 33/1980 de 15 de dezembre de l Cunseilho Regional de las Stúrias,<ref>Xaqualhe</ref> i ls statutos fúrun aprobados pul mesmo uorgano atrabeç de l decreto 9/1981,<ref>Jespe</ref> altarados an 12 de abril de 1995.<ref>{{citar periódico|títalo=Estatutos de la "Academia de la Llingua Asturiana"|jornal=Scane|data=14 de júnio de 1995|númaro=136|url=https://sede.asturias.es/bopa/disposiciones/repositorio/LEGISLACION14/66/2/729C67B8A4D248FDB570BAD381F0D6BD.pdf|lhéngua=sturiano|formato=PDF}}</ref> Xosé Lluis García Arias fui l persidente anté l anho de 2001,<ref>{{citar periódico|títalo=Dimisión del Presidente de l’Academia de la Llingua Asturiana|jornal=Lletres Asturianes|data=10 de janeiro de 2001|númaro=76|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/index.php?px=entamu&cod=38|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> passando anton a acupar la persidéncia i repersentaçon de la anstituiçon Ana Cano.<ref>{{citar periódico|títalo=XXII Día de les Lletres Asturianes|jornal=Lletres Asturianes|data=2001|númaro=78|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/1385033205Notes%20y%20anuncies.pdf|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> Ne l anho de 1919 fui criada an Xixón la Rial Academie Sturiana de las Artes i las Letras, sendo la outra academie que era ancargada na stória de l sturiano. {{Refréncias|quel=2}} == Lhigaçones sternas == *[http://www.academiadelallingua.com/ Sítio oufecial] (an sturiano) {{Commonscat|Academia de la Llingua Asturiana}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Lhéngua sturiana]] [[Catadorie:Stúrias]] sh2tigb53tewqsujrhyomh51b2g72e9 Snow White and the Seven Dwarfs 0 11214 107728 96172 2026-08-08T21:01:20Z ~2026-30875-10 15270 107728 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Filme |nome = Snow White and the Seven Dwarfs |títalo-or = |títalo-mwl = Branca de Niebe i ls Siete Nanos |títalo-pt = Branca de Neve e os Sete Anões |títalo-br = Branca de Neve e os Sete Anões |eimaige = Snow white 1937 trailer screenshot.jpg |eimaige_tamanho = |eimaige_lhegenda = |direçon = David Hand<br>William Cottrell<br>Wilfred Jackson<br>Larry Morey<br>Perce Pearce<br>Ben Sharpsteen |porduçon = Walt Disney |argumiento = Ted Sears<br>Richard Creedon<br>Otto Englander<br>Dick Rickard<br>Earl Hurd<br>Merrill De Maris<br>Dorothy Ann Blank<br>Webb Smith |stória = |criaçon_oureginal = {{based on|''[[Branca de Niebe]]''|ls [[Armanos Grimm]]}} |narraçon = |eilenco = Adriana Caselotti<br>Lucille La Verne<br>Harry Stockwell<br>Roy Atwell<br>Pinto Colvig<br>Otis Harlan<br>Scotty Mattraw<br>Billy Gilbert<br>Eddie Collins<br>Moroni Olsen<br>Stuart Buchanan |lhéngua = Anglés |música = Frank Churchill<br>Paul Smith<br>Leigh Harline |cinematografie = |eidiçon = |stúdio = Walt Disney Productions |çtribuiçon = RKO Radio Pictures |lhançamiento = 21 de dezembre de 1937 |lhançamiento_lusófono = {{BRAb}} 10 de janeiro de 1938<br/>{{PORb}} 12 de dezembre de 1938 |duraçon = 83 minutos |paíç = Stados Ounidos |ourçamiento = US$ 1.49 milhon |receita = US$ 418 milhones |precedido_por = |seguido_por = |sítio = |código-IMDB = 0029583 }} '''''Snow White and the Seven Dwarfs''''' ({{lang-mwl|''Branca de Niebe i ls Siete Nanos''}}) ye un filme stadunidense d'animaçon, de ls géneros musical, remanse i abintura lançado an 1937. Ye l purmeiro longa-metraige d'animaçon de la Disney i ye baseado ne l cunto de fadas "[[Branca de Niebe]]", de ls [[Armanos Grimm]]. La stória fui adatada por Dorothy Ann Blank, Richard Credon, Merrill De Maris, Otto Anglander, Earl Hurd, Dick Rickard, Ted Sears i Webb Smith. David Hand fui l diretor superbisor, anquanto William Cottrell, Wilfred Jackson, Larry Morey, Perce Pearce i Ben Sharpsten dirigiran sequéncias andebiduales de l filme. ''Branca de Niebe i ls Siete Nanos'' fui l purmeiro longa-metraige d'animaçon porduzido ne ls Stados Ounidos, l purmeiro totalmente a quelores ne l mundo, l purmeiro a ser porduzido por Walt Disney i l purmeiro filme de ls cunsidrados Clássicos Disney. ''Branca de Niebe i ls Siete Nanos'' streou ne l Carthay Circle Theatre an 21 de dezembre de 1937, seguido pul sou lançamiento nacional an 4 de febreiro de 1938, i arrecadou 8 milhones de dólares an belheteries al redror de l mundo. Na época, fui brebemente la maior belheterie dun filme sonoro. La popularidade de ''Branca de Niebe i ls Siete Nanos'' lebou-lo a ser relançado ne ls cinemas bárias bezes nas décadas seguintes, até sou lançamiento an home video ne ls anhos 90. Ne l 11º Óscar, Walt Disney recebiu un Óscar honorairo i l'animaçon fui andicada al Oscar de melhor banda sonora. ''Branca de Niebe i ls Siete Nanos'' fui selecionado para preserbaçon ne l ''National Film Registry'' pula Biblioteca de l Cungresso an 1989 por ser "culturalmente, storicamente i steticamente amportante". Fui classeficado na lista de ls melhores filmes stadunidenses segundo l American Film Institute , que tamien l nomeou cumo l maior filme d'animaçon amaricana de todos ls tiempos an 2008. ''Branca de Niebe i ls Siete Nanos'' tubo un einorme ampato cultural, resultando an atraçones ne ls parques temáticos de la Disney, bideogames, libros i marcando l'ampeço de las animaçones ne ls cinemas. == Anredo == Ua reina mala i guapa resolbe, por ambeija i baidade, mandar matar sue anteada, Branca de Niebe, la mais guapa de to l reino. Mas l carrasco que deberie assassiná-la la deixa partir i, durante sue fuga pula floresta, eilha ancontra la cabanha de ls siete nanos, que trabalhan nua mina i passan la protegé-la. Algun tiempo depuis, quando çcubre que Branca de Niebe cuntina biba, la Bruxa Mala çfarça-se i bai atrás de la moça cun ua maçana ambenenada, que faç cun que Branca de Niebe caia nun sono perfundo até l die an qu'un beiso de l'amor berdadeiro la faga çpertar. == Eilenco == *Adriana Caselotti cumo [[Branca de Niebe|Snow White]] (Branca de Niebe)<ref name=":2">{{citar web|url=http://disney.go.com/vault/archives/characters/sevendwarfs/sevendwarfs.html|titulo=The Seven Dwarfs Character History|data=|acessodata=|obra=|publicado=Disney.go|ultimo=|primeiro=}}</ref> *Lucille La Verne cumo Queen Grimhilde / Witch (Reina Grimhilde / Bielha Bruxa)<ref name=":2" /> *Harry Stockwell cumo The Prince ó Prince Florian (Príncepe Ancantado / Príncepe Florian)<ref name=":2" /> *Roy Atwell cumo Doc (Mestre)<ref name=":2" /> *Pinto Colvig cumo Grumpy (Anrabiado)<ref name=":2" /> *Otis Harlan cumo Happy (Feliç)<ref name=":2" /> *Pinto Colvig cumo Sleepy (Soneca)<ref name=":2" /> *Scotty Mattraw cumo Bashful (Dengoso)<ref name=":2" /> *Billy Gilbert cumo Sneezy (Atchin)<ref name=":2" /> *Eddie Collins cumo Dopey (Dunga)<ref name=":2" /> *Moroni Olsen cumo The Magic Mirror (Speilho Mágico)<ref name=":2" /> *Stuart Buchanan cumo Humbert, the Huntsman (Caçador)<ref name=":2" /> {{Refréncias}} == Ligaçones sternas == {{commonscat|Snow White and the Seven Dwarfs (1937 film)}} * {{IMDb title|0029583}} {{DISPLAYTITLE:''Snow White and the Seven Dwarfs''}} [[Catadorie:Filmes de 1937]] [[Catadorie:Filmes de ls Stados Ounidos]] [[Catadorie:Filmes an léngua anglesa]] [[Catadorie:Filmes de la Disney]] 11wyhvq8fxtqtnqvpr23uapo881z2e4 Felipe IV de Fráncia 0 11903 107732 104073 2026-08-08T22:33:30Z ~2026-30875-10 15270 107732 wikitext text/x-wiki [[File:Bézard - Philippe IV le bel.jpg|thumb|Felipe IV ]] '''Felipe IV de Fráncia''' (abril-júnio de 1268 - 29 de nobembre de 1314), chamado '''Felipe, l Guapo''' ( francés : Philippe le Bel ), fui rei de la [[Fráncia]] de 1285 a 1314. An birtude de sou casamiento cun [[Juana I de Nabarra]] , el tamien fui rei de Nabarra cumo Felipe I de 1284 a 1305, bien cumo Cunde de Xampanhe . Ambora Felipe fusse coincido por ser guapo, dende l'eipíteto le Bel , sue personalidade rígida, outocrática, amponente i anflexible le rendiu (tanto d'amigos quanto d'enimigos) outros apelidos, cumo l Rei de Fierro (francés: le Roi de fer). Sou feroç ouponente Bernard Saisset , bispo de Pamiers , dixe del: "El nun ye home nin animal. El ye ua státua." Felipe, buscando reduzir la riqueza i l poder de la nobreza i de l clero , cuntou cun funcionairos halbelidosos, cumo Guillaume de Nogaret i Anguerrand de Marigny , para gobernar l reino . L rei, que buscaba ua monarquia ancontiste, oubrigou sous bassalos arrebistas por meio de guerras i restringiu sous prebilégios feudales, abrindo camino pa la trasformaçon de la Fráncia dun paíç feudal nun stado moderno centralizado . Anternacionalmente, las ambiçones de Felipe l tornórun altamente anfluente ne ls assuntos ouropeus i, durante grande parte de sou reinado, el percurou poner sous parientes an tronos strangeiros. Príncepes desua casa gobiernou na [[Hungrie]] , i el tentou i nun cunseguiu fazer d'outro pariente l [[Sacro Ampério Romano-Germánico|Sacro Amperador Romano]] . Ls cunflitos mais notables ​​de l reinado de Felipe ancluen ua çputa culs angleses subre ls feudos de l rei [[Eiduarte I de Anglaterra|Eiduarte I]] ne l sudoeste de la Fráncia i ua guerra cul Cundado de [[Flandres]] , que se rebelou contra l'outoridade rial francesa i houmilhou Felipe na [[Batailha de las Sporas Douradas]]. an 1302. La guerra culs flamengos resultou na bitória final de Felipe , passado la qual el recebiu ua parte seneficatiba de las cidades flamengas, que fúrun adicionadas a las tierras de la corona junto cun ua basta soma de denheiro. Anternamente, sou reinado fui marcado por lhuitas culs judius i ls cabalheiros templairos. An díbeda pesada cun ambos ls grupos, Felipe ls bie cumo un " stado drento de l'estado " i ua amenaça recorrente al poder rial. An 1306, Felipe spulsou ls judius de la Fráncia, seguido pula çtruiçon total de ls Cabalheiros Templários ne l'anho seguinte, an 1307. Para fortalecer inda mais la monarquia, Felipe tentou taxar i assumir l cuntrole de l clero francés, lhiebando a ua biolenta çputa cul Papa [[Bonifácio VIII]] . L cunflito que se seguiu biu la residéncia de l papa an Anagni ser atacada an setembre de 1303 pulas fuorças francesas cul apoio de la família Colonna . Bonifácio fui caturado i mantido cumo refén por bários dies. Esso acabou resultando na trasferéncia de la corte papal pa l'anclabe de Abinhon an 1309. Sou radadeiro anho biu un scándalo antre la família rial, coincido cumo l causo Tour de Nesle , ne l qual las trés noras de Felipe fúrun acusadas d'adultério. Sous trés filhos fúrun sucessibamente reis de la Fráncia : [[Lhuís X de Fráncia|Lhuís X]] , [[Felipe V de Fráncia|Filipe V]] i [[Carlos IV de Fráncia|Carlos IV]] . Sues rápidas muortes sucessibas sin filhos subrebibentes cumprometerian l feturo de la casa rial francesa, qu'até anton parecie sigura, precipitando ua crise de sucesson qu'acabarie por lhiebar a la [[Guerra de ls Cien Anhos]] (1337-1453). [[Catadorie:Reis de la Fráncia]] j09w15cmh46h691pvtilwhp5qcc3h1m Scócia 0 12025 107712 100954 2026-08-08T13:30:10Z ~2026-30875-10 15270 107712 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Scócia'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Scotland.svg|left|150px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Royal Coat of Arms of the Kingdom of Scotland.svg|left|120px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Scotland in the UK and Europe.svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua anglesa|Anglés]], Scocés i Gaélico-Scocés |- | '''Capital''' || [[Edimburgo]] |- | '''Área'''<br /> |78 782 km²<br /> |- | '''Populaçon'''<br />&nbsp;- Total:<br />&nbsp;- Densidade: | <br />5 510 000 <br />67,5 ab./km² |- | '''Moneda''' <br /> | [[Libra sterlina]] |- |align="center" colspan=2 | Hino nacional: Vários, cumo '' Flower of Scotland'' |- |} La '''Scócia''' ye un paíç que forma parte de l [[Reino Ounido]]. Sue capital ye la cidade de [[Edimburgo]]. [[Catadorie:Reino Ounido]] 0h1qk99jyw0k5tlunsslliaf1hb48xs