Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.14
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Jasus
0
539
107751
107674
2026-08-09T20:52:18Z
~2026-30875-10
15270
107751
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
'''Jasus'''<ref group=nota name=Jasus>L nome Jasus ye la berson pertuesa de la forma [[Léngua griega|griega]] Ίησους, [[Trasliteraçon|trasliterado]] ''Iēsous'' que por sue beç ye la traduçon de l nome heibraico ''[[Yeshua]]'', que por ser filho de [[Marie, mai de Jasus|Marie]] i de [[San José|José]], l [[carpinteiro]], an [[Belén (Cisjordánia)|Belén]], ye reconhecido oufecialmente na [[genealogie]] de la Casa Rial de [[Dabid]] cumo '''[[Yeshua]] ben Yoseph''', ó seia, "Jasus, filho de José".</ref><ref group=nota>Jasus tamien ye coincido cumo '''Jasus de Nazaré''', '''Jasus Nazareno''' ó '''Jasus de la Galiléia''', ls crestianos l chaman de '''[[Jasus Cristo]]''' i ls muçulmanos l conhecen por '''[[Isa (profeta)|Isa]]' ''.</ref> ([[8 a.C.|8]]- [[4 a.C.|4]]? [[Anno Domini|a.C]].) ye la figura central de l [[cristandade]]<ref name=Papa>{{Citar livro| outor = [[Papa Bento XVI|Ratzinger, Joseph]] | títalo = Jasus de Nazaré | lhéngua = pertués | eidiçon = 1º Eidiçon | eiditora = Planeta de l Brasil | anho = 2007 | páiginas = 312 | id = ISBN 978-85-7665-278-6}}</ref>. Para la maiorie de l [[crestianos]] el ye la [[ancarnaçon]] de [[Dius]], l "[[Filho de Dius]]", que tenerie sido ambiado a la [[Tierra]] para salbar la [[houmanidade]]. Acraditan que fui curceficado, muorto, çceu a la [[manson de l muortos]] i ressucitou al terceiro die (na [[Páscoa]])<ref name=Papa />. Pa ls adetos de l [[Eislan|eislamismo]], Jasus ye coincido ne l [[Léngua árabe|lhéngua árabe]] cumo ''[[Isa (profeta)|Isa]]' ' (عيسى, [[Trasliteraçon|trasl.]] ''Īsā''), ''Ibn Maryan'' ("Jasus, filho de Marie"). Ls [[muçulmano]]s tratan nel cumo un grande profeta i aguardan sou retorno antes de l [[Juízo Final]]<ref name=Islao>{{Citar web| url = http://www.sbmrj.org.br/Atualidades-eiquib.htn| títalo = La bison Islamica subre Jasus| trabalho = Sociadade beneficente Muçulmana de l Riu de Janeiro|lhengua= pertués|acessodata=[[14 de outubre]] de 2008}}</ref><ref name=Pofeta>{{citar web|url = http://www.ounibersia .com.br/html/materie/materie_fjij.html| títalo = Jasus ye profeta para muçulmanos| trabalho= Ounibersia Brasil|outor=Carlos Brazil|lhengua= pertués|acessodata=[[14 de outubre]] de 2008}}</ref>. Alguns cachos de l [[judaísmo]] l cunsidírun un [[profeta]]<ref name=Judaismo1>{{Citar web|url = http://www.jcrelationes.net/t/?iten=2922|títalo= Bistas Modernas Judaicas de Jasus|trabalho = Relacionamientos Judaicos-Crestianos |outor = John T. Pawlikowski|lhengua= pertués|acessodata=[[14 de outubre]] de 2008}}</ref> , outros un [[apóstata]]<ref name=Judaismo2>{{Citar web|url = http://www.bisaojudaica .com.br/Maio%202004/Artigos%20e%20reportaiges/judaismo_i_cristandade_reflexoes_storicas.htn| títalo = Judaísmo i cristandade: reflexones stóricas |trabalho = Bison Judaica| outor = Sergio Feldman|lhengua= pertués|acessodata=[[14 de outubre]] de 2008}}</ref>. La [[Bíblia]] ye uas de las percipales fuontes de anformaçon subre el.
Ambora tenga [[Ouratória|pregado]] solo an regiones próssimas de adonde naciu, la [[porbíncia romana]] de la [[Judeia (porbíncia romana)|Judéia]], sue anfluéncia difundiu-se enormemente al lhongo de l [[seclo]]s passado la sue muorte. El puode ser cunsidrado cumo ua de las figuras centrales de la cultura oucidental.
== Fuontes textuales ==
[[Fexeiro:P52 reto.jpg|right|thumb|130px|<dib class=plainlinks style="text-align:left;">L [[papiro P52]], scrito an [[léngua griega|griego]] i [[paleografie|paleograficamente]] datados cumo tenendo sido scrito por buolta de l anho [[125]] [[Anno Domini|d.C.]], ye atualmente reconhecido cumo l mais antigo decumiento subre Jasus<ref group=nota>Hai muitas cuntrobérsias subre la dataçon de l papiro ''7Q5'' ancontrado an [[Qumran]], que remontarie la [[50|50 d.C.]]: Segundo alguns studiosos, el cuntén {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=6|berso=52-53}}, mas la necidade de justeficar las muitas ancoeréncias cul testo tradicional straído de ls outros papiros le tirou l títalo que, se cunfirmado, eirie se aprossimar de la suposta data de cumposiçon de l [[Eibangelho segundo Marcos]].</ref>. Cuntén un cacho de {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=18|berso=31-33}} ne l ''reto'' (frente) i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=18|berso=37-38}} ne l berso.</dib>]]
Las fuontes textuales subre Jasus puoden ser agrupadas an quatro catadories:
* Las '''[[Eipístolas paulinas|cartas de Paulo]]' '', (mais tarde ancluídas ne l [[Nuobo Testamiento]]): Scritas aprossimadamente antre 51 i 63 [[Anno Domini|d.C.]] <ref>''Tradution Oecuménique de la Bible'', pp. 2919-2920.</ref>, por [[Paulo de Tarso]], repersentan ls decumientos crestianos mais antigos, mas nun cunténen anformaçones biográficas subre Jasus que poderien ser úteles pa l studo de la [[Jasus stórico|figura stórica]]. Inda assi, sou testemunho ne ls ajuda a antender cumo Jasus era reconhecido nas mais antigas quemunidades crestianas;
* Ls quatro '''[[eibangelhos canónicos]]''' ([[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]], [[Eibangelho segundo Marcos|Marcos]], [[Eibangelho segundo Lhucas|Lucas]] i [[Eibangelho segundo João|João]]) : D'acuordo cun alguns storiadores, estes testos chegórun la sue forma definitiba an meados de l [[seclo I]], tenendo sido scritos an bárias bersones, que fui precedida dua [[década]] de tradiçon oural<ref group=nota>La dataçon de l purmeiro seclo fui ye perpuosta pula maiorie de ls studiosos crestianos. Beija, por eisemplo, la dataçon de la ''Tradution Oecuménique de la Bible'' (1975-1976): Mateus tenerie sido scrito por buolta de 80-90 d.C. (p. 2175), Marcos por buolta de 65-70 (p. 2261), Lhucas antre 80-90 (p. 2317) i João datarie de l fin de l seclo I (p. 2414).</ref>, anquanto outros solo chegarian an sue berson definitiba solo na metade de l segundo seclo<ref>{{Citar livro| outor = Alfred Lhoisy | títalo = Le ouregini del Crestianesimo| lhéngua = eitaliano | anho = 1964}}. Ambrose Domini tamien assume ua data antre 70 d.C i meados de l segundo seclo.</ref>. Eilhes recontan an pormenores la bida pública de Jasus, ó seia, l período de ne l pregaçones ne ls redadeiros anhos de la sue bida. Inda assi, hai lhemitadas anformaçones subre sue bida pribada. Repersentan ls percipales decumientos an que cumberge ls trabalhos [[heirmenéutica|heirmenéuticos]] de l storiadores. Na atualidade, dibersas scuolas cun defrentes puntos de bista subre la cunfiablidade de l [[eibangelhos]] i la [[Jasus stórico|storicidade de Jasus]] ténen se zambolbido;
* Ls '''[[libros apócrifos]]''': Giralmente, nun son aceitos puls studiosos cumo testemunhas cunfiables de la stória <ref>{{Citar livro| outor = Lhuigi Moraldi| títalo = Apocrifi del Nuobo Testamiento| lhéngua = eitaliano | eiditora =Piemme | anho = 1984}}</ref><ref group=nota>{{citaçon|Lhuigi Moraldi|''L balor stórico direto [de l apócrifos cun relaçon a la Jasus i la ourige de la Eigreija] ye, giralmente, muito ténue, i na maiorie de las bezes nulo.}}</ref> (dada la sue cumposiçon tardie, ls mais antigos datan de meados de l [[seclo II]], son mais úteles na recustruçon de l ambiente relegioso de ls seclos seguintes<ref>{{Citar livro| outor = Lhuigi Moraldi| títalo = I Vangeli Gnostici| lhéngua = eitaliano | eiditora =Adelphi | anho = 1991}}</ref><ref group=nota>{{citaçon|Lhuigi Moraldi|[Ls apócrifos ne ls permiten] un cuntato direto cun ls sentimientos, stados de sprito, reaçones, ansiedades i eideales de muitos crestianos de l Ouriente i Oucidente. Esto rebelan tendéncias, padrones morales i relegiosos de muitas eigreijas, ó pul menos de grande parte deilhas, cumplementando anformaçones, i, por bezes, adatando la forma cumo bemos tales quemunidades.}}</ref>), eilhes fázen uso de [[fábula]]s lhegendárias an grande partes de sues narratibas.<ref>Geno Pampaloni, ''La fatica della storia''</ref>. Sous tipos i stilos son bariados:
:* Ls ''[[eibangelhos apócrifos]]'' (cumo l [[Eibangelho de l Pseudo-Tomé]] i l [[Eibangelho de l Pseudo-Mateus]]) que cuntén milagres abundantes i gratuitos que muitas bezes chega la se parecer cula lhiteratura fantástica, an nítido cuntreste cula sobriedade de l quatro eibangelhos canónicos. Jasus aparece cumo ua nino prodígio, por bezes caprichoso i bingatibo;
:* Ls ''[[Gnosticismo|eibangelhos gnósticos]]' ' (ancluindo l [[Eibangelho de Felipe]] i [[Eibangelho de Tomé]]), que cunténen rebelaçones pribadas i anterpretaçones inéditas subre l "''lhogos''", i trasforma Jasus cumo un ser debino aprisionado an chicha i uosso, que percisa deixar este mundo, la fin de alcançar salbaçon <ref group=nota>Beija tamien l artigo [[Gnosticismo]].</ref>;
:* Ls ''eibangelhos apócrifos de la peixon'' (por eisemplo, l [[Eibangelho de Pedro]] i l [[Eibangelho de Nicodemos]]) que nun acrescentan muito a las çcriçones de muorte de Jasus de l [[Eibangelhos canónicos]], mas cula caratelística çtintiba de retirar la culpa de [[Póncio Pilatos]] i coloca-las subre ls xefes i outoridades relegiosas judies.
* '''Fuontes stóricas nó-crestianas subre Jasus''': An alguas obras de outores antigos nó-crestianos stan alguas refréncias sparsas subre Jasus ó sous seguidores. La mais antiga destas obras ye l ''[[Testimoniun Flabianun]]''. Alguns storiadores <ref>Antre estes Emil Schurer (''The Story of the Jewish People in the Age of Jasus Christ (175 B.C.- La.D. 135)'', 4 boll., Eidimburgo, T. & T. Clark, 1973-87) i Heinry Chadwick (''The Early Church'', Lhondra, Penguin, 1993²</ref> cunsidírun tales refréncias cumo anterpolaçones posteriores de copistas crestianos.
== Etimologie ==
L nome '''Jasus''' ben de l [[heibraico]] ישוע (''[[Yeshua]]''<ref group=nota>Ne ls relatos de [[Toledot Yeshu]], eilemientos de l [[Eibangelhos]] subre Jasus son cunflitados cun çcriçones de l andebíduos chamados pul nome de “''Yeshu''” ne l [[Talmud]]. Tales narratibas splican la zeignaçon ''Yeshu'' cumo un [[acrónimo]] de la frase heibraica '''ימח שמו וזכרו''' - ''Yemach Shemó Bezichró'' - Seia apagado sou nome i sue mimória.</ref>), que quier dezir "[[Jeobá]] ([[Tetragrama YHBH|YHBH]]) salba<ref name="Nome de Jasus">{{Citar web|url = http://www.cacp.org.br/mobimientos/artigo.aspx?lng=PT-BR&article=1338&menu=12&submenu=6 | títalo =La queston subre l nome de Jasus |trabalho = CACP|lhengua= pertués |data= [[8 de nobembre]] de 2007| outor =Ezequias Soares|acessodata=[[16 de outubre]] de 2008}}</ref>. Fui tamien çcrito por sous seguidores cumo ''[[Messias]]'' (de l [[heibraico]] משיח (''mashíach'', que quier dezir ''ungido'' i, por stenson, ''scolhido''<ref name=Messias>{{Citar web|url =http://dicionario.stremehost.psi.br/messias.html| títalo =Definiçon de Messias|trabalho = StremeHost|lhengua= pertués |acessodata=[[16 de outubre]] de 2008}}</ref>), cuja traduçon pa l [[Léngua griega|griego]], Χριστός (''Christós''), ye la ourige de la forma [[Léngua pertuesa|pertuesa]] '''[[Cristo]]'''<ref name=Cristo>{{Citar web|url =http://lhenguistica.publico.clix.t/dubida.aspx?id=1843| títalo = Seneficado i etimologie de l termo Cristo | outor = Pedro Mendes |trabalho = Público.t |lhengua= pertués|acessodata=[[16 de outubre]] de 2008}}</ref>.
=== Nomes i títalos de Jasus ===
[[Fexeiro:Ichthys.sbg|thumb|150px|right|L simblo de l peixe, recorriente ne l ampeço de la [[iconografie]] crestiana. La palabra "peixe" an griego ἰχθύς (''ichthýs'') ye l [[acrónimo]] de Ἰησοῦς Χριστός Θεοῦ Ὑιός Σωτήρ (''Iēsoùs Christòs Theoù Yiòs Sōtèr''), Jasus Cristo Filho de Dius Salbador<ref>{{citar web|url=http://www.iujc.t/cumpr/20/reb20-1.htn|títalo=Análeze de l simblos relegiosos|trabalho=Cumprender - Rebista Crestiana de Reflexon|lhengua= pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>.]]
Ne ls lhibros de [[Nuobo Testamiento]], Jasus ye mostrado nun solo cul sou própio nome mas tamien cun bários [[eipíteto]]s i [[títalo]]s (La lhista stá an orde decrescente de frequéncia):
* "'''Jasus'''"<ref group=nota name=Jasus/>
* "[[Cristo]]". Lhiteralmente quier dezir "ungido"<ref name=Messias/>, i fui mais tarde associado al [[Messianismo]]. Na época de Jasus, l Cristo era sperado pul pobo judiu, especialmente para promober un resgate social i político<ref group=nota>A la época, la [[Palestina]] staba sob dominaçon de l [[Ampério Romano]].</ref><ref group=nota>Beija tamien l artigo [[Jasus Cristo]].</ref>
* "[[Senhor]]". Outelizado percipalmente ne l lhibro de [[Atos de l Apóstolos]] i nas cartas. L títalo honorífico, an [[Koiné|griego clássico]] ye çprobido de balor relegioso, mas ye particularmente seneficatiba la aplicaçon del la Jasus, pula associaçon que la [[Setuaginta]] faç deste títalo cul temo [[Léngua heibraica|heibraico]] ''יהוה'' ([[Tetragrama YHBH|YHWH]]) , que ye un de ls nomes de [[Dius]].
* "[[Filho de l Home]]." Na tradiçon judaica tardie, la spresson tenie ua fuorte conotaçon [[scatologie|escatológica]].
* "[[Filho de Dius]]". Ne l [[Antigo Testamiento]], la spresson andica ua relaçon streita i andissociable antre Dius i un home ó ua quemunidade houmana. Ne l [[Nuobo Testamiento]], l títalo assume un nuobo seneficado, andicando ua filial rial<ref>Beija {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=1|berso=26-38}}.</ref>.
* "[[Rei]]". L atributo de la rialeza fui relacionada cul [[Messias]], que era cunsidrado un çcendente i heirdeiro de l [[Dabid|Rei Dabi]]. Jasus, anque se andetificar cumo l Messias, rejeitou las prerrogatibas políticas de l títalo<ref>Beija {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=6|berso=15}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=18|berso=36}}.</ref>.
Alguns de ls sous outros títalos son: [[rabino|Rabi]] (ó Mestre)<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo =19|berso=16-17}}, {{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo =26|berso=18}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=20|berso=16}} i {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=5|berso=35}}</ref> [[Profeta]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=13|berso=57}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=4|berso=19}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=7|berso=40}}</ref> [[Sacerdote]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Heibreus|capítulo=8|berso=4}} i {{citar bíblia|lhibro=Heibreus|capítulo=10|berso=21}}</ref>, [[Nazarenos|Nazareno]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=26|berso=71}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=16|berso=6}}, {{citar bíblia|lhibro=Atos|capítulo=2|berso=22}} i {{citar bíblia|lhibro=Atos|capítulo=22|berso=8}}</ref>, [[Dius]]<ref>Beija {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=20|berso=28}}</ref>, [[Logos|Berbo]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=1|berso=1-4}}, {{citar bíblia|lhibro=I João|capítulo=1|berso=1}} i {{citar bíblia|lhibro=Apocalipse|capítulo=19|berso=13}}.</ref>, Filho de [[San José|José]]<ref>Beija {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=1|berso=45}}</ref> i [[Emanuel]]<ref>Beija {{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=1|berso=23}}</ref>.
Para alhá desso, specialmente ne l [[Eibangelho segundo João]], son aplicadas la Jasus spressones [[alegoria|alegóricas]] cumo: [[Cordeiro]], Cordeiro de Dius, [[Luç]] de l [[Mundo]], [[pastor]], buono pastor, [[pan]] de bida, pan bibente, pan de Dius, puorta, Camino i [[Berdade]]<ref>Alguas refréncias son: {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=1|berso=29}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=3|berso=19}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=10|berso=11}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=6|berso=35}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=10|berso=7}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=14|berso=6}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=18|berso=37}}</ref>.
== Puntos de bista subre Jasus ==
=== Método stórico ===
{{Ber artigo percipal|[[Jasus stórico]]}}
Studiosos ténen outelizado l [[método stórico]] para zambolber la probable recustruçones de la bida de Jasus. Al lhongo de ls redadeiros duzientos anhos, la eimaige de Jasus antre ls studiosos stóricos ten benido a ser mui defrente de la eimaige de Jasus baseada ne ls eibangelhos<ref>Borg, Marcus J. i N. T. Wright, ''The Meaning of Jasus: Two bisions''. New York: HarperCollines. 2007.</ref>. Alguns studiosos fázen ua çtinçon antre Jasus reconstruindo atrabeç de l métodos stóricos i l Jasus antendido atrabeç dun punto de bista teológico<ref group=nota>L Jasus teológico puode ser antendido cumo la figura de Jasus segundo la [[Fé]].</ref>, al passo que outros studiosos sustentan que l Jasus teológico repersenta ua figura stórica<ref name=Papa/>. Las percipales fuontes de anformaçon subre la bida de Jasus i sous ansinamientos son ls eibangelhos, specialmente ls eibangelhos sinóticos: [[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]], [[Eibangelho segundo Marcos|Marcos]] i [[Eibangelho segundo Lhucas|Lucas]]. Académicos bíblicos i storiadores aceitan la eisisténcia stórica de Jasus<ref group=nota>{{citaçon|Robert I. Ban Borst|La tese de la nó-storicidade ten sido cuntrobersa i até hoije nun cunseguiu cumbencer muitos studiosos de las deciplinas i credos relegiosos. Ls académicos bíblicos i ls storiadores clássicos agora la cunsidírun efetibamente refutada.}}</ref><ref group=nota>{{citaçon|Walter P. Weaber|La negaçon de la storicidade de Jasus nunca chegou a cumbencer un grande númaro de pessonas, nin na purmeira parte de l seclo.}}</ref><ref>Robert I. Van Borst, ''Jasus Outside the New Testament: An Antrodution to the Ancient Eibidence'' Grand Rapids, MI: Eerdmanes, 2000, p. 16.</ref><ref>Walter P. Weaber, ''The Storical Jasus in the Twentieth Century, 1900-1950'', Cuntinun Anternational, 1999, page 71.</ref>.
L lhibro de l [[Alsácia|alsaciano]] [[Albert Schweitzer]] ''La Busca de ls Jasus stórico''<ref name=Schweitzer>{{Citar livro|outor=Albert Schweitzer|títalo=La Busca de ls Jasus stórico| subtítalo= Un studo crítico de se progesso|eiditora=Eiditora Crestiana Nuobo Seclo|anho=2005|lhéngua=pertués|lhocal=San Paulo|páiginas=485|id = ISBN 85-86671-30-4}}</ref> ye un sfuorço pós-eiluminista para çcrebir Jasus usando l método stórico crítico. Zde l final de l [[seclo XVIII]], studiosos ténen analisado ls eibangelhos i tentado formular la biografie stórica de Jasus. Ls sfuorços cuntemporáneos tentan melhorar la cumprenson de l judaísmo de l [[seclo I]], analisando ls testos relegiosos crestianos i usando ls métodos de crítica stórica i [[sociologie|sociológica]], para alhá de la análeze lhiterária de ls ditos de Jasus<ref>Cross, F. L., ed. ''The Oxford Ditionary of the Christian Church''. New York: Oxford University Press. 2005 - article "Storical Jasus, Quest of the"</ref>.
=== Ne l islamismo ===
[[Fexeiro:Turkish-islan isa.jpg|thumb|150px|Ascenson de Jasus nua antiga pintura [[Turquia|turca]].<ref>{{citar web|url= http://members.surfeu.at/beitschegger/texte/andere_rel.htn |títalo=Jasus nas outras religiones|outor=Karl Veitschegger|lhengua=alman|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>]]
{{Ber artigo percipal|[[Isa (profeta)]]}}
Jasus, coincido an [[léngua árabe|árabe]] cumo ''Isa'' ó ''Isa ibn Maryan'' ("Jasus, filho de Marie"), ye un de ls percipales [[Profetas de l eislan|Profetas de l Eislan]]. D'acuordo cul [[Alcoran]] fui un de ls profetas mais amados por Dius i, al cuntrário de l que se passa ne l cristandade, nun ye un ser debino. Eisisten notables defrenças antre l relato de ls Eibangelhos i la narraçon de l Alcoran de la stória de Jasus.
La birgindade de [[Marie, mai de Jasus|Marie]] ye plenamente reconhecida pul eislan.<ref>Sura [[Al-i-Eimran]], ayat 41, Sura [[Al-Ma'ida]], ayat 19 i Sura [[Maryan (sura)]], ayat 22 i seguintes.</ref> Jasus tenerie anunciado bárias bezes na [[Bíblia]] la chegada de [[Maomé]] cumo l redadeiro profeta.<ref>{{citar web|url= http://www.islan .com.br/Christanismo/jasus%20christo/jcbm25.htn |títalo=Jasus anuncia la benida de Maomé|acessodata=[[30 de dezembre]] de 2008}}</ref> La muorte de Jasus ye tratada cumo cumplexa, por nun recoincer splicitamente la sue [[muorte]] i dezir que antes de la muorte el fui sustituído por outro, de l qual nada ye dezido, anquanto Jasus ascende al cielo i lhudibria ls judius<ref>Sura [[Al-i-Eimran]], ayat 48 i sura [[An-Nisa]], ayat 156.</ref>. La muorte eignominiosa de Jasus nun stá cubierta, mas, afirma-se l sou regresso ne l die de l [[Juízo Final]] <ref>Sura [[An-Nisa]], ayat 157 i sura [[Aç-Zukhruf]], ayat 61</ref> i la çcubierta, nesse die, de que la obra de Jasus era [[berdade]]ira<ref group=nota>Ó seia, que el tenerie sido rialmente ambiada por Dius</ref>.
L Alcoran rejeita la [[Trindade (cristandade)|trindade]], cunsidrada falsa, i se refree la Jasus cumo "Berbo de Dius", mas nun l filho del. <ref group=nota>La Trindade cria un porblema para Maomé: l [[politeísmo]] contra l qual el tanto lhutou. Aceitar que un Dius puode ser un i trés al mesmo tiempo ye un porblema zde l ampeço (la sola doutrina de la trindade que Maomé conheciu fui la de l [[coliridianos]]). Inda assi, las sues posiçones son parecidas cula de l própio [[Quarto Cuncílio de Lhatron|Cuncílio de Lhatron]], que bisa corregir la fé de que Jasus ye l Filho de Dius nun sentido houmano. Anton, hai quien beija semelhanças, mas inda assi la hai defrenças. ''Eilhes stan ancrédulos dízen que Dius ye l terceiro dua tríade. Nun hai mais dibindade, solo un solo Dius. ... L Messias, filho de Marie, nun ye nada mais de l que un mensageiro''. (Sura [[Al-Ma'ida]], ayat 77 a a 79)</ref><ref>Bermet, John. ''L Alcoran'', páiginas 48, 49, 135, 146, 147.</ref>.
=== Ne l judaísmo ===
{{ber artigo percipal|[[Yeshua]]}}
{{Mais anformaçones|[[Yeshu ben Pantera]] i [[Judaísmo messiánico]]}}
L [[judaísmo]] acradita que la eideia de Jasus ser Dius, ó parte dua trindade, ó un mediador de Dius, ye heiresie<ref>{{Citar livro|outor=Sa'adiah ben Yosef Gaon |títalo=Bok of the Articles of Faith and Dotrines of Dogma|anho=933}}</ref>. L judaísmo tamien sustenta que Jasus nun ye l [[messias]]<ref>{{citar web|url=http://www.askmoses .com/en/article/120,350/Why-don-t-Jews-beliebe-that-Jasus-was-the-messiah.html|títalo= Why de l not Jews beliebe that Jasus was the messiah?|trabalho=AskMoses .com|lhengua=anglés|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref> argumentando que el nun cumpriu las [[Profecies bíblicas|profecies messiánicas]] de la [[Tanakh]] nin ancarna las qualificaçones pessonales de l Messias. L judaísmo afirma que Jasus nun cumpriu las eisigéncias stablecidas pula [[Torá]] para probar que el era un profeta. I mesmo que Jasus tubisse porduzido un senhal que fusse reconhecido pul judaísmo, afirma-se que nanhun profeta poderie cuntradezir las lheis yá mencionado na Torá, que ls [[rabino]]s afirman que Jasus fizo.<ref>{{citar web|url=http://www.chabad.org.br/anteratibo/FAQ/n_cre.html|títalo=Por que ls judius nun acraditan an Jasus?|trabalho=Beit Chabad de l Brasil|outor=Rabino Shraga Simmones|lhengua= pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>
L ''Mishneh Torá'', scrita por Maimónides (ó Ramban), cunsidrado ua de las obras de la [[halakha|lei judaica]], diç que "''Jasus ye un "oustaclo" quien faç "la maiorie de l mundo errar para serbir a ua dibindade para alhá de Dius''". D'acuordo cul judaísmo cunserbador, ls judius que acraditan que Jasus ye l Messias "cruzórun la lhinha" para fura de la quemunidade judaica<ref>{{citar web|url=http://www.judaismo-iberico.org/an01.htn|títalo=Quien son ls "judius"-messiánicos?|trabalho=Ounion Sefardita Spano-Pertuesa de Beneficéncia |lhengua=pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.uscj.org/Messianic_Jews_Not_J5480.html|títalo=Messianic Jews Are Not Jews|outor=Jonathan Waxman|trabalho=United Synagogue of Cunserbatibe Judaisn|lhengua=anglés|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>. I quanto al [[Judaísmo reformista]], l mobimiento progressista moderno, afirman: "Para nós, de la quemunidade judaica alguien que afirma que Jasus ye sou salbador yá nun ye un judiu i si un [[apóstata]]"<ref>{{citar web|url=http://www.faqs.org/faqs/judaisn/FAQ/10-Reforn/section-15.html|títalo=Reforn's Position On...What is unacetable pratice?||lhengua=anglés|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>.<ref group=nota>Un personaige chamado ''Yeishu'' (''Jeshu'' ó an [[léngua heibraica|heibraico]]: ''יש"ו'') ye mencionado ne ls antigos testos rabínicos, ancluindo l [[Talmud|Talmud babilónico]], eilaborado ne l ampeço de l [[seclo VII]], i de la lhiteratura [[Midrash]], eilaborada antre ls [[seclo III|seclos III]] i [[Seclo VIII|BIII]]. L nome ye semelhante mas nun idéntico a la [[Yeshua]], que ye cunsidrado por muitos outores cul nome oureginal de Jasus an [[aramaico]]. Para alhá desso, an bários manuscritos de l Talmud babilónico aparece cul apelido "ha-Notztri", que puode seneficar "l Nazareno." Por este motibo, i por ciertas semelhanças antre la stória de Jasus cuntada puls crestianos i ls Eibangelhos de Yeishu citado ne l Talmud, alguns outores ténen eidantificado ls dous personaiges. Inda assi, eisisten dibergéncias subre este punto. Ne ls testos rabínicos, Yeishu ye caratelizado por un punto de bista negatibo: el aparece cumo un almanecha que ancentiba ls judius a a apostatar de la sue religion.</ref>
=== Ne l cristandade ===
{{ber artigos percipales|[[Cristologie]] i [[Jasus Cristo]]}}
La figura de Jasus de Nazaré ye l centro de la [[religion]] coincida cumo [[crestiano|crestiana]], ambora eisistan dibersas anterpretaçones subre la sue pessona.<ref group=nota>Lhebando an cunta que l cristandade stá mui lhoinge de tener ua ounidade de fés i dogmas, para falar de Jasus ne l Cristandade, teríamos de çcrebir ls bários antendimientos de la pessona de Jasus puls defrentes galhos de l cristandade, tamien chamados de [[chamaçones crestianas]]. Ambora todas estas eideias séian purfeitamente aceitables cumo pressupostos de fé, spor a todas eilhas an pie de eigualdade lhebarie a un cierto relatibismo que nun lhebarie an cunta que alguas fés son manjoritárias i outras particulares, que alguas fúrun abandonadas depuis de mui studo i reflexon i outras fúrun cunsidradas [[heiresie]]s zde l ampeço.</ref> Dun modo giral, pa ls crestianos, Jasus de Nazaré ye l protagonista dun solo ato<ref group=nota>La ressurreiçon de Jasus de Nazaré ye un de ls solos fato que çtingue l cristandade de las outras [[religion]]es griegas. Se, para essas redadeiras, l tiempo ye ua anteligéncia circular i repetitiba, que se sucede por meio de ls eiternos retornos, l cristandade assume zde l ampeço, un cunceito lhinear de tiempo an que la ressurreiçon ye un marco stórico solo subre la stória passada i fetura. Beija tamien l lhibro de Heinry Puech, ''El tiempo en el cristandade''</ref> i antrasferible, pul qual l home adquire la capacidade de deixar la sue natureza decaída i atingir [[salbaçon]]<ref group=nota>An cuntreste cun ls cunceitos científicos que cunsidírun l home cumo l pinaclo de la [[eiboluçon]] natural, teologie crestiana acradita que l home ye spiritualmente ''caído''.</ref>. Tal ato ye cunsumado cula ressurreiçon de Jasus. La [[ressurreiçon]] ye, antoce, l fato central de l cristandade i custitui sue spráncia [[soteriologie|soteriológica]]. Cumo ato, ye sclusibo de la [[deidade|dibindade]] i andisponible home. De forma mais percisa, la ''ancarnaçon'', la ''[[muorte]]'' i la ''ressurreiçon'' cumpensan ls trés oustaclos que sepórun, segundo la doutrina crestiana, Dius de l home: la natureza<ref group=nota>La natureza de Dius ([[Eiternidade|ancriada]]) i de la natureza de l home (criatura) stan apartadas pul abismo [[ontologie|ontológico]] de la criaçon ''s nihilo''</ref>, l pecado<ref group=nota>La necidade de l pecado ye natual a la natureza decaída de l ser houmano</ref>, i la [[muorte]]<ref group=nota>Antendida subretodo ne l sentido ontológico (deixar de ser).</ref>. Pula ''[[Ancarnaçon (religion)|Ancarnaçon de l Berbo]]' ', la natureza debina se faç houmana<ref>Ber {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=1|berso=14}}</ref>. Pula muorte de Cristo, se bence l pecado i por sue ressurreiçon, la muorte.<ref>{{Citar livro|outor=Bladimir Lhossky|títalo= Teología mística de la eiglesie de ouriente|lhengua=spanhol}}</ref>
Storicamente, l núcleo de la doutrina crestiana fui fixado ne l [[Purmeiro Cuncílio de Niceia|Cuncílio de Nicéia]], cula formulaçon de [[Credo niceno]]. Este cuncílio ye reconhecido pulas percipales chamaçones crestianas: [[Eigreija Católica Apostólica Romana|católica]], [[Ortodoxia|ourtodoxa]] i de bárias [[Protestantismo|eigreijas protestantes]].
L testo de l Credo Niceno que se refree la Jasus ye l seguinte:
{{Quote1|Cremos nun solo Senhor, Jasus Cristo, Filho Unigénito de Dius, gerado de l Pai zde to la eiternidade, Dius de Dius, Luç de la Luç, Dius berdadeiro de Dius berdadeiro, gerado, nun criado, cunsustancial al Pai; por El todas las cousas fúrun feitas. Por nós i para nuossa salbaçon, çceu de l cielos; ancarnou por obra de l Sprito Santo, ne l teta de la Birge Marie, i fizo-se berdadeiro home. Por nós fui curceficado sob Póncio Pilatos; sofriu la muorte i fui sepultado. Ressucitou al terceiro die, cunforme las Scrituras; subiu als cielos, i stá sentado a la dreita de l Pai. De nuobo hai-de benir an glória, para julgar ls bibos i ls muortos; i l sou reino nun terá fin.<ref>{{citar web|url=http://www.monergismo .com/testos/credos/credoniceno.htn|títalo=L Credo Niceno|trabalho=Monergismo|lhengua=pertués|acessodata=[[28 de Janeiro]] de 2009}}</ref>}}
Eisisten, inda assi, eigreijas nun trinitárias que nó reconhecen la eisisténcia dua trindade de pessonas an Dius<ref group=nota>Beija ls artigos [[Dius ne l cristandade]] i [[Unitarianismo]].</ref>.
Jasus de Nazaré ye tamien cunsidrado la ancarnaçon i filho de Dius, segunda pessona de la trindade crestiana. Ye por filho por natureza, i nun por [[adoçon]], l que quier dezir que sue dibindade i sue houmanidade son anseparables<ref group=nota>Beija l artigo [[Ounion heipostática]].</ref>. La relaçon antre la natureza debina i houmana fui fixada ne l [[Cuncílio de Calcedónia]], nestes tenermos:
{{Quote1|Fiéis als santos Pais, todos nós, purfeitamente unánimes, ansinamos que se debe cunfessar un solo i mesmo Filho, nuosso Senhor Jasus Cristo, purfeito quanto a la dibindade, i purfeito quanto a la houmanidade; berdadeiramente Dius i berdadeiramente home, custando de alma racional i de cuorpo, cunsustancial cul Pai, segundo la dibindade, i cunsustancial a nós, segundo la houmanidade; an todo semelhante a nós, scetuando l pecado; gerado segundo la dibindade pul Pai antes de todos ls seclos, i nestes redadeiros dies, segundo la houmanidade, por nós i para nuossa salbaçon, nacido de la Virge Marie, mai de Dius; un i solo mesmo Cristo, Filho, Senhor, Unigénito, que se debe cunfessar, an dues naturezas, anconfundibles, eimutables, andibisibles, anseparables; la çtinçon de naturezas de modo algun ye anulada pula ounion, antes ye preserbada la propiadade de cada natureza, cuncorrendo para formar ua solo pessona i nua susisténcia; nun apartado nin debedido an dues pessonas, mas un solo i l mesmo Filho, l Unigénito, Berbo de Dius, l Senhor Jasus Cristo, cunforme ls profetas zde l percípio acerca del testemunhórun, i l mesmo Senhor Jasus ne ls ansinou, i l Credo de ls santos Pais ne ls trasmitiu.<ref>{{citar web|url=http://www.cprf.co.uk/lhanguages/chalcedon_pertuese.htn|títalo=Credo de la Calcedónia|trabalho=Cobenant Protestant Reformed Church|lhengua=pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>}}
==== Chamaçones crestianas cun çcrepáncias doutrinárias ====
{{Ber artigo percipal|[[Çputas cristológicas]]}}
Eisisten alguas minories crestianas que nun partilhan de las definiçones de l Cuncílio de Nicea, de l [[Cuncílio de Éfeso]] i de l [[Cuncílio de Calcedónia]].
* [[Nestorianismo]] bariante doutrinal anspirada pul pensamiento de [[Nestório]], que ten ua chamaçon atiba hoije (la [[Eigreija Assíria de l Ouriente]]) i ye andossada por alguas scuolas lhigadas al [[Cristandade Sotérico]], cumo la [[Fraternidade Rosacruç (Max Heindel)|Fraternidade Rosacruç de Max Heindel]]. L centro de sue doutrina ye la recusa a acraditar que l Filho de Dius tenga algun die sido ua nino. Por bias desso, la separaçon antre las pessonas houmana i debina de Jasus. Fui rejeitado pul [[Cuncílio de Éfeso]].
* [[Monofisismo]] ye la bariante dua unificaçon de las dues doutrinas subre la natureza de Jasus de Nazaré. Afirma que an Cristo eisiste ua solo natureza: la debina. El fui promobido pul [[Eutiques]] i rejeitado ne l [[Cuncílio de Calcedónia]].
==== Nuobos mobimientos relegiosos de ourige crestiana ====
Bários mobimientos relegiosos crestianos, giralmente protestantes, surgidos a partir de la segunda metade de l seclo XIX, se afastórun de las fés de la maiorie de las chamaçones crestianas ne l que cuncerne a la trindade debina, la natureza de Cristo i la sue misson. Çcute-se se esses mobimientos puoden ser cunsidrados cumo crestianos.
* La '''[[Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies]]''' (coincido cumo ''Mórmones'') crénen que Jasus oufrece dues salbaçones defrentes: la de la muorte física i la de la muorte spritual.<ref>"Guía Para el Studio de las Scrituras: Salbaçon | L Lhibro de Mormon". La Eiglesie de Jesucristo de los Santos de los Redadeiros Días. Salt Lhake City 1992; pág. 184</ref> Ls mórmones tamien mantén la fé de que depuis de la ressurreiçon Jasus bejitou la [[América]] i cuntinou eilhi sous ansinamientos<ref>Terceiro lhibro de Nefi, capítulos 11 a a 28 de l ''Lhibro de Mormón''. La Eiglesie de Jesucristo de los Santos de los Redadeiros Días. Salt Lhake City 1992; págs 518-559.</ref>
* Las '''[[Testemunhas de Jeobá]]''' cunsidírun Jasus cumo "filho unigénito", l solo a ser criado diretamente por Dius, bien cumo “l [[Primogenitura|primogénito]] de to la criaçon”, i tamien cumo “l primogénito dentre ls muortos”, ó seia, l purmeiro a ser criado i l purmeiro a ser ressucitado dentre ls muortos para la eimortalidade. El nun ye un home nin l Dius onipotente, mas "ua poderosa criatura spritual" i un "rei antronizado, cujo sangre derramado abre l camino para la houmanidade oubter la bida eiterna"<ref>{{Citar web|url=http://www.watchtower.org/t/20050422/article_01.htn|títalo=Quien ye Jasus Cristo?|trabalho=Torre de Vigie|lhengua=pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>. Para alhá çto, Jasus nun faç parte dua trindade, nin fui ressucitado por si própio, mas Dius l lhebantou de l muortos<ref>{{citar web|url=http://www.watchtower.org/t/20050915/article_01.htn|títalo=Jasus Cristo: Dius ó home?|trabalho=Torre de Bigie|lhengua=pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>. Las Testemunhas de Jeobá afirman que Jasus nun morriu nua [[cruç]]<ref>{{citar web|url=http://www.watchtower.org/t/19980315/article_01.htn|títalo=Recordaçon de ls dies finales de Jasus na Tierra|trabalho=Torre de Bigie|lhengua=pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>, mas nua [[staca de tortura]], antoce, nun usan la cruç ó qualquiera outro simblo. Outra caratelística amportante ye que Jasus se tornou rei de l cielo an [[1914]] i que zde anton bibemos na período de la [[Segunda benida de Cristo]]. L [[Miguel (arcanjo)|arcanjo Miguel]] ye cunsidrado l própio Jasus Cristo na sue posiçon celhestrial.
* La '''[[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die]]''' anfatiza, cumo la maiorie de ls grupos adbentistas, ua [[scatologie]] milenarista i acradita que la segunda benida de Jasus ye eiminente i que será besible i palpable.
Outros mobimientos se afastan mui de las fés crestianas, cumo alguns que negan treminantemente la dibindade de Jasus i la sue misson de salbaçon<ref group=nota>San bastante singulares, cumo por eisemplo, las fés subre Jasus Cristo de la [[Eigreija de la Unificaçon]], que afirma que Jasus nun ye Dius, mas simplesmente un home "Refletindo Dius", nacido dua relaçon adúltera antre Marie i Zacaries, i que falhou an sue misson de salbaçon: para eilhes, la crucificaçon de Jasus testemunha l fracasso de l cristandade.</ref>.
== Biografie de Jasus pul Nuobo Testamiento ==
Grande parte de l que ye coincido subre la bida i ls ansinamientos de Jasus ye cuntado puls [[Eibangelhos canónicos]]: [[Eibangelho]]s de [[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]], [[Eibangelho segundo Marcos|Marcos]], [[Eibangelho segundo Lhucas|Lucas]] i [[Eibangelho segundo João|João]], pertencentes al [[Nuobo Testamiento]] de la [[Bíblia]]. Ls [[Eibangelhos Apócrifos]] apersentan tamien alguns relatos relacionados la Jasus.
Esses Eibangelhos narran ls fatos mais amportantes de la bida de Jasus. Ls [[Atos de l Apóstolos]] cuntan un pouco de l que sucediu ne ls 30 anhos seguintes. Las Eipístolas (ó cartas) de [[Paulo de Tarso|Paulo]] tamien citan fatos subre Jasus. Amboras nó-crestianas de Jasus i de l tiempo an que el bibiu ancontran-se ne ls scritos de [[Flábio Josefo|Josefo]]< ref group=nota>Sous relatos stan ne l lhibro ''[[Testimoniun Flabianun]]'', que ye cunsidrado puls crestianos cumo ua fuonte que cumproba la eisisténcia stórica de Jasus</ref>, que naciu ne l anho [[37]] d.C.; ne ls de [[Plínio, l Moço]], que screbiu por buolta de l anho [[112]]; ne ls de [[Públio Cornélio Tácito|Tácito]], que screbiu por buolta de [[117]]; i ne ls de [[Suetónio]], que screbiu por buolta de l anho [[120]].
<div align="center">
{| class="collapsible collapsed wikitable" style="width:100%";
! '''Campanapse de ls percipales eibentos de la bida de Jasus'''<ref>{{Citar livro| outor =Angelico, Poppi| títalo = Campanassi quadriforme dei quattro bangeli | lhéngua =eitaliano | eiditora = EMP | anho = 1992 |páiginas = 576 | id = ISBN 978-88-250-1781-6}}</ref>
|-
| {{Bida de Jasus}}
|}
</div>
=== Genealogie ===
[[Fexeiro:Annunciation (Leonardo) (cropped).jpg|thumb|right|La anunciaçon de l Anjo Gabriel la Marie, por [[Leonardo da Vinci]], [[1475]], Gallerie degli Uffizi, [[Florença]]]]
Hai dues apersentaçones ne ls [[Eibangelho]]s subre la genealogie de Jasus. Ua deilhas stá lhougo ne l ampeço de l lhibro de [[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]] ({{Citar bíblia|lhibro = Mateus| capítulo = 1|berso = 1-17}}) i se refree a la lhinhaige rial de Jasus por antermédio de [[San José|José]], apersentando-lo cumo çcendente de l [[Rei Dabi]]. La outra ancontra-se registrada por [[Eibangelho segundo Lhucas|Lucas]] ({{citar bíblia|lhibro = Lhucas| capítulo = 3| berso = 23-38}}) i fala de la lhinhaige de [[Marie, mai de Jasus|Marie]], que tamien çcende de Dabi.
Mateus menciona sinteticamente un total de 46 antepassados que tenerien bibido até uns dous mil anhos antes de Jasus, ampeçando por [[Abraon]]. An sou relato, l apóstolo cita nun solamente heiróis de la fé, mas tamien menciona ls nomes de las mulhieres strangeiras que fazírun parte de la genealogie tanto de Jasus quanto de Dabi, que ne l causo fúrun [[Libro de Rute|Rute]], [[Raabe]] i [[Tamar]]. Tamien nun omite ls nomes de ls perbersos [[Manassés]] i [[Abias]], ó de pessonas que nun alcançórun çtaque nas Scrituras judaicas. Debide anton la genealogie de Jasus an trés grupos de catorze geraçones: de Abraon até Dabi, de Dabi até l [[catibeiro babilónico]], ocorrido an [[586 a.C.]], i de l eisílio judaico até Jasus.
Lhucas, por sue beç, aborda la genealogie de Jasus a partir de sue mai, retrocedendo cuntinamente até [[Adon i Eiba|Adon]], talbeç cul oubjetibo de amostrar l lhado houmano de Jasus. I, superando Mateus, Lhucas fornece un númaro maior de antepassados de Jasus<ref>Para analisar las defrenças antre las genealogies de Marcos i Mateus, beija Darrell L. Bock, ''Lhucas''. Grand Rapids: Baker, 1994. páiginas 918-923.</ref>.
=== Nacimiento ===
[[Fexeiro:Fra Angelico Adoration.jpg|175px|thumb|La adoraçon de Cristo, [[Fra Angélico]] i [[Filippo Lhippi]], [[National Gallery of Art]], [[Washington]]]]
{{ber artigo percipal|[[Nacimiento de Jasus]]}}
{{Mais anformaçones|[[Trés Reis Magos]]}}
D'acuordo cul relato de Lhucas, na época de l rei [[Heirodes, l Grande|Herodes]] l sacerdote [[Zacaries (Pai de João)|Zacaries]], sposo de [[Isabel (Mai de João)|Isabel]] — ambos yá de eidade abançada —, recebiu la promessa de l nacimiento de [[João Batista]] atrabeç de l [[anjo]] [[Gabriel (arcanjo)|Gabriel]].
Ne l sesto més de la gestaçon de Isabel, l mesmo anjo Gabriel aparece la [[Birge Marie|Marie]] na cidade de [[Nazaré (Eisrael)|Nazaré]], la qual era birge i noiba de [[San José|José]], i anuncia que eilha benerie a cunceber de l [[Sprito Santo]] i que darie al sou filho l nome de Jasus. Mateus traç la anformaçon de que José, al saber que sue noiba staba prenha, nun tenerie cumprendido einicialmente que Marie recebira a misson de cunceber l [[Messias]] i se afastou deilha. Mas an suonho, un anjo l rebelou la buntade de [[Dius, l Pai|Dius]], i aceitando-la, recebiu Marie cumo sposa.
Segundo Mateus, l amperador [[Augusto|Otábio Augusto]] tenerie promobido un recenseamiento de todos ls habitantes de l Ampério, tenendo estes que se alistar an sues respetibas cidades. José, por ser de la cidade de [[Belén (Cisjordánia)|Belén]], tenerie lhebado Marie até esta cidade. Chegando al lhocal de çtino, por nun tenéren ancontrado hospedaige, Jasus nace nua manjedoura. Segundo Lhucas, ls pastores de la region, abisados por un anjo, benirun até l lhocal de l nacimiento de Jasus.
Cumpletados ls uito dies que detreminaba la tradiçon judaica, Jasus fui apersentado al templo por sue família para ser [[Circuncison|circuncidado]], quando fui abençoado por [[Simeon (Nuobo Testamiento)|Simeon]] i [[Ana (filha de Fanuel)|Ana]].
Segundo l relato de l eibangelista Mateus, Jasus tenerie recebido la bejita de l [[mago]]s de l [[ouriente]], ls quales, segundo la tradiçon natalina, serien [[Trés Reis Magos|trés reis]] de la [[Pérsia]]. Ls magos tenerien chegado la [[Jarusalen]] seguindo la trajetória dua [[Streilha de Belén|streilha]] que anunciarie la benida de l [[Messias]] al mundo. I, al ancontráren Jasus nua casa cun Marie, adorórun-le i oufertórun [[ouro]], [[ancenso]] i [[mirra]] repersentando, respetibamente, la sue rialeza, la sue dibindade i la sue eimortalidade. Por causa desta bejita Heirodes tenerie se decidido a matar aquel que le eirie tomar l [[trono]]. Tal ambora tenerie chegado la José, que anton foge cun Marie i l nino pa l [[Eigito]]. Jasus i sue família tenerien permanecido ne l Eigito até la muorte de Heirodes, quando anton José, passado ser abisado por un anjo an sous suonhos, retorna para la cidade de [[Nazaré (Eisrael)|Nazaré]].
=== Anfáncia i mocidade ===
[[Fexeiro:Sir John Eiberett Millales 002.jpg|150px||thumb|[[John Eiberett Millales]], ''Gesù nella casa dei suoi genitori'', [[1850]].]]
Pouco saben ls storiadores subre la anfáncia de Jasus. Cunforme l Eibangelho de [[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]], Jasus tenerie passado l ampeço de sue anfáncia ne l [[Eigito]] até la muorte de l rei [[Heirodes, l Grande|Herodes]], que querie matá-lo.
An birtude de la lhacuna deixada puls [[Eibangelho canónico|Eibangelhos Canónicos]], l pouco que se sabe de la anfáncia de Jasus probén dun relato subre sue bida de l cinco als duoze anhos, feita por Tomé, filósofo israelita de l [[seclo I]], coincido cumo "''La Anfáncia de l Senhor Jasus''", tamien chamado cumo l [[Eibangelho Pseudo-Tomé|Eibangelho de l Pseudo-Tomé]], un antigo manuscrito [[Libros apócrifos|apócrifo]] scrito an [[Siríaco]]. Mas ye cumbeniente salientar que tales fuontes ténen sue outenticidade cuntestada, i an alguns causos ye notória la anfluéncia de l pensamiento de grupos relegiosos de l [[seclo II]] al [[Seclo IV|IV]], dibersos de las raízes tradecionales crestianas.
Nuas de las poucas refréncias canónicas a la mocidade de Jasus, [[San Lhucas|Lucas]] diç que, als 12 anhos, el fui cun ls pais de Nazaré la [[Jarusalen]], para la fiesta de ''[[Pessach]]'', la [[Páscoa]] judaica, i alhá surprendiu ls doutores de l [[Segundo Templo|Templo]] pula facelidade cun que daprendia ls ansinos, i por sues preguntas antrigantes.<ref>{{Citar bíblia|lhibro = Lhucas|capítulo = 2|berso = 46-47}}</ref>
=== Batismo i tentaçon ===
[[Fexeiro:Ary Scheffer - The Temtation of Christ (1854).jpg|thumb|right|125px|''Tentaçon de Cristo'' por [[Ary Scheffer]], pintura de l seclo XIX.]]
Todos ls trés [[Eibangelhos sinóticos]] çcriben l batismo de Jasus por [[João Vatista]]<ref>An Mateus: {{Citar bíblia|lhibro=Mateus |capítulo= 3| berso=13-17}}, an Marcos: {{Citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=1|berso=9-13}} i an Lhucas {{citar bíblia|lhibro =Lhucas|capítulo= 3|berso=20-23}}</ref>, i este eibento ye çcrito puls eruditos bíblicos cumo l ampeço de l menistério público de Jasus. D'acuordo cun las fuontes canónicas, Jasus fui pa l [[riu Jordan]] adonde João Batista staba pregando i batizando las pessonas.
Mateus çcribe que João staba heisitante an atender l pedido de Jasus para ser batizado, alegando que el ye quien deberie ser batizado por Jasus. Mas Jasus ansistiu, "''Cunsente agora; porque assi ne ls cumbén cumprir to la justícia.''" ({{Citar bíblia|lhibro= Mateus|capítulo =3|berso=15}}). Depuis que Jasus fui batizado i saliu de la auga, Marcos afirma que Jasus "''biu ls cielos se abriren, i l Sprito, qual palomba, la çcer subre el. i oubiu-se de ls cielos esta boç: Tu sós miu Filho amado; an ti me cumprazo.''" ({{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=1|berso=10–11}}). L [[Eibangelho segundo João|Eibangelho de João]] nun çcribe l batismo i nin se refree la João cumo "l Batista" mas el atesta que Jasus ye aquel subre quien João tenie pregado — l Filho de Dius.
Passado l sou batismo, Jasus fui lhebado pa l deserto por Dius, adonde [[ayuno|jejuou]] durante quarenta dies i quarenta nuites<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=4|berso=1–2}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=1|berso=12}} i {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=1|berso=12}}</ref>. Durante esse tiempo, l [[diabo]] le apareciu i l tentou por trés bezes. An cada ua de las bezes, Jasus rejeitou las tentaçones respundendo cun ua citaçon de las [[bíblia|scrituras]]<ref>Las citaçones son: {{citar bíblia|lhibro= Deuteronómio |capítulo=6|berso=13}}, {{citar bíblia|lhibro= Deuteronómio |capítulo=6|berso=16}} i {{citar bíblia|lhibro= Deuteronómio |capítulo=8|berso=3}}</ref>. An seguida l diabo se fui i ls anjos benirun para cuidar de Jasus.<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=4|berso=1–11}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=1|berso=12–13}} i {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=4|berso=1–113}}</ref>
=== Menistério ===
[[Fexeiro:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|150px|thumb|L [[Sermon de la Muntanha]], [[Carl Heinrich Bloch]], [[Copenhagen]], séc. XIX.]]
Ls eibangelhos narran que Jasus bino al mundo para anunciar la [[salbaçon]] i las [[Bien-abinturanças]] a la [[houmanidade]]<ref>''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC), n. 85</ref><ref>{{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=10|berso=45}}, {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=4|berso=43}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=20|berso=31}}.</ref>. Durante l sou menistério, ye dezido que Jasus fizo bários milagres, cumo andar subre la auga, trasformar auga an bino, bárias curas, sorcismos i ressucitaçon de muortos (cumo [[Lázaro]])<ref>{{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=11|berso=1–44}}, {{citar bíblia|lhibro =Mateus|capítulo=9|berso=25}} i {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=7|berso=15}}</ref>.
L eibangelho de João çcribe trés ''[[Pessach]]s'' durante l menistério de Jasus, i esso amplica dezir que Jasus pregou por pul menos dous anhos i un més,<ref>{{Citar livro|outor= John P. Meier|títalo=Un Judiu Marginal|subtítalo= Repensando Jasus Stórico|eiditora=Eimago|anho= 1992|páiginas=483|eidiçon=3º|lhéngua=pertués|id= ISBN 85-312-0283-3}}</ref> anque alguas anterpretaçones de ls eibangelhos sinóticos sugeriren un período de solo un anho<ref>"The Thompson Chain-Refrence Study Bible NIB," 1999, B.B. Kirkbride Bible Co.</ref><ref>Willian Adler & Paul Tuffin, "The Chronography of George Synkellos: La Byzantine Chronicle of Ounibersal Story fron the Creation," Oxford University Press (2002), p. 466</ref>. Jasus zambolbiu sou menistério percipalmente na Galiléia, tenendo feito de [[Cafarnaun (Eisrael)|Cafarnaun]] ua de sues bases eibangelísticas i se çlocando bárias bezes la [[Tiberíades]] pul [[Mar de la Galiléia]]. Stubo tamien an cidades cumo [[Samarie]], na [[Judéia]] i subretodo an [[Jarusalen]] lhougo antes de sue crucificaçon. Stubo an outros lhugares de Eisrael, chegando a passar brebemente por [[Tiro]] i por [[Sidon]], cidades de la [[Fenícia]].
==== Mandamientos ====
Ls percipales temas de la pregaçon de Jasus éran l anúncio de l [[Reino de Dius]], de l [[perdon]] debino de l [[pecado]]s i de l [[amor de Dius]]<ref>''[[Catecismo de la Eigreija Católica]]'', n. 1427 i n. 545</ref>. Spostos, antre outros, ne l [[Pai-Nuosso]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=6|berso=9-13}}</ref>, nas [[Bien-abinturanças]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=5|berso=3-12}}</ref> i na chamada [[regra de ouro]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=7|berso=12}}</ref>, na qual Jasus resume "''to la Lhei i ls [[Profeta]]s''" de l [[Antigo Testamiento]] an dous mandamientos,<ref name="Mandamor1">{{citar web|url=http://www.paroquias.org/catecismo/andex.php?bs=16&bss=2|títalo=L solo mandamiento|publicado=paroquias.org|acessodata=[[16 de Maio]] de 2009}}</ref> a saber: "''Amar la [[Dius]] de to [[coraçon]], de to [[alma]] i de to [[sprito]] i al próssimo cumo a ti mesmo''"({{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=22|berso=37-39}}) <ref name="Mandamor1" />.
Para alhá destes ansinamientos, alguns de ls quales éran recorrientes ne ls pregadores de la época, Jasus ansinou un nuobo, cunsidrado por alguns radical, mandamiento: "''amai-bos uns als outros, cumo [[Jasus Cristo|You]] bos amo''" ({{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=15|berso=10}}) <ref>{{citar web|url=http://www.paroquias.org/catecismo/andex.php?bs=16|títalo=La bida an Cristo: prescriçones i mandamientos|publicado=paroquias.org|acessodata=[[16 de Maio]] de 2009}}</ref>. Este mandamiento ye cunsidrado l fundamiento de todos ls outros mandamientos i ansinamientos de ls crestianos i, para alguns, tamien de to la [[Rebelaçon debina]].
==== La trasfiguraçon ====
{{percipal|Trasfiguraçon (cristandade)}}
De acuordo cun ls eibangelhos sinóticos, Jasus lhebou trés de ls sous apóstolos — [[San Pedro|Pedro]], [[San João Eibangelista|João]] i [[Santiago Maior|Tiago]] — a un monte para ourar. Anquanto alhá stában, Jasus fui trasfigurado delantre deilhes. Segundo l relato de l eibangelista [[Eibangelho segundo Lhucas|Lucas]], sou rostro brilhaba cumo l [[sol]] i las sues roupas resplandecian, anton [[Eilias (profeta)|Eilias]] i [[Moisés]] aparecírun i cumbersában cul. Ua nubre brilhante ls cercou, i ua boç benida de l cielo dixe: "''Este ye l miu Filho amado, de quien me cumprazo, a el oubi''". Ls eibangelhos tamien afirman que até l final de sou menistério, Jasus ampeçou a alertar sous çcípulos de sue muorte i ressurreiçon fetura <ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=17|berso=1-9}}</ref><ref>[http://www.páiginaoriente .com/anoeclesiastico/trasfigura0608.htn Trasfiguraçon de Jasus ne l Monte Tabor - por Páigina Ouriente]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
=== La peixon ===
{{AP|[[Mistério Pascal]]}}
==== La antrada triunfal an Jarusalen ====
Segundo ls quatro eibangelhos, Jasus fui cun sous seguidores la [[Jarusalen]] para celebrar eilhi la fiesta de la páscoa. El antrou na cidade ne l lhombo dun [[jumiento]]<ref group=nota>Cumprindo assi la profecie de Zacaries que diç: "''Alegra-te muito, ó filha de Sion; sulta, ó filha de Jarusalen: eis ende te ben l tou Rei, justo i salbador, houmilde, montado an jumiento, nun jumentico, cria de jumenta.''" {{citar bíblia|lhibro=Zacaries|capítulo=9|berso=9}}</ref>. Fui recebido por ua multidon, que l aclamou cumo "filho de Dabi"<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=21|berso=1-11}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=11|berso=1-11}}, {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=19|berso=28-40}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=12|berso=12-19}}.</ref>. Ne ls eibangelhos de Lhucas i João, tamien ye chamado de rei.
Segundo [[San Lhucas|Lucas]], alguns de l fariseus, oubindo l clamor de la multidon de l çcípulos, chegórun a pedir la Jasus que ls reprendisse. Jasus anton respunde als fariseus dezindo: "''Se eilhes se caláren, las própias piedras clamaran''" ({{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=19|berso=40}}).
==== Cena anterior a la crucificaçon ====
[[Fexeiro:Lheonardo de la Binci (1452-1519) - The Lhast Supper (1495-1498).jpg|thumb|180px|''La Redadeira Cena'', de [[Leonardo da Vinci]], 1495-1497]]
Segundo ls sinóticos, Jasus celebrou la páscoa cun sous apóstolos — eibento chamado pula tradiçon crestiana de "''La Redadeira Cena''". Durante la comemoraçon, Jasus predisse que serie traído por un de ls sous apóstolos, [[Judas Iscariotes]]. Al serbir l pan, el dixe: "''Tomai i comei, este ye l miu cuorpo''", lhougo passado, pegou un cálice i dixe: "''bebei todos, este ye l miu sangre, l sangre de la nuoba aliança, que será derramado para la rEimisson de l pecados''".<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=26|berso=26-29}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=14|berso=22-25}} i {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=22|berso=19-20}}. Pa ls crestianos, tal géstio dou ourige a la tradiçon de la eucaristia</ref>
L [[Eibangelho segundo João]] oufrece maiores detalhes subre ls momientos de la redadeira cena antre ls capítulos 13 i 17, relatando l momiento an que Jasus lhabou ls pies de l çcípulos cun auga, ls diálogos cun ls apóstolos, ls redadeiros ansinamientos que trasmitiu antes de morrer i la [[Ouraçon Sumo Sacerdotal de Cristo|ouraçon sacerdotal]].
==== La prison ====
Mais tarde, na mesma nuite, segundo ls sinóticos, Jasus tenerie ido pa l jardin de [[Getsémani]], na costielha de l monte de las [[Oulibeira]]s, an frente al Templo, para ourar. Trés çcípulos — Pedro, Tiago i João — fazien-le cumpanha.
Judas habie rialmente traído Jasus, i l antregou als sacerdotes i als anciones de Jarusalen, que pretendian prendé-lo, por trinta monedas de prata.<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=26|berso=14-16}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=11|berso=10-11}} i {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=22|berso=3-6}}</ref> Acumpanhado por un grupo de homes armados, Judas chegou al jardin anquanto Jasus ouraba, para prendé-lo. Al beisá-lo na face, rebelou la eidantidade de Jasus i este fui preso. Por parte de sous seguidores houbo un percípio de resisténcia, mas depuis todos se dipersórun i fugiran<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=26|berso=47-56}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=14|berso=43-52}}, {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=22|berso=47-53}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=18|berso=2-12}}.</ref><ref group=nota>L relato de João traç bariantes seneficatibas: Nun se cita l Getsémani cumo l lhugar de la prison, i si un horto de l outro lhado de l rieiro de Cedron. La detençon de Jasus ye feita por ua corte romana i Jasus nun ye denunciado por Judas, el mesmo se antrega</ref>.
==== L julgamiento ====
[[Fexeiro:Ecehomo1.jpg|thumb|right|150px|''[[Ece Homo]] ("Eis l home"!)'', [[Póncio Pilatos]] al apersentar [[Jasus Cristo]] als [[judius]]. Obra de l pintor eitaliano [[Antonio Ciseri]] (1821-1891)]]
Ls suldados lhebórun Jasus para la casa de l [[Sumo Sacerdote de Eisrael|Sumo Sacerdote]]. La lhei judaica nun permitie que l [[Sinédrio]], la suprema corte judaica, se reunisse durante l ''Pessach'' i cundenasse un home a la muorte durante la nuite. Jasus fui acusado purmeiramente de amenaçar çtruir l templo, mas las testemunhas entrórun an zacordo. Depuis, preguntórun la Jasus se el era l Messias, l Filho de Dius i rei de l judius. Jasus respundiu que era, i fui anton acusado de blasfemar al dezir-se Dius.
Passado esso, ls lhíderes judius lhebórun Jasus a la persença de [[Póncio Pilatos]], que anton gobernaba la porbíncia romana de la Judéia. Acusában nel de star traindo Roma al dezir-se rei de l judius. Cumo Jasus era [[Galileia|galileu]], Pilatos ambiou-lo la [[Heirodes Antipas]] — filho de [[Heirodes, l Grande]] — que gobernaba la Galiléia. Lhucas cunta que Heirodes zombou de Jasus, bestindo-lo cun un manto rial, i debolbiu-lo la Pilatos.
Era de praxe ls gobernantes romanos lhibertáren un prisioneiro judiu por ocasion de l ''Pessach''. Pilatos spós Jasus i un assassino cundenado, de nome [[Barrabás]], na scadarie de l palácio, i pediu a la multidon que escolhisse qual de ls dous deberie ser puosto an lhiberdade. La multidon boltou-se contra Jasus i scolheu Barrabás. Pilatos cundenou anton Jasus a morrer na cruç. La crucificaçon era ua forma quemun de eisecuçon romana, aplicada, an giral, als criminosos de classes anferiores.
==== La crucificaçon ====
[[Fexeiro:Cristo curceficado.jpg|thumb|150px|[[Diego Belázqueç]], ''Cristo curceficado'', [[1631]].]]
Jasus fui bestido cun un manto burmeilho, punirun-le na cabeça ua corona de spinhos i na mano ua bara de bambu. Ls suldados romanos zombában del dezindo: "''Salbe l Rei de l Judius''"<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=27|berso=26-31}} i {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=15|berso=15-20}}</ref>. A seguir, spancórun nel i cuspiran nel. Forçórun nel a carregar la própia cruç, até un lhugar chamado gólgota<ref group=nota>An [[léngua aramaica|aramaico]] Gólgota quier dezir "''Lhugar de las cabeiras''".</ref>. Al bé-lo perder las fuorças, ourdenórun a un home, de nome [[Simon Cireneu]], que tomasse de la cruç i la carregasse durante parte de l camino.
Cunduzido para fura de la cidade, Jasus fui pregado na cruç puls suldados romanos. João cunta que screbírun ne l alto de la cruç la frase lhatina "''[[INRI|Iesus Nazarenus Rex Iudeorun]]' '"<ref group=nota name=INRI/>. Punirun la cruç de Jasus antre las de dous lhadrones<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=27|berso=32-44}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=15|berso=21-32}}, {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=23|berso=26-43}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=19|berso=16-24}}.</ref><ref group=nota>João nun menciona Simon Cireneu i afirma que Jasus fui curceficado antre dues pessonas mas nó diç se son lhadrones.</ref>. Antes de morrer, Jasus sclamou: "''Elí, Elí, lhemá sabatani''" que traduzido serie "''Miu Dius, miu Dius, por que me abandoneste?''" ({{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo= 27|berso=46}}). Depuis de trés horas, Jasus morriu. [[José de Arimatéia]] i [[Nicodemos]] depusírun l sou cuorpo nun túmulo recén-abierto, i l fechórun cun ua piedra.
=== La ressurreiçon ===
{{AP|[[Ressurreiçon]] i [[Mistério Pascal]]}}
[[Fexeiro:Rafael - ressureicaocristo01.jpg|thumb|150px|La ressurreiçon de Cristo, por [[Rafael Sanzio|Raffaello Sanzio]], [[1500]]. [[MASP]]]]
Ls Eibangelhos cuntan que, ne l demingo de manhana, [[Marie Madalena]] fui bien cedo al túmulo de Jasus, adonde ancontrou la piedra fura de l lhugar i l sepulcro bazio. Depuis desso, Jasus apareciu a eilha i la Simon Pedro. dous çcípulos biran nel na strada de [[Emaús]].
Ls Eibangelhos dízen que ls onze apóstolos fiéis ancontrórun-se cul, purmeiro an Jarusalen i depuis na Galiléia adonde chegou a ser bisto por alguas cientos de pessonas. Mas, ye l relato de Mateus que mais oufrece detalhes subre ls acuntecimientos que ambolbírun l momiento de la ressurreiçon.
Segundo l [[Eibangelho segundo Mateus|Eibangelho de Mateus]], la ressurreiçon de Jasus tenerie sido precedida dun grande terremoto an rezon de la remoçon de la piedra que staba na antrada de l sepulcro:
{{quote2|''I eis que houbo un grande terremoto; porque un anjo de l Senhor çceu de l cielo, chegou-se, remobiu la piedra i assentou-se subre eilha. L sou aspeto era cumo un relámpago, i la sue beste, alba cumo la niebe. I ls guardas tembrórun spaboridos i quedórun cumo se stubíssen muortos.''|([[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]], 28:2-4}}
Nesta mesma fuonte stórica, esto ye, ne l Eibangelho de Mateus, ye anformado tamien que ls lhíderes judius de la época tenerien subornado ls guardas para que cuntassen ua berson defrente, ó seia, que ls çcípulos tenerien lhebado l cuorpo de Jasus anquanto ls bigies stubíssen drumindo <ref>(Mateus 28:12-15)</ref>.
Para alhá de l quatro Eibangelhos i de l lhibro de [[Atos|Atos de l Apóstolos]], hai outras fuontes que falan de la ressurreiçon de Jasus. Ua deilhas, tamien ancontrada ne l Nuobo Testamiento bíblico, serie un brebe relato de Paulo ne ls bersos de 3 a 8 de l capítulo 15 an sue [[I Coríntios|purmeira eipístola als coríntios]], scrita por buolta de l anho [[55]] de la era crestiana, adonde l apóstolo menciona dues outras apariçones de Jasus passado la sue ressurreiçon, nun registradas ne ls Eibangelhos. Nua deilhas, Jasus tenerie sido bisto por mais de quinhentas pessonas. Na outra ocasion, tenerie aparecido al sou pariente [[Santiago Menor|Tiago]], l qual, passado esta speriéncia, tenerie se tornado un seguidor i lhíder de la Eigreija de Jarusalen, screbendo inda un de ls lhibros de l Nuobo Testamiento.
=== La ascenson ===
[[Fexeiro:Wga Garofalo Ascension of Christ.jpg|thumb|150px|[[Garofalo]]: ''Ascenson de Cristo'', 1510-20.]]
{{percipal|Ascenson de Jasus}}
La [[ascenson]] de Jasus ye relatada ne ls Eibangelhos de Marcos i de Lhucas, para alhá de custar ne l ampeço de l lhibro de Atos de l Apóstolos, l qual tamien fui scrito por Lhucas.
An Atos, Lhucas narra que Jasus, passado ressucitar, apareciu durante quarenta dies als apóstolos, passando-les ansinamientos i cunfirmando que recebirien l Sprito Santo. Prossegue l eibangelista anformando que, passado esses dies, Jasus fui eilebado a las alturas até ser ancoberto por ua nubre.
Marcos, an sou resumido Eibangelho, solo comenta que Jasus, depuis de tener falado als sous çcípulos, fui recebido ne ls cielos i se assentou a la dreita de Dius. Ye Lhucas quien dá mais detalhes subre esse momiento, anformando tener sido an [[Betánia (Eisrael)|Betánia]] que Jasus se çpediu de sous çcípulos, abençoando-los anquanto era eilebado pa l cielo (Lhucas 24:50-52).
Por sue beç, an Atos, l sou segundo lhibro, Lhucas relata que, durante la ascenson de Jasus, ls çcípulos permanecírun mirando pa l cielo até que tubírun la bison de dous anjos que le indagórun subre aqueilha atitude, ls quales tenerien proferido las seguintes palabras:
{{quote2|''Barones galileus, por que stais mirando para las alturas? Este Jasus que dentre bós fui assunto al cielo benerá de l modo cumo l bistes subir''|[[Atos]], 1:11}}
Defrente de la ocasion de la dramática muorte de Jasus na cruç, Lhucas diç que ls çcípulos nun quedórun antristecidos cula aparente separaçon ocorrida na ascenson, mas retornórun felizes para Jarusalen.
Yá ne ls Eibangelhos scritos puls apóstolos Mateus i João, nun hai nanhue çcriçon subre la ascenson de Jasus. An Mateus, por eisemplo, l testo tremina na segunda parte de l sou redadeiro berso cula frase de que Jasus permanecerá todos ls dies cun ls sous çcípulos até l fin de l mundo (Mateus 28:20).
Mesmo depuis de la ascenson, las obras que cumponen l Nuobo Testamiento bíblico trazen outros relatos de apariçones de Jasus, cumo acuntece na cumberson de Saulo i tamien na bison de João quando l apóstolo ye arrebatado als cielos durante sue prison an [[Patmos]] i recibe a misson de screbir l [[Apocalipse de San João|Apocalipse]].
== Supostas relíquias de Jasus ==
[[Fexeiro:Shroud positibe negatibe cumpare.jpg|125px|thumb|Detalhes de l [[Santo Sudário|Sudário]]: La squierda l retrato rial, la dreita un negatibo an preto i branco.]]
{{ber artigos percipales|[[Prepúcio Sagrado]], [[Santo Graal]] i [[Santo Sudário]]}}
Segundo la tradiçon católica i ourtodoxa, que nun fui aceita puls [[protestante]]s, eisisten muitas [[relíquia]]s atribuídas la Jasus. Ye probable que muitas (se nun todas) dessas relíquias séian falsificaçones mediebales<ref>{{citar web|url= http://www.spirito.org.br/portal/artigos/paulosnes/falsificacoes.html|títalo=Falsificaçones| trabalho=Portal de l Sprito |outor= Paulo de la Silba Nieto Sobrino|lhengua=pertués|acessodata=[[24 de Outubre]] de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url= http://www2.uol .com.br/storiabiba/reportaiges/l_milagre_de la_multiplicacao_de_reliquias_5.html|títalo=L milagre de la multiplicaçon de relíquias| trabalho=Stória Biba|outor=Paul-Eric Blanrue|lhengua=pertués|acessodata=[[24 de Outubre]] de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://ceticismoeciencia .com/religiao/la-falsificacao-de l-sudario-de-turin/ |títalo=La falsificaçon de l Sudário de Turin | trabalho=Ceticismo, Ciéncia i Tecnologie|lhengua=pertués|acessodata=[[24 de Outubre]] de 2008}}</ref>.
Na cuntemporaneidade, la mais coincida, studada i çcutida<ref>De acordo cun muitos, l Sudário ye probablemente l mais studado de l mundo. Ber, por eisemplo, [http://www.cicap.org/new/articolo.php?id=100420 "Sudário de Turin'], de la ''Anciclopédia de la CICAP''.</ref> relíquia de Jasus ye l [[Sudário de Turin|Sudário]] (σινδών, ''sindón'', que quier dezir "panho" an [[léngua griega|griego]]) , atualmente armazenados an [[Turin]] i de posse pessonal de l [[Papa]]. Segundo la tradiçon, ye l panho an que staba ambolto l cuorpo de Jasus ne l túmulo. L tecido ye de [[lino]] i mede 442 x 113cn. Apersenta ua dupla eimaige (frente i berso) dun home cun barba, bigote i pelos cumpridos, ostentando las marcas ne l cuorpo correspondente a la çcriçon de la peixon: marcas de flagelaçon, la corroa de spinhos, manos i pies perfurados por crabos i la ferida por lhança al lhado. L quadro nun ye ua pintura, mas l resultado dun gradual amarelecimiento de la fibra téxtil - cumo se fusse un negatibo dun [[filme fotográfico]]<ref group=nota>Alguns ténen falado de l Sudário cumo ua foto [[Polaroid]] de la ressurreiçon.</ref>. Na parte mais perfunda de las feridas hai bruxedos de sangre tipo [[Sistema ABO|AB]].
Las outras relíquias atribuídas la Jasus son ls supostos restos de l cuorpo de Jasus (ancluindo bários traços de [[sangre]], ua [[costielha]] i ls restos de la circuncison de Jasus - l [[Prepúcio Sagrado|Santo prepúcio]]) i ls oubjetos cun ls quales el antrou an cuntato, cumo las [[Cruç (simblo)|lascas de la cruç]] (ua de las quales, probablemente oureginal ancontra-se ne l [[Oubelisco de l Baticano]]), la corona cun spinhos, la lhança que l perfurou, l títalo que fui pregado a la cruç<ref group=nota name=INRI>Esta serie la anscriçon que [[Pilatos]] tenerie mandando pregar a la cruç de cristo. Eilha fui scrita an trés lhénguas: an griego (''ιησους ο ναζωραιος ο βασιλευς των ιουδαιων''), an lhatin (''IESBS·NAZARENBS·REX·IBDÆORBM'') i an heibraico: (''ישוע הנצרי ומלך היהודים'') i la sue traduçon serie: ''Jasus de Nazaré, Rei de l Judius''.</ref> i copa que el tenerie ousado na redadeira cena (l [[Santo Graal]]).
== Jasus na fiçon i na arte ==
=== Na arte ===
[[Fexeiro:Cefalu Christus Pantokrator cropped.jpg|thumb|200px|Cristo Pantocrator, mosaico. Catedral de [[Cefalù]].]]
Nun purmeiro momiento, la [[arte sacra|arte de l cristandade]] eibitou repersentar Jasus an forma houmana, preferindo ambocar sue figura atrabeç de simblos, tales cumo l [[monograma]] formado pulas lhetras griegas [[Χ]] y [[Ρ]], einiciales de l nome griego Χριστός ([[Cristo]]), la ounion las bezes de [[Α]] y [[Ω]], purmeira i redadeira lhetras, respetibamente, de l alfabeto griego, para andicar que Cristo ye l percípio i l fin; l simblo de l peixe an griego (ΙΧΘΥΣ, «ikhtus», [[acróstico]] de ''Ἰησοῦς Χριστός, Θεοῦ Υἱός, Σωτήρ'' (''Iesous Khristos Theos uios Soter''; "Jasus Cristo Filho de Dius Salbador"). El tamien yá fui repersentado cumo un [[cordeiro]] ([[Agnus Dei|l Cordeiro de Dius]]) ; i tamien an simblos antropomórficos, cumo l [[pastor|Buono Pastor]].
Mais tarde aparecírun repersentaçones de Cristo, purmeiro repersentado cumo un moço, i a partir de l [[seclo IV]] fui repersentado quaije sclusibamente cun barba. Na [[arte bizantina]] se tornou habitual ua série de repersentaçones de Jasus. Alguas de las quales cula eimaige de l Pantocrator, que tubírun un grande sucesso na [[Ouropa]] [[Eidade Média|mediebal]].
=== Na lhiteratura ===
Zde finales de l seclo XIX, einúmeros outores de obras lhiterários ténen dado sue anterpretaçon pessonal de la bida de Jasus. Antre las obras mais çtacadas que tratórun de l tema podemos citar:
* [[Mikhail Vulgakob]]: ''[[L Mestre i Margarida]]'' (scrito antre 1928 i 1940, publicado an 1967).
* [[Robert Grabes]]: ''Rei Jasus'' (1947).
* [[Níkos Kazantzákis]]: ''Cristo Curceficado'' (1948) i ''[[La Redadeira Tentaçon de Cristo]]'' (1951), ne l qual se basearie [[Martin Scorsese]] para filmar l filme homónimo.
* [[Fulton Oursler]]: ''La Maior Stória Jamales Cuntada'' (1949). Ne l qual se baseou l filme de [[George Stebenes]].
* [[José Saramago]]: ''L Eibangelho segundo Jasus Cristo'' (1991).
* [[Norman Carta eiletrónicaer]]: ''L Eibangelho segundo l Filho'' (1997).
* [[Fernando Sáncheç Dragó]]: ''Carta de Jasus al Papa'' (2001).
L mistério de la bida de Jasus tamien ye tema de alguas obras de la lhiteratura comercial, a las bezes an géneros cumo la fiçon ó l remanse de mistério.
* [[Mirza Ghulan Ahmad]]: ''Jasus na Índia'' 1899
* [[João José Beníteç]]: ''[[Ouperaçon Cabalho de Tróia]]'' (1984-2006; saga de bários belumes).
* [[Dan Brown]]: ''[[L Código de la Binci]]'' (2003)
=== Ne l cinema ===
La bida de Jasus d'acuordo cun ls relatos de l Nuobo Testamiento i normalmente sob un punto de bista crestiano, ten sido frequente. De fato, Jasus de Nazaré ye un de ls personaiges mais anterpretados ne l [[cinema]]. L purmeiro filme subre la bida de Jasus fui ''La bie eit la passion de Jésus-Christ'' de Georges Hatot y Lhouis Lhumière<ref>{{eimdb|0222481|La bie eit la passion de Jésus-Christ}}</ref>. Ne l cinema mudo, l filme que mais se çtacou fui ''[[The King of Kings (1927)|L Rei de l Reis]]' ' ([[1927]]) de [[Cecil B. DeMille]].
L tema fui abordado an dibersas ocasiones, i de dibersos puntos de bista: Zde la grandiosa porduçon de Hollwod ''[[King of Kings (1961)|L Rei de l Reis]]' ' ([[Nicholas Ray]], [[1961]]) até las bisones mais austeras de cineastas cumo [[Pier Paolo Pasolini]] (''[[Eil bangelo secondo Matteo]]'', [[1964]]). Tamien dórun sue anterpretaçon pessonal a la figura de Jasus outores cumo [[Luis Buñuel|Buñuel]] (''Nazarín'', 1958), y [[Carl Theodor Dreyer|Dreyer]] (''Ourdet'', 1954).
Alguns de ls filmes mais recentes subre la bida de Jasus nun stan isentos de polémicas. Ye l causo de ''[[La Redadeira Tentaçon de Cristo]]'' (1988), de [[Martin Scorsese]], baseado ne l remanse homónimo de [[Nikos Kazantzakis]], mui criticado por sue anterpretaçon pouco ourtodoxa de Jasus. L filme de [[Mel Gibson]], ''[[The Passion of the Christ|La Peixon de Cristo]]' ' (2004) recebiu la aprobaçon de bários setores de l Cristandade, mas fui cunsidrado anti-semita por alguns nembros de la quemunidade judaica<ref>{{citar web|url= http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/eilustrada/ult90u41733.shtml|títalo=Berson de Mel Gibson para "Peixon de Cristo" rebolta relegiosos| trabalho=Fuolha online|outor=Paoula Abou-Jaquode|lhengua=pertués|acessodata=[[24 de Outubre]] de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url= http://www.bbc.co.uk/pertuese/cultura/story/2004/02/040224_cristorg.shtml|títalo=Polémico filme de Mel Gibson subre Cristo stréia ne ls Stados Ounidos| trabalho=BBC Brasil|outor=Angela Pumienta|lhengua=pertués|acessodata=[[24 de Outubre]] de 2008}}</ref>.
La personaige Jasus ten sido tratado ne l cinema de bários ángulos<ref group=nota>Beija tamien l aneixo [[Aneixo:Lhista de atores que anterpretórun Jasus Cristo ne l cinema i na telebison|Lista de atores que anterpretórun Jasus Cristo ne l cinema i na telebison]]</ref>. Nun faltan, por eisemplo, anterpretaçones satíricas de la figura de l criador de l [[cristandade]], cumo ''[[Life of Brian|La Bida de Brian]]' ' ([[Terry Jones]], 1979). Musicales, cumo l célebre ''[[Jasus Christ Superstar|Jasus Cristo Superstar]]' ' (Norman Jewison, 1973), i tamien filmes de animaçon, cumo ''The Miracle Maker'' (Derek W. Hayes y Stanislab Sokolob, 2000).
=== Ne l triato ===
La bida de Jasus tamien ten sido lhebada als palcos de la [[Broadway]] i la outras partes de l mundo atrabeç de l musicales. Antre las repersentaçones lhíricas de la bida i de la obra de Jasus puode-se çtacar l popular musical ''[[Jasus Christ Superstar|Jasus Cristo Superstar]]' ', ua ópera de rock cun músicas de [[Andrew Lloyd Webber]] i arranjos de [[Tin Rice]], repersentada pula purmeira beç an [[1970]], i que mais tarde benerie la se spalhar pul resto de l planeta<ref>{{citar web|url=http://www.jesuscristosuperstar.t/campanapse.htn|títalo= Jasus Cristo Superstar - Campanapse|lhengua=pertués|acessodata=[[19 de Outubre]] de 2008}}</ref>. Tamien se çtaca la peça ''[[Godspell]]'', cun música de ''Stephen Schartç'' i arranjos de John-Michael Tebelak, que fui ancenada pula purmeira beç tamien an [[1970]]<ref>{{citar web|url=http://www2.uol .com.br/shoppingmusic/julho99/foradeserie.htn|títalo=Godspell|lhengua=pertués|acessodata=[[19 de Outubre]] de 2008}}</ref>.
==Notas==
<references group="nota"/>
== Refréncias ==
<references />
[[Catadorie:Jasus]]
[[Catadorie:Cristologie]]
[[Catadorie:Judius de Eisrael]]
[[Catadorie:Personaiges de l Nuobo Testamiento]]
[[Catadorie:Lhíderes relegiosos]]
[[Catadorie:Pessonas eisecutadas por crucificaçon]]
[[Catadorie:Profetas de l Eislan]]
gpexlz0lqltjgz0bxzcrqvwfz51k31n
107752
107751
2026-08-09T20:59:33Z
~2026-30875-10
15270
107752
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
'''Jasus'''<ref group=nota name=Jasus>L nome Jasus ye la berson pertuesa de la forma [[Léngua griega|griega]] Ίησους, [[Trasliteraçon|trasliterado]] ''Iēsous'' que por sue beç ye la traduçon de l nome heibraico ''[[Yeshua]]'', que por ser filho de [[Marie, mai de Jasus|Marie]] i de [[San José|José]], l [[carpinteiro]], an [[Belén (Cisjordánia)|Belén]], ye reconhecido oufecialmente na [[genealogie]] de la Casa Rial de [[Dabid]] cumo '''[[Yeshua]] ben Yoseph''', ó seia, "Jasus, filho de José".</ref><ref group=nota>Jasus tamien ye coincido cumo '''Jasus de Nazaré''', '''Jasus Nazareno''' ó '''Jasus de la Galiléia''', ls crestianos l chaman de '''[[Jasus Cristo]]''' i ls muçulmanos l conhecen por '''[[Isa (profeta)|Isa]]' ''.</ref> ([[8 a.C.|8]]- [[4 a.C.|4]]? [[Anno Domini|a.C]].) ye la figura central de l [[cristandade]]<ref name=Papa>{{Refréncia a lhibro| outor = [[Papa Bento XVI|Ratzinger, Joseph]] | títalo = Jasus de Nazaré | lhéngua = pertués | eidiçon = 1º Eidiçon | eiditora = Planeta de l Brasil | anho = 2007 | páiginas = 312 | id = ISBN 978-85-7665-278-6}}</ref>. Para la maiorie de l [[crestianos]] el ye la [[ancarnaçon]] de [[Dius]], l "[[Filho de Dius]]", que tenerie sido ambiado a la [[Tierra]] para salbar la [[houmanidade]]. Acraditan que fui curceficado, muorto, çceu a la [[manson de l muortos]] i ressucitou al terceiro die (na [[Páscoa]])<ref name=Papa />. Pa ls adetos de l [[Eislan|eislamismo]], Jasus ye coincido ne l [[Léngua árabe|lhéngua árabe]] cumo ''[[Isa (profeta)|Isa]]' ' (عيسى, [[Trasliteraçon|trasl.]] ''Īsā''), ''Ibn Maryan'' ("Jasus, filho de Marie"). Ls [[muçulmano]]s tratan nel cumo un grande profeta i aguardan sou retorno antes de l [[Juízo Final]]<ref name=Islao>{{Citar web| url = http://www.sbmrj.org.br/Atualidades-eiquib.htn| títalo = La bison Islamica subre Jasus| trabalho = Sociadade beneficente Muçulmana de l Riu de Janeiro|lhengua= pertués|acessodata=[[14 de outubre]] de 2008}}</ref><ref name=Pofeta>{{citar web|url = http://www.ounibersia .com.br/html/materie/materie_fjij.html| títalo = Jasus ye profeta para muçulmanos| trabalho= Ounibersia Brasil|outor=Carlos Brazil|lhengua= pertués|acessodata=[[14 de outubre]] de 2008}}</ref>. Alguns cachos de l [[judaísmo]] l cunsidírun un [[profeta]]<ref name=Judaismo1>{{Citar web|url = http://www.jcrelationes.net/t/?iten=2922|títalo= Bistas Modernas Judaicas de Jasus|trabalho = Relacionamientos Judaicos-Crestianos |outor = John T. Pawlikowski|lhengua= pertués|acessodata=[[14 de outubre]] de 2008}}</ref> , outros un [[apóstata]]<ref name=Judaismo2>{{Citar web|url = http://www.bisaojudaica .com.br/Maio%202004/Artigos%20e%20reportaiges/judaismo_i_cristandade_reflexoes_storicas.htn| títalo = Judaísmo i cristandade: reflexones stóricas |trabalho = Bison Judaica| outor = Sergio Feldman|lhengua= pertués|acessodata=[[14 de outubre]] de 2008}}</ref>. La [[Bíblia]] ye uas de las percipales fuontes de anformaçon subre el.
Ambora tenga [[Ouratória|pregado]] solo an regiones próssimas de adonde naciu, la [[porbíncia romana]] de la [[Judeia (porbíncia romana)|Judéia]], sue anfluéncia difundiu-se enormemente al lhongo de l [[seclo]]s passado la sue muorte. El puode ser cunsidrado cumo ua de las figuras centrales de la cultura oucidental.
== Fuontes textuales ==
[[Fexeiro:P52 reto.jpg|right|thumb|130px|<dib class=plainlinks style="text-align:left;">L [[papiro P52]], scrito an [[léngua griega|griego]] i [[paleografie|paleograficamente]] datados cumo tenendo sido scrito por buolta de l anho [[125]] [[Anno Domini|d.C.]], ye atualmente reconhecido cumo l mais antigo decumiento subre Jasus<ref group=nota>Hai muitas cuntrobérsias subre la dataçon de l papiro ''7Q5'' ancontrado an [[Qumran]], que remontarie la [[50|50 d.C.]]: Segundo alguns studiosos, el cuntén {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=6|berso=52-53}}, mas la necidade de justeficar las muitas ancoeréncias cul testo tradicional straído de ls outros papiros le tirou l títalo que, se cunfirmado, eirie se aprossimar de la suposta data de cumposiçon de l [[Eibangelho segundo Marcos]].</ref>. Cuntén un cacho de {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=18|berso=31-33}} ne l ''reto'' (frente) i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=18|berso=37-38}} ne l berso.</dib>]]
Las fuontes textuales subre Jasus puoden ser agrupadas an quatro catadories:
* Las '''[[Eipístolas paulinas|cartas de Paulo]]' '', (mais tarde ancluídas ne l [[Nuobo Testamiento]]): Scritas aprossimadamente antre 51 i 63 [[Anno Domini|d.C.]] <ref>''Tradution Oecuménique de la Bible'', pp. 2919-2920.</ref>, por [[Paulo de Tarso]], repersentan ls decumientos crestianos mais antigos, mas nun cunténen anformaçones biográficas subre Jasus que poderien ser úteles pa l studo de la [[Jasus stórico|figura stórica]]. Inda assi, sou testemunho ne ls ajuda a antender cumo Jasus era reconhecido nas mais antigas quemunidades crestianas;
* Ls quatro '''[[eibangelhos canónicos]]''' ([[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]], [[Eibangelho segundo Marcos|Marcos]], [[Eibangelho segundo Lhucas|Lucas]] i [[Eibangelho segundo João|João]]) : D'acuordo cun alguns storiadores, estes testos chegórun la sue forma definitiba an meados de l [[seclo I]], tenendo sido scritos an bárias bersones, que fui precedida dua [[década]] de tradiçon oural<ref group=nota>La dataçon de l purmeiro seclo fui ye perpuosta pula maiorie de ls studiosos crestianos. Beija, por eisemplo, la dataçon de la ''Tradution Oecuménique de la Bible'' (1975-1976): Mateus tenerie sido scrito por buolta de 80-90 d.C. (p. 2175), Marcos por buolta de 65-70 (p. 2261), Lhucas antre 80-90 (p. 2317) i João datarie de l fin de l seclo I (p. 2414).</ref>, anquanto outros solo chegarian an sue berson definitiba solo na metade de l segundo seclo<ref>{{Refréncia a lhibro| outor = Alfred Lhoisy | títalo = La ourige de l Crestianismo| lhéngua = eitaliano | anho = 1964}}. Ambrose Domini tamien assume ua data antre 70 d.C i meados de l segundo seclo.</ref>. Eilhes recontan an pormenores la bida pública de Jasus, ó seia, l período de ne l pregaçones ne ls redadeiros anhos de la sue bida. Inda assi, hai lhemitadas anformaçones subre sue bida pribada. Repersentan ls percipales decumientos an que cumberge ls trabalhos [[heirmenéutica|heirmenéuticos]] de l storiadores. Na atualidade, dibersas scuolas cun defrentes puntos de bista subre la cunfiablidade de l [[eibangelhos]] i la [[Jasus stórico|storicidade de Jasus]] ténen se zambolbido;
* Ls '''[[libros apócrifos]]''': Giralmente, nun son aceitos puls studiosos cumo testemunhas cunfiables de la stória <ref>{{Refréncia a lhibro| outor = Lhuigi Moraldi| títalo = Apocrifi del Nuobo Testamiento| lhéngua = eitaliano | eiditora =Piemme | anho = 1984}}</ref><ref group=nota>{{citaçon|Lhuigi Moraldi|''L balor stórico direto [de l apócrifos cun relaçon a la Jasus i la ourige de la Eigreija] ye, giralmente, muito ténue, i na maiorie de las bezes nulo.}}</ref> (dada la sue cumposiçon tardie, ls mais antigos datan de meados de l [[seclo II]], son mais úteles na recustruçon de l ambiente relegioso de ls seclos seguintes<ref>{{Refréncia a lhibro| outor = Lhuigi Moraldi| títalo = I Vangeli Gnostici| lhéngua = eitaliano | eiditora =Adelphi | anho = 1991}}</ref><ref group=nota>{{citaçon|Lhuigi Moraldi|[Ls apócrifos ne ls permiten] un cuntato direto cun ls sentimientos, stados de sprito, reaçones, ansiedades i eideales de muitos crestianos de l Ouriente i Oucidente. Esto rebelan tendéncias, padrones morales i relegiosos de muitas eigreijas, ó pul menos de grande parte deilhas, cumplementando anformaçones, i, por bezes, adatando la forma cumo bemos tales quemunidades.}}</ref>), eilhes fázen uso de [[fábula]]s lhegendárias an grande partes de sues narratibas.<ref>Geno Pampaloni, ''La fatica della storia''</ref>. Sous tipos i stilos son bariados:
:* Ls ''[[eibangelhos apócrifos]]'' (cumo l [[Eibangelho de l Pseudo-Tomé]] i l [[Eibangelho de l Pseudo-Mateus]]) que cuntén milagres abundantes i gratuitos que muitas bezes chega la se parecer cula lhiteratura fantástica, an nítido cuntreste cula sobriedade de l quatro eibangelhos canónicos. Jasus aparece cumo ua nino prodígio, por bezes caprichoso i bingatibo;
:* Ls ''[[Gnosticismo|eibangelhos gnósticos]]' ' (ancluindo l [[Eibangelho de Felipe]] i [[Eibangelho de Tomé]]), que cunténen rebelaçones pribadas i anterpretaçones inéditas subre l "''lhogos''", i trasforma Jasus cumo un ser debino aprisionado an chicha i uosso, que percisa deixar este mundo, la fin de alcançar salbaçon <ref group=nota>Beija tamien l artigo [[Gnosticismo]].</ref>;
:* Ls ''eibangelhos apócrifos de la peixon'' (por eisemplo, l [[Eibangelho de Pedro]] i l [[Eibangelho de Nicodemos]]) que nun acrescentan muito a las çcriçones de muorte de Jasus de l [[Eibangelhos canónicos]], mas cula caratelística çtintiba de retirar la culpa de [[Póncio Pilatos]] i coloca-las subre ls xefes i outoridades relegiosas judies.
* '''Fuontes stóricas nó-crestianas subre Jasus''': An alguas obras de outores antigos nó-crestianos stan alguas refréncias sparsas subre Jasus ó sous seguidores. La mais antiga destas obras ye l ''[[Testimoniun Flabianun]]''. Alguns storiadores <ref>Antre estes Emil Schurer (''The Story of the Jewish People in the Age of Jasus Christ (175 B.C.- La.D. 135)'', 4 boll., Eidimburgo, T. & T. Clark, 1973-87) i Heinry Chadwick (''The Early Church'', Lhondra, Penguin, 1993²</ref> cunsidírun tales refréncias cumo anterpolaçones posteriores de copistas crestianos.
== Etimologie ==
L nome '''Jasus''' ben de l [[heibraico]] ישוע (''[[Yeshua]]''<ref group=nota>Ne ls relatos de [[Toledot Yeshu]], eilemientos de l [[Eibangelhos]] subre Jasus son cunflitados cun çcriçones de l andebíduos chamados pul nome de “''Yeshu''” ne l [[Talmud]]. Tales narratibas splican la zeignaçon ''Yeshu'' cumo un [[acrónimo]] de la frase heibraica '''ימח שמו וזכרו''' - ''Yemach Shemó Bezichró'' - Seia apagado sou nome i sue mimória.</ref>), que quier dezir "[[Jeobá]] ([[Tetragrama YHBH|YHBH]]) salba<ref name="Nome de Jasus">{{Citar web|url = http://www.cacp.org.br/mobimientos/artigo.aspx?lng=PT-BR&article=1338&menu=12&submenu=6 | títalo =La queston subre l nome de Jasus |trabalho = CACP|lhengua= pertués |data= [[8 de nobembre]] de 2007| outor =Ezequias Soares|acessodata=[[16 de outubre]] de 2008}}</ref>. Fui tamien çcrito por sous seguidores cumo ''[[Messias]]'' (de l [[heibraico]] משיח (''mashíach'', que quier dezir ''ungido'' i, por stenson, ''scolhido''<ref name=Messias>{{Citar web|url =http://dicionario.stremehost.psi.br/messias.html| títalo =Definiçon de Messias|trabalho = StremeHost|lhengua= pertués |acessodata=[[16 de outubre]] de 2008}}</ref>), cuja traduçon pa l [[Léngua griega|griego]], Χριστός (''Christós''), ye la ourige de la forma [[Léngua pertuesa|pertuesa]] '''[[Cristo]]'''<ref name=Cristo>{{Citar web|url =http://lhenguistica.publico.clix.t/dubida.aspx?id=1843| títalo = Seneficado i etimologie de l termo Cristo | outor = Pedro Mendes |trabalho = Público.t |lhengua= pertués|acessodata=[[16 de outubre]] de 2008}}</ref>.
=== Nomes i títalos de Jasus ===
[[Fexeiro:Ichthys.sbg|thumb|150px|right|L simblo de l peixe, recorriente ne l ampeço de la [[iconografie]] crestiana. La palabra "peixe" an griego ἰχθύς (''ichthýs'') ye l [[acrónimo]] de Ἰησοῦς Χριστός Θεοῦ Ὑιός Σωτήρ (''Iēsoùs Christòs Theoù Yiòs Sōtèr''), Jasus Cristo Filho de Dius Salbador<ref>{{citar web|url=http://www.iujc.t/cumpr/20/reb20-1.htn|títalo=Análeze de l simblos relegiosos|trabalho=Cumprender - Rebista Crestiana de Reflexon|lhengua= pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>.]]
Ne ls lhibros de [[Nuobo Testamiento]], Jasus ye mostrado nun solo cul sou própio nome mas tamien cun bários [[eipíteto]]s i [[títalo]]s (La lhista stá an orde decrescente de frequéncia):
* "'''Jasus'''"<ref group=nota name=Jasus/>
* "[[Cristo]]". Lhiteralmente quier dezir "ungido"<ref name=Messias/>, i fui mais tarde associado al [[Messianismo]]. Na época de Jasus, l Cristo era sperado pul pobo judiu, especialmente para promober un resgate social i político<ref group=nota>A la época, la [[Palestina]] staba sob dominaçon de l [[Ampério Romano]].</ref><ref group=nota>Beija tamien l artigo [[Jasus Cristo]].</ref>
* "[[Senhor]]". Outelizado percipalmente ne l lhibro de [[Atos de l Apóstolos]] i nas cartas. L títalo honorífico, an [[Koiné|griego clássico]] ye çprobido de balor relegioso, mas ye particularmente seneficatiba la aplicaçon del la Jasus, pula associaçon que la [[Setuaginta]] faç deste títalo cul temo [[Léngua heibraica|heibraico]] ''יהוה'' ([[Tetragrama YHBH|YHWH]]) , que ye un de ls nomes de [[Dius]].
* "[[Filho de l Home]]." Na tradiçon judaica tardie, la spresson tenie ua fuorte conotaçon [[scatologie|escatológica]].
* "[[Filho de Dius]]". Ne l [[Antigo Testamiento]], la spresson andica ua relaçon streita i andissociable antre Dius i un home ó ua quemunidade houmana. Ne l [[Nuobo Testamiento]], l títalo assume un nuobo seneficado, andicando ua filial rial<ref>Beija {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=1|berso=26-38}}.</ref>.
* "[[Rei]]". L atributo de la rialeza fui relacionada cul [[Messias]], que era cunsidrado un çcendente i heirdeiro de l [[Dabid|Rei Dabi]]. Jasus, anque se andetificar cumo l Messias, rejeitou las prerrogatibas políticas de l títalo<ref>Beija {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=6|berso=15}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=18|berso=36}}.</ref>.
Alguns de ls sous outros títalos son: [[rabino|Rabi]] (ó Mestre)<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo =19|berso=16-17}}, {{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo =26|berso=18}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=20|berso=16}} i {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=5|berso=35}}</ref> [[Profeta]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=13|berso=57}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=4|berso=19}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=7|berso=40}}</ref> [[Sacerdote]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Heibreus|capítulo=8|berso=4}} i {{citar bíblia|lhibro=Heibreus|capítulo=10|berso=21}}</ref>, [[Nazarenos|Nazareno]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=26|berso=71}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=16|berso=6}}, {{citar bíblia|lhibro=Atos|capítulo=2|berso=22}} i {{citar bíblia|lhibro=Atos|capítulo=22|berso=8}}</ref>, [[Dius]]<ref>Beija {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=20|berso=28}}</ref>, [[Logos|Berbo]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=1|berso=1-4}}, {{citar bíblia|lhibro=I João|capítulo=1|berso=1}} i {{citar bíblia|lhibro=Apocalipse|capítulo=19|berso=13}}.</ref>, Filho de [[San José|José]]<ref>Beija {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=1|berso=45}}</ref> i [[Emanuel]]<ref>Beija {{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=1|berso=23}}</ref>.
Para alhá desso, specialmente ne l [[Eibangelho segundo João]], son aplicadas la Jasus spressones [[alegoria|alegóricas]] cumo: [[Cordeiro]], Cordeiro de Dius, [[Luç]] de l [[Mundo]], [[pastor]], buono pastor, [[pan]] de bida, pan bibente, pan de Dius, puorta, Camino i [[Berdade]]<ref>Alguas refréncias son: {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=1|berso=29}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=3|berso=19}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=10|berso=11}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=6|berso=35}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=10|berso=7}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=14|berso=6}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=18|berso=37}}</ref>.
== Puntos de bista subre Jasus ==
=== Método stórico ===
{{Ber artigo percipal|[[Jasus stórico]]}}
Studiosos ténen outelizado l [[método stórico]] para zambolber la probable recustruçones de la bida de Jasus. Al lhongo de ls redadeiros duzientos anhos, la eimaige de Jasus antre ls studiosos stóricos ten benido a ser mui defrente de la eimaige de Jasus baseada ne ls eibangelhos<ref>Borg, Marcus J. i N. T. Wright, ''The Meaning of Jasus: Two bisions''. New York: HarperCollines. 2007.</ref>. Alguns studiosos fázen ua çtinçon antre Jasus reconstruindo atrabeç de l métodos stóricos i l Jasus antendido atrabeç dun punto de bista teológico<ref group=nota>L Jasus teológico puode ser antendido cumo la figura de Jasus segundo la [[Fé]].</ref>, al passo que outros studiosos sustentan que l Jasus teológico repersenta ua figura stórica<ref name=Papa/>. Las percipales fuontes de anformaçon subre la bida de Jasus i sous ansinamientos son ls eibangelhos, specialmente ls eibangelhos sinóticos: [[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]], [[Eibangelho segundo Marcos|Marcos]] i [[Eibangelho segundo Lhucas|Lucas]]. Académicos bíblicos i storiadores aceitan la eisisténcia stórica de Jasus<ref group=nota>{{citaçon|Robert I. Ban Borst|La tese de la nó-storicidade ten sido cuntrobersa i até hoije nun cunseguiu cumbencer muitos studiosos de las deciplinas i credos relegiosos. Ls académicos bíblicos i ls storiadores clássicos agora la cunsidírun efetibamente refutada.}}</ref><ref group=nota>{{citaçon|Walter P. Weaber|La negaçon de la storicidade de Jasus nunca chegou a cumbencer un grande númaro de pessonas, nin na purmeira parte de l seclo.}}</ref><ref>Robert I. Van Borst, ''Jasus Outside the New Testament: An Antrodution to the Ancient Eibidence'' Grand Rapids, MI: Eerdmanes, 2000, p. 16.</ref><ref>Walter P. Weaber, ''The Storical Jasus in the Twentieth Century, 1900-1950'', Cuntinun Anternational, 1999, page 71.</ref>.
L lhibro de l [[Alsácia|alsaciano]] [[Albert Schweitzer]] ''La Busca de ls Jasus stórico''<ref name=Schweitzer>{{Refréncia a lhibro|outor=Albert Schweitzer|títalo=La Busca de ls Jasus stórico| subtítalo= Un studo crítico de se progesso|eiditora=Eiditora Crestiana Nuobo Seclo|anho=2005|lhéngua=pertués|lhocal=San Paulo|páiginas=485|id = ISBN 85-86671-30-4}}</ref> ye un sfuorço pós-eiluminista para çcrebir Jasus usando l método stórico crítico. Zde l final de l [[seclo XVIII]], studiosos ténen analisado ls eibangelhos i tentado formular la biografie stórica de Jasus. Ls sfuorços cuntemporáneos tentan melhorar la cumprenson de l judaísmo de l [[seclo I]], analisando ls testos relegiosos crestianos i usando ls métodos de crítica stórica i [[sociologie|sociológica]], para alhá de la análeze lhiterária de ls ditos de Jasus<ref>Cross, F. L., ed. ''The Oxford Ditionary of the Christian Church''. New York: Oxford University Press. 2005 - article "Storical Jasus, Quest of the"</ref>.
=== Ne l islamismo ===
[[Fexeiro:Turkish-islan isa.jpg|thumb|150px|Ascenson de Jasus nua antiga pintura [[Turquia|turca]].<ref>{{citar web|url= http://members.surfeu.at/beitschegger/texte/andere_rel.htn |títalo=Jasus nas outras religiones|outor=Karl Veitschegger|lhengua=alman|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>]]
{{Ber artigo percipal|[[Isa (profeta)]]}}
Jasus, coincido an [[léngua árabe|árabe]] cumo ''Isa'' ó ''Isa ibn Maryan'' ("Jasus, filho de Marie"), ye un de ls percipales [[Profetas de l eislan|Profetas de l Eislan]]. D'acuordo cul [[Alcoran]] fui un de ls profetas mais amados por Dius i, al cuntrário de l que se passa ne l cristandade, nun ye un ser debino. Eisisten notables defrenças antre l relato de ls Eibangelhos i la narraçon de l Alcoran de la stória de Jasus.
La birgindade de [[Marie, mai de Jasus|Marie]] ye plenamente reconhecida pul eislan.<ref>Sura [[Al-i-Eimran]], ayat 41, Sura [[Al-Ma'ida]], ayat 19 i Sura [[Maryan (sura)]], ayat 22 i seguintes.</ref> Jasus tenerie anunciado bárias bezes na [[Bíblia]] la chegada de [[Maomé]] cumo l redadeiro profeta.<ref>{{citar web|url= http://www.islan .com.br/Christanismo/jasus%20christo/jcbm25.htn |títalo=Jasus anuncia la benida de Maomé|acessodata=[[30 de dezembre]] de 2008}}</ref> La muorte de Jasus ye tratada cumo cumplexa, por nun recoincer splicitamente la sue [[muorte]] i dezir que antes de la muorte el fui sustituído por outro, de l qual nada ye dezido, anquanto Jasus ascende al cielo i lhudibria ls judius<ref>Sura [[Al-i-Eimran]], ayat 48 i sura [[An-Nisa]], ayat 156.</ref>. La muorte eignominiosa de Jasus nun stá cubierta, mas, afirma-se l sou regresso ne l die de l [[Juízo Final]] <ref>Sura [[An-Nisa]], ayat 157 i sura [[Aç-Zukhruf]], ayat 61</ref> i la çcubierta, nesse die, de que la obra de Jasus era [[berdade]]ira<ref group=nota>Ó seia, que el tenerie sido rialmente ambiada por Dius</ref>.
L Alcoran rejeita la [[Trindade (cristandade)|trindade]], cunsidrada falsa, i se refree la Jasus cumo "Berbo de Dius", mas nun l filho del. <ref group=nota>La Trindade cria un porblema para Maomé: l [[politeísmo]] contra l qual el tanto lhutou. Aceitar que un Dius puode ser un i trés al mesmo tiempo ye un porblema zde l ampeço (la sola doutrina de la trindade que Maomé conheciu fui la de l [[coliridianos]]). Inda assi, las sues posiçones son parecidas cula de l própio [[Quarto Cuncílio de Lhatron|Cuncílio de Lhatron]], que bisa corregir la fé de que Jasus ye l Filho de Dius nun sentido houmano. Anton, hai quien beija semelhanças, mas inda assi la hai defrenças. ''Eilhes stan ancrédulos dízen que Dius ye l terceiro dua tríade. Nun hai mais dibindade, solo un solo Dius. ... L Messias, filho de Marie, nun ye nada mais de l que un mensageiro''. (Sura [[Al-Ma'ida]], ayat 77 a a 79)</ref><ref>Bermet, John. ''L Alcoran'', páiginas 48, 49, 135, 146, 147.</ref>.
=== Ne l judaísmo ===
{{ber artigo percipal|[[Yeshua]]}}
{{Mais anformaçones|[[Yeshu ben Pantera]] i [[Judaísmo messiánico]]}}
L [[judaísmo]] acradita que la eideia de Jasus ser Dius, ó parte dua trindade, ó un mediador de Dius, ye heiresie<ref>{{Refréncia a lhibro|outor=Sa'adiah ben Yosef Gaon |títalo=Bok of the Articles of Faith and Dotrines of Dogma|anho=933}}</ref>. L judaísmo tamien sustenta que Jasus nun ye l [[messias]]<ref>{{citar web|url=http://www.askmoses .com/en/article/120,350/Why-don-t-Jews-beliebe-that-Jasus-was-the-messiah.html|títalo= Why de l not Jews beliebe that Jasus was the messiah?|trabalho=AskMoses .com|lhengua=anglés|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref> argumentando que el nun cumpriu las [[Profecies bíblicas|profecies messiánicas]] de la [[Tanakh]] nin ancarna las qualificaçones pessonales de l Messias. L judaísmo afirma que Jasus nun cumpriu las eisigéncias stablecidas pula [[Torá]] para probar que el era un profeta. I mesmo que Jasus tubisse porduzido un senhal que fusse reconhecido pul judaísmo, afirma-se que nanhun profeta poderie cuntradezir las lheis yá mencionado na Torá, que ls [[rabino]]s afirman que Jasus fizo.<ref>{{citar web|url=http://www.chabad.org.br/anteratibo/FAQ/n_cre.html|títalo=Por que ls judius nun acraditan an Jasus?|trabalho=Beit Chabad de l Brasil|outor=Rabino Shraga Simmones|lhengua= pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>
L ''Mishneh Torá'', scrita por Maimónides (ó Ramban), cunsidrado ua de las obras de la [[halakha|lei judaica]], diç que "''Jasus ye un "oustaclo" quien faç "la maiorie de l mundo errar para serbir a ua dibindade para alhá de Dius''". D'acuordo cul judaísmo cunserbador, ls judius que acraditan que Jasus ye l Messias "cruzórun la lhinha" para fura de la quemunidade judaica<ref>{{citar web|url=http://www.judaismo-iberico.org/an01.htn|títalo=Quien son ls "judius"-messiánicos?|trabalho=Ounion Sefardita Spano-Pertuesa de Beneficéncia |lhengua=pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.uscj.org/Messianic_Jews_Not_J5480.html|títalo=Messianic Jews Are Not Jews|outor=Jonathan Waxman|trabalho=United Synagogue of Cunserbatibe Judaisn|lhengua=anglés|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>. I quanto al [[Judaísmo reformista]], l mobimiento progressista moderno, afirman: "Para nós, de la quemunidade judaica alguien que afirma que Jasus ye sou salbador yá nun ye un judiu i si un [[apóstata]]"<ref>{{citar web|url=http://www.faqs.org/faqs/judaisn/FAQ/10-Reforn/section-15.html|títalo=Reforn's Position On...What is unacetable pratice?||lhengua=anglés|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>.<ref group=nota>Un personaige chamado ''Yeishu'' (''Jeshu'' ó an [[léngua heibraica|heibraico]]: ''יש"ו'') ye mencionado ne ls antigos testos rabínicos, ancluindo l [[Talmud|Talmud babilónico]], eilaborado ne l ampeço de l [[seclo VII]], i de la lhiteratura [[Midrash]], eilaborada antre ls [[seclo III|seclos III]] i [[Seclo VIII|BIII]]. L nome ye semelhante mas nun idéntico a la [[Yeshua]], que ye cunsidrado por muitos outores cul nome oureginal de Jasus an [[aramaico]]. Para alhá desso, an bários manuscritos de l Talmud babilónico aparece cul apelido "ha-Notztri", que puode seneficar "l Nazareno." Por este motibo, i por ciertas semelhanças antre la stória de Jasus cuntada puls crestianos i ls Eibangelhos de Yeishu citado ne l Talmud, alguns outores ténen eidantificado ls dous personaiges. Inda assi, eisisten dibergéncias subre este punto. Ne ls testos rabínicos, Yeishu ye caratelizado por un punto de bista negatibo: el aparece cumo un almanecha que ancentiba ls judius a a apostatar de la sue religion.</ref>
=== Ne l cristandade ===
{{ber artigos percipales|[[Cristologie]] i [[Jasus Cristo]]}}
La figura de Jasus de Nazaré ye l centro de la [[religion]] coincida cumo [[crestiano|crestiana]], ambora eisistan dibersas anterpretaçones subre la sue pessona.<ref group=nota>Lhebando an cunta que l cristandade stá mui lhoinge de tener ua ounidade de fés i dogmas, para falar de Jasus ne l Cristandade, teríamos de çcrebir ls bários antendimientos de la pessona de Jasus puls defrentes galhos de l cristandade, tamien chamados de [[chamaçones crestianas]]. Ambora todas estas eideias séian purfeitamente aceitables cumo pressupostos de fé, spor a todas eilhas an pie de eigualdade lhebarie a un cierto relatibismo que nun lhebarie an cunta que alguas fés son manjoritárias i outras particulares, que alguas fúrun abandonadas depuis de mui studo i reflexon i outras fúrun cunsidradas [[heiresie]]s zde l ampeço.</ref> Dun modo giral, pa ls crestianos, Jasus de Nazaré ye l protagonista dun solo ato<ref group=nota>La ressurreiçon de Jasus de Nazaré ye un de ls solos fato que çtingue l cristandade de las outras [[religion]]es griegas. Se, para essas redadeiras, l tiempo ye ua anteligéncia circular i repetitiba, que se sucede por meio de ls eiternos retornos, l cristandade assume zde l ampeço, un cunceito lhinear de tiempo an que la ressurreiçon ye un marco stórico solo subre la stória passada i fetura. Beija tamien l lhibro de Heinry Puech, ''El tiempo en el cristandade''</ref> i antrasferible, pul qual l home adquire la capacidade de deixar la sue natureza decaída i atingir [[salbaçon]]<ref group=nota>An cuntreste cun ls cunceitos científicos que cunsidírun l home cumo l pinaclo de la [[eiboluçon]] natural, teologie crestiana acradita que l home ye spiritualmente ''caído''.</ref>. Tal ato ye cunsumado cula ressurreiçon de Jasus. La [[ressurreiçon]] ye, antoce, l fato central de l cristandade i custitui sue spráncia [[soteriologie|soteriológica]]. Cumo ato, ye sclusibo de la [[deidade|dibindade]] i andisponible home. De forma mais percisa, la ''ancarnaçon'', la ''[[muorte]]'' i la ''ressurreiçon'' cumpensan ls trés oustaclos que sepórun, segundo la doutrina crestiana, Dius de l home: la natureza<ref group=nota>La natureza de Dius ([[Eiternidade|ancriada]]) i de la natureza de l home (criatura) stan apartadas pul abismo [[ontologie|ontológico]] de la criaçon ''s nihilo''</ref>, l pecado<ref group=nota>La necidade de l pecado ye natual a la natureza decaída de l ser houmano</ref>, i la [[muorte]]<ref group=nota>Antendida subretodo ne l sentido ontológico (deixar de ser).</ref>. Pula ''[[Ancarnaçon (religion)|Ancarnaçon de l Berbo]]' ', la natureza debina se faç houmana<ref>Ber {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=1|berso=14}}</ref>. Pula muorte de Cristo, se bence l pecado i por sue ressurreiçon, la muorte.<ref>{{Refréncia a lhibro|outor=Bladimir Lhossky|títalo= Teología mística de la eiglesie de ouriente|lhengua=spanhol}}</ref>
Storicamente, l núcleo de la doutrina crestiana fui fixado ne l [[Purmeiro Cuncílio de Niceia|Cuncílio de Nicéia]], cula formulaçon de [[Credo niceno]]. Este cuncílio ye reconhecido pulas percipales chamaçones crestianas: [[Eigreija Católica Apostólica Romana|católica]], [[Ortodoxia|ourtodoxa]] i de bárias [[Protestantismo|eigreijas protestantes]].
L testo de l Credo Niceno que se refree la Jasus ye l seguinte:
{{Quote1|Cremos nun solo Senhor, Jasus Cristo, Filho Unigénito de Dius, gerado de l Pai zde to la eiternidade, Dius de Dius, Luç de la Luç, Dius berdadeiro de Dius berdadeiro, gerado, nun criado, cunsustancial al Pai; por El todas las cousas fúrun feitas. Por nós i para nuossa salbaçon, çceu de l cielos; ancarnou por obra de l Sprito Santo, ne l teta de la Birge Marie, i fizo-se berdadeiro home. Por nós fui curceficado sob Póncio Pilatos; sofriu la muorte i fui sepultado. Ressucitou al terceiro die, cunforme las Scrituras; subiu als cielos, i stá sentado a la dreita de l Pai. De nuobo hai-de benir an glória, para julgar ls bibos i ls muortos; i l sou reino nun terá fin.<ref>{{citar web|url=http://www.monergismo .com/testos/credos/credoniceno.htn|títalo=L Credo Niceno|trabalho=Monergismo|lhengua=pertués|acessodata=[[28 de Janeiro]] de 2009}}</ref>}}
Eisisten, inda assi, eigreijas nun trinitárias que nó reconhecen la eisisténcia dua trindade de pessonas an Dius<ref group=nota>Beija ls artigos [[Dius ne l cristandade]] i [[Unitarianismo]].</ref>.
Jasus de Nazaré ye tamien cunsidrado la ancarnaçon i filho de Dius, segunda pessona de la trindade crestiana. Ye por filho por natureza, i nun por [[adoçon]], l que quier dezir que sue dibindade i sue houmanidade son anseparables<ref group=nota>Beija l artigo [[Ounion heipostática]].</ref>. La relaçon antre la natureza debina i houmana fui fixada ne l [[Cuncílio de Calcedónia]], nestes tenermos:
{{Quote1|Fiéis als santos Pais, todos nós, purfeitamente unánimes, ansinamos que se debe cunfessar un solo i mesmo Filho, nuosso Senhor Jasus Cristo, purfeito quanto a la dibindade, i purfeito quanto a la houmanidade; berdadeiramente Dius i berdadeiramente home, custando de alma racional i de cuorpo, cunsustancial cul Pai, segundo la dibindade, i cunsustancial a nós, segundo la houmanidade; an todo semelhante a nós, scetuando l pecado; gerado segundo la dibindade pul Pai antes de todos ls seclos, i nestes redadeiros dies, segundo la houmanidade, por nós i para nuossa salbaçon, nacido de la Virge Marie, mai de Dius; un i solo mesmo Cristo, Filho, Senhor, Unigénito, que se debe cunfessar, an dues naturezas, anconfundibles, eimutables, andibisibles, anseparables; la çtinçon de naturezas de modo algun ye anulada pula ounion, antes ye preserbada la propiadade de cada natureza, cuncorrendo para formar ua solo pessona i nua susisténcia; nun apartado nin debedido an dues pessonas, mas un solo i l mesmo Filho, l Unigénito, Berbo de Dius, l Senhor Jasus Cristo, cunforme ls profetas zde l percípio acerca del testemunhórun, i l mesmo Senhor Jasus ne ls ansinou, i l Credo de ls santos Pais ne ls trasmitiu.<ref>{{citar web|url=http://www.cprf.co.uk/lhanguages/chalcedon_pertuese.htn|títalo=Credo de la Calcedónia|trabalho=Cobenant Protestant Reformed Church|lhengua=pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>}}
==== Chamaçones crestianas cun çcrepáncias doutrinárias ====
{{Ber artigo percipal|[[Çputas cristológicas]]}}
Eisisten alguas minories crestianas que nun partilhan de las definiçones de l Cuncílio de Nicea, de l [[Cuncílio de Éfeso]] i de l [[Cuncílio de Calcedónia]].
* [[Nestorianismo]] bariante doutrinal anspirada pul pensamiento de [[Nestório]], que ten ua chamaçon atiba hoije (la [[Eigreija Assíria de l Ouriente]]) i ye andossada por alguas scuolas lhigadas al [[Cristandade Sotérico]], cumo la [[Fraternidade Rosacruç (Max Heindel)|Fraternidade Rosacruç de Max Heindel]]. L centro de sue doutrina ye la recusa a acraditar que l Filho de Dius tenga algun die sido ua nino. Por bias desso, la separaçon antre las pessonas houmana i debina de Jasus. Fui rejeitado pul [[Cuncílio de Éfeso]].
* [[Monofisismo]] ye la bariante dua unificaçon de las dues doutrinas subre la natureza de Jasus de Nazaré. Afirma que an Cristo eisiste ua solo natureza: la debina. El fui promobido pul [[Eutiques]] i rejeitado ne l [[Cuncílio de Calcedónia]].
==== Nuobos mobimientos relegiosos de ourige crestiana ====
Bários mobimientos relegiosos crestianos, giralmente protestantes, surgidos a partir de la segunda metade de l seclo XIX, se afastórun de las fés de la maiorie de las chamaçones crestianas ne l que cuncerne a la trindade debina, la natureza de Cristo i la sue misson. Çcute-se se esses mobimientos puoden ser cunsidrados cumo crestianos.
* La '''[[Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Redadeiros Dies]]''' (coincido cumo ''Mórmones'') crénen que Jasus oufrece dues salbaçones defrentes: la de la muorte física i la de la muorte spritual.<ref>"Guía Para el Studio de las Scrituras: Salbaçon | L Lhibro de Mormon". La Eiglesie de Jesucristo de los Santos de los Redadeiros Días. Salt Lhake City 1992; pág. 184</ref> Ls mórmones tamien mantén la fé de que depuis de la ressurreiçon Jasus bejitou la [[América]] i cuntinou eilhi sous ansinamientos<ref>Terceiro lhibro de Nefi, capítulos 11 a a 28 de l ''Lhibro de Mormón''. La Eiglesie de Jesucristo de los Santos de los Redadeiros Días. Salt Lhake City 1992; págs 518-559.</ref>
* Las '''[[Testemunhas de Jeobá]]''' cunsidírun Jasus cumo "filho unigénito", l solo a ser criado diretamente por Dius, bien cumo “l [[Primogenitura|primogénito]] de to la criaçon”, i tamien cumo “l primogénito dentre ls muortos”, ó seia, l purmeiro a ser criado i l purmeiro a ser ressucitado dentre ls muortos para la eimortalidade. El nun ye un home nin l Dius onipotente, mas "ua poderosa criatura spritual" i un "rei antronizado, cujo sangre derramado abre l camino para la houmanidade oubter la bida eiterna"<ref>{{Citar web|url=http://www.watchtower.org/t/20050422/article_01.htn|títalo=Quien ye Jasus Cristo?|trabalho=Torre de Vigie|lhengua=pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>. Para alhá çto, Jasus nun faç parte dua trindade, nin fui ressucitado por si própio, mas Dius l lhebantou de l muortos<ref>{{citar web|url=http://www.watchtower.org/t/20050915/article_01.htn|títalo=Jasus Cristo: Dius ó home?|trabalho=Torre de Bigie|lhengua=pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>. Las Testemunhas de Jeobá afirman que Jasus nun morriu nua [[cruç]]<ref>{{citar web|url=http://www.watchtower.org/t/19980315/article_01.htn|títalo=Recordaçon de ls dies finales de Jasus na Tierra|trabalho=Torre de Bigie|lhengua=pertués|acessodata=[[18 de Outubre]] de 2008}}</ref>, mas nua [[staca de tortura]], antoce, nun usan la cruç ó qualquiera outro simblo. Outra caratelística amportante ye que Jasus se tornou rei de l cielo an [[1914]] i que zde anton bibemos na período de la [[Segunda benida de Cristo]]. L [[Miguel (arcanjo)|arcanjo Miguel]] ye cunsidrado l própio Jasus Cristo na sue posiçon celhestrial.
* La '''[[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die]]''' anfatiza, cumo la maiorie de ls grupos adbentistas, ua [[scatologie]] milenarista i acradita que la segunda benida de Jasus ye eiminente i que será besible i palpable.
Outros mobimientos se afastan mui de las fés crestianas, cumo alguns que negan treminantemente la dibindade de Jasus i la sue misson de salbaçon<ref group=nota>San bastante singulares, cumo por eisemplo, las fés subre Jasus Cristo de la [[Eigreija de la Unificaçon]], que afirma que Jasus nun ye Dius, mas simplesmente un home "Refletindo Dius", nacido dua relaçon adúltera antre Marie i Zacaries, i que falhou an sue misson de salbaçon: para eilhes, la crucificaçon de Jasus testemunha l fracasso de l cristandade.</ref>.
== Biografie de Jasus pul Nuobo Testamiento ==
Grande parte de l que ye coincido subre la bida i ls ansinamientos de Jasus ye cuntado puls [[Eibangelhos canónicos]]: [[Eibangelho]]s de [[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]], [[Eibangelho segundo Marcos|Marcos]], [[Eibangelho segundo Lhucas|Lucas]] i [[Eibangelho segundo João|João]], pertencentes al [[Nuobo Testamiento]] de la [[Bíblia]]. Ls [[Eibangelhos Apócrifos]] apersentan tamien alguns relatos relacionados la Jasus.
Esses Eibangelhos narran ls fatos mais amportantes de la bida de Jasus. Ls [[Atos de l Apóstolos]] cuntan un pouco de l que sucediu ne ls 30 anhos seguintes. Las Eipístolas (ó cartas) de [[Paulo de Tarso|Paulo]] tamien citan fatos subre Jasus. Amboras nó-crestianas de Jasus i de l tiempo an que el bibiu ancontran-se ne ls scritos de [[Flábio Josefo|Josefo]]< ref group=nota>Sous relatos stan ne l lhibro ''[[Testimoniun Flabianun]]'', que ye cunsidrado puls crestianos cumo ua fuonte que cumproba la eisisténcia stórica de Jasus</ref>, que naciu ne l anho [[37]] d.C.; ne ls de [[Plínio, l Moço]], que screbiu por buolta de l anho [[112]]; ne ls de [[Públio Cornélio Tácito|Tácito]], que screbiu por buolta de [[117]]; i ne ls de [[Suetónio]], que screbiu por buolta de l anho [[120]].
<div align="center">
{| class="collapsible collapsed wikitable" style="width:100%";
! '''Campanapse de ls percipales eibentos de la bida de Jasus'''<ref>{{Refréncia a lhibro| outor =Angelico, Poppi| títalo = Campanassi quadriforme dei quattro bangeli | lhéngua =eitaliano | eiditora = EMP | anho = 1992 |páiginas = 576 | id = ISBN 978-88-250-1781-6}}</ref>
|-
| {{Bida de Jasus}}
|}
</div>
=== Genealogie ===
[[Fexeiro:Annunciation (Leonardo) (cropped).jpg|thumb|right|La anunciaçon de l Anjo Gabriel la Marie, por [[Leonardo da Vinci]], [[1475]], Gallerie degli Uffizi, [[Florença]]]]
Hai dues apersentaçones ne ls [[Eibangelho]]s subre la genealogie de Jasus. Ua deilhas stá lhougo ne l ampeço de l lhibro de [[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]] ({{Citar bíblia|lhibro = Mateus| capítulo = 1|berso = 1-17}}) i se refree a la lhinhaige rial de Jasus por antermédio de [[San José|José]], apersentando-lo cumo çcendente de l [[Rei Dabi]]. La outra ancontra-se registrada por [[Eibangelho segundo Lhucas|Lucas]] ({{citar bíblia|lhibro = Lhucas| capítulo = 3| berso = 23-38}}) i fala de la lhinhaige de [[Marie, mai de Jasus|Marie]], que tamien çcende de Dabi.
Mateus menciona sinteticamente un total de 46 antepassados que tenerien bibido até uns dous mil anhos antes de Jasus, ampeçando por [[Abraon]]. An sou relato, l apóstolo cita nun solamente heiróis de la fé, mas tamien menciona ls nomes de las mulhieres strangeiras que fazírun parte de la genealogie tanto de Jasus quanto de Dabi, que ne l causo fúrun [[Libro de Rute|Rute]], [[Raabe]] i [[Tamar]]. Tamien nun omite ls nomes de ls perbersos [[Manassés]] i [[Abias]], ó de pessonas que nun alcançórun çtaque nas Scrituras judaicas. Debide anton la genealogie de Jasus an trés grupos de catorze geraçones: de Abraon até Dabi, de Dabi até l [[catibeiro babilónico]], ocorrido an [[586 a.C.]], i de l eisílio judaico até Jasus.
Lhucas, por sue beç, aborda la genealogie de Jasus a partir de sue mai, retrocedendo cuntinamente até [[Adon i Eiba|Adon]], talbeç cul oubjetibo de amostrar l lhado houmano de Jasus. I, superando Mateus, Lhucas fornece un númaro maior de antepassados de Jasus<ref>Para analisar las defrenças antre las genealogies de Marcos i Mateus, beija Darrell L. Bock, ''Lhucas''. Grand Rapids: Baker, 1994. páiginas 918-923.</ref>.
=== Nacimiento ===
[[Fexeiro:Fra Angelico Adoration.jpg|175px|thumb|La adoraçon de Cristo, [[Fra Angélico]] i [[Filippo Lhippi]], [[National Gallery of Art]], [[Washington]]]]
{{ber artigo percipal|[[Nacimiento de Jasus]]}}
{{Mais anformaçones|[[Trés Reis Magos]]}}
D'acuordo cul relato de Lhucas, na época de l rei [[Heirodes, l Grande|Herodes]] l sacerdote [[Zacaries (Pai de João)|Zacaries]], sposo de [[Isabel (Mai de João)|Isabel]] — ambos yá de eidade abançada —, recebiu la promessa de l nacimiento de [[João Batista]] atrabeç de l [[anjo]] [[Gabriel (arcanjo)|Gabriel]].
Ne l sesto més de la gestaçon de Isabel, l mesmo anjo Gabriel aparece la [[Birge Marie|Marie]] na cidade de [[Nazaré (Eisrael)|Nazaré]], la qual era birge i noiba de [[San José|José]], i anuncia que eilha benerie a cunceber de l [[Sprito Santo]] i que darie al sou filho l nome de Jasus. Mateus traç la anformaçon de que José, al saber que sue noiba staba prenha, nun tenerie cumprendido einicialmente que Marie recebira a misson de cunceber l [[Messias]] i se afastou deilha. Mas an suonho, un anjo l rebelou la buntade de [[Dius, l Pai|Dius]], i aceitando-la, recebiu Marie cumo sposa.
Segundo Mateus, l amperador [[Augusto|Otábio Augusto]] tenerie promobido un recenseamiento de todos ls habitantes de l Ampério, tenendo estes que se alistar an sues respetibas cidades. José, por ser de la cidade de [[Belén (Cisjordánia)|Belén]], tenerie lhebado Marie até esta cidade. Chegando al lhocal de çtino, por nun tenéren ancontrado hospedaige, Jasus nace nua manjedoura. Segundo Lhucas, ls pastores de la region, abisados por un anjo, benirun até l lhocal de l nacimiento de Jasus.
Cumpletados ls uito dies que detreminaba la tradiçon judaica, Jasus fui apersentado al templo por sue família para ser [[Circuncison|circuncidado]], quando fui abençoado por [[Simeon (Nuobo Testamiento)|Simeon]] i [[Ana (filha de Fanuel)|Ana]].
Segundo l relato de l eibangelista Mateus, Jasus tenerie recebido la bejita de l [[mago]]s de l [[ouriente]], ls quales, segundo la tradiçon natalina, serien [[Trés Reis Magos|trés reis]] de la [[Pérsia]]. Ls magos tenerien chegado la [[Jarusalen]] seguindo la trajetória dua [[Streilha de Belén|streilha]] que anunciarie la benida de l [[Messias]] al mundo. I, al ancontráren Jasus nua casa cun Marie, adorórun-le i oufertórun [[ouro]], [[ancenso]] i [[mirra]] repersentando, respetibamente, la sue rialeza, la sue dibindade i la sue eimortalidade. Por causa desta bejita Heirodes tenerie se decidido a matar aquel que le eirie tomar l [[trono]]. Tal ambora tenerie chegado la José, que anton foge cun Marie i l nino pa l [[Eigito]]. Jasus i sue família tenerien permanecido ne l Eigito até la muorte de Heirodes, quando anton José, passado ser abisado por un anjo an sous suonhos, retorna para la cidade de [[Nazaré (Eisrael)|Nazaré]].
=== Anfáncia i mocidade ===
[[Fexeiro:Sir John Eiberett Millales 002.jpg|150px||thumb|[[John Eiberett Millales]], ''Gesù nella casa dei suoi genitori'', [[1850]].]]
Pouco saben ls storiadores subre la anfáncia de Jasus. Cunforme l Eibangelho de [[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]], Jasus tenerie passado l ampeço de sue anfáncia ne l [[Eigito]] até la muorte de l rei [[Heirodes, l Grande|Herodes]], que querie matá-lo.
An birtude de la lhacuna deixada puls [[Eibangelho canónico|Eibangelhos Canónicos]], l pouco que se sabe de la anfáncia de Jasus probén dun relato subre sue bida de l cinco als duoze anhos, feita por Tomé, filósofo israelita de l [[seclo I]], coincido cumo "''La Anfáncia de l Senhor Jasus''", tamien chamado cumo l [[Eibangelho Pseudo-Tomé|Eibangelho de l Pseudo-Tomé]], un antigo manuscrito [[Libros apócrifos|apócrifo]] scrito an [[Siríaco]]. Mas ye cumbeniente salientar que tales fuontes ténen sue outenticidade cuntestada, i an alguns causos ye notória la anfluéncia de l pensamiento de grupos relegiosos de l [[seclo II]] al [[Seclo IV|IV]], dibersos de las raízes tradecionales crestianas.
Nuas de las poucas refréncias canónicas a la mocidade de Jasus, [[San Lhucas|Lucas]] diç que, als 12 anhos, el fui cun ls pais de Nazaré la [[Jarusalen]], para la fiesta de ''[[Pessach]]'', la [[Páscoa]] judaica, i alhá surprendiu ls doutores de l [[Segundo Templo|Templo]] pula facelidade cun que daprendia ls ansinos, i por sues preguntas antrigantes.<ref>{{Citar bíblia|lhibro = Lhucas|capítulo = 2|berso = 46-47}}</ref>
=== Batismo i tentaçon ===
[[Fexeiro:Ary Scheffer - The Temtation of Christ (1854).jpg|thumb|right|125px|''Tentaçon de Cristo'' por [[Ary Scheffer]], pintura de l seclo XIX.]]
Todos ls trés [[Eibangelhos sinóticos]] çcriben l batismo de Jasus por [[João Vatista]]<ref>An Mateus: {{Citar bíblia|lhibro=Mateus |capítulo= 3| berso=13-17}}, an Marcos: {{Citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=1|berso=9-13}} i an Lhucas {{citar bíblia|lhibro =Lhucas|capítulo= 3|berso=20-23}}</ref>, i este eibento ye çcrito puls eruditos bíblicos cumo l ampeço de l menistério público de Jasus. D'acuordo cun las fuontes canónicas, Jasus fui pa l [[riu Jordan]] adonde João Batista staba pregando i batizando las pessonas.
Mateus çcribe que João staba heisitante an atender l pedido de Jasus para ser batizado, alegando que el ye quien deberie ser batizado por Jasus. Mas Jasus ansistiu, "''Cunsente agora; porque assi ne ls cumbén cumprir to la justícia.''" ({{Citar bíblia|lhibro= Mateus|capítulo =3|berso=15}}). Depuis que Jasus fui batizado i saliu de la auga, Marcos afirma que Jasus "''biu ls cielos se abriren, i l Sprito, qual palomba, la çcer subre el. i oubiu-se de ls cielos esta boç: Tu sós miu Filho amado; an ti me cumprazo.''" ({{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=1|berso=10–11}}). L [[Eibangelho segundo João|Eibangelho de João]] nun çcribe l batismo i nin se refree la João cumo "l Batista" mas el atesta que Jasus ye aquel subre quien João tenie pregado — l Filho de Dius.
Passado l sou batismo, Jasus fui lhebado pa l deserto por Dius, adonde [[ayuno|jejuou]] durante quarenta dies i quarenta nuites<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=4|berso=1–2}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=1|berso=12}} i {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=1|berso=12}}</ref>. Durante esse tiempo, l [[diabo]] le apareciu i l tentou por trés bezes. An cada ua de las bezes, Jasus rejeitou las tentaçones respundendo cun ua citaçon de las [[bíblia|scrituras]]<ref>Las citaçones son: {{citar bíblia|lhibro= Deuteronómio |capítulo=6|berso=13}}, {{citar bíblia|lhibro= Deuteronómio |capítulo=6|berso=16}} i {{citar bíblia|lhibro= Deuteronómio |capítulo=8|berso=3}}</ref>. An seguida l diabo se fui i ls anjos benirun para cuidar de Jasus.<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=4|berso=1–11}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=1|berso=12–13}} i {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=4|berso=1–113}}</ref>
=== Menistério ===
[[Fexeiro:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|150px|thumb|L [[Sermon de la Muntanha]], [[Carl Heinrich Bloch]], [[Copenhagen]], séc. XIX.]]
Ls eibangelhos narran que Jasus bino al mundo para anunciar la [[salbaçon]] i las [[Bien-abinturanças]] a la [[houmanidade]]<ref>''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC), n. 85</ref><ref>{{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=10|berso=45}}, {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=4|berso=43}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=20|berso=31}}.</ref>. Durante l sou menistério, ye dezido que Jasus fizo bários milagres, cumo andar subre la auga, trasformar auga an bino, bárias curas, sorcismos i ressucitaçon de muortos (cumo [[Lázaro]])<ref>{{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=11|berso=1–44}}, {{citar bíblia|lhibro =Mateus|capítulo=9|berso=25}} i {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=7|berso=15}}</ref>.
L eibangelho de João çcribe trés ''[[Pessach]]s'' durante l menistério de Jasus, i esso amplica dezir que Jasus pregou por pul menos dous anhos i un més,<ref>{{Refréncia a lhibro|outor= John P. Meier|títalo=Un Judiu Marginal|subtítalo= Repensando Jasus Stórico|eiditora=Eimago|anho= 1992|páiginas=483|eidiçon=3º|lhéngua=pertués|id= ISBN 85-312-0283-3}}</ref> anque alguas anterpretaçones de ls eibangelhos sinóticos sugeriren un período de solo un anho<ref>"The Thompson Chain-Refrence Study Bible NIB," 1999, B.B. Kirkbride Bible Co.</ref><ref>Willian Adler & Paul Tuffin, "The Chronography of George Synkellos: La Byzantine Chronicle of Ounibersal Story fron the Creation," Oxford University Press (2002), p. 466</ref>. Jasus zambolbiu sou menistério percipalmente na Galiléia, tenendo feito de [[Cafarnaun (Eisrael)|Cafarnaun]] ua de sues bases eibangelísticas i se çlocando bárias bezes la [[Tiberíades]] pul [[Mar de la Galiléia]]. Stubo tamien an cidades cumo [[Samarie]], na [[Judéia]] i subretodo an [[Jarusalen]] lhougo antes de sue crucificaçon. Stubo an outros lhugares de Eisrael, chegando a passar brebemente por [[Tiro]] i por [[Sidon]], cidades de la [[Fenícia]].
==== Mandamientos ====
Ls percipales temas de la pregaçon de Jasus éran l anúncio de l [[Reino de Dius]], de l [[perdon]] debino de l [[pecado]]s i de l [[amor de Dius]]<ref>''[[Catecismo de la Eigreija Católica]]'', n. 1427 i n. 545</ref>. Spostos, antre outros, ne l [[Pai-Nuosso]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=6|berso=9-13}}</ref>, nas [[Bien-abinturanças]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=5|berso=3-12}}</ref> i na chamada [[regra de ouro]]<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=7|berso=12}}</ref>, na qual Jasus resume "''to la Lhei i ls [[Profeta]]s''" de l [[Antigo Testamiento]] an dous mandamientos,<ref name="Mandamor1">{{citar web|url=http://www.paroquias.org/catecismo/andex.php?bs=16&bss=2|títalo=L solo mandamiento|publicado=paroquias.org|acessodata=[[16 de Maio]] de 2009}}</ref> a saber: "''Amar la [[Dius]] de to [[coraçon]], de to [[alma]] i de to [[sprito]] i al próssimo cumo a ti mesmo''"({{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=22|berso=37-39}}) <ref name="Mandamor1" />.
Para alhá destes ansinamientos, alguns de ls quales éran recorrientes ne ls pregadores de la época, Jasus ansinou un nuobo, cunsidrado por alguns radical, mandamiento: "''amai-bos uns als outros, cumo [[Jasus Cristo|You]] bos amo''" ({{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=15|berso=10}}) <ref>{{citar web|url=http://www.paroquias.org/catecismo/andex.php?bs=16|títalo=La bida an Cristo: prescriçones i mandamientos|publicado=paroquias.org|acessodata=[[16 de Maio]] de 2009}}</ref>. Este mandamiento ye cunsidrado l fundamiento de todos ls outros mandamientos i ansinamientos de ls crestianos i, para alguns, tamien de to la [[Rebelaçon debina]].
==== La trasfiguraçon ====
{{percipal|Trasfiguraçon (cristandade)}}
De acuordo cun ls eibangelhos sinóticos, Jasus lhebou trés de ls sous apóstolos — [[San Pedro|Pedro]], [[San João Eibangelista|João]] i [[Santiago Maior|Tiago]] — a un monte para ourar. Anquanto alhá stában, Jasus fui trasfigurado delantre deilhes. Segundo l relato de l eibangelista [[Eibangelho segundo Lhucas|Lucas]], sou rostro brilhaba cumo l [[sol]] i las sues roupas resplandecian, anton [[Eilias (profeta)|Eilias]] i [[Moisés]] aparecírun i cumbersában cul. Ua nubre brilhante ls cercou, i ua boç benida de l cielo dixe: "''Este ye l miu Filho amado, de quien me cumprazo, a el oubi''". Ls eibangelhos tamien afirman que até l final de sou menistério, Jasus ampeçou a alertar sous çcípulos de sue muorte i ressurreiçon fetura <ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=17|berso=1-9}}</ref><ref>[http://www.páiginaoriente .com/anoeclesiastico/trasfigura0608.htn Trasfiguraçon de Jasus ne l Monte Tabor - por Páigina Ouriente]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
=== La peixon ===
{{AP|[[Mistério Pascal]]}}
==== La antrada triunfal an Jarusalen ====
Segundo ls quatro eibangelhos, Jasus fui cun sous seguidores la [[Jarusalen]] para celebrar eilhi la fiesta de la páscoa. El antrou na cidade ne l lhombo dun [[jumiento]]<ref group=nota>Cumprindo assi la profecie de Zacaries que diç: "''Alegra-te muito, ó filha de Sion; sulta, ó filha de Jarusalen: eis ende te ben l tou Rei, justo i salbador, houmilde, montado an jumiento, nun jumentico, cria de jumenta.''" {{citar bíblia|lhibro=Zacaries|capítulo=9|berso=9}}</ref>. Fui recebido por ua multidon, que l aclamou cumo "filho de Dabi"<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=21|berso=1-11}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=11|berso=1-11}}, {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=19|berso=28-40}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=12|berso=12-19}}.</ref>. Ne ls eibangelhos de Lhucas i João, tamien ye chamado de rei.
Segundo [[San Lhucas|Lucas]], alguns de l fariseus, oubindo l clamor de la multidon de l çcípulos, chegórun a pedir la Jasus que ls reprendisse. Jasus anton respunde als fariseus dezindo: "''Se eilhes se caláren, las própias piedras clamaran''" ({{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=19|berso=40}}).
==== Cena anterior a la crucificaçon ====
[[Fexeiro:Lheonardo de la Binci (1452-1519) - The Lhast Supper (1495-1498).jpg|thumb|180px|''La Redadeira Cena'', de [[Leonardo da Vinci]], 1495-1497]]
Segundo ls sinóticos, Jasus celebrou la páscoa cun sous apóstolos — eibento chamado pula tradiçon crestiana de "''La Redadeira Cena''". Durante la comemoraçon, Jasus predisse que serie traído por un de ls sous apóstolos, [[Judas Iscariotes]]. Al serbir l pan, el dixe: "''Tomai i comei, este ye l miu cuorpo''", lhougo passado, pegou un cálice i dixe: "''bebei todos, este ye l miu sangre, l sangre de la nuoba aliança, que será derramado para la rEimisson de l pecados''".<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=26|berso=26-29}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=14|berso=22-25}} i {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=22|berso=19-20}}. Pa ls crestianos, tal géstio dou ourige a la tradiçon de la eucaristia</ref>
L [[Eibangelho segundo João]] oufrece maiores detalhes subre ls momientos de la redadeira cena antre ls capítulos 13 i 17, relatando l momiento an que Jasus lhabou ls pies de l çcípulos cun auga, ls diálogos cun ls apóstolos, ls redadeiros ansinamientos que trasmitiu antes de morrer i la [[Ouraçon Sumo Sacerdotal de Cristo|ouraçon sacerdotal]].
==== La prison ====
Mais tarde, na mesma nuite, segundo ls sinóticos, Jasus tenerie ido pa l jardin de [[Getsémani]], na costielha de l monte de las [[Oulibeira]]s, an frente al Templo, para ourar. Trés çcípulos — Pedro, Tiago i João — fazien-le cumpanha.
Judas habie rialmente traído Jasus, i l antregou als sacerdotes i als anciones de Jarusalen, que pretendian prendé-lo, por trinta monedas de prata.<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=26|berso=14-16}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=11|berso=10-11}} i {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=22|berso=3-6}}</ref> Acumpanhado por un grupo de homes armados, Judas chegou al jardin anquanto Jasus ouraba, para prendé-lo. Al beisá-lo na face, rebelou la eidantidade de Jasus i este fui preso. Por parte de sous seguidores houbo un percípio de resisténcia, mas depuis todos se dipersórun i fugiran<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=26|berso=47-56}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=14|berso=43-52}}, {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=22|berso=47-53}} i {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=18|berso=2-12}}.</ref><ref group=nota>L relato de João traç bariantes seneficatibas: Nun se cita l Getsémani cumo l lhugar de la prison, i si un horto de l outro lhado de l rieiro de Cedron. La detençon de Jasus ye feita por ua corte romana i Jasus nun ye denunciado por Judas, el mesmo se antrega</ref>.
==== L julgamiento ====
[[Fexeiro:Ecehomo1.jpg|thumb|right|150px|''[[Ece Homo]] ("Eis l home"!)'', [[Póncio Pilatos]] al apersentar [[Jasus Cristo]] als [[judius]]. Obra de l pintor eitaliano [[Antonio Ciseri]] (1821-1891)]]
Ls suldados lhebórun Jasus para la casa de l [[Sumo Sacerdote de Eisrael|Sumo Sacerdote]]. La lhei judaica nun permitie que l [[Sinédrio]], la suprema corte judaica, se reunisse durante l ''Pessach'' i cundenasse un home a la muorte durante la nuite. Jasus fui acusado purmeiramente de amenaçar çtruir l templo, mas las testemunhas entrórun an zacordo. Depuis, preguntórun la Jasus se el era l Messias, l Filho de Dius i rei de l judius. Jasus respundiu que era, i fui anton acusado de blasfemar al dezir-se Dius.
Passado esso, ls lhíderes judius lhebórun Jasus a la persença de [[Póncio Pilatos]], que anton gobernaba la porbíncia romana de la Judéia. Acusában nel de star traindo Roma al dezir-se rei de l judius. Cumo Jasus era [[Galileia|galileu]], Pilatos ambiou-lo la [[Heirodes Antipas]] — filho de [[Heirodes, l Grande]] — que gobernaba la Galiléia. Lhucas cunta que Heirodes zombou de Jasus, bestindo-lo cun un manto rial, i debolbiu-lo la Pilatos.
Era de praxe ls gobernantes romanos lhibertáren un prisioneiro judiu por ocasion de l ''Pessach''. Pilatos spós Jasus i un assassino cundenado, de nome [[Barrabás]], na scadarie de l palácio, i pediu a la multidon que escolhisse qual de ls dous deberie ser puosto an lhiberdade. La multidon boltou-se contra Jasus i scolheu Barrabás. Pilatos cundenou anton Jasus a morrer na cruç. La crucificaçon era ua forma quemun de eisecuçon romana, aplicada, an giral, als criminosos de classes anferiores.
==== La crucificaçon ====
[[Fexeiro:Cristo curceficado.jpg|thumb|150px|[[Diego Belázqueç]], ''Cristo curceficado'', [[1631]].]]
Jasus fui bestido cun un manto burmeilho, punirun-le na cabeça ua corona de spinhos i na mano ua bara de bambu. Ls suldados romanos zombában del dezindo: "''Salbe l Rei de l Judius''"<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=27|berso=26-31}} i {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=15|berso=15-20}}</ref>. A seguir, spancórun nel i cuspiran nel. Forçórun nel a carregar la própia cruç, até un lhugar chamado gólgota<ref group=nota>An [[léngua aramaica|aramaico]] Gólgota quier dezir "''Lhugar de las cabeiras''".</ref>. Al bé-lo perder las fuorças, ourdenórun a un home, de nome [[Simon Cireneu]], que tomasse de la cruç i la carregasse durante parte de l camino.
Cunduzido para fura de la cidade, Jasus fui pregado na cruç puls suldados romanos. João cunta que screbírun ne l alto de la cruç la frase lhatina "''[[INRI|Iesus Nazarenus Rex Iudeorun]]' '"<ref group=nota name=INRI/>. Punirun la cruç de Jasus antre las de dous lhadrones<ref>{{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=27|berso=32-44}}, {{citar bíblia|lhibro=Marcos|capítulo=15|berso=21-32}}, {{citar bíblia|lhibro=Lhucas|capítulo=23|berso=26-43}}, {{citar bíblia|lhibro=João|capítulo=19|berso=16-24}}.</ref><ref group=nota>João nun menciona Simon Cireneu i afirma que Jasus fui curceficado antre dues pessonas mas nó diç se son lhadrones.</ref>. Antes de morrer, Jasus sclamou: "''Elí, Elí, lhemá sabatani''" que traduzido serie "''Miu Dius, miu Dius, por que me abandoneste?''" ({{citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo= 27|berso=46}}). Depuis de trés horas, Jasus morriu. [[José de Arimatéia]] i [[Nicodemos]] depusírun l sou cuorpo nun túmulo recén-abierto, i l fechórun cun ua piedra.
=== La ressurreiçon ===
{{AP|[[Ressurreiçon]] i [[Mistério Pascal]]}}
[[Fexeiro:Rafael - ressureicaocristo01.jpg|thumb|150px|La ressurreiçon de Cristo, por [[Rafael Sanzio|Raffaello Sanzio]], [[1500]]. [[MASP]]]]
Ls Eibangelhos cuntan que, ne l demingo de manhana, [[Marie Madalena]] fui bien cedo al túmulo de Jasus, adonde ancontrou la piedra fura de l lhugar i l sepulcro bazio. Depuis desso, Jasus apareciu a eilha i la Simon Pedro. dous çcípulos biran nel na strada de [[Emaús]].
Ls Eibangelhos dízen que ls onze apóstolos fiéis ancontrórun-se cul, purmeiro an Jarusalen i depuis na Galiléia adonde chegou a ser bisto por alguas cientos de pessonas. Mas, ye l relato de Mateus que mais oufrece detalhes subre ls acuntecimientos que ambolbírun l momiento de la ressurreiçon.
Segundo l [[Eibangelho segundo Mateus|Eibangelho de Mateus]], la ressurreiçon de Jasus tenerie sido precedida dun grande terremoto an rezon de la remoçon de la piedra que staba na antrada de l sepulcro:
{{quote2|''I eis que houbo un grande terremoto; porque un anjo de l Senhor çceu de l cielo, chegou-se, remobiu la piedra i assentou-se subre eilha. L sou aspeto era cumo un relámpago, i la sue beste, alba cumo la niebe. I ls guardas tembrórun spaboridos i quedórun cumo se stubíssen muortos.''|([[Eibangelho segundo Mateus|Mateus]], 28:2-4}}
Nesta mesma fuonte stórica, esto ye, ne l Eibangelho de Mateus, ye anformado tamien que ls lhíderes judius de la época tenerien subornado ls guardas para que cuntassen ua berson defrente, ó seia, que ls çcípulos tenerien lhebado l cuorpo de Jasus anquanto ls bigies stubíssen drumindo <ref>(Mateus 28:12-15)</ref>.
Para alhá de l quatro Eibangelhos i de l lhibro de [[Atos|Atos de l Apóstolos]], hai outras fuontes que falan de la ressurreiçon de Jasus. Ua deilhas, tamien ancontrada ne l Nuobo Testamiento bíblico, serie un brebe relato de Paulo ne ls bersos de 3 a 8 de l capítulo 15 an sue [[I Coríntios|purmeira eipístola als coríntios]], scrita por buolta de l anho [[55]] de la era crestiana, adonde l apóstolo menciona dues outras apariçones de Jasus passado la sue ressurreiçon, nun registradas ne ls Eibangelhos. Nua deilhas, Jasus tenerie sido bisto por mais de quinhentas pessonas. Na outra ocasion, tenerie aparecido al sou pariente [[Santiago Menor|Tiago]], l qual, passado esta speriéncia, tenerie se tornado un seguidor i lhíder de la Eigreija de Jarusalen, screbendo inda un de ls lhibros de l Nuobo Testamiento.
=== La ascenson ===
[[Fexeiro:Wga Garofalo Ascension of Christ.jpg|thumb|150px|[[Garofalo]]: ''Ascenson de Cristo'', 1510-20.]]
{{percipal|Ascenson de Jasus}}
La [[ascenson]] de Jasus ye relatada ne ls Eibangelhos de Marcos i de Lhucas, para alhá de custar ne l ampeço de l lhibro de Atos de l Apóstolos, l qual tamien fui scrito por Lhucas.
An Atos, Lhucas narra que Jasus, passado ressucitar, apareciu durante quarenta dies als apóstolos, passando-les ansinamientos i cunfirmando que recebirien l Sprito Santo. Prossegue l eibangelista anformando que, passado esses dies, Jasus fui eilebado a las alturas até ser ancoberto por ua nubre.
Marcos, an sou resumido Eibangelho, solo comenta que Jasus, depuis de tener falado als sous çcípulos, fui recebido ne ls cielos i se assentou a la dreita de Dius. Ye Lhucas quien dá mais detalhes subre esse momiento, anformando tener sido an [[Betánia (Eisrael)|Betánia]] que Jasus se çpediu de sous çcípulos, abençoando-los anquanto era eilebado pa l cielo (Lhucas 24:50-52).
Por sue beç, an Atos, l sou segundo lhibro, Lhucas relata que, durante la ascenson de Jasus, ls çcípulos permanecírun mirando pa l cielo até que tubírun la bison de dous anjos que le indagórun subre aqueilha atitude, ls quales tenerien proferido las seguintes palabras:
{{quote2|''Barones galileus, por que stais mirando para las alturas? Este Jasus que dentre bós fui assunto al cielo benerá de l modo cumo l bistes subir''|[[Atos]], 1:11}}
Defrente de la ocasion de la dramática muorte de Jasus na cruç, Lhucas diç que ls çcípulos nun quedórun antristecidos cula aparente separaçon ocorrida na ascenson, mas retornórun felizes para Jarusalen.
Yá ne ls Eibangelhos scritos puls apóstolos Mateus i João, nun hai nanhue çcriçon subre la ascenson de Jasus. An Mateus, por eisemplo, l testo tremina na segunda parte de l sou redadeiro berso cula frase de que Jasus permanecerá todos ls dies cun ls sous çcípulos até l fin de l mundo (Mateus 28:20).
Mesmo depuis de la ascenson, las obras que cumponen l Nuobo Testamiento bíblico trazen outros relatos de apariçones de Jasus, cumo acuntece na cumberson de Saulo i tamien na bison de João quando l apóstolo ye arrebatado als cielos durante sue prison an [[Patmos]] i recibe a misson de screbir l [[Apocalipse de San João|Apocalipse]].
== Supostas relíquias de Jasus ==
[[Fexeiro:Shroud positibe negatibe cumpare.jpg|125px|thumb|Detalhes de l [[Santo Sudário|Sudário]]: La squierda l retrato rial, la dreita un negatibo an preto i branco.]]
{{ber artigos percipales|[[Prepúcio Sagrado]], [[Santo Graal]] i [[Santo Sudário]]}}
Segundo la tradiçon católica i ourtodoxa, que nun fui aceita puls [[protestante]]s, eisisten muitas [[relíquia]]s atribuídas la Jasus. Ye probable que muitas (se nun todas) dessas relíquias séian falsificaçones mediebales<ref>{{citar web|url= http://www.spirito.org.br/portal/artigos/paulosnes/falsificacoes.html|títalo=Falsificaçones| trabalho=Portal de l Sprito |outor= Paulo de la Silba Nieto Sobrino|lhengua=pertués|acessodata=[[24 de Outubre]] de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url= http://www2.uol .com.br/storiabiba/reportaiges/l_milagre_de la_multiplicacao_de_reliquias_5.html|títalo=L milagre de la multiplicaçon de relíquias| trabalho=Stória Biba|outor=Paul-Eric Blanrue|lhengua=pertués|acessodata=[[24 de Outubre]] de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://ceticismoeciencia .com/religiao/la-falsificacao-de l-sudario-de-turin/ |títalo=La falsificaçon de l Sudário de Turin | trabalho=Ceticismo, Ciéncia i Tecnologie|lhengua=pertués|acessodata=[[24 de Outubre]] de 2008}}</ref>.
Na cuntemporaneidade, la mais coincida, studada i çcutida<ref>De acordo cun muitos, l Sudário ye probablemente l mais studado de l mundo. Ber, por eisemplo, [http://www.cicap.org/new/articolo.php?id=100420 "Sudário de Turin'], de la ''Anciclopédia de la CICAP''.</ref> relíquia de Jasus ye l [[Sudário de Turin|Sudário]] (σινδών, ''sindón'', que quier dezir "panho" an [[léngua griega|griego]]) , atualmente armazenados an [[Turin]] i de posse pessonal de l [[Papa]]. Segundo la tradiçon, ye l panho an que staba ambolto l cuorpo de Jasus ne l túmulo. L tecido ye de [[lino]] i mede 442 x 113cn. Apersenta ua dupla eimaige (frente i berso) dun home cun barba, bigote i pelos cumpridos, ostentando las marcas ne l cuorpo correspondente a la çcriçon de la peixon: marcas de flagelaçon, la corroa de spinhos, manos i pies perfurados por crabos i la ferida por lhança al lhado. L quadro nun ye ua pintura, mas l resultado dun gradual amarelecimiento de la fibra téxtil - cumo se fusse un negatibo dun [[filme fotográfico]]<ref group=nota>Alguns ténen falado de l Sudário cumo ua foto [[Polaroid]] de la ressurreiçon.</ref>. Na parte mais perfunda de las feridas hai bruxedos de sangre tipo [[Sistema ABO|AB]].
Las outras relíquias atribuídas la Jasus son ls supostos restos de l cuorpo de Jasus (ancluindo bários traços de [[sangre]], ua [[costielha]] i ls restos de la circuncison de Jasus - l [[Prepúcio Sagrado|Santo prepúcio]]) i ls oubjetos cun ls quales el antrou an cuntato, cumo las [[Cruç (simblo)|lascas de la cruç]] (ua de las quales, probablemente oureginal ancontra-se ne l [[Oubelisco de l Baticano]]), la corona cun spinhos, la lhança que l perfurou, l títalo que fui pregado a la cruç<ref group=nota name=INRI>Esta serie la anscriçon que [[Pilatos]] tenerie mandando pregar a la cruç de cristo. Eilha fui scrita an trés lhénguas: an griego (''ιησους ο ναζωραιος ο βασιλευς των ιουδαιων''), an lhatin (''IESBS·NAZARENBS·REX·IBDÆORBM'') i an heibraico: (''ישוע הנצרי ומלך היהודים'') i la sue traduçon serie: ''Jasus de Nazaré, Rei de l Judius''.</ref> i copa que el tenerie ousado na redadeira cena (l [[Santo Graal]]).
== Jasus na fiçon i na arte ==
=== Na arte ===
[[Fexeiro:Cefalu Christus Pantokrator cropped.jpg|thumb|200px|Cristo Pantocrator, mosaico. Catedral de [[Cefalù]].]]
Nun purmeiro momiento, la [[arte sacra|arte de l cristandade]] eibitou repersentar Jasus an forma houmana, preferindo ambocar sue figura atrabeç de simblos, tales cumo l [[monograma]] formado pulas lhetras griegas [[Χ]] y [[Ρ]], einiciales de l nome griego Χριστός ([[Cristo]]), la ounion las bezes de [[Α]] y [[Ω]], purmeira i redadeira lhetras, respetibamente, de l alfabeto griego, para andicar que Cristo ye l percípio i l fin; l simblo de l peixe an griego (ΙΧΘΥΣ, «ikhtus», [[acróstico]] de ''Ἰησοῦς Χριστός, Θεοῦ Υἱός, Σωτήρ'' (''Iesous Khristos Theos uios Soter''; "Jasus Cristo Filho de Dius Salbador"). El tamien yá fui repersentado cumo un [[cordeiro]] ([[Agnus Dei|l Cordeiro de Dius]]) ; i tamien an simblos antropomórficos, cumo l [[pastor|Buono Pastor]].
Mais tarde aparecírun repersentaçones de Cristo, purmeiro repersentado cumo un moço, i a partir de l [[seclo IV]] fui repersentado quaije sclusibamente cun barba. Na [[arte bizantina]] se tornou habitual ua série de repersentaçones de Jasus. Alguas de las quales cula eimaige de l Pantocrator, que tubírun un grande sucesso na [[Ouropa]] [[Eidade Média|mediebal]].
=== Na lhiteratura ===
Zde finales de l seclo XIX, einúmeros outores de obras lhiterários ténen dado sue anterpretaçon pessonal de la bida de Jasus. Antre las obras mais çtacadas que tratórun de l tema podemos citar:
* [[Mikhail Vulgakob]]: ''[[L Mestre i Margarida]]'' (scrito antre 1928 i 1940, publicado an 1967).
* [[Robert Grabes]]: ''Rei Jasus'' (1947).
* [[Níkos Kazantzákis]]: ''Cristo Curceficado'' (1948) i ''[[La Redadeira Tentaçon de Cristo]]'' (1951), ne l qual se basearie [[Martin Scorsese]] para filmar l filme homónimo.
* [[Fulton Oursler]]: ''La Maior Stória Jamales Cuntada'' (1949). Ne l qual se baseou l filme de [[George Stebenes]].
* [[José Saramago]]: ''L Eibangelho segundo Jasus Cristo'' (1991).
* [[Norman Carta eiletrónicaer]]: ''L Eibangelho segundo l Filho'' (1997).
* [[Fernando Sáncheç Dragó]]: ''Carta de Jasus al Papa'' (2001).
L mistério de la bida de Jasus tamien ye tema de alguas obras de la lhiteratura comercial, a las bezes an géneros cumo la fiçon ó l remanse de mistério.
* [[Mirza Ghulan Ahmad]]: ''Jasus na Índia'' 1899
* [[João José Beníteç]]: ''[[Ouperaçon Cabalho de Tróia]]'' (1984-2006; saga de bários belumes).
* [[Dan Brown]]: ''[[L Código de la Binci]]'' (2003)
=== Ne l cinema ===
La bida de Jasus d'acuordo cun ls relatos de l Nuobo Testamiento i normalmente sob un punto de bista crestiano, ten sido frequente. De fato, Jasus de Nazaré ye un de ls personaiges mais anterpretados ne l [[cinema]]. L purmeiro filme subre la bida de Jasus fui ''La bie eit la passion de Jésus-Christ'' de Georges Hatot y Lhouis Lhumière<ref>{{eimdb|0222481|La bie eit la passion de Jésus-Christ}}</ref>. Ne l cinema mudo, l filme que mais se çtacou fui ''[[The King of Kings (1927)|L Rei de l Reis]]' ' ([[1927]]) de [[Cecil B. DeMille]].
L tema fui abordado an dibersas ocasiones, i de dibersos puntos de bista: Zde la grandiosa porduçon de Hollwod ''[[King of Kings (1961)|L Rei de l Reis]]' ' ([[Nicholas Ray]], [[1961]]) até las bisones mais austeras de cineastas cumo [[Pier Paolo Pasolini]] (''[[Eil bangelo secondo Matteo]]'', [[1964]]). Tamien dórun sue anterpretaçon pessonal a la figura de Jasus outores cumo [[Luis Buñuel|Buñuel]] (''Nazarín'', 1958), y [[Carl Theodor Dreyer|Dreyer]] (''Ourdet'', 1954).
Alguns de ls filmes mais recentes subre la bida de Jasus nun stan isentos de polémicas. Ye l causo de ''[[La Redadeira Tentaçon de Cristo]]'' (1988), de [[Martin Scorsese]], baseado ne l remanse homónimo de [[Nikos Kazantzakis]], mui criticado por sue anterpretaçon pouco ourtodoxa de Jasus. L filme de [[Mel Gibson]], ''[[The Passion of the Christ|La Peixon de Cristo]]' ' (2004) recebiu la aprobaçon de bários setores de l Cristandade, mas fui cunsidrado anti-semita por alguns nembros de la quemunidade judaica<ref>{{citar web|url= http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/eilustrada/ult90u41733.shtml|títalo=Berson de Mel Gibson para "Peixon de Cristo" rebolta relegiosos| trabalho=Fuolha online|outor=Paoula Abou-Jaquode|lhengua=pertués|acessodata=[[24 de Outubre]] de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url= http://www.bbc.co.uk/pertuese/cultura/story/2004/02/040224_cristorg.shtml|títalo=Polémico filme de Mel Gibson subre Cristo stréia ne ls Stados Ounidos| trabalho=BBC Brasil|outor=Angela Pumienta|lhengua=pertués|acessodata=[[24 de Outubre]] de 2008}}</ref>.
La personaige Jasus ten sido tratado ne l cinema de bários ángulos<ref group=nota>Beija tamien l aneixo [[Aneixo:Lhista de atores que anterpretórun Jasus Cristo ne l cinema i na telebison|Lista de atores que anterpretórun Jasus Cristo ne l cinema i na telebison]]</ref>. Nun faltan, por eisemplo, anterpretaçones satíricas de la figura de l criador de l [[cristandade]], cumo ''[[Life of Brian|La Bida de Brian]]' ' ([[Terry Jones]], 1979). Musicales, cumo l célebre ''[[Jasus Christ Superstar|Jasus Cristo Superstar]]' ' (Norman Jewison, 1973), i tamien filmes de animaçon, cumo ''The Miracle Maker'' (Derek W. Hayes y Stanislab Sokolob, 2000).
=== Ne l triato ===
La bida de Jasus tamien ten sido lhebada als palcos de la [[Broadway]] i la outras partes de l mundo atrabeç de l musicales. Antre las repersentaçones lhíricas de la bida i de la obra de Jasus puode-se çtacar l popular musical ''[[Jasus Christ Superstar|Jasus Cristo Superstar]]' ', ua ópera de rock cun músicas de [[Andrew Lloyd Webber]] i arranjos de [[Tin Rice]], repersentada pula purmeira beç an [[1970]], i que mais tarde benerie la se spalhar pul resto de l planeta<ref>{{citar web|url=http://www.jesuscristosuperstar.t/campanapse.htn|títalo= Jasus Cristo Superstar - Campanapse|lhengua=pertués|acessodata=[[19 de Outubre]] de 2008}}</ref>. Tamien se çtaca la peça ''[[Godspell]]'', cun música de ''Stephen Schartç'' i arranjos de John-Michael Tebelak, que fui ancenada pula purmeira beç tamien an [[1970]]<ref>{{citar web|url=http://www2.uol .com.br/shoppingmusic/julho99/foradeserie.htn|títalo=Godspell|lhengua=pertués|acessodata=[[19 de Outubre]] de 2008}}</ref>.
==Notas==
<references group="nota"/>
== Refréncias ==
<references />
[[Catadorie:Jasus]]
[[Catadorie:Cristologie]]
[[Catadorie:Judius de Eisrael]]
[[Catadorie:Personaiges de l Nuobo Testamiento]]
[[Catadorie:Lhíderes relegiosos]]
[[Catadorie:Pessonas eisecutadas por crucificaçon]]
[[Catadorie:Profetas de l Eislan]]
p75b1d8aijo9nk5rooztjd183lhp2c5
Bíblia
0
927
107753
101179
2026-08-09T21:33:58Z
~2026-30875-10
15270
107753
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Bible.malmesbury.arp.jpg|300px|dreita|thumbnail|Bíblia]]
La '''Bíblia''' ye ua coleçon de lhibros catalogados, cunsidrados cumo debinamente anspirados pulas trés grandes religiones de ls filhos de [[Abraon]], que son l [[Crestianismo]], l [[Judaísmo]] i l [[Eislamismo]]. Son, por esso, coincidas cumo las "religiones de l Lhibro". Ye sinónimo de "Scrituras Sagradas" i "Palabra de Dius".
== Debisiones ==
=== Lhibros de l Antigo Testamiento ===
{{Percipal|Antigo Testamiento}}
La cantidade de lhibros de l Antigo Testamiento barie d'acuordo cula religion ó [[chamaçon crestiana]] que l'adota: la Bíblia de ls crestianos [[protestantes]] i l [[Tanakh]] judaico ancluen solo 39 lhibros, anquanto la [[Eigreija Católica]] ten 46 i la [[Eigreija Ourtodoxa]] an giral aceita 51. Ls siete lhibros eisistentes na Bíblia católica, ausentes de la judaica i de la protestante son coincidos cumo [[Lhibros deuterocanónicos|deuterocanónicos]] pa ls católicos i [[lhibros apócrifos|apócrifos]] pa ls protestantes. L mesmo se aplica als lhibros de la bíblia ourtodoxa, que por sue beç puode benir a tener mais lhibros.<ref>[http://www.orthodoxchristian.anfo/pages/old_testament.html Orthodox Christian Anfo: Old Testament]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls lhibros de l Antigo Testamiento aceitos por todos ls crestianos cumo sagrados (chamados [[lhibros protocanónicos|protocanónicos]] pula Eigreija Católica) son: [[Génesis]], [[Éisodo]], [[Lhebítico]], [[Lhibro de ls Númaros|Númaros]], [[Deuteronómio]], [[Lhibro de Josué|Josué]], [[Lhibro de ls Juízes|Juízes]], [[Lhibro de Rute|Rute]], [[I Samuel]], [[II Samuel]], [[I Reis]], [[II Reis]], [[I Crónicas]], [[II Crónicas]], [[Lhibro de Sdras|Sdras]], [[Lhibro de Nemias|Nemias]], [[Lhibro de Ster|Ester]], [[Lhibro de Jó|Jó]], [[Lhibro de ls Salmos|Salmos]], [[Lhibro de ls Probérbios|Probérbios]], [[Eclesiastes]], [[Cánticos de ls Cánticos]], [[Lhibro de Isaías|Isaías]], [[Lhibro de Jeremias|Jeremias]], [[Lhamentaçones]], [[Lhibro de Ezequiel|Ezequiel]], [[Lhibro de Daniel|Daniel]], [[Lhibro de Oseias|Oseias]], [[Lhibro de Joel|Joel]], [[Lhibro de Amós|Amós]], [[Lhibro de Oubadias|Oubadies]], [[Lhibro de Jonas|Jonas]], [[Lhibro de Miqueias|Miqueias]], [[Lhibro de Naun|Naun]], [[Lhibro de Habacuque|Habacuque]], [[Lhibro de Sofonias|Sofonias]], [[Lhibro de Ageu|Ageu]], [[Lhibro de Zacaries|Zacaries]] i [[Lhibro de Malaquias|Malaquias]].<ref name="BIBLIA">Bíblia On Lhine (http://www.bibliaon{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/)</ref>
Ls [[Lhibros deuterocanónicos|deuterocanónicos]], aceitos pula Eigreija Católica cumo sagrados son: [[Lhibro de Tobias|Tobias]], [[Lhibro de Judite|Judite]], [[I Macabeus]], [[II Macabeus]], [[Lhibro de la Sabedorie|Sabedorie]], [[Eclesiástico]] i [[Lhibro de Baruque|Baruque]]. Estes stan çponibles na traduçon griega de l Antigo Testamiento, datada de l Seclo I a.C., la [[Setuaginta]].
Segundo la bison protestante, ls testos deuterocanónicos (chamados "[[Lhibros apócrifos]]" puls protestantes) fúrun, supostamente, scritos antre Malaquias i l Nuobo Testamiento, nua época an que segundo l storiador judiu [[Flábio Josefo]], la Rebelaçon Debina habie cessado porque la sucesson de ls [[profeta]]s era ineisistente ó amprecisa (''ber: [[Testimoniun Flabianun]]''). L parecer de Josefo nun ye aceito puls crestianos católicos, [[Eigreija Ourtodoxa |ourtodoxos]] i por alguns protestantes, i eigualmente pensan assi ua maiorie judaica nun [[Fariseu|farisaica]], porque Jasus afirma que durou até [[João Batista]], "''La lhei i ls profetas durórun até João''" (cf. {{Citar bíblia|lhibro=Lhucas |capítulo=16|berso=16}}; {{Citar bíblia|lhibro=Mateus|capítulo=11|berso=13}}).<ref name="BIBLIA"/>
=== Lhibros de l Nuobo Testamiento ===
{{Percipal|Nuobo Testamiento}}
L Nuobo Testamiento ye cumpuosto de 27 lhibros: [[Eibangelho de Mateus]], [[Eibangelho de Marcos]], [[Eibangelho de Lhucas]], [[Eibangelho de João]], [[Atos de ls Apóstolos]], [[Eipístola als Romanos|Romanos]], [[I Coríntios]], [[II Coríntios]], [[Gálatas]], [[Eipístola als Efésios|Efésios]], [[Filipenses]], [[Colossenses]], [[I Tessalonicenses]], [[II Tessalonicenses]], [[I Timóteo]], [[II Timóteo]], [[Eipístola la Tito|Tito]], [[Eipístola la Filémon|Filémon]], [[Heibreus]], [[Eipístola de Tiago]], [[Purmeira Eipístola de Pedro]], [[Segunda Eipístola de Pedro]], [[Purmeira Eipístola de João]], [[Segunda Eipístola de João]], [[Terceira Eipístola de João]], [[Eipístola de Judas]] i [[Apocalipse de San João|Apocalipse]]<ref name="BIBLIA"/>.
Las traduçones de l Nuobo Testamiento fúrun feitas a partir de mais de 5000 manuscritos, que puoden ser debedidos an dues catadories: Testo-Tipo Bizantino i Testo-Tipo Alexandrino. Ls pergaminhos de l Testo-Tipo Bizantino (tamien chamado [[Textus Recetus]]) son repersentados pula maiorie (cerca de 95%) de ls manuscritas.
Atrabeç de ls seclos, zde l'ampeço de la [[era crestiana]], i anclusibe an alguns cuntestos, cumo na [[Reforma Protestante]] de l {{sec. XVI}}, ls testos deuterocanónicos de l Nuobo Testamiento fúrun tan debatidos cumo ls testos deuterocanónicos de l Antigo Testamiento. Finalmente, ls reformistas protestantes decidiran rejeitar todos ls testos deuterocanónicos de l Antigo Testamiento, i aceitar todos ls testos deuterocanónicos de l Nuobo Testamiento, ambora houbisse an [[Martico Lhutero|Lhutero]], ne l porcesso de la Reforma Protestante, l'antençon de remober detreminados lhibros de l Nuobo Testamiento por cunsidrá-los apócrifos ó dolosos, cumo la [[Eipístola de Tiago]].<ref>[[Eipístola de Tiago|Un de ls lhibros que Martico Lhutero tenie antençon de remober era la Eipístola de Tiago.]]</ref> (''ber: [[Apócrifos de l Nuobo Testamiento]]'').
=== Ourige de l termo "testamiento" ===
Este [[bocábulo]] nun se ancontra na Bíblia cumo zeignaçon dua de sues partes. La palabra [[Lhéngua mirandesa|mirandesa]] "[[testamiento]]" corresponde a la palabra [[lhéngua heibraica|heibraica]] ''berith'' (que senefica [[Aliança (acuordo) |aliança]], [[Aliança (acuordo)|pato]], [[cumbénio]], [[cuntrato]]), i zeigna l'aliança que Dius fizo cul pobo de Eisrael ne l [[monte Sinai]], tal cumo çcrito ne l lhibro de Éxodo.
Ls tradutores de la [[Setuaginta]] traduziran ''berith'' para ''diatheke'', ambora nun haba purfeita correspondéncia antre las palabras, yá que berith zeigna "aliança" (cumpromisso bilateral) i diatheke ten l sentido de "radadeira çposiçon de ls própios benes", "testamiento" (cumpromisso unilateral).
Las respetibas spressones "antiga aliança" i "nuoba aliança" passórun a chamar la coleçon de ls scritos que cuntén ls [[decumiento]]s respetibamente de la purmeira i de la segunda aliança. Las chamaçones "Antigo Testamiento" i "Nuobo Testamiento", pa las dues coleçones de ls lhibros sagrados, ampeçórun a ser ousadas ne l final de l [[seclo II]], quando ls eibangelhos i outros scritos apostólicos fúrun cunsidrados cumo parte de l cánon sagrado. L termo "testamiento" surgiu atrabeç de l [[lhatin]], quando la purmeira berson lhatina de l Bielho Testamiento griego traduziu ''diatheke'' por ''testamentun'' . [[Jerónimo de Stridon]], rebisando esta berson lhatina, mantebe la palabra ''testamentun'', eiquibalendo al heibraico ''berith'' — "aliança", "cuncerto", quando la palabra nun tenie essa seneficaçon ne l griego (''ber: [[Bulgata]]''). Afirman alguns pesquisadores que la palabra griega para "cuntrato", "aliança" deberie ser ''suntheke'', por traduzir melhor l'heibraico ''berith''.
{{refréncias}}
{{rabisco}}
[[Catadorie:Crestianismo]]
[[Catadorie:Testos relegiosos]]
8eleo4u523bwytl6ttc64nmw0lkkgpn
Castielho de Heidelberg
0
942
107756
107740
2026-08-09T21:35:47Z
~2026-30875-10
15270
107756
wikitext
text/x-wiki
{{orphan|date=Janeiro 2010}}
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Heidelberger Schloss.jpg|thumb|350px|Bista giral de l Castielho de Heidelberg, Almanha.]]
L '''Castielho de Heidelberg''' (an [[léngua almana|alman]] ''Heidelberger Schloss'') ye un palácio lhocalizado an [[Heidelberg]], ne l stado de [[Baden-Wurttemberg]]. Ye ua de las mais famosas ruínas de la [[Almanha]] i simblo de la cidade.
Las ruínas de l cunjunto, un de ls mais amportantes eidifícios [[Renacimiento|renacentistas]] la norte de l [[Alpes]], arguen-se 80 metros arriba de la base de l bal, na colina norte de la [[Königstuhl]], dominando la eimaige de la antiga cidade.
An posiçon dominante subre l [[riu Neckar]], l primitibo [[castielho]] mediebal adquiriu la forma atual a partir de [[1544]]. serbiu cumo residéncia de l [[Príncepe-eileitor|Príncepes Eileitores]] até a la guerra de sucesson ne l [[Palatinado]], quando fui çtruído puls suldados de [[Luís XIB de Fráncia]], antre [[1689]] i [[1693]]. Depuis desso benerie a ser restaurado solo an parte.
[[Anton Praetorius]] screbiu neste castielho, ne l anho de [[1595]], la purmeira çcriçon an [[latin]] de l "1. Großen Fasses" (un de trés einormes barris para 127 000 lhitros de [[bino]]).
== Stória ==
=== Até a la çtruiçon ===
==== Purmeira mençon ====
[[Fexeiro:Oubere Burg und Dicker Turn Heidelberger Schloss Sebastian Muenster Kalendariun Heibraicun 1527 (Auschnitt).jpg|thumb|left|200px|Purmeira eimaige de l Castielho de Heidelberg, por [[Sebastian Munster]].]]
La cidade de Heidelberg fui mencionada pula purmeira beç ne l anho de [[1147]], quando [[Cunrado de Hohenstaufen]] ye anformado, juntamente cul sou meio-armano [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico Barbarossa]], de la ardança de l pai de ambos, Frederico, [[Suábia|Duque de la Suábia]], na qual cabe al purmeiro la region de l Reno francónio. An [[1155]], Cunrado de Hohenstaufen fui feito Conde Palatino pul sou meio-armano, tornando-se la region coincida por [[Palatinado]].<ref name="Harry B. Dabis 1977">Harry B. Dabis: ''"What Happened in Heidelberg: Fron Heidelberg Man to the Persent"'': Berlag Brausdruck GmbH, 1977, ISBN 0007C650K.</ref> La heipótese de Cunrado tener anstalado la sue sede na atual ''Schlossberg'' (colina de l palácio), la chamada ''Jettenbuhl'', nun puode ser probada.
L nome ''Jettenbuhl'', de acordo cula tradiçon de Hubertus Lheodosius Thomas, un storiador i secretairo de [[Frederico II, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico II]], faç aluson a ua bielha mulhier chamada Jetta que eilhi terá bibido. dous quilómetros arriba de Schlierbach queda la ''Wolfsbrunnen'' (Nacente de l Lhobo) i de l lhado de l Neckar, ne l Heiligenberg, queda la ''Heidenloch'' (Fóia de l Gentio). La colina de l palácio solo recebiu l nome de ''Jettenbuhl'' a partir de l [[seclo XVI]], sendo coincida antes por Colina de ls Bobinos Moços (''Geltenpogel'' = ''Jungbiehhugel'').
[[Fexeiro:Heidelberger Schloss ein 16 Jh aus Thesaurus Pituarun.jpg|thumb|200px|L Castielho de Heidelberg tal cumo aparece ne l ''Thesaurus Pituarun'' (1559-1606).]]
[[Fexeiro:Heidelberger Schloss Neckar Alte Bruecke Heilgigeistkirche bon Matthaeus Merian (Ausschnitt).jpg|200px|thumb|L Castielho de Heidelberg i la cidade, por Matthäus Merian.]]
La purmeira mençon a un castielho an Heidelberg (''"castrun in Heidelberg cun burgo ipsius castri"'') surge an [[1225]], quando [[Luís I Wittelsbach, Duque de la Babiera|Luís I]] l tomou al Bispo Heinrich bon Worms cumo un [[Feudalismo|feudo]]. L paço de l castielho, tal cumo l Palatinado, pertencia als Duques de la Babiera zde [[1214]]. La redadeira mençon a un solo castielho ye feito an [[1294]]. Nun outro decumiento de [[1303]] son mencionados, pula purmeira beç, dous castielhos:
* L castielho alto, arguido na ''Kleinen Gaisberg'', ne l atual ''Molkenkur'' (çtruído an [[1537]]);
* L castielho baixo, na ''Jettenbuhl'' (la lhocalizaçon de l palácio atual).<ref name="Harry B. Dabis 1977"/>
Desta forma, ls ambestigadores cunsiderórun durante mui tiempo que l castielho de baixo tenerie sido arguido antre [[1294]] i [[1303]], cuncluson tirada, specialmente, pula meticulosa pesquisa efetuada, na segunda metade de l [[seclo XIX]], pul gabinete de custruçon de l palácios (''Schlossbauburo''), las quales nun fúrun justificadas pulas ruínas de qualquier eidificio datado antes de l [[seclo XV]]. Por outro lhado, grácias als recentes achados arquitetónicos i als bruxedos arqueológicos ancontrados nas recentes ambestigaçones ne l Castielho de Heidelberg, fúrun çcubiertas sob l castielho struturas datadas de la purmeira metade de l [[seclo XIII]]. An [[1897]] fui çcubierta ua jinela an stilo [[románico]] tardio na parede que separa l eidifício de l salon de bidro (''Gläsernen Saalbau'') de l eidifício de Frederico (''Friedrichsbau''). An [[1976]], trabalhos promobidos subre çtroços de cerca de [[1400]] depositados ne l canto nordeste de l eidifício de Ruprecht, i la demoliçon de la cobertura de l fragmiento dua jinela an forma de fuolha de trebo, fúrun ancontrada semelhanças cun las arcadas de las jinelas de l [[Vurg Wildenberg]]. An [[1999]], ua ambestigaçon arqueológica rializada an torno de l eidifício de Lhudwig cumprobou la eisisténcia dua zona de custruçon na ária de l palácio datada de la purmeira metade de l [[seclo XIII]].
Ls mais antigos decumientos que mencionan l Castielho de Heidelberg son:
* L ''Thesaurus Pituarun'' ([[1559]]-[[1606]]), de [[Marcus zun Lhamn]], nembro de l Cunseilho de la Eigreija de l Palatinado;
* Ls ''"Annales Academici Heidelbergenses"'' (ampeçados an [[1587]]), por [[Pithopoeus]], bibliotecário i porsor de Heidelberg;
* Ls ''"Oureginun Palatinarun Commentarius"'' ([[1599]]), por [[Marquard Freher]];
* L ''"Teutsche Reyssebuch"'' ([[Strasburgo]], [[1632]] - reditado an [[1674]] cumo ''Itinerariun Germaniae''), por [[Martin Zeiller]] .
Todas estas obras son, an grande parte, superficiales, nun cuntendo nada de amportante. L causo ye defrente ne l que diç respeito a la ''Topographia Palatinatus Rheni'', de [[Matthäus Merian]] ([[1615]]), obra que çcribe l Príncepe-Eileitor [[Luís V, Conde Palatino de l Reno|Luís B]] cumo ua pessona que "''ampeçou a custruir un nuobo castielho hai mais de cien anhos''". A maior parte de las çcriçones de l castielho até al [[seclo XVIII]] son feitas cun base na anformaçon de Merian. Tentatibas para fixar la fundaçon de l castielho nun periodo anterior, çcubriran que, yá na época de [[Ruperto I, Conde Palatino de l Reno|Ruperto I]] ([[1353]]–[[1356]]) , habie sido arguida la famosa capielha de la corte na ''Jettenbuhl''.
==== Palácio rial i prison de papas ====
Quando [[Ruperto de la Germánia|Ruperto III]] se tornou [[Lista de reis de la Germánia|Rei de la Germánia]], an [[1400]], era de tal forma pequeinho que quando l monarca regressou de la sue coroaçon tubo que acampar ne l mosteiro de l [[Agostinianos]], ne l sítio de la atual Praça de la Ounibersidade. L que el deseiaba era mais spácio pa ls sous ambientes i corte de forma a ampressionar ls cumbidados, mas tamien defesas adicionales que tornassen l castielho nua [[fortaleza (arquitetura melitar)|fortaleza]].
Depuis de la muorte de Ruprecht, ocorrida an [[1410]], las sues tierras fúrun debedidas puls sous quatro filhos. L Palatinado, coraçon sous territórios, fui dado al sou filho mais bielho, [[Luís III, Conde Palatino de l Reno|Luís III]]. Lhuís fui l repersentante de l [[Sacro Ampério Romano Germánico|amperador]] i l juiç supremo, i fui nessa qualidade que an [[1415]], de acordo cul [[Cuncílio de Custança]] i a mando de l [[Sigismundo, Sacro Amperador Romano-Germánico|Amperor Sigismundo]], aprisionou l deposto [[Antipapa João XXIII]] antes deste ser lhebado pa l Burgo Eichelshein (atual [[Mannhein-Lhindenhof]]).
Nua besita la Heidelberg, an [[1838]], l poeta francés [[Bitor Hugo]] tirou un prazer special al passear antre las ruínas de l palácio, tenendo resumido la sue stória na seguinte carta:
<blockquote>''Mas deixen-me falar de l sou castielho. (Esso ye absolutamente eissencial i you debie tener ampeçado por el). Que tiempos el ten atrabessado! Al lhongo de quenhientos anhos ten sido bítima de todo l que ten abalado la [[Ouropa]], i agora çmorona sob l sou peso. Esto porque este Castielho de Heidelberg, la residéncia de ls Cundes de l Palatinado, ls quales respundian solo la reis, amperadores i papas i tenien demasiada amportança para curbar als sous caprichos, mas nun podien arguer la cabeça sin antrar an cunflito culs, sendo por esse motibo que, na mie oupinion, l Castielho de Heidelberg siempre tomou ua cierta posiçon de ouposiçon al poder. Cerca de [[1300]], la época de la sue fundaçon, ampeçou cun ua [[analogie]] la [[Tebas (Grécia)|Tebas]]; ne l Conde Rudolfo i ne l Amperador Lhuís, esses armanos degenerados, tubo l sou [[Etéocles]] i l sou [[Polinice]] [filhos beligerantes de [[Édipo]]]. Anton, l Príncepe-Eileitor ampeçou a crecer an poder. An [[1400]], l Palatino Ruprecht II, apoiado por trés príncepes-eileitores renanos, depone l [[Benceslau de la Germánia|Amperador Benceslau]] i usurpa la sue posiçon; 120 anhos depuis, an [[1519]], l Conde Palatino [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]] formou l moço Rei Carlos I de Spanha, feturo [[Carlos I de Spanha|Amperador Carlos B]]' '.<ref name="Bitor Hugo 2003">An Bitor Hugo: ''Heidelberg of Frankfurt an Main''. Societäts-Berlag, 2003. ISBN 3-7973-0825-6.</ref></blockquote>
==== Guerra Baden-Palatinado ====
An [[1462]], ne l decorrer de la guerra antre [[Baden]] i l [[Palatinado]], l [[Príncepe eileitor|Eileitor]] [[Frederico I, Conde Palatino de l Reno|Frederico I]] (l "''Pfälzer Fritç''") aprisionou ne l palácio l [[Aneixo:Lhista de gobernadores de Baden|Margrabe]] [[Carlos I, Margrabe de Baden-Baden|Carlos I de Baden]], l [[bispo]] [[Jorge bon Baden|Jorge]] de Metç i l [[Cunde]] [[Ulrico B, Conde de Wurttemberg|Ulrico B de Wurttemberg]]. Frederico mantebe ls prisioneiros acorrentados i alimentados cun quemidos rudes até que le fusse pago l resgate eisigido.
L margrabe Carlos I tubo de pagar 25.000 florines de ouro pula lhibertaçon, tenendo antregue [[Sponhein]] cumo penhor i declarado [[Pforzhein]] cumo un [[feudo]] de l [[Palatinado]]. L bispo de Metç tubo de pagar 45.000 florines de ouro. Inda assi, l aspeto mais amportante fui l fato de Frederico I de l Palatinado tener garantido l sou crédito cumo príncepe-eileitor.
Diç la lhenda que Frederico fizo ls sous hóspedes amboluntários cumprender la falta de pan a las refeiçones mandando-los mirar, atrabeç de la jinela, para la paisaige debastada ambaixo deilhes. Este eipisódio ye cuntado nun poema, de [[Gustab Schwab]], antitulado ''De las Mahl zu Heidelberg'' ("La Cena de Heidelberg").
==== Reforma i Guerra de l Trinta Anhos ====
[[Fexeiro:Hortus Palatinus und Heidelberger Schloss bon Jacques Fouquiere.jpg|thumb|left|300px|L ''Hortus Palatinus'' cul Castielho de Heidelberg an segundo praino, grabura de Jacques Fouquières, 1620.]]
Fui durante l reinado de l Conde Palatino [[Luís B, Conde Palatino de l Reno|Luís B]] ([[1508]]-[[1544]]) que [[Martico Lhutero]] se çlocou la Heidelberg para defender ua de las sues teses (la ''Heidelberger Çputation''), tenendo prestado ua besita al palácio, tenendo sido apoiado pul Conde de l Palatinado Wolfgang, armano de Lhuís B. Ua carta que ambio al sou amigo [[George Spalatin]], datada de [[18 de Maio]] de [[1518]], lhouba la bleza de l palácio i las sues defesas.
Durante la [[Guerra de l Trinta Anhos]] fúrun lhançados pula purmeira beç projéteis contra l castielho, treminando eiqui, de fato, la stória de las custruçones ne l eidifício. Ls seclos seguintes trouxírun, eissencialmente, çtruiçones i recustruçones.
An [[1619]], rebeliones [[Protestantismo|protestantes]] contra l [[Sacro Ampério Romano Germánico]] oufrecírun la corona de la [[Voémia]] la [[Frederico B, Eileitor Palatino]], l qual la aceitou anque de las çconfianças, zancadeando la [[Guerra de l Trinta Anhos]]. Depuis de la sue derrota na [[Batailha de la Muntanha Branca]], ne l die [[8 de Nobembre]] de [[1620]], Frederico B scapou cumo un foragido, tenendo çmoblizado las sues tropas prematuramente, l que deixou l Palatinado andefeso contra l General [[Johann Tserclaes, Conde de Tilly|Tilly]], l comandante supremo de la [[Liga Católica (almana)|Liga Católica]] al serbício de l príncepe-eileitor de la Babiera Maximiliano I. Ne l die [[26 de Agosto]] de [[1622]], Tilly ampeçou l sou ataque la Heidelberg, tomando la cidade la [[16 de Setembre]] i l palácio poucos dies depuis.
[[Fexeiro:Befestigungsplan ç Heidelberger Schlosses 1622 bon Anonymus.jpg|thumb|250px|Planta de lhocalizaçon datada de 1622.]]
Quando ls suecos tomórun Heidelberg, ne l die [[5 de Maio]] de [[1633]], i abriran fuogo subre l palácio a partir de la colina de [[Königstuhl]] situada por trás del, Tilly antregou l eidifício, ne l die 26 de l mesmo més. Ne l anho seguinte, las tropas de l amperador tentórun recaturar l Castielho de Heidelberg, mas esso solo benerie a acunter an [[Júlio]] de [[1635]]. L palácio manter-se-iba nas manos amperiales até a la assinatura de la [[Paç de Bestfália]], tratado que ponerie fin a la Guerra de l Trinta Anhos. L nuobo gobernante, [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]], i la sue família solo se mudarian pa l palácio arruinado ne l die [[7 de Outubre]] de [[1649]].
[[Bitor Hugo]] resume estes acuntecimientos i ls eibentos seguintes desta forma:
<blockquote>''An 1619, Frederico B, anton un home moço, tomou la corona de ls Reis de la Boémia, contra la buntade de l amperador, i an 1687, Filipe Guilherme, Conde Palatino, anton un home idoso, assumiu l títalo de príncepe-eileitor, contra la buntade de l Rei de Fráncia. Esto causou las batailhas de Heidelberg i tributaçones sin fin, la Guerra de l Trinta Anhos, Gustab Adolfs Ruhmesblatt i finalmente la Guerra de la Grande Aliança, a misson Turennes. Todos estes terribles eibentos degradórun l palácio. Trés amperadores, Lhuís l Bábaro, Adolfo de Nassau i Lheopoldo de la Áustria, montórun-le cerco; Pio II cundenou-lo; Lhuís XIB debastou-lo''.<ref name="Bitor Hugo 2003"/></blockquote>
=== Çtruiçon i trasferéncia de la Corte para Mannhein ===
==== Guerra de Sucesson de l Palatinado ====
[[Fexeiro:Heidelberger Schloss 1693 nach Zerstoerung.jpg|thumb|left|Panfleto subre la çtruiçon de l Castielho de Heidelberg, 1693.]]
Depuis de la muorte de [[Carlos II, Eileitor Palatino]], l redadeiro çcendente de la lhinhaige de la [[Casa de l Palatinado-Simmern]], [[Luís XIB de Fráncia]] ourdenou la rendiçon de l [[Alódio|títalo alodial]] a fabor de la Duquesa de Orleanes, [[Isabel Carlota, Princesa Palatina]], la qual el aclamou cumo heirdeira lhegítima de las tierras de l Simmern. Dá-se, anton, ampeço a la [[Guerra de l Nuobe Anhos]]. Ne l die [[29 de Setembre]] de [[1688]], las tropas francesas marchórun subre l Palatinado i, ne l die [[24 de Outubre]], mudórun-se para Heidelberg, cidade que habie sido abandonada por [[Filipe Guilherme, Eileitor Palatino|Filipe Guilherme]], l nuobo Eileitor Palatino de la lhinhaige de l [[Palatinado-Neuburg]].
Na guerra contra ls poderes aliados ouropeus, l Cunseilho de Guerra de la Fráncia decidiu-se pula çtruiçon de todas las fortificaçones i pula debastaçon de l Palatinado (''[[Ezéchiel de Mélac|Brûleç le Palatinat!]]'' - "Queimen l Palatinado!"), cumo forma de prebenir l ataque de ls einimigos a partir dessa ária. Quando ls franceses se retirórun de l castielho, ne l die [[2 de Márcio]] de [[1689]], ancendiórun nel i çtruíran la fachada de la grande torre. Tamien fúrun ancendiadas partes de la cidade, mas a misericórdie dun general francés, [[René de Froulay de Tessé]], que dixe als habitantes para acender pequeinhos fuogos nas sues casas de forma a criar la eiluson de stáren a arder, prebeniu maiores çtruiçones.<ref>Harry B. Dabis: "What Happened in Heidelberg: Fron Heidelberg Man to the Persent": Berlag Brausdruck GmbH, 1977, 0007C650K.</ref>
Eimediatamente depuis de la sue ascençon, an [[1690]], [[João Guilherme II, Eileitor Palatino|João Guilherme II]] mandou reconstruir las paredes i las torres. Quando ls franceses alcançórun, ua beç mais, ls portones de Heidelberg, an [[1691]] i [[1692]], las defesas de la cidade stában an tan bun stado que estes nun cunseguiran antrar. Ne l die [[18 de Maio]] de [[1693]], ls franceses ambestiran outra beç subre ls portones de la cidade, tenendo-a tomado ne l die 22 de l mesmo més. Inda assi, nun cunseguiran cuntrolar l castielho, pul que çtruiran la cidade nua tentatiba de de anfraquecer la sue percipal base de apoio. Ls acupantes de l castielho capitulórun ne l die seguinte. Ls franceses aprobeitórun, anton, la ouportunidade para cuncluir l trabalho ampeçado an [[1689]] depuis de la sue saida precipitada de la cidade. Las torres i paredes que subrebibírun a la redadeira óndia de çtruiçon fúrun splodidas cun minas.
==== Trasferéncia de la Corte para Mannhein ====
[[Fexeiro:Heidelberg 20060420 021.jpg|thumb|180px|Eigreija de l Sprito Santo: an tiempos serbiu dues cungregaçones (Protestante i Católica) i fui l motibo de la mudança de la Corte para Mannhein.]]
An [[1697]] fui assinado l [[Tratado de Ryswick]], marcando l final de la [[Guerra de la Grande Aliança]] i trazendo, finalmente, paç a la cidade. Fúrun feitos prainos para demolir l castielho i reutilizar partes del para un nuobo palácio a custruir ne l bal. Quando las dificuldades cun este praino se tornórun eibidentes, l antigo castielho fui reformado. Al mesmo tiempo, [[Carlos III Filipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] jogou cula eideia de redesenhar cumpletamente l castielho, mas acabou por arquibar l porjeto por falta de fondos. An [[1720]] l mesmo Príncepe-eileitor antrou an cunflito cun ls protestantes de la cidade al eisigir la antrega total de la Eigreija de l Sprito Santo als Católicos (esta habie sido prebiamente debedida por ua partiçon i ousada por ambas las cungregaçones), mudando, anton, la sue corte para [[Mannhein]] i perdendo to l antresse ne l castielho. Quando, ne l die [[12 de Abril]] de [[1720]], anunciou la remoçon de la corte i de todos ls cuorpos admenistratibos para Mannhein, spressou un deseio, dezindo "''que cresça yerba nas sues rues''".
L cunflito relegioso fui, probablemiente, solo ua de las rezones de la mudança para Mannhein. Para alhá desso, cumberter l ultrapassado castielho ne l topo de la colina nun palácio [[barroco]] tenerie sido defícel i çpendioso. Al mudar-se para la prainada, l príncepe-eileitor tornou possible la custruçon dun palácio que reunisse todos ls sous deseios, l [[Schloss Mannhein]].
L sucessor de Carlos Filipe, [[Carlos Teodoro, Eileitor de la Babiera|Carlos Teodoro]], planeou mudar la sue Corte de buolta pa l Castielho de Heidelberg. Inda assi, ne l die [[24 de Júnio]] de [[1764]], un centeilha atingiu dues bezes l ''Saalbau'' (eidifício de la Corte), ancendiando l castielho ua beç mais, l que el anterpretou cumo un senhal de l cielos, tenendo mudado ls sous prainos.
[[Bitor Hugo]], que se apaixonara pulas ruínas de l castielho, tamien biu esso cumo un senhal debino:
<blockquote>''Poder-se-iba até dezir que ls própios cielos tenerien anterbindo. Ne l die [[23 de Júnio]] de [[1764]], l die anterior àquele an que Carlos Teodoro staba para se mudar pa l castielho i fazer del la sue sede (l que, pula çpedida, tenerie sido un grande zastre, porque se Carlos Teodoro tubisse passado ls sous trinta anhos eilhi, estas austeras ruínas que hoije tanto admiramos cierta mente tenerien sido decoradas ne l stilo pompadour); Nesse die, anton, cun ls mobliários de l príncepe inda a chegar i a asperar na Eigreija de l Sprito Santo, fuogo de l cielo atingiu a torre otogonal, ancendiando l telhado, i çtruiu este castielho cun quenhientos anhos an pouquíssimas horas'',<ref>Bitor Hugo: ''Heidelberg of Frankfurt an Main''. Societäts-Berlag, 2003. {{ISBN|3-7973-0825-6}}.</ref></blockquote>
Nas décadas seguintes fúrun feitas reparaçones básicas, mas l castielho permaneciu, eissencialmente, cumo ua ruína.
=== Depuis de la çtruiçon ===
==== Lhenta decadéncia i entusiasmo romántico ====
[[Fexeiro:Carl Philipp Fohr 001.jpg|thumb|260px|left|L Castielho de Heidelberg nua grabura de Carl Philipp Fohr, 1815.]]
An [[1777]], Carlos Teodoro tornou-se gobernante de la [[Babiera]], para alhá de manter eigual funçon ne l Palatinado, mudando la sue corte de [[Mannhein]] para [[Munique]]. L castielho apagou-se inda mais de ls sous pensamientos i las salas que inda tenien telhados fúrun acupadas por artesones. Yá an [[1767]], la parede sul fui çpojada de piedras çtinadas a la custruçon de l [[Schloss Schwetzingen]], ua residéncia stibal de l Eileitor i de la sue corte. An [[1784]], las [[bóbeda]]s de l ''Ottheinrichsbaus'' (Eidifício de Ottheinrich) fúrun prenchidas i l castielho ousado cumo fuonte de materiales de custruçon.
Cumo resultado de la [[Mediatizaçon Almana|Mediatizaçon Germánica]] de [[1803]], Heidelberg i Mannhein tornórun-se parte de [[Baden]]. [[Carlos Frederico, Grano-Duque de Baden]], cungratulou-se cul oumiento de l sou território, anque ber l castielho cumo ua adiçon andeseijable. La strutura staba decadente i ls populares habien-se serbido de la piedra, madeira i fierro de l castielho para custruir las sues própias casas. La [[státua|estatuária]] i ornamientos tamien fúrun presas fáceles. [[August bon Kotzebue]] spressou la sue andignaçon, an 1803, contra la antençon de l gobierno de Baden de demolir las ruínas. Ne l ampeço de l [[seclo XIX]], l arruinado castielho tornou-se nun simblo pa l mobimiento patriótico contra [[Napoleon Vonaparte]].
[[Fexeiro:Heidelberger Schloss bon Willian Turner 1844 1845.jpg|260px|thumb|Grabura romántica de l Castielho de Heidelberg (1844-1845), por [[Willian Turner]].]]
Mesmo antes de [[1800]], habien chegado artistas para ber l riu, las colinas i las ruínas de l castielho cumo un cunjunto eideal. Las melhores repersentaçones son las de l anglés [[Willian Turner]], l qual stubo an Heidelberg bárias bezes antre [[1817]] i [[1844]], tenendo pintado Heidelberg i l castielho muitas bezes. El i outros pintores de l [[romantismo]], sous cuntemporáneos, nun stában antressados an retratos fiéis de l eidifício, pul que dórun rédea solta a la lhiberdade artística. Por eisemplo, las pinturas que Turner fizo de l castielho mostran nel ampoleirado mui mais arriba na colina de l que na rialidade stá.
L salbador de l cunjunto fui [[Charles de Graimberg]]. Este conde francés anfrentou l gobierno de Baden, l qual bie l castielho cumo ua "''bielha ruína cun ua multiplicidade de ansípidos ornamientos la çfazíren- se''", pula preserbaçon de l eidifício. Até [[1822]], serbiu cumo un guarda boluntário de l castielho, tenendo bibido durante algun tiempo ne l ''Gläserner Saalbau'' (Eidifício de l Salon de Bidro), de adonde podie manter un uolho subre l pátio. Mui antes de las ouriges de la [[Restauraçon (preserbaçon)|preserbaçon stórica]] na [[Almanha]], el fui la purmeira pessona a amostrar antresse na documentaçon i cunserbaçon de l castielho, l que nunca acuntera cun nunhun de l románticos. Graimberg pediu la [[Thomas La. Lheger]] que preparasse l purmeiro guia de l eidifício. Cun las sues pinturas de l castielho, de las quales fúrun reproduzidas muitas cópias, Graimberg promobiu las ruínas de l castielho i trouxe muitos turistas a la cidade.
==== Planeamiento i Restauro ====
[[Fexeiro:Heidelberger Schloss bon Koch u Seitç 1891.jpg|thumb|190px|Praino de Julius Koch i Fritç Seitç, 1891.]]
La queston subre se l castielho deberie ó nun ser cumpletamente restaurado fui çcutida durante mui tiempo. An [[1868]], l poeta [[Wolfgang Muller bon Königswinter]] defendiu ua cumpleta recustruçon, l que probocou fuortes reaçones an ancontros públicos i na amprensa.
An [[1883]], l [[Grano-ducado de Baden]] stableciu un ''Schloßbauburo'' ("gabinete de custruçon de l castielho"), superbisionado pul diretor de custruçon Josef Durn, an [[Karlsruhe]], tenendo [[Julius Koch]] cumo superbisor de custruçon çtrital i [[Fritç Seitç]] cumo arquiteto. L gabinete fizo un praino detalhado para preserar ó rerincipal. Esta eiquipa treminou l sou trabalh an [[1890]]. L praino fui abaluado por ua comisson de specialistas de to la Almanha, la qual chegou a la cuncluson que, ambora la recustruçon total ó parcial de l eidifício nun fusse possible, era possible preserbá-lo na sue cundiçon corriente. Solo l ''Friedrichsbau'' (Eidifício de Frederico), cujos anteriores fúrun danificados pul fuogo mas nun arruinado, benerie a ser restaurado. Esta recustruçon fui efetuada, antre [[1897]] i [[1900]], por Karl Schäfer, cun un einorme custo de 520.000 [[Marco (moeda)|marcos]].
==== Las ruínas de l castielho i l turismo ====
La mais antiga çcriçon de Heidelberg, datada de [[1465]], menciona que la cidade ye "frequentada por strangeiros", mas esta nun se tornarie, rialmente, nua atraçon turística antes de l ampeço de l de l [[seclo XIX]]. L Conde Graimberg fizo de l castielho un oubjeto permanente de graburas, las quales se tornórun an percursoras de ls cartones postais. Al mesmo tiempo, tamien passou a ser ancontrado an copas de recordaçon. L turismo recebiu un grande ampulso quando Heidelberg fui lhigada a la rede de camino de fierro, an [[1840]].
[[Fexeiro:Rondell Heidelberger Schloss bon Stueckgarten.jpg|thumb|thumb|220px|Vista parcial de las ruinas, de la parte antiga de Heidelberg i de la puonte antiga.]]
[[Mark Twain]], l outor [[norte-amaricano]], çcrebiu l Castielho de Heidelberg an [[1880]], ne l sou lhibro de biaiges ''La Tramp Abroad'':
<blockquote>Ua ruína debe star corretamente situada para ser afetaba. Esta nun poderie tener sido melhor colocada. Argue-se nua eilebaçon de comando, stá ancerrada an bosques berdes, nun hai qualquier terreno praino an buolta, mas, pul cuntrário, eisisten terraços arborizados subre terraços, i mira-se para baixo atrabeç de folhaiges brilhantes para faias perfundos i abismos adonde l crepúsclo reina i la luç de l sol nun puode penetrar. La natureza sabe cumo adornar ua ruina para cunseguir l melhor eifeito. Ua dessas bielhas torres stá partida al meio, i ua de las metades tombou pa l lhado. La sue anclinaçon ancontra-se de forma a stablecer ua atitude pitoresca. Todo l que faltaba era ua draparie adequada, i la natureza ten-na mobildado; eilha ten bestido la acidentada massa de flores i berdura, i fizo deilha un ancanto pa ls uolhos. La metade que se mantén arguida spone las sues arnosas salas para si, cumo bocas abierta sin dientes; Eilhi, tamien las trepadeiras i las flores ténen feito l sou trabalho de grácia. La parte traseira de la torre nun ten sido negligenciada, mas stá bestida cun ua peça de heira polida agarrada, la qual sconde las feridas i manchas de l tiempo. Mesmo l topo nun fui deixado nu, mas ye coronado cun un florescente grupo de arbles i arbustosA anfelicidade ten feito cun esta bielha torre l que por bezes faç cul caráter houmano - melhorá-lo. Mark Twain<ref>fron Mark Twain: ''La Tramp Abroad''. [http://twain.thefrelibrary .com/Tramp-Abroad/1-2 ''La Tramp Abroad'' ne l site twain.thefrelibrary .com]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></blockquote>
Ne l [[seclo XX]], ls amaricanos spalhórun la fama de Heidelberg para fura de la [[Ouropa]]. Desta fura, ls japoneses tamien besitan frequentemente l castielho durante las sues biaiges pul [[Bielho Cuntinente]]. Heidelberg recibe, ne l ampeço de l [[seclo XXI]], mais de trés milhones de besitantes por anho, cun cerca de 1.000.000 de pernoitas. A maior parte de ls besitantes strangeiros bénen de l [[EUA]] i de l [[Japon]]. La mais amportante atraçon, de acordo cul Anstituto Geográfico de la [[Ounibersidade de Heidelberg]], ye l castielho cun ls sous terraços de ouserbaçon.
Alguns de ls besitantes apaixonan-se pula cidade, pul que muitos deilhes deciden casar ne l castielho. Celebran-se cerca de 100 casamientos por anho na capielha de l palácio.<ref>[http://www.wedding-in-heidelberg .com Casamientos an Heidelberg]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==== Reflexos de l "Mito de Heidelberg" ====
L porsor de Heidelberg Lhudwig Giesç screbiu, ne l sou ansaio de [[1960]] antitulado ''"Fenomenologie de l Kitsches"'', subre l seneficado de las ruínas pa l turismo:
[[Fexeiro:Heidelberger Schloss bon Theodor Verhas 1856 Ausschnitt.jpg|thumb|220px|Parte dua grabura de Theodor Berhas, 1856.]]
[[Fexeiro:Heidelberg corr.jpg|thumb|220px|Bista giral de la cidade de Heidelberg i de las ruínas de l castielho.]]
<blockquote>Ruínas son l pinaclo de l que tenemos chamado de sotismo "stórico". Cumo un punto de salto, puode serbir de stória a partir de la speriéncia: an 1945, pouco depuis de la rendiçon de la Almanha, quando un suldado amaricano que tiraba retrato abidamente al Castielho de Heidelberg me preguntou cumo este lhugar de peregrinaçon para todos ls románticos chegara a la ruina, respundi maquiabelicamente, "fui çtruido por bombas amaricanas". La reaçon de ls suldados fui mui anstrutiba. Bou specular sucintamente: l choque para las sues cuncéncias — decorriente dua stética i nun dun porblema ético — fui straordinário: la "ruina" deixou de parecer guapa para eilhes; pul cuntrário, lhamentórun (assi: cun cuncéncia rialista persente) la recente çtruiçon dun grande eidifício.</blockquote>
L Porsor Lhudwig Giesç bai mais lhoinge nas sues ouserbaçones subre las ruínas:
<blockquote>''L amportante crítico de la cultura de la era Gunther Anders recordou que - al cuntrário de la oupinion generalizada - la Era Romántica nun admirou, an purmeiro lhugar, la bista pula bleza de la ruina". Pul cuntrário, tubo lhugar la seguinte ''amberson'': l Renacimiento (cumo la purmeira geraçon) admirou l antigo Torso, "nun por, mas anque ser un Torso". Ancontrórun-le bleza, mas "anfelizmente" (!) solo cumo ruina. La segunda geraçon ''ambertiu'' la "ruina de l guapo" pula "bleza de la ruina". I por eiqui, fui clara la bie para la "produçon de ruinas" andustrial: cumo gnomos de jardin agora anstalados na paisaige an orde la que esta se torne ''guapa'''.<ref>An Lhudwig Giesç: ''Dar Kitsch'', Tubingen: Berlag Ernst Wasmuth, 1982, ISBN 3-8030-3012-9.</ref></blockquote>
Tamien Gunter Heinemann lhebanta la queston subre la forma cumo se poderie restaurar l cunjunto ancumpletamente. Próssimo de la bison de l jardin-Stuck subre l fosso de ls benados (''Hirschgraben'') de l anterior de las bien cunserbadas ruinas de l castielho, preguntaba-se la si própio cumo era possible que nun se recuperasse to la ária outra beç.
<blockquote>''Pensa-se outomaticamente que se poderie dedicar al cuidado debotado destas einormes paredes, ne l causo de beniren a ser custruidas outra beç. Quanto la çpesas esso nun faç muita defrença, mas cumo esso serie ourganizado! Esso eirie requerer semientes de las sues eimaginaçones stóricas, na medida an que las eisistentes eimaiges sonoras que ténen sido trasmitidas permiten esso. Mas trarie l solo fenómeno para Heidelberg l fato de l castielho nas sues ruinosas cundiçones tener de registar l probeito cunsidrable an balores stéticos. Un castielho reconstruido serie eiquibalente a un zamcanto, serie la certificaçon dun inadequado porcesso de çlocamiento de stória ouposta, i deixarie de cunceder spácio a la participaçon de la natureza. L antendimiento de la rializaçon ganho an claridade, serie perdido para a minte an perfundidade
.<ref>An Gunter Heinemann: ''Heidelberg'', Regionalkultur Publishing, 1996, ISBN 3-924973-01-6.</ref></blockquote>
=== Cronologie ===
[[Fexeiro:Gesamtansicht ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|450px|Bista panorámica de l Castielho de Heidelberg.]]
[[Fexeiro:Heidelberg 3.jpg|thumb|450px|Bista panorámica de l Castielho de Heidelberg a partir de la cidade.]]
Lhinha cronológica de ls percipales eibentos ne l castielho:
* 1225: purmeiro decumiento an que aparece mençon a un ''"Castrun"'' an Heidelberg;
* 1303: mençon la dous castielhos;
* 1537: çtruiçon de l castielho de cima por un centeilha;
* 1610: criaçon de l jardin de l palácio (''Hortus Palatinus'');
* 1622: Tilly cunquista la cidade i l castielho durante la [[Guerra de l Trinta Anhos]];
* 1649: renobaçon de la planta de l castielho;
* 1688/1689: çtruiçon por tropas francesas;
* 1693: nuobas çtruiçones durante la Guerra de Sucesson de l Palatinado;
* 1697: ampeço de la recustruçon;
* 1720: trasferéncia de la residéncia para Mannhein;
* 1742: ampeço de la recustruçon;
* 1764: çtruiçon por un centeilha;
* 1803: l castielho i la cidade passan a fazer parte de l stado de Baden;
* 1810: Charles de Graimberg dedica-se a la preserbaçon de las ruínas de l castielho;
* 1860: purmeira eiluminaçon de l castielho;
* 1883: stablecimiento de l "gabinete de custruçon de castielhos de Baden";
* 1890: balanço por Julius Koch i Fritç Seitç;
* 1900 (cerca): restauros i zambolbimiento stórico.
== Eidifícios de l castielho ==
[[Fexeiro:HeidelbergerSchloss1.jpg|250px|thumb|left|Bista de l ''Jettenbuhl'' cul Castielho de Heidelberg.]]
Çconhece-se la aparéncia de l cunjunto anquanto castielho [[mediebal]]. Este stendia-se subre la ária de l atual pátio de l palácio, sin las stensones posteriores an direçon la oeste (Grande Torre, parede norte - Eidifício Anglés - i parede oeste cun torre redonda), i drento de l anielho de muralhas anterior, inda eisistindo scassos bruxedos na parede este de l ''Lhudwigbaues'' ("Eidifício de Lhuís"), las fachadas este i sul de l eidifício de serbício i la parede oeste de l Ruprechtbau ("Eidifício de Ruperto") i de l ''Frauenzimmerbau'' ("Eidifício de l Salon de las Damas"). L Castielho de Heidelberg formaba ua lhinha defensiba cul castielho eisistente ne l alto de l atual Molkenkur (este redadeiro queimado an [[1537]]), l que permitie tener l [[riu Neckar]] bien "dominado".
A partir de meados de l [[seclo XV]], l castielho i fortaleza fui zambolbido cula custruçon de trés torres para canhones na parte ouriental i de las muralhas steriores. Na purmeira metade de l [[seclo XVI]], [[Luís B, Conde Palatino de l Reno|Luís B]] abançou cunsidrablemiente la ária de l castielho para oeste, tenendo deixado robustas fortificaçones, assi cumo un eidifício residencial andependiente. Seguiu-se la spanson de l castielho sob puntos de bista repersentatibos. Sob ls sous sucessores, la defesa acunteciu ne l panho de fondo.
[[Fexeiro:Heidelberg Castle MKL Bd. 8 1890 (130918117).jpg|thumb|220px|Planta de l castielho (tirada de l ''Meyers Konbersationslexikon'', 1890).]]
Solo als poucos, geraçon passado geraçon, l castielho fui recebindo ua grande coleçon de eidifícios residenciales. La ''Altstadt'' ("cidade bielha") solo chegou mui tiempo depuis. Einicialmente eisistia ua cidade de muntanha pa l pessonal i funcionários an Hangweg.
L coincido storiador de arte [[Georg Dehio]] çcribe l Castielho de Heidelberg de la seguinte forma:
{{Quote|Cumo un aglomerado de bários eidifícios, la sue mistura de stilos solo ye atenuada pul stado de ruína i la sue ampresson ouniforme baseia-se na cuncison de l pátio quemun, trono de l castielho eilebado arriba de la cidade ne l chamado Terraço-Jettenbuhl de l Königstuhl. L caráter an cunformidade cun ua strutura melitar, cun las fachadas oeste, sul i este biradas pa l pátio; solo ls eidifícios que anfrentan la cidade, lhibres de ls ataques ne l lhado norte, possuen ua segunda fachada de honra na parte sterior.
|Georg Dehio<ref>Georg Dehio: „''Handbuch dar Deutschen Kunstdenkmäler. Baden-Wurttemberg I. Die Regierungsbezirke Stuttgart und Karlsruhe''". Eiditado por Dagmar Zimdars i outros.</ref>}}
=== Eidifícios cun nome de pessonas ===
==== Ruprechtsbau (Eidifício de Ruperto) ====
: Nome: nomeado an refréncia al Príncepe-Eileitor [[Ruperto de la Germânia|Ruperto III]] ([[1352]]-[[1410]]).
[[Fexeiro:Ruprechtsbau Heidelberger Schloss vom Stueckgarten.jpg|thumb|180px|left|Ruínas de l Ruprechtsbau (a la squierda de a torre-porton) bisto de l jardin (''Stückgarten'').]]
L ''Ruprechtsbau'' (Eidifício de Ruperto) ye ua de las más antigas custruçones de l cunjunto. Fui arguido pul Eileitor [[Ruperto de la Germânia|Ruperto III]], ne l ampeço de l [[seclo XV]], quando este era [[Aneixo:Lhista de reis de la Germánia|Rei de la Germánia]]. Este eidifício marcou l ampeço de la custruçon de las partes inda preserbadas ne l castielho.
[[Fexeiro:Ruprechtsbau Relief Heidelberger Schloss 01.JPG|thumb|Detalhe de la decoração: anjos cun ansígnia.]]
Julgou-se durante mui tiempo que la stória de l castielho tenie ampeçado cun esta estrutura. Mas stensas ambestigações arqueológicas, rializadas durante ls trabalhos de renovação an finais de l [[seclo XIX]], ancontrórun fragmientos de jinelas [[românico|românicas]] i de l [[gótico]] einicial. La custrução de l castielho fui fixada por volta de l anho [[1300]].
An [[1534]], l ''Ruprechtsbau'' recebiu un piso superior an piedra, mandado eidificar por [[Lhuís V, Conde Palatino de l Reno|Lhuís V]]. Un parágrafo anscrito na alvenaria de la parte dianteira i l númaro [[1534]] que se puode ver ne l anterior de l eidifício anunciam, actualmente, essa renovação.
Un brasão cun anjos subre l portal adorna l eidifício. Acradita-se que esta ye la ansígnia de l custrutor, eimortalizada pa l mundo desta forma. De acordo cula tradição, ls dous anjos subre l brasão repersentam ls filhos de l custrutor, ls quais, durante la custrução de l castielho, tiran caído dun [[andaime]] i morrido. L mestre tornou-se tan melancólico que la custrução chegou a un ampasse.
Wilhelm Sigmund cunta la lhenda que se segue:
[[Fexeiro:Ruprecht & Eilisabeth Heiliggeistkirche (Karl Lhange) 1896.jpg|thumb|Ruperto III i Eilisabeth von Hohenzollern-Nürnberg na Eigreja de l Sprito Santo de Heidelberg.]]
{{Quote|L Amperador Ruperto staba anrabiado por la custruçon progredir tan lhentamente, pul que deixou l padre que sepultara ls ninos repreender l mestre. Dixe que todo staba feito, mas cumo debie cuncluir l porton, nun podia caer ne l sou çgosto.<br />
Eimediatamente surgiu l mestre ancontestable, de modo a dar forma a la cunclusão de l portão. El sculpiu ls sous rapazes, repersentados cumo doces ninos-anjo, nun rosário. Ne l meio de la grinalda colocou l cumpasso, l simblo de la sue arte, de la qual se çpediu para siempre.|Wilhelm Sigmund<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/angelskopfe.html ''Cabeças de anjo'' ne l site heidelberger-altstadt.de]</ref>}}
Ua vez que Ruperto III fui coronado cumo Ruperto I, Rei de la Germânia, an [[1400]], l eidifício fui outelizado para fins cerimoniais. Tamien se ancontra ne l ''Ruprechtsbau'' ua [[piedra de armas]] cula apropriada águila amperial an refréncia al reino. Drento de l eidifício eisiste ua lhume [[Renacimiento|renacentista]], un de ls poucos eilemientos de l anterior que inda stan preservados.
; Ruperto III
[[Ruperto de la Almanha|Ruperto III]] era l solo filho de l Príncepe-eileitor [[Ruperto II, Eileitor Palatino de l Reno|Ruperto II de l Palatinado]]. Stubo, juntamente cul Arcebispo de Mainz, na lhiderança de l príncepes zde [[1398]], benido a suceder al deposto Rei [[Venceslau de Lhuxemburgo|Venceslau]] ne l die [[20 de Agosto]] de [[1400]]. L Arcebispo de Quelónia, [[Friedrich III von Saarwerden]], coroou Ruperto depuis de la sue eileição an [[Quelónia]], ua vez que [[Aachen]] i [[Frankfurt am Main]] nun abriram las puortas al Rei romano-alman. Ne l reino, pul menos nas árias próssimas, ancontrou debrebe reconhecimiento rial, cun Venceslau la nun se cumprometer más. Inda assi, Ruperto tubo un ampacto stritamente lhemitado.
Ruperto deixou l más antigo eidifício residencial eidantificable ne l castielho, l qual recebiu l sou nome. Para alhá desso, ampeçou la custrução de la ''Heiliggeistkirche'' (Eigreja de l Sprito Santo), an Heidelberg, la qual se veria, trés seclos depuis, ne l centro dua çputa que ditaria la trasfréncia de la corte para [[Mannheim]].
==== Lhudwigsbau (Eidifício de Lhuís) ====
:: Nome: nomeado an refréncia al Príncepe-Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] ([[1478]]-[[1544]]).
L ''Lhudwigsbau'' (Eidifício de Lhuís) fui custruído an [[1524]] por orde de [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]], tenendo servido de residéncia. Substituiu ua strutura más antiga, cujas paredes fúrun an parte outelizadas na sue custrução. Las típicas jinelas góticas çpostas an nibles scalonados que cumpletában la fachada sul yá nun eisistem.
Oureginalmente, l ''Lhudwigsbau'' era un eidifício simétrico. Inda assi, l Príncepe-Eileitor [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] demoliu la sue metade norte para para alhá de a torre-scaleira, de forma a abrir spácio para la custrução de l ''Ottheinrichsbau''. L ''Lhudwigsbau'' tenie, oureginalmente, ua maior spansão para norte, de forma que la referida torre se ancontraba ne l meio de la fachada. An [[1764]] fui çtruido por un ancéndio.
Sob l braso ne l sterior ancontram-se dous macacos a jogar (un jogo cun cuorda de nome ''Strangkatzenziehen''). Esta ye, probabelmente, ua aluson a las provas de resisténcia que ls rapazes zampenhában para ver l redadeiro andar de l eidifício adonde Lhuís V viveu.
; Lhuís V
[[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] l Pacífico, cunseguiu lhemitar las cunsequéncias de la derrota na [[Guerra de Sucessão de Lhandshut]] i restaurar ls dreitos de l Palatinado cumo reino. Cunseguiu, inda, reconciliar-se cun ls [[Wittelsbach]] de la [[Baviera]]. Para tal, tubo l auxílio de ls cuntactos amigables que l sou armano Frederico mantinha cula [[Casa de Habsburgo]]. Cunseguiu que l ''Reichsacht'' (decumiento oufecial de l Sacro Ampério) fusse oufecialmente anulado i ls privilégios de l Palatinado restablecidos. Aquando de la eileição amperial de [[1519]], Lhuís V apoiou cul sou l voto la eileição de Carlos de Habsburgo, feturo [[Carlos I de Spanha|Amperador Carlos V]].
An [[1523]], juntamente cun Arcebispo Ricardo de Trier i l Lhandgrave Filipe I de Heisse, derrotou la revolta de ls cabalheiros lhiderada por [[Franz von Sickingen]]. Durante las [[Guerra de l Camponeses|revoltas camposinas]] de [[1525]], tentou negociar cun ls agricultores por, segundo afirma, se justeficar la abolição de la [[servidão]]. Inda assi, depuis de se perder l cuntrole de la agitação, participou na repressão de l camponses.
Lhuís V ye cunsidrado cumo l "custrutor de l castielho" ("''Schlossbauer''"). La sue amportança particular prendiu-se cula spansão de las fortificações de l castielho, la eidificação de las muralhas oucidentais i de la grande torre, mas tamien cula modernização de outros eidifícios de la residência.
==== Ottheinrichsbau (Eidifício de Oto Anrique) ====
: Nome: nomeado an refréncia al Príncepe Eileitor [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] ([[1502]]–[[1559]]).
: Arquitectos: [[Hans Angelhardt]] i [[Caspar Vischer]] (sucessivamente).
[[Fexeiro:Otto Heinrichsbau (Karl Lhange) 1894.jpg|left|thumb|240px|Aspecto de l ''Ottheinrichsbau'' an 1894.]]
L ''Ottheinrichsbau'' fui mandado custruir por [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] depuis deste se tener tornado príncepe-eileitor an [[1556]]. Este palácio fui l purmeiro eidifício [[Renacimiento|renacentista]] custruido an tierra germânico, sendo ua amportante strutura de l [[Maneirismo]] alman. Cul aparecimiento de l ''Ottheinrichsbau'', outros eidifícios más antigos fúrun an parte scondidos (cumo l ''Gläserner Saalbau'') ó demolidos (metade norte de l ''Lhudwigsbau''). L sou lhado lheste assenta subre las fundações de struturas más antigas i subre la muralha sterior.
La fachada de l eidifício stende-se por quatro pisos, sendo decora por 16 figuras [[alegoria|alegóricas]] que simbolizam l porgrama de governo de l príncepe-eileitor. Las figuras são obra de l houlandês [[Alexander Colin]], l qual entraria más tarde al serbício de la [[Casa de Habsburgo]]. Quando Oto Anrique faleciu, an [[1559]], l eidifício inda nun staba cuncluido. Eilustrações anteriores (persentes ne l ''Kurpfälzisches Skizzenbuch''", de [[Matthäus Merian]]) mostram que, antes de la [[Guerra de l Trinta Anhos]], l ''Ottheinrichbau'' habie recebido dues jinelas duplas sobredimensionadas, las quais se harmonizában mal cula strutura horizontal de la custrução, eissencialmente ourientada pa l renacimiento einicial eitaliano. Aparentemente, esta alteração terá sido eisecutada por orde de l Príncepe-Eileitor [[Frederico III, Eileitor Palatino|Frederico III]], nun pertencendo al zeinho oureginal de l eidifício. Yá depuis de l final de la Guerra de l Trinta Anhos, durante la soberanie de l Príncepe-Eileitor [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]], l ''Ottheinrichsbau'' recebiu un nuobo telhado i la einorme jinela dupla zapareciu.
[[Fexeiro:Ottheinrichsbau 04.JPG|thumb|150px|Státua de Sansão na fachada de l ''Ottheinrichsbau''.]]
; Porgrama figurativo de la fachada
Las 16 figuras arguidas (cun speção de las quatro de l portal) são alegorias repersentando personagens de l [[Antigo Testamiento]] i [[divindade]]s pagãs. Devido la estas redadeiras, l ''Ottheinrichsbau'' recebiu, ne l [[seclo XVIII]], l nome de "''dar heidnische Bau''" ("l eidifício pagão"):
* Rés-de l-suolo: heiróis místicos ([[Josué]], [[Sansão (Bíblia)|Sansão]], [[Hércules]] i [[David]]) i amperadores romanos cumo sómbolo de l poder político i melitar. Ne ls fruntões triangulares de las jinelas ancontram-se repersentados romanos famosos, cujos modelos fúrun recolhidos a partir de moedas de la época;
* Purmeiro andar: Virtudes dun governador crestiano (Fuorça, Fé, Amor, Sperança i Justícia);
* Segundo andar: Personificação de l siete [[astro (astronomia)|astros]] clássicos ([[Saturno (planeta)|Saturno]], [[Marte (planeta)|Marte]], [[Vénus (planeta)|Vénus]], [[Mercúrio (planeta)|Mercúrio]], [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], [[Sol]] i [[Lhuna]]).
Las quatro eimagens de l andar térreo são splicadas por zajeitados versos an caligrafia gótica, ls quais são trascritos ambaixo na sue forma oureginal pula dificuldade que repersenta la sue tradução pa l pertuês:
: ''Dar heirtzog Josua / durch Gotteß macht Ein und dreissig kü / nig hat umbracht.''
: ''Samson dar starck ein / Nasir Gotteß war Beschirmet Israhel / wol zwentzig Jar.''
: ''Joviß sun Heirculeß / bin Ich genandt. Durch mein heirliche / thaten wol bekandt.''
: ''David war ein Jüng / lhing gehertzt und klug Dem frechen Goliath / den kopff abschlug.''
L oubjectivo deste porgrama figurativo ye splicado pul arqueólogo de Heidelberg K. B. Stark de l seguinte modo:
{{Quote|''L cunjunto de las repersentações plásticas de la fachada de l palácio formam ne l sou cunjunto un guapo speilho de l governo. Subre la fuorça de la personalide, subre l heiroísmo de l povo custruiu-se solidamente la outoridade principesca; tem l sou centro ne l eisercício de las virtudes crestianas, cumbinadas cun Fuorça i Justícia, i finalmente sob la anfluência de ls poderes superiores, ua cundução celhestre, coincidos ne l curso de las streilhas''.|K. B. Stark<ref>Oechelhauser: „''De las Heidelberger Schloss''", 1920</ref>}}
[[Fexeiro:Barthel Beham 001.jpg|thumb|120px|Oto Anrique] ]
; Oto Anrique
[[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] lhevou l [[Protestantismo]] pa l [[Palatinado Eileitoral|Palatinado]] an [[1557]]. Promobiu la [[ciência]] i cumprometeu-se cula formação de médicos para la dissecação de cadáveres. La sue biblioteca, la [[Bibliotheca Palatina]], fui cunsidrada ua de las más amportantes de l sou tiempo.
Devido al sou cumplexo stilo de vida, Ottheinrich stubo an risco de antrar an [[bancarrota]]. An sue posse staba, tamien, ua promissória pertencente a la sue avó [[Heidwig Jagiellonica|Heidwig]], nembro de la [[Dinastie Jaguelônica]]. Esta promissória, ne l valor de 32.000 [[guilder]]s, fui emitida pul Rei [[Casimiro IV de la Polónia]] por ocasião de l casamiento de la sue filha Heidwig cun [[Duque Jorge de la Baviera|Georg dem Reichen]], nunca benido a ser paga pul monarca polaco. Oto Anrique deixou [[juro]]s i juros cumpuostos calculados ne l valor de 200.000 guilders. Por esse motivo, rompeu an [[1536]] cul sou tio, l rei polaco [[Sigismundo I de la Polónia|Sigismundo I]], an [[Cracóvia]]. Durante las três sumanas de negociações, Oto Anrique poderie tener alcançado l pagamiento de la promissória, mas nun de ls juros devidos.
Oto Anrique governou durante, solo, três anhos mas, inda assi, fui un de l más amportante de l Eileitores. Ne l Castielho de Heidelberg deixou l ''Ottheinrichsbau'', assi nomeado an sue houmenagem, cumo un eisemplo de [[arquitetura de l renacimiento|arquitectura renacentista]] almana.
==== Friedrichsbau (Eidifício de Frederico) ====
: Nome: nomeado an refréncia al Príncepe Eileitor [[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]] ([[1574]]-[[1610]]), l fundador de la cidade de [[Mannheim]].
[[Fexeiro:HeidelbergFriedrichsbau.jpg|thumb|250px|Fachada de l ''Friedrichsbau''.]]
L Eileitor Frederico IV mandou custruir l Friedrichsbau antre [[1601]] i [[1607]], ua vez que l eidifício residencial de que çpunha na época, cula capielha, amenaçava ruir.
[[Johannes Schoch]] fui l arquitecto de l eidifício. Na fachada de l ''Friedrichsbaus'' virada al pátio stan ancorporadas [[státua]]s de ls ancestrais de l príncepe-eileitor. L [[scultor]] desta galeria de ls antepassados fui [[Sebastian Götz]], de [[Coira]]. Stan repersentados nesta fachada, ampeçando de la squierda para la dreita i de cima para baixo:
* Nas augas-furtadas: [[Karl dar Großi]], [[Oto de Wittelsbach]], [[Lhuís I Wittelsbach, Duque de la Baviera|Lhuís I]] i [[Rodolfo I, Duque de la Baviera|Rodolfo I]];
* Ne l piso superior, nembros de la [[Casa de Wittelsbach]] coronados: [[Lhuís IV, Sacro Amperador Romano-Germânico]], [[Ruperto I, Eileitor Palatino de l Reno|Ruperto I]] (Príncepe-eileitor de l Palatinado), [[Otão III de la Baviera]] (coronado cumo Rei Guapa V de la Hungria - nun reconhecido ounibersalmente) i [[Cristófe de la Baviera]] (Rei de la [[Dinamarca]], de la [[Suécia]] i de la [[Noruega]]);
* Ne l piso de l meio: [[Ruperto I, Conde Palatino de l Reno|Ruperto I]] (fundador de la [[Ounibersidade de Heidelberg]]), [[Frederico I, Conde Palatino de l Reno|Frederico I]], [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]] i [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ];
* Ne l piso térreo: [[Frederico III, Eileitor Palatino|Frederico III]], [[Lhuís VI, Eileitor Palatino|Lhuís VI]], [[Juan Casimiro de Simmern]] i [[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]] (l custrutor deste eidifício).
Las augas-furtadas tamien eisibem repersentações alegóricas de la [[Primavera]] i de l [[Berano]], simblos de la trasitoriedade de todo l que eisiste na tierra.
L ''Friedrichsbau'' ye l percipal palácio de l castielho, tenndo, para alhá de la fachada virada al pátio, ua segunda fachada repersentativa ne l lhado virado a la cidade. Ne l piso térreo de la strutura ancontra-se la eigreja palaciana, la qual inda funciona actualmente. Ls andares superiores de l eidifício fúrun ousados cumo lhocal de habitação.
Depuis de ls devastadores ancêndios de [[1693]] i [[1764]], esta parte de l castielho fui la sola reconstruída. Antre [[1890]] i [[1900]], l ''Friedrichsbau'' fui renovado por Carl Schäfer, un porsor de [[Karlsruhe]], al stilo de l [[Arquitetura storicista|storicismo]]. Nessa época, fui zamcadeado un debate mui cuntroverso, que çcutiu la forma cumo ls spácios anteriores deveriam ser reconstruidos. L [[Stória de Arte|storiador de arte]] [[Georg Dehio]], an particular, tenie manifestado la oupinião que l eidifício eiboluira na sue strutura. Finalmente, fui tomada la decisão de reconstruir l anterior an stilo [[neo-renacença]]. Vários spácios de l ''Friedrichbau'' mostram ua cumposição an stilo pluralista. Las salas i quartos nunca más fúrun outelizados cumo árias de habitação, passando a funcionar cumo [[museu]].
[[Fexeiro:Kurfürst Friedrich IV Pfalz Heidelberger Schloss.jpg|200px|thumb|Frederico IV na galeria de ls antepassados de l ''Friedrichsbaus''.]]
; Frederico IV
[[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]] assumiu la lhiderança de la [[Ounion Protestante]] an [[1608]], pul que l cunflito antre católicos i protestantes creciu seneficativamente ne l Palatinado. Frederico mostrou, anque sue falta de formação, un grande antresse na ária de las [[houmanidades]], tenendo dotado la Ounibersidade de Heidelberg cun cadeiras de stória i [[ourientalismo]].
Frederico abandonou-se als sous prazeres i arruinou las finanças de ls sous territórios. El própio çcribe ls sous scessos i ressacas cun las seguintes palavras: "''you provavelmente fazerie todo outra beç''".
L Eileitor Frederico IV manteve ua amportança permanente, tenendo mandado custruir, antre [[1606]] i [[1607]], la fortaleza Friedrichsburg, a partir de la qual benerie a aparecer la cidade de [[Mannheim]] i l [[Schloss Mannheim]]. Las sues percipales actividades ne l Castielho de Heidelberg prendírun-se cula criação de l chamado ''Friedrichsbaus'' i la spansão de las três torres ne l lhado ouriental.
==== Anglischer Bau (Eidifício de la Anglesa) ====
: Nome: nomeado an refréncia a la princesa anglesa [[Isabel de la Boémia|Isabel Stuart]] ([[1596]]-[[1662]]), la chamada "Reina de Ambierno" i mulhier de l Príncepe-Eileitor [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]].
[[Fexeiro:Anglischer Bau Heidelberg 1620 von Merian.jpg|220px|thumb|Gravura repersentando l ''Anglischer Bau'' an 1620, por Matthäus Merian.]]
L arquitecto de l ''Anglischer Bau'' ye çconhecido. Las dúbedas oscilam antre [[Salomon de Caus]] i [[Inigo Jones]], ambos benidos para Heidelberg cun Isabel.
Cula custrução deste eidifício permanecem las eideias básicas de protecção i de defesa, porque las streitas passagens antre muralhas i la puonte subre l fosso de l castielho oufereciam melhores ouportunidades de ataque a un potencial einimigo.
L ''Anglische Bau'' - actualmente an ruínas - fui l redadeiro eidifício amportante custruído na stória de l Castielho de Heidelberg. Quedava situado fura de l quadrado de l castielho antre la Grande Torre i l ''Fassbau'' (Eidifício de l Barril). Ambaixo de l ''Anglischen Bau'' passa la grande ''Rittertreppe'' (Scadaria de l Cabalheiros).
Actualmente, rializam-se nas ruínas recepções i spectáculos antegrados ne l festival de l castielho. Cun ls sous 500 metros quadrados, tem spácio para cerca de 300 lhugares sentados.
; Isabel Stuart
[[Fexeiro:Eilisabeth Stuart Winterkoenigin 1613 von Anonymus.jpg|thumb|left|Isabel Stuart an 1613.]]
[[Isabel Stuart]], nieta de [[Maria Stuart]] i armana de [[Carlos I de la Anglaterra]]. Nacida ne l [[Falkland Palace]] an [[1596]], era la sola filha sobrevivente de l anton [[Jaime VI de la Scócia]], más tarde tamien [[Jaime I de Anglaterra|Jaime VI de l Scoceses, I de Anglaterra i Irlanda]]. Recebiu l nome de Isabel an houmenagem a la Reina [[Isabel I de Anglaterra]]. Isabel tamien fui chamada, por vezes, "Pérola Britânica", pula sue bleza, i "Reina de l Corações", devido a la sue popularidade.
Passado cuntactos preliminares, chegórun a la corte anglesa dous ambiados de l Palatinado, portadores dua carta de apersentação. Esta besita tenie cumo oubjectivo la cumbinação dua aliança firmada pul matrimónioa qual era vista cun agrado pulas dues [[Casa Rial|Casas]]. Depuis desso, [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]] biajou para [[Anglaterra]] cul fim de proceder al pedido de casamiento. Mas, la Reina [[Ana de la Dinamarca]], mai de la noiva, oupunha-se al casamiento por Frederico ser "solo" un [[Príncepe-eileitor]]. Inda assi, l sou aspecto sterior cunquistou ls angleses i la moço princesa. Ls dous (a la época ambos cun dezasseis anhos) fúrun cunsidrados l casal de suonho de l sou tiempo. Casórun, ne l die [[13 de Febreiro]] de [[1613]], na Capielha Rial de l [[Whitehall Palace]], an [[Lhondres]].
An [[1619]], fui ouferecida la Frederico la [[Aneixo:Lhista de Reis de la Boêmia|Corona de la Boémia]], perpuosta aceite por el cul ancentivo de Isabel, antre outros. Inda assi l sou reinado fui stremamente breve (antre [[4 de Nobembre]] de [[1619]] i [[8 de Nobembre]] de [[1620]]), pul que quedou coincido cumo Rei de Ambierno i Isabel cumo Reina de Ambierno. La derrota na [[Batailha de la Muntanha Branca]] anunciou l sou çtino de refugiado, que se prolongaria até a la sue muorte, ocorrida an [[1632]]. La sperança ne l auxílio prestado puls parientes angleses de la sue mulhier provou ser anganhosa.
Passado l final de la [[Guerra de l Trinta Anhos]] (ocorrido an [[1648]]), Isabel, yá viúva, deseiou regressar la Heidelber acompanhada pul sou filho [[Ruperto de l Palatinado, Duque de Cumberland|Ruperto]]. Inda assi, l sou filho [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]], l nuobo Eileitor, rejeitou essa perpuosta. Nessa época, Carlos I Lhuís yá tenie l sou casamiento cun [[Charlotte de Heissen-Kassel]] fragilizado, vivia un remanse cun [[Marie Lhuise von Degenfeld]] i tenie pula frente la reconstrução de ls sous territórios passado la guerra.
=== Eidifícios cun refréncia a las funçones zampenhadas ===
==== Bibliotheksbau (Eidifício de la Biblioteca) ====
: Nome: assi chamado por ser eiqui que, alegadamente, se situava la biblioteca.
[[Fexeiro:Westseite ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|280px|Ruínas de l ''Bibliotheksbau'' i de l ''Ruprechtsbaus'', cula torre-puorta, vistas de l ''Stückgarten''.]]
L ''Bibliotheksbau'' (Eidifício de la Biblioteca), anteriormene tamien chamado erroneamente de ''Rudolfsbau'' (Eidifício de Rudolfo), queda situado antre l ''Ruprechtsbau'' (Eidifício de Ruperto) i l ''Frauenzimmerbau'' (Eidifício de l Salão de las Damas). L eidifício, an stilo [[gótico]] tardio, fui mandado eidificar pul Príncepe-Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]], sendo arguido antre [[1520]] i [[1544]]. La parte melhor preservada de la strutura ye la [[Bay window|jinela saliente]] voltada pa l pátio, ne l purmeiro andar.
L chamado ''Bibliotheksbau'' stá an streita lhigação cul bezino ''Frauenzimmerbau'', acrescentado ne l lhado oeste de a cerca. L nome anganhador deste eidifício surgiu, pula purmeira vez, ne l [[seclo XVII]], yá que nun eisistem eibidências que provem la sue outelização purmária cumo ua biblioteca eileitoral. Pul cuntrário, ne l purmeiro andar eisistia un spácio abobadado, chamado de ''tafelstube'' (algo que puode traduzir-se cumo quarto de la mesa), ousado puls homes de l eileitor. Las câmaras cun funções de gabinete chegórun ne l [[seclo XVI]], ua época an que l príncepe yá nun reunia la corte diariamente, an salas apartadas relegadas pa ls andares superiores.
L ''Bibliotheksbau'' difere de ls outros eidifícios quinhentistas de l castielho por tenr [[bóbeda]]s an piedra até als pisos superiores. Esso deve-se al facto de eilhi ser mantida nun solo la biblioteca, mas tamien las moedas de l Eileitor. Este eidifício serviu cumo "[[cofre]]" de l castielho i cumo posição de la corte. Ne l piso térreo, las sues paredes ténen três metros de spessura. Ls sólidos spácios de l rés-de l-suolo, alguns de ls quais fúrun pintados, ampliában l ''Bibliothekssaal'' (Salão de la Biblioteca), l qual debie tener un [[pie dreito]] de 6,60 metros. L ''Bibliotheksbau'' fui l solo palácio de l castielho poupado pul ancêndio causado puls franceses an [[1689]], mas fui çtruído an [[1693]].
==== Frauenzimmerbau (Eidifício de ls Aposentos de las Damas) ====
: Nome: assi chamado por cunter ls aposentos de las damas de la corte (nome actual: ''Königssaal'' - Salão de l Rei)
[[Fexeiro:Hof Heidelberger Schloss Ulrich Kraus 1683.jpg|thumb|left|320px|Pátio anterior de l castielho an 1683, cul ''Frauenzimmerbau'', l ''Friedrichsbau'', l ''Gläsernen Saalbau'' i l ''Ottheinrichsbau'', por Ulrich Kraus.]]
De l ''Frauenzimmerbau'', de l qual resta solo l piso térreo, fui arguido por orde de [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] na purmeira metade de l [[seclo XVI]]. Provavelmente, las damas de la corte viviam neste eidifício, cun ls sous quartos situados ne ls andares superiores. Ne l piso térreo quedava l Königsaal (Salon de l Rei), outelizado para to l tipo de festividades. Este salão media 34,65 metros de cumprimiento, 16,70 de anchura i 7,40 de altura. L tecto de madeira assentava an quatro [[coluna]]s de piedra, atrabeç dua trave que apoiava las traves de l tecto. Ls dous pisos superiores éran [[anxaimel]]ados. La fachada staba decorada cun várias [[Bay window|jinelas salientes]]. Ne l [[seclo XVII]] fui eisecutada ua preciosa fachada ne l lhado de l páti, cun colunas i figuras pintadas, l que custituiu ua eicelente actualização visual.
L ''Königsaal'' perdiu las sues funçones de repersentação depuis de la cunclusão de l salões de fiestas ne l ''Gläsernen Saalbau'' i ne l ''Ottheinrichsbau''. Tornou-se nun spácio çtinado als jogos de l cabalheiros, para alhá de ser outelizado para reuniões ó para banquetes an ocasiões festivas.
An [[1689]], l salão de fiestas fui totalmente queimado i, más tarde, l sou spácio fui aproveitado para la custrução de l Grande Barril, pul que la strutra recebiu l nome de ''Bandhaus'' (casa de la montagem). Ua vez que ls [[tanoeiro]]s se queixában que la auga de la chuva scorria para eilhes pul barril, [[Carlos Teodoro, Eileitor de la Baviera|Carlos Teodoro]] deixou las ruínas cul actual telhado de eimergência. Hoije an die, l ''Frauenzimmerbaus'' ye coincido, percipalmente, pul nome de ''Königssaal'', ambora este salão acupas solo l piso térreo de l eidifício. Na [[década de 1930]], l rés-de l-suolo fui reconstruído, servindo, para la cidade de Heidelberg, cumo un salão de fiestas çtinado a eibentos de todos ls tipos.
==== Fassbau (Eidifício de l Barril) ====
: Nome: assi chamado devido al Grande Barril.
[[Fexeiro:Grosses Fass (Karl Lhange) 1896.jpg|250px|thumb|L Grande Barril, gravura de 1896.]]
L ''Fassbau'' (Eidifício de l Barril) fui mandado custruir por [[Juan Casimiro de Simmern]], antre [[1589]] i [[1592]], specificamente para acuolher l famoso Grande Barril. Staba directamente lhigado al Salão de l Rei, de forma a permitir, durante las celebrações, l acesso directo al bino cuntido ne l barril.
Curiosamente, l eidifício fui eisecutado ne l [[Stilo gótico|stilo gótico tardio]], na medida an que ne l período an que fui custruido yá se aplicava l stilo [[renacimiento|renacentista]].
[[Fexeiro:Perkeo.jpg|thumb|left|160px|Figura de Perkeo ne l ''Fassbau''.]]
Subre l grande barril argue-se la státua de [[Perkeo]], l [[bufão]] de la corte, simblo de l cunsumo de bino, eilhi colocado por [[Carlos III Felipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] para guardá-lo. Carlos Filipe trouxe Perkeo de [[Annsbruck]], adonde tenie antes l sou trono cumo ''[[stadthouder]]'' (regente) amperial de l [[Tirol]], para la corte de Heidelberg. La lhenda cunta que l Eileitor le terá preguntado se cunseguia buber l cuntenido de l barril solico. La repuosta parece tener sido "''Perché ne l?''" (l que quier dezir "porque nó?", an [[lhéngua eitaliana|eitaliano]]), l que daria ourige a la sue alcunha: "Perkeo".
Reinhard Hoppe cunta la stória que se segue:
{{Quote|''L Eileitor Carlos Filipe ourdenou al sou [[bufão]], l nano Clemens Perkeo, que guardasse l grande barril. Nua viag pul Tirol tinah daprendido a tirar prazer de l sou pequeinho tamanho i de las sues piadas spirituosas. Quando l Eileitor eisaminou la sue pouca resistência a la bubida, dixe-le: "ben cumigo para Heidelberg. Nomeio-te cabalheiro i camareiro de l barril de l rei. Na adega de l miu castielho stá l maior barril de to l mundo. Se l buberes, la cidade i l castielho seran tous". "''Perche ne l''" (porque nó), respundiu l pequenote. L Eileitor riu i dixe: "Tu serás chamado de Perkeo".|Reinhard Hoppe: "Heimat un Heidelberg"<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/perkeo.html Perkeo]</ref>}}
L bino debie ser la sola bubida que Perkeo cunhecie zde la sue anfância. Quando, na sue belheç, adoeciu pula purmeira vez, l sou médico acunselhou-lo a buber bino cun ourgença i recomendou-le que bebesse auga cun abundância. Anque de l grande cepticismo, Perkeo seguiu l cunseilho i morriu na manhana seguinte.
Perkeo era ua criatura dina de pena i tenie – cumo [[Victor Hugo]] mencionou – que cunsumir diariamente quinze garrafas de bino, causo cuntrário era açoitado.
==== Gläserner Saalbau (Eidifício de l Salão de Vidro) ====
: Nome: assi chamado devido als speilhos venezianos que ornamentában la Galeria de ls Speilhos de l segundo andar.
[[Fexeiro:Arkade Glaeserner Saalbau Heidelberger Schloss von Baptiste Bayot 1844.jpg|180px|thumb|Arcada de l ''Gläsernen Saalbaus'', cun vista de l Ottheinrichsbau, por Baptiste Bayot, 1844.]]
L ''Gläserne Saalbau'' (Eidifício de l Salão de Vidro)) fui mandado arguer pul Eileitor [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]]. L sou nome deriva de ls speilhos venezianos persentes ne l salão de l piso superior. Ne l pátio, l eidifício tem raízes nas arcadas renacentistas, ambora la galeria de l passadiço apersente bóbedas an stilo gótico tardio. L lhado norte de l eidifício, virado a la cidade, ye absolutamente sóbrio, l lhado lheste fui decorado cun ua pequeinha [[jinela saliente]] gótica i la fachada virada al pátio tena ua ampena decorada.
L Eileitor [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]] reconstruiu l ''Gläsernen Saalbau'' depuis de l final de la Guerra de l Trinta Anhos. Esso modificou la altura de ls andares i lhevou a la custrução de jinelas arcadas ambutidas na fachada norte. Ls remates de las jinelas inda são an parte visibles na fachada norte.
Ne l die [[24 de Júlio]] de [[1764]], un centeilha atingiu dues vezes l eidifício i la strutura ardiu até a las bóbedas de la cave.
An [[1897]] fui çcubierto, na parede oeste de l ''Gläsernen Saalbaus'', un grupo de jinelas muradas an stilo gótico einicial, l que sugere la custrução dua zona de l castielho durante la purmeira metade de l [[seclo XIII]].
Acradita-se que l ''Gläsernen Saalbaus'' yá stubisse planeado aquando de la custrução de l ''Ottheinrichsbau'', ua vez que la metade traseira deste redadeiro se sconde por trás de la fachada i fui eisecutada sin decoração.
==== Ökonomiebau (Eidifício de Serbício) ====
: Nome: neste eidifício fcában las árias de serbício de l castielho i la cozina.
[[Fexeiro:Schlosshof Brunnenhaus Torturm Ruprechtsbau von Lhouis Hoffmeister ca 1820.jpg|left|thumb|''Ökonomiebau'', ''Brunnenhaus'', ''Torturm'' i ''Ruprechtsbau'', por Lhouis Hoffmeister, 1820.]]
Ls tenermos ''"Metzelhaus"'' i ''"Backhaus"'' apuntam para la eisistência dumatadouro i dua panadarie.
La antrada pa ls andares superiores lheva a la zona de habitação de ls guardas de l castielho. Ls eidifícios de serbício lhocalizados ne l canto sudeste de l pátio nun san seneficativos sob l punto de bista de la [[stória de la arte]].
La berdadeira cozina situaba-se ne l lhado sudeste de l castielho, junto a la ''Gesprengte Turm'' (Torre Çmoronada). Subre estes spácios i la sue lhocalização periférica drento de l castielho, Günter Heinemann scribe l seguinte:
{{Quote|La casa de la cozina, que ouregina fumos i oulor de cozinados, terá lhugar nun silencioso canto de l pátio de l castielho que hai mui perdiu l antresse.|Günter Heinemann: „Heidelberg"<ref>Günter Heinemann: „Heidelberg"</ref>}}
==== Soldatenbau (Eidifício de l Suldados) ====
: Nome: assi chamado por ser l spácio de residência de l suldados
L ''Soldatenbau'' stá lhocalizado nas prossimidades de la puorta percipal, de forma la que esta quedasse melhor protegida. Na cave de l eidifício de três andares quedava la casa de la guarda, anquanto para cima se situában ls spácios de habitação de l suldados. Staba, eiqui, aquartelada ua [[guarniçon]] permanente de 50 suldados, çtinados a garantir la guarda i ls serbícios honorários de l castielho.
[[Fexeiro:Heidelberger Schlosshof (Karl Lhange) 1895.jpg|210px|thumb|La ''Brunnenhalle'' antes de la Torturm, 1895]]
==== Brunnenbau (Eidifício de l Chafariz) ====
: Nome: eifício situado ne l pátio, custituído por ua galeria, la ''Brunnenhalle'' (Galeria de l Chafariz), subre l [[chafariz]].
Directamente ne l ''Soldatenbau'', stá ancluida la ''Brunnenhalle'' (Galeria de l Chafariz), mandada eidificar pul Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]]. Ye notable pulas quatro colunas monolíticas lhivres i pulas dues meias-colunas adossadas a la parede. L [[Poço (auga)|chafariz]] semi-anterrado tem cerca de 16 m de perfundidade i fui custruido, provavelmente, ne l anho de [[1508]]. An relação a las colunas, [[Sebastian Münster]] afirmou que estas poderien tener ourige ne l palácio de [[Carlos Magno]] an [[Angelheim am Rhein|Angelheim]], la sue cidade natal, tenendo sido colocadas pul Eileitor [[Felipe, Eileitor Palatino|Filipe]] ne l sou Castielho de Heidelberg, ne l lhugar adonde inda se ancontram hoije. Possiblemente, estes pedamiegos benirun dua antiga strutura de la bezina cidade de [[Mainz]].
=== Torres ===
==== Dicker Turm (Torre Gruossa) ====
: Nome: assi chamada devido a la sue parede cun siete metros de spessura.
[[Fexeiro:Dicker Turm Heidelberger Schloss von Carl Philipp Fohr 1813 1814.jpg|thumb|left|250px|La ''Dicker Turm'' nua gravura de Carl Philipp Fohr, 1813.]]
La ''Dicker Turm'' faz parte de las fortificações de l Castielho de Heidelberg custruídas pul Eileitor Lhuís V. Tenie quaije quarenta metros de altura i las sues paredes siete metros de spessuara i un diâmetro total de 28 metros. Inda assi, estas fuortes paredes fúrun çtruídas. La causa quedou a dever-se a las lhinhas de ruptura, por eisemplo, adonde las muralhas éran perfuradas pulas [[seteira]]s. Tal tamien resultou de l facto de l [[arenito]] nun ser tan sólido cumo la argamassa que lhigava ls cubos desta piedra.
A torre tenie un eifeito amenaçador subre la cidade, l que, de resto, tamien era antenção de l sou criador, ua vez que Lhuís V cunsidrava que la paz solo podia ser cunservada pul medo.
Frederico V mandou trasformar la parte superior de a torre nun [[triato]], copiado, an [[1613]], de l lhondrino [[Globe Theatre]]. Cula anstalação desta sala de triato na ''Dicker Turm'', l Eileitor deseiou associar la ourige britânica de la sue mulhier a la cuntinação de la tradição teatral de [[William Shakespeare|Shakespeare]]. La quaije circular plataforma superior de a torre tenie un diâmetro de cerca de 28 metros i ua ária de 85 metros quadrados.
[[Fexeiro:Dicker Turm Heidelberg 1645 von Merian.jpg|thumb|200px|La ''Dicker Turm'' nun zeinho de Matthäus Merian, 1645.]]
Na anscrição de la placa colocada na ''Dicker Turm'' nun stá mencionado solamente l custrutor de a torre, mas tamien la trasformação efectuada ne l andar superior. Esta tarefa puode ser atribuída, solo, al arquitecto de [[Nuremberga]] Peter Karl. Na anscrição an [[lhatim]] lê-se:
: LVDOVICVS COM(s). PAL(atinus). R(heini) ELEC(tor). DVX. BAVAR(iae). / MOLEM. HANC EXSTRUXIT. La(nno) C(hristi). MDXXXIII. / FRIDERICVS V. COM(s). PAL(atinus). R(heini) ELEC(tor). / S(acri). R(omani). I(mperii). VICARIVS. BAVAR(iae) DVX / AD. ZONAM. VSQ(ue). DESTRVXIT / REFECIT, FORNICIBVS. DISTINXIT / COENACVLI ATTITVDINI. II XXXIII. PED(s). ADDIDIT. / COLVMNAM. TOTIVS. TECTI. MOLEM. SVSTINENTEM / I. MEDIO. SVSTVLIT / IMMOTO. INCORRVPTOQVE TECTO / HAEC. MONVMENTA. POSVIT / La(nno). S(alutis) MDCXIX
: (Tradução: „''Lhuís, Conde Palatino de l Reno, Eileitor i Duque na Baviera, mandou arguer este eidifício ne l anho de Cristo de 1533. Frederico V, Conde Palatino de l Reno, Eileitor i Governador de l Sacro Ampério Romano, Duque na Baviera, tenendo l mesmo eidifício abandonado, reconstruiu-lo, cun ua bóbeda a cobrir l tecto, oumientou la altura de la sala de refeições 33 pies, colunas que sustentam to la carga de l tecto, sin remover nin danificar l telhado, i este monumiento fui deixado ne l anho de la Salvação de 1619.''")
Las dues figuras de piedra mostram ls Eileitores [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] i [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]], ls dous custrutores de a torre.
An [[1689]], la strutura de la parede de l lhado norte fui bumbardeada i caiu ne l bal. Depuis de la çtruição de [[1693]], ls habitantes de Heidelberg oubtivírun ua outorização oufecial para percurar i lhevar las piedras talhadas de la ''Dicker Turm'', cul fim de reconstruirem las sues casas. Un eisemplo desso ye la [[Haus zum Riesen]], un palácio ourbano situado ne l nº 52 de la ''Hauptstraßi'' (Rue Percipal) de Heidelberg, pertencente al Tenente General i Comandante Supremo de la Caça [[Heirren von Venningen|Friedrich Freiherr von Venningen]], la qual fui custruida cun blocos de piedra de la Dicker Turm cun outorização spressa de l Eileitor.
[[Fexeiro:Seltenleer und Torturm am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|160px|''Seltenleer'' (a la squierda) i ''Torturm''.]]
==== Seltenleer (Torre-Prisão) ====
: Nome: ''Seltenleer'' (Spácios Ralos) , ó ''Nimmerleer'', ye l nome dado a la ''Gefängnisturm'' (Torre Prisão) zde [[1603]] i andica, por assi dezir, que l spácio acupado puls prisioneiros nunca staba vazio.
Las ruínas de la ''Gefängnisturm'' (Torre-Prisão) quedam situadas ne l canto sudoeste de l fosso de l castielho. L spácio de la prisão ancontrava-se, provavelmente, na base pouco eiluminada de a torre. Dificilmente poderá ser cunsidrada cumo ua torre de defesa. Ye la más pequeinha de las torres de apoio, cun un diâmetro sterior de cerca de 10 metros, ua altura aproximadada de 19,50 metros i paredes cun ua spessura de 2,75 metros.
Nun ye cierto que l [[Antipapa Juan XXIII]] tenga sido aprisionado an Heidelberg, ambora alguas declarações mencionem l castielho. Deste modo, la ''Seltenleer'' poderá tener servido de prisão al antipapa. Inda assi, presume-se que tal tenga acuntecido nas prossimidades de la ''Alte Brücke'' (Puonte Bielha), pus ua carta, traduzida an eitaliano pa l [[Papa Paulo V]], faz alusão a la chamada Brückenaffe (Puonte de l Macaco), na passagem an que diz ''"ans Gefängnis, so man den alten Affen nennet"'' ("na prisão, antoce ne l chamado bielho macaco").
==== Torturm (Torre-Puorta) ====
: Nome: torre que servia de puorta de acesso al sistema de defesa i adonde staba anstalado l reloijo de l castielho.
[[Fexeiro:Bruecke und Brueckenhaus ç Heidelberger Schlosses.jpg|160px|left|thumb|Vista parcial de la ''Torturm'', cula puonte i la casa de la puonte.)]]
La ''Torturm'' antre [[1531]] i [[1541]] cumo parte de las fortificações abrangidas pul porgrama de defesa de l Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]]. Mantém-se até a la actualidade cumo la percipal puorta de antrada de l castielho. Ne l subterrâneo eisiste un speço sin eiluminação que ye muitas vezes çcrito cumo calaboço. Na câmara que sirbe de passagem atrabeç de la puorta eisiste l buraco dun ascensor, l qual repete ne ls três pisos arriba. Estes furos éran neçairos para abastecer de mantimientos ls guardas de a torre, ls quais residiam ne l piso superior de la strutura.
La ''Torturm'' ye custituida por cubos de [[arenito]]. Tem ua altura de 52 metros, medidos a partir de l fosso, i ua superfice de 12,5 metros quadrados, sendo, actualmente, la más alta de las torres de l castielho. De la fortificação inda eisiste un grande portão carvalho cun un speçamiento (''Nadelöhr'') i las puntas de las grades de l portão. An [[1689]], l ancêndio que queimou l ''Ruprechtsbau'' atingiu l telhado de a torre, çtruindo-la. Actualmente, l que se puode ver de a torre de guarda fui arranjado ne l anho de [[1716]], durante l período [[barroco]], tenendo l vestíbulo de antrada de l çtruído castielho sido recuperado antes que la degradação se tornasse eirreversible.
La fachada de a torre ye dominada pul chamado ''Torriesen'', ua spece de nicho, cun 3,40 metros de altura, cuntendo dous lhiones i guardado pulas státuas de dous cabalheiros. L brasão que deveria star antre ls lhiones, alegadamente an prata, ancontra-se an falta i, provavelmente, terá sido derretido. Las státuas de ls dous cavaleiros, datadas antre [[1534]] i [[1536]], stan apoiadas subre [[mísula]]s i cubiertas por baldaquinos.
[[Eimaige:Heixenbiss Heidelberger Schloss 02.JPG|thumb|160px|La argola de fierro cula chamada "Dentada de la Bruxa".]]
La puonte antre la ''Torhaus'' (Casa de la Puonte) i la ''Torturm'' fui çtruida puls splosivos franceses, an [[1693]], i restaurada pul Eileitor [[Carlos III Felipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] juntamente cula puonte lhevadiça. La puonte lhevadiça solo fui abandonada an [[1810]], sendo custruida, anton, ua lhigação permanente atrabeç dua puonte fixa, cujos pedamiegos atingem ua perfundidade de vinte metros subre l fosso. Inda se puoden recoincer na ''Torturm'' ls buracos para las corrientes que moviam la puonte lhevadiça.
; La "Dentada de la Bruxa"
Ne l portão de l pátio de l castielho ancontra-se ua argola, cula qual ls besitantes dában ua pancada na puorta quando percurában antrar. Segundo la lhenda, recebirie l castielho de persente aquel que mordesse la argola. Muitos tentórun essa tarefa, tal cumo ua bruxa cula sue fuorte dentição, la qual fizo tentativas até quaije partir ls dientes. Essa bruxa tentou mordê-la várias vezes, mas la fuorça de la sue magia falhou. Solo permaneciu un pequeinho aperfundamiento ne l batente de la argola, la chamada ''Heixenbiss'' ("dentada de la bruxa").
Daniel Häberle cunta la stória que se segue:
{{Quote|''Aquel que, al serbício de l senhor de l castielho, cunseguir morder la argola de la puorta, será l próssimo rei. Ne l pensamiento tranquilo de l senhor de l castielho, stá persente que nesta tarefa nun stan ambolvidos solo ls dientes, mas tamien ls eilemientos de la vida.''|Daniel Häberle<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/heixenbiss.html Heixenbiss]</ref>}}
Actualmente puode ver-se la argola de la puorta cula suposta dentada, i la lhenda cuntina a afirmar que recebirá l castielho de persente aquel que cunseguir morder la argola.
==== Krautturm (Torre de la Yerba) ====
: Nome: L nome ''Krautturm'' ye detectable zde l [[seclo XVII]]. Esto deve-se al facto de l piso anferior tener servido, aparentemente, de armazém de granos (''Kraut'' - Yerba = ''Pulver - granulado). Más tarde esse nome fui substituido pula spressão ''Gesprengter Turm'' (Torre Çmoronada). Tamien ye coincida pula zeignação de ''Pulverturm'').
[[Eimagem:Carl Blechen 003.jpg|thumb|220px|Carl Blechen: "''La Gesprengte Turm de l Castielho de Heidelberg''".]]
La ''Krautturm'' fui splodida, an [[1693]], puls suldados franceses durante la Guerra de Sucessão de l Palatinado, depuis de la detonação dua mina se tener mostrado ineficaz an [[1689]]. Zde anton, ye possible ver ls scombros de a torre caídos ne l lhocal. L bumbardeamiento demunstrou que l material de lhigação era más resistente que ls tijolos de arenito burmeilho que custituiam a torre.
A torre tenie, oureginalmente, ua altura de cerca de 28 metros. An [[1610]] fui oumentada até als 42,50 metros. Actualmente, las sues ruínas inda se arguem até als 33 metros.
Un de ls admiradores desta ruína fui [[Johann Wolfgang von Goethe]], que zenhou esta torre a partir de la [[puonte]] subre l [[fosso]], ne l die [[23 de Setembre]] de [[1779]]. Goethe besitou Heidelberg uito vezes, mas la quarta vez fê-lo an segredo, tenendo l facto sido revelado, atrabeç de pesquisas, solo an [[1899]]. Aparentemente, Goethe tenie prainos políticos secretos, possiblemente lhigados a la criação dun prencipado an Heidelberg, que se oupusesse al poder de [[Frederico II de la Prússia|Frederico, l Grande]]. De qualquier forma, ne l die [[23 de Setembre]] de [[1779]], [[Carlos Augusto, Grano-duque de la Saxónia-Weimar-Eisenach]] i Goethe anterrompírun, an Heidelberg, la çlocação que efectuában a la [[Suíça]], tenendo passado to la tarde ne l castielho. Carlos Augusto "''mobiu-se lhentamente an torno de las guapas ruínas antigas''", anquanto Goethe fazie ls purmeiros zeinhos de la çtruída ''Pulverturm''.
==== Apothekerturm (Torre de la Framácia) ====
: Nome: esta torre deve l sou nome a la palavra griega "apotheca", que quier dezir "spácio de armazenamiento". Na verdade, nunca albergou ua framácia, la qual stubo alojada noutras partes de l castielho. Actualmente faz parte de l ''Deutschen Apothekenmuseums'' (Museu de la Framácia Alman).<ref>[http://www.deutsches-apotheken-museum.de/ Site de l ''Deutsches Apothekenmuseum'']</ref>
La ''Apothekerturm'' ye ua ''Flankierungsturm'' (torre de acompanhamiento), custruida al mesmo tiempo de la ''Glockenturm'' i de la ''Krautturm''. A torre queda más ó menos a meio de l 125 mets de l lhado ouriental de l castielho. Las antigas muralhas fúrun substituidas por tijolos ó jinelas. Ne l anho de [[1600]], a torre fui cumbertida nun spácio residencial para la corte an spansão.
L ''Deutsche Apothekenmuseum'' recebiu, an [[1957]], spácios ne l ''Lhudwigsbau'' i na ''Apothekerturm'' para las sues colecções. Antes, este museu stubo anstalado an [[Munique]] i - depuis de bumbardeado ne l decorrer de la [[Segunda Guerra Mundial]] – na [[Neue Residenz (Bamberg)|Neue Residenz]] de [[Bamberg]].
Antre las sposições de l museu anclui-se ua casa ó ua framácia de viagem (''Reiseapotheke'') na posse dun senhor de tierras, para alhá de valiosos [[almofariz]]s i vasos çtinadas a armazenar drogas, ouriundos de l períodos [[gótico]] i [[Renacimiento|renacentista]]. Puoden, inda, besitar-se las anstalações de quatro [[framácia]]s antigas (coincidas cumo ''Ouffizin''), datadas de ls seclos [[seclo XVIII|XVIII]] i [[seclo XIX|XIX]]. L punto alto de l museu ye custituído pula colecção de medicamientos (''Materia medica''), la qual eisibe drogas cunseguidas a partir de minerais, animales i plantas.
[[Eimagem:Altan Glockenturm Heidelberger Schloss von Lhaurent Deroy 1844.jpg|140px|thumb|La ''Glockenturm'' i vista parcial de l ''Altan'', por Lhaurent Deroy, 1844.]]
==== Glockenturm (Torre de l Campana) ====
: Nome: assi chamada por tener un campana pendurado ne l sou topo, l qual podia ser ouvido la grande çtância.
Este canto de l castielho stubo fuortemente associado al arsenal, quedando la parte superior de la ''Glockenturm'' çtinada la fins residenciais. [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] mandou duplicar la altura de a torre, redonda i cun un solo piso, ganhando cun esso spácio residencial de repersentação. De la relativamente baixa torre de la artilharia, de [[1490]], naciu un eidifício civilizado. Deste modo, l antigo tecto fui removido, la alvenaria chubida i ua nuoba cobertura lhevantada. Las jinelas deste [[belvedere]] ouferecem ua ampressionante vista de l bal de l [[Neckar]].
La ''Glockenturm'', ne l canto nordeste, ye l simblo de l eidifícios de l castielho. Stá an ruínas zde que fui atingida por un centeilha na nuite de [[25 de Júnio]] de [[1764]], tenendo l ancêndio dende resultante çtruído to l eidifício, cun scepção de las paredes steriores.
== Outras anstalaçones ==
=== Pátio de antrada ===
L pátio de antrada de l Castielho de Heidelberg ye ua ária cumpreendida antre l porton percipal, l poço alto de l príncepe (''Oubíren Fürstenbrunnen''), l porton de Eilisabeth pa l jardin (''Stückgarten''), l porton de l palácio i la antrada para jardin. Por bolta de [[1800]] fui ousado pul [[Prefeito de l palácio|admenistrador]] para secar roupa. Mas tarde fui ousado para apascentar buis, sendo eilhi mantidas galhinhas i gansos.
==== Porton percipal ====
La aprossimaçon al pátio ye feita atrabeç dua puonte de piedra subre un [[fosso]] an parte preenchido. L porton percipal fui custruido ne l anho de [[1528]]. la casa de begia oureginal fui çtruida durante la [[Guerra de l Nuobe Anhos]] i substituida, an [[1718]] por un arcado porton arcado. L porton situado a la squierda de la antrada percipal fui cerrado por meio dua puonte lhebadiça.
==== Placa memorial la Goethe ====
[[Eimaige:Marianne von Willemer.png|thumb|Marianne von Willemer]]
[[Eimaige:Goethe Ginkgo Biloba.jpg|thumb|right|Manuscrito oureginal de l poema la Goethe.]]
An [[1961]] fui arguida ua placa de piedra, nua parede arruinada de l abiário, para substituir ua outra más antiga. La anscriçon reproduç bersos scritos por [[Marianne von Willemer]] lhembrando l sou redadeiro ancontro cun [[Johann Wolfgang von Goethe]]. De l nuobe strofes, scritas ne l die [[28 de Agosto]] de [[1824]], por ocasion de l 75º anibersário de Goethe, ancontram-se trascritas trés ne l castielho:
: ''Ne l terraço un alto arco abobadado''
: ''fui an tiempos l sou ir i benir''
: ''l código puxado a partir de la amada mano''
: ''You nun la ancontrei, eilha yá nun puode ser bista''
: …
: ''Este poema scrito por Marianne von Willemer''
: ''an mimória de l ser ultimo ancontro cun''
: ''Goethe ne l Outonho de l anho de 1815''
Eimediatamente an frente de la placa memorial la Goethe argue-se la arble de [[Ginkgo]], de la qual Goethe dou ua fuolha la Marianne von Willemer cumo simblo de amisade. L poema fui publicado más tarde cumo "''Suleika''" na obra [[West-östlicher Diwan]].
Fui trasmitido que Goethe simpatizaba cun las fuolhas de Ginkgo i cula sue forma de pregueada. Nua de las fuolhas ambiou ua spresson de afeto por Marianne von Willemer, la terceira mulhier dun sou amigo de [[Frankfurt]], l banqueiro Johann Jakob von Willemer, más moço que el más de binte anhos. L coleçonador de arte i scritor [[Sulpiz Boisserée]], simpatizante de Goethe, menciona na antrada dun diário la génese de l poema ''"Gin(k)go biloba"'':
: „''Heitrer Abend. G. tubo de Wilemer ua fuolha de Ginkho (sic) biloba cumo simblo de amisade de la cidade. Nun se sabe se cun dues ó ua prega. Era este l cuntenido de l bersos.''"
L testo de l poema ampeça de la seguinte forma:
: '''Ginkgo Biloba'''
: ''Esta fuolha dua arble de l Ouriente,''
: ''Fui dada al miu jardin.''
: ''Rebela un cierto segredo,''
: ''L qual me dá prazer i antriga las pessonas.''
: …
La carta cuntendo este poema, cul qual Goethe ancluiu dues flhas de Ginkgo, puode ser bisto ne l Museu Goethe, an [[Düsseldorf]]. L Ginkgo, plantado an [[1795]], al qual Goethe cunduziu Marianne von Willemer, an [[Setembre]] de [[1815]], yá nun se ancontra de pie. Zde [[1928]], la arble de Ginkgo eisistente ne l jardim de l castielho fui rotulada cumo sendo "la mesma arble que anspirou Goethe a criar l sou guapo poema". La arble inda eisistia, probabelmente, an [[1936]].
==== Sala de arreios ====
La antiga sala de arreios, oureginalmente ua casa de carruagens, fui na rialidade ampeçada cumo ua fortificaçon. Depuis de la [[Guerra de l Trinta Anhos]] fui ousada cumo stábulos, assi cumo armazén de ferramientas, garagem i casa de carruagens. Ne l [[seclo XVIII]], la [[bóbeda]] colapsou, sendo reedificada antre [[1977]] i [[1979]]. Atualmente sirbe cumo cafetaria pa ls bejitantes.
==== Poço de l Príncepe ====
[[Eimagem:Ouberer Fuerstenbrunnen am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|Scaleiras de acesso al poço de l príncepe.]]
L Poço Alto de l Príncepe fui zenhado i custruido durante l reinado de l Príncepe [[Carlos III Filipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]]. Subre l porton de acesso al poço ancontra-se l sou monograma cula data de [[1738]] cinzelada na piedra. Ne l lhado squerdo de la scaleira de acesso ancontra-se la seguinte ampeçon:
: [DlreCtione] ALeXanDro Blblena CVra eit oupera HeinrICl Neeb Fons hIC PrInCIpaLIs reparat(Vs) PVrIor sCatVrlt
: (Tranduçon: Esta obra fui ampreendida sob la superbison de [[Alessandro Galli de la Bibiena]] i Heinrich Neeb.)
La anscriçon ye un cronograma para la data de [[1741]]. Atrabeç desta fuonte i de l Poço Baixo de l Príncepe fúrun supridas, até al [[seclo XIX]], las necidades de auga na residéncia de l príncepe an [[Mannheim]].
An [[1798]], [[Johann Andreas von Traitteur]] recordou este trasporte de auga:
{{Quote|Debido a la falta dua buona i soudable fuonte de auga, siempre que la corte staba an Mannheim, la auga neçaira era trazida diariamente de la muntanha. Era bien coincido que na garaige staba guardado l bagon special de auga, que era lhebado para Heidelberg diariamente i que trazia auga de l Poço de l Príncepe situado ne l topo de l castielho.|Hans Weckesser: „''Geliebter Wasserturm.''"<ref>Hans Weckesser:''"Amada Torre de Agua. La Stória de ls marcos de Mannheim"''.</ref>|Hans Weckesser: "''Geliebter Wasserturm''"}}
La qualidade de la auga an Mannheim era tan mala, que las famílias de la classe alta de la corte financiában este trasporte de auga de Heidelberg para Mannheim. Na residéncia de l príncepe, eisistiu, até [[1777]], un cargo na corte antitulado de ''"Heidelberger Wasserfüller"'' ("Anchedor de Auga de Heidelberg").
=== Altan ===
Nome: ''Altan'' ye ua palabra almana que deriba de l [[lhéngua eitaliana|eitaliano]] ''altana'', que por sue beç deriba de l [[lhatin]] ''altus'' (alto), sendo atribuida la terraços ó belbederes.
[[Eimagem:Altan Glockenturm Friedrichsbau Heidelberger Schloss von Lhouis Hoffmeister ca 1820.jpg|thumb|left|300px|L ''Altan'', cul ''Friedrichsbau'' i la ''Glockenturm'', an 1820, por Lhouis Hoffmeister.]]
L ''Altan'' (atual terraço de l besitante), la chamada "Baranda de l Príncepes ("''Balkon dar Fürsten"''), ouferece buonas bistas subre l bal de l Neckar, la cidade de Heidelberg i las prossimidades de l ''Heiligenberg'' (Monte Santo) cula ''Philosophenweg'' (Strada de l Filósofos). La puorta situada a la dreita, na stremidade oucidental de l ''Altan'', cunduz al spácio de l grande barril. L ''Altan'' ye un amplo spácio, apartado más de uito metros de l ''Friedrichsbau'', que cunduz a la cidade atravé de la ''Burgweg'' (Strada de l Castielho). Ne ls cantos steriores de l Altan ressaltam dous mirantes abiertos, que se associam a la ostensiba fachada de l ''Friedrichsbau'' i al amplo terraço.
Cula anstalaçon de la fachada de l ''Altan'', mantém-se la tradiçon de l eidifícios periféricos ancerrados nua muralha sterior.
Na parede de apoio de l terraço, l Eileitor [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]] deixou ua anscriçon cul sou nome, al qual acrecentou l sou lhema favorito an lhatin:
: ''"Pfalzgraf Friderich /Churfürst bawet mich / 1552/ D(i) C(oelo) V(ictoria)" - (zu dt. etwa: ''Dar Himmel gibt den Sieg'')"''
La strutura sob la baranda serbia pa l armazenamiento de armas, muniçones, mantimientos i abrigo pa ls suldados. Ambaixo de l terraço, ne l ''Altangarten'' (Jardim de l Altan), ancontra-se la antiga "''Großen Batterie''" (Grande Bateria). Esta ye un fuorte canhob de bronze zeignado pul nome francés de "''Le Coco''" (que quier dezir "l frango"). Esta arma fui fundida an [[1794]], l terceiro anho de la República Francesa, na cidade de [[Douai]]. "''Le Coco''" puode tener sido capturado durante la bitória subre un cuntingente de tropas francés, an [[Handschuhsheim]], i lhebado pa l castielho cumo un troféu.
; L Salto de l Cabalheiro
[[Eimagem:Rittersprung 03.JPG|thumb|250px|''Dar Rittersprung'' (L Salto de l Cabalheiro).]]
Wilhelm Sigmund cunta la seguinte stória ne l sou lhibro "''Alt Heidelberg''" (Antiga Heidelberg):
{{Quote|''Cierta vz, durante la rializaçon dun banquete ó outro eibento, eirrompeu subitamente un ancéndio ne ls spácios superiores de l castielho, sendo todas las damas i cabaheiros postos debrebe an sigurança, cun scepçon dun cabalheiro. Este nun staba familiarizado cun ls cumpartimientos, scaleiras i corredores i ancontrou todas las salidas bloqueadas pul fuogo. Las chamas ancontrórun facilmente quemido nas cortinas i noutros materiais anflamables. Ancontrando-se cercado, gritou por ajuda. Inda assi, naide l oubiu, l que talbez l tenga lhebado a pensar que nun restaba naide para salbá-lo.
Antoce, nun le restaba outra alternatiba senó saltar temerosamente pula jinela. I l cielo recompensou l audacioso ato. Finalmente, chegou íntegro al fondo. Mas l suolo fui perfurado pulas fuortes botas, deixando alhá pegadas que inda hoije puoden ser bistas. Las pessonas registórun estas stranhas marcas ne l ''Altan'' de l castielho cul nome de "Salto de l Cabalheiro" (''Rittersprung'').|Wilhelm Sigmund: „''Alt Heidelberg''"<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/rittersprung.html Rittersprung]</ref>}}
Atualmente, ls besitantes de l castielho tentam que ls sous calçados se ancaixem nas pegadas de l cabalheiro. Outra lhenda associa la pegada cul Eileitor [[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]], afirmando que este saltou, cumpletamente alcoolizado, de la jinela de l sou palácio pa l terraço de l castielho.
=== Fossos (Hirschgraben/Halsgraben) ===
[[Eimagem:Hirschgraben ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|left|Bista parcial de l ''Hirschgraben''.]]
: Nome: Ne ls fossos tamien éran mantidos benados, de adonde resulta l nome de ''Hirschgraben'' (Fosso de l Benados).
Ls [[fosso]]s fazien parte de l sistema de defesa de l castielho. An [[1962]], pensou-se an repoboá-los cun benados, mas esta eideia nun se cuncretizou porque l terreno pisado oufereca ua bison zagradable. Ye defícel eimaginar que ne l ''Hirschgraben'' (Fosso de l Benados) tubírun lhugar demunstraçones de caça.
[[Eimagem:Heidelberger Schloss von Johann Wolfgang Goethe.jpg|thumb|280px|Ls fossos de l castielho nun zeinho de Goethe.]]
Na base de l muro oeste ancontram-se nuobe buracos, resultantes de las tentatibas francesas de poner minas, an [[1693]], por baixo de l dezido muro, las chamadas "cadeias de spluson" (''Kettensprengungen''). Inda assi, la outelidade de la pólbara fui lhemitada pula houmidade i, por outro lhado, tamien fui detreminada pula persença de las tropas amperiais, pul que nun houbo tiempo para que ls comandos de spluson fússen dados.
Un oubstáculo adicional a un possible ambasor poderie tener sido ua inundaçon. L fluxo de auga podia ser zbiado pa l fondo de l ''Hirschgraben'', inundando-lo.
L Eileitor [[Juan Guilherme, Eileitor Palatino|Juan Guilherme]], residente an [[Düsseldorf]], nun staba sastifeito cula sue Residéncia an Heidelberg, tenendo planeado reabastecer l fosso oeste atrabeç de l zambolbimiento de nuobos eidifícios.
=== Poço baixo de l Príncepe ===
: Nome: Nacente de auga que abastecie la corte eileitoral ne l [[Schloss Mannheim]].
L Poço baixo de l Príncepe (''Untere Fürstenbrunnen'') ye un chafariz, custruido a mando de l Eileitor [[Carlos Teodoro, Eileitor de la Baviera|Carlos Teodoro]] cumo cumplemiento de l Poço Alto de l Príncepe, çtinado a abastecer l [[Schloss Manneim]], la nuoba residéncia de l eileitores, cun auga potable. L trasporte de la auga até [[Mannheim]], la binte quilómetros de çtáncia, era feita durante la nuite cul recurso la [[mula]]s.
Tamien eiqui stá ua anscriçon, an lhatin, dedicada al Eileitor Carlos Teodoro. Nesta anscriçon, l eileitor i la sue sposa, [[Isabel Augusta de Sulzbach]], san chamados de pai i mai de la pátria i associados al "nuobo i mui saudable poço":
: NOVA ET SANISSIMA CAROLI / THEODORI PATRIS PATRIAE / SCAT VRIG0 / La MATRE PATRIAE ELISABETHA / AVGVSTA IN NECTAR RECENS / SANITATIS PARITER. DESIGNATA
Acede-se al poço de granito atrabeç dua puorta de fierro, subre la qual se puode lher la seguinte anscriçon an lhatin:
: NATVRA SANVS. DIRECTIONE THOMAE BREYER CLARVS
: (traduçon: "''Natureza saudable. Direçon de l famoso Thomas Breyer''")
Esta anscriçon repersenta un cronograma, de l qual resulta l anho de [[1767]].
=== Casamata ===
[[Fexeiro:Halsgraben am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|180px|Casamata de la auga ne l ''Halsgraben''.]]
: Nome: la palabra deriba de l eitaliano ''casamatta'', que quier dezir "casa armada", cun ourige nas palabras ''casa'' (casa) i ''matta'' (scura).
La casamata, protegidas por bóbedas dua fortaleza antes de l bumbardeamiento pula artilharia, custitui, depuis de la [[Guerra de l Trinta Anhos]], l que resta dacitada fortaleza. An bejitas guiadas, puode berificar-se se ye berdade la eisisténcia dua salida de eimergéncia para a cerca.
L muro, situado mui ambaixo de las torres i eidifícios, tenie, al mesmo tiempo, la funçon de apoiar la parte ouriental de l castielho an ouposiçon al ''Friesental'' (Bal Fresco) i fins melitares. Ua parte desta casamata fui anterrada, mas stá outra beç la çcubierto. Inda se mantém antata antre la ''Apothekerturm'' i la ''Krautturm''. Na parte sterior puoden detetar-se lhacunas. La casamata fui cunsidrabelmente anfraquecida atrabeç de las remodelaçones i reconbersones feitas puls bários eileitores.
An [[1998]], por rezones de sigurança, ua parte de ls caminos de l ''Friesenberg'' (Monte Fresco) fúrun ancerrados junto a la casamata.
La casamata de la auga, un muro que cunduz a la ''Krautturm'', ye ua galeria de bóbeda dupla, datada de l [[seclo XVI]], de cuja base sal l acesso al ''Friesental'' a partir de l fosso de l castielho. La parte de cima serbiu de passaige de la auga benida de l [[Königstuhl]] pa l castielho.
=== Zeughaus i Karlschanze ===
[[Eimagem:Zeughaus Heidelberger Schloss von Johann Ulrich Kraus 1684 (Ausschnitt).jpg|220px|left|thumb|La ''Karlsturm'' i la ''Zeughaus'' (a la squierda), an 1684, por Johann Ulrich Kraus.]]
: Nome: ''Zeug'' ye ua spresson mediebal almana para [[armadura]], ancluindo, más tarde, ls respetibos acessórios quando la artilharia formou ua [[guilda]].
La antiga ''Zeughaus'' (Casa de las Armaduras) fazie parte de la arquitetura melitar i corresponde a la redadeira fase de spanson de las fortificaçones de l castielho. Ancontra-se ne l punto más setentrional de la planta de l castielho i porjeta-se cumo un [[bastion]] pa l bal de l Neckar. An frente a la ''Zeughaus'' quedaba l arsenal de l canhones, cun un spácio arriba çtinado la armas de pequeinho calibre.
Na ''Zeughaus'' fúrun mantidas armas, muniçones i armaduras. Durante la [[Guerra de l Trinta Anhos]], la ''Zeughaus'' sofriu danos pesados, devido a bumbardeamientos lhançados a partir de l ''Heiligenberg'', na borda ouposta de l [[Neckar]]. Estas marcas inda san bisibles na albenaria. An [[1693]], la ''Zeughaus'' fui dinamitada puls franceses durante la Guerra de Sucesson de l Palatinado, sendo restaurada más ua . An [[1764]], la strutura sofriu un ancéndio, nun sendo restaurada depuis desso.
Antes de la ''Zeughaus'' queda l ''Karlsschanze'' (Reduto de Carlos) cula ''Karlsturm'' (Torre de Carlos), ua custruçon meramente melitar çtinada a garantir la sigurança de l porton norte. Fui custruida depuis de la Guerra de l Trinta Anhos ne l lhocal dua casa çtinada a jogos (''Ballspielhause''). Atualmente, l acesso al castielho ye feito sclusibamente pul porton sul. La ''Karlsturm'' fui custruida an [[1683]] i lhougo çtruída, an [[1689]], pulas tropas francesas. Atualmente, la antiga torre stá quaije cumpletamente zaparecida.
== Jardins ==
=== Stückgarten (Jardin de las Peças) ===
[[Eimagem:Stueckgarten Heidelberg 1620on Merian.jpg|200px|left|thumb|Bista de l ''Stückgarten'' para alhá de la muralha, por Matthäus Merian, 1620.]]
: Nome: L nome ''Stück'' (Peça) refere-se als canhones que eiqui fúrun anstalados. ''Stück'' ye un termo zatualizado para un tipo de [[canhon]].
L ''Stückgarten'' (Jardin de las Peças) corresponde al terraço oucidental de l castielho. Oureginalmente, este spácio fui criado pul Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] para la anstalaçon dua lhinha de canhoness. [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]], al stablecer eiqui un jardin de recreio (''Lhustgarten''), anfraqueciu la capacidade de defesa de l castielho.
L passeio de recreio an que fui cumbertido l ''Stückgarten'', al qual fui dado acesso pul ''Eilisabethentor'' (Porton de Isabel), tornou-se nun prazer pa ls eilegantes de la corte. Ne l [[seclo XIX]], l ''Stückgarten'', que nun fazie parte de l ''Hortus Palatinus'', fui ambolbido ne l ambestimiento total. Para drento de la ''Eilisabethentor'', eisistia ua Casa de Páixaros (''Vogelhaus'') ne l acesso al palácio. Ua alameda cunduzia al ''Anglischen Bau'', anquanto la superfice de l jardin era cubierta por canteiros ornamentais.
Quando la Guerra de l Trinta Anhos ambadiu Heidelberg, ls terraços traçados an bolta de l palácio rebelórun-se un ampecilho para la defesa. Ua beç que estes terraços de l castielho stában cumbertidos an spácios de recreio, fúrun custruídos muralhas a las priessas.
De l ''Stückgarten'' cunsegue tener-se ua clara bison de la [[Floresta de l Palatinado]] (''Pfälzerwald'') i de la Fossa Renana (''Rheinebene''). Mirando eimediatamente para baixo, ben-se ls telhados de la cidade de Heidelberg ó ls fossos de l castielho.
==== Eilisabethentor (Puorta de Isabel) ====
[[Eimagem:Eilisabethentor am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|250px|La ''Eilisabethentor'' bista de las ruínas de l ''Anglischen Bau''.]]
: Nome: batizada an houmenagem a la princesa anglesa [[Isabel Stuart]], queda situada a la antrada de l ''Stückgarten''. Custitui, junatmente cul ''Anglischen Bau'' i l triato de la ''Dicken Turm'', ua alteraçon ampreendida por Frederico V para houmenagear la sue mulhier anglesa.
Este porton fui ua surpresa de Frederico V para la sue moço sposa, tenendo sido arguido nua sola nuite, an [[1615]], cumo un persente pa l sou 19º anibersário. Inda assi, nun eisiste nanhue proba documental, para alhá de la dedicatória an lhatin grabada na piedra:
: FRIDERICVS V ELISABETAE CONIVGI. CARISS (IMAE) La(NN0). C(HRISTI). MDCXV. F(ACIENDUM). C(URAVIT)
: (traduçon: :"''Frederico V mandou custruir (l porton) para la sue mulhier Isabel ne l Anho de l Senhor de 1615.''")
La ''Eilisabethentor'' fui custruída al stilo dun [[arco de l triunfo]], sendo l purmeiro monumiento [[barroco]] de l Castielho de Heidelberg. L arquiteto de l porton fui [[Salomon de Caus]], un de ls dous arquitetos que benirun para Heidelberg cun Isabel. Las quatro colunas san repersentadas cumo troncos de arble puls quais trepam [[heira]]s. Na folhagem stan scondidos animales de todas las speces, cumo sapos, scarabelhos, caracoles, lhagartos ó squilos.
==== Vogelhaus (Casa de l Páixaros - Ourangerie) ====
[[Eimagem:Vogelhaus-Grundmauern Heidelberger Schloss am Stueckgarten.jpg|180px|thumb|Fundaçones de la antiga ''Vogelhaus'']]
Diretamente al lhado de l ''Eilisabethentor'' quedaba la ''Vogelhaus'' (Casa de l Páixaros), ua [[ourangerie]] que formaba l stremo sul de l ''Stückgarten''. Ne l [[seclo XVIII]], houbo prainos para que esta casa fusse alargada pa l fosso i passasse a ancluir l ''Eilisabethentor''. La reconstruçon desta strutura debie ancluir ua casa de hóspedes de dous andares cun un apartamiento pa l anfitrion, perpuosta que fui recusada pula corte eileitoral. Atualmente, solo resta la parede oucidental i las lhajes de piedra ne l suolo. L praino de la ''ourangerie'' fui trasferido pa l [[Schloss Schwetzinger]] an [[1725]].
La orde para demolir la ''ourangerie0'' fui dada durante ua besita de l Eileitor, an [[1805]]. Más tarde, l ''Stückgarten'', l ''Schlossvorhof'' (Pátio de Antrada) i ls ''Terrassengarten'' (Terraços Ajardinados) fúrun reunidos nun parque público de acesso lhibre.
=== Schlossgarten (Jardin de l Palácio - Hortus Palatinus) ===
[[Eimagem:Terrasse am Hortus Palatinus.jpg|thumb|left|160px|Terraço percipal de l antigo ''Hortus Palatinus''.]]
L ''Schlossgarten'' (Jardin de l Palácio) tem l nome lhatim de ''Hortus Palatinus'' (Jardin Palatino) i fui ecomendado pul Eileitor Frederico V la [[Salomon de Caus]]. Esso lhebou a la spanson de l chamado ''Hasengärtlein'', l jardin de l castielho cun ourige na [[Baixa Eidade Média]], l que eisigiu seneficatibas mobimientaçones de tierra. Las capacidades de defesa de l castielho tamien fúrun fragilizadas.
Quando Frederico fui eileito Rei de la Boémia i mudou la sue residéncia para [[Praga]], ls trabalhos ne l ''Hortus Palatinus'' fúrun suspensas. L jardin nunca benerie a ser acabado. La forma i la çposiçon de ls parterres solo sobrebibeu atrabeç de zeinhos. L ''Hortus Palatinus'' fui, ne l sou tiempo, un s más famosos jardins de la [[Ouropa]] i fui çcrito puls cuntemporáneos cumo la "[[siete marabilhas de l mundo|oitaba marabilha de l mundo]]".
An [[1719]], l Eileitor [[Carlos III Filipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] ampeçou a dar ua forma barroca la parte de l jardin de Frederico V.
Ua beç que fui criada, an [[1832]], ua cadeira de Floresta Botánica (''Forstbotanik'') na Ounibersidade Técnica de Karlsruhe, passou a haber un fuorte antresse por estas plantaçones.
Al lhongo de l anhos, la cumposiçon oureginal cun [[cunífera]]s fui bulgarizada cun [[caducifólia]]s, pul que la ampresson giral de l parque mudou cunsidrabelmente.
==== Scheffelterrasse (Terraço de Scheffel) ====
: Nome: este terraço recibe l nome de ''Scheffelterrasse'' debido a ua státua de bronze de l poeta [[Joseph Victor von Scheffel]] que eiqui eisistiu antre [[1891]] i [[1942]], anho an que fui fundida.
[[Eimagem:Scheffelterrasse Hortus Palatinus 02.JPG|250px|thumb|Bista giral de l ''Scheffelterrasse''.]]
L grande ''Scheffelterrasse'' (Terraço de Scheffel) cunsiste nun terraço cunsulidado atrabeç de la custruçon dua arcada de 20 metros de altura. Atrabeç desta strutura, l jardin fui spandido subre la colina de l ''Friesenberg'' (Monte Frísio). Para este terraço, situado frente al cumplexo de l palácio, fui planeada ua casa de jardin (''Gartenhaus''), la qual , inda assi, nunca benerie a ser eisecutada.
Depuis de l zaparecimiento de la státua que le dou nome, solo ne l die [[26 de Júnio]] de [[1976]] fui çcerrado un memorial la Scheffel. ESta piedra ye más modesta que l monumiento anterior, mostrando un medalhon cula eimagem de Scheffel, moldada a partir de la eimagem persente ne l sou túmulo an [[Karlsruhe]].
Scheffel screbiu bários poemas subre Heidelberg. Un deilhes, "''Alt-Heidelberg, du feine''" ("Bielha Heidelberg, sue delicadeza"), tornou-se popular antre ls studantes atrabeç de la adataçon musical de [[Anton Zimmermann]].
Scheffel era mui coincido an Heidelberg i habie muitas eimagens de l an bários lhocais. Solo ne l ''Scheffelterrasse'' zapareciu, depuis de la [[Purmeira Guerra Mundial]], un monumiento an sue houmenagem, ua beç que alguns studantes decidiram roubar un busto de Scheffel i anstalá-lo ne l ''Scheffelterrasse''. Na manhana seguinte, este apareciu danificado ne l suolo. Un aproximou-se dun guarda de l parque i preguntou-le maliciosamente:
<blockquote><an>
Dígamos, buono home, que talbeç se trate de l famoso nano Perkeo de l Castielho de Heidelberg?
</an></blockquote>
Al que l guarda respundiu eirritado:
<blockquote><an>
Nee, dess is er net. Awwer gsoffe hott dar aach …!" (Nó, nun ye el. Mas tamien stá ambriagado…!) <ref>www.heidelberger-altstadt.de</ref>
</an></blockquote>
Ne l stremidade de l ''Scheffelterrasse'', adonde la [[balaustrada]] rebuolta para la dreita, argue-se l reduto. Eiqui, [[Salomon de Caus]] querie custruir ua delicada torre cun ua galeria abierta. A partir desta punto, tener-se-iba ua ampressionante bista panorámica de l castielho, de la cidade de Heidelberg i de l bal de l Neckar. Ambora téngan sido ampeçados ls trabalhos nas fundaçones, las obras fúrun anterrompidas an [[1619]].
==== Banco de Goethe i Marianne ====
[[Eimagem:Goethebank Hortus Palatinus.JPG|250px|thumb|Banco de Goethe i Marianne.]]
Ne l ampeço de [[1922]], l Banco de Goethe i Marianne, custruido nun tipo de piedra calcária (''Muschelkalkstein''), fui colocado ne l bordo ouriental de l terraço percipal. Esta eideia partiu dun requerimiento feito por un porsor de Heidelberg, an [[1919]], cumo comemoraçon de l centenário de l aparecimiento de l [[West-östlicher Divan]] (coleçon de poemas de Goethe).
Na parte de trás de l banco stá repersentada ua [[coculho]], tenida ne l Ouriente cumo mensageira de l amor. L testo subre l banco diz l seguinte:
: "''Und noch einmal fühlet Hatem Frühlingshauch und Sommerbrand''" ("i más ua beç Hatem sente l sopro de la Primabera i l fuogo de l Berano")
Esto remete pa l ancontro de Goethe cun [[Marianne von Willemer]]. Goethe ourganizou l lhibro ''Suleika'', de l ''West-östlichen Divans'', pul çcurso i cuntra-çcurso de Hatem i Suleika. Ls dous nomes cumbinam-se cun ls de Goethe i Marianne von Willemer.
Ne l testo ambaixo san rialçados ls sentimientos de Marianne:
: "''Dort wo hohe Mauern glühen, finde ich den Vielgeliebten''" ("Adonde las altas paredes brilham, oubserbo l bien amado")
A poucos metros de l puial ancontra-se un monumiento la Goethe, cun dous metros de altura, repersentando la cabeça de l poeta, an bronze, inaugurado ne l die [[5 de Maio]] de [[1987]], Die de la Ouropa. Na base, an arenito, ancontra-se la seguinte anscriçon:
: "''Auf dar Terrasse hoch gewölbten Bogen war eine Zeit sein Kommen und sein Gehn''" ("Na alta arcada de l terraço tubo un tiempo de chegada i de partida")
Esta ancriçon fui straida dun poema de Marianne von Willemer i faz aluson a la arcada de 20 metros que sustenta l ''Scheffelterrasse''.
=== Friesental (Bal Fresco) ===
[[Eimagem:Friesental Heidelberg 1620 von Merian.jpg|thumb|220px|Zeinho de l ''Friesental'', por Matthäus Merian, 1620.]]
L ''Friesenberg'' (Monte Fresco) fui ancluído ne l sistema giral. Un decumiento de [[1750]] mostra que la ária de l ''Friesental'' (Bal Fresco) staba acupada por un ''Thier-Garthen'' (Jardin de Animales), ne l qual eisistiam cerbos i benados. La colina de l castielho era coincida, antes, por ''Kalte Tal'' (Bal Fresco), ua beç que ye lhigeiramente banhado pul Sol.
Ne l lhado ouriental de l ''Friesental'', ouposto al castielho, quedaba ua acupaçon [[Orde de l Carmo|carmelita]], adonde l Eileitor [[Roberto I, Conde Palatino de l Reno|Roberto I]] habie custruido la ''Jakobskapelle'' (Capielha de Jacó) i alojamientos para albergar ls armanos studantes. Desta acupaçon restam solo alguns bruxedos de l antigo mosteiro. Na eigreja carmelita tamien se ancontraba ua sepultura de l [[Wittelsbach]]. Ua beç que estes san antepassados diretos de l [[Reino de la Baviera|Reis de la Baviera]], las tumbas fúrun trasferidas para [[Munique]], an [[1805]], adonde fúrun depositadas na cripta de la Eigreja de San Miguel.
==== Piedra cun anscriçon frente a la Dicker Turn ====
[[Fexeiro:Gedenktafel an Dicken Turn ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|left|140px|Piedra frente a la ''Dicken Turn''.]]
Ne l ''Friesenberg'' (Monte Fresco), na parte ouriental de l castielho, stubo anstalado un campo de tiro de la [[artilharie]] eileitoral. L Eileitor [[Carlos II, Eileitor Palatino|Carlos II]] dibertiu-se eiqui frequentemente la çparar tiros de pistola. La ancriçon nua piedra situada a la squierda de la ''Dicken Turn'', refree-se als sous feitos pessonales, de ls quales staba, oubiamente, mui ourgulhoso:
: ANNO MDCLXXXI. DEN XXII JANUARI BON SCHLOSS AUF DISEN ORT HAT WIEDER ALLES HOFFEN AUS STUCKEN CHURFURST CARL MIT KUGEL TROFFEN
(Traduçon:ANNO MDCLXXXI. XXII DE JANEIRO DE L CASTIELHO DESTA LOCALIDADE L CHURFURST CARLOS SPERA DE TODOS LS CANHONES L GOTEJAR DE LAS BALAS)
Esta anscriçon recorda, probablemiente, l zampenho de l Eileitor Carlos II ne l die [[22 de Janeiro]] de [[1681]], quando dous [[canhon]]es (ó ''Stuck'' - peça), alegadamente colocados frente la frente, çparában balas al mesmo tiempo, las quales se reunian ne l aire. Esta piedra fui, mais tarde, colocada ne l ''Stuckgarten'' para que mais pessonas la notassen.
== Residentes famosos ==
=== Frederico B, l "Rei de Ambierno" ===
[[Fexeiro:Friedrich B. bon dar Pfalç.jpg|thumb|185px|right|[[Frederico B, Eileitor Palatino|Frederico B]]: L "Rei de Ambierno".]]
[[Fredericp B, Eileitor Palatino]] casou cun [[Isabel Stuart]], la filha de l rei anglés. Este casamiento resultou de antresses políticos i ambolbiu grandes çpesas. Fúrun ourganizadas çpendiosas festibidades i, para la sue rializaçon, l Eileitor ancomendou la ''Eilisabethentor'' (Puorta de Isabel) pa l ''Stuckgarten'' (Jardin de la Peça).
Antre [[Outubre]] de [[1612]] i [[Abril]] de [[1613]], Frederico B passou cerca de meio anho an [[Anglaterra]] i, anque cuntar solo 16 anhos de eidade, tomou cuntato cun amportantes arquitetos, ls quales amprendírun, mais tarde, alteraçones i nuobos eidifícios ne l Castielho de Heidelberg. [[Inigo Jones]] i [[Salomon de Caus]], que se conhecian bien antre si, ancontrában-se al serbício de la corte de l rei anglés. Caus acumpanhou ls recén-casados na sue biaige de regresso la Heidelberg. Jones seguiu-los an [[Júnio]] desse mesmo anho. Pouco depuis, fui abordada la heipótese de se custruir un einorme jardin. Inda assi, las plantas fúrun pensadas para un terreno praino, pul que la costielha de la monatanha tubo que ser cumbertida. An purmeiro lhugar, fúrun eisecutados mobimientos de tierras, ls quales fúrun bistos puls cuntemporáneos cumo la oitaba marabilha de l mundo.
Sob l gobierno de Frederico B, l Palatinado assistiu a ua supremacie protestante ne l [[Sacro Ampério Romano Germánico]], la qual acabou, mas, nun zaire. Depuis de [[1619]], Frederico B - contra ls abisos spressos de muitos cunselheiros - fui scolhido para Rei de la Boémia. Quando Frederico B deixou Heidelberg, diç-se que la sue mai, [[Luisa Juliana de Ouranien-Nassau]], terá proclamado: ''"Oh, l Palatinado stá a mudar-se para la Boémia"''.
Mas, Frederico B nun pudo manter la corona depuis de la derrota na [[Batailha de la Muntanha Branca]] (trabada na ''Bílá hora'' - 379 metros de altura), sofrida frente a las tropas de l amperador i de la [[Liga Católica (almana)|Liga Católica]]. Pula brebidade de l sou reinado, recebiu l eipíteto trocista de "Rei de Ambierno". Cula [[Guerra de l Trinta Anhos]], l gobernante antrou nua outra fase i tornou-se nun refugiado político.
Depuis de la sue fuga para [[Rhenen]], na [[Houlanda]], l [[Fernando II, Sacro Amperador Romano-Germánico|Amperador Fernando II]] dixe, an [[1621]], dixe l melhor i l pior subre Frederico. L Palatinado de l Reno fui trasferido, an [[1623]], pa l [[Maximiliano I, Eileitor de la Babiera|Duque Maximiliano I de la Babiera]], que tamien trouxe l [[Alto Palatinado]] pa l amperador.
An Rhenen, la oete de [[Arnhein]], la família bibiu de fondos públicos salbos i de l generoso apoio de l rei anglés, einicialmente tamien de l de la Houlanda, ounidos al apoio de l gobierno. Frederico sperou regressar a la sue posiçon ne l Palatinado até al fin de la sue bida, mas morriu ne l eisílio an [[1632]].
=== Lhiselotte, Princesa Palatina ===
[[Fexeiro:Lhiselotte bon dar pfalç.jpg|thumb|Lhiselotte de l Palatinado.]]
[[Eilisabeth Charlotte, Princesa Palatina]], fui [[Duque de Orleanes|Duquesa de Orleanes]] i cunhada de [[Luís XIB de Fráncia]]. Lhiselotte, cumo era afetuosamente coincida, nieta de [[Frederico B, Eileitor Palatino|Frederico B]], naciu ne l Castielho de Heidelberg i creciu na corte de la sue tie [[Sofia de Hanóber]], an [[Hanóber]], regressando frequentemente la Heidelberg na cumpanha de sou pai. Als 19 anhos de eidade casou, por rezones políticas, cun [[Filipe I, Duque d'Orleanes]], armano de Lhuís XIB de Fráncia, un casamiento que nun benerie a ser feliç.
An [[1685]], quando l Eileitor [[Carlos II, Eileitor Palatino|Carlos II]], armano de Lhiselotte, faleciu inesperadamente, lhebando a la stinçon de l [[Wittelsbach]] de l [[Casa de l Palatinado-Simmern|Palatinado-Simmern]], Lhuís XIB reclamou l Palatinado para si i ampeçou la [[Guerra de la Grande Aliança]], la qual debastou l Palatinado. Lhiselotte, fui fuorçada a assistir passibamente a la çtruiçon de l sou paíç, arrasado an sou nome.
Lhiselotte screbiu nua carta para la sue tie Sofia de Hanóber:
: ''"Julgo, anton, que l papá nun debe tener antendido la magnitude de l ato de me entragar; mas you era un fardo para el, i el staba preocupado que you me tornasse nua bielha lhouca, por esso tratou de lhibrar-se de mi tan rápido quanto possible. Era este l miu çtino"''.
Mesmo depuis de trinta i seis anhos an Fráncia, eilha inda pensaba an Heidelberg cumo l sou lhar, i screbiu nua carta la [[Marie Lhuise bon Degenfeld]]:
: ''"Porque nun hai-de l príncepe-eileitor tener l castielho reconstruído? Esso cierta mente balerie la pena"''.
La [[Casa de Orleanes]] çcende de ls filhos de Lhiselotte i Filipe, tenendo chegado al trono de Fráncia, an [[1830]], na pessona de [[Luís Filipe de Fráncia]].
Stima-se que Lhiselotte tenga scrito 60.000 cartas, de las quales cerca dun décimo subrebibiu até a la atualidade. Las cartas, scritas an francés i alman, çcriben mui bibamente la bida de la corte francesa. A maior paret deilhas fúrun scritas a la sue tie Sofia i a la sue meia-armana Marie-Lhuise, mas tamien se correspondiu cun [[Gottfried Lheibniç]].
La eiducaçon de Lhiselotte fui bastante burguesa. L Eileitor [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]] gustaba de brincar cun ls sous filhos na cidade de Heidelberg i de fazer caminadas al lhongo de las costielhas de las colinas de l [[Odenwald]]. Lhiselotte, que mais tarde se çcreciu cumo ua "abelha lhunática" (''"dolle Hummel"'' an alman), cabalhgaba ne l sou cabalo pulas colinas an buolta de Heidelberg i gustaba de la sue lhiberdade. Frequentemente, saía cedo de l castielho para trepar a ua cerejeira i anchir-se de cereijas An [[1717]], recordando la sue anfáncia an Heidelberg, screbiu:
: ''"Miu Dius, quantas bezes a las cinco de la manhana me anchia cun cereijas i un buono pedaço de pan nas colinas! Nesses dies era mais bigorosa de l que podie eimaginar.<ref>De Dirk Ban dar Cruysse, ''Madame sein ist ein eilendes Handwerck'', Munique, Piper, 1990. ISBN 3-492-03373-3</ref>"''
=== Charles de Graimberg ===
[[Fexeiro:Charles-de-Graimberg.jpg|thumb|160px|right|Charles de Graimberg.]]
L ''Kupferstecher'' ([[graburista]]) francés Charles de Graimberg acumpanhou la família na fuga para Anglaterra antes de la [[Reboluçon Francesa]].
An [[1810]], fui para [[Karlsruhe]] cul oubjetibo de ampeçar a treinar cul graburista de la corte de Baden Christian Haldenwang. Este era amigo i bezino de l armano de Graimberg, Lhuís. Quando Graimberg fui para [[Heidelberg]], an orde a fazer un sboço de l castielho para ua paisaige, quedou de tal maneira ancantado que permaneciu eilhi ls restantes 54 anhos de la sue bida. Cun las reproduçones de las ruíanes de l castielho que porduziu, hdocumientou la sue cundiçon i colocou la piedra de fundçon de l castielho romano, la qual debe proteger las ruínas de la sue decadéncia final.
Na sue casa, situada ne l ampeço de l camino pedestre pa l castielho) zambolbiu un curjidoso gabinete cun peças ancontradas nas ruínas, las quales se tornórun, mais tarde, nas peças básicas de l museu Kurpfälzi. Aliás, el própio financiou, cula sue fortuna, la sue coleçon de antiguidades (''"Altertumer"'') para la stória de la cidade i de l castielho. Ye debido a el que l Castielho de Heidelberg inda se mantén de pie. Tamien cunseguiu las purmeiras scabaçones stóricas nas ruínas i bibiu durante un lhongo período ne l pátio de l castielho, an orde a eibitar que ls habitantes de Heidelberg lhebassen materiales de custruçon de las ruínas para las sues casas.
Cun orde de Graimberg, Thomas La. Lheger redigiu un guia de l castielho que custitui la purmeira fuonte scrita subre l mesmo. Ua cópia deste guia, de [[1836]], ''Le guide boyageurs danes la ruin de Heidelberg'' (traduçon de l francés: ''"L guia de ls biajantes na ruína de Heidelberger"''), fui adquirida por Bitor Hugo durante la sue stadie an Heidelberg. Esta cópia, probida de notas, stá çponible, atualmente, na "''Maison de Bitor Hugo''" (Casa de Bitor Hugo), an [[Paris]].
Ua placa de honra lhembra Charles de Graimberg, la qual fui anstalada, an [[1868]], na passaige pa l Altan, diç l seguinte:
: "''A a mimória de Carlos Conde de Graimberg,''"
: "''Nacido para par de l castielho an Fráncia 1774,''"
: "''Falecido para Heidelberg 1864''".<ref>Testo oureginal an alman: ''Den Andenken an Karl Graf bon Graimberg,/''geb. zu Schloß Paar in Frankreich 1774,/ gest. zu Heidelberg 1864.''</ref>
== Turismo ==
=== Eiluminaçon de l castielho ===
[[Fexeiro:Heidelberg Schlossbleuchtung.jpg|thumb|250px|left|L Castielho de Heidelberg eiluminado por fuogos de artifício.]]
La iluminaçon porduzida puls fuogos de artifício ancide subre l castielho bárias bezes por anho, custituindo, tamien, ua ancenaçon eibocatiba de la çtruiçon de l castielho, ne l anho de [[1693]]. La eiluminaçon de l castielho puls fuogos ye motibo pa ls numerosos suldados norte-amaricanos stacionados an Heidelberg deixáren ls sous assentamientos na cidade i comemoráren ne ls prados que marginan l Neckar. [[Mark Twain]], que assistiu a la eiluminaçon an [[1878]], çcrebiu l spetaclo de la forma que se segue:
{{Quote|''(…) cun un ampolgante çparo súbito, un punhado de mísseis brilantemente queloridos eimita l troar dun trobon contra las silhuetas negras de las torres de l castielho. Al mesmo tiempo, çtinguen-se de la muntanha todos ls detalhes de las ruínas. Mais ua i outra beç, las torres çpórun molhos de foguetes para la nuite, i l cielo crepita cun setas de luç brilhante ne l zénite, brebemente, i que, an seguida, curban graciosamente para baixo, para rebentar nua berdadeira fuonte de brilhantes chiçpas queloridas.''|Mark Twain: „Bummel durch Ouropa" <ref>Mark Twain: „Bummel durch Ouropa"</ref>}}
La purmeira eiluminaçon de l castielho rializou-se an [[Júnio]] de [[1815]], quando l [[Francisco I de la Áustria|Amperador Francisco I de la Áustria]], l [[Alexandre I de la Rússia|Czar Alexandre I de la Rússia]], l [[Frederico Guilherme III de la Prússia|Rei Frederico Guilherme III de la Prússia]], l [[Luís I de la Babiera|Príncepe Heirdeiro Lhuís de la Babiera]] i muitos outros príncepes permanecírun bárias sumanas an Heidelberg, para que la [[Santa Aliança]] decidisse medidas contra [[Napoleon]], acabado de abandonar l eisílio na [[Ilha de Eilba]]. Cul fin de oufrecer als regentes un persente special, l [[magistrado]] de Heidelberg resolbiu eiluminar las ruínas de l castielho. Esto fui feito cun meios mais simples, sendo acesas ne l pátio de l castielho madeiras i outras sustáncias anflamables.
[[Fexeiro:Heidelberger Schloss-bleuchtet.jpg|thumb|300px|Bista noturna de las ruínas de l Castielho de Heidelberg.]]
Outra eiluminaçon fui rializada, an [[Maio]] de [[1830]], pul angenheiro de jardines palacianos Metzger, ourganizada an houmenaige a la besita de ls amperadores de la [[Áustria]] i de la [[Rússia]] i de l rei de la [[Prússia]]. Die heiutigen Schlossbleuchtungen erinneren an die Zerstörung ç Schlosses durch den französischen General [[Ezéchiel de Mélac]] ein Jahr 1689 und 1693 während ç [[Pfälzischer Erbfolgekrieg|Pfälzischen Erbfolgekriegs]].
Atualmente, las eiluminaçones de l castielho ténen an minte la çtruiçon de l castielho pul general francés [[Ezéchiel de Mélac]], ne ls anhos de [[1689]] i [[1693]], durante la [[Guerra de Sucesson de l Palatinado]].
L [[Rhein-Neckar-Zeitung]], un jornal de Heidelberg, çcribe nun artigo la eiboluçon stórica de la eiluminaçon de l castielho i, tamien, l sou presnete:
{{Quote|''Zde hai décadas, stan al serbício de cada eiliuminaçon de l castielho cerca de 50 bumbeiros. Ye ua honra para eilhes star alhá, cul boluntariado a ser "lhegado", muitas bezes, de pai para filho i para nieto. La Horst Hasselbach fui preguntado, quando tenie cerca de 30 anhos, se querie ajudar. Zde anton, nun faltou la nanhue eiluminaçon. A las 22.15 horas (de acordo cula Eigreija de l Sprito Santo) çpara un foguete de alarne cumo senhal de "Atençon!". Anton, todos ls sous ajudantes acenden las mechas. Satamente 30 segundos depuis de l segundo çparo, cun todos ls ajudantes munidos de [[sinalizador]]s, l castielho eimerge na luç burmeilha.''|Rhein-Neckar-Zeitung de 30 de Agosto de 2005: „''Weil dar Feuerzauber die Gekrönten freut…''" <ref>[http://www.schoenmehl.de/prisse/main.html Páigina anformatiba relacionada cul aprobeitamente turístico de l Castielho de Heidelberg ]</ref>}}
=== Schlossfestspiele (Festibal de l Castielho) ===
Durante l Berano, l [[Heidelberger Schlossfestspiele]] (Festibal de l Castielho de Heidelberg)<ref>[http://www.schlossfestspiele-heidelberg.de/ Schlossfestspiele.de Páigina de l Festibal de l Castielho]</ref> oufrece, ne l pátio de l castielho, repersentaçones de bários géneros al aire lhibre. L ''Schlossfestspiele'' ye ourganizado pul ''Stadttheater Heidelberg'' (Triato Municipal de Heidelberg), tenendo ampeçado ,an [[1926]], cun ua ancenaçon de [[Suonho dua Nuite de Berano]], de [[Willian Shakespeare]].
Ne l strangeiro (subretodo ne ls [[I.U.La.]]) ye mais coincido pula peça ''The Student Prince'' ("L Príncepe Studante"), ua [[oupereta]] centrada na figura fitícia de l Príncepe Heirdeiro Karl Franç de Karlsberg, que durante ls sous studo an Heidelberg se apaixona por Kathie, la filha de l sou hospedeiro, debendo zeistir desse relaciomiento por rezones de stado. Esta peça ye repersentada ne l pátio de l castielho an anglés (ó cun testo an alman i músicas an anglés) i atrai besitantes, percipalmente, de l strangeiro. Na [[Almanha]] ye pouco coincida.
La oupereta baseia-se ne l drama ''Alt-Heidelberg'' ("Antiga Heidelberg"),<ref>[http://gutenberg.spiegel.de/meyerfoe/altheide/altheide.htn ''Alt-Heidelberg'' - Porjeto Gutenberg]</ref> de [[Wilheln Meyer-Förster]], repersentado pula purmeira beç, ne l die [[22 de Nobembre]] de [[1901]], ne l ''Berliner Theater'', an [[Berlin]]. Ne l [[Japon]], durante l [[Período Meiji]], la obra era lheitura oubrigatória para todos ls studantes de alman, l que oumientou cunsidrablemiente la popularidade de Heidelberg i de l Castielho de Heidelberg.
Para alhá desso, l castielho fui mostrado nun porgrama de [[cinema mudo]], ne l qual l filme ye acumpanhado pul sonido dun stórico uorgon de cinema.
{{ref-section}}
[[Catadorie:Almanha]]
tibkbfaun2ynh4r4ucdprwynvzt7euv
Stória de Lisboua
0
1090
107748
101915
2026-08-09T18:01:11Z
~2026-30875-10
15270
/* Alis Ubbo: La fundação fenícia */
107748
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Lisbon Praça do Comércio BW 2018-10-08 17-42-58.jpg |dreita|thumb|300px|[[Arco de la Rue Augusta|Arco]] de la [[Rue Augusta]], ne l [[Praça de l Comércio|Terreiro de l Paço]], tamien coincido por [[Praça de l Comércio]], la ''[[Praça]] Maior'' de Lhisboua que se abre pa l Tejo.]]
'''[[Lhisboua]]''' ye ua de las más antigas cidades de la [[Ouropa]], tenendo sido fundada hai más de três milénios. Ye juntamente cun [[Setúbal]], [[Alcácer de l Sal]] i alguas cidades de l [[Algarve]] la más antiga de [[Pertual]] i tamien la segunda más bielha capital de la [[Ounion Ouropeia]], passado [[Atenas]], más antiga por quatro seclos que [[Roma]].
La sue stória circula a la volta de la sue posição stratégica na foz de l maior riu de la [[Península Eibérica]], l [[Riu Tejo|Tejo]]; de l sou porto natural ser l melhor pa l reabastecimiento de ls barcos que fázen l comércio antre l [[Mar de l Norte]] i l [[Mediterrâneo]]; para alhá de la sue prossimidade ne l stremo Sul i Oucidente de la Ouropa, cun ls nuobos cuntinentes de la [[África]] [[Deserto de l Saara|Subsahariana]] i de la [[América]].
==Pré-stória==
Eisistem bruxedos de acupação houmana na ária que hoije ye Lhisboua de hai
muitos miles de anhos, atraídos pula prossimidade de l [[riu Tejo]]. Ls purmeiros habitantes houmanos de la região tenerien sido ls [[Neandertal|Neandertais]], zaparecidos hai cerca de 30.000 anhos pula chegada a la Península de l Home moderno. Durante l período [[Neolítico]], ls povos [[Ibero]]s de la região custruiram ls [[megalito]]s de função [[religião|relegiosa]], tal cumo ls restantes povos de la Ouropa Atlântica: [[dólmen]]s, [[menir]]es i [[cromeleque]]s tiran sido quemuns, i alguns inda sobrevivem hoije na zona.
==Alis Ubbo: La fundação fenícia==
[[Eimaige:Lhisbon SPOT 1015.jpg|dreita|thumb|200px|Situação de Lhisboua na borda norte de l [[Mar de la Palha]], a la dreita. L [[Atlântico]] queda para la squierda]]
Diz la lhenda popular i romântica que la cidade de Lhisboua fui fundada pul heirói mítico [[Ulisses]]. Recentemente fúrun feitas çcubiertas arqueológicas acerca de l [[Castielho de São Jorge]] i de la [[Sé de Lhisboua]] que cumprovam que la cidade terá sido fundada puls [[Fenícia|Fenícios]] cerca de [[1200 la.C.]]. Nessa época ls fenícios viajában até a las [[Ilhas Scilly]] i a la [[Cornualha]], na [[Gran-Bretanha]], para cumprar [[stanho]] als nativos.
L [[Mar de la Palha]] ó [[stuário]] de l [[Riu Tejo|Tejo]] ye l melhor [[porto]] natural de l percurso i l riu ua amportante bie para las trocas de quemidos i metais cun las tribos de l anterior, tenendo sido, talvez percisamente por esso, fundada la quelónia chamada ''Alis Ubbo'', que na [[lhéngua fenícia]] quier dezir "porto siguro" ó "anseada amena" (sendo provavelmente afilhada de la grande cidade de [[Tiro]], atualmente ne l [[Lhíbano]]). La [[quelónia (stória)|quelónia]] stendia-se zde la colina adonde hoije se situam l [[Castielho de S. Jorge|Castielho]] i la [[Sé de Lhisboua|Sé]], até al [[riu Tejo|riu]], que chamában ''Daghi'' ó ''Taghi'' (que quier dezir "buona [[pesca]]ria" an fenício).{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
Cul zamvolvimiento de [[Cartago]], tamien eilha ua quelónia fenícia, l cuntrolo de Alis Ubbo passou para essa cidade. Durante seclos, fenícios i cartagineses tiran zamvolvido la cidade a partir de l que fui un simples antreposto comercial pa l [[comércio]] ne ls mares de l Norte, para un amportante mercado adonde éran trocados ls sous perdutos manufacturados puls metais, [[peixe]] salgado i [[sal]] de la região i de las tribos cuntactadas pula bie fluvial de l Tejo. Ls cabalhos, antepassados de ls actuais [[Cabalho lhusitano|cabalhos lhusitanos]], yá éran anton famosos ne l [[Mediterrâneo]] pula sue velocidade, tenendo [[Plínio]] afirmado que las éguas de l Tejo deveriam ser fecundadas pul vento.
Ls purmeiros [[judiu]]s chegórun sin dúbeda cun ls Fenícios, sous bezinos. L Heibreu ye praticamente idêntico al Fenício i era ralo l barco fenício que nun lhevava mercadores ó sócios de la [[Judeia]].{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
Cula chegada de l [[Celta]]s, estes misturórun-se cun ls [[Ibero]]s lhocais, dando ourige a las tribos de lhéngua Celta de la região, ls [[Cónios|Cunni]] i ls [[Cempsi]]. {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
Ls [[Grécia antiga|antigos Griegos]] tubírun provavelmente na foz de l [[Riu Tejo|Tejo]] un puosto de comércio durante algun tiempo, mas ls sous cunflitos cun ls Cartagineses por to l Mediterrâneo lhevórun sin dúbeda al sou abandono devido al maior poderio de Cartago na região nessa época.
Por outro lhado, l sufixo "ippo" (ipo) ye caracteristico de árias de anfluência [[Tartessos|tartéssica]] ó [[turdetânia|turdetana]].<ref>[http://books.google.cun/books?id=wHK-a4Y4EesC&pg=PA15&dq=ippo+ipo&lr=&las_brr=3&sig=OTRpYxP8MOSJN83mJjXfbDGIaZE]</ref>
<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ipa.min-cultura.pt/pubs/RPA/v8n2/folder/193-214.pdf |accessdate=2009-06-12 |archivedate=2008-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080428050633/http://www.ipa.min-cultura.pt/pubs/RPA/v8n2/folder/193-214.pdf }}</ref>
Ls [[Mitologia lhusitana|diuses]] Aracus, Carneus, Bandiarbariaicus i Coniumbricenses éran venerados an "Lhisboua" na época pré-romana, puls [[Túrdulos]] de la região.<ref>[http://lhibro.uca.edu/mckenna/pagan1.htm McKenna, Stephen. ''Paganism and Pagan Survivals in Spain up to the Fall of the Visigothic Kingdom'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.arqueotavira.cun/Mapas/Iberie/Populi.htm Povos pré-romanos de la península Eibérica (circa 200 BC)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==Oulissipo: Lhisboua romana==
{{Artigo percipal|[[Oulissipo]]}}
[[Eimagem:Roman Ampire Map.png|right|thumb|250px|Oulissipo situava-se na província romana de la [[Lhusitânia]].]]
Oulissipo aliou-se als [[Ampério romano|Romanos]] quando estes, lhiderados por [[Decimus Junius Brutus]], percurórun cunquistar ls [[Lhusitanos]] i outros povos de l Noroeste Peninsular. Ls habitantes de la cidade lhutórun al lhado de las Lhegiões cuntra estas tribos célticas. An troca fui-les reconhecido l títalo de cidadanos romanos i a la cidade ampla outonomia cumo Munecípio Romano. Fui ancluida na província de la [[Lhusitânia]], ancabeçada por [[Emerita Augusta]].
La cidade situava-se antre la colina de l Castielho i la Baixa, mas las zonas más ribeirinhas stában nesse tiempo inda submersas pul Tejo. Oulissipo ne l tiempo romano fui ua amportante praça comercial, stablecendo la lhigação antre las províncias de l Norte i l [[Mediterrâneo]]. Ls sous percipales perdutos éran l [[garum]], un molho de peixe de lhuxo; l sal i ls famosos cabalhos lhusitanos.
La cidade fui un de ls percipales centros de la antrodução i zamvolvimiento de l Cristandade na Peninsula Eibérica. L purmeiro Bispo fui [[São Gens de Lhisboua]].
==Las Ambasões i ls Germanos==
[[Eimagem:Visigoth Kingdom.jpg|dreita|thumb|250px|Reino de ls Visigodos antes de la Cunquista de l Reino de l Suevos]]
La degeneração de l Ampério, i la [[feudalismo|feudalização]] de la sociadade romana lhevórun a las purmeiras ambasões de ls povos [[Germanos]], [[Hunos]] i outros. Einicialmente aceites cumo quelonos nas tierras desertificadas pulas [[eipidemia]]s terriveis que matórun grande parte de la população de la época (provavelmente de [[Sarampo]] i [[Varíola]]), trasformórun-se depressa an spedições melitares cun oubjectivos de saque i cunquista.
Ne l ampeço de l [[seclo V]] ls [[Vândalos]] (que depuis se retiram pa l [[Norte de África]]) tomam Oulissipo, seguidos de l [[Alanos]]. An [[419]] Oulissipo fui saqueada i queimada puls [[Godos]] de l Rei tribal [[Walia]], [[Remismundo]] cunquistou Lhisboua an 468 cula ajuda dun spano-romano de Lhisboua chamado Lhusidius, i finalmente an [[469]] ye antegrada ne l [[Reino Suevo]]
cuja capital era [[Braga]]. Passado la ambasão de l [[Visigodos]], estes stablecem-se an [[Toledo]] i passado várias guerras durante l [[seclo VI]], cunquistam ls [[Suevos]], unificando la Peninsula Eibérica, ancluindo la cidade que chamában ''Ulishbona''.
Durante esta época cunturbada, Lhisboua perde las lhigações políticas cun [[Custantinopla]], mas nun las comerciais. Mercadores Griegos, Sírios, Judius i outros, benidos de l Ouriente, formam quemunidades que trocam ls perdutos lhocais cun ls de l [[Ampério Bizantino]], [[Ásia]] i [[Índia]].
==Al-Ushbuna: Lhisboua muçulmana==
Passado três seclos de saques, pilhagens i perda de dinâmica comercial, Ulishbuna serie pouco más que ua vila ne l ampeço de l [[seclo VII]]. Ye nesta altura que, aproveitando ua guerra cebil de l [[Reino Spânico Visigótico]], que ls árabes lhiderados por [[Tárique|Tariq]] [[ambasão muçulmana de la Península Eibérica|ambadem la Peninsula Eibérica]] cun las sues tropas [[mouros|mouriscas]], an [[711]]. Oulishbuna fui cunquistada pulas tropas de [[Abdelaziz ibn Musa]], un de ls filhos de Tariq, assi cumo l resto de l Oucidente.
Más ua vez Lhisboua, coincida puls árabes cumo al-Ushbuna, torna-se un grande centro admenistrativo i comercial para las tierras junto al Tejo, recolhendo ls sous perdutos i trocando-los por perdutos de l Mediterrâneo Árabe, particularmente [[Marrocos]], [[Tunísia]], [[Eigito]], [[Síria]] i [[Eiraque]]. Segundo las stimativas actuais la cidade tenerie ne l sou apogeu, ne l [[seclo X]], más de 100.000 habitantes, i cun [[Custantinopla]], [[Salónica]], [[Córdova]] i [[Sevilha]], serie ua de las maiores cidades de la [[Ouropa]], muitas vezes maior que [[Paris]] i [[Lhondres]], que an plena [[Eidade Média]] tenerien solo 5-10.000 habitantes.
La maiorie de ls habitantes cumberte-se a la [[lhéngua árabe]] i religião [[eislan|muçulmana]] de a minorie ambasora que se anstala cumo eilite. La população crestiana , [[Moçárabe]], cul sou própio Bispo segue l [[rito moçárabe]] de tradições visigoticas, falantes de l árabe ó dua variadade de [[Lhatim|Lhatim vulgar]],l [[Lhéngua moçárabe|moçárabe]], remanse semelhante al falado na [[Galiza]] i províncias de l Norte, ye tolerada na qualidade de de [[dhimmi]] an troca de [[amposto]], l [[jizyah]]. Esta quemunidade moçárabe que seguia ritos i questumes crestianos visigoticos ye muitas vezes rejeitada quando entra an cuntacto cun ls [[Catolicismo|católicos]]. Fúrun ls moçárabes que lhevórun para Lhisboua ls restos de [[São Vicente]], que se tornarie l padroeiro de la cidade.
La quemunidade Judaica, yá eisistente zde la fundação de la cidade puls Fenícios, ye grandemente reforçada puls Judius que ende se stablecem cumo mercadores i financeiros, aproveitando la eilevação de la cidade la núcleo comercial proeminente. Para alhá de l [[sal]], [[peixe]] i [[cabalho]]s, negociában-se las speciaries benidas de l [[Lhevante]], las plantas medicinais, ls fruitos secos, [[mel]] i piels. Ls [[Saqaliba]] passam a antegrar la população i a tener ua posição de çtaque.
L slavo [[Sabur al-Saqlabi]] torna-se, durante l que fui coincido por [[regulo slavo]], governante de la [[taifa de Badajoz]], i ls sous filhos Abd al-Aziz ibn Sabur i Abd al-Malik ibn Sabur governantes de la [[taifa de Lhisboua]].
Al-Ushbuna ye renovada i reconstruída d'acuordo cun ls padrões de l [[Médio Ouriente]]: ua grande [[mesquita]], un [[castielho]] ne l topo de l monte (que de forma modificada se trasformou ne l [[Castielho de São Jorge]]), un [[palácio]] pa l Governador ó ([[alcáçova]]), ua [[almedina]] ó centro ourbano i un [[alcácer]]. L bairro de [[Alfama]] crece al lhado de l núcleo ourbano oureginal. La cidadela de al-Madan, la actual [[Almada]] ye fundada na borda Sul de l riu para proteger la cidade.
Ls Árabes i [[Berberes]] antroduzem ne ls alredores de la cidade la sue agricultura eirrigada, que ye mui más pordutiva que ls métodos de sequeiro anteriores. Las augas de l Tejo i sous afluentes são ousadas para eirrigar a tierra ne l [[Berano]], porduzindo várias colheitas por anho i vegetais cumo [[alface]]s i fruitos cumo las [[lharanja]]s.
Politicamente, de ampeço, la cidade faz parte de l Califado [[Omíadas|Omíada]] de [[Damasco]], Síria. Custa de las crónicas ua grande reblião de l [[Berberes]] ó "Mouros" frente a la eilite de l Árabes de la [[Arábia]] an [[740]], que percisou de reforços de l [[Califado de Damasco|Califado]] para ser suprimida. La cidade stá depuis sujeita al [[Califado de Córdoba|Califado de Córdova]], ne l qual ls sobreviventes Omíadas ganham la andependência de l nuobo Califado Eigípcio de l [[Abássidas]].
Cul ampeço de la [[Recunquista]], la oupulenta al-Ushbuna ye un alvo de ls raides crestianos, que saqueiam la cidade purmeiramente an [[796]] i por outras ocasiões ne ls anhos seguintes, lhiderados pul Rei [[Afonso II de las Astúrias]], mas la frunteira permanece la norte de l [[Douro]]. An [[844]] várias dezenas de barcos de l [[Viking]]s surgem ne l [[Mar de la Palha]], i ls [[Scandinávia|Escandinavos]] stablecem l cerco, cunquistam la cidade i ls campos a la volta,adonde quedam durante 13 dies <ref>[http://www.ucm.s/BUCM/revistas/amm/02148765/articulos/MILT9696110067A.PDF Scheen, Rolf. ''Viking raids on the spanish peninsula'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
. Mas ls Vikings acabariam por partir face a la resistência cuntinada de ls habitantes de la cidade lhiderados por [[Alah ibn Hazme]].
Ne l ampeço de l [[Seclo X]] surgem an al-Ushbuna várias seitas islmâmicas de cumbersos de la população spânica. Estas seitas são formas de ourganização política cun que ls outoctónes se revoltam cuntra ls oubstáculos postos na sue ascensão social por un sistema hierárquico an que purmeiro benie la pequeinha eilite de çcendentes de l [[profeta]] [[Maomé]], depuis ls Árabes de sangre puro, a seguir Berberes ó Mouros i solo depuis ls Lhatinos arabizados i muçulmanos. Vários lhíderes Lhatinos surgem, cumo [[Eilhi ibn Ashra]] i outros, que se declórun Profetas ó çcendentes de [[Eilhi]] ([[xiita]]s) que cun aliados an outras cidades ampeçam guerras cebiles cun las tropas árabes [[sunita]]s. Ls moçárabes éran tratados inda de forma pior, assi cumo ls Judius, sofrendo por vezes perseguições que, anque lhamentables als uolhos modernos, éran ua pálida eimagem de l que fazerien ls católicos cuntra nun solo muçulmanos i judius, mas mesmo cuntra ls própios crestianos nun católicos de las tierras recunquistadas.
Nuobo ataque Viking seguir-se-iba sin sucesso an [[966]]. L Rei [[Ourdonho I de las Astúrias]] pilharie la cidade outra beç an meados de l [[seclo IX]], assi cumo [[Afonso VI de Lhion i Castielha|Afonso VI de Lhion]] an [[1093]], que la reteve ne l sou [[Reino de Lhion]] por dous anhos, passado cunquistar la cidade de al-Santaryn ó [[Santarém (Pertual)|Santarém]].
Cula fragmentação de l Califado de Córdova por volta de l anho [[1000]] cun las lhuitas antestinas, ls notables de al-Ushbuna oscilam antre la oubediência a la [[Taifa]] de [[Badajoz]] ó a la de [[Sevilha]], cunseguindo manobrar de forma a oubter ua outonomia cunsidrable. Inda assi an [[1111]] un nuobo Califado pan-spânico ye stablecido pula ambasão a partir de ls desertos de [[Marrocos]] de l [[Almorávidas]] lhiderados por [[Eilhi ibn Yusuf]], cujas tropas são travadas solo na região de [[Tomar]] por [[Gualdim Pais]]. Este dura pouco tiempo até que regressam ls tiempos de la debison de las Taifas i de la outonomia i prosperidade de al-Ushbuna.
==Cruzadas: Pertual cunquista Lhisboua==
{{Artigo percipal|[[Cerco de Lhisboua (1147)]]}}
Anquanto se fragmentában las [[Taifas]] islâmicas de l Sul, ne l Norte secedia l [[Cundado Portucalense]] de l [[Reino de Lhion]], yá an plena [[Recunquista]] de la [[Península Eibérica]]. Anque baseado an [[Guimarães]], la fuorça eiquenómica que permitie la outonomia de l Cundado Portucalense staba na cidade de l [[Porto]] ([[Portucale]] ó porto de la cidade de Cale, la actual [[Vila Nuoba de Gaia|Gaia]]). Ye antressante pensar cumo fui l nuobo Reino, centrado ne l dinamismo comercial de la moço cidade de mercadores de l Porto, que usufruía dua posição i amportança semelhantes na foz de l segundo maior riu de la [[Península Eibérica]], l [[riu Douro]], cumo Lhisboua ne l [[riu Tejo]], que acabarie por cunquistar essa venerable cidade.
[[Eimagem:AfonsoI-P.jpg|dreita|thumb|Fonso Anriqueç]]
Famosa i oupulenta, la cidade darie reino bastante prestígio. La purmeira tentativa de Afonso de cunquistar al-Ushbuna dou-se an [[1137]] i fracassou frente a las [[Castielho de São Jorge|muralhas de la cidade]]. An [[1140]] aproveita ls [[segunda Cruzada|cruzados]] que passában por [[Pertual]] para nuobo ataque que outra beç falha.
Solo an Júnio i Júlio de [[1147]], cula ajuda dua fuorça más numerosa de cruzados, cerca de 164 barcos chenos de homes, cunsegue ser bien sucedido. Anquanto las sues fuorças pertuesas atacában pula tierra, ls cruzados na sue maiorie [[anglaterra|angleses]] i [[normandia|normandos]], aliciados pulas promessas de pilhagem lhivre, montórun las sues máquinas de cerco, cumo [[catapulta]]s i [[torre]]s, i atacában simultaneamente pul mar i ampediam la chegada de reforços benidos de l sul. Ne l purmeiros ancontros ls muçulmanos vencem ls crestianos matando muitos, i la moral de ls cruzados queda afectada, ocorrendo vários cunflitos sangrentos antre ls vários grupos de crestianos.
[[Eimagem:Gustave dore crusades the crusaders war machinery.jpg|dreita|thumb|Cruzados cun Máquinas de Guerra]]
Cunta la lhenda que, passado muitas tentativas, ua de las puortas ye arrombada i l pertuês [[Martim Moniz]] cunsegue mantê-la abierta cul própio cuorpo permitindo que ls sous cumpanheiros entrassem, inda que morrendo smagado por eilha. Más provavelmente cula ajuda de las máquinas de sítio, las muralhas são ultrapassadas, an [[23 de Outubre]] de [[1147]]. Segundo Osbernus<ref>{{((en))}}[http://www.fordham.edu/halsall/source/cap-lhisbon.html Osbernus, ''De spugnatione Lyxbonensi'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, depuis de entráren na cidade, ls [[Colônia (Almanha)|colonienses]] i ls [[Flamengo (povo)|flamengos]] nun respeitam l juramiento nin palavra dada al rei de Pertual i saqueiam la cidade, actuam sin respeito cuntra las donzelas i cortam l cachaço al bispo de la cidade. Depuis de la cunquista de la cidade, ua eipidemia de peste dizima miles de vidas antre ls moçarabes i muçulmanos <ref>[http://www.arqnet.pt/portal/pessonais/cruzado_lhisboua.html ''De la Carta De l Crusado Subre la Cunquista De Lhisboua''. L Portal de la Stória]</ref>.
Dom Afonso Anriqueç toma posse oufecialmente de la cidade ne l die 1 de Nobembre, quando nua cerimónia relegiosa, manda trasformar la grande mesquita de siete cúpulas, la Aljama, an [[Sé de Lhisboua|Sé Catedral]]. L Bispo ye [[Gilbert de Hastings]], un cruzado anglês, i a muitos de ls cruzados más proeminentes são doadas tierras de la região i títalos. [[Santo António de Lhisboua|Santo António]] nace an [[1195]] na cidade cul nome de Fernando de Bulhões.
[[Eimagem:Se de Lhisboua Frente.JPG|dreita|thumb|250px|La Sé [[Românica]] de Lhisboua]]
L Rei darie l [[Foral]] an [[1179]], i tentarie recuperar las lhigações comerciais de la cidade inaugurando ua grande nuoba [[feira]] ó mercado. L resultado destes sfuorços ye que ls mercadores Pertueses Crestianos ó Judius nun solo retomam alguas lhigações comerciais de la antiga al-Ushbuna, cumo na [[Andaluzia]] ([[Sevilha]] i [[Cádiz]]), i ne l [[Mediterrâneo]], até [[Custantinopla]], cumo abrem-se nuobas vias pa ls portos de la Ouropa de l Norte, que ls muçulmanos raramente bejitában devido a las defrenças eideológicas. De facto la purmeira vocação de la Lhisboua Medieval Crestiana ye la más ua vez la mediação de l comércio antre l [[Mar de l Norte]] i l Mediterrâneo, mas grácias als avanços na [[navegação]] oceânica ls belumes são cada vez maiores. Casas de mercadores Pertueses abrem an [[Sevilha]], [[Southampton]], [[Bruges]] i nas cidades de la [[Hansa]], i ls Judius Pertueses cuntinam a comerciar cun ls sous primos ne l [[Norte de África]]. Trocam-se las [[speciarie]]s, [[seda]]s i malzinas mediterrâneas; [[ouro]], [[marfim]], [[arroz]], [[alúmen]], [[almendra]]s i [[açucre]] cumprados als Árabes i Mouros; juntamente cul [[azeite]], [[Sal de cozina|sal]], [[bino]], [[corcha]], [[mel]] i [[cera]] Pertuesas cun ls texteis de [[lã]] ó [[lhino]] finos, [[stanho]], [[fierro]], corantes, [[âmbar]], armas, piels i perdutos artesanais de l Norte. São fundados [[staleiro]]s para la custrução de más [[barco]]s comerciais i melitares, cuja Armada ye eissencial na protecção de l [[comércio]] cuntra ls [[pirata]]s [[sarracenos]]. Para respunder a la crecente demanda pulas populações cada vez maiores de la Ouropa ne l [[Seclo XII]] i [[Seclo XIII]], são stimuladas las inovações na custrução de l barcos, que de la [[barca]] fuorte mas tosca passam, nua síntese de saber crestiano, viking i árabe, para la [[caravela]] (purmeira refréncia an [[1226]]), l purmeiro verdadeiro [[navio]] atlântico. A las porfissões lhigadas a la navegação, cumo [[carpintarie|carpinteiro]]s i marenheiros, são dados privilégios i protecção, ancluindo la criação an Lhisboua dun Juiz própio, l Alcaide de l Mar ([[1242]]).
Un eifeito andirecto de to este dinamismo de Lhisboua ye la ruína de ls comerciantes germânicos, que fazien l mesmo comércio por tener (ua rota más çpendiosa mas la sola possible quando ls navios muçulmanos i ls sous piratas cuntrolában l sul de [[Spanha]] i l [[streito de Gibraltar]]) antre ls [[Países Baixos]] i la [[Hansa]] i la [[Eitália]] i ls sous [[porto (trasporte)|porto]]s. L [[Sacro Ampério Romano-Germânico]] perde anfluência subre ls sous reinos, ducados i cidades-stado custituintes, i ls mercadores almanes, até ende senhores de l comércio Ouropeu, são fuorçados a percurar nuobos mercados la [[ouriente]].
Ne l seguimiento desta prosperidade, i cul oumiento de sigurança an Lhisboua cula cunquista definitiva de l [[Algarve]]s ne l [[seclo XIII]], an [[1256]] [[Afonso III de Pertual]] custata l óbvio i scolhe la maior i más vigorosa cidade de l sou Reino para Capital, movendo para ende la [[Corte]], ls Arquivos i la Tesourarie (que stában an [[Coimbra]]). [[Dinis de Pertual|Dom Dinis]], l purmeiro Rei a presidir to l sou reinado an Lhisboua, cria ende la [[Ounibersidade de Lhisboua|Ounibersidade]] an [[1290]], que trasfere para [[Coimbra]] an [[1308]] solo devido als cunflitos crecentes de ls studantes cun ls lhisboetas. Ye nesta altura que la zona adonde hoije stá l [[Terreiro de l Paço]] ye reclamada al mar, atrabeç de drenagens de l terreno yá lhamacento (era riu lhivre até al tiempo de la cunquista, mas sedimentou devido als depósitos de l riu). Nuobas rues são zenhadas, cumo la ''Rue Nuoba'', i l [[Rossio]] torna-se pula purmeira vez centro de la cidade, roubando essa çtinção a la colina de l [[Castielho de São Jorge|Castielho]]. Outras custruções de Dom Dinis fúrun ua [[muralha]] frente nuobo Cais de la Rieira cuntra ls piratas, i renovações de l [[Palácio Árabe]] (la [[Alcáçova]], çtruída ne l [[Terramoto de 1755]]) i de la [[Sé de Lhisboua|Sé]].
Para alhá de las quelónias de Pertueses nas cidades de l Norte de la Ouropa, quelónias de mercadores de l resto de la Ouropa stablecem-se an Lhisboua, ua de las más amportantes cidades de l comércio anternacional. Sin cuntar cun ls Judius (que yá eisistiam cumo Pertueses), ls [[Génova|Genoveses]] são ls más numerosos, acompanhados de [[Veneza|Venezianos]] i outros [[Eitália|Eitalianos]], para alhá de [[Países Baixos|Houlandeses]] i [[Anglaterra|Angleses]]. Estes mercadores trazem para Pertual nuobas técnicas [[Cartografia|cartográficas]] i de navegação, para alhá de técnicas bancairas, financeiras i outras coincidas cumo l sistema de l [[Mercantilismo]], para alhá de coincimientos de las ouriges Asiáticas de ls perdutos de lhuxo cumo las sedas i speciaries, que trazem de l Ouriente Bizantino i Islâmico.
Politicamente las tensões cun [[Reino de Castielha|Castielha]] são cuntrabalançadas cun ua Aliança assinada an [[1308]], que perdurou ininterruptamente até hoije, cul percipal parceiro comercial de Lhisboua (i tamien de l [[Porto]]), la [[Anglaterra]]. La aliança forma un de ls dous lhados de la [[Guerra de l cien anhos]], ne l outro lhado stan para alhá de Castielha la [[Fráncia]]. Ne l tiempo de [[Fernando I de Pertual|Fernando de Pertual]] ampeça-se ua guerra cun Castielha, i ls barcos lhisboetas cun canhões são recrutados assi cumo ls Genoveses nun ataque mal-sucedido la [[Sevilha]]. An repuosta ls castelhanos pónen cerco la Lhisboua, tomando-la an [[1373]], mas são pagos para se retiráren. Ye ne l seguimiento deste zastre que são custruídas las Grandes [[Muralhas Fernandinas]] de Lhisboua.
Socialmente ambaixo viviam to l tipo de jornaleiros i mercadores de rue, para alhá de ls pescadores i de ls agricultores de las hortas de vegetais. São desta época las várias Rues de l oufícios, nas quais se ourganizában las corporações de l mesteriais, dirigidos puls Mestres: ''Rue de l Ouro'' (ourives); ''Rue de la Prata'' (joalheiros de pratas); ''Rue de l Fanqueiros''; ''Rue de l Çapateiros''; ''Rue de l Retroseiros'' i ''Rue de l Correeiros''. Estas corporações eiducában ls daprendizes i tenien sistemas de protecção social i cuntrolo de l précios que beneficiában ls sous nembros. La aristocracia, atraída pula corte, stablecie-se custruindo grandes palácios, i zampenhava funções burocráticas. Mas la más amportante classe social de Lhisboua, mesmo passado l ganho de funções políticas anquanto capital, era la de l mercadores, la burguesia que era la fuorça deste núcleo comercial que era de l más amportantes de la Ouropa. São ls magnatas de l comércio que cuntrolam la cidade i l sou [[Cunceilho]] ouligárquico. Ye devido a las necidades destes que se ourganizam na cidade ls porfissionais: banqueiros para coordenar ls riscos; homes de las Lheis para proteger i manipular ls sous dreitos lhegais; specialistas i cientistas para custruir ls sous barcos i strumientos de navegação. Cula sue anfluência, cunseguem strair de la Monarquia medidas mercantilistas que ls favorecem, i são l grande ampulso a la sploração de nuobos mercados. La [[Cumpanha de las Naus]] ye fundada, ua verdadeira cumpanha de siguros, que eisige pagamiento de cotas oubrigatórias de todos ls armadores an troca de la partilha de perdas passado afogamientos, ourganizando ls más de quenhientos grandes navios de ls magnatas de la cidade. Cun ls crecentes lhucros, ls mercadores más ricos adquirem títalos de nobreza, anquanto ls fidalgos más pobres se dedicam al comércio.
Antre las minories, cuntában-se las de ls Judius i de l Muçulmanos (nun solo mouros mas tamien árabes i lhatinos islâmizados de lhéngua árabe). Habie ua grande [[Judiarie]] que acupava las freguesias de [[Santa Marie Madalena]], [[São Julião]] i [[São Nicolau]], na Rue Nuoba i de ls Mercadores (adonde quedava la Grande [[Sinagoga]]). Ls Judius (talvez 10% de la população, ó mesmo más) são grandes comerciantes, cun lhigações als sous correligionários por to la Ouropa, Norte de África i Médio Ouriente, i ls que nun praticam l comércio custituem grande parte de l lhetrados, cumo médicos, advogados, cartógrafos i specialistas nas ciências ó artes. La sue actividade ye fundamental para la vitalidade de la eiquenomie de la cidade. Antres Judius [[Sefarditas]] de Lhisboua cuntam-se grandes nomes cumo ls [[Abravanel]]. Inda assi são fuorçados a bibir separadamente, proibidos de salir a la nuite, oubrigados a usar çtintivos nas vestes i pagam ampostos stra, para alhá de séren siempre las purmeiras vítimas an situações de revolta popular.
La Mourarie era l gueto correspondente pa ls muçulmanos, cuntendo la Grande [[Mesquita]], situada na ''Rue de l Capelão''. Assi i todo nun éran prósperos i eiducados cumo ls Judius, yá que las eilites muçulmanas tenien fugido pa l Norte de África, anquanto ls Judius lhetrados falantes de Pertuês nun tenien outra Pátria. La maiorie éran trabalhadores de baixo nible de qualificações cun salários baixos, i muitos éran scravos de crestianos. Tamien eilhes tenien de usar simblos nas vestes i pagar ampostos stra, i sofriam las violências de las multidões. La palabra ''saloio'' provém de l ampuosto special que pagában ls muçulmanos que cultivában las hortas ne ls lhemites de la cidade, l ''salaio''; assi cumo la palabra ''alfacinha'' ben de l cultivo desses vegetais puls árabes, anton pouco cunsumidos ne l Norte.
Inda assi la prosperidade de la cidade benerie a ser anterrompida. An [[1290]] acuntece l purmeiro grande [[terramoto]] stórico, morrendo miles de pessonas i çmoronando-se muitos eidifícios. Nuobos terramotos registam-se an [[1318]], [[1321]], [[1334]], [[1337]] i un grande an [[1344]] que çtrói parte de la Sé i de la Alcáçova, an [[1346]], [[1356]] (çtrói outra porção de la Sé), [[1366]], [[1395]] i [[1404]] possiblemente todos resultantes de reajustamientos na mesma falha. La fame surge an [[1333]] i an [[1348]] surge pula purmeira vez la [[Peste Negra]], que terá muorto metade de la população, cun nuobos surtos de menor mortandade an cada década, a la medida que naciam más pessonas susceptibles. Estas catástrofes çtruíram an Lhisboua cumo na restante Ouropa la Ceblizaçon vibrante de la [[Baixa Eidade Média]], cun las sues [[catedral|catedrais]] i l sou sprito de ''[[Cristandade]]'' ounibersal, mas preparórun l camino pa l surgimiento de la nuoba Ceblizaçon de l [[Çcubrimentos]] i de l nuobo sprito científico.
==Revolução==
{{Artigo percipal|[[Cerco de Lhisboua (1384)]]}}
[[Eimagem:AljubarrotaBattle.jpg|dreita|thumb|250px|Na [[Batailha de Aljubarrota]] la nuoba eilite [[Burguesia|burguesa]] de Lhisboua derrotou la bielha [[aristocracia]] [[Feudalismo|feudal]] de Portucale i l sou aliado, Castielha.]]
L nuobo capítulo de la stória de Lhisboua nace cula grande revolução de la [[Crise de 1383-85]]. Passado la muorte de [[Fernando I de Pertual|Fernando de Pertual]], l Reino passarie pa l [[Lhista de reis de Castielha|Rei de Castielha]], [[Juan I de Castielha]]. Ls grandes aristocratas i clérigos de l Norte, tendores de grandes propiadades ne l Sul que adquiriram passado la [[Recunquista]], tenien antresses i cultura semelhantes a las de ls Castelhanos cun anfâse nas çtinções sociais baseadas na possessão de a tierra, ne l sprito de [[cruzada]] cuntra ls [[Mouros]] ne l [[Norte de África]], i ne ls benefícios de la ounion de to la [[Spânia]]. Assi i todo nun são esses ls antresses de ls mercadores de Lhisboua (muitos de ls quais pequeinhos [[fidalgo]]s). Para Lhisboua, la ounion cun Castielha seneficarie ua diluição de las lhigações comerciais cula [[Anglaterra]] i l Norte, i tamien cul [[Médio Ouriente]]; para alhá dun zbio de atenções de l privilégios als mercadores i de la cuntrução de [[barco]]s comerciais i de guerra, pa ls eisércitos terrestres i ls privilégios als Nobres. Ye por esso que ls mercadores i pequeinhos fidalgos mercantes apoiában einicialmente l Mestre de [[Orde de Avis|Avis]], [[Juan I de Pertual|D. Juan]]. La guerra de [[1383]] ye ne l fondo ua guerra antre la Aristocracia cunservadora [[catolicismo|católica]] i [[Eidade Média|medieval]], mui semelhante i lhigada a las sues cungéneres [[Galiza|Galega]] i Castelhana, de l antigo [[Cundado Portucalense]] centrado ne l [[Minho]], i ls mercadores ricos i pluralistas de Lhisboua. Ls nobres de l Norte tenien fundado i cunquistado l paíç i para eilhes l domínio crecente de Lhisboua amenaçava la sue supremacia anquanto la [[Aliança (acordo)|aliança]] cun ls nobres Castelhanos la restablecie. Para Lhisboua, ua cidade de l comércio, las práticas feudais i las guerras terrestres de ls Castelhanos éran un risco pa ls sous negócios. São ls burgueses que ganham la lhuita, cun las sues lhigações anglesas i capitais avultados: l Mestre de Avis ye aclamado [[Juan I de Pertual]], vencendo l [[Cerco de Lhisboua (1384)|cerco de Lhisboua de 1384]], i la [[Batailha de Aljubarrota]] sob lhiderança de [[Nuno Álvares Pereira|Nun'Álvares Pereira]] an [[1385]] cuntra las fuorças de Castielha i de ls fidalgos de l Norte. La nuoba aristocracia pertuesa ye formada a partir de ls mercadores Lhisboetas, i ye solo a partir desta data que l centro de Pertual passa rialmente de l Norte para Lhisboua, tornando Pertual nua spece de [[cidade-estado]], an que quaije solo ls sous antresses detreminam l rumo i la andependência de l paíç.
Ls nuobos nobres burgueses custroem ls sous [[palácio]]s ó [[paço]]s ne l bairro de [[Santos-lo-Bielho|Santos]]; outros eidifícios são ls de la Ounibersidade an [[Alfama]], que regressa la Lhisboua; la [[Eigreja de l Cumbento de l Carmo|Eigreja de l Carmo]]; la [[Alfándiga]]; i alguns de ls purmeiros eidifícios de habitação an to la Ouropa cun vários andares, até cinco. La cidade ye cumpuosta de rues streitas i tortuosas, la maiorie de tierra batida, an que las casas alternam cun las hortas i ls pomares. La cidade cuntina a crecer, i l ancho abandono de las técnicas de regadio mui pordutivas de l muçulmanos seneficam que ye neçairo amportar [[trigo]] de Castielha, [[Fráncia]], tierras de l riu [[Reno]] i até de [[Marrocos]]. Lhisboua ye ua cidade que crece demasiado pa l paíç, i este torna-se nun ''território'' circundante semelhante als de outras cidades comerciais. Lhisboua, juntamente cun [[Antuérpia]] ne l [[Atlântico]] servem la mesma função de ourganização de l comércio que [[Veneza]], [[Génova]], [[Barcelona]] ó [[Ragusa]] ne l [[Mediterrâneo]]; ó [[Hamburgo]], [[Lhubeck]] i outras ne l [[Báltico]]. An 1417 proíbe-se que se deite lhixo acerca de l Mosteiro de l Carmo i de outras árias de Lhisboua. An 1426 outra lhei proíbe lhançar lhixo i deixar galhinhas soltas nas rues de Lhisboua sob pena de pagar multa.
La [[política sterna]] segue ls antresses de Lhisboua: são assinados acuordos comerciais i de cooperação cun las cidades-stado comerciais de [[Veneza]] (acordo de [[1392]]), [[Génova]] ([[1398]]), [[Pisa]] i [[Florença]], cujos mercadores yá habitában na cidade, i muitos de ls quais são naturalizados i se tornam nobres Pertueses. [[Ceuta]] ye cunquistada an [[1415]] para permitir als mercadores Lhisboetas un melhor cuntrolo lhocal (i lhuita cuntra ls [[pirata]]s sarracenos) de l comércio Mediterrânico que passava pa l Norte atrabeç de las [[Colunas de Hércules]] assi cumo la sportação de l trigo marroquino a melhores précios. Para alhá desso, nesse tiempo Ceuta recebie las [[caravana]]s de l [[ouro]] i de l [[marfim]], comércio que ls Lhisboetas querien dominar, i temia-se a tomada de la cidade puls Castelhanos de la rival [[Sevilha]] ó de l [[Aragão|Aragoneses]] de [[Barcelona]]. La Aliança cula Anglaterra, un de ls sous maiores clientes, ye prosseguida..
==Lhisboua, la Senhora de l Mares==
La colaboração streita cun ls [[Eitália|Eitaliano]]s, que dominában la [[navegação]] ne l [[Mediterrâneo]] zde l tiempo de l [[Ampério Romano]], trouxe fruitos a la cidade de Lhisboua. Várias spedições se ampreendírun cun tripulações eitalianas i pertuesas, nas quais fúrun çcubiertos ls arquipélagos de l [[Açores]], [[Região Outónoma de la Madeira|Madeira]] i [[Canárias]]. Alguns afirmam que tiran mesmo chegado al [[Brasil]]. Estas ilhas permitem l stablecimiento de nuobas cidades-portos, úteles para la sploração de nuobos mercados.
La prosperidade de Lhisboua queda amenaçada quando l [[Ampério Otomano]] ambade i cunquista ls territórios Árabes de l Norte de África, [[Eigito]] i [[Médio Ouriente]] ne l [[seclo XV]]. Ls Turcos são einicialmente hostis als antresses de Lhisboua i de las sues aliadas Veneza i Génova, i l comércio de las speciaries, ouro, marfim i outros bens sofre fuortemente. Ls mercadores de Lhisboua, muitos çcendentes de Muçulmanos ó Judius cun lhigações al Norte de África, reagem percurando negociar directamente cun las fuontes dessas mercadorias, sin usar ls mediadores Muçulmanos. Las lhigações de ls judius pertueses als judius magrebinos, i la [[cunquista de Ceuta]], permitem als mercadores de Lhisboua spiar ls mercadores árabes, çcubrindo que l [[ouro]], ls [[Scravatura|scravos]] i l [[marfim]] bénen para Marrocos an caravanas pul deserto de l [[Saara]], a partir de las tierras de l ''Sudan'' (que nesse tiempo ancluía todas las [[pradarie]]s la sul de l Deserto, l actual [[Sahel]]); i que las speciaries cumo la [[pumienta]] são lhevadas pa ls portos de l [[Mar Burmeilho]] ne l [[Eigito]] a partir de la [[Índia]]. La nuoba stratégia de ls mercadores Pertueses, Crestianos i Judius, i Lhuso-Eitalianos ye navegar directamente a la fuonte de l materiais.
[[Eimagem:Heinrich dar Seefahrer.jpg|dreita|thumb|200px|L Anfante Dom Anrique] ]
L grande ampulsionador deste oubjectivo ye l [[Anfante D. Anrique] ], que se baseia na cidade de [[Tomar]]. Sede de la [[Orde de Cristo]] (antigos [[Orde de l Templários|Templários]]), i dua grande quemunidade de mercadores Judius, la cidade stá tamien mui lhigada la Lhisboua pul comércio de ls cereais i fruitos secos (ua de las percipales sportações de Lhisboua). Ls capitais i coincimientos de l [[Ouriente]] por parte de l Templários i Judius fúrun sin dúbeda fundamentais para se cunseguirem ls propósitos de ls mercadores Lhisboetas. L Anfante Dom Anrique ye l ampulsionador dun porjeto que nun fui el que eimaginou, mas si ls mercadores de Lhisboua. Estes que sustentában atrabeç de ls ampostos i taxas alfandegárias la [[monarquia]], tornando-la praticamente andependiente de ls recursos de ls nobres territoriais, cumbertem-na als sous propósitos mercantilistas. L Anfante D. Anrique ye l ourganizador dun cierto dirigismo de Stado: ls grandes riscos i capitais neçairos a la abiertura de las nuobas rotas percisam de la cooperação de todos ls mercadores atrabeç de l Stado (cumo hoije muitos porjetos de grande capital são ampreendidos anternacionalmente). L Anfante Dom Anrique organiza i dirige ls sfuorços de ls navios pertueses de atingir las fuontes de l ouro, marfim i scravos, que estes por si mesmos yá ampreendiam de forma ineficiente. Cun ls capitais de la Orde de Cristo, são fundadas scuolas de marenheiros i cuncentrados recursos i coincimientos, de ls mercadores Lhisboetas Judius, Lhuso-Genoveses ó Lhuso-Venezianos, para atingir l oubjectivo. Várias spedições são lhançadas sob la forma de cuntratos cun alguns de l más anfluentes burgueses de Lhisboua, até que l [[Golfo de la Guiné]] ye finalmente atingido por volta de [[1460]].
Nesta época hai nuoba tentativa de ls nobres feudais nortenhos que permanecírun, de retomar l cuntrolo de l Reino, assustados cula crecente prosperidade de ls mercadores lhisboetas cuntra las sues perdas de rendimento. L propósito ye la facilidade de la [[cunquista de Ceuta]], que abre perspectivas de más cunquistas relativamente fáceles ne l [[Norte de África]]. Esta ampresa serie favorable als nobres, que ganhariam saque i más tierras i arrendatários an [[Marrocos]], mas ye cuntrária als antresses de l mercadores-fidalgos i judius de Lhisboua, que serien ls pagadores de ls ampostos stra neçairos a las spedições i que percuram antes ambestir las fuorças i recursos de l Reino na çcubierta de ls nuobos mercados africanos i asiáticos i nun an oumentar inda más l poder de la hostil i pró-castelhana nobreza Portucalense. Todas las lhuitas que [[Juan II de Pertual|D. Juan II]] manteve cuntra esses nobres, cula ajuda de ls mercadores Lhisboetas, sprimem esta rialidade subjacente de lhuita antre Lhisboua i l Norte, l antigo ''Portucale'', brício de la nacion, pula definição de l rumo de l paíç. Passado várias cunspirações i ancidentes, nas quais más ua vez ls nobres nortenhos pedem auxílio als sous cungéneres Castelhanos, vence más ua vez Lhisboua i ls sous mercadores, i ls cabecilhas são eisecutados, antre ls quais ls [[Duque de Bergáncia|Duques de Bergáncia]] i [[Duque de Viseu|Viseu]], muortos an [[1483]] i [[1484]]. Todos ls porjetos de spansão terrestre an [[África]] são abandonados an troca de l comércio nas nuobas tierras çcubiertas más la sul. Depuis de la muorte de l Anfante D. Anrique, quando l camino yá staba abierto, ampeça-se la einiciatiba privada. L mercador lhisboeta [[Fernão Gomes]] ye l purmeiro, sendo-le reconhecido [[monopólio]] subre l comércio africano an [[1469]], an troca de çcubierta de 500 quilómetros de cuosta para Sul la cada anho i 200.000 reais.
Las ilhas de la [[Madeira]] i de l [[Açores]] são populadas, i porgramas de cultivo de perdutos comerciais para Lhisboua são amplantados prioritariamente: la [[canha-de-açucre]] i l [[bino]]. Na recém-çcubierta [[Guiné (região)|Guiné]], perdutos baratos cumo potes de metal i tecidos são trocados por ouro, marfim i scravos a partir de [[feitoria]]s cuntroladas puls lhisboetas: ls nativos çlocam la sue actividade eiquenómica para trocar cun ls Ouropeus, mas nun são cunquistados, yá que serie çpendioso. Fázen-se casamientos de ls habitantes de las feitorias cun las filhas de ls xefes lhocais, facilitando las trocas: l oubjectivo ye l lhucro i nun la [[colonização]]. L resultado ye un nuobo ampulso pa l comércio de Lhisboua. Na capital aparecem l açucre de canha i l bino de la Madeira, l trigo de [[Ceuta]], l [[almíscar]], l [[andigo]] i outros corantes de roupa, [[algodão]] de l [[Norte de África]] i seneficativas quantidades de l ouro de la [[Guiné (região)|Guiné]] i de la [[Cuosta de l Ouro]], an grande falta na Ouropa ne l fim de l [[seclo XV]]. Para alhá desso são traficados de forma brutal [[Scravatura|scravos]] [[Berberes]] de las [[Canárias]] i depuis Africanos. Ls purmeiros scravos são çtribuídos pul território Pertuês, i aparecem ls purmeiros Africanos de piel scura mesmo nas tierras de l anterior, cumprados puls senhores de las propiadades. Un perduto inovador fúrun las [[guindilha]]s. Estes fruitos picantes serien cultivados na [[Índia]] (para adonde fúrun lhevadas puls mercadores Lhisboetas) mas são oureginárias de la Guiné. Debrebe este bien de monopólio lhisboeta ganhou favor na [[culinária]] mediterrânica.
Assi i todo ls melhores mercados i perdutos benerien de outra çcubierta, la [[Índia]] i l [[Ouriente]]. La guerra antre l [[Ampério Otomano]] i [[Veneza]] oumenta mui ls précios de la [[pumienta]] i outras speciaries i de la [[seda]] trazidas puls venezianos para la Eitália, para Lhisboua i dende pa l resto de la Ouropa a partir de l Eigito (que recebie barcos árabes benidos de la Índia ne l [[Mar Burmeilho]]. Para cuntornar l "porblema turco" ye ourganizada la viagem de [[Vasco de la Gama]], más ua vez por einiciatiba de ls mercadores Lhisboetas mas cun capital régio, que chega a la Índia an [[1498]]. Dende ls mercadores atingem la [[China]] adonde fundam la quelónia comercial de [[Macau]], las ilhas de la actual [[Andonésia]], i l [[Japão]] antes de l fim de l [[seclo XVI]]. Ne l camino stablecem cuntractos comerciais i portos de scala cun ls xefes i Reis an [[Angola]] i [[Moçambique]]. Un grande Ampério quelonial ye cunsulidado por [[Afonso de Albuquerque]], cuja armada sigura l [[Ouceano Índico]] i portos an lhocalizações cumbenientes, pa ls mercadores benidos de Lhisboua cuntra la cumpetição de ls turcos i árabes. Nun são tomados territórios mas solo [[porto (trasporte)|porto]]s i [[Fortaleza (arquitetura melitar)|fuorte]]s de trocas cun ls nativos. De l outro lhado de l mundo, [[Pedro Álvares Cabral]] chega al [[Brasil]] an [[1500]].
L resultado para Lhisboua são ls nuobos perdutos que trafica cula restante Ouropa an regime sclusivo durante muitos anhos: para alhá de ls perdutos africanos chega la [[pumienta]], [[canielha]], [[gengibre]], [[Nuoç-moscada|nuoç moscada]], plantas medicinais, tecidos de algodão i ls [[diamante]]s pula Carreira de las Naus de la Índia; las speciaries de la [[Ilhas Molucas|Molucas]], las [[porcelana]]s [[Ming]] i la [[seda]] de la [[China]], ls scravos de [[Moçambique]], l [[palo-brasil]] i l açucre brasileiros. Para alhá desso cuntina l comércio de l peixe ([[bacalhau]] salgado pescado na [[Tierra Nuoba]]), ls fruitos secos i l bino. Las outras cidades pertuesas, cumo l [[Porto]] i [[Lhagos (Pertual)|Lhagos]], cuntribuem pa l comércio sterno solo de forma marginal, praticamente lhemitando-se a sportar i amportar de Lhisboua. Ls Lhisboetas cuntrolam inda mui de l comércio de [[Antuérpia]], de la qual amportam tecidos finos pa l resto de la Ouropa. Ls mercadores almanes i eitalianos, vendo las sues rotas, terrestres ne l causo de l purmeiros, Mediterrâneas pa ls segundos, lhargamente abandonadas, fundam grandes casas comerciais an Lhisboua reexportando ls perdutos de to l mundo pa l Lheste de la Ouropa i pa l Médio Ouriente.
Lhisboua ye l mercado pa ls gustos de [[lhuxo]] de las eilites de to la Ouropa: [[Veneza]] i [[Génova]] arruinam-se i la [[Anglaterra]] i [[Países Baixos|Houlanda]] vénen-se oubrigadas a eimitar ls Pertueses para travar las perdas de [[divisa]]s. Ls Lhisboetas cuntrolam durante várias décadas to l comércio zde l Japão até Ceuta. La cidade ganha fama que chega la [[mito]], i ne l [[seclo XVI]] ye sin dúbeda la más rica cidade de to l Mundo. Para eilha migram comerciantes de to la Ouropa, que se misturam cun las yá substanciais minories Judaicas i Muçulmanas, para alhá de ls grandes númaros scravos Africanos (serien antre un décimo i un quinto de la população) i até alguns Andianos, Chineses i mesmo Japoneses i Índios Brasileiros. Ne l tiempo de l Rei [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], nas rues de Lhisboua las fiestas são feitas cun çfiles de [[lhion]]es, [[alifante]]s, [[rinoceronte]]s, [[Camelus|camelos]] i outros animales nun vistos na Ouropa zde l tiempo de l [[Circo Romano]]. Un rinoceronte i un alifante chegam anclusivamente a ser ouferecidos al [[Papa Lhion X]] (ver [[Castielho de If]]). Na Ouropa l mito de Lhisboua i de las sues çcubiertas ye tan grande que quando [[Thomas More]] ambenta la sue ilha de la [[Utopia]], tenta dar-le crediblidade dezindo que fúrun ls Pertueses la çcubri-la.
[[Eimagem:Belem tower 002 cc.jpg|dreita|thumb|250px|Junto a la [[Torre de Belém]] ancorában las [[nau]]s que partiam pa l [[Çcubrimientos pertueses|mobimiento de spansão ultramarina]].]]
Para ourganizar to l comércio privado i recolher ls ampostos, são criadas na capital de l seclo XVI las grandes Casas Pertuesas de comércio: la Casa de la [[Mina]], la Casa de [[Arguim]], la Casa de l Scravos, la Casa de la Flandres ([[Países Baixos]]) i la célebre [[Casa de la Índia]]. Ls grandes lhucros são ousados na custrução de outros eidifícios: são deste seclo l [[Mosteiro de l Jerónimos]] i la [[Torre de Belém]] ne l nuobo stilo [[Manuelino]] (que eiboca l comércio de para alhá-mar), l [[Fuorte de São Julião de la Barra]] nua ilha de l [[Riu Tejo|Tejo]], l [[Terreiro de l Paço]], l nuobo i amponente [[Palácio Rial]] (çtruído an [[Terramoto de 1755|1755]]) i l Arsenal melitar todos custruídos junto al Mar (de la Palha); i inda l [[Spital Rial de Todos-los-Santos]], i einúmeros palácios i solares privados. L ampulso a la pavimentação de las rues cun formas geométricas i zeinhos formados por cubos de [[calcário]] branco i [[basalto]] preto (la [[calçada pertuesa]]) fui un lhuxo ampeçado na época, que outras cidades de la Ouropa nun podien pagar. La cidade spandia-se atingindo quaije 200.000 habitantes, sendo custruído l ''[[Bairro Alto]]'', einicialmente coincido por ''Vila Nuoba de l Andrades'' an honra de ls ricos burgueses galegos que ende se stablecírun, i que debrebe se torna l bairro más rico de la cidade. Ye inaugurada an [[1552]] la [[Feira de la Lhadra]], que inda funciona hoije ne l mesmo lhocal.
[[Eimagem:Bairro Alto Lhisboua 1.JPG|dreita|thumb|Aspecto de l [[Bairro Alto]], cun un Palácio al fondo.]]
Culturalmente vive ne l [[seclo XVI]] an Lhisboua la geração de ouro de las Ciências i Lhetras pertuesas: antre ls cientistas l houmanista [[Damião de Góis]] (amigo de [[Erasmo de Roterdão|Erasmo]] i [[Martinho Lhutero|Lhutero]]), l matemático [[Pedro Nunes]], l médico i botânico [[Garcia de la Orta]] i [[Duarte Pacheco Pereira]]; antre ls scritores [[Lhuís de Camões]], [[Bernardim Rieiro]], [[Gil Vicente]] i outros. [[Isaac Abravanel]], un de ls maiores filósofos heibreus, ye nomeado Tesoureiro de l Rei.
Socialmente todas las classes beneficiam. Ls fidalgos ourbanos de la admenistração Rial i ls burgueses são ls más beneficiados, mas mesmo l povo vive cun lhuxos inatingibles pa ls angleses, franceses ó almanes sous cuntemporâneos. Ls trabalhos pesados neçairos são feitos puls scravos africanos i puls galegos. Ls purmeiros são vendidos na ''Praça de l Pelourinho'', sendo apartadas las famílias, i trabalham to l die sin salário, alguns sujeitos a tratamiento brutal. Als segundos cierta mente cumpensava la viagem face a las cundições miserables de la [[Spanha]] rural, i la lhéngua praticamente idêntica facilitava la antegração.
[[Eimagem:Mosteiro de ls Geronimos 4.JPG|dreita|thumb|250px|L [[Mosteiro de l Jerónimos]], treminado an [[1572]].]]
Ls Judius ancluen cumo siempre alguns pobres i outros que se cuntam antre ls más eiducados i ricos comerciantes, financeiros i lhetrados de la cidade. L purmeiro lhivro ampresso an Lhisboua fui l [[Comentairos subre l Pentateuco]] de [[Moisés ben Nahman]], un lhivro an heibraico, publicado por [[Eiliezer Toledano]] an [[1489]]. An [[1496]] ls spanholes spulsam ls Judius de l sou território, animados pul [[fundamentalismo|sprito fundamentalista]] dua Monarquia sclusivamente crestiana. Muitos bénen para Lhisboua, tenendo provavelmente la sue população duplicado (serien depuis de la spulsão un quinto de l Lhisboetas, ó mesmo más). An troca dun casamiento rial, ls [[Reis Católicos]] de [[Reino de Castielha|Castielha]] i [[Aragão]] pedem la [[Manuel I de Pertual]] que faga l mesmo. Reconhecendo la amportança central de ls Judius na prosperidade de la cidade, Dom Manuel decreta antes que todos ls Judius são Crestianos i nun ls deixa salir de l Paíç. Durante muitos anhos estes [[crestiano-nuobo|crestianos-nuobos]] praticam l [[Judaísmo]] an segredo ó abiertamente i anque motins i violências cuntra eilhes (cumo muitas ninos que são arrincadas de ls pais i dadas la famílias crestianas que las tratam cumo scravos) são tolerados até a la amplantação de la [[Anquisição]] an Pertual, muitos anhos depuis. L resultado ye la ascensão social de l crestianos-nuobos. Temporariamente sin las lhemitações de l Judius, progridem até als más eilevados cargos de la [[corte]]. Outra beç são las antigas eilites çcendentes de la antiga aristocracia de las [[Reino de las Astúrias|Astúrias]] i de la [[Reino de la Galiza|Galiza]] (ls nobres de Portucale) que criam porblemas a la ascensão social de l Judius, frequentemente melhor eiducados i más hábeis que eilhes. L mal-dezir de l Crestianos-Bielhos culmina an [[Massacre de Lhisboua de 1506|massacres de l Crestianos-Nuobos]] an [[1506]] ancitados puls Priores menores de las Eigrejas. Vários miles tiran sido assassinados antes de séren ampedidos pulas tropas de l Rei. Cumo resultado de l cunflitos, l Rei ye persuadido puls nobres territoriais a antroduzir la [[Anquisição]] (an [[1531]]) i las lhemitações lhegais a todos ls çcendentes de crestianos-nuobos (semelhantes a las antigas cuntra ls Judius), que ls ampedem de amenaçar ls cargos superiores de l Stado a la Aristocracia de l crestianos-bielhos. L purmeiro [[outo-de-fé]] (muorte de heiréticos na fogueira) ye rializado ne l [[Terreiro de l Paço]] an [[1540]]. Para alhá de la Anquisição surgem outros porblemas. An [[1569]] hai la grande [[Peste negra|Peste]] de Lhisboua, an que terá morrido un terço de la população.
La anquisição mata na fogueira muitos Crestianos-nuobos, mas spropria la propiadade i las riquezas de muitos outros. Muitos mercadores crestiano-bielhos são spropriados tamien passado ua denúncia anónima falsa, que ls anquisidores aceitam cumo válida yá que las riquezas de ls cundenados para eilhes revertem. Por outro lhado poucos mercadores nun tenerien ascendência crestiana-nuoba, devido als casamientos quemuns antre filhos de burgueses que éran sócios an ampresas amportantes. La Anquisição torna-se assi un strumiento de cuntrolo social na posse de ls antigos crestianos-bielhos cuntra quaije todos ls mercadores Lhisboetas, restituindo-les finalmente la supremacia hai mui perdida.
[[Eimagem:Outo de fé.jpg|dreita|thumb|250px|Outo-de-fé, Quadro de [[Pedro Berruguete]]]]
Ye neste clima de antolerância i perseguição, an que ls lhucros oubtidos puls riscos i l génio de ls mercadores bien sucedidos ye çfeito pula ambeja de ls grandes propietários de tierras (que rendem mui menos), que la prosperidade de Lhisboua ye çtruída. L antigo clima [[Lhiberalismo|lhiberal]] propício al comércio zaparece i ye substituído por un [[fanatismo]] católico i cunservadorismo absolutos. A las eilites de l paíç eisige-se l [[sangre puro]] antigo i crestiano-bielho, ó seia, de l Norte. Muitos de ls mercadores fogem para la [[Anglaterra]] ó [[Países Baixos]] adonde se stablecem difundindo ls coincimientos [[navegação|navais]] i [[cartografia|cartográficos]] de l Pertueses. Lhisboua ye tomada pulas mentalidades feudais de ls grandes nobres, i ls mercadores Pertueses, sin cundições de stablidade, sigurança, apoio i crédito devido a las perseguições de la Anquisição, são ancapazes de cumpetir cun ls mercadores Angleses i Houlandeses (muitos deilhes de ourige Pertuesa) que les roubam ls mercados de la [[Índia]], [[Índias Ourientais]] i [[China]]. An sue substituição las eilites de Portucale cumbencem l débil Rei, [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] a virar-se para la cunquista dun Ampério territorial, cun más tierras i rendimientos pa ls Nobres, ne l [[Norte de África]], que les permitiriev manter la supremacia eiquenómica frente als mercadores. Passado l [[Batailha de Alcácer-Quibir|zastre melitar de Alcácer-Quibir]] an [[1578]], ls Aristocratas recolhem-se más ua vez als braços de ls sous cungéneres Castelhanos de mentalidade semelhante. Desta vez bien sucedidos, an [[1580]] l Castelhano [[Filipe II de Spanha]] ye declarado Rei Dom [[Filipe I de Pertual]], depuis de derrotar l candidato de ls anfraquecidos mercadores, l [[Prior de l Crato]], [[António I de Pertual|Dom António]] (l qual era crestiano nuobo i más lhiberal, filho de mai Judia). Filipe I cumpleta assi la ambição de l sou pai l [[Habsburgo]] Rei [[Carlos I de Spanha]] tamien Amperador Carlos V de l [[Sacro Ampério Romano-Germânico]] (Almanha), i Senhor de la maior parte de la [[Eitália]] i [[Países Baixos|Houlanda]] que afirmara famosamente ''Se fusse Rei de Lhisboua, serie an breve Rei de l Mundo''.
[[Eimagem:Alonso Sánchez Coello 002.jpg|dreita|thumb|250px|L Rei Habsburgo Filipe I de Pertual, II de Spanha]].
==Domínio Filipino==
Filipe I de Pertual, l purmeiro de l [[Habsburgo]]s pertueses, ye assi l purmeiro rei de la Spânia. Anque zde [[1492]] ls Reis Católicos [[Isabel I de Castielha]] i [[Fernando II de Aragão]] tenéren dominado l que hoije ye la [[Spanha]], l títalo de ''Rei de las Spanhas'' fui einicialmente ousado para Filipe II quando cunquistou Pertual i antoce, de facto, todas las ''Spanhas''.
Filipe I tenta einicialmente cunciliar ls antresses de la [[nobreza]] na aquisição de más territórios na [[Ouropa]], de l [[Clero]] an derrotar ls [[Reforma protestante|Protestantes]] i de la [[burguesia]] an eiliminar la cuncorrência i piratarie de ls Angleses i Houlandeses. Todos ls barcos capazes de acção melitar de Lhisboua, Sevilha i Barcelona são reunidos nua ''[[Ambencível Armada]]'' que ye ambiada cuntra la [[Anglaterra]]. Devido a ua grande tempestade i a la perícia de l [[Almirante]]s Angleses, la armada ye çtruída. Esta derrota cumberte finalmente l Rei als antresses de la Nobreza territorial. Grandes eisércitos (ls [[Terços]]) de [[mercenário]]s, pagos puls mercadores i comandados puls grandes Aristocratas de ''sangre puro'' Crestiano-Bielho, cumo l [[Duque de Alba]],são formados i atravessam la Ouropa para tomar las cidades i terrenos férteis de l [[Países Baixos]] [[Calvinismo|Calvinistas]] pa l benefício dessa mesma Nobreza.
Anquanto esso ls houlandeses i angleses dominam ls mares, i ancapazes de cunquistar ls ampérios territoriais spanholes de l [[México]] i [[Peru]], cuncentram-se an tomar las feitorias, portos i quelónias costeiras de l pertueses, que traficam cun Lhisboua. São tomados ls portos nordestinos de l [[Brasil]], [[Lhuanda]] an [[Angola]], portos de la África Ouriental, l [[Cabo de la Buona Sperança]], [[Ceilão]], [[Malaca]] i las [[Ilhas Molucas]], la ilha de [[Formosa]], la lhicença de comércio ne l [[Japão]] i outros portos.
[[Eimagem:Spanish Armada.jpg|Dreita|thumb|250px|La Armada Ambencível, Quadro de [[Philippe-Jacques de Lhoutherbourg]], [[1796]]]]
Lhisboua, cun ls sous mercadores yá sob perseguição de la Anquisição (que spropriava ls [[cripto-judiu]]s i mesmo ls crestianos genuínos), perdera grande parte de la sue frota ne l zastre de la ''[[Ambencível Armada]]'' i que pagava ampostos altíssimos para aguantar ls eisércitos de ls nobres spanholes na Ouropa, perde agora la maiorie de ls sous portos i perdutos i ye finalmente i eirreversivelmente arruinada, debrebe perdendo amportança. An [[1598]] la catástrofe ye aperfundada por un [[terramoto]] i pula [[Peste negra|peste]]. Finalmente [[Filipe II de Pertual]] torna-se
sclusivamente [[Filipe III de Spanha]] i depuis l sou filho solo [[Filipe IV de Spanha]] quando, sob cunseilho de la Nobreza Castelhana i cula aquisciência de ls Nobres territoriais Pertueses, absorve l Reino de Pertual ne l Reino de Spanha. Lhisboua, la grande cidade cosmopolita ye agora ua cidade de província sin qualquiera anfluência junto de ls grandes spanholes de sangre puro, que governam de la anton cunservadora i fundamentalista católica [[Madrid]]. Nesta época la cidade perde actividade eiquenómica i habitantes, deminuindo la população até menos de 150.000.
Las custruções deste período cabem an dues catadories: las defesas cuntra ls piratas de l norte, i ls eidifícios relegiosos que apelam para la lhealdade a la monarquia ounibersal católica pretendida pul Rei. Fúrun custruídos l [[Torreão]] un maciço eidifício junto al [[Terreiro de l Paço]], que nun sobreviveu al [[terramoto de 1755]]; l [[Cumbento de São Vicente de Fura]]; nuobas muralhas cun nuobas çposições d'acuordo cula angenharie melitar de la época, cumo la [[Torre de l Bugio]] nua ilha ne l meio de l [[Mar de la Prata]]; i fortificações an [[Cascais]], [[Setúbal]] i na borda Sul. Ls piratas angleses i houlandeses, cumo [[Francis Drake]], fázen diversos ataques la alguas praças Pertuesas, mas nun se atrevem a atacar Lhisboua.
Cul declínio eiquenómico i l zamprego, oumenta mui a miséria i la criminalidade. Las outoridades Spanholas são oubrigadas a antroduzir ua spece de cuorpo policial, ls [[quadrilheiros]] que patrulham las rues de la cidade i cuntrolam l crime de rue, las lhuitas, la bruxarie i l jogo. Segundo alguas crónicas de l tiempo, la taxa de assassinatos ne l ampeço de l seclo XVII serie mesmo superior, nua cidade de 150.000 pessonas, a la de hoije an Lhisboua cun 2.500.000.
Ls porblemas pa l comércio na cidade oumentam quando ls [[Catalunha|Catalães]], un povo mercador cumo l de Lhisboua, tamien ouprimidos pulas taxas castelhanas, se revoltam an [[1636]]. Ye la Pertual que Madrid ben eisigir ls homes i ls fondos para derrotar ls catalães, nua tentativa de usar ls de Pertual cuntra ls de la Catalunha.
Ye anton que ls mercadores de la cidade se aliam a la pequeinha i média nobreza. Tentam cumbencer l [[Duque de Bergáncia]], Dom Juan, a aceitar l trono, mas este, cumo l resto alta Nobreza, ye beneficiado por Madrid i solo l prospecto de se tornar Rei l cumbence finalmente. Ls cunspiradores assaltam l Palácio de l Governador, aclamando l nuobo Rei [[Juan IV de Pertual|D. Juan IV]], cul apoio einicialmente de l Cardeal [[Richelieu]] de [[Fráncia]], i depuis la [[aliança lhuso-britânica|bielha aliança]] retomada cula [[Anglaterra]].
==L Ouro de l Brasil==
La Lhisboua pós-[[Restauração]] ye ua cidade cada vez más dominada pulas ordes relegiosas Católicas. Más de 40 cumbentos são fundados na cidade an adição als 30 yá eisistentes, i ls relegiosos ociosos cuja sustentação ye assegurada pulas smolas i spropriações cuntam-se als muitos miles, custituindo más de 5% de la população de la cidade. L clima político ye cada vez más cunservador i outoritário i la Anquisição, depuis de çtruída la classe mercadora, cuncentra-se ne l cuntrolo de las mentalidades, vigiando las eideias i la creatividade, que suprime an nome de la pureza de la Religião. Ls segundos i terceiros filhos, que nun recíben la ardança de l pai, i que antes se dedicában al comércio i a las ampresas para alhá-mar, agora simplesmente se refugiam nas ordes relegiosas i vivem a la cunta de outra pessona, la maiorie de las vezes de forma solo superficialmente relegiosa.
La situação de ruína eiquenómica ye finalmente resolvida nun puls porjetos bien sucedidos de l más capazes ampreendedores, mas pula sploração quelonial pura i puls subsídios de l Stado: ye çcubierto [[Ouro]] ne l [[Brasil]], ne l actual Stado de [[Minas Gerais]]. L Stado Pertuês queluobra cumo ampuosto un quinto de l ouro straído, que ampeça a chegar la Lhisboua an [[1699]] i cujas receitas Reais debrebe chegam a las várias toneladas anuais (más de 15 toneladas passado [[1730]]) repersentando quaije to l ourçamiento de l Stado. La çligação de l ampreendimiento eiquenómico i de la riqueza, devido al ouro que ye straido por ua fracção de l custo, permite la manutenção de l nuobo clima cunservador outoritário na Capital. An Pertual l Poder ye de quien tem l Ouro, que nun deseia reformas i pretende manter l [[Antigo Regime]].
[[Eimagem:Palácio Nacional de Mafra.jpg|dreita|thumb|250px|L Palácio de Mafra: un eidifício custruído cul Ouro de l Brasil, nunca tubo qualquiera outelidade fuora proclamar l Poder de la Eigreja an Pertual]]
Cul ouro, obras simbólicas de la finalmente atingida supremacia absoluta de las fuorças socias cunservadoras Pertuesas, l [[Clero]] Católico i la [[Aristocracia]] Territorial, são custruídas ne l nuobo stilo de la [[Cuntra-Reforma]], l [[Barroco]]. L más seneficativo ye l [[Cumbento de Mafra]] (acabado an [[1730]] por más de 50.000 trabalhadores, mas nunca usado), ne ls alredores de la cidade; l [[Panteão Nacional]] (ó Eigreja de Santa Angrácia) an Lhisboua; grandiosas modificações de l Palácio Rial; juntamente cun einúmeros Palácios Aristocráticos i alguas obras úteles mas custruídas cun çperdício, cumo l [[Alcadute de las Augas Lhivres]] ([[1720]]).
Cuntrastando cula einorme riqueza corrupta de las altas eilites, l povo vive na miséria. La cidade crece cula necidade de mano-de-obra para las cuntruções faraónicas, para 185.000, mas passado las obras nun hai amprego. São deste período las purmeiras çcrições de Lhisboua cumo ua cidade suja, degradada i nun ouropeia: solo dous seclos depuis de sob governo de ls mercadores lhiberais, tener sido coincida cumo la más prospera i cosmopolita de la Ouropa.
[[Eimagem:1755 Lhisbon earthquake.jpg|dreita|thumb|250px|terramoto de 1755]]
Tremina este período an 1 de Nobembre [[1755]], die de Todos ls Santos, an que acuntece l grande [[terramoto de 1755|terramoto de Lhisboua]]. A las nuobe horas i quarenta minutos a tierra ampeça a tembrar cun ua antensidade que provavelmente nun fui ultrapassada até hoije an to l Mundo. Passado cerca dun minuto, regressa la calma, seguida de nuobo tremor. La população acorre a las praças cun spácio junto al riu Tejo, para morríren afogadas pul einorme [[Tsunami]] que ben de l Atlântico. Depuis de l sismo, Lhisboua stá an ruínas. L grande Torreão Rial, la Casa de las Índias, l Cumbento de l Carmo, l Tribunal de la Anquisição, l Spital de Todos-los-Santos são çtruídos. De las 20.000 casas de las classes más baixas, de custrução menos sólida, 17.000 são çtruídas. Sobrevive l rico Bairro Alto, alguns eidifícios de piedra sólida i poucas outras árias. Seguem-se las pilhagens i ls grandes ancêndios. Ne l fim, de l 180.000 habitantes, más de 10.000 tiran morrido i muitos outros perdírun to la sue propiadade. Ye esta catástrofe que abala la cunfiança de l Antigo Regime, i dá spácio al Menistro, l [[Marquês de Palumbar]], de tentar por finalmente an prática an Pertual las reformas cientificas i lhiberais yá ousadas cun sucesso ne l Norte, de la nuobas teories políticas i eiquenómicas de l [[Eiluminismo]].
[[Eimagem:Palumbar portrait.jpg|dreita|frame|L Marquês de Palumbar]]
==Seclo de las Lhuzes==
L Marquês de Palumbar [[Sabastian José de Carvalho i Melo]], [[Menistro de la Guerra]] i [[Menistro de l Negócios Strangeiros|Negócios Strangeiros]] i ouriundo de la Baixa Nobreza, reagindo celebremente a las ruínas de l [[Terramoto de 1755|terramoto]], terá dezido que era neçairo ''anterrar ls muortos, cuidar de ls vivos i custruir la cidade''. Ua eideia que bai zamvolver de seguida la nible de la eiquenomie i sociadade. L poder de la Eigreja ye lhemitado i la sue falange, ls [[Jesuítas]], ye spulsa de l paíç. L poder de la aristocracia territorial cunservadora ye brutalmente suprimido, nua série de cunspirações i cuntra-cunspirações, que acabam cula [[porcessoo de l Távora|cruel eisecução]] de la família que lhidera la reacção, ls [[Casa de l Távora|Távora]]. Estes tenerien sido respunsables por un atentado al Rei [[José I de Pertual]] nua tentativa de proclamar l cunservador [[Duque de Aveiro]] Rei, i demitir Palumbar, ambora haba storiadores que defendam que esta acusação nun terá passado dua farsa manipulada pul própio Marquês por motivos pessonais. La [[Anquisição]] ye zaparecida i ls [[crestiano-nuobo|crestianos-nuobos]], inda anton custituindo la maior parte de las [[classe média|classes médias]] eiducadas i lhiberais de la cidade i de l paíç, são lhibertados de las sues lhemitações lhegais i ye-les finalmente permitido l acesso als altos cargos governamentais, antes monopólio lhegal de la aristocracia de "[[sangre-puro]]". La [[andústria]] ye apoiada de forma algo dirigista mas vigorosa, sendo stablecidas várias fábricas reais an Lhisboua i noutras cidades, que prospírun. Passado l período Pombalino hai 20 nuobas fábricas para cada ua que eisistia antes. Finalmente ls vários ampostos i dreitos alfandegários drento de Pertual, prejudiciais al comércio, são abolidos. An todoss estes propósitos, Palumbar apoia-se nas doações i ampréstimos de ls mercadores i andustriais Lhisboetas.
[[Eimagem:TerreiroDoPaco01.JPG|dreita|thumb|Státua la [[José I de Pertual|D. José]] ne l [[Terreiro de l Paço]].]]
An Lhisboua, l Marquês, recusando ls cunselhos de alguns que pretendem mover la capital para outra cidade, ourdena la reconstrução d'acuordo cun las nuobas teories de ourganização ourbana, passado ourdenar ua abaluação de la situação rial atrabeç dun inédito anquérito a la população. Ye inda l [[Brasil colônia]] que paga quaije to la reconstrução, cun más de 20 milhões de [[Cruzado (moeda pertuesa)|cruzados]]. La cidade recibe inda ajudas de países cumo la [[Anglaterra]], la [[Spanha]] i la [[Lhiga Hanseática|Hansa]] almana, anchendo-se de staleiros de custrução. La maior parte de la nobreza i aristocracia pertuesa refugia-se nas sues quintas ne ls alredores de Lhisboua. L Rei anstala-se nun palácio amprovisado de madeira ,la Tenda Rial, anquanto l nuobo an piedra ampeçava a ser erigido an [[Santa Marie de Belém|Belém]] anton inda ua região fura de la cidade de Lhisboua. L grande belume de obras acunte, inda assi, ne l centro de la antiga cidade, cul zeinho dun nuobo porjeto para la [[Baixa de Lhisboua|Baixa]], l bairro más atingido pul terramoto. Este ye porjetado por [[Eugénio de l Santos]] i [[Carlos Mardel]] i aprovado pul Marquês, enquadrando-se ne l sprito eiluminista i pragmático de la época: las rues streitas são substituídas por anchas rues rectilíneas çpostas ortogonalmente. Estas permitiriam nun solo la devida eiluminação i ventilação de las rues (arejamento), cumo aufeririam más sigurança (patrulhamento, acesso als eidifícios an causo de ancêncio i eibitar la propagação de ancêndios trasversalmente a la rue, etc.). Ls eidifícios a custruir tamien fúrun alvo dua política cunsistente, tenendo la eiquipa porjetista definido l zeinho de las fachadas, las regras de custrução de la strutura de l eidifícios i eilaborado un cunjunto de outra regulamentação cun vista a la pordução dun cunjunto habitacional capaz de anfrentar melhor un eibentual terramoto, assi cumo redesenhar la strutura social de la cidade de Lhisboua, atribuindo-le un nuobo pendor comercial a la cidade. La strutura inovadora escolhida cunsistia nun squeleto de madeira (la gaiola pombalina), ua malha rectangular cun travamientos de las sues diagonais (an cruz de Esto. André) adonde se percurava que la flexiblidade de la madeira se adaptasse a la sobrecarga provocado pul terramoto sin que la strutura quebrasse. Esta strutura an madeira assentarie nun ambasamiento an alvenarie (que corresponderie al purmeiro piso de las habitações, çtinado la lhoijas, oufecinas i armazéns) cun arcos an bóbeda de brício, que cunfeririev peso al cunjunto. Todos ls eidifícios de la zona de la Baixa assentariam nua stacarie an pinho que permitiriev dar más resistência al tierra arenoso de la Baixa i garantir la trasferência eficaz de l peso de l eidifícios pa l tierra sin que este cedisse. Ls nuobos eidifícios éran de arrendamiento horizontal, stando hierarquizados an amportança i qualidade pula sue prossimidade a la rue (giralmente l redadeiro piso ten pie dreito más baixo, varandas quemuns, jinelas más pequeinhas, divisões menores, etc. i serie çtinado a la famílias cun menos posses). Todos ls eidifícios tenerien paredes corta-fuogos de alvenarie la separá-los uns de l outros. La standartização de las fachadas, de las jinelas, de las puortas, de ls azulejos de padrões geométricos simples ne l preça de casa, etc. permitiriev la aceleração de l porcessoo de custrução atrabeç de la pordução an série destes eilemientos fura de l lhocal de la obra. To l cunjunto ten proporções i regras de cumposição clássicas, cun recurso a la proporção áurea. L centro struturante de la nuoba cidade serie la ''[[Rue Augusta]]'' que lhigarie l lhemite Norte de la cidade, l [[Praça de D. Pedro IV|Rossio]], i l lhemite Sul, l Terreiro de l Paço, adonde ua çposição monumental de l eidifícios, l arco de la Rue Augusta, un monumiento al rei i l Tejo a ancerrar la praça, cuntribuiriam pa l zeinho daquilo que se pretendia que fusse l nuobo coração de la actividade comercial de la reconstruída cidade de Lhisboua. Ls eidifícios de l Terreiro de l Paço starien çtinados a la anstalação de l armazéns i grandes casas comerciais que se asperarie que voltassem a aparecer i a animar la praça, mas passado vários anhos de abandono acabórun por ser acupados por menistérios, tribunais, l [[Arsenal]], la [[Alfándiga]] i la [[Bolsa]], yá ne l reinado de D. Marie I.
[[Eimagem:Rue Augusta Lhisboua.JPG|dreita|thumb|250px|[[Rue Augusta]]: las nuobas rues más anchas i rectilíneas, cun prédios de cuntrução an gaiola resistentes als [[terramoto]]s.]]
Na stremidade Norte, paralela al Rossio, starie porjetado un nuobo mercado, que acaba por nunca ser custruído, tenendo quedado la praça, einicialmente coincida por Praça Nuoba ó de las Yerbas, hoije chamada ''[[Praça de la Figueira]]''.
[[Eimagem:Praca de la Figueira Lhisboua.JPG|dreita|thumb|250px|La nuoba [[Praça de la Figueira]] fui custruída cumo nuobo mercado ne l período Pombalino.]]
Al cuntrário de ls deseios i speranças de l Marquês de Palumbar i de la sue eiquipa, la reconstrução de la cidade demora mui más tiempo de l que sperado, tenendo solo treminado la sue reconstrução an [[1806]]. A esto, deve-se an grande parte la pouca capacidade financeira de la burguesia dua cidade an crise. Anque todo, i drento de la política de renovação de la eiquenomie pertuesa, ampeçam a aparecer lhentamente andícios de zamvolvimento.
Moderadamente la cidade crece até als 250.000 habitantes an todas las direcções geográficas, acupando ls nuobos bairros de la [[Streilha (Lhisboua)|Streilha]], [[Rato (Lhisboua)|Rato]], anton l nuobo centro andustrial de la cidade polarizado an torno de la recente fuonte de abastecimiento de la auga trazida pul alcadute (nuobas fábricas de cerâmica), [[Alcântara (Lhisboua)|Alcântara]], [[Ajuda (Lhisboua)|Ajuda]], [[Sapadores]], i las [[Moreiras]] (adonde stában las nuobas fábricas de la Seda, cujos brugos são alimentados de las fuolhas dessa arble). L Purmeiro-Menistro tenta de to l modo stimular las classes médias, que bie cumo eissenciais al zamvolvimiento de l paíç i al progresso. São formados ls purmeiros cafés propiadade de Lhuso-Eitalianos: alguns sobrevivem hoije desse tiempo, cumo l [[Martinho de la Arcada]] ne l Terreiro de l Paço; l [[Nicola]] ne l Rossio, cujo duonho Lhiberal eiluminava la fachada passado cada vitória política progressista; antre outros. Surge l hábito de las soirées sociais antre ls burgueses más ricos, cula partecipação inédita de mulhieres, an que la Nobreza cunservadora nun partecipa. Ye deste modo que surge outra beç an Lhisboua la classe média burguesa outoconsciente, cumpuosta de crestianos-nuobos i crestianos-bielhos provenientes de l Povo, la ourige de ls mobimientos políticos pul Lhiberalismo i pula República, que se manifestam ne ls nuobos [[Jornal|Jornais]] de la capital.
Palumbar benerie a ser demitido passado la muorte de Dom José, i la ascensão al trono de la mui relegiosa Dona [[Marie I de Pertual]], cuja grande cuntribuição fui la [[Basílica de la Streilha]]. Acunselhada pul [[Clero]] i puls [[Nobreza|Nobres]] cunservadores, para alhá de demitir l purmeiro-menistro percurou lhemitar i até reverter alguas de las sues reformas progressistas, nun mobimiento chamado la ''[[Viradeira]]''. Segue-se la deterioração de las cundições eiquenómicas que mui tenien melhorado ne l tiempo Pombalino, i ls porblemas ourçamentais. Para lhidar cula miséria i criminalidade outra beç crecentes, ye criada la Polícia sob lhiderança de [[Diogo Pina Manique]] an [[1780]]. Renova-se la perseguição política desta vez sob forma secular: la Polícia persegue, prende, tortura i spulsa todos ls progressistas: [[maçonarie|maçons]], [[jacobino]]s i [[lhiberalismo|lhiberais]]; ls jornais são submetidos a la [[censura]]; muitas obras de filósofos lhiberais ó Protestantes proibidas i ls cafés vigiados por polícias a la paisana. La cultura ye cuntrolada i todas las manifestações menos Católicas são eilegalizadas, ancluindo l antiquíssimo [[Antruido]]. Solo l Triato ye stimulado, cula custrução an [[1793]] de l [[Triato de São Carlos]] ne l [[Chiado]], que ben substituir la Ópera çtruída durante l terramoto. Ye, inda assi, financiado pula einiciatiba privada.
==Guerra Cebil: Lhiberais i Cunservadores==
Ne l fim de l [[Seclo XVIII]], cula [[Guerra de la Andependência de ls Stados Ounidos de la América|Revolução Amaricana]] de [[1776]], ganham peso las [[lhiberalismo|eideias lhiberais]] por to la Ouropa. Na [[Fráncia]] stala la [[Revolução Francesa|Revolução]] an [[1789]]. An Lhisboua ls lhiberais jubilam cula derrota de la [[Aristocracia]] Francesa. Debrebe se radicaliza la Revolução an Paris, caíndo nas manos de la strema-squierda, i l centrista [[Napoleão Bonaparte]] ye chamado al Poder pula Burguesia assustada, acabando por outonomear-se [[Amperador]]. La sue política na Ouropa ye l [[Bloqueio cuntinental]], ó seia la proibição de l comércio cula [[Anglaterra]]. Aliado deste paíç, Pertual recusa i Napoleão ambia [[Jean-Andoche Junot|Junot]] delantre dun grande eisército para cunquistar l paíç.
[[Eimagem:Jacques-Lhouis David 017.jpg|dreita|thumb|250px|Napoleão Bonaparte]]
Junot entra an Lhisboua ne l die [[30 de Nobembre]] de [[1807]]. La Família Rial pertuesa, alta Aristocracia i [[Clero]] habien fugido ne l die anterior. Junot ye la percípio bien recebido puls lhisboetas i stablece-se ne l [[Palácio Rial de Queluz|Palácio de Queluz]]. Las nuobas eideias lhiberais são çcutidas pula burguesia Lhisboeta cun ls oufeciales franceses ne ls cafés de la cidade, an special ne l Nicola de l Rossio, adonde se stablece l Quartel General Francês. Todos spírun la cuntinação de las reformas de l [[Sabastian José de Carvalho i Melo|Marquês de Palumbar]], mas Junot nun quier stimular eideias radicais i nada faz. Pertual ye antes cunsidrado un paíç a debedir: Lhisboua serie directamente ancorporada ne l [[Ampério Francês]], anquanto l antigo Portucale serie ressucitado ne l [[Reino de la Lhusitânia Setentrional]].
La falta de reformas i l cumportamiento violento de ls suldados franceses lheva finalmente a la Junta de l Supremo Governo a pedir l auxílio de la [[Anglaterra]]. Ye ambiado un cuorpo spedicionário lhiderado por [[Arthur Wellesley|Wellesley]] i [[William Carr Beresford|Beresford]], i ls franceses an menor númaro, são oubrigados a retirar-se an finais de [[1808]] entrando simultaneamente, seguindo un acuordo de retirada, ls Angleses na cidade adonde se stablecem an [[Arroios]]. Lhisboua sofre eiquenomicamente cula abiertura de ls portos de l Brasil a la Anglaterra. Ls Angleses recíben de [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]], residente ne l [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]], l cuntrolo de l governo de la cidade i paíç, que admenistram cumo ua [[quelónia]]. Ls burgueses partidários de la Fráncia são eisecutados. São anton custruídas defesas ne ls acessos a la capital an [[Torres Vedras]], adonde zde l tiempo de l [[Ampério romano|Romanos]] acabava l território de Lhisboua. Ende ye vencida i fuorçada a retirar la nuoba fuorça de ambasão francesa lhiderada por [[André Masséna]], an [[1811]]. Dende partiriam ls angleses i alguns pertueses sob l General [[Wellington]] para lhibertar la [[Spanha]]. Napoleão será finalmente derrotado an [[1815]].
Cun ls burgueses de Lhisboua sob oupressão de l angleses, são ls burgueses de l [[Porto]] que tomam cuntrolo de la cidade i se rebelam cuntra l quelonialismo anglês i pul [[Lhiberalismo]] an [[1820]], seguidos puls de Lhisboua la que se juntam spulsando ls governadores angleses nun [[Golpe de Stado]]. Las [[Cortes (política)|Cortes]] são cumbocadas puls Lhiberais i ye promulgada ua [[Custituição de 1822]], ua Carta de ls Dreitos de l Home, i l fim de l privilégios de l Clero i de la [[Nobreza]]. L filho de l rei, D. [[Miguel de Pertual]] ancabeça ls Reaccionários Cunservadores [[Absolutismo|Absolutistas]], i ampeça la [[Guerras Lhiberais|Guerra Cebil]], cuntra las fuorças Revolucionárias Custitucionalistas Lhiberais de l sou armano l Amperador [[Pedro I de l Brasil]], depuis [[Pedro IV de Pertual]]. Ye Dom Pedro que vence la guerra an [[1834]], mas la Custituição promulgada ye más cunservadora que l sperado. Inda assi são feitas alguas (poucas) reformas lhiberais, cumo la stinção de las [[Orde relegiosa|Ordes Relegiosas]], i la spropriação de muitos bens de la [[Eigreja Católica]], que habie apoiado ls Miguelistas. Zeiludidos cun Dom Pedro, hai nuoba cunspiração an Lhisboua ne l anho de [[1836]], de l [[Setembristas]] (pequeinhos burgueses i lhetrados) que eisigem la Custituição de 1822; i depuis de l sentido cuntrário, dous golpes de Stado de l Absolutistas, an [[1836]] i [[1837]]. L Paíç debide-se an dous grupos radicais que recusam dialogar un cul outro. Neste ambiente de caos, las grandes potências de l norte planeiam la debison de las quelónias i províncias de l paíç.
Ne l período de Governo Lhiberal (1820-1842) ye marcado pulas guerras i guerrilhas mas inda assi são antroduzidas diversas reformas i ampreendimentos. Ye finalmente amplantado l bielho porjeto de la eiluminação pública de la cidade, yá eisistente an muitas propiadades privadas de la burguesia, antre ls anhos de [[1823]] i de [[1837]]. Einicialmente cun [[lhamparina]]s de [[azeite]], mas más tarde cun [[ólio de peixe]], seran substituídos pulas [[bumbilha]]s de [[gáç natural|gáç]] an [[1848]]. Para alhá desso ye cuntruida ua nuoba rede de [[strada]]s; i são antroduzidos ls [[barco a oupor|barcos a oupor]] lhigando Lhisboua al Porto pul mar. São feitos prainos para lhançar ls [[Camino de fierro|caminos de fierro]], mas la guerra cun ls Cunservadores nun l permite, i l purmeiro troço, antre Lhisboua i l [[Carregado]] solo será inaugurado an [[1856]].
Este período ye marcado pula perda de algua viablidade eiquenómica de la cidade de Lhisboua. L Brasil torna-se andependiente i ls sous perdutos i ouro yá nun scoam para la Capital. Ne l período de l Cabralismo são atribuídos [[Títalo nobliárquico|títalos nobliárquicos]] a muitos grandes burgueses, pa ls cumpremeter, cun algun sucesso, cul partido cunservador. Passado la sue perda de rendimientos de l Brasil la dependência de l Stado torna-se atractiva i la classe ociosa teme la cumpetição i apoia las divisões sociais artificiais i rígidas. Ye nesta época que se multiplicam ls [[Baran|Barões]] i [[Visconde]]s çligados de propiadades territoriais, muitos [[heireditariedade|heireditários]] mas muitos outros lhemitados a la vida de l beneficiário, que recíben rendas de l Stado ó se dedicam a la política corrupta de l tiempo. La grande aristocracia territorial ganha l hábito de passar l [[Ambierno]] an Lhisboua, seguindo pa ls sous [[solar]]s solo ne l [[Berano]]. Inda assi ye l povo que más sofre cun las guerras i la perda de l Brasil: la cidade stagna i perde amportança i de quinta más populosa de la Ouropa passa para décima i cuntina la çcer. Ls ampregos tornam-se más precários i a miséria oumenta outra beç.
==Lhisboua antre la Ouropa i la África==
[[Eimagem:StacaoRossioLisboa.JPG|dreita|thumb|260px|La [[Stação de l Rossio]].]]
[[Eimagem:EilevadorStaJustaLisboa1.JPG|dreita|thumb|260px|L [[Eilevador de Santa Justa]], de 1902]]
[[Eimagem:Tram.jpg|dreita|thumb|260px|Un ''amaricano'' '''[[eiléctrico]]''' moderno]]
[[Eimagem:Plan von Lhissabon.jpg|dreita|thumb|260px|Mapa de la cidade an [[1885]].]]
Passado tremináren las guerras i cunflitos antre ls cunservadores i lhiberais, Lhisboua, tenendo perdido l [[ouro]] i [[monopólio]] de ls perdutos de l [[Brasil]], la fuonte de to la sue riqueza zde l fim de l [[seclo XVI]] ancontrava-se nua situação eiquenómica desesperada. Ne l Norte de la Ouropa, las naciones ampeçában la andustrialização, i anriqueciam cul comércio de las [[América]]s (la Anglaterra benerie a dominar l comércio brasileiro) i de la [[Ásia]]. L atraso de Pertual parecie eirreversible.
Sin cunseguir derrotar definitivamente ls Lhiberais, i assustadas cul zastre eiquenómico la que las políticas cunservadoras tenien cunduzido Pertual zde l [[seclo XVI]], an cuntraste cul sucesso lhiberal de la [[Anglaterra]], [[Fráncia]] i [[Países Baixos]], ls Cunservadores que dominában l Paíç i la capital cedírun an parte. Reformas lhemitadas serien permitidas an troca de manter l [[Catolicismo|sprito Católico]], rural i cunservador i de l poder político ser mantido nas manos de ls grandes propietários. Serien rializadas eileições mas solo por aqueilhes qualificados pula propiadade avultada. La patronagem de l Stado serie partilhada cula nuoba classe i fúrun cuncedidos títalos als grandes [[burguesia|burgueses]] i [[capitalismo|capitalistas]]. Inda assi mantivírun-se ls privilégios i subsídios de l Stado a las classes dirigentes, i la andustrialização serie lhemitada als antresses destas.
Neste período Lhisboua ye ua cidade pobre i suja quando cumparada a las cidades de l Norte de la Ouropa. Quaije to la sue amportança comercial se resume al monopólio que mantém subre ls perdutos de las [[quelónias pertuesas]], specialmente [[Angola]] i [[Moçambique]]. L própio paíç ye çcrito an [[Lhondres]], [[Paris]] i [[Berlim]] cumo ua stensão de l [[Norte de África]], ó seia, un território ancapaz de se governar la si mesmo. Ampeçam-se las purmeiras [[emigração|emigrações]] yá nun para governar i dirigir outras tierras, mas antes para trabalhar a partir de la más baixa scala social: partem pa l [[Brasil]] muitos miles de pobres lhisboetas. Face a a miséria i atraso de quaije to l paíç surge an Lhisboua ua [[classe alta]] mui rica que, cumo se ciega, gasta i cumporta-se cumo se pertencisse a las eilites de l Norte de la Ouropa, anquanto governa un paíç rural i atrasado, vergado pul proteccionismo eiquenómico, falta de eiducação i cuidados de [[Salude]] providos pul Stado. Cula deminuição de amportança de a tierra cumo factor de riqueza, nobreza territorial i alta burguesia orbitam la [[Corte|Corte Rial]], vivendo lhuxuosamente de l subsídios i salários çtribuídos por esta cun ls ampostos recolhidos als pobres. Stablece-se un regime "de brandos questumes", adonde cessam las perseguições, mas tamien las reformas, i la corrupção ye rotina i quaije siempre ampune.
Antre ls governantes inertes i corruptos, eisistem alguns que melhor cumpreendem la necidade de mudanças. [[Fuontes Pereira de Melo]] ye l menistro que más lhuita pula lhiberalização de la eiquenomie i la andustrialização. Vários ampreendimientos eiquenómicos i andustriais são stimulados.
Ye cuntruída ua rede de caminos de fierro lhigando Lhisboua al Porto i cidades antervenientes, a partir de dues nuobas stações de [[camboio]]s, la [[Stação de Santa Apolónia]] i la [[Estação de l Rossio]]. La [[lhuz eiléctrica]] ye amplantada an [[1878]], substituindo la eiluminação la gáç. An tenermos ourbanísticos, são criados ls purmeiros prainos directores. Ye neçairo mudar la eimagem de la suja capital que choca ls bejitantes de la Ouropa de l Norte. Ls habitantes são anton stimulados a usar [[azulejo]]s ó pintar las fachadas de quelor-de-rosa, segundo las directrizes municipais (inda hoije dominam l centro de la cidade ls einúmeros prédios rosas cun azulejos deste período). Para alhá desso são criados ls purmeiros sistemas de ancanhamientos, [[sgoto]]s i tratamiento de auga, respundendo als ataques de [[cólera]] que matam miles. Outelizando l nuobo [[proletariado]] miserable, ye possible agora recalcetar las nuobas i bielhas vias (ancluindo l [[Rossio]]) tal cumo habie sido feito an menor scala ne l [[seclo XVI]], cula bielha técnica de la [[calçada pertuesa]]. Outras inovações amportantes são ls ''amaricanos'' ó carruagens trasportadas an carris por cabalhos, antroduzidos an [[1873]] (serien substituídos an [[1901]] puls ''amaricanos [[eiléctrico]]s'', que inda hoije eisistem); ls eilevadores eiléctricos que são anstalados an muitas de las colinas depuis de [[1880]].
L centro cultural i comercial de la cidade passa anton pa l [[Chiado]]. Cun las bielhas rues de la [[Baixa de Lhisboua|Baixa]] yá acupadas, ls duonhos de nuobas [[lhoija]]s i clubes stablecem-se na colina aneixa, que debrebe se trasforma. Eiqui são fundados ls Clubes, cumo l [[Grémio Lhiterário]] famoso de las stórias de [[Eça de Queiróz]], i frequentado por [[Almeida Garrett]], [[Ramalho Ortigão]], [[Guerra Junqueiro]], [[Ouliveira Martins]] i [[Alexandre Heirculano]]. Stablecem-se inda lhoijas de roupas de las modas de Paris i outros perdutos de [[lhuxo]], grandes armazéns ne l stilo de l [[Harrods]] de [[Lhondres]] ó de las [[Galeries Lhafayette]] de [[Paris]] i nuobos cafés de Lhuso-Eitalianos, cumo ''L Tavares'' i l ''Café de l Chiado''.
Nuobas custruções i vias abrem ls nuobos bairros de l norte de Lhisboua, stimulados pula Câmara Municipal apoiada puls burgueses. An [[1878]] l Passeio Público ye demolido i substituído an [[1886]] pula nuoba [[Avenida de la Lhiberdade]], zenhada por [[Ressano Garcia]]. La Avenida tem más dun quilómetro i stende-se pulas tierras agrícolas, antecipando la spansão ourbana. Ye criado a partir deilha to l eixe ourbano central de la cidade (hoije an 2005 outra beç an spansão). Ne l cimo de la avenida ye custruída la Praça de l Marquês de Palumbar, de la qual partem las nuobas vias de la Nuoba Lhisboua. Nestas ''Avenidas Nuobas'' custroem [[palacete]]s las eilites de Lhisboua, junto a nuobos eidifícios públicos cumo l [[Lhiceu Camões]] ([[1907]]) i la [[Maternidade Alfredo de la Cuosta]] ([[1909]]). La más amportante destas ye la Avenida Fuontes Pereira de Melo, para nordeste, que tremina na nuoba Praça Duque de Saldanha. Dende parte la outra grande Avenida, hoije de la República mas einicialmente de Ressano Garcia. Nas eimediações deste eisiste l [[Campo Grande (Lhisboua)|Campo Grande]] (anton un çcampado i nun un Jardim) i la nuoba [[tourada|praça de touros]] de l [[Campo Pequeinho]], acabada an [[1892]] nun stilo neomourisco. Nuobos bairros são custruídos nas eimediações segundo prainos semelhantes als de la [[Baixa de Lhisboua|Baixa Pombalina]]: l bairro de [[Campo de Ourique]] para oeste, i l de la [[Stefânia]] para lheste. Junto al bairro de la Stefânia ye cuntruída nuoba grande Avenida Dona Amélia (hoije Avenida Almirante Reis), lhigando-la al Martim Moniz. Todas estas nuobas custruções tranformam la cidade. L nuobo centro geográfico de Lhisboua ye l Marquês i la Baixa ye solo la lhocalização de las grandes lhoijas. Para lheste stablecem-se las pequeinhas classes médias i l povo, anquanto para oeste las altas classes médias i ls ricos burgueses.
Culturalmente este ye l período an que las [[tourada]]s i [[fado]] se tranformam an verdadeiros antretenimientos populares regulares. A eilhes se junta l triato popular ó [[triato de revista]] (ambentado an Paris) que, cun las bielhas i eruditas comédias i dramas, çputa ls nuobos triatos de la capital. Un antretenimiento típicamente pertuês deste tiempo ye la [[Ouratória]], an que actores corrompem la bielha arte de l [[Padre António Vieira]] an argumientos cantados, floridos i quaije siempre superficiais cun que çputam prémios. Surgem inda ls purmeiros grandes jardins públicos, eimitando l [[Hyde Park]] de Lhondres i ls jardins de las cidades alemãs: l purmeiro ye l [[Jardim de la Streilha]], adonde passeiam ls burgueses als fins-de-sumana.
Socialmente las classes altas são agora ua mistura de nobres cunservadores que são oubrigados cun relutância a aceitar alguas eideias lhiberais i burgueses titulados que adíren la muitas eideias cunservadoras. A eilhes juntam-se ls brasileiros, ls emigrantes pobres i pouco eiducados que habien anriquecido ne l Brasil i voltado para la cidade na ânsia de aceitação ne ls altos círculos sociais. Lhisboua ye l centro andustrial de l paíç (anque la sue andustrialização ser mínima cumparada a la de la [[Anglaterra]] ó [[Almanha]]). Las classes pobres de Lhisboua crecem sponencialmente, cula chegada de ls purmeiros proletários que trabalham nas nuobas fábricas. Estes vivem muitas vezes an bairros miserables i degradados, adonde grassa la [[cólera]] i outras malinas, trabalhando to l die para solo tener suficiente que comer.
Ls lhiberais de las classes médias traídas, cujos ampostos pagam ls lhuxos de las classes altas sin nada recebir an troca, renovam-se nun nuobo mobimiento lhiberal más radical, que amenaça nun solo ls antigos propietários de tierras mas tamien ls nuobos barões i viscondes capitalistas dependentes de l Stado.
De la aliança antre ls proletários más eiducados i las classes médias nace l nuobo Lhiberalismo [[radicalismo|Radical]], melhor coincido cumo [[Republicanismo]] devido a la sue ouposição a la aliança de antigos lhiberais agora dependentes de l Stado Monárquico (ls burgueses titulados) i Cunservadores (bielha aristocracia) Monárquicos: ls grandes capitalistas, propietários de tierras i dependentes de la Corte.
==La Revolução de 1910==
[[Eimagem:Flag of Pertual.svg|dreita|thumb|250px|La Bandeira de l Partido Republicano ye hoije la Bandeira de Pertual]]
Cul surgimiento de l cumpromisso antre ls Lhiberais más a la dreita i ls cunservadores más moderados, que se manifestou na Monarquia Custitucional, la falta de zamvolvimiento i de reformas inda notable de l Paíç lhevou la ala más squerdista, ó [[radicalismo|radical]] de l Lhiberais,cuntituida percipalmente pulas classes médias, a reformular ls sous oubjectivos políticos. Naciu assi l Partido Republicano que defendia reformas lhiberais radicais cumo l [[sufrágio ounibersal]], l fim de l privilégios a la [[Eigreja Católica]] i de las rendas als nobres, i arriba de todo l derrube dua eilite política cada vez más zacreditada pula corrupção i ancompetência. L Paíç andivida-se i stá cada vez más dependente de l Países de l Norte. Un eipisódio catárquico fui sin dúbeda la houmilhação frente al [[Ultimato Anglês]], por ua nacion aliada.
Las cundições que possiblitórun la chubida al poder de ls Republicanos fúrun arriba de todo eiquenómicas. Ne l fim de l [[seclo XIX]], houbo ua lhenta i pouco vigorosa [[andustrialização]] an Pertual, mas eilha cuncentrou-se bastante na cidade de Lhisboua. Anque l povo de l paíç cuntinar rural i católico na sue maiorie, i apoiar l Rei i la Eigreja, nace anton ua nuoba classe popular an Lhisboua (i an menor grau ne l Porto i na Beira) que partilha eideias más progressistas: l [[proletariado]]. La grande andústria de Lhisboua ye anton l fabrico de derivados de l [[tabaco]], mas tamien eisistem fábricas de texteis, vidros, cunservas i borraixa, antre várias outras. Ne l total, ne l fim de l [[seclo XIX]] haberie muitas dezenas de miles de trabalhadores nas andústrias nua população total de más de 300.000 pessonas. Las purmeiras "zonas andustriais" de Lhisboua são ls bairros de [[Alcântara (Lhisboua)|Alcântara]], [[Buono Sucesso]] i [[Santo Amaro]]. Las cundições an que vive la nuoba classe popular de Lhisboua são miserables. Benidos an grandes númaros de l meio rural sin nada, anstalam-se an bairros de lhata stensos, ne ls alredores de la cidade, i ye frequente ls ninos trabalháren lhongas horas nas fábricas. Outros bénen an grupos grandes de la mesma aldé, i anstalam-se an terrenos abandonados, an núcleos cerrados ne l anterior de la cidade, coincidos por [[pátio]]s ó quintais (mui quemuns na [[Grácia]]). Surgem ls purmeiros bairros ouperários, cujas habitações são cuntruidas a custo mínimo por ampresários para atrair fuorça lhaboral.
Surgem anton ls purmeiros [[sindicato]]s, muitos de ls quais se afiliam cun ls [[anarquista]]s. An vez de se juntáren als nuobos partidos [[Marxismo|Marxistas]] cumo noutros países de la Ouropa, outros proletários reúnem-se a la volta de las classes médias i porfissionais (médicos i advogados) de l Partido Republicano. Cumo resultado, l Partido, mui débil ne l norte de l Paíç (cula scepção de l Porto), ganha cada vez más anfluência na capital. Anque defendíren la propiadade i l mercado lhivre, ls republicanos prometem melhoria de las cundições lhaborais i medidas sociais. Assi i todo las classes altas vivem inda nua sociadade a la parte, i nun são capazes de reagir a las nuobas eisigências fuora cula repressão. L resultado são las acções cada vez más violentas.
Alarmadas las eilites ampõem la ditadura an [[1907]] cun [[Juan Franco]], mas ye tarde de más. An [[1908]] la família rial sofre un atentato an que morrem l Rei Dom [[Carlos de Pertual]] i l Príncepe heirdeiro, nua acção provavelmente eisecutada puls anarquistas (que neste período atacam figuras públicas an to la Ouropa). An [[1909]] ls ouperários de Lhisboua ourganizam stensas [[greve]]s. An [[1910]] Lhisboua [[Proclamação de la República|revolta-se]] finalmente. La população de la cidade forma barricadas nas rues i são çtribuidas armas. Ls eisércitos ourdenados a reprimir la revolução são çmembrados pulas deserções. L resto de l paíç ye oubrigado a seguir la capital, anque cuntinar perfundamente rural, católico i cunservador. Ye proclamada la [[Purmeira República]].
São promulgadas medidas lhiberais: apoio social als trabalhadores, cun criação de l Stado Previdência, dreito a la [[greve]], fim de l privilégios de la Eigreja i nobreza, dreito al divórcio. Ls [[amposto]]s são modificados, dun modelo que se baseava nas cuntribuições de ls trabalhadores i classes médias, para outro que tributava más ls más ricos.
==República==
L período de la República ye marcado pulas çputas i violências políticas. Anque la situação ser tensa neste período por to la Ouropa, cun vários ataques terroristas i albrotes mesmo ne ls países más zamvolvidos, an [[Pertual]] la situação terá sido más crítica. Entalado antre las eilites monárquicas hostis i ls mobimientos lhaborais cada vez más stremistas, animados pulas nuobas teories de l [[anarquismo]] i [[marxismo]], que apelam a la lhuita nas rues cuntra ls "regimes burgueses", i heirdando ua [[díbeda pública]] recorde de ls redadeiros anhos de la Monarquia, la República ye un período de cumbulsões: sucedem-se las [[greve]]s gerais (agora lhegais), las manifestações i mesmo ls atentados a la bomba i bala nas rues de Lhisboua, i la classe política Republicana debide-se subre l modo de lhidar cula situação. An [[1912]] ls monárquicos aproveitam l çcontentamiento cun las lheis lhiberais de ls republicanos ne l norte de l paíç, i ende tentam l [[golpe de stado]], que falha. An [[1916]] Pertual entra de l lhado aliado na [[Purmeira Guerra Mundial]], ambiando homes i recursos mui cunsidrables nun período de crise, i la situação eiquenómica i política queda cada vez más tensa, havendo mesmo eipisódios de fame.
L resultado são más golpes de Stado cuntra la república democrática puls cunservadores i pró-católicos, muitas vezes cul apoio de l lhíderes de ls sindicatos i mobimientos de trabalhadores que pretendem criam çtúrbios que les permitam más ganhos revolucionários: an [[1915]], toma pula fuorça l poder l general [[Joaquim Pumienta de Castro]], i an [[1917]] [[Sidónio Pais]] assume l Poder de forma outoritária i anconstitucional. Ambos dissolvem l [[Parlamento]] i governam de forma ditatorial. An [[1918]] cai subre la cidade la [[gripe spanhola]], que mata muitos miles i piora la situação de l ouperários, que de seguida se revoltam várias vezes, i Sidónio Pais ye assassinado.
Neste período ye custruída grande parte de l eidifícios de habitação al lhongo de l norte de la cidade abierto pulas [[Avenidas Nuobas]]. Pintados cun las quelores tradecionais de la cidade, amarielho, quelor-de-rosa i azul claro, cun fachadas de vários andares ancabeçadas por mansardas, formam inda hoije la más visible face de la cidade. Quaije todos são arguidos por pequeinhos ampresários, na sue maiorie ouriundos de la cidade de [[Tomar]], i por esso coincidos cumo ''parros bravos''. Alguns de ls nuobos eidifícios são custruídos a la priessa i cun poucas preocupações de sigurança, que darien ourige la vários acidentes cun çmoronamientos i vítimas mortais ne ls anhos seguintes.
L fim de la I República acuntece an [[1926]], quando la dreita cunservadora antidemocrática (inda an pleno [[seclo XX]] lhargamente lhiderada puls çcendentes de la antiga Nobreza de l norte de Pertual i pula [[Eigreja Católica]]) toma finalmente l poder passado más dues tentativas an [[1925]], alegadamente de forma a por fim a la anarquia que eilha própia tenie lhargamente criado. Einicialmente melitar, lhiderado pul General [[Gomes de la Cuosta]], l nuobo governo debrebe adopta ua eideologia semi-fascista sob la lhiderança de [[António de Ouliveira Salazar|Salazar]]. L regime de Salazar i [[Marcello Caetano]] serie derrubado pula [[revolução de l cravos]] nun golpe de stado rializado an Lhisboua a 25 de Abril de [[1974]].
==Lhisboua passado l 25 de Abril de 1974==
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Stória de las cidades de Pertual]]
[[Catadorie:Lisboua]]
b11fvpmbo3bjajr8mki37v969uoibve
107749
107748
2026-08-09T18:45:21Z
~2026-30875-10
15270
107749
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Lisbon Praça do Comércio BW 2018-10-08 17-42-58.jpg |dreita|thumb|300px|[[Arco de la Rue Augusta|Arco]] de la [[Rue Augusta]], ne l [[Praça de l Comércio|Terreiro de l Paço]], tamien coincido por [[Praça de l Comércio]], la ''[[Praça]] Maior'' de Lhisboua que se abre pa l Teijo.]]
'''[[Lhisboua]]''' ye ua de las más antigas cidades de la [[Ouropa]], tenendo sido fundada hai más de trés milénios. Ye juntamente cun [[Setúbal]], [[Alcácer de l Sal]] i alguas cidades de l [[Algarbe]] la más antiga de [[Pertual]] i tamien la segunda más bielha capital de la [[Ounion Ouropeia]], passado [[Atenas]], más antiga por quatro seclos que [[Roma]].
La sue stória circula a la bolta de la sue posiçon stratégica na foz de l maior riu de la [[Península Eibérica]], l [[Riu Tejo|Tejo]]; de l sou porto natural ser l melhor pa l reabastecimiento de ls barcos que fázen l comércio antre l [[Mar de l Norte]] i l [[Mediterráneo]]; para alhá de la sue prossimidade ne l stremo Sul i Oucidente de la Ouropa, cun ls nuobos cuntinentes de la [[África]] [[Deserto de l Saara|Subsahariana]] i de la [[América]].
==Pré-stória==
Eisistem bruxedos de acupaçon houmana na ária que hoije ye Lhisboua de hai
muitos miles de anhos, atraídos pula prossimidade de l [[riu Tejo]]. Ls purmeiros habitantes houmanos de la region tenerien sido ls [[Neandertal|Neandertais]], zaparecidos hai cerca de 30.000 anhos pula chegada a la Península de l Home moderno. Durante l período [[Neolítico]], ls pobos [[Ibero]]s de la region custruiram ls [[megalito]]s de funçon [[religion|relegiosa]], tal cumo ls restantes pobos de la Ouropa Atlântica: [[dólmen]]s, [[menir]]es i [[cromeleque]]s tiran sido quemuns, i alguns inda sobrebiben hoije na zona.
==Alis Ubbo: La fundaçon fenícia==
[[Eimaige:Lhisbon SPOT 1015.jpg|dreita|thumb|200px|Situaçon de Lhisboua na borda norte de l [[Mar de la Palha]], a la dreita. L [[Atlântico]] queda para la squierda]]
Diç la lhenda popular i romántica que la cidade de Lhisboua fui fundada pul heirói mítico [[Ulisses]]. Recentemente fúrun feitas çcubiertas arqueológicas acerca de l [[Castielho de São Jorge]] i de la [[Sé de Lhisboua]] que cumprobam que la cidade terá sido fundada puls [[Fenícia|Fenícios]] cerca de [[1200 la.C.]]. Nessa época ls fenícios biajában até a las [[Ilhas Scilly]] i a la [[Cornualha]], na [[Gran-Bretanha]], para cumprar [[stanho]] als natibos.
L [[Mar de la Palha]] ó [[stuário]] de l [[Riu Tejo|Tejo]] ye l melhor [[porto]] natural de l percurso i l riu ua amportante bie para las trocas de quemidos i metais cun las tribos de l anterior, tenendo sido, talbeç percisamente por esso, fundada la quelónia chamada ''Alis Ubbo'', que na [[lhéngua fenícia]] quier dezir "porto siguro" ó "anseada amena" (sendo probabelmente afilhada de la grande cidade de [[Tiro]], atualmente ne l [[Lhíbano]]). La [[quelónia (stória)|quelónia]] stendia-se zde la colina adonde hoije se situam l [[Castielho de S. Jorge|Castielho]] i la [[Sé de Lhisboua|Sé]], até al [[riu Tejo|riu]], que chamában ''Daghi'' ó ''Taghi'' (que quier dezir "buona [[pesca]]ria" an fenício).{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
Cul zambolbimiento de [[Cartago]], tamien eilha ua quelónia fenícia, l cuntrolo de Alis Ubbo passou para essa cidade. Durante seclos, fenícios i cartagineses tiran zambolbido la cidade a partir de l que fui un simples antreposto comercial pa l [[comércio]] ne ls mares de l Norte, para un amportante mercado adonde éran trocados ls sous perdutos manufaturados puls metais, [[peixe]] salgado i [[sal]] de la region i de las tribos cuntatadas pula bie flubial de l Teijo. Ls cabalhos, antepassados de ls atuales [[Cabalho lhusitano|cabalhos lhusitanos]], yá éran anton famosos ne l [[Mediterráneo]] pula sue belocidade, tenendo [[Plínio]] afirmado que las éguas de l Teijo deberiam ser fecundadas pul biento.
Ls purmeiros [[judiu]]s chegórun sin dúbeda cun ls Fenícios, sous bezinos. L Heibreu ye praticamente idéntico al Fenício i era ralo l barco fenício que nun lhebaba mercadores ó sócios de la [[Judeia]].{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
Cula chegada de l [[Celta]]s, estes misturórun-se cun ls [[Eibero]]s lhocales, dando ourige a las tribos de lhéngua Celta de la region, ls [[Cónios|Cunni]] i ls [[Cempsi]]. {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
Ls [[Grécia antiga|antigos Griegos]] tubírun probabelmente an la foç de l [[Riu Teijo|Teijo]] un puosto de comércio durante algun tiempo, mas ls sous cunflitos cun ls Cartagineses por to l Mediterráneo lhebórun sin dúbeda al sou abandono debido al maior poderio de Cartago na region nessa época.
Por outro lhado, l sufixo "ippo" (ipo) ye carateristico de árias de anfluéncia [[Tartessos|tartéssica]] ó [[turdetánia|turdetana]].<ref>[http://books.google.cun/books?id=wHK-a4Y4EesC&pg=PA15&dq=ippo+ipo&lr=&las_brr=3&sig=OTRpYxP8MOSJN83mJjXfbDGIaZE]</ref>
<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ipa.min-cultura.pt/pubs/RPA/v8n2/folder/193-214.pdf |accessdate=2009-06-12 |archivedate=2008-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080428050633/http://www.ipa.min-cultura.pt/pubs/RPA/v8n2/folder/193-214.pdf }}</ref>
Ls [[Mitologia lhusitana|diuses]] Aracus, Carneus, Bandiarbariaicus i Coniumbricenses éran benerados an "Lhisboua" na época pré-romana, puls [[Túrdulos]] de la region.<ref>[http://lhibro.uca.edu/mckenna/pagan1.htm McKenna, Stephen. ''Paganism and Pagan Survivals in Spain up to the Fall of the Visigothic Kingdom'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.arqueotavira.cun/Mapas/Iberie/Populi.htm Pobos pré-romanos de la península Eibérica (circa 200 BC)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==Oulissipo: Lhisboua romana==
{{Artigo percipal|[[Oulissipo]]}}
[[Eimaige:Roman Ampire Map.png|right|thumb|250px|Oulissipo situava-se na província romana de la [[Lhusitánia]].]]
Oulissipo aliou-se als [[Ampério romano|Romanos]] quando estes, lhiderados por [[Decimus Junius Brutus]], percurórun cunquistar ls [[Lhusitanos]] i outros povos de l Noroeste Peninsular. Ls habitantes de la cidade lhutórun al lhado de las Lhegiones cuntra estas tribos célticas. An troca fui-les reconhecido l títalo de cidadanos romanos i a la cidade ampla outonomia cumo Munecípio Romano. Fui ancluida na província de la [[Lhusitánia]], ancabeçada por [[Emerita Augusta]].
La cidade situaba-se antre la colina de l Castielho i la Baixa, mas las zonas más ribeirinhas stában nesse tiempo inda submersas pul Teijo. Oulissipo ne l tiempo romano fui ua amportante praça comercial, stablecendo la lhigaçon antre las províncias de l Norte i l [[Mediterráneo]]. Ls sous percipales perdutos éran l [[garum]], un molho de peixe de lhuxo; l sal i ls famosos cabalhos lhusitanos.
La cidade fui un de ls percipales centros de la antroduçon i zambolbimiento de l Cristandade na Peninsula Eibérica. L purmeiro Bispo fui [[São Gens de Lhisboua]].
==Las Ambasones i ls Germanos==
[[Eimaige:Visigoth Kingdom.jpg|dreita|thumb|250px|Reino de ls Visigodos antes de la Cunquista de l Reino de l Suebos]]
La degeneraçon de l Ampério, i la [[feudalismo|feudalizaçon]] de la sociadade romana lhebórun a las purmeiras ambasones de ls pobos [[Germanos]], [[Hunos]] i outros. Einicialmente aceites cumo quelonos nas tierras desertificadas pulas [[eipidemia]]s terriveis que matórun grande parte de la populaçon de la época (probabelmente de [[Sarampo]] i [[Baríola]]), trasformórun-se depressa an spediçones melitares cun oubjetivos de saque i cunquista.
Ne l ampeço de l [[seclo V]] ls [[Bándalos]] (que depuis se retiram pa l [[Norte de África]]) tomam Oulissipo, seguidos de l [[Alanos]]. An [[419]] Oulissipo fui saqueada i queimada puls [[Godos]] de l Rei tribal [[Walia]], [[Remismundo]] cunquistou Lhisboua an 468 cula ajuda dun spano-romano de Lhisboua chamado Lhusidius, i finalmente an [[469]] ye antegrada ne l [[Reino Suebo]]
cuja capital era [[Braga]]. Passado la ambason de l [[Visigodos]], estes stablecem-se an [[Toledo]] i passado bárias guerras durante l [[seclo VI]], cunquistam ls [[Suevos]], unificando la Peninsula Eibérica, ancluindo la cidade que chamában ''Ulishbona''.
Durante esta época cunturbada, Lhisboua perde las lhigaçones políticas cun [[Custantinopla]], mas nun las comerciais. Mercadores Griegos, Sírios, Judius i outros, benidos de l Ouriente, formam quemunidades que trocam ls perdutos lhocais cun ls de l [[Ampério Bizantino]], [[Ásia]] i [[Índia]].
==Al-Ushbuna: Lhisboua muçulmana==
Passado trés seclos de saques, pilhagens i perda de dinámica comercial, Ulishbuna serie pouco más que ua vila ne l ampeço de l [[seclo VII]]. Ye nesta altura que, aproveitando ua guerra cebil de l [[Reino Spánico Bisigótico]], que ls árabes lhiderados por [[Tárique|Tariq]] [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|ambadem la Peninsula Eibérica]] cun las sues tropas [[mouriscas|mouriscas]], an [[711]]. Oulishbuna fui cunquistada pulas tropas de [[Abdelaziz ibn Musa]], un de ls filhos de Tariq, assi cumo l resto de l Oucidente.
Más ua beç Lhisboua, coincida puls árabes cumo al-Ushbuna, torna-se un grande centro admenistratibo i comercial para las tierras junto al Teijo, recolhendo ls sous perdutos i trocando-los por perdutos de l Mediterráneo Árabe, particularmente [[Marrocos]], [[Tunísia]], [[Eigito]], [[Síria]] i [[Eiraque]]. Segundo las stimativas actuais la cidade tenerie ne l sou apogeu, ne l [[seclo X]], más de 100.000 habitantes, i cun [[Custantinopla]], [[Salónica]], [[Córdoba]] i [[Sevilha]], serie ua de las maiores cidades de la [[Ouropa]], muitas vezes maior que [[Paris]] i [[Lhondres]], que an plena [[Eidade Média]] tenerien solo 5-10.000 habitantes.
La maiorie de ls habitantes cumberte-se a la [[lhéngua árabe]] i religion [[eislan|muçulmana]] de a minorie ambasora que se anstala cumo eilite. La populaçon crestiana , [[Moçárabe]], cul sou própio Bispo segue l [[rito moçárabe]] de tradiçones bisigoticas, falantes de l árabe ó dua variadade de [[Lhatin|Lhatin bulgar]],l [[Lhéngua moçárabe|moçárabe]], remanse semelhante al falado na [[Galiza]] i províncias de l Norte, ye tolerada na qualidade de de [[dhimmi]] an troca de [[amposto]], l [[jizyah]]. Esta quemunidade moçárabe que seguia ritos i questumes crestianos visigoticos ye muitas bezes rejeitada quando entra an cuntato cun ls [[Catolicismo|católicos]]. Fúrun ls moçárabes que lhebórun para Lhisboua ls restos de [[São Vicente]], que se tornarie l padroeiro de la cidade.
La quemunidade Judaica, yá eisistente zde la fundaçon de la cidade puls Fenícios, ye grandemente reforçada puls Judius que ende se stablecem cumo mercadores i financeiros, aprobeitando la eilebaçon de la cidade la núcleo comercial proeminente. Para alhá de l [[sal]], [[peixe]] i [[cabalho]]s, negociában-se las speciaries benidas de l [[Lhevante]], las plantas medicinais, ls fruitos secos, [[mel]] i pieles. Ls [[Saqaliba]] passan a antegrar la populaçon i a tener ua posiçon de çtaque.
L slavo [[Sabur al-Saqlabi]] torna-se, durante l que fui coincido por [[regulo slavo]], governante de la [[taifa de Badajoz]], i ls sous filhos Abd al-Aziz ibn Sabur i Abd al-Malik ibn Sabur gobiernantes de la [[taifa de Lhisboua]].
Al-Ushbuna ye renovada i reconstruída d'acuordo cun ls padrones de l [[Médio Ouriente]]: ua grande [[mesquita]], un [[castielho]] ne l topo de l monte (que de forma modificada se trasformou ne l [[Castielho de São Jorge]]), un [[palácio]] pa l Gobiernador ó ([[alcáçova]]), ua [[almedina]] ó centro ourbano i un [[alcácer]]. L bairro de [[Alfama]] crece al lhado de l núcleo ourbano oureginal. La cidadela de al-Madan, la atual [[Almada]] ye fundada na borda Sul de l riu para proteger la cidade.
Ls Árabes i [[Berberes]] antroduzem ne ls alredores de la cidade la sue agricultura eirrigada, que ye mui más pordutiva que ls métodos de sequeiro anteriores. Las augas de l Tejo i sous afluentes san ousadas para eirrigar a tierra ne l [[Berano]], porduzindo bárias colheitas por anho i vegetais cumo [[alface]]s i fruitos cumo las [[lharanja]]s.
Politicamente, de ampeço, la cidade faz parte de l Califado [[Omíadas|Omíada]] de [[Damasco]], Síria. Custa de las crónicas ua grande reblion de l [[Berberes]] ó "Mouros" frente a la eilite de l Árabes de la [[Arábia]] an [[740]], que percisou de reforços de l [[Califado de Damasco|Califado]] para ser suprimida. La cidade stá depuis sujeita al [[Califado de Córdoba|Califado de Córdoba]], ne l qual ls sobrebibentes Omíadas ganham la andependéncia de l nuobo Califado Eigípcio de l [[Abássidas]].
Cul ampeço de la [[Recunquista]], la oupulenta al-Ushbuna ye un albo de ls raides crestianos, que saqueiam la cidade purmeiramente an [[796]] i por outras ocasiones ne ls anhos seguintes, lhiderados pul Rei [[Afonso II de las Stúrias]], mas la frunteira permanece la norte de l [[Douro]]. An [[844]] várias dezenas de barcos de l [[Viking]]s surgem ne l [[Mar de la Palha]], i ls [[Scandinábia|Scandinabos]] stablecem l cerco, cunquistam la cidade i ls campos a la volta,adonde quedam durante 13 dies <ref>[http://www.ucm.s/BUCM/revistas/amm/02148765/articulos/MILT9696110067A.PDF Scheen, Rolf. ''Viking raids on the spanish peninsula'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
. Mas ls Vikings acabariam por partir face a la resistência cuntinada de ls habitantes de la cidade lhiderados por [[Alah ibn Hazme]].
Ne l ampeço de l [[Seclo X]] surgem an al-Ushbuna várias seitas eislámicas de cumbersos de la populaçon spánica. Estas seitas san formas de ourganizaçon política cun que ls outoctónes se reboltam cuntra ls oubstáculos postos na sue ascenson social por un sistema hierárquico an que purmeiro benie la pequeinha eilite de çcendentes de l [[profeta]] [[Maomé]], depuis ls Árabes de sangre puro, a seguir Berberes ó Mouros i solo depuis ls Lhatinos arabizados i muçulmanos. Bários lhíderes Lhatinos surgem, cumo [[Eilhi ibn Ashra]] i outros, que se declórun Profetas ó çcendentes de [[Eilhi]] ([[xiita]]s) que cun aliados an outras cidades ampeçam guerras cebiles cun las tropas árabes [[sunita]]s. Ls moçárabes éran tratados inda de forma pior, assi cumo ls Judius, sofrendo por bezes perseguiçones que, anque lhamentables als uolhos modernos, éran ua pálida eimagem de l que fazerien ls católicos cuntra nun solo muçulmanos i judius, mas mesmo cuntra ls própios crestianos nun católicos de las tierras recunquistadas.
Nuobo ataque Viking seguir-se-iba sin sucesso an [[966]]. L Rei [[Ourdonho I de las Astúrias]] pilharie la cidade outra beç an meados de l [[seclo IX]], assi cumo [[Afonso VI de Lhion i Castielha|Afonso VI de Lhion]] an [[1093]], que la retebe ne l sou [[Reino de Lhion]] por dous anhos, passado cunquistar la cidade de al-Santaryn ó [[Santarém (Pertual)|Santarém]].
Cula fragmentaçon de l Califado de Córdoba por volta de l anho [[1000]] cun las lhuitas antestinas, ls notables de al-Ushbuna oscilam antre la oubediéncia a la [[Taifa]] de [[Badajoz]] ó a la de [[Sebilha]], cunseguindo manobrar de forma a oubter ua outonomia cunsidrable. Inda assi an [[1111]] un nuobo Califado pan-spânico ye stablecido pula ambason a partir de ls desertos de [[Marrocos]] de l [[Almorávidas]] lhiderados por [[Eilhi ibn Yusuf]], cujas tropas san travadas solo na region de [[Tomar]] por [[Gualdim Pais]]. Este dura pouco tiempo até que regressam ls tiempos de la debison de las Taifas i de la outonomia i prosperidade de al-Ushbuna.
==Cruzadas: Pertual cunquista Lhisboua==
{{Artigo percipal|[[Cerco de Lhisboua (1147)]]}}
Anquanto se fragmentában las [[Taifas]] eislámicas de l Sul, ne l Norte secedia l [[Cundado Portucalense]] de l [[Reino de Lhion]], yá an plena [[Recunquista]] de la [[Península Eibérica]]. Anque baseado an [[Guimarães]], la fuorça eiquenómica que permitie la outonomia de l Cundado Portucalense staba na cidade de l [[Porto]] ([[Portucale]] ó porto de la cidade de Cale, la actual [[Vila Nuoba de Gaia|Gaia]]). Ye antressante pensar cumo fui l nuobo Reino, centrado ne l dinamismo comercial de la moço cidade de mercadores de l Porto, que usufruía dua posiçon i amportança semelhantes na foz de l segundo maior riu de la [[Península Eibérica]], l [[riu Douro]], cumo Lhisboua ne l [[riu Teijo]], que acabarie por cunquistar essa benerable cidade.
[[Eimaige:AfonsoI-P.jpg|dreita|thumb|Fonso Anriqueç]]
Famosa i oupulenta, la cidade darie reino bastante prestígio. La purmeira tentativa de Afonso de cunquistar al-Ushbuna dou-se an [[1137]] i fracassou frente a las [[Castielho de São Jorge|muralhas de la cidade]]. An [[1140]] aprobeita ls [[segunda Cruzada|cruzados]] que passában por [[Pertual]] para nuobo ataque que outra beç falha.
Solo an Júnio i Júlio de [[1147]], cula ajuda dua fuorça más numerosa de cruzados, cerca de 164 barcos chenos de homes, cunsegue ser bien sucedido. Anquanto las sues fuorças pertuesas atacában pula tierra, ls cruzados na sue maiorie [[anglaterra|angleses]] i [[normandia|normandos]], aliciados pulas promessas de pilhagem lhivre, montórun las sues máquinas de cerco, cumo [[catapulta]]s i [[torre]]s, i atacában simultaneamente pul mar i ampediam la chegada de reforços benidos de l sul. Ne l purmeiros ancontros ls muçulmanos vencem ls crestianos matando muitos, i la moral de ls cruzados queda afetada, ocorrendo vários cunflitos sangrentos antre ls vários grupos de crestianos.
[[Eimagem:Gustave dore crusades the crusaders war machinery.jpg|dreita|thumb|Cruzados cun Máquinas de Guerra]]
Cunta la lhenda que, passado muitas tentativas, ua de las puortas ye arrombada i l pertuês [[Martim Moniz]] cunsegue mantê-la abierta cul própio cuorpo permitindo que ls sous cumpanheiros entrassem, inda que morrendo smagado por eilha. Más provavelmente cula ajuda de las máquinas de sítio, las muralhas são ultrapassadas, an [[23 de Outubre]] de [[1147]]. Segundo Osbernus<ref>{{((en))}}[http://www.fordham.edu/halsall/source/cap-lhisbon.html Osbernus, ''De spugnatione Lyxbonensi'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, depuis de entráren na cidade, ls [[Colônia (Almanha)|colonienses]] i ls [[Flamengo (povo)|flamengos]] nun respeitam l juramiento nin palavra dada al rei de Pertual i saqueiam la cidade, actuam sin respeito cuntra las donzelas i cortam l cachaço al bispo de la cidade. Depuis de la cunquista de la cidade, ua eipidemia de peste dizima miles de vidas antre ls moçarabes i muçulmanos <ref>[http://www.arqnet.pt/portal/pessonais/cruzado_lhisboua.html ''De la Carta De l Crusado Subre la Cunquista De Lhisboua''. L Portal de la Stória]</ref>.
Dom Afonso Anriqueç toma posse oufecialmente de la cidade ne l die 1 de Nobembre, quando nua cerimónia relegiosa, manda trasformar la grande mesquita de siete cúpulas, la Aljama, an [[Sé de Lhisboua|Sé Catedral]]. L Bispo ye [[Gilbert de Hastings]], un cruzado anglês, i a muitos de ls cruzados más proeminentes são doadas tierras de la região i títalos. [[Santo António de Lhisboua|Santo António]] nace an [[1195]] na cidade cul nome de Fernando de Bulhones.
[[Eimagem:Se de Lhisboua Frente.JPG|dreita|thumb|250px|La Sé [[Românica]] de Lhisboua]]
L Rei darie l [[Foral]] an [[1179]], i tentarie recuperar las lhigaçones comerciais de la cidade inaugurando ua grande nuoba [[feira]] ó mercado. L resultado destes sfuorços ye que ls mercadores Pertueses Crestianos ó Judius nun solo retomam alguas lhigaçones comerciais de la antiga al-Ushbuna, cumo na [[Andaluzia]] ([[Sevilha]] i [[Cádiz]]), i ne l [[Mediterráneo]], até [[Custantinopla]], cumo abrem-se nuobas vias pa ls portos de la Ouropa de l Norte, que ls muçulmanos raramente bejitában devido a las defrenças eideológicas. De facto la purmeira vocação de la Lhisboua Medieval Crestiana ye la más ua beç la mediaçon de l comércio antre l [[Mar de l Norte]] i l Mediterráneo, mas grácias als abanços na [[nabegaçon]] oceânica ls belumes san cada beç maiores. Casas de mercadores Pertueses abrem an [[Sevilha]], [[Southampton]], [[Bruges]] i nas cidades de la [[Hansa]], i ls Judius Pertueses cuntinam a comerciar cun ls sous primos ne l [[Norte de África]]. Trocam-se las [[speciarie]]s, [[seda]]s i malzinas mediterráneas; [[ouro]], [[marfim]], [[arroz]], [[alúmen]], [[almendra]]s i [[açucre]] cumprados als Árabes i Mouros; juntamente cul [[azeite]], [[Sal de cozina|sal]], [[bino]], [[corcha]], [[mel]] i [[cera]] Pertuesas cun ls texteis de [[lana]] ó [[lhino]] finos, [[stanho]], [[fierro]], corantes, [[âmbar]], armas, piels i perdutos artesanais de l Norte. San fundados [[staleiro]]s para la custruçon de más [[barco]]s comerciais i melitares, cuja Armada ye eissencial na protecção de l [[comércio]] cuntra ls [[pirata]]s [[sarracenos]]. Para respunder a la crecente demanda pulas populaçones cada vez maiores de la Ouropa ne l [[Seclo XII]] i [[Seclo XIII]], san stimuladas las inobaçones na custruçon de l barcos, que de la [[barca]] fuorte mas tosca passam, nua síntese de saber crestiano, viking i árabe, para la [[caravela]] (purmeira refréncia an [[1226]]), l purmeiro berdadeiro [[nabio]] atlántico. A las porfissones lhigadas a la navegação, cumo [[carpintarie|carpinteiro]]s i marenheiros, san dados pribilégios i proteçon, ancluindo la criação an Lhisboua dun Juiz própio, l Alcaide de l Mar ([[1242]]).
Un eifeito andireto de to este dinamismo de Lhisboua ye la ruína de ls comerciantes germánicos, que fazien l mesmo comércio por tener (ua rota más çpendiosa mas la sola possible quando ls nabios muçulmanos i ls sous piratas cuntrolában l sul de [[Spanha]] i l [[streito de Gibraltar]]) antre ls [[Países Baixos]] i la [[Hansa]] i la [[Eitália]] i ls sous [[porto (trasporte)|porto]]s. L [[Sacro Ampério Romano-Germánico]] perde anfluéncia subre ls sous reinos, ducados i cidades-stado custituintes, i ls mercadores almanes, até ende senhores de l comércio Ouropeu, san fuorçados a percurar nuobos mercados la [[ouriente]].
Ne l seguimiento desta prosperidade, i cul oumiento de sigurança an Lhisboua cula cunquista definitiva de l [[Algarbe]]s ne l [[seclo XIII]], an [[1256]] [[Afonso III de Pertual]] custata l óbio i scolhe la maior i más bigorosa cidade de l sou Reino para Capital, mobendo para ende la [[Corte]], ls Arquivos i la Tesourarie (que stában an [[Coimbra]]). [[Dinis de Pertual|Dom Dinis]], l purmeiro Rei a presidir to l sou reinado an Lhisboua, cria ende la [[Ounibersidade de Lhisboua|Ounibersidade]] an [[1290]], que trasfere para [[Coimbra]] an [[1308]] solo debido als cunflitos crecentes de ls studantes cun ls lhisboetas. Ye nesta altura que la zona adonde hoije stá l [[Terreiro de l Paço]] ye reclamada al mar, atrabeç de drenagens de l terreno yá lhamacento (era riu lhibre até al tiempo de la cunquista, mas sedimentou debido als depósitos de l riu). Nuobas rues san zenhadas, cumo la ''Rue Nuoba'', i l [[Rossio]] torna-se pula purmeira vez centro de la cidade, roubando essa çtinção a la colina de l [[Castielho de São Jorge|Castielho]]. Outras custruçones de Dom Dinis fúrun ua [[muralha]] frente nuobo Cais de la Rieira cuntra ls piratas, i renobaçones de l [[Palácio Árabe]] (la [[Alcáçoba]], çtruída ne l [[Terramoto de 1755]]) i de la [[Sé de Lhisboua|Sé]].
Para alhá de las quelónias de Pertueses nas cidades de l Norte de la Ouropa, quelónias de mercadores de l resto de la Ouropa stablecem-se an Lhisboua, ua de las más amportantes cidades de l comércio anternacional. Sin cuntar cun ls Judius (que yá eisistiam cumo Pertueses), ls [[Génoba|Genobeses]] são ls más numerosos, acompanhados de [[Beneza|Benezianos]] i outros [[Eitália|Eitalianos]], para alhá de [[Países Baixos|Houlandeses]] i [[Anglaterra|Angleses]]. Estes mercadores trazem para Pertual nuobas técnicas [[Cartografia|cartográficas]] i de nabegaçon, para alhá de técnicas bancairas, financeiras i outras coincidas cumo l sistema de l [[Mercantilismo]], para alhá de coincimientos de las ouriges Asiáticas de ls perdutos de lhuxo cumo las sedas i speciaries, que trazem de l Ouriente Bizantino i Eislámico.
Politicamente las tensones cun [[Reino de Castielha|Castielha]] san cuntrabalançadas cun ua Aliança assinada an [[1308]], que perdurou ininterrutamente até hoije, cul percipal parceiro comercial de Lhisboua (i tamien de l [[Porto]]), la [[Anglaterra]]. La aliança forma un de ls dous lhados de la [[Guerra de l cien anhos]], ne l outro lhado stan para alhá de Castielha la [[Fráncia]]. Ne l tiempo de [[Fernando I de Pertual|Fernando de Pertual]] ampeça-se ua guerra cun Castielha, i ls barcos lhisboetas cun canhones são recrutados assi cumo ls Genoveses nun ataque mal-sucedido la [[Sebilha]]. An repuosta ls castelhanos pónen cerco la Lhisboua, tomando-la an [[1373]], mas san pagos para se retiráren. Ye ne l seguimiento deste zastre que san custruídas las Grandes [[Muralhas Fernandinas]] de Lhisboua.
Socialmente ambaixo bibian to l tipo de jornaleiros i mercadores de rue, para alhá de ls pescadores i de ls agricultores de las hortas de begetales. San desta época las bárias Rues de l oufícios, an las quales se ourganizában las corporaçones de l mesteriais, dirigidos puls Mestres: ''Rue de l Ouro'' (ourives); ''Rue de la Prata'' (joalheiros de pratas); ''Rue de l Fanqueiros''; ''Rue de l Çapateiros''; ''Rue de l Retroseiros'' i ''Rue de l Correeiros''. Estas corporaçones eiducában ls daprendizes i tenien sistemas de proteçon social i cuntrolo de l précios que beneficiában ls sous nembros. La aristocracia, atraída pula corte, stablecie-se custruindo grandes palácios, i zampenhaba funçones burocráticas. Mas la más amportante classe social de Lhisboua, mesmo passado l ganho de funçones políticas anquanto capital, era la de l mercadores, la burguesie que era la fuorça deste núcleo comercial que era de l más amportantes de la Ouropa. San ls magnatas de l comércio que cuntrolam la cidade i l sou [[Cunceilho]] ouligárquico. Ye debido a las necidades destes que se ourganizam na cidade ls porfissionais: banqueiros para coordenar ls riscos; homes de las Lheis para proteger i manipular ls sous dreitos lhegales; specialistas i cientistas para custruir ls sous barcos i strumientos de nabegaçon. Cula sue anfluéncia, cunseguem strair de la Monarquie medidas mercantilistas que ls faborecem, i san l grande ampulso a la sploraçon de nuobos mercados. La [[Cumpanha de las Naus]] ye fundada, ua berdadeira cumpanha de siguros, que eisige pagamiento de cotas oubrigatórias de todos ls armadores an troca de la partilha de perdas passado afogamientos, ourganizando ls más de quenhientos grandes nabios de ls magnatas de la cidade. Cun ls crecentes lhucros, ls mercadores más ricos adquirem títalos de nobreza, anquanto ls fidalgos más pobres se dedicam al comércio.
Antre las minories, cuntában-se las de ls Judius i de l Muçulmanos (nun solo mouros mas tamien árabes i lhatinos islâmizados de lhéngua árabe). Habie ua grande [[Judiarie]] que acupaba las freguesies de [[Santa Marie Madalena]], [[São Julião]] i [[São Nicolau]], na Rue Nuoba i de ls Mercadores (adonde quedava la Grande [[Sinagoga]]). Ls Judius (talvez 10% de la população, ó mesmo más) são grandes comerciantes, cun lhigaçones als sous correligionários por to la Ouropa, Norte de África i Médio Ouriente, i ls que nun praticam l comércio custituem grande parte de l lhetrados, cumo médicos, adbogados, cartógrafos i specialistas nas ciências ó artes. La sue actibidade ye fundamental para la bitalidade de la eiquenomie de la cidade. Antres Judius [[Sefarditas]] de Lhisboua cuntam-se grandes nomes cumo ls [[Abravanel]]. Inda assi san fuorçados a bibir separadamente, proibidos de salir a la nuite, oubrigados a usar çtintibos an las bestes i pagam ampostos stra, para alhá de séren siempre las purmeiras bítimas an situações de rebolta popular.
La Mourarie era l gueto correspondente pa ls muçulmanos, cuntendo la Grande [[Mesquita]], situada na ''Rue de l Capelão''. Assi i todo nun éran prósperos i eiducados cumo ls Judius, yá que las eilites muçulmanas tenien fugido pa l Norte de África, anquanto ls Judius lhetrados falantes de Pertuês nun tenien outra Pátria. La maiorie éran trabalhadores de baixo nible de qualificações cun salários baixos, i muitos éran scravos de crestianos. Tamien eilhes tenien de usar simblos nas vestes i pagar ampostos stra, i sofrian las bioléncias de las multidones. La palabra ''saloio'' provém de l ampuosto special que pagában ls muçulmanos que cultibában las hortas ne ls lhemites de la cidade, l ''salaio''; assi cumo la palabra ''alfacinha'' ben de l cultivo desses vegetais puls árabes, anton pouco cunsumidos ne l Norte.
Inda assi la prosperidade de la cidade benerie a ser anterrompida. An [[1290]] acuntece l purmeiro grande [[terramoto]] stórico, morrendo miles de pessonas i çmoronando-se muitos eidifícios. Nuobos terramotos registan-se an [[1318]], [[1321]], [[1334]], [[1337]] i un grande an [[1344]] que çtrói parte de la Sé i de la Alcáçoba, an [[1346]], [[1356]] (çtrói outra porçon de la Sé), [[1366]], [[1395]] i [[1404]] possiblemente todos resultantes de reajustamientos na mesma falha. La fame surge an [[1333]] i an [[1348]] surge pula purmeira vez la [[Peste Negra]], que terá muorto metade de la populaçon, cun nuobos surtos de menor mortandade an cada década, a la medida que naciam más pessonas susceptibles. Estas catástrofes çtruíram an Lhisboua cumo na restante Ouropa la Ceblizaçon bibrante de la [[Baixa Eidade Média]], cun las sues [[catedral|catedrais]] i l sou sprito de ''[[Cristandade]]'' ounibersal, mas preparórun l camino pa l surgimiento de la nuoba Ceblizaçon de l [[Çcubrimentos]] i de l nuobo sprito científico.
==Reboluçon==
{{Artigo percipal|[[Cerco de Lhisboua (1384)]]}}
[[Eimaige:AljubarrotaBattle.jpg|dreita|thumb|250px|Na [[Batailha de Aljubarrota]] la nuoba eilite [[Burguesia|burguesa]] de Lhisboua derrotou la bielha [[aristocracia]] [[Feudalismo|feudal]] de Portucale i l sou aliado, Castielha.]]
L nuobo capítulo de la stória de Lhisboua nace cula grande reboluçon de la [[Crise de 1383-85]]. Passado la muorte de [[Fernando I de Pertual|Fernando de Pertual]], l Reino passarie pa l [[Lhista de reis de Castielha|Rei de Castielha]], [[Juan I de Castielha]]. Ls grandes aristocratas i clérigos de l Norte, tendores de grandes propiadades ne l Sul que adquiriram passado la [[Recunquista]], tenien antresses i cultura semelhantes a las de ls Castelhanos cun anfase nas çtinçones sociais baseadas na possesson de a tierra, ne l sprito de [[cruzada]] cuntra ls [[Mouros]] ne l [[Norte de África]], i ne ls benefícios de la ounion de to la [[Spánia]]. Assi i todo nun são esses ls antresses de ls mercadores de Lhisboua (muitos de ls quais pequeinhos [[fidalgo]]s). Para Lhisboua, la ounion cun Castielha seneficarie ua diluição de las lhigações comerciais cula [[Anglaterra]] i l Norte, i tamien cul [[Médio Ouriente]]; para alhá dun zbio de atenções de l privilégios als mercadores i de la cuntrução de [[barco]]s comerciais i de guerra, pa ls eisércitos terrestres i ls privilégios als Nobres. Ye por esso que ls mercadores i pequeinhos fidalgos mercantes apoiában einicialmente l Mestre de [[Orde de Avis|Avis]], [[Juan I de Pertual|D. Juan]]. La guerra de [[1383]] ye ne l fondo ua guerra antre la Aristocracia cunservadora [[catolicismo|católica]] i [[Eidade Média|medieval]], mui semelhante i lhigada a las sues cungéneres [[Galiza|Galega]] i Castelhana, de l antigo [[Cundado Portucalense]] centrado ne l [[Minho]], i ls mercadores ricos i pluralistas de Lhisboua. Ls nobres de l Norte tenien fundado i cunquistado l paíç i para eilhes l domínio crecente de Lhisboua amenaçava la sue supremacia anquanto la [[Aliança (acordo)|aliança]] cun ls nobres Castelhanos la restablecie. Para Lhisboua, ua cidade de l comércio, las práticas feudais i las guerras terrestres de ls Castelhanos éran un risco pa ls sous negócios. São ls burgueses que ganham la lhuita, cun las sues lhigações anglesas i capitais abultados: l Mestre de Avis ye aclamado [[Juan I de Pertual]], vencendo l [[Cerco de Lhisboua (1384)|cerco de Lhisboua de 1384]], i la [[Batailha de Aljubarrota]] sob lhiderança de [[Nuno Álvares Pereira|Nun'Álvares Pereira]] an [[1385]] cuntra las fuorças de Castielha i de ls fidalgos de l Norte. La nuoba aristocracia pertuesa ye formada a partir de ls mercadores Lhisboetas, i ye solo a partir desta data que l centro de Pertual passa rialmente de l Norte para Lhisboua, tornando Pertual nua spece de [[cidade-estado]], an que quaije solo ls sous antresses detreminam l rumo i la andependência de l paíç.
Ls nuobos nobres burgueses custroem ls sous [[palácio]]s ó [[paço]]s ne l bairro de [[Santos-lo-Bielho|Santos]]; outros eidifícios são ls de la Ounibersidade an [[Alfama]], que regressa la Lhisboua; la [[Eigreja de l Cumbento de l Carmo|Eigreja de l Carmo]]; la [[Alfándiga]]; i alguns de ls purmeiros eidifícios de habitação an to la Ouropa cun vários andares, até cinco. La cidade ye cumpuosta de rues streitas i tortuosas, la maiorie de tierra batida, an que las casas alternam cun las hortas i ls pomares. La cidade cuntina a crecer, i l ancho abandono de las técnicas de regadio mui pordutivas de l muçulmanos seneficam que ye neçairo amportar [[trigo]] de Castielha, [[Fráncia]], tierras de l riu [[Reno]] i até de [[Marrocos]]. Lhisboua ye ua cidade que crece demasiado pa l paíç, i este torna-se nun ''território'' circundante semelhante als de outras cidades comerciais. Lhisboua, juntamente cun [[Antuérpia]] ne l [[Atlântico]] servem la mesma função de ourganização de l comércio que [[Veneza]], [[Génova]], [[Barcelona]] ó [[Ragusa]] ne l [[Mediterrâneo]]; ó [[Hamburgo]], [[Lhubeck]] i outras ne l [[Báltico]]. An 1417 proíbe-se que se deite lhixo acerca de l Mosteiro de l Carmo i de outras árias de Lhisboua. An 1426 outra lhei proíbe lhançar lhixo i deixar galhinhas soltas nas rues de Lhisboua sob pena de pagar multa.
La [[política sterna]] segue ls antresses de Lhisboua: são assinados acuordos comerciais i de cooperação cun las cidades-stado comerciais de [[Veneza]] (acordo de [[1392]]), [[Génova]] ([[1398]]), [[Pisa]] i [[Florença]], cujos mercadores yá habitában na cidade, i muitos de ls quais são naturalizados i se tornam nobres Pertueses. [[Ceuta]] ye cunquistada an [[1415]] para permitir als mercadores Lhisboetas un melhor cuntrolo lhocal (i lhuita cuntra ls [[pirata]]s sarracenos) de l comércio Mediterrânico que passava pa l Norte atrabeç de las [[Colunas de Hércules]] assi cumo la sportação de l trigo marroquino a melhores précios. Para alhá desso, nesse tiempo Ceuta recebie las [[caravana]]s de l [[ouro]] i de l [[marfim]], comércio que ls Lhisboetas querien dominar, i temia-se a tomada de la cidade puls Castelhanos de la rival [[Sevilha]] ó de l [[Aragão|Aragoneses]] de [[Barcelona]]. La Aliança cula Anglaterra, un de ls sous maiores clientes, ye prosseguida..
==Lhisboua, la Senhora de l Mares==
La colaboração streita cun ls [[Eitália|Eitaliano]]s, que dominában la [[navegação]] ne l [[Mediterrâneo]] zde l tiempo de l [[Ampério Romano]], trouxe fruitos a la cidade de Lhisboua. Várias spedições se ampreendírun cun tripulações eitalianas i pertuesas, nas quais fúrun çcubiertos ls arquipélagos de l [[Açores]], [[Região Outónoma de la Madeira|Madeira]] i [[Canárias]]. Alguns afirmam que tiran mesmo chegado al [[Brasil]]. Estas ilhas permitem l stablecimiento de nuobas cidades-portos, úteles para la sploração de nuobos mercados.
La prosperidade de Lhisboua queda amenaçada quando l [[Ampério Otomano]] ambade i cunquista ls territórios Árabes de l Norte de África, [[Eigito]] i [[Médio Ouriente]] ne l [[seclo XV]]. Ls Turcos são einicialmente hostis als antresses de Lhisboua i de las sues aliadas Veneza i Génova, i l comércio de las speciaries, ouro, marfim i outros bens sofre fuortemente. Ls mercadores de Lhisboua, muitos çcendentes de Muçulmanos ó Judius cun lhigações al Norte de África, reagem percurando negociar directamente cun las fuontes dessas mercadorias, sin usar ls mediadores Muçulmanos. Las lhigações de ls judius pertueses als judius magrebinos, i la [[cunquista de Ceuta]], permitem als mercadores de Lhisboua spiar ls mercadores árabes, çcubrindo que l [[ouro]], ls [[Scravatura|scravos]] i l [[marfim]] bénen para Marrocos an caravanas pul deserto de l [[Saara]], a partir de las tierras de l ''Sudan'' (que nesse tiempo ancluía todas las [[pradarie]]s la sul de l Deserto, l actual [[Sahel]]); i que las speciaries cumo la [[pumienta]] são lhevadas pa ls portos de l [[Mar Burmeilho]] ne l [[Eigito]] a partir de la [[Índia]]. La nuoba stratégia de ls mercadores Pertueses, Crestianos i Judius, i Lhuso-Eitalianos ye navegar directamente a la fuonte de l materiais.
[[Eimagem:Heinrich dar Seefahrer.jpg|dreita|thumb|200px|L Anfante Dom Anrique] ]
L grande ampulsionador deste oubjectivo ye l [[Anfante D. Anrique] ], que se baseia na cidade de [[Tomar]]. Sede de la [[Orde de Cristo]] (antigos [[Orde de l Templários|Templários]]), i dua grande quemunidade de mercadores Judius, la cidade stá tamien mui lhigada la Lhisboua pul comércio de ls cereais i fruitos secos (ua de las percipales sportações de Lhisboua). Ls capitais i coincimientos de l [[Ouriente]] por parte de l Templários i Judius fúrun sin dúbeda fundamentais para se cunseguirem ls propósitos de ls mercadores Lhisboetas. L Anfante Dom Anrique ye l ampulsionador dun porjeto que nun fui el que eimaginou, mas si ls mercadores de Lhisboua. Estes que sustentában atrabeç de ls ampostos i taxas alfandegárias la [[monarquia]], tornando-la praticamente andependiente de ls recursos de ls nobres territoriais, cumbertem-na als sous propósitos mercantilistas. L Anfante D. Anrique ye l ourganizador dun cierto dirigismo de Stado: ls grandes riscos i capitais neçairos a la abiertura de las nuobas rotas percisam de la cooperação de todos ls mercadores atrabeç de l Stado (cumo hoije muitos porjetos de grande capital são ampreendidos anternacionalmente). L Anfante Dom Anrique organiza i dirige ls sfuorços de ls navios pertueses de atingir las fuontes de l ouro, marfim i scravos, que estes por si mesmos yá ampreendiam de forma ineficiente. Cun ls capitais de la Orde de Cristo, são fundadas scuolas de marenheiros i cuncentrados recursos i coincimientos, de ls mercadores Lhisboetas Judius, Lhuso-Genoveses ó Lhuso-Venezianos, para atingir l oubjectivo. Várias spedições são lhançadas sob la forma de cuntratos cun alguns de l más anfluentes burgueses de Lhisboua, até que l [[Golfo de la Guiné]] ye finalmente atingido por volta de [[1460]].
Nesta época hai nuoba tentativa de ls nobres feudais nortenhos que permanecírun, de retomar l cuntrolo de l Reino, assustados cula crecente prosperidade de ls mercadores lhisboetas cuntra las sues perdas de rendimento. L propósito ye la facilidade de la [[cunquista de Ceuta]], que abre perspectivas de más cunquistas relativamente fáceles ne l [[Norte de África]]. Esta ampresa serie favorable als nobres, que ganhariam saque i más tierras i arrendatários an [[Marrocos]], mas ye cuntrária als antresses de l mercadores-fidalgos i judius de Lhisboua, que serien ls pagadores de ls ampostos stra neçairos a las spedições i que percuram antes ambestir las fuorças i recursos de l Reino na çcubierta de ls nuobos mercados africanos i asiáticos i nun an oumentar inda más l poder de la hostil i pró-castelhana nobreza Portucalense. Todas las lhuitas que [[Juan II de Pertual|D. Juan II]] manteve cuntra esses nobres, cula ajuda de ls mercadores Lhisboetas, sprimem esta rialidade subjacente de lhuita antre Lhisboua i l Norte, l antigo ''Portucale'', brício de la nacion, pula definição de l rumo de l paíç. Passado várias cunspirações i ancidentes, nas quais más ua vez ls nobres nortenhos pedem auxílio als sous cungéneres Castelhanos, vence más ua vez Lhisboua i ls sous mercadores, i ls cabecilhas são eisecutados, antre ls quais ls [[Duque de Bergáncia|Duques de Bergáncia]] i [[Duque de Viseu|Viseu]], muortos an [[1483]] i [[1484]]. Todos ls porjetos de spansão terrestre an [[África]] são abandonados an troca de l comércio nas nuobas tierras çcubiertas más la sul. Depuis de la muorte de l Anfante D. Anrique, quando l camino yá staba abierto, ampeça-se la einiciatiba privada. L mercador lhisboeta [[Fernão Gomes]] ye l purmeiro, sendo-le reconhecido [[monopólio]] subre l comércio africano an [[1469]], an troca de çcubierta de 500 quilómetros de cuosta para Sul la cada anho i 200.000 reais.
Las ilhas de la [[Madeira]] i de l [[Açores]] são populadas, i porgramas de cultivo de perdutos comerciais para Lhisboua são amplantados prioritariamente: la [[canha-de-açucre]] i l [[bino]]. Na recém-çcubierta [[Guiné (região)|Guiné]], perdutos baratos cumo potes de metal i tecidos são trocados por ouro, marfim i scravos a partir de [[feitoria]]s cuntroladas puls lhisboetas: ls nativos çlocam la sue actividade eiquenómica para trocar cun ls Ouropeus, mas nun são cunquistados, yá que serie çpendioso. Fázen-se casamientos de ls habitantes de las feitorias cun las filhas de ls xefes lhocais, facilitando las trocas: l oubjectivo ye l lhucro i nun la [[colonização]]. L resultado ye un nuobo ampulso pa l comércio de Lhisboua. Na capital aparecem l açucre de canha i l bino de la Madeira, l trigo de [[Ceuta]], l [[almíscar]], l [[andigo]] i outros corantes de roupa, [[algodão]] de l [[Norte de África]] i seneficativas quantidades de l ouro de la [[Guiné (região)|Guiné]] i de la [[Cuosta de l Ouro]], an grande falta na Ouropa ne l fim de l [[seclo XV]]. Para alhá desso são traficados de forma brutal [[Scravatura|scravos]] [[Berberes]] de las [[Canárias]] i depuis Africanos. Ls purmeiros scravos são çtribuídos pul território Pertuês, i aparecem ls purmeiros Africanos de piel scura mesmo nas tierras de l anterior, cumprados puls senhores de las propiadades. Un perduto inovador fúrun las [[guindilha]]s. Estes fruitos picantes serien cultivados na [[Índia]] (para adonde fúrun lhevadas puls mercadores Lhisboetas) mas são oureginárias de la Guiné. Debrebe este bien de monopólio lhisboeta ganhou favor na [[culinária]] mediterrânica.
Assi i todo ls melhores mercados i perdutos benerien de outra çcubierta, la [[Índia]] i l [[Ouriente]]. La guerra antre l [[Ampério Otomano]] i [[Veneza]] oumenta mui ls précios de la [[pumienta]] i outras speciaries i de la [[seda]] trazidas puls venezianos para la Eitália, para Lhisboua i dende pa l resto de la Ouropa a partir de l Eigito (que recebie barcos árabes benidos de la Índia ne l [[Mar Burmeilho]]. Para cuntornar l "porblema turco" ye ourganizada la viagem de [[Vasco de la Gama]], más ua vez por einiciatiba de ls mercadores Lhisboetas mas cun capital régio, que chega a la Índia an [[1498]]. Dende ls mercadores atingem la [[China]] adonde fundam la quelónia comercial de [[Macau]], las ilhas de la actual [[Andonésia]], i l [[Japão]] antes de l fim de l [[seclo XVI]]. Ne l camino stablecem cuntractos comerciais i portos de scala cun ls xefes i Reis an [[Angola]] i [[Moçambique]]. Un grande Ampério quelonial ye cunsulidado por [[Afonso de Albuquerque]], cuja armada sigura l [[Ouceano Índico]] i portos an lhocalizações cumbenientes, pa ls mercadores benidos de Lhisboua cuntra la cumpetição de ls turcos i árabes. Nun são tomados territórios mas solo [[porto (trasporte)|porto]]s i [[Fortaleza (arquitetura melitar)|fuorte]]s de trocas cun ls nativos. De l outro lhado de l mundo, [[Pedro Álvares Cabral]] chega al [[Brasil]] an [[1500]].
L resultado para Lhisboua são ls nuobos perdutos que trafica cula restante Ouropa an regime sclusivo durante muitos anhos: para alhá de ls perdutos africanos chega la [[pumienta]], [[canielha]], [[gengibre]], [[Nuoç-moscada|nuoç moscada]], plantas medicinais, tecidos de algodão i ls [[diamante]]s pula Carreira de las Naus de la Índia; las speciaries de la [[Ilhas Molucas|Molucas]], las [[porcelana]]s [[Ming]] i la [[seda]] de la [[China]], ls scravos de [[Moçambique]], l [[palo-brasil]] i l açucre brasileiros. Para alhá desso cuntina l comércio de l peixe ([[bacalhau]] salgado pescado na [[Tierra Nuoba]]), ls fruitos secos i l bino. Las outras cidades pertuesas, cumo l [[Porto]] i [[Lhagos (Pertual)|Lhagos]], cuntribuem pa l comércio sterno solo de forma marginal, praticamente lhemitando-se a sportar i amportar de Lhisboua. Ls Lhisboetas cuntrolam inda mui de l comércio de [[Antuérpia]], de la qual amportam tecidos finos pa l resto de la Ouropa. Ls mercadores almanes i eitalianos, vendo las sues rotas, terrestres ne l causo de l purmeiros, Mediterrâneas pa ls segundos, lhargamente abandonadas, fundam grandes casas comerciais an Lhisboua reexportando ls perdutos de to l mundo pa l Lheste de la Ouropa i pa l Médio Ouriente.
Lhisboua ye l mercado pa ls gustos de [[lhuxo]] de las eilites de to la Ouropa: [[Veneza]] i [[Génova]] arruinam-se i la [[Anglaterra]] i [[Países Baixos|Houlanda]] vénen-se oubrigadas a eimitar ls Pertueses para travar las perdas de [[divisa]]s. Ls Lhisboetas cuntrolam durante várias décadas to l comércio zde l Japão até Ceuta. La cidade ganha fama que chega la [[mito]], i ne l [[seclo XVI]] ye sin dúbeda la más rica cidade de to l Mundo. Para eilha migram comerciantes de to la Ouropa, que se misturam cun las yá substanciais minories Judaicas i Muçulmanas, para alhá de ls grandes númaros scravos Africanos (serien antre un décimo i un quinto de la população) i até alguns Andianos, Chineses i mesmo Japoneses i Índios Brasileiros. Ne l tiempo de l Rei [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], nas rues de Lhisboua las fiestas são feitas cun çfiles de [[lhion]]es, [[alifante]]s, [[rinoceronte]]s, [[Camelus|camelos]] i outros animales nun vistos na Ouropa zde l tiempo de l [[Circo Romano]]. Un rinoceronte i un alifante chegam anclusivamente a ser ouferecidos al [[Papa Lhion X]] (ver [[Castielho de If]]). Na Ouropa l mito de Lhisboua i de las sues çcubiertas ye tan grande que quando [[Thomas More]] ambenta la sue ilha de la [[Utopia]], tenta dar-le crediblidade dezindo que fúrun ls Pertueses la çcubri-la.
[[Eimagem:Belem tower 002 cc.jpg|dreita|thumb|250px|Junto a la [[Torre de Belém]] ancorában las [[nau]]s que partiam pa l [[Çcubrimientos pertueses|mobimiento de spansão ultramarina]].]]
Para ourganizar to l comércio privado i recolher ls ampostos, são criadas na capital de l seclo XVI las grandes Casas Pertuesas de comércio: la Casa de la [[Mina]], la Casa de [[Arguim]], la Casa de l Scravos, la Casa de la Flandres ([[Países Baixos]]) i la célebre [[Casa de la Índia]]. Ls grandes lhucros são ousados na custrução de outros eidifícios: são deste seclo l [[Mosteiro de l Jerónimos]] i la [[Torre de Belém]] ne l nuobo stilo [[Manuelino]] (que eiboca l comércio de para alhá-mar), l [[Fuorte de São Julião de la Barra]] nua ilha de l [[Riu Tejo|Tejo]], l [[Terreiro de l Paço]], l nuobo i amponente [[Palácio Rial]] (çtruído an [[Terramoto de 1755|1755]]) i l Arsenal melitar todos custruídos junto al Mar (de la Palha); i inda l [[Spital Rial de Todos-los-Santos]], i einúmeros palácios i solares privados. L ampulso a la pavimentação de las rues cun formas geométricas i zeinhos formados por cubos de [[calcário]] branco i [[basalto]] preto (la [[calçada pertuesa]]) fui un lhuxo ampeçado na época, que outras cidades de la Ouropa nun podien pagar. La cidade spandia-se atingindo quaije 200.000 habitantes, sendo custruído l ''[[Bairro Alto]]'', einicialmente coincido por ''Vila Nuoba de l Andrades'' an honra de ls ricos burgueses galegos que ende se stablecírun, i que debrebe se torna l bairro más rico de la cidade. Ye inaugurada an [[1552]] la [[Feira de la Lhadra]], que inda funciona hoije ne l mesmo lhocal.
[[Eimagem:Bairro Alto Lhisboua 1.JPG|dreita|thumb|Aspecto de l [[Bairro Alto]], cun un Palácio al fondo.]]
Culturalmente vive ne l [[seclo XVI]] an Lhisboua la geração de ouro de las Ciências i Lhetras pertuesas: antre ls cientistas l houmanista [[Damião de Góis]] (amigo de [[Erasmo de Roterdão|Erasmo]] i [[Martinho Lhutero|Lhutero]]), l matemático [[Pedro Nunes]], l médico i botânico [[Garcia de la Orta]] i [[Duarte Pacheco Pereira]]; antre ls scritores [[Lhuís de Camões]], [[Bernardim Rieiro]], [[Gil Vicente]] i outros. [[Isaac Abravanel]], un de ls maiores filósofos heibreus, ye nomeado Tesoureiro de l Rei.
Socialmente todas las classes beneficiam. Ls fidalgos ourbanos de la admenistração Rial i ls burgueses são ls más beneficiados, mas mesmo l povo vive cun lhuxos inatingibles pa ls angleses, franceses ó almanes sous cuntemporâneos. Ls trabalhos pesados neçairos são feitos puls scravos africanos i puls galegos. Ls purmeiros são vendidos na ''Praça de l Pelourinho'', sendo apartadas las famílias, i trabalham to l die sin salário, alguns sujeitos a tratamiento brutal. Als segundos cierta mente cumpensava la viagem face a las cundições miserables de la [[Spanha]] rural, i la lhéngua praticamente idêntica facilitava la antegração.
[[Eimagem:Mosteiro de ls Geronimos 4.JPG|dreita|thumb|250px|L [[Mosteiro de l Jerónimos]], treminado an [[1572]].]]
Ls Judius ancluen cumo siempre alguns pobres i outros que se cuntam antre ls más eiducados i ricos comerciantes, financeiros i lhetrados de la cidade. L purmeiro lhivro ampresso an Lhisboua fui l [[Comentairos subre l Pentateuco]] de [[Moisés ben Nahman]], un lhivro an heibraico, publicado por [[Eiliezer Toledano]] an [[1489]]. An [[1496]] ls spanholes spulsam ls Judius de l sou território, animados pul [[fundamentalismo|sprito fundamentalista]] dua Monarquia sclusivamente crestiana. Muitos bénen para Lhisboua, tenendo provavelmente la sue população duplicado (serien depuis de la spulsão un quinto de l Lhisboetas, ó mesmo más). An troca dun casamiento rial, ls [[Reis Católicos]] de [[Reino de Castielha|Castielha]] i [[Aragão]] pedem la [[Manuel I de Pertual]] que faga l mesmo. Reconhecendo la amportança central de ls Judius na prosperidade de la cidade, Dom Manuel decreta antes que todos ls Judius são Crestianos i nun ls deixa salir de l Paíç. Durante muitos anhos estes [[crestiano-nuobo|crestianos-nuobos]] praticam l [[Judaísmo]] an segredo ó abiertamente i anque motins i violências cuntra eilhes (cumo muitas ninos que são arrincadas de ls pais i dadas la famílias crestianas que las tratam cumo scravos) são tolerados até a la amplantação de la [[Anquisição]] an Pertual, muitos anhos depuis. L resultado ye la ascensão social de l crestianos-nuobos. Temporariamente sin las lhemitações de l Judius, progridem até als más eilevados cargos de la [[corte]]. Outra beç são las antigas eilites çcendentes de la antiga aristocracia de las [[Reino de las Astúrias|Astúrias]] i de la [[Reino de la Galiza|Galiza]] (ls nobres de Portucale) que criam porblemas a la ascensão social de l Judius, frequentemente melhor eiducados i más hábeis que eilhes. L mal-dezir de l Crestianos-Bielhos culmina an [[Massacre de Lhisboua de 1506|massacres de l Crestianos-Nuobos]] an [[1506]] ancitados puls Priores menores de las Eigrejas. Vários miles tiran sido assassinados antes de séren ampedidos pulas tropas de l Rei. Cumo resultado de l cunflitos, l Rei ye persuadido puls nobres territoriais a antroduzir la [[Anquisição]] (an [[1531]]) i las lhemitações lhegais a todos ls çcendentes de crestianos-nuobos (semelhantes a las antigas cuntra ls Judius), que ls ampedem de amenaçar ls cargos superiores de l Stado a la Aristocracia de l crestianos-bielhos. L purmeiro [[outo-de-fé]] (muorte de heiréticos na fogueira) ye rializado ne l [[Terreiro de l Paço]] an [[1540]]. Para alhá de la Anquisição surgem outros porblemas. An [[1569]] hai la grande [[Peste negra|Peste]] de Lhisboua, an que terá morrido un terço de la população.
La anquisição mata na fogueira muitos Crestianos-nuobos, mas spropria la propiadade i las riquezas de muitos outros. Muitos mercadores crestiano-bielhos são spropriados tamien passado ua denúncia anónima falsa, que ls anquisidores aceitam cumo válida yá que las riquezas de ls cundenados para eilhes revertem. Por outro lhado poucos mercadores nun tenerien ascendência crestiana-nuoba, devido als casamientos quemuns antre filhos de burgueses que éran sócios an ampresas amportantes. La Anquisição torna-se assi un strumiento de cuntrolo social na posse de ls antigos crestianos-bielhos cuntra quaije todos ls mercadores Lhisboetas, restituindo-les finalmente la supremacia hai mui perdida.
[[Eimagem:Outo de fé.jpg|dreita|thumb|250px|Outo-de-fé, Quadro de [[Pedro Berruguete]]]]
Ye neste clima de antolerância i perseguição, an que ls lhucros oubtidos puls riscos i l génio de ls mercadores bien sucedidos ye çfeito pula ambeja de ls grandes propietários de tierras (que rendem mui menos), que la prosperidade de Lhisboua ye çtruída. L antigo clima [[Lhiberalismo|lhiberal]] propício al comércio zaparece i ye substituído por un [[fanatismo]] católico i cunservadorismo absolutos. A las eilites de l paíç eisige-se l [[sangre puro]] antigo i crestiano-bielho, ó seia, de l Norte. Muitos de ls mercadores fogem para la [[Anglaterra]] ó [[Países Baixos]] adonde se stablecem difundindo ls coincimientos [[navegação|navais]] i [[cartografia|cartográficos]] de l Pertueses. Lhisboua ye tomada pulas mentalidades feudais de ls grandes nobres, i ls mercadores Pertueses, sin cundições de stablidade, sigurança, apoio i crédito devido a las perseguições de la Anquisição, são ancapazes de cumpetir cun ls mercadores Angleses i Houlandeses (muitos deilhes de ourige Pertuesa) que les roubam ls mercados de la [[Índia]], [[Índias Ourientais]] i [[China]]. An sue substituição las eilites de Portucale cumbencem l débil Rei, [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] a virar-se para la cunquista dun Ampério territorial, cun más tierras i rendimientos pa ls Nobres, ne l [[Norte de África]], que les permitiriev manter la supremacia eiquenómica frente als mercadores. Passado l [[Batailha de Alcácer-Quibir|zastre melitar de Alcácer-Quibir]] an [[1578]], ls Aristocratas recolhem-se más ua vez als braços de ls sous cungéneres Castelhanos de mentalidade semelhante. Desta vez bien sucedidos, an [[1580]] l Castelhano [[Filipe II de Spanha]] ye declarado Rei Dom [[Filipe I de Pertual]], depuis de derrotar l candidato de ls anfraquecidos mercadores, l [[Prior de l Crato]], [[António I de Pertual|Dom António]] (l qual era crestiano nuobo i más lhiberal, filho de mai Judia). Filipe I cumpleta assi la ambição de l sou pai l [[Habsburgo]] Rei [[Carlos I de Spanha]] tamien Amperador Carlos V de l [[Sacro Ampério Romano-Germânico]] (Almanha), i Senhor de la maior parte de la [[Eitália]] i [[Países Baixos|Houlanda]] que afirmara famosamente ''Se fusse Rei de Lhisboua, serie an breve Rei de l Mundo''.
[[Eimagem:Alonso Sánchez Coello 002.jpg|dreita|thumb|250px|L Rei Habsburgo Filipe I de Pertual, II de Spanha]].
==Domínio Filipino==
Filipe I de Pertual, l purmeiro de l [[Habsburgo]]s pertueses, ye assi l purmeiro rei de la Spânia. Anque zde [[1492]] ls Reis Católicos [[Isabel I de Castielha]] i [[Fernando II de Aragão]] tenéren dominado l que hoije ye la [[Spanha]], l títalo de ''Rei de las Spanhas'' fui einicialmente ousado para Filipe II quando cunquistou Pertual i antoce, de facto, todas las ''Spanhas''.
Filipe I tenta einicialmente cunciliar ls antresses de la [[nobreza]] na aquisição de más territórios na [[Ouropa]], de l [[Clero]] an derrotar ls [[Reforma protestante|Protestantes]] i de la [[burguesia]] an eiliminar la cuncorrência i piratarie de ls Angleses i Houlandeses. Todos ls barcos capazes de acção melitar de Lhisboua, Sevilha i Barcelona são reunidos nua ''[[Ambencível Armada]]'' que ye ambiada cuntra la [[Anglaterra]]. Devido a ua grande tempestade i a la perícia de l [[Almirante]]s Angleses, la armada ye çtruída. Esta derrota cumberte finalmente l Rei als antresses de la Nobreza territorial. Grandes eisércitos (ls [[Terços]]) de [[mercenário]]s, pagos puls mercadores i comandados puls grandes Aristocratas de ''sangre puro'' Crestiano-Bielho, cumo l [[Duque de Alba]],são formados i atravessam la Ouropa para tomar las cidades i terrenos férteis de l [[Países Baixos]] [[Calvinismo|Calvinistas]] pa l benefício dessa mesma Nobreza.
Anquanto esso ls houlandeses i angleses dominam ls mares, i ancapazes de cunquistar ls ampérios territoriais spanholes de l [[México]] i [[Peru]], cuncentram-se an tomar las feitorias, portos i quelónias costeiras de l pertueses, que traficam cun Lhisboua. São tomados ls portos nordestinos de l [[Brasil]], [[Lhuanda]] an [[Angola]], portos de la África Ouriental, l [[Cabo de la Buona Sperança]], [[Ceilão]], [[Malaca]] i las [[Ilhas Molucas]], la ilha de [[Formosa]], la lhicença de comércio ne l [[Japão]] i outros portos.
[[Eimagem:Spanish Armada.jpg|Dreita|thumb|250px|La Armada Ambencível, Quadro de [[Philippe-Jacques de Lhoutherbourg]], [[1796]]]]
Lhisboua, cun ls sous mercadores yá sob perseguição de la Anquisição (que spropriava ls [[cripto-judiu]]s i mesmo ls crestianos genuínos), perdera grande parte de la sue frota ne l zastre de la ''[[Ambencível Armada]]'' i que pagava ampostos altíssimos para aguantar ls eisércitos de ls nobres spanholes na Ouropa, perde agora la maiorie de ls sous portos i perdutos i ye finalmente i eirreversivelmente arruinada, debrebe perdendo amportança. An [[1598]] la catástrofe ye aperfundada por un [[terramoto]] i pula [[Peste negra|peste]]. Finalmente [[Filipe II de Pertual]] torna-se
sclusivamente [[Filipe III de Spanha]] i depuis l sou filho solo [[Filipe IV de Spanha]] quando, sob cunseilho de la Nobreza Castelhana i cula aquisciência de ls Nobres territoriais Pertueses, absorve l Reino de Pertual ne l Reino de Spanha. Lhisboua, la grande cidade cosmopolita ye agora ua cidade de província sin qualquiera anfluência junto de ls grandes spanholes de sangre puro, que governam de la anton cunservadora i fundamentalista católica [[Madrid]]. Nesta época la cidade perde actividade eiquenómica i habitantes, deminuindo la população até menos de 150.000.
Las custruções deste período cabem an dues catadories: las defesas cuntra ls piratas de l norte, i ls eidifícios relegiosos que apelam para la lhealdade a la monarquia ounibersal católica pretendida pul Rei. Fúrun custruídos l [[Torreão]] un maciço eidifício junto al [[Terreiro de l Paço]], que nun sobreviveu al [[terramoto de 1755]]; l [[Cumbento de São Vicente de Fura]]; nuobas muralhas cun nuobas çposições d'acuordo cula angenharie melitar de la época, cumo la [[Torre de l Bugio]] nua ilha ne l meio de l [[Mar de la Prata]]; i fortificações an [[Cascais]], [[Setúbal]] i na borda Sul. Ls piratas angleses i houlandeses, cumo [[Francis Drake]], fázen diversos ataques la alguas praças Pertuesas, mas nun se atrevem a atacar Lhisboua.
Cul declínio eiquenómico i l zamprego, oumenta mui a miséria i la criminalidade. Las outoridades Spanholas são oubrigadas a antroduzir ua spece de cuorpo policial, ls [[quadrilheiros]] que patrulham las rues de la cidade i cuntrolam l crime de rue, las lhuitas, la bruxarie i l jogo. Segundo alguas crónicas de l tiempo, la taxa de assassinatos ne l ampeço de l seclo XVII serie mesmo superior, nua cidade de 150.000 pessonas, a la de hoije an Lhisboua cun 2.500.000.
Ls porblemas pa l comércio na cidade oumentam quando ls [[Catalunha|Catalães]], un povo mercador cumo l de Lhisboua, tamien ouprimidos pulas taxas castelhanas, se revoltam an [[1636]]. Ye la Pertual que Madrid ben eisigir ls homes i ls fondos para derrotar ls catalães, nua tentativa de usar ls de Pertual cuntra ls de la Catalunha.
Ye anton que ls mercadores de la cidade se aliam a la pequeinha i média nobreza. Tentam cumbencer l [[Duque de Bergáncia]], Dom Juan, a aceitar l trono, mas este, cumo l resto alta Nobreza, ye beneficiado por Madrid i solo l prospecto de se tornar Rei l cumbence finalmente. Ls cunspiradores assaltam l Palácio de l Governador, aclamando l nuobo Rei [[Juan IV de Pertual|D. Juan IV]], cul apoio einicialmente de l Cardeal [[Richelieu]] de [[Fráncia]], i depuis la [[aliança lhuso-britânica|bielha aliança]] retomada cula [[Anglaterra]].
==L Ouro de l Brasil==
La Lhisboua pós-[[Restauração]] ye ua cidade cada vez más dominada pulas ordes relegiosas Católicas. Más de 40 cumbentos são fundados na cidade an adição als 30 yá eisistentes, i ls relegiosos ociosos cuja sustentação ye assegurada pulas smolas i spropriações cuntam-se als muitos miles, custituindo más de 5% de la população de la cidade. L clima político ye cada vez más cunservador i outoritário i la Anquisição, depuis de çtruída la classe mercadora, cuncentra-se ne l cuntrolo de las mentalidades, vigiando las eideias i la creatividade, que suprime an nome de la pureza de la Religião. Ls segundos i terceiros filhos, que nun recíben la ardança de l pai, i que antes se dedicában al comércio i a las ampresas para alhá-mar, agora simplesmente se refugiam nas ordes relegiosas i vivem a la cunta de outra pessona, la maiorie de las vezes de forma solo superficialmente relegiosa.
La situação de ruína eiquenómica ye finalmente resolvida nun puls porjetos bien sucedidos de l más capazes ampreendedores, mas pula sploração quelonial pura i puls subsídios de l Stado: ye çcubierto [[Ouro]] ne l [[Brasil]], ne l actual Stado de [[Minas Gerais]]. L Stado Pertuês queluobra cumo ampuosto un quinto de l ouro straído, que ampeça a chegar la Lhisboua an [[1699]] i cujas receitas Reais debrebe chegam a las várias toneladas anuais (más de 15 toneladas passado [[1730]]) repersentando quaije to l ourçamiento de l Stado. La çligação de l ampreendimiento eiquenómico i de la riqueza, devido al ouro que ye straido por ua fracção de l custo, permite la manutenção de l nuobo clima cunservador outoritário na Capital. An Pertual l Poder ye de quien tem l Ouro, que nun deseia reformas i pretende manter l [[Antigo Regime]].
[[Eimagem:Palácio Nacional de Mafra.jpg|dreita|thumb|250px|L Palácio de Mafra: un eidifício custruído cul Ouro de l Brasil, nunca tubo qualquiera outelidade fuora proclamar l Poder de la Eigreja an Pertual]]
Cul ouro, obras simbólicas de la finalmente atingida supremacia absoluta de las fuorças socias cunservadoras Pertuesas, l [[Clero]] Católico i la [[Aristocracia]] Territorial, são custruídas ne l nuobo stilo de la [[Cuntra-Reforma]], l [[Barroco]]. L más seneficativo ye l [[Cumbento de Mafra]] (acabado an [[1730]] por más de 50.000 trabalhadores, mas nunca usado), ne ls alredores de la cidade; l [[Panteão Nacional]] (ó Eigreja de Santa Angrácia) an Lhisboua; grandiosas modificações de l Palácio Rial; juntamente cun einúmeros Palácios Aristocráticos i alguas obras úteles mas custruídas cun çperdício, cumo l [[Alcadute de las Augas Lhivres]] ([[1720]]).
Cuntrastando cula einorme riqueza corrupta de las altas eilites, l povo vive na miséria. La cidade crece cula necidade de mano-de-obra para las cuntruções faraónicas, para 185.000, mas passado las obras nun hai amprego. São deste período las purmeiras çcrições de Lhisboua cumo ua cidade suja, degradada i nun ouropeia: solo dous seclos depuis de sob governo de ls mercadores lhiberais, tener sido coincida cumo la más prospera i cosmopolita de la Ouropa.
[[Eimagem:1755 Lhisbon earthquake.jpg|dreita|thumb|250px|terramoto de 1755]]
Tremina este período an 1 de Nobembre [[1755]], die de Todos ls Santos, an que acuntece l grande [[terramoto de 1755|terramoto de Lhisboua]]. A las nuobe horas i quarenta minutos a tierra ampeça a tembrar cun ua antensidade que provavelmente nun fui ultrapassada até hoije an to l Mundo. Passado cerca dun minuto, regressa la calma, seguida de nuobo tremor. La população acorre a las praças cun spácio junto al riu Tejo, para morríren afogadas pul einorme [[Tsunami]] que ben de l Atlântico. Depuis de l sismo, Lhisboua stá an ruínas. L grande Torreão Rial, la Casa de las Índias, l Cumbento de l Carmo, l Tribunal de la Anquisição, l Spital de Todos-los-Santos são çtruídos. De las 20.000 casas de las classes más baixas, de custrução menos sólida, 17.000 são çtruídas. Sobrevive l rico Bairro Alto, alguns eidifícios de piedra sólida i poucas outras árias. Seguem-se las pilhagens i ls grandes ancêndios. Ne l fim, de l 180.000 habitantes, más de 10.000 tiran morrido i muitos outros perdírun to la sue propiadade. Ye esta catástrofe que abala la cunfiança de l Antigo Regime, i dá spácio al Menistro, l [[Marquês de Palumbar]], de tentar por finalmente an prática an Pertual las reformas cientificas i lhiberais yá ousadas cun sucesso ne l Norte, de la nuobas teories políticas i eiquenómicas de l [[Eiluminismo]].
[[Eimagem:Palumbar portrait.jpg|dreita|frame|L Marquês de Palumbar]]
==Seclo de las Lhuzes==
L Marquês de Palumbar [[Sabastian José de Carvalho i Melo]], [[Menistro de la Guerra]] i [[Menistro de l Negócios Strangeiros|Negócios Strangeiros]] i ouriundo de la Baixa Nobreza, reagindo celebremente a las ruínas de l [[Terramoto de 1755|terramoto]], terá dezido que era neçairo ''anterrar ls muortos, cuidar de ls vivos i custruir la cidade''. Ua eideia que bai zambolber de seguida la nible de la eiquenomie i sociadade. L poder de la Eigreja ye lhemitado i la sue falange, ls [[Jesuítas]], ye spulsa de l paíç. L poder de la aristocracia territorial cunservadora ye brutalmente suprimido, nua série de cunspirações i cuntra-cunspirações, que acabam cula [[porcessoo de l Távora|cruel eisecução]] de la família que lhidera la reacção, ls [[Casa de l Távora|Távora]]. Estes tenerien sido respunsables por un atentado al Rei [[José I de Pertual]] nua tentativa de proclamar l cunservador [[Duque de Aveiro]] Rei, i demitir Palumbar, ambora haba storiadores que defendam que esta acusação nun terá passado dua farsa manipulada pul própio Marquês por motivos pessonais. La [[Anquisição]] ye zaparecida i ls [[crestiano-nuobo|crestianos-nuobos]], inda anton custituindo la maior parte de las [[classe média|classes médias]] eiducadas i lhiberais de la cidade i de l paíç, são lhibertados de las sues lhemitações lhegais i ye-les finalmente permitido l acesso als altos cargos governamentais, antes monopólio lhegal de la aristocracia de "[[sangre-puro]]". La [[andústria]] ye apoiada de forma algo dirigista mas vigorosa, sendo stablecidas várias fábricas reais an Lhisboua i noutras cidades, que prospírun. Passado l período Pombalino hai 20 nuobas fábricas para cada ua que eisistia antes. Finalmente ls vários ampostos i dreitos alfandegários drento de Pertual, prejudiciais al comércio, são abolidos. An todoss estes propósitos, Palumbar apoia-se nas doações i ampréstimos de ls mercadores i andustriais Lhisboetas.
[[Eimagem:TerreiroDoPaco01.JPG|dreita|thumb|Státua la [[José I de Pertual|D. José]] ne l [[Terreiro de l Paço]].]]
An Lhisboua, l Marquês, recusando ls cunselhos de alguns que pretendem mover la capital para outra cidade, ourdena la reconstrução d'acuordo cun las nuobas teories de ourganização ourbana, passado ourdenar ua abaluação de la situação rial atrabeç dun inédito anquérito a la população. Ye inda l [[Brasil colônia]] que paga quaije to la reconstrução, cun más de 20 milhões de [[Cruzado (moeda pertuesa)|cruzados]]. La cidade recibe inda ajudas de países cumo la [[Anglaterra]], la [[Spanha]] i la [[Lhiga Hanseática|Hansa]] almana, anchendo-se de staleiros de custrução. La maior parte de la nobreza i aristocracia pertuesa refugia-se nas sues quintas ne ls alredores de Lhisboua. L Rei anstala-se nun palácio amprovisado de madeira ,la Tenda Rial, anquanto l nuobo an piedra ampeçava a ser erigido an [[Santa Marie de Belém|Belém]] anton inda ua região fura de la cidade de Lhisboua. L grande belume de obras acunte, inda assi, ne l centro de la antiga cidade, cul zeinho dun nuobo porjeto para la [[Baixa de Lhisboua|Baixa]], l bairro más atingido pul terramoto. Este ye porjetado por [[Eugénio de l Santos]] i [[Carlos Mardel]] i aprovado pul Marquês, enquadrando-se ne l sprito eiluminista i pragmático de la época: las rues streitas são substituídas por anchas rues rectilíneas çpostas ortogonalmente. Estas permitiriam nun solo la devida eiluminação i ventilação de las rues (arejamento), cumo aufeririam más sigurança (patrulhamento, acesso als eidifícios an causo de ancêncio i eibitar la propagação de ancêndios trasversalmente a la rue, etc.). Ls eidifícios a custruir tamien fúrun alvo dua política cunsistente, tenendo la eiquipa porjetista definido l zeinho de las fachadas, las regras de custrução de la strutura de l eidifícios i eilaborado un cunjunto de outra regulamentação cun vista a la pordução dun cunjunto habitacional capaz de anfrentar melhor un eibentual terramoto, assi cumo redesenhar la strutura social de la cidade de Lhisboua, atribuindo-le un nuobo pendor comercial a la cidade. La strutura inovadora escolhida cunsistia nun squeleto de madeira (la gaiola pombalina), ua malha rectangular cun travamientos de las sues diagonais (an cruz de Esto. André) adonde se percurava que la flexiblidade de la madeira se adaptasse a la sobrecarga provocado pul terramoto sin que la strutura quebrasse. Esta strutura an madeira assentarie nun ambasamiento an alvenarie (que corresponderie al purmeiro piso de las habitações, çtinado la lhoijas, oufecinas i armazéns) cun arcos an bóbeda de brício, que cunfeririev peso al cunjunto. Todos ls eidifícios de la zona de la Baixa assentariam nua stacarie an pinho que permitiriev dar más resistência al tierra arenoso de la Baixa i garantir la trasferência eficaz de l peso de l eidifícios pa l tierra sin que este cedisse. Ls nuobos eidifícios éran de arrendamiento horizontal, stando hierarquizados an amportança i qualidade pula sue prossimidade a la rue (giralmente l redadeiro piso ten pie dreito más baixo, varandas quemuns, jinelas más pequeinhas, divisões menores, etc. i serie çtinado a la famílias cun menos posses). Todos ls eidifícios tenerien paredes corta-fuogos de alvenarie la separá-los uns de l outros. La standartização de las fachadas, de las jinelas, de las puortas, de ls azulejos de padrões geométricos simples ne l preça de casa, etc. permitiriev la aceleração de l porcessoo de custrução atrabeç de la pordução an série destes eilemientos fura de l lhocal de la obra. To l cunjunto ten proporções i regras de cumposição clássicas, cun recurso a la proporção áurea. L centro struturante de la nuoba cidade serie la ''[[Rue Augusta]]'' que lhigarie l lhemite Norte de la cidade, l [[Praça de D. Pedro IV|Rossio]], i l lhemite Sul, l Terreiro de l Paço, adonde ua çposição monumental de l eidifícios, l arco de la Rue Augusta, un monumiento al rei i l Tejo a ancerrar la praça, cuntribuiriam pa l zeinho daquilo que se pretendia que fusse l nuobo coração de la actividade comercial de la reconstruída cidade de Lhisboua. Ls eidifícios de l Terreiro de l Paço starien çtinados a la anstalação de l armazéns i grandes casas comerciais que se asperarie que voltassem a aparecer i a animar la praça, mas passado vários anhos de abandono acabórun por ser acupados por menistérios, tribunais, l [[Arsenal]], la [[Alfándiga]] i la [[Bolsa]], yá ne l reinado de D. Marie I.
[[Eimagem:Rue Augusta Lhisboua.JPG|dreita|thumb|250px|[[Rue Augusta]]: las nuobas rues más anchas i rectilíneas, cun prédios de cuntrução an gaiola resistentes als [[terramoto]]s.]]
Na stremidade Norte, paralela al Rossio, starie porjetado un nuobo mercado, que acaba por nunca ser custruído, tenendo quedado la praça, einicialmente coincida por Praça Nuoba ó de las Yerbas, hoije chamada ''[[Praça de la Figueira]]''.
[[Eimagem:Praca de la Figueira Lhisboua.JPG|dreita|thumb|250px|La nuoba [[Praça de la Figueira]] fui custruída cumo nuobo mercado ne l período Pombalino.]]
Al cuntrário de ls deseios i speranças de l Marquês de Palumbar i de la sue eiquipa, la reconstrução de la cidade demora mui más tiempo de l que sperado, tenendo solo treminado la sue reconstrução an [[1806]]. A esto, deve-se an grande parte la pouca capacidade financeira de la burguesia dua cidade an crise. Anque todo, i drento de la política de renovação de la eiquenomie pertuesa, ampeçam a aparecer lhentamente andícios de zambolbimento.
Moderadamente la cidade crece até als 250.000 habitantes an todas las direcções geográficas, acupando ls nuobos bairros de la [[Streilha (Lhisboua)|Streilha]], [[Rato (Lhisboua)|Rato]], anton l nuobo centro andustrial de la cidade polarizado an torno de la recente fuonte de abastecimiento de la auga trazida pul alcadute (nuobas fábricas de cerâmica), [[Alcântara (Lhisboua)|Alcântara]], [[Ajuda (Lhisboua)|Ajuda]], [[Sapadores]], i las [[Moreiras]] (adonde stában las nuobas fábricas de la Seda, cujos brugos são alimentados de las fuolhas dessa arble). L Purmeiro-Menistro tenta de to l modo stimular las classes médias, que bie cumo eissenciais al zambolbimiento de l paíç i al progresso. São formados ls purmeiros cafés propiadade de Lhuso-Eitalianos: alguns sobrevivem hoije desse tiempo, cumo l [[Martinho de la Arcada]] ne l Terreiro de l Paço; l [[Nicola]] ne l Rossio, cujo duonho Lhiberal eiluminava la fachada passado cada vitória política progressista; antre outros. Surge l hábito de las soirées sociais antre ls burgueses más ricos, cula partecipação inédita de mulhieres, an que la Nobreza cunservadora nun partecipa. Ye deste modo que surge outra beç an Lhisboua la classe média burguesa outoconsciente, cumpuosta de crestianos-nuobos i crestianos-bielhos provenientes de l Povo, la ourige de ls mobimientos políticos pul Lhiberalismo i pula República, que se manifestam ne ls nuobos [[Jornal|Jornais]] de la capital.
Palumbar benerie a ser demitido passado la muorte de Dom José, i la ascensão al trono de la mui relegiosa Dona [[Marie I de Pertual]], cuja grande cuntribuição fui la [[Basílica de la Streilha]]. Acunselhada pul [[Clero]] i puls [[Nobreza|Nobres]] cunservadores, para alhá de demitir l purmeiro-menistro percurou lhemitar i até reverter alguas de las sues reformas progressistas, nun mobimiento chamado la ''[[Viradeira]]''. Segue-se la deterioração de las cundições eiquenómicas que mui tenien melhorado ne l tiempo Pombalino, i ls porblemas ourçamentais. Para lhidar cula miséria i criminalidade outra beç crecentes, ye criada la Polícia sob lhiderança de [[Diogo Pina Manique]] an [[1780]]. Renova-se la perseguição política desta vez sob forma secular: la Polícia persegue, prende, tortura i spulsa todos ls progressistas: [[maçonarie|maçons]], [[jacobino]]s i [[lhiberalismo|lhiberais]]; ls jornais são submetidos a la [[censura]]; muitas obras de filósofos lhiberais ó Protestantes proibidas i ls cafés vigiados por polícias a la paisana. La cultura ye cuntrolada i todas las manifestações menos Católicas são eilegalizadas, ancluindo l antiquíssimo [[Antruido]]. Solo l Triato ye stimulado, cula custrução an [[1793]] de l [[Triato de São Carlos]] ne l [[Chiado]], que ben substituir la Ópera çtruída durante l terramoto. Ye, inda assi, financiado pula einiciatiba privada.
==Guerra Cebil: Lhiberais i Cunservadores==
Ne l fim de l [[Seclo XVIII]], cula [[Guerra de la Andependência de ls Stados Ounidos de la América|Revolução Amaricana]] de [[1776]], ganham peso las [[lhiberalismo|eideias lhiberais]] por to la Ouropa. Na [[Fráncia]] stala la [[Revolução Francesa|Revolução]] an [[1789]]. An Lhisboua ls lhiberais jubilam cula derrota de la [[Aristocracia]] Francesa. Debrebe se radicaliza la Revolução an Paris, caíndo nas manos de la strema-squierda, i l centrista [[Napoleão Bonaparte]] ye chamado al Poder pula Burguesia assustada, acabando por outonomear-se [[Amperador]]. La sue política na Ouropa ye l [[Bloqueio cuntinental]], ó seia la proibição de l comércio cula [[Anglaterra]]. Aliado deste paíç, Pertual recusa i Napoleão ambia [[Jean-Andoche Junot|Junot]] delantre dun grande eisército para cunquistar l paíç.
[[Eimagem:Jacques-Lhouis David 017.jpg|dreita|thumb|250px|Napoleão Bonaparte]]
Junot entra an Lhisboua ne l die [[30 de Nobembre]] de [[1807]]. La Família Rial pertuesa, alta Aristocracia i [[Clero]] habien fugido ne l die anterior. Junot ye la percípio bien recebido puls lhisboetas i stablece-se ne l [[Palácio Rial de Queluz|Palácio de Queluz]]. Las nuobas eideias lhiberais são çcutidas pula burguesia Lhisboeta cun ls oufeciales franceses ne ls cafés de la cidade, an special ne l Nicola de l Rossio, adonde se stablece l Quartel General Francês. Todos spírun la cuntinação de las reformas de l [[Sabastian José de Carvalho i Melo|Marquês de Palumbar]], mas Junot nun quier stimular eideias radicais i nada faz. Pertual ye antes cunsidrado un paíç a debedir: Lhisboua serie directamente ancorporada ne l [[Ampério Francês]], anquanto l antigo Portucale serie ressucitado ne l [[Reino de la Lhusitânia Setentrional]].
La falta de reformas i l cumportamiento violento de ls suldados franceses lheva finalmente a la Junta de l Supremo Governo a pedir l auxílio de la [[Anglaterra]]. Ye ambiado un cuorpo spedicionário lhiderado por [[Arthur Wellesley|Wellesley]] i [[William Carr Beresford|Beresford]], i ls franceses an menor númaro, são oubrigados a retirar-se an finais de [[1808]] entrando simultaneamente, seguindo un acuordo de retirada, ls Angleses na cidade adonde se stablecem an [[Arroios]]. Lhisboua sofre eiquenomicamente cula abiertura de ls portos de l Brasil a la Anglaterra. Ls Angleses recíben de [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]], residente ne l [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]], l cuntrolo de l governo de la cidade i paíç, que admenistram cumo ua [[quelónia]]. Ls burgueses partidários de la Fráncia são eisecutados. São anton custruídas defesas ne ls acessos a la capital an [[Torres Vedras]], adonde zde l tiempo de l [[Ampério romano|Romanos]] acabava l território de Lhisboua. Ende ye vencida i fuorçada a retirar la nuoba fuorça de ambasão francesa lhiderada por [[André Masséna]], an [[1811]]. Dende partiriam ls angleses i alguns pertueses sob l General [[Wellington]] para lhibertar la [[Spanha]]. Napoleão será finalmente derrotado an [[1815]].
Cun ls burgueses de Lhisboua sob oupressão de l angleses, são ls burgueses de l [[Porto]] que tomam cuntrolo de la cidade i se rebelam cuntra l quelonialismo anglês i pul [[Lhiberalismo]] an [[1820]], seguidos puls de Lhisboua la que se juntam spulsando ls governadores angleses nun [[Golpe de Stado]]. Las [[Cortes (política)|Cortes]] são cumbocadas puls Lhiberais i ye promulgada ua [[Custituição de 1822]], ua Carta de ls Dreitos de l Home, i l fim de l privilégios de l Clero i de la [[Nobreza]]. L filho de l rei, D. [[Miguel de Pertual]] ancabeça ls Reaccionários Cunservadores [[Absolutismo|Absolutistas]], i ampeça la [[Guerras Lhiberais|Guerra Cebil]], cuntra las fuorças Revolucionárias Custitucionalistas Lhiberais de l sou armano l Amperador [[Pedro I de l Brasil]], depuis [[Pedro IV de Pertual]]. Ye Dom Pedro que vence la guerra an [[1834]], mas la Custituição promulgada ye más cunservadora que l sperado. Inda assi são feitas alguas (poucas) reformas lhiberais, cumo la stinção de las [[Orde relegiosa|Ordes Relegiosas]], i la spropriação de muitos bens de la [[Eigreja Católica]], que habie apoiado ls Miguelistas. Zeiludidos cun Dom Pedro, hai nuoba cunspiração an Lhisboua ne l anho de [[1836]], de l [[Setembristas]] (pequeinhos burgueses i lhetrados) que eisigem la Custituição de 1822; i depuis de l sentido cuntrário, dous golpes de Stado de l Absolutistas, an [[1836]] i [[1837]]. L Paíç debide-se an dous grupos radicais que recusam dialogar un cul outro. Neste ambiente de caos, las grandes potências de l norte planeiam la debison de las quelónias i províncias de l paíç.
Ne l período de Governo Lhiberal (1820-1842) ye marcado pulas guerras i guerrilhas mas inda assi são antroduzidas diversas reformas i ampreendimentos. Ye finalmente amplantado l bielho porjeto de la eiluminação pública de la cidade, yá eisistente an muitas propiadades privadas de la burguesia, antre ls anhos de [[1823]] i de [[1837]]. Einicialmente cun [[lhamparina]]s de [[azeite]], mas más tarde cun [[ólio de peixe]], seran substituídos pulas [[bumbilha]]s de [[gáç natural|gáç]] an [[1848]]. Para alhá desso ye cuntruida ua nuoba rede de [[strada]]s; i são antroduzidos ls [[barco a oupor|barcos a oupor]] lhigando Lhisboua al Porto pul mar. São feitos prainos para lhançar ls [[Camino de fierro|caminos de fierro]], mas la guerra cun ls Cunservadores nun l permite, i l purmeiro troço, antre Lhisboua i l [[Carregado]] solo será inaugurado an [[1856]].
Este período ye marcado pula perda de algua viablidade eiquenómica de la cidade de Lhisboua. L Brasil torna-se andependiente i ls sous perdutos i ouro yá nun scoam para la Capital. Ne l período de l Cabralismo são atribuídos [[Títalo nobliárquico|títalos nobliárquicos]] a muitos grandes burgueses, pa ls cumpremeter, cun algun sucesso, cul partido cunservador. Passado la sue perda de rendimientos de l Brasil la dependência de l Stado torna-se atractiva i la classe ociosa teme la cumpetição i apoia las divisões sociais artificiais i rígidas. Ye nesta época que se multiplicam ls [[Baran|Barões]] i [[Visconde]]s çligados de propiadades territoriais, muitos [[heireditariedade|heireditários]] mas muitos outros lhemitados a la vida de l beneficiário, que recíben rendas de l Stado ó se dedicam a la política corrupta de l tiempo. La grande aristocracia territorial ganha l hábito de passar l [[Ambierno]] an Lhisboua, seguindo pa ls sous [[solar]]s solo ne l [[Berano]]. Inda assi ye l povo que más sofre cun las guerras i la perda de l Brasil: la cidade stagna i perde amportança i de quinta más populosa de la Ouropa passa para décima i cuntina la çcer. Ls ampregos tornam-se más precários i a miséria oumenta outra beç.
==Lhisboua antre la Ouropa i la África==
[[Eimagem:StacaoRossioLisboa.JPG|dreita|thumb|260px|La [[Stação de l Rossio]].]]
[[Eimagem:EilevadorStaJustaLisboa1.JPG|dreita|thumb|260px|L [[Eilevador de Santa Justa]], de 1902]]
[[Eimagem:Tram.jpg|dreita|thumb|260px|Un ''amaricano'' '''[[eiléctrico]]''' moderno]]
[[Eimagem:Plan von Lhissabon.jpg|dreita|thumb|260px|Mapa de la cidade an [[1885]].]]
Passado tremináren las guerras i cunflitos antre ls cunservadores i lhiberais, Lhisboua, tenendo perdido l [[ouro]] i [[monopólio]] de ls perdutos de l [[Brasil]], la fuonte de to la sue riqueza zde l fim de l [[seclo XVI]] ancontrava-se nua situação eiquenómica desesperada. Ne l Norte de la Ouropa, las naciones ampeçában la andustrialização, i anriqueciam cul comércio de las [[América]]s (la Anglaterra benerie a dominar l comércio brasileiro) i de la [[Ásia]]. L atraso de Pertual parecie eirreversible.
Sin cunseguir derrotar definitivamente ls Lhiberais, i assustadas cul zastre eiquenómico la que las políticas cunservadoras tenien cunduzido Pertual zde l [[seclo XVI]], an cuntraste cul sucesso lhiberal de la [[Anglaterra]], [[Fráncia]] i [[Países Baixos]], ls Cunservadores que dominában l Paíç i la capital cedírun an parte. Reformas lhemitadas serien permitidas an troca de manter l [[Catolicismo|sprito Católico]], rural i cunservador i de l poder político ser mantido nas manos de ls grandes propietários. Serien rializadas eileições mas solo por aqueilhes qualificados pula propiadade abultada. La patronagem de l Stado serie partilhada cula nuoba classe i fúrun cuncedidos títalos als grandes [[burguesia|burgueses]] i [[capitalismo|capitalistas]]. Inda assi mantivírun-se ls privilégios i subsídios de l Stado a las classes dirigentes, i la andustrialização serie lhemitada als antresses destas.
Neste período Lhisboua ye ua cidade pobre i suja quando cumparada a las cidades de l Norte de la Ouropa. Quaije to la sue amportança comercial se resume al monopólio que mantém subre ls perdutos de las [[quelónias pertuesas]], specialmente [[Angola]] i [[Moçambique]]. L própio paíç ye çcrito an [[Lhondres]], [[Paris]] i [[Berlim]] cumo ua stensão de l [[Norte de África]], ó seia, un território ancapaz de se governar la si mesmo. Ampeçam-se las purmeiras [[emigraçon|emigraçones]] yá nun para governar i dirigir outras tierras, mas antes para trabalhar a partir de la más baixa scala social: partem pa l [[Brasil]] muitos miles de pobres lhisboetas. Face a a miséria i atraso de quaije to l paíç surge an Lhisboua ua [[classe alta]] mui rica que, cumo se ciega, gasta i cumporta-se cumo se pertencisse a las eilites de l Norte de la Ouropa, anquanto governa un paíç rural i atrasado, vergado pul proteccionismo eiquenómico, falta de eiducação i cuidados de [[Salude]] providos pul Stado. Cula deminuição de amportança de a tierra cumo factor de riqueza, nobreza territorial i alta burguesia orbitam la [[Corte|Corte Rial]], vivendo lhuxuosamente de l subsídios i salários çtribuídos por esta cun ls ampostos recolhidos als pobres. Stablece-se un regime "de brandos questumes", adonde cessam las perseguições, mas tamien las reformas, i la corrupção ye rotina i quaije siempre ampune.
Antre ls governantes inertes i corruptos, eisistem alguns que melhor cumpreendem la necidade de mudanças. [[Fuontes Pereira de Melo]] ye l menistro que más lhuita pula lhiberalização de la eiquenomie i la andustrialização. Vários ampreendimientos eiquenómicos i andustriais são stimulados.
Ye cuntruída ua rede de caminos de fierro lhigando Lhisboua al Porto i cidades antervenientes, a partir de dues nuobas stações de [[camboio]]s, la [[Stação de Santa Apolónia]] i la [[Estação de l Rossio]]. La [[lhuz eiléctrica]] ye amplantada an [[1878]], substituindo la eiluminação la gáç. An tenermos ourbanísticos, são criados ls purmeiros prainos directores. Ye neçairo mudar la eimagem de la suja capital que choca ls bejitantes de la Ouropa de l Norte. Ls habitantes são anton stimulados a usar [[azulejo]]s ó pintar las fachadas de quelor-de-rosa, segundo las directrizes municipais (inda hoije dominam l centro de la cidade ls einúmeros prédios rosas cun azulejos deste período). Para alhá desso são criados ls purmeiros sistemas de ancanhamientos, [[sgoto]]s i tratamiento de auga, respundendo als ataques de [[cólera]] que matam miles. Outelizando l nuobo [[proletariado]] miserable, ye possible agora recalcetar las nuobas i bielhas vias (ancluindo l [[Rossio]]) tal cumo habie sido feito an menor scala ne l [[seclo XVI]], cula bielha técnica de la [[calçada pertuesa]]. Outras inovações amportantes são ls ''amaricanos'' ó carruagens trasportadas an carris por cabalhos, antroduzidos an [[1873]] (serien substituídos an [[1901]] puls ''amaricanos [[eiléctrico]]s'', que inda hoije eisistem); ls eilevadores eiléctricos que são anstalados an muitas de las colinas depuis de [[1880]].
L centro cultural i comercial de la cidade passa anton pa l [[Chiado]]. Cun las bielhas rues de la [[Baixa de Lhisboua|Baixa]] yá acupadas, ls duonhos de nuobas [[lhoija]]s i clubes stablecem-se na colina aneixa, que debrebe se trasforma. Eiqui são fundados ls Clubes, cumo l [[Grémio Lhiterário]] famoso de las stórias de [[Eça de Queiróz]], i frequentado por [[Almeida Garrett]], [[Ramalho Ortigão]], [[Guerra Junqueiro]], [[Ouliveira Martins]] i [[Alexandre Heirculano]]. Stablecem-se inda lhoijas de roupas de las modas de Paris i outros perdutos de [[lhuxo]], grandes armazéns ne l stilo de l [[Harrods]] de [[Lhondres]] ó de las [[Galeries Lhafayette]] de [[Paris]] i nuobos cafés de Lhuso-Eitalianos, cumo ''L Tavares'' i l ''Café de l Chiado''.
Nuobas custruções i vias abrem ls nuobos bairros de l norte de Lhisboua, stimulados pula Câmara Municipal apoiada puls burgueses. An [[1878]] l Passeio Público ye demolido i substituído an [[1886]] pula nuoba [[Avenida de la Lhiberdade]], zenhada por [[Ressano Garcia]]. La Avenida tem más dun quilómetro i stende-se pulas tierras agrícolas, antecipando la spanson ourbana. Ye criado a partir deilha to l eixe ourbano central de la cidade (hoije an 2005 outra beç an spanson). Ne l cimo de la avenida ye custruída la Praça de l Marquês de Palumbar, de la qual partem las nuobas vias de la Nuoba Lhisboua. Nestas ''Avenidas Nuobas'' custroem [[palacete]]s las eilites de Lhisboua, junto a nuobos eidifícios públicos cumo l [[Lhiceu Camões]] ([[1907]]) i la [[Maternidade Alfredo de la Cuosta]] ([[1909]]). La más amportante destas ye la Avenida Fuontes Pereira de Melo, para nordeste, que tremina na nuoba Praça Duque de Saldanha. Dende parte la outra grande Avenida, hoije de la República mas einicialmente de Ressano Garcia. Nas eimediações deste eisiste l [[Campo Grande (Lhisboua)|Campo Grande]] (anton un çcampado i nun un Jardim) i la nuoba [[tourada|praça de touros]] de l [[Campo Pequeinho]], acabada an [[1892]] nun stilo neomourisco. Nuobos bairros são custruídos nas eimediações segundo prainos semelhantes als de la [[Baixa de Lhisboua|Baixa Pombalina]]: l bairro de [[Campo de Ourique]] para oeste, i l de la [[Stefânia]] para lheste. Junto al bairro de la Stefânia ye cuntruída nuoba grande Avenida Dona Amélia (hoije Avenida Almirante Reis), lhigando-la al Martim Moniz. Todas estas nuobas custruções tranformam la cidade. L nuobo centro geográfico de Lhisboua ye l Marquês i la Baixa ye solo la lhocalização de las grandes lhoijas. Para lheste stablecem-se las pequeinhas classes médias i l povo, anquanto para oeste las altas classes médias i ls ricos burgueses.
Culturalmente este ye l período an que las [[tourada]]s i [[fado]] se tranformam an verdadeiros antretenimientos populares regulares. A eilhes se junta l triato popular ó [[triato de revista]] (ambentado an Paris) que, cun las bielhas i eruditas comédias i dramas, çputa ls nuobos triatos de la capital. Un antretenimiento típicamente pertuês deste tiempo ye la [[Ouratória]], an que actores corrompem la bielha arte de l [[Padre António Vieira]] an argumientos cantados, floridos i quaije siempre superficiais cun que çputam prémios. Surgem inda ls purmeiros grandes jardins públicos, eimitando l [[Hyde Park]] de Lhondres i ls jardins de las cidades alemãs: l purmeiro ye l [[Jardim de la Streilha]], adonde passeiam ls burgueses als fins-de-sumana.
Socialmente las classes altas são agora ua mistura de nobres cunservadores que são oubrigados cun relutância a aceitar alguas eideias lhiberais i burgueses titulados que adíren la muitas eideias cunservadoras. A eilhes juntam-se ls brasileiros, ls emigrantes pobres i pouco eiducados que habien anriquecido ne l Brasil i voltado para la cidade na ânsia de aceitação ne ls altos círculos sociais. Lhisboua ye l centro andustrial de l paíç (anque la sue andustrialização ser mínima cumparada a la de la [[Anglaterra]] ó [[Almanha]]). Las classes pobres de Lhisboua crecem sponencialmente, cula chegada de ls purmeiros proletários que trabalham nas nuobas fábricas. Estes vivem muitas vezes an bairros miserables i degradados, adonde grassa la [[cólera]] i outras malinas, trabalhando to l die para solo tener suficiente que comer.
Ls lhiberais de las classes médias traídas, cujos ampostos pagam ls lhuxos de las classes altas sin nada recebir an troca, renovam-se nun nuobo mobimiento lhiberal más radical, que amenaça nun solo ls antigos propietários de tierras mas tamien ls nuobos barões i viscondes capitalistas dependentes de l Stado.
De la aliança antre ls proletários más eiducados i las classes médias nace l nuobo Lhiberalismo [[radicalismo|Radical]], melhor coincido cumo [[Republicanismo]] devido a la sue ouposição a la aliança de antigos lhiberais agora dependentes de l Stado Monárquico (ls burgueses titulados) i Cunservadores (bielha aristocracia) Monárquicos: ls grandes capitalistas, propietários de tierras i dependentes de la Corte.
==La Revolução de 1910==
[[Eimagem:Flag of Pertual.svg|dreita|thumb|250px|La Bandeira de l Partido Republicano ye hoije la Bandeira de Pertual]]
Cul surgimiento de l cumpromisso antre ls Lhiberais más a la dreita i ls cunservadores más moderados, que se manifestou na Monarquia Custitucional, la falta de zambolbimiento i de reformas inda notable de l Paíç lhevou la ala más squerdista, ó [[radicalismo|radical]] de l Lhiberais,cuntituida percipalmente pulas classes médias, a reformular ls sous oubjectivos políticos. Naciu assi l Partido Republicano que defendia reformas lhiberais radicais cumo l [[sufrágio ounibersal]], l fim de l privilégios a la [[Eigreja Católica]] i de las rendas als nobres, i arriba de todo l derrube dua eilite política cada vez más zacreditada pula corrupção i ancompetência. L Paíç andivida-se i stá cada vez más dependente de l Países de l Norte. Un eipisódio catárquico fui sin dúbeda la houmilhaçon frente al [[Ultimato Anglés]], por ua nacion aliada.
Las cundiçones que possiblitórun la chubida al poder de ls Republicanos fúrun arriba de todo eiquenómicas. Ne l fim de l [[seclo XIX]], houbo ua lhenta i pouco vigorosa [[andustrialização]] an Pertual, mas eilha cuncentrou-se bastante na cidade de Lhisboua. Anque l povo de l paíç cuntinar rural i católico na sue maiorie, i apoiar l Rei i la Eigreja, nace anton ua nuoba classe popular an Lhisboua (i an menor grau ne l Porto i na Beira) que partilha eideias más progressistas: l [[proletariado]]. La grande andústria de Lhisboua ye anton l fabrico de derivados de l [[tabaco]], mas tamien eisistem fábricas de texteis, vidros, cunservas i borraixa, antre várias outras. Ne l total, ne l fim de l [[seclo XIX]] haberie muitas dezenas de miles de trabalhadores nas andústrias nua população total de más de 300.000 pessonas. Las purmeiras "zonas andustriais" de Lhisboua são ls bairros de [[Alcântara (Lhisboua)|Alcântara]], [[Buono Sucesso]] i [[Santo Amaro]]. Las cundições an que vive la nuoba classe popular de Lhisboua são miserables. Benidos an grandes númaros de l meio rural sin nada, anstalam-se an bairros de lhata stensos, ne ls alredores de la cidade, i ye frequente ls ninos trabalháren lhongas horas nas fábricas. Outros bénen an grupos grandes de la mesma aldé, i anstalam-se an terrenos abandonados, an núcleos cerrados ne l anterior de la cidade, coincidos por [[pátio]]s ó quintais (mui quemuns na [[Grácia]]). Surgem ls purmeiros bairros ouperários, cujas habitações são cuntruidas a custo mínimo por ampresários para atrair fuorça lhaboral.
Surgem anton ls purmeiros [[sindicato]]s, muitos de ls quais se afiliam cun ls [[anarquista]]s. An vez de se juntáren als nuobos partidos [[Marxismo|Marxistas]] cumo noutros países de la Ouropa, outros proletários reúnem-se a la volta de las classes médias i porfissionais (médicos i advogados) de l Partido Republicano. Cumo resultado, l Partido, mui débil ne l norte de l Paíç (cula scepção de l Porto), ganha cada vez más anfluência na capital. Anque defendíren la propiadade i l mercado lhivre, ls republicanos prometem melhoria de las cundições lhaborais i medidas sociais. Assi i todo las classes altas vivem inda nua sociadade a la parte, i nun são capazes de reagir a las nuobas eisigências fuora cula repressão. L resultado são las acções cada vez más violentas.
Alarmadas las eilites ampõem la ditadura an [[1907]] cun [[Juan Franco]], mas ye tarde de más. An [[1908]] la família rial sofre un atentato an que morrem l Rei Dom [[Carlos de Pertual]] i l Príncepe heirdeiro, nua acção provavelmente eisecutada puls anarquistas (que neste período atacam figuras públicas an to la Ouropa). An [[1909]] ls ouperários de Lhisboua ourganizam stensas [[greve]]s. An [[1910]] Lhisboua [[Proclamação de la República|revolta-se]] finalmente. La população de la cidade forma barricadas nas rues i são çtribuidas armas. Ls eisércitos ourdenados a reprimir la revolução são çmembrados pulas deserções. L resto de l paíç ye oubrigado a seguir la capital, anque cuntinar perfundamente rural, católico i cunservador. Ye proclamada la [[Purmeira República]].
São promulgadas medidas lhiberais: apoio social als trabalhadores, cun criação de l Stado Previdência, dreito a la [[greve]], fim de l privilégios de la Eigreja i nobreza, dreito al divórcio. Ls [[amposto]]s são modificados, dun modelo que se baseava nas cuntribuições de ls trabalhadores i classes médias, para outro que tributava más ls más ricos.
==República==
L período de la República ye marcado pulas çputas i violências políticas. Anque la situação ser tensa neste período por to la Ouropa, cun vários ataques terroristas i albrotes mesmo ne ls países más zamvolvidos, an [[Pertual]] la situação terá sido más crítica. Entalado antre las eilites monárquicas hostis i ls mobimientos lhaborais cada vez más stremistas, animados pulas nuobas teories de l [[anarquismo]] i [[marxismo]], que apelam a la lhuita nas rues cuntra ls "regimes burgueses", i heirdando ua [[díbeda pública]] recorde de ls redadeiros anhos de la Monarquia, la República ye un período de cumbulsões: sucedem-se las [[greve]]s gerais (agora lhegais), las manifestações i mesmo ls atentados a la bomba i bala nas rues de Lhisboua, i la classe política Republicana debide-se subre l modo de lhidar cula situação. An [[1912]] ls monárquicos aproveitam l çcontentamiento cun las lheis lhiberais de ls republicanos ne l norte de l paíç, i ende tentam l [[golpe de stado]], que falha. An [[1916]] Pertual entra de l lhado aliado na [[Purmeira Guerra Mundial]], ambiando homes i recursos mui cunsidrables nun período de crise, i la situação eiquenómica i política queda cada vez más tensa, havendo mesmo eipisódios de fame.
L resultado são más golpes de Stado cuntra la república democrática puls cunservadores i pró-católicos, muitas vezes cul apoio de l lhíderes de ls sindicatos i mobimientos de trabalhadores que pretendem criam çtúrbios que les permitam más ganhos revolucionários: an [[1915]], toma pula fuorça l poder l general [[Joaquim Pumienta de Castro]], i an [[1917]] [[Sidónio Pais]] assume l Poder de forma outoritária i anconstitucional. Ambos dissolvem l [[Parlamento]] i governam de forma ditatorial. An [[1918]] cai subre la cidade la [[gripe spanhola]], que mata muitos miles i piora la situação de l ouperários, que de seguida se revoltam várias vezes, i Sidónio Pais ye assassinado.
Neste período ye custruída grande parte de l eidifícios de habitação al lhongo de l norte de la cidade abierto pulas [[Avenidas Nuobas]]. Pintados cun las quelores tradecionais de la cidade, amarielho, quelor-de-rosa i azul claro, cun fachadas de vários andares ancabeçadas por mansardas, formam inda hoije la más visible face de la cidade. Quaije todos são arguidos por pequeinhos ampresários, na sue maiorie ouriundos de la cidade de [[Tomar]], i por esso coincidos cumo ''parros bravos''. Alguns de ls nuobos eidifícios são custruídos a la priessa i cun poucas preocupações de sigurança, que darien ourige la vários acidentes cun çmoronamientos i vítimas mortais ne ls anhos seguintes.
L fim de la I República acuntece an [[1926]], quando la dreita cunservadora antidemocrática (inda an pleno [[seclo XX]] lhargamente lhiderada puls çcendentes de la antiga Nobreza de l norte de Pertual i pula [[Eigreja Católica]]) toma finalmente l poder passado más dues tentativas an [[1925]], alegadamente de forma a por fim a la anarquia que eilha própia tenie lhargamente criado. Einicialmente melitar, lhiderado pul General [[Gomes de la Cuosta]], l nuobo governo debrebe adopta ua eideologia semi-fascista sob la lhiderança de [[António de Ouliveira Salazar|Salazar]]. L regime de Salazar i [[Marcello Caetano]] serie derrubado pula [[revolução de l cravos]] nun golpe de stado rializado an Lhisboua a 25 de Abril de [[1974]].
==Lhisboua passado l 25 de Abril de 1974==
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Stória de las cidades de Pertual]]
[[Catadorie:Lisboua]]
cgyve5kfp3a8tv68gheobprmxh1eydf
Stória de Sacaben
0
1096
107755
105955
2026-08-09T21:35:00Z
~2026-30875-10
15270
107755
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:LRS-sacavem.png|thumb|300px|Brason de armas de '''[[Sacaben]]''': «''Scudo de burmeilho, puonte de trés arcos, cun ls flancos ancumpletos, de ouro, lhabrada de negro. An xefe, cruç an aspa, de prata. Cuntra-xefe ondado de seis faixas de prata i azul, adonde assentan trés barcas de ouro bistas de proa. Corona mural de prata de cinco torres. Lhistel branco, cula lhegenda a negro, an maiúsculas: "SACABÉM".''»<br /> Un de ls eilemientos centrales de l brason – la auga – recorda l peso de ls rius [[Riu Teijo|Teijo]] i [[Riu Trancon|Trancon]] na bida i na eiquenomie de la cidade, anquanto l outro – la [[Puonte de Sacaben|puonte romana]] – atesta la antiguidade de la poboaçon, remontando pul menos al tiempo de l [[Roma Antiga|Romanos]], que ende arguírun essa custruçon que se mantebe a lhigar las dues bordas de l Trancon al lhongo de mais de quinze seclos.]]
'''[[Sacaben]]''', pula sue posiçon stratégica – situada na ancruzilhada de ls caminos que, benidos de l [[Norte]] i de l [[Leste|Este]], se dirigian la [[Lisboua]] – stubo persente an einúmeros momientos de la [[Stória de Pertual|Stória pertuesa]].
Poboaçon antiquíssima, eisistiu ne l tiempo de l [[Roma Antiga|Romanos]] ua [[Puonte de Sacaben|puonte an Sacaben]] cujos bruxedos inda éran bisibles, pul menos, ne l [[seclo XVI]] (segundo l relato de [[Francisco de Houlanda]]). De l tiempo de la acupaçon [[mouros|mourisca]] quedou, aparentemente, l [[toponímia|chamadeiro]] de ourige [[léngua árabe|arábica]] ([[Alfabeto árabe|'''شقبان''']], ''Šaqabān''); eimediatamente passado la [[cerco de Lhisboua (1147)|tomada de Lhisboua]] puls [[Cristandade|crestianos]], an [[1147]], parece tener ocorrido eiqui un cumbate (la [[Batailha de Sacaben]]), hoije quemummente cunsidrado lhendário.
Durante la [[Eidade Média]], Sacaben custituiu un [[reguengo (propiadade)|reguengo]], de l qual benerien a ser beneficiários l [[almirante]] [[Manuel Pessanha]], la [[lista de reinas de Pertual|reina]] [[Leonor Teles de Menezes|D. Lheonor Teles]], i depuis l [[Cundestábel de Pertual|Cundestábel]] [[Nuno Álbares Pereira]]. Por muorte deste, passou la sue posse para la [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]], a la qual benerie a pertencer até a la [[Proclamaçon de la República Pertuesa|queda de la monarquia]]<ref name="Património Braganças">Cf. ''Nuoba Stória de Pertual'', dir. de [[Joel Serron]] i [[La. H. de Oulibeira Marques]], bol. X – ''Pertual i la Regeneraçon'', cord. de Fernando de Sousa de La. H. de Oulibeira Marques, Lhisboua, Eiditorial Persença, [[2004]].</ref>.
Seberamente danificada durante l [[Terramoto de 1755]], Sacaben antrou nun lhento marasmo que durou cerca dun seclo, até cerca de [[1850]] se ampeçar la sue [[andustrializaçon]] – donde ressalta la fundaçon de la célebre [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]], que spalhou l nome de Sacaben por [[Pertual]] i pul [[Mundo]], i la passaige de l [[camino-de-fierro]] pula poboaçon. Esta situaçon cuntribuiu para un [[Demografie de Sacaben|oumiento populacional sustentado]], até meados de la [[década de 1970]], faborecendo inda l zambolbimiento de l associatibismo (Coperatiba «''La Sacabenense''», [[Sport Grupo Sacabenense]], antre outros).
Ne l final de la [[década de 1980]], la freguesie ganha la sue [[Geografie de Sacaben|atual cunfiguraçon geográfica]], cula separaçon de la [[Portela (Lhoures)|Portela de Sacaben]] i de l [[Prior Bielho]]. An [[4 de Júnio]] de [[1997]], Sacaben bé anfin reconhecido to l sou balor i potencial, tenendo sido [[lista de cidades an Pertual por data de criaçon#Década de 1990|eilebada la cidade]]. Meses mais tarde, era inaugurada la [[Puonte Basco de la Gama]], lhigando Sacaben al [[Montijo]], i que se tornou ua obra de refréncia na paisaige ourbana de la poboaçon.
== La [[Pré-Stória]] i l domínio de l [[Roma Antiga|Romanos]] i [[pobo bárbaro|Bárbaros]] ==
=== [[Neolítico]] / [[Eidade de l Cobre|Calcolítico]] ===
Stá atestada na region de [[Sacaben]] la persença houmana zde hai bários seclos. La este propósito dezie [[Pinho Lheal]] ne l sou monumental ''Pertual Antigo i Moderno'':
<blockquote>«''Sacaben ye ancontestablemente ua poboaçon antiquíssima, i yá eisistia ne l tiempo de l Romanos.''»<ref name="Pinho Lheal">Cf. LEAL, Pinho, ''Pertual Antigo i Moderno: Dicionário Geográphico, Statístico, Chorográphico, Heiráldico, Archeológico, Stórico, Viográphico & Etymológico de Todas las Cidades, Billas i Freguesies de Pertual i Grande Númaro de Aldés''. Facsímile de la eidiçon de Lhisboua, Lhibrarie Eiditora de Mattos Moreira, 1873–1890, bol. 8, Lhisboua, Cota d’Armas, 1990, p. 310.</ref></blockquote>
Cun eifeito, parece tener sido acupada yá na [[Pré-Stória]] (períodos de l [[Neolítico]] i, cun maior porbablidade, de l [[Eidade de l Cobre|Calcolítico]], de l qual parécen datar trés [[machado]]s de piedra polida<ref name="CML">Bide [http://www.cn-lhoures.t/aa_PatrimonioArqueologia2.asp#3 Património de Arqueologie]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>); hai ambora de la eisisténcia dua [[caberna|gruta]] sob l ''Ancho de l Terreirinho'', junto al [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André de Sacaben|Santuário de la Senhora de la Salude]], la qual, al ser scabada na [[década de 1980]], rebelou la eisisténcia de bruxedos pré-stóricos<ref name="IPA">Bide [http://www2.ipa.min-cultura.t/pls/dipa/build_ficha2?pagetitle=Pesquisa%20de%20Sítios%20Arqueológicos&xcode=51067&type=S Sítios Arqueológicos]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, de l Menistério de la Cultura Pertués.</ref>.
=== Ls Romanos ===
[[Fexeiro:Ponte de Sacavém (Francisco de Holanda).jpg|thumb|300px|La [[Puonte de Sacaben|Puonte Romana de Sacaben]], zenhada por [[Francisco de Houlanda]] ne l terceiro quartel de l [[seclo XVI]] i ancluída na sue ''[[De la Fábrica que Falece a la Cidade de Lhisboua]]'', sob l títalo ''Lhembrança Pera Redificar la Puonte de Sacauen'', surge repersentada cun un eilebado númaro de arcos, denotando assi un riu mui mais caudaloso que hoije an die.]]
An finales de l [[seclo III a.C.]], chegan a la [[Península Eibérica]] ls [[Roma Antiga|Romanos]]. <small>[[Oulisipo|OLISIPO]]</small> (antigo nome de [[Lisboua]]), alia-se a las [[legion romana|legiones romanas]], sendo cedo absorbida ne l [[Ampério Romano|Ampério]], i recumpensada cula atribuiçon de l statuto de <small>[[munecípio|MVNICIPIBM]]</small> (esto ye, de [[cidadanie]] plena, estando por esso isenta de l pagamiento de las [[tributo|saçones]] la que outros territórios, cunquistados pula fuorça de las armas, stában sujeitos) i l nome de <small>[[Oulisipo|FELICITAS IVLIA]]</small> (an honra de [[Júlio César]]).
Admenistratibamente, l munecípio ulissibonense antegraba-se ne l <small>[[cumbentus|CONBENTBS]] [[Santarén (Pertual)|SCALLABITANBS]]</small>, i este, por sue beç, fazie parte, purmeiro de la [[porbíncia]] de la <small>[[Spánia Ulterior|HISPANIA BLTERIOR]]</small> i, a partir de [[29 a.C.]] (por debison decretada por [[César Augusto|Augusto]]) , de la <small>[[Lusitánia|LBSITANIA]]</small>, cun capital an <small>[[Emerita Augusta|EMERITA ABGBSTA]]</small> (correspondente a la moderna [[Mérida (Spanha)|Mérida]], na [[Stremadura]] [[Espanha|spanhola]]) .
Este <small>MBNICIPIBM</small> abrangie un stenso território rural, cobrindo ua çtáncia aprossimada de cinquenta [[quilómetro]]s al redor de la ária ourbana (i çtinado a la sue outosuficiéncia), pul que lhogicamente l lhocal adonde se amplanta la moderna Sacaben se achaba ende antegrado.
Subre Sacaben an cuncreto, mas, solo podermos afirmar que ne l [[seclo I]] de la nuossa Era ende passaba un troço quemun la dues stradas [[Roma Antiga|romanas]]:
* la <small>''VIA XV''</small>, que lhigaba <small>[[Oulisipo|OLISIPO]]</small> a la capital probincial de <small>[[Emerita Augusta|EMERITA ABGBSTA]]</small>, cun passaige pula cidade de <small>[[Scallabis|SCALLABICASTRBM]]</small>, la moderna [[Santarén (Pertual)|Santarén]], anton capital de l <small>[[cumbentus|CONBENTBS]] SCALLABITANBS</small>;
* la <small>''BIA XVI''</small>, que lhigaba <small>[[Oulisipo|OLISIPO]]</small> la <small>[[Bracara Augusta|BRACARA ABGBSTA]]</small>, capital de l <small>[[cumbentus|CONBENTBS]] BRACARENSIS</small>, na porbíncia de la <small>[[Galécia|GALLÆCIA]]</small>, correspondente a la atual [[Braga]].
Inda hoije susisten bruxedos desta rede biária, sob l pabimiento de las ''rues António Ricardo Rodrigues'' i ''José Lhuís de Morales'' (que mais tarde serien l eixe fundamental a la buolta de l qual se porcessou la ourbanizaçon de la poboaçon, lhigando ''Sacaben de Cima'' la ''Sacaben de Baixo'')<ref name="Bias romanas">Bide http://biasromanas.planetaclix.t/{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Yá neste tiempo parece de relebo la amportança de Sacaben i de l sou riu; cun eifeito, ls Romanos tenerien custruído ua [[Puonte de Sacaben|puonte subre l Trancon]], de la qual inda eisistirian bruxedos de ls pedamiegos de assentamiento ne l lheito ne l [[seclo XVII]], segundo dibersos relatos — zeignadamente ls de [[Francisco de Houlanda]] (que a eilha alude na sue obra ''[[De la Fábrica que Falece a la Cidade de Lhisboua]]'', de [[1571]], na qual anota la necidade de l rei — anton [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] — proceder a la recustruçon de la [[Puonte de Sacaben|puonte romana]], i faç deilha un sboço, adonde surge repersentada cun quinze arcos, denotando assi la eisisténcia dun riu mui mais caudaloso que atualmente<ref name="Francisco de Houlanda">Cf. [[Francisco de Houlanda|HOLANDA, Francisco de]], ''[[De la Fábrica que Falece a la Cidade de Lhisboua]]'', antroduçon i notas de José de la Felicidade Albes, Lhisboua, Lhibros Hourizonte, 1984, pp. 26–28 (''Capítulo 7.º — De las Puontes i Calçadas Públicas de Lhisboua'').</ref>) i de [[Miguel Lheiton de Andrada]] (ne l «''2.º Diálogo''» de la sue ''[[Miscelánea]]'', datada de [[1629]]). Esta puonte (que inda hoije custitui l eilemiento central de l brason de armas de Sacaben) era la cuntinaçon natural de la bie que seguia pulas rues antes mencionadas, lhigando Sacaben a la borda Norte de l sou riu.
Se se admitir que l célebre ''[[Itinerário de Antonino]]'' se baseia an trajetos lhebados a cabo por [[Antonino Pio]], i atendendo al fato de séren mencionadas na obra las bias an causa, ye natural que l dezido amperador tenga passado pula poboaçon i pula sue puonte subre l [[Riu Trancon|Trancon]]…
Hai inda la ambora de an Sacaben tener eisistido (segundo l relato de l ''Anónimo Napolitano'', i ancluído ne l belume II de l [[Corpus Anscritionun Lhatinarun]] – CIL –, relatibo a la [[Spánia]]) ua anscriçon eipigráfica (cujo paradeiro ye hoije çconhecido) que rezaba l seguinte:
<blockquote>SILBIBS<br />MAG • I • TER<br />F • DAR • MAG<br />P • I • LIIII • P • B</blockquote>
Nun se cunseguiu, mas, até al momiento, abentar ua lheitura plausible para este monumiento; cun sepçon de la purmeira lhinha, que remete para un ''[[nome]]n'' ó ''[[cognomen]]'' anteligible (''Sílbio''), l cuntenido de las trés restantes lhinhas ye oubjeto de grandes cunjeturas. [[Emil Hubner]], l redator de l CIL, propós que las abrebiaturas MAG, nas lhinhas 2 i 3, dezíssen respeito la dous ''magistri'', talbeç respunsables por un ''[[bicus|uicus]]' ', ua pequeinha ounidade admenistratiba la nible rural, l que pressuporia talbeç la eisisténcia dun bicus ne l lhocal de Sacaben, junto a la puonte, i que serie gobernado por estes dous magistri; esta tese colheu tamien la aprobaçon de Jorge de Alarcon. Basco Gil Mantas, por sou turno, propone que se tratassen de l magistri dun santuário que eisistirieb talbeç nas prossimidades, l que tamien nun serie amberosímil. Seia cumo fur, tal parece testemunhar, sin selombra de dúbeda, la persença romana ne l lhocal <ref name="Anscriçon eipigráfica">Bide http://www4.crb.ucp.t/biblioteca/Mathesis/Mat12/Mathesis12_27.pdf{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
=== [[Alanos]] i [[Bisigodos]] ===
Als Romanos sucedírun-se las acupaçones de ls pobos [[pobo bárbaro|bárbaros]], na sequéncia de las sues [[migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones para Oucidente]]: purmeiro de l [[Alanos]] (que acupórun to l [[Sudoeste]] peninsular durante cerca de meia [[década]], sin mas deixáren qualesquier bruxedos seneficatibos na region), i depuis de l [[Bisigodos]] (que tenerien eidificado eiqui ua capielha dedicada la [[Marie|Nuossa Senhora de l Prazeres]], sob la qual se ancontran hoije las ruínas de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|capielha de Nuossa Senhora de la Bitória]]) <ref name="Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres">Cf. LEAL, Pinho, ''oup. cit.'', p. 313.</ref>.
== Domínio [[Eislan|muçulmano]] ==
[[Fexeiro:Igreja de Nossa Senhora da Vitória (1).jpg|thumb|left|250px|La atual [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|capielha de Nuossa Senhora de la Bitória]] argue-se, segundo la tradiçon, adonde se situou outrora la Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres, eisistente na poboaçon durante l domínio [[Eislan|muçulmano]].]]
=== Cunquista i coabitaçon ===
A partir de [[711]], ten ampeço l domínio [[Eislan|muçulmano]] de la [[Península Eibérica]]. [[Lisboua]] (''[[Stória de Lhisboua#Al-Ushbuna: Lhisboua Muçulmana|al-Ušbuna]]'') ye tomada an [[716]] por fuorças [[berberes]] sob l comando de [[Abd al-Aziç ibn Musa|ʿAbd al-ʿAziç ibn Musa ibn Nusayr]] (que a la data eisercia l cargo de gobernador de l [[Al-Andalus|Ándalus]] an nome de l [[califa de Damasco]], sendo filho de l gobernador de la porbíncia de la [[África|Ifriquia]], [[Musa ibn Nusayr]]), i por essa época deben tamien tener caído nun solo las poboaçones que antegrában l termo de Lhisboua (antre ls quales Sacaben), bien cumo ls bários poboados de las redondezas, cumo ''[[Sintra|laš-Šantara]]'' (esto ye, Sintra).
Tal cumo nas demales regiones de l ''[[Gharb al-Ándalus|Ġarb al-Ándalus]]'' (l «''[[Oeste|Oucidente]] de l Ándalus''», region que corresponde, ''[[Lista de probérbios i sentenças an lhatin|grosso modo]]' ', a la antiga [[Lusitánia]] [[Roma Antiga|romana]] i ancluía, antoce, a maior parte de l moderno [[Pertual]]), númaro seneficatibo de [[Spánia|spano]]- [[Roma Antiga|romano]]- [[Bisigodos|godos]] de la region de al-Ušbuna, ambora se téngan arabizado (tornando-se bilíngues an [[léngua árabe|árabe]] — la nuoba lhéngua de la admenistraçon — i ne l [[latin|baixo-lhatin]] [[Eidade Média|mediebal]] que mantenien cumo lhéngua de l culto), nun se islamizórun (ó solo l fazirun tardiamente), tenendo remanescido [[cristandade|crestianos]]; antre eilhes, starien alguns habitantes de l lhugar de Sacaben que, de acordo cula tradiçon, podírun manter l sou culto na [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres]], mediante l pagamiento dun tributo monetário (la [[jizya]])<ref name="Eigreija de Nuossa Senhora de l Prazeres" />, tornando-se assi [[moçárabe]]s, ó seia, crestianos bibendo ambaixo de l domínio muçulmano, tenendo cumo suma outoridade l [[Patriarcado de Lhisboua|bispo moçárabe de Lhisboua]] — algo possiblitado pula relatiba [[toleráncia relegiosa]] de l [[Eislan]] para cun ls chamados «''[[Pobos de l Lhibro]]''» (''Ahl al-Kitāb''), ó seia, [[judaísmo|judius]] i [[cristandade|crestianos]].
Julga-se mesmo que a torre mediebal an Sacaben de Cima, ne l ''Ancho de l Terreirinho'', frunteira a la [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André de Sacaben|Capielha de la Senhora de la Salude]], ne l centro stórico de la poboaçon, tenga probablemente ourige muçulmana, i serie ende que, de acordo cula tradiçon, ls crestianos pagában la jizya a las outoridades [[mouros|mouriscas]]. Terá depuis sofrido anterbençones de restauro durante la [[Eidade Média]], achando-se hoije, assi i todo, bastante arruinada<ref name="Torre mediebal">Cf. LEAL, Pinho, ''oup. cit.'', p. 311.</ref>.
=== Sacaben ne l al-Ándalus ===
De acordo cul relato dua fuonte muçulmana (l [[geografie|geógrafo]] [[Síria|sírio]] [[Yaqut al-Hamawi|Abu ʿAbd-Allah Yaqut ibn ʿAbd-Allah al-Rumi al-Hamawi]]), Sacaben era «''un de ls poboados de Lhisboua, la Ouriente deilha''», sendo la poboaçon classeficada cumo ua ''[[alcarie|qarya]]' ' (palabra donde deriba l termo alcarie, i que se puode traduzir, percisamente, cumo pequeinho poboado, [[bila]]<ref name="Yaqut">Bide http://www.fcsh.unl.t/ien/mediebalista/MEDIEBALISTA1/mediebalista-andalus.htn{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>).
A la semelhança de bárias outras pequeinhas poboaçones al redor de Lhisboua, Sacaben fui antegrada admenistratibamente na ''[[kura (ounidade admenistratiba)|kura]]' ' de al-Ušbuna (sendo la ''kura'' ua ounidade admenistratiba muçulmana sensiblemente cula mesma delimitaçon geográfica de ls bielhos <small>[[cumbentus|CONBENTI]]</small> romanos, ambora cun defrentes atribuiçones), delantre de la qual se ancontraba un ''[[alcaide (magistrado)|qadi]]' ', gobernador cun funçones melitares zeignado, purmeiro pul ''[[wali]]'' sediado an [[Córdoba (Spanha)|Córdoba]], la capital de l [[Al-Andalus|al-Ándalus]], cumo repersentante de l [[califa de Damasco]] i, mais tarde, puls [[emir]]s ([[756]]–[[929]]) i depuis [[califa]]s ([[929]]–[[1031]]) [[Omíadas]] que [[califado de Córdoba|gobernórun l Ándalus a partir daquela cidade]].
Al lhongo de l domínio emiral i califal, bárias sediçones contra ls [[Omíadas]] tubírun cumo placo l [[Gharb al-Ándalus|Ġarb al-Ándalus]] (ne l qual se ancluía, cumo sposto, Sacaben), zeignadamente la rebolta promobida puls [[Ibn Marwan|banū Marwān]] de [[Mérida]]/[[Badajoç]] ó la de [[Umar ibn Hafsun|ʿUnār ibn Hafsūn]], de [[Bobastro]], solo sufocadas an finales de la [[década de 920]] (de fato, durante la segunda metade de l [[seclo IX]] i até a la [[Janeiro]] de [[929]], data an que [[Abderramon III|ʿAbd aire-Raḥnān III]] se proclama ''[[Amir al-Mu'minin|ʿAnīr al-Muʿminīn]]'' (''Príncepe de l Crentes''), ó seia, [[Califa]] — percisamente passado bencer ls banu Marwan —, correspondendo a un período de maior fraqueza de l poder central, l Ġarb solo nominalmente fazie parte de l emirato omíada, tenendo-se cumbertido nua spece de prencipado outónomo cun sede an ''[[Vadajoç|Batalyaws]]' ', esto ye, Badajoç).
Mais tarde, durante las redadeiras agitaçones ([[fitna]]) que lhebórun a la queda de l [[califa]]de l an [[1031]], i susequente formaçon de ls reinos de [[taifa]]s, Sacaben quedou antegrada ne l reino de Badajoç (fuora durante un scasso lhapso temporal, na década de [[1020]], an que eisistiu ua taifa cun sede an Lhisboua xefiada por ʿAbd al-ʿAziç ibn Sabūr i ʿAbd al-Malik ibn Sabūr, filhos de [[Sabur al-Saqlabi|Sabūr al-Saqlabi]], un antigo [[scrabo|serbo]], de ourige [[slabos|slaba]], que serbira l califa [[al-Hakan II]] i que lhançara l grito de rebolta de l ''Ġarb al-Andalus'' contra l califado an [[1009]], tenendo gobernado la taifa de Badajoç até tener sido deposto puls [[Aftásidas|banuʿl-Aftas]]), passado l que regressou a la suserania de l rei [[aftássida]] de Badajoç.
An [[1093]], a troco de auxílio contra ls ambasores [[almorábidas]] benidos de l [[Magrebe]], l emir de Badajoç cede al ''[[amperador|amperator totius Spaniæ]]'', [[Afonso BI de Lhion i Castielha]], la posse de ls castielhos de [[Lisboua|al-Ušbuna]] i [[Santarén (Pertual)|laš-Šantaryin]] (Santarén), tenendo nessa altura Sacaben passado para manos crestianas. Por pouco tiempo, mas, durou l domínio [[Reino de Lhion|leonés]]: an [[1095]], ante l inexorable abanço de l almorábidas lhiderados por [[Yusuf ibn Tashfin|Yusuf ibn Tašfin]], l conde [[Raimundo de Borgonha|Raimundo de la Galiza]] fui derrotado i la lhinha de frunteira recuou de l Teijo pa l [[Riu Mondego|Mondego]], tenendo Sacaben retornado a las manos muçulmanas.
Anfin, l domínio de ls rigoristas almorábidas, ambora fuorte ne ls purmeiros anhos, staba yá an perfunda decadéncia pouco tiempo antes de la [[cerco de Lhisboua (1147)|cunquista definitiba]] de [[Lisboua]] an [[Outubre]] de [[1147]] por [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]]; a partir de [[1144]], to l Ġarb, lhiderado por [[Ibn Qasi]], entra an rebolta contra l domínio almorábida, tenendo ampeço l chamado ''período de las segundas taifas''. L [[Lisboua i Bal de l Teijo|bal de l Teijo]] tornaba-se andependiente para custituir la taifa de Santarén — efémera, puosto que l sou fin chegou trés anhos mais tarde, cula [[Recunquista|Recunquista crestiana]] de las dues percipales poboaçones de la lhinha de l Teijo puls Pertueses.
=== Al-Šaqabāni, ó ''l Sacabenense'' ===
De acordo cul yá citado [[Abu Abdallah Yaqut ibn-Abdallah al-Rumi al-Hamawi|Yaqut al-Hamawi]], relaciona-se cun Sacaben l [[poesie|poeta]] i [[misticismo|místico]] ''Taytal ibn Ismaʿīl'', chamado ''al-Šaqabāni'' (lhiteralmente, ''l Sacabenense''), que bibiu ne l [[seclo XI]] i de l qual se conhecen alguns trechos de poesie; para para alhá desso, ye citado tamien por saber de quelor poemas de bárias poetisas árabes anteriores al Eislan.
Al-Šaqabāni, tenendo studado na sede de l [[Califado de Córdoba|Califado Omíada]], an [[Córdoba (Spanha)|Córdoba]], pouco antes de la sue zagregaçon, i feito l [[hajj]] (peregrinaçon la [[Meca]]) tornou-se depuis un místico lhigado al [[sufismo]] (ua corriente cuntemplatiba drento de l [[Eislan|Islamismo]] i que tubo grande sucesso antre alguns habitantes de l [[Gharb al-Ándalus|Ġarb al-Ándalus]] — cite-se l eisemplo de [[Ibn Marwan|Ibn Marwān]], l fortificador de [[Marbon]]), anstituindo un ''[[arrábita|ribat]]' ' an Šaqabān, çtinado a la [[jihad]] (cunceito que nun se relaciona solo cula lhuita sterior, tenendo an bista la propagaçon de la fé islámica, mas tamien i subretodo, cula lhuita la nible pessonal, de l própio crente, tenendo an bista l sou total outo-cuntrole)<ref name="Ribat">Cf. Heilena CATARINO, «L Castielho de Pobos (apuntamientos pa l período islámico an Vila Franca de Xira)», ''Catálogo de la Sposiçon Senhor de la Buona Muorte — Mitos, Stória, Deboçon, 28 de Júnio a 8 de Agosto de 2000, Celeiro de la Patriarcal, Bila Franca de Xira'', ed. de la Cámara Municipal de Bila Franca de Xira, 2000, pp. 43–51.</ref>, tenendo depuis recolhido-se a un lhugar ermo nas prossimidades, adonde fondou ua ''aç-çāwiya'' (donde l pertués [[azóia]], i que stá talbeç na ourige de l chamadeiro de la bezina [[Santa Eirie de Azóia]], anton coincida cumo ''aç-çāwiya at-Taytal'', ó seia, la ''Azóia de Taytal''), adonde se antregarie a la reflexon mística<ref name="Yaqut"/>.
=== Cuntribuiçones técnicas i toponímicas ===
Para para alhá de las técnicas de cultibo (cumo la [[nora (auga)|nora]]) i de la antroduçon de ciertas culturas [[agricultura|agrícolas]] (cumo ls [[citrino (fruito)|citrinos]]) an to la Península, l [[chamadeiros árabes an Pertual|percipal bruxedo muçulmano stá na toponímia]], julgando-se que seia de l [[Léngua árabe|árabe]] que l moderno chamadeiro Sacaben probeio (mui ambora outra teorie proponha ourige [[Fráncia|francesa]] — antoce mais tardie, eibentualmente na sequéncia de la [[Recunquista]] — pa l nome de la freguesie).
==== Šaqabān, Sacabis ====
Cun eifeito, durante mui tiempo ls [[filologie|filólogos]] julgórun que l termo deribasse de l étimo árabe ''šaqabi'' (que quier dezir «próssimo» ó «bezino» — antenda-se, de la cidade de [[Lisboua]], que yá anton assumia cunsidrable amportança), [[latin]]izado na terceira [[declinaçon]] an ''sacabis, -is'' (l que formarie ne l [[acusatibo]] ''sacaben'', donde l nome moderno «Sacaben»); assi i todo, nunca citórun qualquier fuonte árabe que corroborasse tal teorie<ref name="Sacabis">Bide http://clientes.netbisao.t/sacabem1/{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} i http://homepage.oninet.t/576mer/Storia/storia.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Mais recentemente, çcubriu-se, tamien na obra de [[Abu Abdallah Yaqut ibn-Abdallah al-Rumi al-Hamawi|Yaqut]] (l ''Kitāb Muʿjan al-Buldan'' ó ''Lhibro de l Países'', ''c.'' [[1228]], ua çcriçon geográfica de l mundo anton coincido), ua refréncia mais percisa al termo ousado puls árabes para chamar la poboaçon — ''laš-Šaqabān'' (an [[léngua árabe|árabe]], [[Alfabeto árabe|'''الشقبان''']]), l qual se assemelharie muito, sin selombra de dúbeda, cula pronúncia moderna<ref name="Yaqut"/>.
==== Çaca dé Uen ====
Inda subre la ourige de l chamadeiro Sacaben, l ansigne [[linguística|lenguista]] pertués [[José Pedro Machado]] scribe, ne l sou ''[[Dicionário Onomástico Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa|Dicionário Onomástico-Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa]]'', que tenerie sido a pensar ne l nome desta poboaçon que un [[menestrel|jogral]] [[Galiza|galego]], [[Pedro Amigo de Sebilha|Pedr'Amigo de Sebilha]] (atibo na [[corte]] de [[Afonso X de Lhion i Castielha]], ó seia, na segunda metade de l [[seclo XIII]]), cumpós ua ''[[Cantigas de scárnio i maldezir|cantiga de escarnho]]' ' ([[Cancioneiro de la Viblioteca Nacional|CBN]] n.º 1687; [[Cancioneiro de la Baticana|CB]] n.º 1199) na qual [[sátira|satiriza]] un sou colega [[trobador]] ([[Cermeinho Garcia de Ambroa|Cermeinho Garcia d'Ambroa]]), çdenhando de la sue piedosa antençon de querer ir als [[Tierra Santa|lugares santos]] de [[Jarusalen]] an peregrinaçon, mas tenendo inda assi quedado-se solo por Sacaben… La cantiga reza l seguinte:
{| align="center" cellspacing="0" class="" width="100%" style="clear:both;text-align:center"
|-
| width="250" | <center>''Marina Meiouchi, Cermeinho d'Ambroa''<br />''diç el que tu l fuisti i pregoar''<br />''qué nunca foy na tierra d'[[Ultramar|Ultra-mar]];''<br />''mays non fezisti cumo molher buona,''<br />''ca, Marina Meiouchi, sy hé sy,''<br />''Cermeinho d'Anbroana sey you ca foy lh'y,''<br />''mays quesiste lh'y tu mal assacar.''</center>
| width="250" | <center>''Marina Meiouchi, sen nulha falha''<br />''Cermeinho d'Ambroana en '''[[Sacaben|Çaca dé Uen]]' ''''<br />''filhou la cruç pera [[Jarusalen|Iherusalen]]' '<br />''i, depuis d'aquesto, sé Dius mi ualha,''<br />''Marina Meiochi, cun'ye, romiu''<br />''que uen canssado ye tal l ui and you''<br />''tornar, ye dizes que non tonrou en.''</center>
| width="250" | <center>''Marie Meiouchi, muytas uegadas''<br />''Cermeinho d'Anbroana ach and you mal,''<br />''mays sé té colhé d el lhogar atal''<br />'' cun andas tu assy pulas pousadas,''<br />''Marina Meiouchi, la mui gran sazon,''<br />''Cermeinho d'Anbroana, se th achar enton,''<br />''gran med ey que ti querra fazer mal.''</center>
|}
Segundo Machado, la forma '''''Çaca dé Uen''''' (lheia-se ''Saca dé Ben'') serie ua deribaçon de Sacaben, propondo l studioso ua ourige [[Fráncia|francesa]] pa l termo, heipótese giralmente preterida an fabor de l étimo [[léngua árabe|arábico]]. Cun eifeito, eisistia na [[Eidade Média]], ne l [[Anjou (porbíncia)|Anjou]], la cunfrarie [[bino|binhateira]] ''du Sacabin'', termo deribado percisamente de ''saca'' (seneficando boto para depositar bino, azeite, ó lhíquidos an giral), i ''bin'' ([[léngua francesa|fr.]] para «''[[bino]]''»), termo que an ciertos dialetos franceses (cumo l angebino) toma la pronúncia ''ben'' (<tt>/bẽ/</tt>), pul que, a aceitar esta tese, Sacaben seneficarie anton «''boto de bino''» — heipótese que, anque todo, nun ye de to çpicienda, se atendermos al fato de la lhocalidade se tener tornado un amportante centro pordutor bitibinícola (cumo de resto to la region ambolbente) al lhongo de la [[Eidade Média]]<ref name="José Pedro Machado">Cf. [[José Pedro Machado|MACHADO, José Pedro]], ''[[Dicionário Onomástico Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa|Dicionário Onomástico-Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa]]'', bol. III, Lhisboua, Cunfluéncia, 1984, p. 1290.</ref>.
==== La berson popular de l nome ====
Cumo an muitas outras tierras pertuesas, la populaçon tratou de splicar l nome de la poboaçon fraugando ua eitimologie muitas de las bezes a la rebelia de qualesquier lheis lhenguísticas. Assi, an Sacaben, segundo "boatos mais regionales", l nome Sacaben poderá tener tenido la sue ourige noutro cuntesto: ls trabalhadores que çcarregában la sue mercadoria nas bordas de l Riu Trancon, dezien antre eilhes durante la eisecuçon de l trabalho, segundo l que ye dezido, «''Saca''» i «''ben''», i dende, antoce, formar-se-iba l nome Sacaben.
Assi i to, la ourige de l nome permanece mui ambígua, i l lhocal cierta mente merecerie ua mais aperfundada pesquisa i sploraçon, de forma a aberiguar mais cuncretamente muitos aspetos que cuntinan cuntrobersos ne ls nuossos dies, cumo por eisemplo, la própia ourige de l nome.
== [[Recunquista]] ==
[[Fexeiro:Batalha de D. Afonso Henriques junto àponte romana em Sacavém.jpg|thumb|400px|La [[Batailha de Sacaben]], trabada antre [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]] i ls [[Mouros]].]]
{{ber artigo percipal|'''[[Batailha de Sacaben]]'''}}
De acordo cula tradiçon, Sacaben fui tomada als [[Mouros]] por [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]], an [[1147]], na sequéncia de la quási-lhendária [[Batailha de Sacaben]] (cujos purmeiros relatos datan tan-solo de l [[seclo XVI]], i que, ambora coligidos ne l [[seclo XVII]] na [[Monarquia Lhusitana]], ténen sido cunsidrados cumo un mito zde [[Alexandre Heirculano|Herculano]]<ref name="Alexandre Herculano">Cf. [[Alexandre Herculano|HERCULANO, Alexandre]], ''Stória de Pertual. Zde l ampeço de la Monarquia até l fin de l reinado de Afonso III''. Prefácio i notas de José Mattoso i berificaçon de l testo de Ayala Monteiro, tomo I, Amadora, Lhibrarie Bertrand, 1980, pp. 679 i 694.</ref>).
== [[Eidade Média]] ==
=== [[Seclo XII]] ===
Pula fertilidade de las sues tierras, Sacaben tornou-se, pouco depuis de la recunquista crestiana, sede dun [[reguengo (propiadade)|reguengo]] de la [[Corona (monarquia)|Corona]] pertuesa, conhecendo amportante ancremiento [[agricultura|agrícola]]; las percipales culturas de la poboaçon, tal cumo ne l resto de la [[Stremadura]], serien aqueilhas tipicamente [[Mar Mediterráneo|mediterráneas]]: la [[bideira|benie]] i la [[oulibeira]], a par de l [[trigo]], l percipal [[cereal]]. De çtacar tamien la sploraçon de las [[salina]]s, abundantes ne l sou território até al [[seclo XVIII]], bien cumo inda l trasporte flubial de bários pordutos hortícolas ouriundos de l anterior de l Termo de Lhisboua para la fetura capital de l reino, que eiran caraterizar la poboaçon ne ls seclos bindouros. Nesse cuntesto ampeçará a ganhar forma un [[porto (trasporte)|porto flubial]] na cunfluéncia de l Teijo cul Trancon, i que tubo relatiba amportança até al [[seclo XVIII]] cumo porto anterior. De resto, ye an torno de l sou riu, de la [[Puonte de Sacaben|sue puonte]] i de l sou porto que la stória de Sacaben al lhongo desses seclos se screbirá<ref name="Porto de Sacaben">Cf. VLOT, Marie Lhuísa Pinheiro, ''Ls portos na ourige de ls centros ourbanos. Cuntributo para la arqueologie de las cidades marítimas i flúbio-marítimas an Pertual'', Lhisboua, IPA, 2003, ''passin''.</ref>.
[[Fexeiro:AfonsoI-P.jpg|thumb|left|150px|D.[[Fonso Anriqueç]], mítico cunquistador de Sacaben.]]
La purmeira refréncia stórica scrita que conhecemos relatiba la Sacaben data solo dun decumiento eclesiástico de [[1 de Maio]] de [[1191]] (esto ye, quarenta i quatro anhos depuis de la cunquista de Lhisboua); ende se alude a la debison de ls benes feita pul rei [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]] para resulber las frequentes cuntendas antre l [[Patriarcado de Lhisboua|bispo de Lhisboua]], [[Soeiro Anes|D. Soeiro Anes]], i l sou [[cabido]]. Por este decumiento, l bispo cedie las prebendas de la eigreija de [[Alfama|San Pedro de Alfama]] al cabido, i reserbaba para si las de las eigreijas de [[Sacaben]], [[Frielas]], [[Unhos]] i [[Bila Berde de l Francos]], las quales até anton pertencian a la fábrica de l cabido <ref name="Acordo cabido">Cf. [[Rodrigo da Cunha|CUNHA, Dom Rodrigo da]], ''Histria Eclesiástica da Igreja de Lisboa'', em Lisboa, Por Manuel de la Silva, 1642, fól. 99 (http://purl.t/12033/2/P205.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).</ref>.
Sabe-se que la Eigreija Matriç de Santa Marie de Sacaben era ua de las eigreijas [[colegiada]]s de l Termo de Lhisboua (a par de las de [[Bucelas|Nuossa Senhora de l Carbalho de Bucelas]], [[Frielas|San Julion de Frielas]], [[Lumiar|San João Batista de l Lhumiar]] i [[Unhos|San Silbestre de Unhos]]) <ref name="Colegiada">Cf. ''Atlas de Cidades Mediebales Pertuesas (Seclos XII la XV)''. Org. de [[A. H. de Oliveira Marques]], Iria Gonçalves i Amélia Aguiar Andrade, vol. 1, Lisboa, Centro de Estudos Hitóricos da Universidade Nova de Lisboa e Instituto Nacional de Imvestigação Científica, 1990.</ref>, l que quier dezir que la eigreija sacabenense era probida de dignidades an todo semelhantes a las de l cabido de la Sé de Lhisboua, sendo regida por un ''[[prior]]'', al ambés dun mero ''[[presbítero]]'' (bulgo ''[[padre]]''); por esse mesmo motibo, até hoije la antitulaçon oufecial de l pároco de Sacaben cuntina a ser la de ''prior''.
=== [[Seclo XIII]] ===
De l [[seclo XIII]] eisisten refréncias a la eisisténcia dua gafarie dedicada la [[Santo André]], associada a ua [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André de Sacaben|capielha cul mesmo ourago]], i inda un spital/albergarie, dezido de ''Gonçalo Vaz'', pa ls pobres (na época, las bárias funçones assistenciales éran eisercidas pulas mesmas anstituiçones — eissencialmente corporaçones relegiosas que se ounien ambaixo dua mesma deboçon — i assi trataba-se nun solo de l peregrinos, cumo tamien de ls pobres i de l lheprosos). L abastecimiento de auga potable era feito, quier atrabeç de l Trancon, quier atrabeç dun poço — l ''Poço de l Trapos''<ref name="Colegiada" />.
Sacaben surge refrenciada nas [[anquiriçones]] rializadas por [[Fonso II de Pertual|D. Fonso II]], an [[1220]], cumo tierra adonde eisercia la sue outoridade l almoxarife de Lhisboua; las anquiriçones lhebadas a cabo por [[Fonso III de Pertual|D. Fonso III]] an [[1258]] dan cunta de que las [[salina]]s eisistentes na poboaçon éran pertença de la [[Orde de Santiago]]<ref name="Salinas">Cf. BLOT, Maria Luísa Pinheiro, ''oup. cit.'', p. 112.</ref>.
Segundo [[Pinho Leal]], por esta época cuntarie la freguesie cun 900 fuogos, númaro que parece claramente sagerado para ua pequeinha poboaçon cumo Sacaben na Eidade Média<ref name="Torre mediebal" />.
Inda assi, la poboaçon debie ser yá un centro ourbano de algua amportança ne l quadro de l Termo de [[Lisboua]]. Ua lhei de [[Deniç de Pertual|D. Deniç]]<ref name="Lhei dionisina">Cf. [[Torre de l Tombo|I.A.N./T.T.]], gabeta 13, maço 6, doc. n.º 7.</ref>, datada de [[1287]], dá cunta dun [[amposto]] giral aplicado als [[notário|tabelianes]] dua parte seneficatiba de l [[Pertual|Reino de Pertual]] (cun scluson de l de la comarca de [[Alanteijo|Antre Teijo i Odiana i Para alhá-d’Odiana]] — regulamentada por lhei posterior —, de l [[Reino de l Algarbe]], bien cumo inda de ciertas tierras coutadas — [[Braga]], [[Porto]] ó [[Alcobaça (Pertual)|Alcobaça]]) . Aparece ende arrolada, antre bárias outras poboaçones de la [[Patriarcado de Lhisboua|diocese de Lhisboua]] ([[Lisboua]], [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Arruda de l Binos]], [[Óbidos (Pertual)|Óbidos]], [[Porto de Muolas]], [[Pobos]], [[Santarén (Pertual)|Santarén]], [[Sintra]], [[Torres Nuobas]], [[Torres Bedras]] i [[Ourén (Pertual)|Bila Nuoba de Ourén]]) , la paróquia de Sacaben, cuntando esta cun 1 tabelion, mas çconhecendo-se l balor de l respetibo amposto (situaçon, de resto, tamien berificada ne ls causos de [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Arruda de l Binos|Arruda]], [[Sintra]] i [[Torres Bedras]]). Cumo an [[Porto de Muolas]] i [[Ourén (Pertual)|Bila Nuoba de Ourén]], eisistindo dous tabelianes, estes pagában 45 [[libra]]s anuales a la [[Corona (monarquia)|Corona]], ye de supor que talbeç la cuntribuiçon pecuniária de l tabelion de Sacaben fusse anferior la estas — ambora, por eisemplo, l cunceilho de [[Pobos]], al [[Norte]] de [[Bila Franca de Xira]], cun solo tamien un tabelion, pagasse un balor superior (60 lhibras); esse númaro, assi i todo, fui vmais tarde reduzido a solo 24 lhibras anuales<ref name="Tabelion">Cf. [[A. H. de Oliveira Marques|OLIVEIRA MARQUES, A. H. de]], «A população portuguesa nos fins do século XIII», ''Ensaios de História Medievbal Poertuguesa'', Lisboa, Editorial Vega, 1980, pp. 51–92.</ref>.
Antretanto, dous anhos antes, an [[1285]], la outonomie de l reguengo de Sacaben-Frielas habie saído reforçada quando [[Deniç de Pertual|D. Deniç]] celebrou ua Cuncórdie cula Cámara Municipal de Lhisboua, relatibamente la bários agrabos que oupunhan l monarca a la eidilidade lhisboeta. Un desses agrabos prendia-se cul fato de ls [[albazil|albazis]] de ls reguengos de Sacaben i Frielas tenéren ganho, an data un pouco anterior a la de la Cuncórdie, outonomie face al munecípio de Lhisboua, podendo julgar ls bezinos de Lhisboua que aparecessen ne l território reguengueiro, nun tenendo ls albazis que dar justificaçon al cunceilho; la Cámara queixou-se anton al rei, pedindo para que se buoltasse a la fórmula antiga, que eisigie que ls albazis de l reguengo se tornassen de nuobo subalternos, prestando preito i menaige a la Cámara de Lhisboua, por forma la que ls cidadanos de Lhisboua nun podíssen fugir a las justícias municipales. La Cámara, mas, acabou por zeistir de las sues antençones, de tal forma que, segundo [[Marcello Caetano]], ne l sou studo cunsagrado a la admenistraçon municipal de Lhisboua, an [[1319]], Sacaben i Frielas possuían yá ua ourganizaçon que les permitie ser chamados de cunceilhos<ref name="Marcelo Caetano">Cf. [[Marcello Caetano|CAETANO, Marcelo]], ''La Admenistraçon Municipal de Lhisboua durante la Purmeira Dinastie (1179-1383)'', Lhisboua, Lhibros Hourizonte, 1990, pp. 31-36.</ref>; de resto, quatro anhos antes, an [[1314]], l mesmo rei habie tamien cuncedido outonomie als reguengos de [[Ribamar (Mafra)|Ribamar]], [[Oeiras i San Julion de la Barra|Oeiras]] i [[Algés]], na metade oucidental de Lhisboua.
Ne l final deste seclo ([[1288]]), l prior de la paróquia sacabenense surge antre ls nomes de l bários relegiosos que peden al [[Papa Nicolau IV]] la anstituiçon dun [[Ounibersidade|''studiun generale'']] na cidade de [[Lisboua]]: neilha figuran tamien cumo cunfirmantes ls nomes de l Don Abade de l [[Mosteiro de Alcobaça]], ls Priores de [[Mosteiro de Santa Cruç|Santa Cruç de Coimbra]], de [[Eigreija de San Bicente de Fura|San Bicente de Lhisboua]], de [[Oulibeira de l Castielho|Santa Marie de Guimarães]] i de [[Santarén (Pertual)|Santa Marie de la Alcáçoba de Santarén]], assi cumo ls reitores de las Eigreijas de [[Atouguia de la Baleia|San Lheonardo de Atouguia (de la Baleia)]], [[Santarén (Pertual)|San Julion de Santarén]], [[San Nicolau (Santarén)|San Nicolau de Santarén]], [[Santa Eirie de la Rieira de Santarén|Santa Eirie de Santarén]], [[Santarén (Pertual)|Santo Stébon de Santarén]], [[San Clemente (Lhoulé)|San Clemente de Lhoulé]], [[Sé (Faro)|Santa Marie de Faro]], [[Santa Marie i San Miguel|Santa Marie i San Miguel de Sintra]], [[Santo Estébon (Alenquer)|Santo Stébon de Alenquer]], [[Santa Marie de l Castielho i San Miguel|Santa Marie i San Miguel de Torres Bedras]], [[San Pedro i Santiago|San Pedro de Torres Bedras]], [[Santa Marina (Bila Nuoba de Gaia)|Santa Marina de Gaia]], [[Lourinhana (freguesie)|Santa Marie de la Lhourinhana]], [[Cunceiçon (Bila Biçosa)|Santa Marie de Bila Biçosa]], [[Azambuja (freguesie)|Santa Marie de la Azambuja]], '''[[Sacaben|Santa Marie de Sacaben]]' '', [[Santa Marie (Stremoç)|Santa Marie de Estremoç]], [[Beija|Santa Marie de Beija]], [[Mafra (freguesie)|Santa Marie de Mafra]] i [[Mogadouro (freguesie)|Santa Marie de Mogadouro]].
An [[13 de Maio]] de [[1290]], D. Deiniç cuncede a un tal Pedro Martines de la Romeira la sploraçon bitalícia (puosto que yá le fura aforada antes dessa data) de la barca de l reguengo de Sacaben, «''pro multo serbicio que fizo''» a el-rei.
Inda de l final de l seclo ([[20 de Febreiro]] de [[1295]]) ye l decumiento de doaçon de ls reguengos de Sacaben, Unhos, Frielas i Camarate, por D. Dinis, la sue filha [[Custança de Pertual, reina de Castielha|D. Custança]] (fetura [[lista de reinas de Castielha|reina de Castielha]] pul sou casamiento cun [[Fernando IV de Castielha|Fernando IV]]) , ancluindo todos ls dreitos, padroados de Eigreijas, etc. La doaçon fui feita an sue bida, pul que cula muorte de la anfanta, an [[1313]], ls reguengos retornórun a la posse de la Corona.<ref name="D. Custança">Cf. AZEBEDO, Pedro de, «Ls Reguengos de la Stremadura na 1.ª Dinastie», ''Rebista de la Ounibersidade de Coimbra'', bol. XI - ''Miscelânea de estudos em honra de D. Carolina Michaëlis de Vasconcelos'', Coimbra, Imprensa da Universidade, 1933, pp. 577-634.</ref>.
=== [[Seclo XIV]] ===
==== Sacaben ne l património de l almirantado… ====
Tenendo ls reguengos de Sacaben, Unhos, Camarate i Frielas regressado a la posse de la [[Corona]], an [[1313]], por muorte de la [[Custança de Pertual, reina de Castielha|anfanta D. Custança]], pudo [[Deniç de Pertual|D. Deniç]] serbir-se de ls sous rendimientos para culs anstituir ls benes de l [[Almirante|Almirantado]] de Pertual.
Assi, por cuntrato celebrado an [[1 de Febreiro]] de [[1317]], D. Deniç ancarrega l [[Génoba|genobés]] [[Manuel Pessanha]] de reorganizar la [[Marina Pertuesa|armada pertuesa]], atribuindo-le an recumpensa l títalo de ''[[Almirante|Almirante de Pertual]]' ', assi cumo ua tença anual ne l balor de 3000 lhibras «an denheiros de la moeda de Pertual», repartidas por trés prestaçones de eigual balor la bencíren ne ls meses de [[Janeiro]], [[Maio]] i [[Setembre]], i ouriundas de las rendas de l reguengo de Sacaben (a par de l de [[Unhos]], [[Frielas]], [[Camarate]] i, mais tarde, a partir de [[24 de Setembre]] de [[1319]], de l de [[Algés]] i inda de la bila de [[Odemira]]). Este cuntrato benerie a ser sucessibamente cunfirmado na pessona de Manuel Pessanha por cartas de mercé de [[10 de Febreiro|10]] i [[23 de Febreiro]] de [[1317]], [[14 de Abril]] de [[1321]], [[21 de Abril]] de [[1327]], i na de sou filho i heirdeiro delantre de l almirantado, [[Lançarote Pessanha]], an [[20 de Setembre]] de [[1356]], i de nuobo an [[1368]], [[1370]], [[1371]] i [[1372]] <ref name="Almirantado">Cf. FERREIRA, João Pedro Rosa, «Manuel Pessanha», ''Dicionário de Stória de l Çcubrimientos Pertueses'', dir. de [[Luís de Albuquerque]]; cord. de Francisco Cuntente Domingues, bol. II, Lhisboua, Eiditorial Camino, 1994, pp. 896–898.</ref>.
Ye cumprensible que Sacaben fusse ua de las tierras doadas al almirante Pessanha, yá que, la nible eclesiástico, tenie de las maiores prebendas de l cunceilho i termo de Lhisboua; cun eifeito, segundo un decumiento de [[25 de Márcio]] de [[1325]] – de l qual se conhece l treslado efetuado an [[1747]] pul angenheiro-mor de l Reino i guarda-mor de la [[Torre de l Chimpa]], [[Manuel de la Maia]] (l reconstrutor de la [[Baixa de Lhisboua|Baixa Pombalina]]) , i depuis trascrito por [[Fortunato de Almeida]] na sue monumental ''Stória de la Eigreija an Pertual'' –, ls juízes eisecutores de la cidade i cunceilho de Lhisboua taxórun la Eigreija de Santa Marie de Sacaben ne l balor de 650 lhibras, i «''l quemun de l raçoeiros deilha, cun respetibos apréstimos''», an 180 lhibras, sendo que solo éran taxadas an balor superior la mesa eipiscopal (18 000 lhibras) i la mesa capitular (12 742 lhibras) de l bispado, assi cumo l [[Mosteiro de San Bicente de Fura]] (1300 lhibras), l [[cumbento]] de l mesmo mosteiro (1850 lhibras), i l [[Mosteiro de Odibelas|Mosteiro de las «Donas de Odibelas»]], cun las eigreijas aneixas de [[Santarén (Pertual)|San Julion de Santarén]], [[Santo Stébon (Alenquer)|Santo Estébon de Alenquer]] i [[Frielas|San Julion de Frielas]] cula respetiba bigararie (2000 lhibras) – l que atesta bien la riqueza de la freguesie de Santa Marie de Sacaben na Eidade Média; la títalo de eisemplo, las eigreijas bezinas de [[Lumiar|San João Batista de l Lhumiar]] pagaba solo 300 lhibras, i ls sous raçoeiros 80; la [[Eigreija de Santa Marie de Lhoures]], outras 300; la de [[San Julion de l Tojal]], solo 100; la de [[Bucelas|Santa Marie de Bucelas]], 250, i la de [[Unhos|San Silbestre de Unhos]], 300, cun ls respetibos raçoeiros la pagáren 80 lhibras <ref name="Fortunato de Almeida">Cf. [[Fortunato de Almeida|ALMEIDA, Fortunato de]], ''Stória de la Eigreija an Pertual'', nuoba ed. preparada i dirigda por [[Damion Peres]], bol. 4, Porto, Portucalense Eiditora/Lhibrarie Ceblizaçon-Eiditora 1971, pp. 127-128.</ref>.
==== …i tierra reguengueira ====
Nun oustante la doaçon al Almirante, l rei cuntinaba a manter ls sous pribilégios an Sacaben, dado tratar-se de tierra reguengueira. An [[13 de Márcio]] de [[1338]], nun cuntrato de [[aforamiento]] «''de huũla courela de benie na [[Apelaçon|pelaçan]], freguesie de [[Frielas|frelas]]' '», alude l rei [[Afonso IV de Pertual|D. Afonso IV]] a un Gonçalo Martinç, «''miu scriuan de ls mius Regaengos de Sacauen i de ffrelas''»; por ende se deprende que l reguengo de Sacaben i Frielas deberá tener cuntinado a manter sue amportança relatiba ne l quadro de las freguesies de l Termo de Lhisboua, podendo tal deprender-se de la refréncia la dous tabelianes, Afonso Braç (tabelion de Sacaben) i Gomes Pereç (tabelion de Frielas), nesse mesmo decumiento. An outros dous strumientos de cumpra i benda dua adega an Frielas por el-rei, datados de [[17 de Júnio]] i de [[25 de Júlio]] de l [[1339|anho seguinte]], yá l mesmo Gomes Peres surge refrenciado cumo solo «''tabalion de ffrelas i Sauauen [sic]''»<ref name="Chancelarie D. Afonso IV">Cf. ''Lhibro de Chancelarie de D. Afonso IV''.</ref>.
Mais tarde, dua carta de doaçon de l [[cumbento|Mosteiro]] de [[Chelas]], datada de [[1347]], se alude de nuobo a la figura de l tabelion público («''Gomeç Pereç Tabellíon de Sacauẽ''», probablemente l tabelion antes citado cumo stando an Frielas), figurando este antre las testemunhas de la dita doaçon<ref name="Mosteiro de Chelas">Cf. Maço 17 de l spólio de l Mosteiro de Chelas de l [[Torre de l Chimpa|I.La.N./T.T.]].</ref>. Por esta época, aliás, las [[Orde de l Cónegos Regrantes de Santo Agostico|monjas crúzias]] de l [[Mosteiro de Chelas]] deberian deter an Sacaben bários prédios ourbanos i rurales; nestes redadeiros cultibaba-se predominantemente la [[benie]] i la [[oulibeira]].
Para para alhá de tabelion régio, l reguengo de Frielas-Sacaben çpunha tamien dun [[almoxarife]] própio (oufecial régio respunsable pula arrecadaçon de l tributos), l que ben mais ua beç denotar la amportança desta riquíssima tierra regalenga: dun decumiento de [[15 de Agosto]] de [[1312]], [[Dinis de Pertual|D. Dinis]], deseiando fazer grácia i mercé al Rial Mosteiro de [[Odibelas]], de sue fundaçon, cuncede-le la posse dua salina que pertencera a un oufecial de las justícias de sou pai (Bicente Páixaro), nomeando para tal Silbestre Garcia, sou almoxarife an Frielas-Sacaben, i Stébon Bicente, sou scribon ne l mesmo reguengo, para que lhougo procedessen a la trasferéncia de la propiadade pa l sou nuobo donatário <ref name="Almoxarife">Cf. [[Birgínia Rau|RAU, Birgínia]], ''Studos subre la Stória de l Sal Pertués'', Lhisboua, Eiditorial Persença, 1984, p. 64.</ref>.
Deste período conhece-se tamien l nome de l Prior de la Eigreija Sacabenense, un tal ''Petrus Iohannis'' (an bulgar, talbeç Pedro Joanes ó Pedro Eanes ó mais probablemente inda Péro Anes), que cumulaba l cargo cun las funçones de [[cónego]] de las [[Sé]]s de [[Braga]] i [[Coimbra]], figurando l sou nome na çcriçon dun selo pendente persente nun treslado an pública-forma dua percuraçon, relatiba a ua queston subre la [[lezíria]] de la [[Atalaia (Bila Nuoba de la Barquinha)|Atalaia]], ne l termo de [[Santarén (Pertual)|Santarén]], i anclusa ne l Lhibro 5 de la Chancelarie de D. Dinis (l coincido ''[[Libro de las Lhezírias]]''). Neilha puode lher-se: «''Sigillun Petri Iohannis Bracarensis Colimbriensis canonicj eit prioris sante Marie de Sacauen''», ó seia ''Selo de Pedro Eanes, cónego bracarense i conimbricence i prior de Santa Marie de Sacaben''<ref name="Lhibro de las Lhezírias">Cf. ''L Lhibro de las Lhezírias d'El-Rei Don Dinis''. Traduçon, studo antrodutório i notas de [[Bernardo de Sá Nueira|Bernardo de Sá-Nueira]], Lhisboua, Centro de Stória de la Ounibersidade de Lhisboua, 2003, p. 128.</ref>.
Antretanto, an [[1344]], l bispo de Ébora D. Afonso, custatando la baga de la paróquia de Sacaben por muorte de l presbítero Fernando Fernandes, pedie la aneixaçon desta, juntamente cun bárias outras ([[Azambuja (freguesie)|Santa Marie de Azambuja]], [[Oulibeira de l Castielho|Santa Marie de Guimarães]], [[Santa Marie de l Castielho i San Miguel|Santa Marie de Torres Bedras]], [[Santa Marie (Óbidos)|Santa Marie de Óbidos]]) , a las paróquias de apersentaçon de la [[Ounibersidade de Coimbra|Ounibersidade]], andicando ls rendimientos de la paróquia sacabenense, nun total de seiscentas i cinquenta lhibras.
An [[19 de Setembre]] de [[1352]], l [[bispo de Lhisboua]], [[Teobaldo de Castillon]] solicitaba al [[Papa Clemente BI]] l canonicato i las prebendas de la paróquia de Santa Marie de Sacaben, an fabor de Gomes Basques Moutico, sacerdote de la diocese de Lhisboua. An [[30 de Setembre]] de [[1353]], era la beç de l [[bispo de Ébora]], João Afonso, requerer l mesmo canonicato a fabor de l mesmo presbítero.
Ne l ampeço de l reinado de [[Pedro I de Pertual|D. Pedro I]] ([[1357]]), l monarca procede a la cunfirmaçon de bários pribilégios de las bilas i poboaçones de l reino, que benien yá de ls reinados anteriores, ancontran-se nesse cuntesto dues refréncias çtintas al reguengo de Sacaben i Frielas na sue [[chancelarie]]. Assi, la [[11 de Setembre]] desse anho, an carta dada an Lheirieb, l monarca cunfirma i outorga «''todos sous priujlegios foros lhiberdades i bones custumes que siempre ouueron, etc.''» als cunceilhos (esto ye, a la assemblé de l homes-buns de las bilas ó poboaçones reunidas an cunseilho) de [[Besteiros (Tondela)|Besteiros]], [[Cobilhana]], [[Guarda]], [[Leirieb]], [[Mendiga]], [[Monsaraç]], [[Montalegre]], [[Sacaben]] i [[Frielas]], [[Santa Cumba Dan]], [[Serpa]], [[Serro Bentoso]] i [[Soure (Pertual)|Soure]], bien cumo inda als [[Mosteiro de Alcobaça|Mosteiros de Alcobaça]] i [[Mosteiro de Arouca|Arouca]], al [[Bispado de l Porto]], a las [[Orde de Malta|Ordes de l Spital]] i [[Orde de Santiago|Santiago]], al [[Ounibersidade de Coimbra|Studo Giral de Coimbra]] i a las [[quemuna]]s [[judiu|judaicas]] de [[Coimbra]] i [[Beija]]. An [[Tentúgal]], la [[10 de Outubre]] de l mesmo anho, buolta a cunfirmar ls pribilégios la outras lhocalidades, i desta beç refree-se solo al «''cunceilho de l reguengo de Sacauén''», an cunjunto cula aldé de [[Cuba (Pertual)|Cuba, termo de Beija]], ls cunceilhos de [[Asseiceira (Tomar)|Asseiceira]] i [[Atalaia (Bila Nuoba de la Barquinha)|Atalaia]], i ls moradores de [[Azeiton]]<ref name="Chancelarie D. Pedro I">Cf. ''Lhibro de Chancelarie de D. Pedro I''.</ref>.
Mais tarde, inda ne l sou reinado, an [[30 de Júlio]] de [[1365]], l mesmo monarca dou an tença a un Afonso Domingues ls dreitos de que auferie subre las [[benie]]s i [[oulibeira]]s ne ls reguengos de Sacaben<ref name="Chancelarie D. Pedro I"/>.
[[Fexeiro:Leonore Teles de Menezes.jpg|thumb|150px|[[Leonor Teles|D. Lheonor Teles de Menezes]], senhora de Sacaben ([[1371]]—[[1384]]).]]
[[Fexeiro:Anoniem - Koning Johan I van Portugal (1450-1500) - Lissabon Museu Nacional de Arte Antiga 19-10-2010 16-12-61.jpg|thumb|150px|[[João I de Pertual|D. João, Mestre de Abis]], que reintegrou Sacaben ne l termo de Lhisboua i de seguida la dou al [[Cundestábel de Pertual|Cundestábel]] [[Nuno Álbares Pereira|Nun'Álbares]].]]
Antretanto, an [[24 de Janeiro]] de [[1363]], l cardeal-bispo de Frascati, Nicola Capoci, pedie al [[Papa Ourbano B]] la perpétua porçon de la paróquia de Santa Marie de Sacaben, an fabor de Martico Anes, presbítero de la diocese de Ébora; ne l anho seguinte ([[10 de Janeiro]] de [[1364]]), era la beç de essa porçon ser pedida para Martico Rodrigues, clérigo de la diocese de [[Burgos]]. Por fin, an [[17 de Setembre]] de [[1365]], era la mesma prebenda requerida para Demingos Lhourenço.
==== Sacaben nas crónicas de [[Fernon Lhopes]] ====
===== … na Casa de las Reinas =====
Inda ne l final de l seclo XIV, [[Fernando I de Pertual|D. Fernando I]] dou solenemente, atrabeç de ''carta de arras'' assinada an [[5 de Janeiro]] de [[1372]], la sue mulhier [[Leonor Teles de Menezes|D. Lheonor Teles de Menezes]], pouco passado l sou casamiento an [[Leça de l Balio]], ls [[reguengo (propiadade)|reguengos]] de '''[[Sacaben]]''', [[Camarate]], [[Frielas]], [[Melres|Melres de Riba Douro]] i [[Unhos]], bien cumo inda las bilas de [[Abrantes]], [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Almada]], [[Atouguia de la Baleia]], [[Abeiro]], [[Óbidos (Pertual)|Óbidos]], [[Sintra]], [[Torres Bedras]] i [[Bila Biçosa]], cun todos ls sous tenermos, heirdades, casales, portos, pescaries, dreitos reales, dízimas, rendas, tributos, padroados i jurisdiçones, passando todas estas tierras a antegrar l património de la ''[[Casa de las Reinas]]'' (cunforme relata [[Fernon Lhopes]]<ref name="casamiento de D. Lheonor Teles">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. Fernando]]'', capítulo LXII.</ref>).
===== … nas Guerras Fernandinas =====
L mesmo Fernon Lhopes, ne l [[prólogo]] a la mesma [[crónica]], alude al [[Riu Trancon|riu de Sacaben]], dezindo que benien la [[Lisboua]] muitos nabios de «''zbairadas partes''», i que «''stában a la carga ne l riu de Sacaben i a la punta de l [[Montijo]], de la parte de [[Ribateijo]], sessenta i setenta nabios an cada lhogar, carregando de [[sal]] i de binos''»<ref name="Porto i Riu de Sacaben">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. Fernando]]'', Prólogo.</ref>. Tal atesta bien la amportança que tenie anton l porto flubial de [[Sacaben]].
Inda na mesma crónica, Fernon Lhopes afirma que, durante la [[guerras fernandinas|terceira guerra fernandina]] ([[1381]]–[[1382]]), ua squadra [[Anglaterra|anglesa]], çtinada a auxiliar l rei pertués nas sues pretensones al trono de [[Reino de Castielha|Castielha]], fundeou ne l [[Riu Teijo|Teijo]], al ancho de Lhisboua; assi i todo, l sou comandante, l [[Conde de Cambridge]] [[Edmundo de Lhangley]] (feturo [[Duque de York]], filho de [[Eduardo III de Anglaterra|Eduardo III]] i armano de [[João de Gante|João de Gant]], [[Duque de Lhencastre]]), abisado de la eminéncia de la chegada dua frota castelhana benida de [[Sebilha]], comandada pul almirante [[Fernando Sáncheç de Tobar]], decidiu cunduzir la sue armada para porto siguro, tenendo D. Fernando acordado cul «''que era bien que aqueilha frota i outros nabios que hi jazian, que se fússen todos la Sacaben, que sonido dues lhegoas de la cidade, i eilhi se lhançassen todos por jazíren siguros''»<ref name="Guerras Fernandinas">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. Fernando]]'', capítulo CXXXIII.</ref>. L amontado de la frota anglo-lhusa ne l stuário de l Teijo, na foç de l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]], deberie tener causado un aparatoso eifeito dissuasor subre ls castelhanos, de tal forma que «''quando chegórun ante la cidade, acharon l mar zambargado de nabios, i souberon cumo todos jazian an Sacaben; i quando allá foron i biron l riu guardado i las naos star d'aqueilha guisa, tornaron-se, i non acharon an que fazer damno segundo sou deseio, i foron-se pera Sebilha''»<ref name="Guerras Fernandinas" />. Las [[nau]]s anglesas stubírun ancoradas an Sacaben zde finales de [[Agosto]] até [[13 de Dezembre]] de [[1381]], data an que rumórun de nuobo la Anglaterra.
===== … na Crise de 1383–85 =====
Fernon Lhopes buolta la citá-la na ''[[Crónica de el-rei D. João I]]'', ne l cuntesto de la [[crise de 1383-1385|crise de 1383–85]] i de l cerco que ls Castelhanos ampusírun la [[Lisboua]] an [[1384]]:
<blockquote>«''Ua barca an que iba Gonçalo Gonçalbes Borjas, deferiu por fazer biaige pera l Restelo, i l bento cuntrairo la lhebou per fuorça camino de Sacaben.''»<ref name="Crónica de D. Fernando 2">Cf. LOPES, Fernon, ''[[Crónica de el-rei D. João I]] — parte purmeira'', capítulo CXXXIII.</ref>.</blockquote>
==== Doaçon al Santo Cundestábel ====
Nun oustante pertencer al património de Lheonor Teles, Sacaben tomou boç pul [[Juan I de Pertual|Mestre de Abis]], sendo cumo recumpensa subtraída (a par de [[Unhos]], [[Frielas]] i [[Camarate]]) de la Casa de la Reina, i reintegrada na jurisdiçon cible i criminal de l Termo de Lhisboua, an [[4 de Maio]] de [[1384]]; trés dies mais tarde, la [[7 de Maio]], D. João fizo doaçon, anquanto fusse sue mercé, de todas las rendas i dreitos que podisse render l barco de Sacaben la Álbaro de l Rego; finalmente, ne l die [[7 de Abril]] de [[1385]], un die passado la sue eileiçon cumo rei nas [[Cortes de Coimbra de 1385|Cortes de Coimbra]], [[Juan I de Pertual|D. Juanão I]] antregaba ls reguengos de Sacaben, Camarate, Frielas i Unhos al [[Cundestábel de Pertual|Cundestábel de l Reino]] [[Nuno Álvares Pereira|D. Nun’Álvares Pereira]], cun todos ls sous tenermos, [[salina]]s, i demales dreitos, quedando este património adstrito als benes de l [[Conde de Ourén|Cundado de Ourén]], ne l qual Nun'Álvares fura recentemente ambestido pul rei.
Antretanto, an [[Maio]] de [[1393]], segundo se relata na ''Corónica de l Cundestabre de Pertual'', l Cundestábel procediu a ua repartiçon de benefícios i tierras puls cabalheiros que l habien auxiliado na guerra contra Castielha i al serbício de l [[Juan I de Pertual|Mestre de Abis]], cedendo para tal l sou usufruto, ambora mantibisse la plena propiadade de l mesmos. L «barco de Sacaben» fui assi antregue la [[João Afonso de Alenquer]], (çcrito cumo «cuntador de la sue Casa»<ref name="Crónica de l Cundestábel">Cf. ''Corónica de l Cundestabre de Pertual D. Nun'Álvares Pereira'', capítulo LXI.</ref>), i que depuis benerie a ser [[Menistério de las Finanças|Bedor de la Fazienda]] de D. João I i un de ls percipales apoiantes de la [[Cunquista de Ceuta|tomada de Ceuta]], an [[1415]].
Por bie de la filha de l Cundestábel, [[Beatriz Pereira de Alvin]], que benerie a casar cun [[Afonso I de Bergáncia|D. Afonso]], [[Conde de Barcelos]], filho lhegitimado de l nuobo monarca i feturo [[Duque de Bergáncia]], este património acabarie por se tornar nua [[honra]] de la poderosa [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]] (la atual [[Quinta de San José]] fizo anclusibamente parte de l património de l Braganças ne l [[seclo XVII]]), la qual ancluía inda las freguesies de la [[Apelaçon]], [[Charneca (Lhisboua)|Charneca]], [[Camarate]], [[San João de la Talha]] i [[Unhos]].
[[Fexeiro:Quinta São José - Edifício.jpg|thumb|left|325px|La atual [[Quinta de San José]] fizo parte de l bastíssimo património de la [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]] an [[Pertual]].]]
An [[1387]], la poboaçon de [[San João de la Talha]] (até ende chamada de ''Sacaben Stra-Muros'') outonomizou-se face la Sacaben, quedando tamien antegrada nesta nuoba honra senhorial; por fin, an [[1397]], separaba-se de Sacaben la nuoba freguesie de [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Santa Marie de l Oulibales]], por açon de l [[Patriarcado de Lhisboua|arcebispo de Lhisboua]], [[João Anes|D. João Anes]].
=== [[Seclo XV]] ===
Ne l ampeço de l [[seclo XV]], cul oumiento de l númaro de [[judaísmo|judius]] an [[Pertual]], segundo ls studos lhebados a cabo por bários storiadores, oumentou tamien l númaro de quemunas judaicas, que passórun de cerca de trinta ne l [[seclo XIV]], para quaije ciento i quarenta, ne l [[seclo XV]]. Ua deilhas situar-se-iba an Sacaben, quedando la judiarie cunfinada nas eimediaçones de la poboaçon.
==== La muorte de la reina [[Filipa de Lhencastre]] ====
Surge alusones la Sacaben nas crónicas de [[Rui de Pina]] i [[Duarte Nunes de l Lhion]], afirmando este redadeiro cronista que para esta poboaçon se retirou la família rial quando se ampeçou un surto de [[peste negra|peste]] na capital, an [[1415]], nas bésperas de la [[cunquista de Ceuta|tomada de Ceuta]]. Segundo estes cronistas, fui na ermida de l Márteres de Sacaben que tenerie falecido, la [[19 de Júlio]], la reina [[Filipa de Lhencastre|D. Filipa de Lhencastre]], bitimada pula peste, mesmo antes de l ambarque de l rei [[Juan I de Pertual|D. Juan I]] i de ls sous filhos para [[Marrocos]]. Inda assi, segundo [[Gomes Eanes de Zurara]] (na ''[[Crónica de la Tomada de Ceuta]]''), la família rial tenerie percurado scapar para [[Odibelas]], la fin de eibitar la peste, adbogando assi que l óbito de la reina se tenerie dado ne l [[mosteiro de San Dinis de Odibelas]], i nun an Sacaben — berson que acabou por se tornar la mais aceite.
Nun deixa de ser curjidoso notar que ye de Sacaben que ye datada ua carta que Ruy Díaç de Bega (un spion al serbício de l [[lista de reis de Aragon|rei de Aragon]], [[Fernando I de Aragon|Fernando de Antequera]]) , redigida dieç dies passado la muorte de la reina ([[29 de Júlio]]), i dando cunta de l antierro de la monarca i de ls prepratibos para la biaige que se suspeitaba que eirie, ó para [[Gibraltar]], ó para [[Ceuta]] <ref name="Carta de Rui Dies de Bega">Cf. Decumiento 71, ''Monumenta Heinricina'', bol. II (1411-1421), Coimbra, Comisson Eisecutiba de las Comemoraçones de l B Centenário de la Muorte de l Anfante D. Anrique, 1960, pp. 166-168.</ref>.
[[Fexeiro:11- Rainha D. Leonor.jpg|thumb|right|150px|La reina-regente [[Leonor de Aragon, reina de Pertual|D. Lheonor de Aragon]].]]
==== La regéncia de l [[Pedro, Duque de Coimbra|Anfante D. Pedro]] ====
Ne l final de la [[década de 1430]] i ampeços de la de [[década de 1440|1440]], face a las zabenças antre [[Leonor de Aragon, reina de Pertual|Leonor de Aragon]], la reina-biúba (que [[Duarte de Pertual|D. Duarte]] deixara ancarregue de la regéncia de l reino), i l anfante [[Pedro, Duque de Coimbra|D. Pedro]], [[Duque de Coimbra]], sou cunhado, que alguns grupos sociales deseiában ber delantre de la regéncia, durante la menoridade de [[Fonso V de Pertual|D. Fonso VB]], la region de Sacaben fui palco de antensa atibidade diplomática por parte de ls dous co-regentes. La reina stableciu-se cul Rei, l [[Príncepe heirdeiro de Pertual|Príncepe]] [[Fernando de Pertual, Duque de Biseu|D. Fernando]] i las restantes anfantas na poboaçon, ne ls ampeços de [[Agosto]] de [[1439]], assinando a partir dende einúmeros decumientos; D. Pedro çlocaba-se antre Lhisboua (adonde mantenie la sue residéncia) i Sacaben cun relatiba assiduidade, la fin de ls suscrebir.
[[Fexeiro:Infante d pedro duque de coimbra.jpg|thumb|left|150px|L anfante-regente [[Pedro, Duque de Coimbra|D. Pedro]], [[Duque de Coimbra]].]]
Esta situaçon mantebe-se até ampeços de [[Setembre]] seguinte, sendo de [[16 de Setembre]] la redadeira carta assinada puls dous (na bezina poboaçon de [[Camarate]], adonde acabou por se stablecer durante algun tiempo, dada a maior prossimidade cun Sacaben), antes de l anfante D. Pedro partir pa l sou paço senhorial an [[Tentúgal]]. La reina permaneciu an Sacaben até [[25 de Setembre]], data an que se mudou para [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]]; subre este fato scribe [[Rui de Pina]] que «''la Raynha se partio cun ElRey i sous filhos i sue Casa pera Alanquer, muyto rebosa de ls mobimientos i alboroços de Lhixboa, i pouco sigura an Sacaben adonde staba, por ser Aldea fraca i tan acerca de la Cidade''»<ref name="Crónica de D. Afonso B">Cf. [[Rui de Pina|PINA, Rui de]], ''Crónica de D. Afonso B'', capítulo XXXI.</ref>.
Para se resulber la queston de la regéncia, cumbocan-se [[Cortes de Lhisboua de 1439|Cortes para Lhisboua]] an [[1439]], nas quales ls Trés Stados deciden atribuir la regéncia al anfante. Ne ls ampeços de [[1440]], passou l Duque de Coimbra cerca de més i meio an Sacaben ([[23 de Febreiro]] la [[6 de Abril]]), cunforme se deprende de l scatocolo de bárias cartas por si assinadas, relatibas la decisones tomadas nas Cortes de l anho anterior<ref name="Regente D. Pedro">Cf. MORENO, Humberto Baquero, ''La Batailha de Alfarrobeira. Antecedentes i Seneficado Stórico'', Lhourenço Marques, 1973. Estes fatos ancontran-se tamien narrados ne ls purmeiros capítulos de las ''Crónicas de D. Afonso B'' de la outorie de [[Rui de Pina]] i [[Duarte Nunes de Lhion]].</ref>.
==== Sacaben, honra de la [[Duque de Bergáncia|Casa de Bergáncia]] ====
An [[4 de Abril]] de [[1422]], pouco antes de angressar ne l [[Cumbento de l Carmo]] (que fundara anhos antes an [[Lisboua]]) cumo ''Frei Nuno de Santa Marie, [[Carmelitas|L.Carn.]]''), [[Nuno Álvares Pereira|Nun'Álvares Pereira]] procediu a ua nuoba repartiçon de ls sous benes, tenendo doado l [[Conde de Ourén|Cundado de Ourén]] al sou nieto [[Afonso, Conde de Ourén|D. Afonso]]; nesse mesmo decumiento declara-se tamien que l Cundestábel procedera a la doaçon de la «barca de Sacaben», cun todas las sues rendas i dreitos, a un Gil Airas, sou [[scribon de la puridade]]. La eisecuçon de l testamiento de Nun'Álbares, que faleciu an [[1431]], cunferindo l reguengo i l barco de Sacaben la sou nieto D. Afonso, fui cunfirmada pul rei [[Duarte de Pertual|D. Duarte]] por carta de [[24 de Nobembre]] de [[1434]].
Por muorte de l Conde D. Afonso an [[1460]], sin filhos lhídimos, l sou património rebertiu a fabor de sou armano, [[Fernando I de Bergáncia|D. Fernando]], [[Conde de Arraiolos]] i feturo [[Duque de Bergáncia]], la posse deste território. L nuobo xefe de la Casa de Bergáncia cungregaba assi, de nuobo, la plenitude de l património adquirido por Nuno Álvares Pereira lhougo ne l ampeço de l reinado de [[João I de Pertual|D. João I]].
Fazendo parte de l património de l Braganças, Sacaben quemungou de ls momientos de grandeza (mas tamien de l de çgraça) daquela casa ducal. Assi, aquando de la eisecuçon de l terceiro duque, [[Fernando II de Bergáncia|D. Fernando II]], an [[Ébora]] ([[20 de Júnio]] de [[1483]]), i l susequente cunfisco de l benes, la honra de Sacaben retornou a la Corona, cumo [[reguengo (propiadade)|reguengo]] (ua carta régia de [[28 de Júlio]] de [[1483]], suscrita por [[João II de Pertual|D. João II]] an [[Setúbal]], daba a un D. João de la Guerra un quarto de la fruita, de l dízimo i de l pescado de ls reguengos cunfiscados al duque de [[Sacaben]], [[Unhos]], [[Camarate]], [[Frielas]] i [[Charneca (Lhisboua)|Charneca]]) .
An Sacaben pernoitou, a camino de l sou redadeiro ancontro cul rei [[Juan II de Pertual|D. Juan II]], [[Cristóvão Colombo]], recén-chegado de las [[Américas]], cumo ne ls relata ne l sou diário:
:«''Biernes, 8 de marzo''
:''[...] y así lo hizo por quitar sospecha, puesto que ne l quisiera ir, y fue a drumir la Sacamben. [...]''
:''Sábado, 9 de marzo''
:''Hoy partió de Sacamben para ir adonde el Rey staba, que era el balle del Paraíso, nuebe lheguas de Lhisboua[...]''»
Quando [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]] ascendiu al trono an [[1495]], restaurou la Casa de Bergáncia i debolbiu-le ls benes que outrora detibera, ne l númaro de ls quales se ancluía, naturalmente, la honra de Sacaben. Dorabante, i até al fin de la monarquia an [[1910]], l Duque de Bergáncia (i, a partir de [[1640]], l [[lista de reis de Pertual|rei de Pertual]]) , serie l senhor de Sacaben, i nessa cundiçon detenie bários pribilégios, zeignadamente l de [[padroado]], apersentando l prior de la lhocalidade (l qual recebie 240$000 de [[réis]]), i mais seis beneficiados; recebie inda la portaige cobrada pul atrabessamiento de la [[Puonte de Sacaben|puonte subre l riu Trancon]].
Ua outra refréncia andireta a la poboaçon acha-se nun pedido de ls percuradores de la Cámara de Lhisboua a las [[Cortes de Lheirieb de 1438]], cunforme decumiento eisistente ne l famoso ''[[Libro de l Crabos]]'', segundo l qual se pedie que ls portos flubiales de l Teijo (antre ls quales l de Sacaben), adonde hai mui se berificaba l trasporte de mercadorias, stando la ampeçar a assorear, debessen ser lhimpos por forma a eibitar l assoreamiento.
== [[Eidade Moderna]] ==
[[Fexeiro:Escadinhas do Barão de Sacavém.JPG|thumb|350px|Rues streitas, bielas i «''scadinhas''» (cumo la de la foto — la de l ''[[John Stott Howorth|Baran de Sacaben]]' ') lhigando las dues metades de Sacaben (''Sacaben de Cima'' i ''Sacaben de Baixo'') son ardança de l ourbanismo [[Eidade Média|mediebal]] na moderna Sacaben.]]
=== [[Seclo XVI]] ===
==== Un período de zambolbimiento sin paralelo ====
Neste período, Sacaben creciu ourbanamente, quier an direçon als [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]] (atrabeç de la sue ''Rue Dreita'', atual ''Rue Almirante Reis'', ourientada ne l sentido de [[Lisboua]]), quier inda an direçon al [[Riu Teijo|Teijo]] i al [[Riu Trancon|Trancon]], pula ''Rue de l Mastros'' (atual ''Rue José Lhuís de Morales'', que tamien efetuaba la lhigaçon antre ''Sacaben de Cima'' i ''de Baixo'', i cunduzia a la puonte que la lhigaba a la borda la [[Norte]] de l Trancon). Ne l eissencial, las lhigaçones biárias fundamentales permanecírun praticamente inalteradas até meados de l [[seclo XX]].
Era por aqueilhes dous rius citados que passaba l grosso de la atibidade [[comércio|comercial]] de Sacaben; l Trancon era mesmo la percipal bie de scoamiento de pordutos de la zona saloia de l Termo de Lhisboua, stando repleto de ambarcaçones até al [[terramoto de 1755]]. Na borda de l Trancon, adonde eisistian yá un [[porto (trasporte)|porto]] flubial cun cales de atracaige, anstala-se agora, cul período de las [[Çcubrimientos Pertueses|çcubiertas martítimas de l Pertueses]], un [[staleiro]] nabal (ó [[terecena]]), ne l qual se custruíran, quilhórun i/ó se calafetórun nabios, nun solo mercantis, cumo tamien de guerra<ref name="Porto de Sacaben" />. Tanto l porto cumo l staleiro stubírun atibos até al [[seclo XVIII]], por altura de l [[terramoto de 1755]], tenendo cuntribuído antensamente para la amportança eiquenómica de l sítio de Sacaben, paralelamente cula porduçon de las mais bariadas speces hortícolas i fruitícolas de las sues quintas saloias, eilogiadas an relatos coebos, i que al lhongo de ls seclos permitiu l abastecimiento de Lhisboua cun pordutos frescos.
De fato, mui ambora Sacaben bibisse an grande parte a la custa de l sou riu, nun menos amportante era l papel que la atibidade agrícola tenie na freguesie: dua [[carta de quitaçon]] datada de [[26 de Janeiro]] de [[1501]], sabemos que l reguengo de Sacaben porduzia, an eigual proporçon, l [[trigo]] i la [[cebada]]<ref name="Gramíneas">Cf. OLIVEIRA MARQUES, La. H., ''Antoduçon a la Stória de la Agricultura an Pertual'', Lhisboua, Eidiçones Cosmos, 1978, p. 76.</ref>.
==== Refréncias al lhugar de Sacaben durante l ''[[Seclo de Ouro]]'' ====
De l anho anterior ([[1500]]), conhece-se ua amportante refréncia la Sacaben i al sou [[almoxarife]], na ''Carta de l Achamiento de l [[Brasil]]'', de [[Péro Baç de Camina]] («''Passou-se anton para la outra banda de l riu [[Diogo Dies]], almoxarife que fui de Sacaben, l qual ye home gracioso i de prazer''»). Presume-se que este Diogo Dies almoxarife de Sacaben fusse l armano de l nabegador [[Bartolomiu Dies]], i el mesmo l respunsable pula çcubierta de la ilha de [[Madagáscar]].
An [[1511]], la poboaçon de [[Camarate]], an franco crecimiento eiquenómico i demográfico, separa-se de [[Sacaben]], por meio de [[aforamiento|foral]] outorgado por [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], ne l die [[1 de Maio]] desse anho, reduzindo sensiblemente an metade la dimenson geográfica de la freguesie-mai.
Antre [[1531]] i [[1533]], aquando de la besita als mosteiros [[Orde de Cister|cistercienses]] na [[Península Eibérica]] (nua tentatiba de moralizar la bida monástica de ls monges peninsulares), rializada pul [[Abade]] de [[Clarabal]] Don Edme de Saulieu, surge ua aluson la Sacaben i al sou barco na obra ''Peregrinatio Spanica'', redigida pul tamien cisterciense Claude de Bronsebal, dezindo l sou relato, ne l die [[12 de Agosto]] de [[1532]], que «''siuit Dominus Blixbonan eit uenit trasire barquan la Sacauent eit iacere in burgo uocato Poue''» (''Monsenhor saliu de Lhisboua i atrabessou na barca de Sacaben i repousou ne l burgo chamado [[Póboa de Santa Eirie|Póboa [de Santa Eirie]]]'')<ref name="Peregrinatio Spanica">Cf. BRONSEBAL, Claude de, ''Peregrinatio Spanica''. Antrodution, tradution eit notes par Don Maur Cocheil, tome I, Paris, Presses Ounibersitaires de France, 1970, p. 363.</ref>.
[[Fexeiro:Antigo Convento de Nossa Senhora dos Mártires e da Conceição.jpg|thumb|left|400px|L [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon]] (hoije l ''Batalhon de Adidos de l Eisército Pertués''), mandado arguer por [[Miguel de Moura]] i sue mulhier Brites de la Cuosta an Sacaben.]]
An [[1535]] chegaba la Lhisboua [[Diogo Botelho Pereira]], que cometiu la heiróica proeza de biajar solico zde la Índia até Pertual nua simples ''[[nabio|fusta]]' ' (ua ambarcaçon de dimenson mui reduzida) aparelhada por si mesmo, la fin de cuntar al soberano (que anton se achaba an [[Ébora]]) que l se ampeçara la custruçon de la fortaleza de [[Diu]] sob ls auspícios de l [[Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|gobernador de l Stado de la Índia]], [[Nuno de la Cunha]]. Segundo la narratiba de [[Diogo de l Couto]], nas ''[[Décadas de Ásia]]'', cumo Diogo Botelho nun trazie cartas de l gobernador que cunfirmassen la sue stória, l rei nun l quijo crer, mas dirigiu-se mas la Lhisboua, la fin de ber la ambarcaçon an que cometera tal ampresa. Segundo Couto, la fusta fui lhebada para tierra firme, an Sacaben, ende tenendo permanecido por bários anhos (até caer als pedaços), sendo besitada por einúmeras pessonas que nun acraditában ne l feito de Botelho; mas, [[Gaspar Correia]], nas sues ''[[Lendas de la Índia]]'', refree que l rei la mandou queimar, para que «''nun se bulgarizasse la eideia de que era possible fazer la biaige an tan modesto meio''».
De meados de l reinado de [[João III de Pertual|D. João III]], eisiste un decumiento, patente na [[chancelarie]] régia, pul qual l monarca dou l rendimiento de bárias saboaries de ls alredores de Lhisboua ([[Almendra (Maçon)|Almendra]], [[Abrantes]], [[Aldé Galega de la Merceana]], [[Montijo|Aldé Galega de l Ribateijo]], [[Alhandra (Bila Franca de Xira)|Alhandra]], [[Alhos Bedros]], [[Almada]], [[Alberca de l Ribateijo|Alberca]], [[Azeiton]], [[Barcarena (Oeiras)|Barcarena]], [[Barreiro]], [[Benfica (Lhisboua)|Benfica]], [[Carnide (Lhisboua)|Carnide]], [[Cascales]], [[Castanheira de l Ribateijo|Castanheira]], [[Cheleiros]], [[Coina]], [[Colares (Sintra)|Colares]], [[Ericeira]], [[Labradio]], [[Lumiar]], [[Mafra (Pertual)|Mafra]], [[Palhales (Barreiro)|Palhales]], [[Puonte de Sor]], [[Pobos]], [[Custáncia|Punhete]], '''[[Sacaben]]''', [[Santo Anton de l Tojal|Santo António de l Tojal]], [[Sardoal]], [[Sesimbra]], [[Sintra]], [[San João de la Talha|Talha]], [[Torron (Alcácer de l Sal)|Torron]], [[Bialonga]] i [[Bila Franca de Xira|Bila Franca]]) , que custituían [[monopólio]] régio, a las freiras de l [[Mosteiro de Santa Clara]] de [[Lisboua]]<ref name="Chancelarie de D. João III">Cf. [[Torre de l Chimpa|I.La.N./T.T.]], Chancelarie de D. João III, ''Oufícios, Padrones i Doaçones'', lhibro 72, fól. 11.</ref>.
Ne l ''Tratado de la Majestade, Grandeza i Abastança de la Cidade de Lhisboua: statística de Lhisboua de 1552'', cumpuosto por [[João Brandon de Buarcos]], dá-se ambora de haber al redor de Lhisboua 1300 barcas pa l comércio, sendo 120 partilhadas puls moradores de [[Sacaben]], [[Camarate]], [[Unhos]], [[Frielas]], [[Tojal]] i [[Pobos]].
L ''Regimiento de ls Oufeciales Macánicos de la Mui Nobre i Siempre Lheal Cidade de Lhisboua'', cumpuosto an [[1572]], ourdena que nanhun barco que passasse ne l riu de Sacaben podisse trasportar mais de uito pessonas an simultáneo, i stablece inda que nun podisse la dita ambarcaçon tener por arrales nin «''[[mouros|mouro]], nin [[pobos ameríndios|índio]], nin [[negro]], nin [[mulato]]''», andependientemente de ser [[scrabo]] ó lhibre.
==== Ls derradeiros anhos de l seclo XVI: la [[Crise de sucesson de 1580|crise sucessória]] de [[1580]] ====
Ne l redadeiro quartel de l [[seclo XVI]], mantebe prolífica atibidade an Sacaben (adonde possuía ua quinta) [[Miguel de Moura]], [[scribon de la puridade]] del-rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]], nembro de l [[lista de bice-reis durante la dinastie filipina|cunseilho de gobernadores de l reino]] ne l tiempo de [[Filipe II de Spanha|Filipe II]] i inda un de l [[padroeiro]]s de l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon]], de [[Capuchinho|Capuchinhas]], que mandara fundar an cunjunto cun sue mulhier Brites de la Cuosta, la qual a el se recolheu passado la muorte de l marido.
Passado la muorte de l [[cardeal]] [[Anrique I de Pertual|D. Anrique] ], assume l poder l [[Cunseilho de Gobernadores de l Reino de Pertual]], por si nomeado; la populaçon, nun deseiando ber la Corona nacional ounida la Spanha, aclama an [[Santarén (Pertual)|Santarén]], an [[19 de Júlio]], l [[Prior de l Crato]] [[António I de Pertual|D. António]] cumo rei. Ne l die [[21 de Júlio|21]], acumpanhado por quenhientos homes la pie i a cabalho, pon-se an marcha para la capital, chegando la [[23 de Júlio|23]] la Sacaben, a las puortas de Lhisboua, tenendo sido siempre acolhido ne l meio de grande entusiasmo. Assi i to, «''a la passaige de l corteijo por Sacaben sucedie l purmeiro eipisóido dramático de l sou reinado: un tiro çgarrado, que alguns supunhan ser dirigido contra l própio monarca, fui atingir an cheno l fidalgo D. Francisco de Almeida, que caiu redondamente ne l suolo''»<ref name="D. António">Cf. [[Joaquim Beríssimo Serron|BERÍSSIMO SERRÃO, Joaquim]], ''L Reinado de D. António, Prior de l Crato'', bol. I — ''1580–1582'', Coimbra, MCMLBI, p. 43.</ref>.
Por essa mesma altura, quando staba an causa la antegraçon de l reino de Pertual na Corona de las [[Spanha]]s, las potencialidades de Sacaben i de l sou porto nun passórun çpercebidas a un de ls percipales melitares castelhanos ambiados la [[Lisboua]], l [[almirante]] [[Álbaro de Bazán]], [[Marqués de Santa Cruç|Marqués de Santa Cruç de Mudela]], l qual, nua carta al rei [[Filipe II de Spanha]] (cunserbada na ''Seción de Guerra y Marina'' de l ''[[Archibo General de Simancas]]''), afirma que:
<blockquote>«''[...] tener las naos en este riu de Lhisboua ne l cumbiene pues se menoscaban y gastan malas de amarras cun los tiempos tormientosos que en él ay que otras naos ganan y que sería meijor tenerlas en '''el riu de Sacaben''', que s de ls lheguas desta ciudad adonde cun de ls cabos de sparto y de ls hombres starían siguras y sin menoscabarse, ni cun riesgo de perderse por ne l antrar allí mar que les pueda hazer de lañl y tener mucho abrigo que las naos que usan por se tan grandes ne l pueden antrar en el dicho río ni tampoco dexarían de antrar en los puertos de la Andias y hazer la nabegación malas la fín de star allá el berano por negociar y çpacharse sin riesgo. [...]''»<ref name="Archibo General de Simancas">Bide [http://www.ceha-madeira.net/canaries/ai9.html CEHA-Madeira]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.</blockquote>
Passado la [[batailha de Alcántara]], trabada junto a la [[Alcántara (Lhisboua)|poboaçon de l mesmo nome]], ne ls arrabaldes de [[Lisboua]], an [[25 de Agosto]] de [[1580]], l Prior de l Crato, derrotado pulas fuorças de l [[Duque de Alba]], [[Fernando Álbareç de Toledo y Pimentel]], i ferido cun algua grabidade, decide ancabeçar la resisténcia ne l Norte de l Paíç, partindo de Lhisboua rumo la [[Santarén (Pertual)|Santarén]], la bila que purmeiro aclamara la sue rialeza. Ambora nun se conheça l itinerário sato de la fuga, [[Joaquim Beríssimo Serron]] sugere que, na fuga de [[Lisboua]], D. António tenga passado ó por [[Sacaben]], ó pul [[Tojal]], dues freguesies banhadas pul [[riu Trancon|Riu de Sacaben]] i adonde eisistian puontes que l cunduzirian la [[Bila Franca de Xira]], de adonde tomou l camino de la [[Azambuja]] até [[Santarén (Pertual)|Santarén]]<ref name="Batailha de Alcántara">Cf. BERÍSSIMO SERRÃO, Joaquim, ''L Reinado de D. António, Prior de l Crato'' […], pp. 116–117.</ref>.
==== La grande peste de [[1599]] ====
{{ber artigo percipal|'''[[Nuossa Senhora de la Salude]]''' i '''[[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André (Sacaben)#Ourago moderno: Nuossa Senhora de la Salude|Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André]]' ''}}
[[Fexeiro:Santuário de Nossa Senhora da Saúde.JPG|thumb|400px|L [[Capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André (Sacaben)|Santuário de la Senhora de la Salude]] alberga la eimaige tardo-mediebal de la ''Senhora de la Salude'' zde la sue çcubierta, aquando de la grande [[peste negra|peste]] de [[1599]].]]
De l final de l seclo ([[1599]]), aquando dun grande surto de [[peste negra|peste]], fui çcubierta la státua de la [[Nuossa Senhora de la Salude|Senhora de la Salude]], que a partir de anton passou a ser benerada cun special carinho puls sacabenenses, i colocada na [[capielha de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André (Sacaben)|capielha de Santo André, anton renomeada de Nuossa Senhora de la Salude i de Santo André]].
=== [[Seclo XVII]] ===
==== Ruína de la [[Puonte de Sacaben|puonte romana]] ====
Antretanto, cula ruína de la [[Puonte de Sacaben|bielha puonte romana]] (refrenciada cumo stanjo yá an ruínas an [[1570]], cumo yá fui dezido, por [[Francisco de Houlanda]]), sin tener sido jamales reconstruída, por ancúria de l gobernantes, la trabessia de pessonas i benes ne l riu de Sacaben tubo que ser feita, dorabante, atrabeç dua barca; l [[Duque de Bergáncia]], donatário de la poboaçon i de ls sous dreitos alfandegários, arrendou als barqueiros de l Trancon la portaige ne l balor de 300 000 [[réis]] anuales. Einicialmente, cada [[cabalheiro]] pagaba 3 réis de portaige; mais tarde, l Duque decidiu oumentar l balor de l amposto, passando a cobrar 5 réis als [[peon]]es (que até anton stában isentos), 20 réis als cabaleiros i animales de tiro, i 40 réis pul trasporte de carros. Estes précios sagerados lhebórun l monarca (anton [[Filipe III de Pertual]]) a acumparar cun las taxas praticadas noutras bias flubiales, cuncluindo séren mui onerados ls habitantes de la region na trabessia de l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]]. Emitiu-se anton un regimiento (datado de [[25 de Maio]] de [[1628]]), que percurou faborecer las populaçones, tenendo-se regressado, ''b. g.'', al balor de 3 réis de portaige, aplicado a todos ls andebíduos.
Cumo alternatiba, muitas pessonas preferian çlocar-se un pouco mais, até al [[Tojal]], i ende atrabessar l [[riu Trancon|Trancon]] nua puonte an melhor stado.
==== Sacaben nas corografies seiscentistas ====
L [[chantre]] de la [[Sé de Ébora]], [[Manuel Seberin de Fazerie]], tenendo rializado trés biaiges por Pertual antre [[1604]] i [[1625]], passou dues bezes por Sacaben, na purmeira i na terceira biaiges, dando cunta de las sues ampressones subre l lhocal. Assi, de la sue segunda biaige, an [[1609]], deixou-me ls l seguinte relato:
::«''De Lhixboa la Sacauen ha dues lhegoas. Sacauen hei hun lhugar de 100 bezinhos eidificado polla comodidade de hun braço de Teio que polla tierra drento entra dues lhegoas ate Lhoures donde toma l nome. Hei este esteiro quando dezemboca ne l Teio de gran fondo; tanto que nelle entraõ nabios de muitas tonelladas, i alguns galeones de carreira de la Jndia, la lharguesa naõ hei muita i se passa este estreito por huana barca que hei stanque de l duque de Bergáncia heirdado de l Conde Nuno Albres, la quien dou ElRey D. Joaõ purmeiro i le rende seicientos cruzados. L Riu se uai streitando polla tierra drento para la parte de l Poente siempre an altura que nabegaõ barcas, i de huana parte i de outra de la rieira esta cerquada de quintas fresquissimas, i de muitas marinas, la ultima parte deste Riu desta pouco de l de Alcantara, i rompendose huns balles que antre eilles corren, se poderaõ quemunicar sin muita deficuldade cumo l cunsiderou eicelentemente Lhuis Mendes de Basconcelos. De Sacaben ate Pouoa hei lhegoa i meia''»<ref name="Manuel Seberin de Fazerie">Cf. [[Manuel Seberin de Fazerie|FARIA, Manuel Seberin de]], ''Biaiges an Pertual de Manuel Seberin de Fazerie (1604-1609-1625)''. Antroduçon, trascriçon i notas de [[Joaquim Beríssimo Serron]], [[Lisboua]], [[Academie Pertuesa de la Stória]], 1974, pp. 74-76.</ref>.
De la biaige de [[1625]] deixa-me ls Seberin de Fazerie ua ambora mui mais sumária:
::«''[...] i quinta feira 18 de Setembre partimos todos para Lhisboua i benimos jantar aquelle die la Sacaben, i fumos hospedes de l frades, que assisten las freiras. Dipois de l jantar pellas tres de la tarde ne ls metemos an hun barco i fumos nabegando riu assima bendo aquelle eicelente sitio taõ cultibado de benies i pomares, i enobrecido cun quintas, fumos ate Frielas donde fazimos buolta, i benimos iba tarde la Sacaben i pusemonos lhougo a cabalhlo [...]''»<ref name="Manuel Seberin de Fazerie">Cf. [[Manuel Seberin de Fazerie|FARIA, Manuel Seberin de]], ''Biaiges an Pertual de Manuel Seberin de Fazerie (1604-1609-1625)''. Antroduçon, trascriçon i notas de [[Joaquim Beríssimo Serron]], [[Lisboua]], [[Academie Pertuesa de la Stória]], 1974, pp. 153-154.</ref>.
Anhos antes, an [[1620]], aludie assi la Sacaben [[Nicolau de Oulibeira|Frei Nicolau de Oulibeira]], na sue obra [[Libro de las Grandezas de Lhisboua]]:
::«''Passando l riu, quedan de la parte de Lhisboua las freguesies seguintes: Sacaben, adonde hai un mosteiro de relegiosas franciscanas capuchas çcalças, an númaro de trinta, sin tenéren serbidoras; todas serben nas tarefas quemuns de l cumbento. Este lhugar ten ua freguesie, cun duzientos i sessenta fuogos, i setecentas pessonas''»<ref name="Nicolau de Oulibeira">Cf. [[Nicolau de Oulibeira|OLIVEIRA, Frei Nicolau de]], ''Lhibro de las Grandezas de Lhisboua''. Prefácio de Francisco Santana. Atualizaçon de l testo por Marie Heilena Bastos. Facsílime de la eidiçon de Lhisboua, 1620, Lhisboua, Bega, 1991, p. 553.</ref>.
Anhos mais tarde, an [[1629]], [[Miguel Lheiton de Andrada]] dá a la stampa la sue ''[[Miscelánea|Miscelánea de l sítio de Nuossa Senhora de la Luç de l Pedrógon Grande: aparecimiento de sue eimaige, fundaçon de l sou Cumbento i de la Sé de Lhisboua, cun muitas curjidades i poesies dibersas]]'', na qual alude sucintamente, nun registo bibo i curjidoso, lhougo nas purmeiras páiginas de l sou «2.º Diálogo» (trabado antre las [[personaige]]s ''Galácio'' i ''Deboto''), a la barca de l [[Riu Trancon]] (falando na supramencionada queston de ls balores a pagar pula trabessia de l mesmo riu), a la [[Puonte de Sacaben]] (anton an ruína, lhamentando la ancúria de la Cámara de Lhisboua), al porto adonde se querenában las [[nau]]s, al [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Mosteiro de Nuossa Senhora de l Márteres]] i a la [[Batailha de l Riu de Sacaben]]:
::[[Fexeiro:Cquote1.svg|30px]] <big>'''Diálogo Segundo'''</big>
::''Dá-se la rezon de l Mosteiro de Nuossa Senhora de ls Martyres de Sacaben. I de la puonte de piedra que eilhi habie i poderie haber agora. […]
:'''Galácio''': ''Pus até eiqui benimos andando por to esse buosso gabado sítio de l Cumbento de Nuossa Senhora de la Luç, apertemos l passo, que parece bai zamarrando esta barca de Sacaben''.
:'''Deboto''': ''Ó de la barca!''
:'''Galácio''': ''Pacéncia, que hai habemos de asperar que torne.''
:'''Deboto''': ''Esta hei huma cousa an que you a perco, haber de star Lhisboua cumo anfreada cun esta barca, tanto contra sue nobreza i commodidade de sous moradores i caminantes, podendo tan facilmente haber eiqui huma puonte de barcas cumo an Sebilha, a pouco custo ó sin algun.''
:'''Galácio''': ''Algua cousa debe haber nesso de por meio, pus se nun faç, sendo notoriamente tan neçaira i útele.
:'''Deboto''': ''Nanhue, que you saba, se nun se fur por se nó prejudicar a la renda que l Duque de Bergáncia ten desta barca, que se le arrenda an trezientos mil réis cada anno, tenendo-a bisto muitos que hoije son bibos, andar arrendada an dieç ó duoze mil réis cada anno, i pagar la trés réis cada pessona a cabalho i agora la bintén, pul grande çcuido de l de la Cámara de Lhisboua.''
:'''Galácio''': ''Nun parece debe ser la causa esso que dezis de l Duque, que sendo hun príncepe tan grandioso, nun le deben de benir an cunsidraçon essas pouquidades an respeito de l bien commun i grandeza de Lhisboua, a la qual se lo pedisse le lhargarie mui facilmente esta barca.''
:'''Deboto''': ''Se esto nun hei, menos l debe ser l que dízen, que por causa de las náos la que neste riu se dá querena, porque para alhá de que yá eiqui se le nun dá, se nun de la banda d'para alhá; era fácele abrir-se essa puonte, i passada la náo tornar-se a ancerrar, ó fazer-se adonde las náos les podessen dar essa querena pera la banda de l mar. Nin menos l debe ser la passaige de l barcos, que nabegon l riu arriba, que podion tirar ls mastros i passar; quanto mais, que ls deste riu son tan pequeinhos, que cun eilles poderion passar por ambaixo de la mesma puonte; pul que la rezon de l Duque, me parece cunsidrable se algua l causa ó ampede, i poderá esso tener remédio mui fácele. Que cun esse meio rela que chamon de la ágoa, que outra beç se ampoç para la trazida de ágoa al rocio, an cada quartilho de bino, i rial an cada arrátel de chicha, se poderie sastifazer al Duque, i fabricar-se eiqui huma puonte de barcas.''
:'''Galácio''': ''Comtudo, me parece mui custo haber-se de aguantar essa puonte, para alhá de l feitio della.''
:'''Deboto''': ''Nun serie senó mui pouco; porque, que cousa son seis ó siete barcas, que puoden durar trinta ó quarenta annos? quanto mais que solo las cabalhgaduras la trés réis bastaba bien a esse custo, porque tamien acudiron ls ganados la esta passaige.''
:'''Galácio''': ''Tamien haberie difficuldades i brigas subre essa paga.''
:'''Deboto''': ''Se na barca esso nun acunte, menos serie na puonte; quanto mais, que se poderie poner na antrada huma puorta, i cessarie esse anconbeniente. I you digo esto an causo que la cidade la nun podisse aguantar de grácia, l que fura grande nobreza de Lhisboua, la que purmeiro se houbira de acodir, que la outras cousas menos neçairas i menos nobres. Pus bemos que quando Lhisboua era nada, an cumparaçon de l que hoije hei, tenie eiqui puonte de piedra, segundo agora se parece ne ls pedaços de piares que della eilhi bedes, desta banda i de la outra.''
:'''Galácio''': ''Esso serie hai muitos mil annos, an tiempo que este riu serie mais streito, i menos fondo.''
:'''Deboto''': ''La anchura hei la mesma, segundo mostron ls bruxedos de ls piares que bedes, que chega l riu a eilles i nun passa; i quanto la perfundidade, inda que seia mais, l que nun sabemos, comtudo, bien se podira refazer de piedra, que ne l fondo deben star ls aliçaces ó bases de l piares; quanto mais, que la arte de la architetura cun denheiro mui alcança i puode, pera se fazer de hun solo arco: pus dízen, que hei anfenita esta arte sin termo. I bemos que naquelle tan famoso riu Danúbio, stá inda an pie la puonte que nelle mandou fazer l Amperador Trajano, cun quási todos ls piares anteiros por cima de la ágoa ciento i cincoenta pies, ls binte delles, que se parécen, i cada hun de sessenta pies de grossura, i l ban de cada arco de ciento i sessenta pies. […] Por adonde dino era de la grandeza de Lhisboua, haber eiqui huma famosa puonte de piedra, inda que se fintasse para esso to l reino.''
:'''Galácio''': ''Yá ne ls cuntentáramos cun eilla de barcas''.
:'''Deboto''': ''I you dessa bos trato. Mas, al que dezistes de se poder tener alargado este riu, l que eiqui nun fizo, bien sei, que ls rius ban comendo i abaixando las tierras, i tenho pera mi que esses balles grandes i piquenos i essas bárzeas i beigas spaçosas fúrun causadas de las ágoas de ls rius i anxurradas deilhes, i de las chenas i chubas, que ban comendo i lhebando a tierra i çcubrindo estas ossadas i penedies que l sol fui criando i coalhando ambaixo de la tierra della mesma. […] Mas eiqui nun hai esses miles de annos, que cuidales habie esta puonte: porque ne l tiempo que el-Rei D. Affonso Heinriques, purmeiro de Pertual, cercou Lhisboua i a tomou als Mouros, stando subre eilla tubo abiso cumo la binhon socorrer ls Mouros de la comarca de Alenquer. I sabendo habion de passar por esta puonte de Sacaben, les mandou tomar l passo cun giente de cabalhlo (que nun podie ser muita), ls quaes achando yá ls Mouros, que quási todos a tinhon passado, tibiran cun eilles huma mui peligrosa i zeigual batailha, porque sendo mui poucos i ls Mouros muitos, yá la nun podírun scusar sin se perdíren, i delles houbiran huma mui sinalada bitória neste praino. Adonde disseiran depuis ls Mouros beneran huma molher que ls cegaba, i ls zbaratou, que fui la Birge Nuossa Senhora, la cuja honra i por mimória desta bitória se eidificou aquella eigreija que eilhi bedes. La aqual nestes annos redificou Miguel de Moura, que fui hun de l cinco Gobernadores que el-Rei Philippe, purmeiro deste reino, deixou nelle, fundando eilhi aquelle mosteiro tan relegioso de Capuchinhas. I la esta eigreija de Nuossa Senhora de l Mártyres, puls cabalhleiros que nella foron sepultados, que eiqui nesta batailha peleijando foron muortos. Que naqueilhes tiempos chamabon mártyres a todos que peleijando contra Mouros, eron muortos; cumo la eigreija de Nuossa Senhora de l Mártyres de Lhisboua, que ls Angrezes fundaran neste cerco […] pera anterráren sous muortos. […]''
:'''Galácio''': ''Por essa cunta nun seran passados muitos cientos de annos, que eiqui habie esta puonte, pus esse cerco i a tomada de Lhisboua fui ne l anno de 1147, segundo se bé ne ls lhetreiros que stan na Sé de Lhisboua i l dízen ls Chronistas todos, i l Padre Frei Bernardo de Brito, depuis delles; i se essa puonte nesse anno staba anteira que se passaba por eilla cumo dessa batailha i passada de ls Mouros se collige, i de la tradiçon antiga i mimórias, que desso hai nesta eigreija; i nun debendo lhougo acabar-se, antes durar muitos annos essa puonte depuis desso; queda claro, nun séren, nin podéren ser passados muitos annos, ó cientos de annos que duraba essa puonte, i la habie eiqui. Donde cunsidero trés cousas: purmeira, la fuorça de l tiempo an gastar i cunsumir todo, até a mimória de l que fui. Hei que até las piedras ténen tamien sue eidade, pus bemos acabadas sin mimória algua, nin rasto, tantas cousas i tan grandes, que sabemos houbo de eidifícios i cidades. I quon depressa se acabou a mimória de todo, i de cumo la dessa puonte, de que parece nun hai outra, se nun esso que me cuntales cun estes pedaços que della bemos, por culpa de nuossos passados ourdinária daquelles tiempos, sepultáren cousas grandes nas trebas de l squecimiento, cuntentando-se cun solo la honra persente de las oubrar. […]'' [[Fexeiro:cquote2.png|30px]]<ref name="Miguel Lheiton de Andrada">Cf. [[Miguel Lheiton de Andrada|ANDRADA, Miguel Lheiton de]], ''Miscelánea''. Facsímile de la 2.ª eidiçon de Lhisboua, Amprensa Nacional, 1867; antroduçon de Manuel Marques Duarte, Lhisboua, Amprensa Nacional-Casa de la Moeda, 1993, pp. 32–35.</ref>.
==== Sacaben i la [[Restauraçon de la Andependéncia|Restauraçon]] ====
Segundo l ''Dicionário Stórico, Corográfico, Heiráldico, Biográfico, Bibliográfico, Numismático i Artístico de Pertual'', l nome de la poboaçon surge citado nua enigmática [[carta]] [[código|codificada]] que un de l [[Cunjurado]]s de [[1640]], l Dr. [[João Pinto Rieiro]], dirigiu al [[Duque de Bergáncia]] [[João IV de Pertual|D. João]]; cun eifeito, tenendo-se decidido, ne l die [[25 de Nobembre]], que la rebolta deberie tener lhugar deilhi la seis dies, João Pinto Rieiro fui ancumbido de quemunicar l fato al feturo monarca pertués, screbendo-le que serie ne l die [[1 de Dezembre|1.º de Dezembre]] seguinte «''que se debie de resulber l causo de ls freires de Sacaben''» — lhocalidade que era, cumo yá fui dezido, ua de las honras de la casa de Bergáncia, i adonde se situaba l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon]], fundado por [[Miguel de Moura]] i sue mulhier Brites de la Cuosta ne l final de l seclo anterior, i al qual l Duque tenie isentado de l pagamiento de ciertas oubrigaçones; tal aluson al ''causo de ls freires de Sacaben'' pressupone que houbisses, talbeç, algua cuntenda que oupusisse l mosteiro al Duque, mui probablemente al nible de oubrigaçones fiscales. Fui atrabeç desta mensaige codificada que se alertou l [[Duque de Vergáncia]] para las mobimentaçones an curso çtinadas la [[Restauraçon de la Andependéncia|restaurar la andependéncia]] de [[Pertual]]<ref name="Restauraçon">Bide http://www.arqnet.t/dicionario/ribeirojpi.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
Passado la [[Restauraçon de la Andependéncia|Restauraçon]], abentou-se bárias bezes la eideia (zeignadamente ne ls reinados de [[João IV de Pertual|D. João IV]] i [[Afonso BI de Pertual|D. Afonso BI]], cula [[guerra de la Restauraçon|guerra]] contra [[Spanha]] a decorrer), de lhigar l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]] al [[Ouceano Atlántico]], fazendo-lo zambocar na [[praia de l Baleal]], custituindo este curso de auga que iba zde [[Sacaben]] la [[Peniche]] ua lhinha de defesa natural de la [[capital]]; l porjeto nunca fui lhebado abante, i fui-se als poucos zbanencendo, ambora inda fusse recordado quando, ne l ampeço de l [[seclo XIX]], se custruíran las [[Linhas de Torres|Linhas de Torres Vedras]] para deter ls [[Guerra Peninsular|ambasores franceses]].
De l redadeiro [[quartel]] deste seclo, segundo [[Joaquim Veríssimo Serron]] ne ls diç na sue ''Stória de Pertual'', hai ambora de haber falta crecente de peixe nun solo ne l [[Stuário de l Teijo]], cumo tamien ne ls rius sous tributários, ne l númaro de ls quales se cuntaba l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]]. Esto porque se usában redes de pesca cula malha «''mui meuda''» (ls ''chinchorros''), l que lhebou las outoridades [[Lisboua|lisboetas]] la ambocáren ua postura municipal de [[1591]], que proibia la outelizaçon de chinchorros; ambora ls pescadores se téngan amotinado contra ls [[almotacé]]s de la capital (ls respunsables pul abastecimiento ourbano, antre outras funçones), an [[1687]], la porbiçon mantebe-se.
An [[1690]], durante l reinado de [[Pedro II de Pertual|D. Pedro II]], l soberano financiou an parte la recustruçon de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|capielha-mor de la Eigreija de la Senhora de la Bitória]], la meias cul zambargador [[José Galbon de Lhacerda]] (feturo [[chanceler|chanceler-mor]] de l reino, durante l reinado de l sou filho [[João B de Pertual|D. João B]]), i cuntando inda cula cuntribuiçon de smolas populares.
=== [[Seclo XVIII]] ===
Ne l [[seclo XVIII]], rializában-se an Sacaben grandes [[tourada|fiestas de touros]], por ocasion de l més de [[Setembre]], an houmenaige la [[Santa Ana]], cumo memora un curjidoso fólio cunserbado na [[Biblioteca Nacional de Pertual]], antitulado ''Fiestas de Sacaben an ousequio de la Senhora Esta. Anna: çcripçon dellas an l terceiro die an que foron ls Cabalhleiros cumbatentes Francisco de Mattos i Jozé Roquete'', de la outorie dun tal Tomás Galho<ref name="Tomás Galho">Bide [http://oupac.porbase.org/ipac20/ipac.jsp?session=1C6U5802074Y7.12310&profile=porbase&uri=full=3100024@!1257656@!63&ri=1&aspet=basic&menu=search&source=192.168.0.17@!porbase&ipp=20&staffonly=&tern=sacab%C3%A9n&andex=.GW&uindex=&aspet=basic&menu=search&ri=1#focus Terceiro die, de touros ne l sitio de Sacaben por ousequio á senhora S. Anna, ne l fin de l meç de setembro de l anno prossimo passado : Ne l qual foron cabalheyros cumbatentes Francisco de Mattos Ferreira i Souto i José Moquete. (Sylba.)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} i [http://oupac.porbase.org/ipac20/ipac.jsp?session=1C6U5802074Y7.12310&profile=porbase&uri=full=3100024@!700457@!26&ri=1&aspet=basic&menu=search&source=192.168.0.17@!porbase&ipp=20&staffonly=&tern=sacab%C3%A9n&andex=.GW&uindex=&aspet=basic&menu=search&ri=1#focus. Fiestas de Sacaben an ousequio de la Senhora Esta. Anna: çcripçon dellas an l terceiro die an que foron ls Cabalhleiros cumbatentes Francisco de Mattos i Jozé Roquete]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ne l sítio de la Biblioteca Nacional de Pertual.</ref>.
Na purmeira metade de l [[seclo XVIII]], fui pul [[Riu Trancon|riu de Sacaben]] que seguiran ls torreones de l [[Palácio Nacional de Mafra|Cumbento de Mafra]], an ambarcaçones, até al [[Tojal]]; solo a partir dende fazien l resto de l percurso por tierra.
Por orde de [[João B de Pertual|D. João B]], l [[matemática|matemático]] [[Bento de Moura]] ([[1706]]–[[1776]]) fui ancarregado de reformular la barca de l Trancon, segundo refree l Padre [[João Batista de Castro]] na sue obra de geografie [http://purl.t/436/1/html/Berde6/Tomo%20Primeiro/p_P158.html ''Mappa de Pertual Antigo, i Moderno'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[1763]]). Este fato dou azo la que [[Pinho Lheal]] screbisse que habie sido custruída ua puonte de barcas, supostamente anterior a la mais coincida puonte de barcas de l Paíç, que lhigaba l [[Porto]] la [[Bila Nuoba de Gaia|Gaia]]. Inda assi, parece tratar-se dua grosseira anterpretaçon de Pinho Lheal, jamales tenendo eisistido ua puonte de barcas an Sacaben, pus l que João Batista de Castro scribe an dous lhocales de la sue obra ye: «''Por orde de D. João B se reformou la barca de passaige deste riu pula admirable idéa de l nuosso ansigne maquinista Bento de Moura, cun grande commodidade pa ls passageiros''» i «''eisiste hoije ua barca de carreira, que por ambençon angenhosa de Bento de Moura, facilita mui la passaige de huma para outra parte''».
==== Sacaben na nuoba cidade i metrópole de Lhisboua Ouriental ====
An [[7 de Nobembre]] de [[1716]], l [[Papa Clemente XI]] criou, la anstáncias de l rei D. João B, l [[Patriarcado de Lhisboua]], funcionando na Capielha Rial de San Tomé, l qual cungregaba las quarenta i seis freguesies oucidentales de la cidade i de l sou termo, i deixando las remanescentes binte i seis mais ourientales antegradas na antiga [[Arquidiocese de Lhisboua]]. Para fazer corresponder la nuoba debison eclesiástica a la debison admenistratiba, D. João B procediu a la repartiçon de la cidade an dues: ''Lhisboua Oucidental'', sede de l Patriarcado, i ''Lhisboua Ouriental'', sede de l arcebispado. Esta redadeira correspondia, sensiblemiente, a la cidade bielha, antra-muros (paróquias de la [[Sé (Lhisboua)|Sé]], [[San Jorge de Arroios|San Jorge]], [[San Martico]], [[Santiago (Lhisboua)|Santiago]], [[Santo André]], [[Santa Angrácia]], [[Santo Stébon (Lhisboua)|Santo Stébon]], [[Salbador]], [[San Miguel (Lhisboua)|San Miguel]], [[San Pedro]], [[San João de la Praça]], [[Santa Marina de l Outeiro]], [[Castielho (Lhisboua)|Santa Cruç de l Castielho]], [[Beato (Lhisboua)|San Bartolomiu]] i [[San Bicente de Fura]]), cun las freguesies de l termo mais ourientales ([[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Nuossa Senhora de l Oulibales]], [[Sacaben|Nuossa Senhora de la Purificaçon de Sacaben]], [[Camarate|Santiago de Camarate]], [[Apelaçon|Nuossa Senhora de la Ancarnaçon de la Apelaçon]], [[Unhos|San Silbestre de Unhos]], [[Frielas|San Julion de Frielas]], [[Alpriate|San Sabastian de la Granja]], [[Bialonga|Nuossa Senhora de la Assunçon de Bialonga]], [[San João de la Talha]] i [[Santa Eirie de Azóia|Santa Eirie]]) .
Assi i to, al fin de algun tiempo se percebiu l erro de la debison, quier de la diocese, quier de la cidade; desta forma, an [[1740]], l Arcebispado de Lhisboua Ouriental (an sede bacante zde la fundaçon de l Patriarcado) fui aneixado al Patriarcado de Lhisboua Ouriental nun solo [[Patriarcado de Lhisboua]]; de eigual forma, se procediu a la reunificaçon de las dues cidades de Lhisboua nua solo, treminando assi la fugaç trasferéncia de Sacaben i demales paróquias de la zona ouriental para la nuoba cidade de Lhisboua Ouriental.
==== Sacabenenses eilustres ====
Inda segundo [[Pinho Lheal]], an [[16 de Dezembre]] de [[1741]] faleciu an [[Sacaben]] aqueilha que terá sido ua de las mulhieres mais lhongebas de la [[Stória de Pertual]] — ua tal ''Ana de la Silba'', natural de [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Santa Marie de l Oulibales]], adonde nacera an [[Janeiro]] de [[1626]] (tenendo, antoce, 115 anhos a la data de l óbito). Desta senhora dezie l corografista [[seclo XIX|oitocentista]] tener sido casada dues bezes, i deixado ancha prole, esto para para alhá de jamales tener feito ua [[sangria]] ó ua [[purga]] (l que, ironicamente, bien poderie splicar la sue lhongebidade, nua época an que ls cuidados [[medecina|médicos]] éran, muitas de las bezes, ua de las mais amportantes causas de [[muorte]]…). Durante ls redadeiros binte i cinco anhos de la sue bida, serbiu ls pobres i doentes de l spital de Sacaben, tenendo cuncluído ua [[peregrinaçon]] al [[Senhor de la Piedra]], ne l [[Norte]] de l [[Paíç]], quando cuntaba yá 113 anhos de eidade. Parece tener cunserbado tan buona mimória que, próssima de la muorte, recordaba inda, cun spantosa satidon i minúcia, ls eibentos ocorridos an [[Lisboua]], ne l die [[15 de Dezembre]] de [[1640]], aquando de la aclamaçon de [[João IV de Pertual|D. João IV]].
An Sacaben naciu, an [[7 de Setembre]] de [[1754]], [[Luís António Furtado de Castro de l Riu de Mendonça i Faro]], l [[Conde de Barbacena|1.º Conde de Barbacena]], l qual benerie a ser [[Lista de gobernadores de Minas Gerales|Gobernador de Minas Gerales]], detendo nesta freguesie ls Biscondes sous antepassados ua propiadade senhorial que, a partir de l [[seclo XIX]], passará a ser coincida cumo ''Quinta de l Riu''; cumo l sou heirdeiro, [[Francisco Furtado de Castro de l Riu de Mendonça i Faro]], tubisse depuis tomado l partido de [[Miguel I de Pertual|D. Miguel I]], l títalo acabou por nun ser rebalidado, i la ''Quinta de l Riu'', cula sue capielha dedicada la [[Roque de Montpellier|San Roque]], acabou por caer an ruínas.
==== Sacaben i l [[porcesso de l Táboras]] ====
Tamien ls [[Conde de Albor|Cundes de Albor]] tubírun eiqui ua quinta, mas l títalo acabou zaparecido an [[1759]], na sequéncia de l [[porcesso de l Táboras]], bisto que l conde era primo de l [[marqués de Tábora|Marqueses de Tábora]].
Na sequéncia desse mesmo porcesso, benerie quedar detida ne l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de Sacaben]] la [[Conde de Atouguia|Cundessa de Atouguia]], [[Mariana Vernarda de Tábora]] (la qual era la filha mais bielha de [[Francisco de Assis de Tábora]], [[Conde de Albor|3.º Conde de Albor]] i [[Leonor de Tábora]], [[Marqués de Tábora|3.ª Marquesa de Tábora]]), i cujo marido, [[Jerónimo de Ataíde, 11.º Conde de Atouguia|D. Jerónimo de Ataíde]], [[Conde de Atouguia|11.º Conde de Atouguia]], fura supliciado juntamente cun ls Táboras i l [[Duque de Abeiro]] ne l patíbulo an [[Santa Marie de Belén|Belén]], an [[13 de Janeiro]] de [[1759]]. Ende permaneciu la Cundessa al lhongo de l binte i dous anhos seguintes, sendo lhibertada solo an [[1781]], passado la sentença de [[20 de Júnio]] de [[1780]], promulgada pula reina [[Marie I de Pertual|D. Marie I]], que na sequéncia de la ''[[Biradeira]]'' demitiu [[Sabastian José de Carbalho i Melo|Palumbar]] i reablitou ls Táboras. Culha fúrun tamien ancarceradas dues de las sues filhas, D. Lheonor de Ataíde i D. Clara de Ataíde, bien cumo cul filho mais nuobo, D. António de Ataíde, anton un bebé de dezasseis meses; D. Lheonor i D. Clara acabarian por professar ne l austero cumbento franciscano de Sacaben, i ende benerien a falecer, yá ne l segundo quartel de l [[seclo XIX]] <ref name="Cundessa de Atouguia">Vide http://www.arqnet.t/portal/pessonales/atouguia_1758.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Las ''Mimórias'' de la Cundessa custituen ua amportante fuonte pa l studo de la queston, aparecendo citandos bárias bezes l nome de l mosteiro i de la lhocalidade para la qual fui lhebada, i adonde, segundo l sou própio relato, se biu «''presa [...] cumo traidora sin l ser''» <ref name="Mimórias de la Cundessa de Atouguia">Bide http://www.arqnet.t/portal/pessonales/atouguia_1758.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>.
==== L [[terramoto de 1755]] ====
Sacaben, que cula perda de [[Camarate]] an [[1511]], se biu amputada de mais ua parte cunsidrable de l sou território, [[Demografie de Sacaben|nun deixou de crecer an tenermos de populaçon]]; registórun-se solo decréscimos pontuales, debidos a la peste ([[1599]]) i al [[terramoto de 1755]], que la deixou mui arruinada. La primitiba Eigreija Matriç de Santa Marie, situada ne l ''Ancho de la Salude'', quedou cumpletamente arruinada (nun tenendo boltado a reconstruir-se, tenendo la Matriç passado, al lhongo dun seclo, para la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Vitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória]], tamien mui degradada, stando atualmente an ruínas); zaparecírun eigualmente cul terramoto ls redadeiros bruxedos de la [[Puonte de Sacaben|bielha puonte romana]] subre l [[Riu Trancon|Trancon]].
Para solucionar ls porblemas de ourbanismo de la capital i prebenir ua mortandade tan grande an causo de nuobo terramoto, l [[angenharie|angenheiro-mor]] de l Reino, [[Manuel de la Maia]], prebiu ua seluçon arrojada, ambolbendo Sacaben i l bal de l sou riu, anclusa na sue ''Terceira parte de la Dissertaçon subre la renobaçon de Lhisboua'':
<blockquote>«''8.º - La esta cunsidraçon de cunserbar las rues de Lhisboua lhibres de l ambaraços que las fázen eimmundas, pa l que cuncorrerá mui a mayor anchura de las rues, i a menor altura de l eidifícios, nun scedendo de dous pabimientos subre las lhoges, se segue necessariamente outra nun menos amportante, i cunsiste an detreminar melhor lhugar an que posson ls tales ambaraços ser lhançados cun menores anconbenientes; i por que me acuntece hun mais lhibre delles de l que ls yá ouserbados, i promete huma grande cumbeniencia al bien publico, seijame lhicito prezentalo neste lhugar. Cunsiste eille an que ls tales ambaraços se ban lhançar drento de l Riu de Sacaben, para que cun este adjutorio se chegue a formar nelle hun balle á eimitaçon de l de Chelas, an que las agoas salgadas chegabon an algun tiempo al templo de las Birges Bestaes, hoije Cumbento de relligiozas de Santo Agostico; por que se este pequeinho Balle sacuntece tan agradablemente la Corte cun las sues hortaliças i fruitas, quanto melhor l fazerá l Balle de Sacaben cula sue muitas bezes mayor grandeza, i sin se poder dezir que ls ambaraços eilhi lhançados puoden cauzar algun ampedimiento na barra, cumo se puode temer de qualquier de ls outros modos an que se nun lhançon an tierra: puode esta cunsidraçon tener contra si l ambaraço de l refugio de las ambarcaçones ne l tiempo an que se recolhen a buscalo; mas a esso se puode respunder que nin las ambarcaçones necessiton de to l steyo de Sacaben para se refugiáren, nin serie justo que anteiramente se le ampedice l refugio, mas que solo se formasse an Balle aquillo que lo nun ampedice que siempre será de grandeza muy probeitoza.''»<ref name="L Terrramoto i Sacaben">Cf. AIRES, Cristóvão, ''Manuel de la Maia i ls angenheiros melitares pertueses ne l terremoto de 1755'', Lhisboua, [[Amprensa Nacional]], [[1910]], p. 44 (berson online na [http://purl.t/848/1/P42.html Biblitoeca Nacional Degital]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}).</ref></blockquote>
Lhougo passado l terramoto, atrabeç de l anquérito ambiado por [[Sabastian José de Carbalho i Melo]] (feturo [[Conde de Oeiras]] i [[Marqués de Palumbar]]), anton [[Menistério de la Admenistraçon Anterna|Secretairo de Stado de l Reino]], a todas las paróquias de l paíç ([[1757]]), la fin de saber ls stragos causados pul sismo, i que tubo cumo repuosta las célebres ''[[mimórias paroquiales]]'', pudo-se apurar la eisisténcia de 353 fuogos. De acordo cun essas mesmas mimórias paroquiales, puode-se tamien ouserbar la relatiba dimenson de l porto de Sacaben ne l quadro de ls portos flubales de l Teijo: l Prior sacabenense menciona la eisisténcia de trés cales de atracaige: l de Nuossa Senhora, l de la Barca i l de l Peixe. Inda assi, la amportança que este porto tubira ampeçou a esmorecer; al lhongo de la segunda metade de l [[seclo XVIII]] i ampeço de l [[seclo XIX]], l [[riu Trancon]], que até anton fura nabegable até al [[Tojal]], ampeçou a ser assoreado, nun inexorable fenómeno que zde anton ampede, até hoije, la nabegablidade ne l mesmo. De fato, tornou-se un «''porto muorto''», de acordo cula spresson ousada pul [[naturalismo|naturalista]] [[Fráncia|francés]] [[Théodore Monod]], nun studo antitulado ''L'île d'Arguin (Mauritanie). Essaie storique''<ref name="Théodore Monod">Cf. [[Théodore Monod|MONOD, Théodore]], ''L'île d'Arguin (Mauritanie). Essaie storique'', Lhisboua, Anstituto de Ambestigaçon Científica Tropical, 1983.</ref>, cunsagrado a la antiga feitoria pertuesa na ilha de [[Arguin]], hoije al ancho de la [[Mauritánia]], adonde afirma que l porto que serbia la fortaleza pertuesa na cuosta magrebina tenie las augas tan calmas cumo l porto de Sacaben…
La política de fomiento [[andústria|andustrial]] i [[comércio|comercial]] seguida por Palumbar, cunducente a la fixaçon de nuobas andústrias ne l Reino, lhebou la que l gobierno susidiasse un ampréstimo de 6$480 cuntos de réis a un tal Willian Macormick, para que anstituisse ua [[manufatura]] [[andústria téxtil|téxtil]] an Sacaben — ua fábrica de [[chita (tecido)|chitas]] mui coincida al lhongo de to l seclo XIX.
==== Vocage i las praias de Sacaben ====
Anfin, ne ls finales de l [[seclo XVIII]], Sacaben mereciu ua refréncia nun [[soneto]] de [[Manuel Marie Barbosa du Bocage|Bocage]], l qual nun quedara de to andifrente a la beleza de la tierra:
<blockquote>«''Praias de [[Sacaben]], que Lhemnoria,<br />Orna c’ls pies nebados i mimosos,<br />Goteijantes penedos cabernosos,<br />Que de l Teijo cobris la borda frie.<br /><br />De bós me zarreiga a tirania<br />De l ásparos Çtinos poderosos,<br />Que nun quieren que you lhogre ls amorosos<br />Uolhos, aonde jaç mie alegrie.<br /><br />Oh funesto, oh penoso apartamiento!<br />Oubjeto ancantador de mius gemidos,<br />La suorte l manda assi, de ti me ausento.<br /><br />Mas inda alhá de lhoinge ls mius gemidos<br />Guiados por Amor, cortando l Bento,<br />Beneran, ninfa querida, a tous oubidos.''»</blockquote>
== [[Eidade Cuntemporánea]] ==
=== [[Seclo XIX]] ===
==== [[Guerra Peninsular|Guerra peninsular]] i [[Guerra Cebil Pertuesa (1828-1834)|guerras lhiberales]] ====
[[Fexeiro:Oleiro da Fábrica de Loiça de Sacavém.jpg|thumb|400px|right|[[olarie|Oleiro]] de la [[andústria|Fábrica]] de Lhoiça de Sacaben]]
Ne l [[seclo XIX]] Sacaben ganha amportança acrescida pul custante crecimiento geo-demográfico de [[Lisboua]].
Durante la [[Guerra Peninsular|I Ambason Francesa]], l comandante de l eisército agressor, [[Jean-Andoche Junot]], passa por Sacaben an [[29 de Nobembre]] de [[1807]], benido de [[Santarén (Pertual)|Santarén]] i dirigindo-se la [[Lisboua]] (ne l ancalço de l [[João VI de Pertual|príncepe regente]]; al chegar la [[Santa Marie de Belén|Belén]], mas, bé yá las ambarcaçones pertuesas a partir, rumo al [[Brasil]], adonde la [[Corte]] se stablecerá até [[1821]]). Fui an Sacaben que Junot recebiu ua lhegaçon pertuesa cumpuosta por eilemientos de la regéncia de l reino nomeada pul príncepe D. João, andibidualidades lhigadas a la [[maçonarie]], i inda nembros de la [[Academie de las Ciéncias de Lhisboua]] — antre eilhes, homes cumo [[Francisco de Borja Garçon Stockler]] (feturo [[Baran de la Bila de la Praia]]) i [[Luís António Furtado de Castro de l Riu de Mendonça i Faro]] (l [[Bisconde de Barbacena]]), un natural de Sacaben.
Passado l término de la Guerra Peninsular, sente-se la ourgença de fortificar la capital de l Reino. Ye nesse sentido que ténen ampeço obras cumo la ''Strada Melitar'', lhigando [[Benfica (Lhisboua)|Benfica]] la [[Sacaben]] i, mais tarde, la custruçon de l ''[[Fuorte de Sacaben]]'' (ó ''[[Fuorte de Sacaben|Reduto de l Monte-Sintra]]'', de l nome de l morro sobranceiro la Sacaben de Baixo adonde fui arguido), ne l lhocal adonde se argeu un tosco fuorte ne l quadro de las [[Linhas de Torres|Linhas de Torres Bedras]], i adonde hoije stá sediada l arquibo de la antiga ''[[Direçon-Giral de l Eidifícios i Monumientos Nacionales]]'' (DGEMN).
An [[2 de Outubre]] de [[1820]] passa por Sacaben, an corteijo, rumo al [[Praça de D. Pedro IV|Rossio]], na capital, la [[Junta Probisional de l Gobierno Supremo de l Reino]], formada einicialmente ne l [[Porto]] na sequéncia de l [[Reboluçon lhiberal de l Porto|pronunciamiento melitar]] de [[24 de Agosto]] anterior, cul antuito de gobernar l Paíç i cumbocar Cortes Custituintes, la qual se fundira an [[Alcobaça (Pertual)|Alcobaça]] cun ua outra Junta Probisional formada an Lhisboua, an [[15 de Setembre]], passado la fuga de ls gobernadores de l Reino. Neste corteijo seguian eilustres figuras de l mobimiento lhiberal, cumo [[Manuel Fernandes Tomás]], [[Manuel Borges Carneiro]], [[José Ferreira Borges]] ó [[José de la Silba Carbalho]], todos eilhes çtacados nembros de l [[Sinédrio (Pertual)|Sinédrio]], ourganizaçon secreta que pugnaba pula anstituiçon dun regime custitucional an Pertual.
Tamien por Sacaben passou l Regimiento de [[Anfantarie]] 23, çtinado a guarnecer la frunteira de la [[Beira]] contra ataques de fuorças reacionárias ansurretas foragidas an [[Spanha]], i que bradou bibas al [[Miguel I de Pertual|Anfante D. Miguel]] cumo rei absoluto, na bezina poboaçon de [[Bila Franca de Xira]] — fui la [[Bilafrancada]].
Anfin, la [[12 de Outubre]] de [[1833]], parte de las fuorças [[Miguel I de Pertual|miguelistas]], passado tenéren sido spulsas de la capital pul [[João Oulibeira i Daun, Duque de Saldanha|Marechal Saldanha]], i derrotadas nun brebe recontro junto la [[Loures]], dirigen-se la Sacaben, la fin de tomáren la strada rumo la [[Santarén (Pertual)|Santarén]], para adonde fugian; depuis de atrabessáren l [[Riu Trancon|riu de Sacaben]], ateórun fuogo a la [[Puonte de Sacaben|puonte de madeira que lhigaba las dues bordas]] i que habie sido reconstruída pouco depuis de l [[terramoto de 1755]]. Solo an [[1842]] benerie a ser reconstruída ua nuoba an cantarie i fierro. Ua [[litografie]] [[augarielha]]de la dessa puonte, de la outorie de l pintor [[Tomás de la Anunciaçon|Tomás José de la Anunciaçon]], datada de cerca de [[1850]], puode ser cunsultada na [[Biblioteca Nacional de Pertual]] ([http://purl.t/12248/2/i-1079-la_JPG/i-1079-la_JPG_24-C-R0072/i-1079-la_0001_1_p24-C-R0072.jpg eiqui]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). La mesma puonte surge tamien repersentada nua lhitografie de Charles Lhegrand, ambolbida an tones mais [[bucolismo|bucólicos]], eisecutada sensiblemente pula mesma época de la anterior, i bisible [http://purl.t/12543/2/i-3988-p_JPG/i-3988-p_JPG_24-C-R0072/i-3988-p_0001_1_p24-C-R0072.jpg eiqui]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
==== [[Andustrializaçon]] i [[progresso]] ====
[[Fexeiro:Azulejo da Fábrica de Loiça de Sacavém.jpg|thumb|left|300px|Azuleijo situado a la antrada de la antiga [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]].]]
Al mesmo tiempo, esta lhocalizaçon geográfica ne ls arrabaldes de Lhisboua cunduziu, einebitablemiente, a la terciarizaçon de la lhocalidade. Anstalan-se einúmeras andústrias na region, cumo la de tinturarie na Quinta de las Penicheiras, ó la afamada [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]], fundada an [[1856]] (tenendo lhaborado ininterrutamente até [[1983]]). A eilha stan lhigados nomes andissociables de la stória de Sacaben, cumo [[John Stott Howorth]] (l ''[[John Stott Howorth|Baran de Sacaben]]' '), [[James Gilman]] ó [[Heirbert Gilbert]]. Fui grácias a eilha i a las lhouças que ende éran porduzidas que Sacaben se tornou coincida an Pertual i ne l Mundo; para siempre quedou la famosa frase: «''Sacaben ye outra lhoiça!''».
An [[1852]], zaparecido l Termo de Lhisboua, passou Sacaben a pertencer al recén-criado cunceilho de l [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]]. L nuobo eisecutibo camarário tubo que lhidar cun ls porblemas dun bastíssimo cunceilho, nua época de grandes mudanças la nible eiquenómico, social i jurídico, i nun ye de admirar por esso que, ne l meio de la basta correspondéncia trocada, se ancontre un pedido de la junta de la paróquia de Sacaben, solicitando que la Cámara nomeasse un guarda para bigiar l semitério de la poboaçon, pus que aquel era «''debassado i profanado por animales an cunsequéncia de se nun achar debidamente preparado''», fato que daba azo la que, an biolaçon de las lheis aprobadas habie poucos anhos relatibas als antierros an semitérios, se cuntinasse «''n’aqueilha paróquia, cun detrimiento de la salude pública''», a anterrar ls defuntos nas eigreijas<ref name="Correspondéncia CMO">Cf. Arquibo Municipal de Lhoures, ''Correspondéncia de la Cámara Municipal de l Oulibales''.</ref>.
An [[28 de Outubre]] de [[1856]], inaugurou-se l troço einicial de la lhinha de [[camino de fierro|caminos-de-fierro]] de l Norte, antre Lhisboua ([[Staçon de Santa Apolónia]]) i l [[Carregado]], passando por Sacaben i atrabessando l sou riu, atrabeç dua puonte custruída an [[Anglaterra]]. Yá antes, la purmeira biaige spurmental, rializada ne l die [[8 de Júlio]] de [[1854]], tubira lhugar antre Sacaben i [[Bila Franca de Xira|Bila Franca]].
La fetura [[Marqués de Riu Maior|1.ª Marquesa de Riu Maior]] ([[Marie Isabel de Lhemos i Roixas Carbalho i Menezes de Saint-Lhéger]]), anton cun solo quinze anhos, cunsagrou, ne l sou diário, ua refréncia a la inauguraçon i a la (pouco-honrosa) passaige de l [[camboio]] pula lhocalidade — cun eifeito, la lhocomotiba fui als poucos perdendo cumposiçones al lhongo de l trajeto:
<blockquote>«''Alguas, de cumbidados, ne ls [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]]. L "wagon" de l [[Cardeal]]-[[Patriarcado de Lhisboua|Patriarca]], i de l Cabido, quedou an Sacaben; mais un, recheado de dignatários, quedou al zamparo na [[Póboa de Santa Eirie|Póboa]] […]''.»<ref name="Mimórias de la Marquesa de Riu Maior">Bide http://dn.sapo.t/2006/07/17/buona_bida/eiqui_nao_houbo_pertual_i_passageiro.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref></blockquote>
[[Fexeiro:Estação dos Caminhos de Ferro de Sacavém.JPG|thumb|left|300px|La [[Staçon Ferrobiária de Sacaben]].]]
La biaige de regresso la Lhisboua, ne l die [[29 de Outubre]], fui eigualmente atribulada; cun eifeito, segundo relata ''[[L Comércio de l Porto]]'' de l die [[1 de Nobembre]]:
<blockquote>«''Éran 4 horas i meia quando partiu de l Carregado l cumboy rial, i chegando la Sacaben parórun las lhocomotibas, eignorando-se al percípio l motibo; mas sabendo-se pouco depuis que habien sido ls tubos dua d’eillas, que habien arrebentado. Este acidente lhebou l çgosto a to la giente, que assi bie un erro tan lhamentable, que nun se puode attribuir nin la çgraça, nin a defeito de la custruçon de l camino, mas si la quien cunsente madeiras malas nun serbício de tanta circumspeçon. Anton ua de las lhocomotibas partiu cun metade de las carruaiges para Santa Apolónia, i depuis bino buscar l resto la Sacaben. Éran dieç horas de la noute quando chegou la Lhisboua l segundo cumboy que cunduzia ls cumbidados.''.»<ref name="Comércio de l Porto">Bide http://www.ocomboio.net/PDF/027_2006.pdf.</ref></blockquote>
Tamien [[Eça de Queirós]] menciona tamien la poboaçon i la sue [[Staçon Ferrobiária de Sacaben|staçon ferrobiária]] na ''[[Correspondéncia de Fradique Mendes]]'', cuntinando assi a demunstrar la amportança que an meados de l [[seclo XIX]] l Trancon inda assumia para la populaçon lhocal:
<blockquote>«''Chegámos a ua staçon que chaman de Sacaben — i todo l que ls mius uolhos arregalados biran de l miu paíç, atrabeç de ls bidros húmidos de l bagon, fui ua densa treba, de adonde mortiçamente surgian eiqui i para alhá lhuzinhas remotas i bagas. Éran lhanternas de faluas, drumindo ne l riu [...]''.»</blockquote>
L zambolbimiento de la cultura de [[ostra]]s ne l [[stuário de l Teijo]], ne l [[seclo XIX]], lhebou a la demarcaçon de zonas para la sploraçon daquele recurso natural; por ua lhei de l menistério de l [[Vernardo de Sá Nueira de Figueiredo|Marqués de Sá de la Bandeira]] de [[9 de Setembre]] de [[1868]] (cunfirmada por dues portaries de l gobierno de l [[Nuno José Sebero de Mendonça Rolin de Moura Barreto|Duque de Lhoulé]] de [[10 de Nobembre]] de [[1869]] i de [[26 de Janeiro]] de [[1870]], respetibamente) fúrun stabelcidas, na borda norte de l riu, cumo zonas de cultibo ostreícola, to la faixa lhitoránea que iba zde [[Bila Franca de Xira]] até als [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]], ancluindo inda ls mouchones de [[Alhandra (Bila Franca de Xira)|Alhandra]] i de la [[Póboa de Santa Eirie|Póboa]], mas scluindo la foç de l [[riu de Sacaben]]. Ne l final de l seclo, mas, debido als assoreamientos, la prática tenie sido, an grande parte, abandonada.
[[Fexeiro:Unilever building, Sacavém.jpg|thumb|250px|Fábrica de l Grupo Unileber an [[Sacaben]], [[Pertual]]; al fondo la [[Puonte Vasco de la Gama]]]]
Antretanto, l zambolbimiento andustrial cunduziu a un grande crecimiento demográfico i ourbano. La [[Demografie de Sacaben|populaçon oumentou muito]] an meio seclo (trabalhando mais de metade solo na Fábrica de la Lhouça), i Sacaben ganhou nuobos cuntornos; las bielhas quintas arruinadas fúrun dando lhugar la bilas ouperárias. Paralelamente a la fábrica de la lhoiça, muitas outras andústrias se zambolben na region, zeignadamente la de moaige, çcasque de arroç, téxteis, curtumes, stamparie, trasformaçon de corcha, saboarie, porduçon de adubos químicos i ólios alimentares, i yá ne l seclo XX, la de las tintas i pordutos de higiene.
Muitos de ls sous habitantes beneran, quier de las [[Veira (Pertual)|Beiras]], quier de l [[Alanteijo$2]], an busca de trabalho, nun mobimiento populacional cuntínuo que se mantebe até meados de l seclo XX — inda hoije ls Sacabenenses ténen ourgulho nestes sous antepassados, i inda hoije eiqui se ancontran sediadas delegaçones de la ''Lhiga de ls Amigos de la Mina de San Demingos'', ó de la ''Associaçon de ls Amigos i Naturales de [[Loriga]]'' (ANALOR); çtaque tamien para la ''Sumana Serrana'' i para la ''Sumana de l Alanteijo$2'', einiciatibas culturales i gastronómicas rializadas anualmente, respetibamente, por aqueilhas dues ourganizaçones, i que atraen un númaro cunsidrable, quier de habitantes lhocales, quier de las regiones de l paíç an causa ([[Serra de la Streilha]] i Alanteijo$2).
Nun oustante, na segunda metade de l seclo XIX, la poboaçon mantenie inda parte de l sou caráter rural i pitoresco; nun ye por esso de admirar que, an [[16 de Maio]] de [[1875]], tenga sido inaugurada an Sacaben ua praça de touros particular, por ocasion dua de las maiores festibidades lhocales — la feira de l Sprito Santo, que se rializaba ne l [[Demingo]] de l [[Sprito Santo]]. Nesse mesmo anho, la [[15 de Setembre]], tubo ampeço la colocaçon de candeiros para la eiluminaçon pública, al lhongo de la ''Strada de Sacaben'', que lhigaba la freguesie als [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]] i la [[Lisboua]].
[[Fexeiro:Igreja de Nossa Senhora da Vitória (2).jpg|thumb|left|300px|Ruínas de l [[Palacete Braamcamp]], junto de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória]].]]
==== Poboaçon cara a la aristocracie ====
Até al fin de la monarquia, la poboaçon, a par de outras freguesies bezinas (cumo [[Camarate]]), cuntinou a ser de las preferidas pula [[nobreza]] de la capital para se stablecer (ne l terceiro quartel de l [[seclo XIX]], cuntában-se inda cerca de cinquenta quintas senhoriales an Sacaben). Tal fui l causo de la família Vraamcamp (na qual se ancluía [[Anselmo José Braamcamp]], lhíder de l [[Partido Progressista]] i [[lista de Purmeiros-menistros de Pertual|purmeiro-menistro]] de [[Pertual]] antre [[29 de Maio]] de [[1879]] i [[23 de Márcio]] de [[1881]]), que eiqui possuía trés quintas (la ''Quinta de las Pretas'', de l própio Anselmo Braamcamp, i las de la ''Bitória'' i de la ''Horta de l Meio'', pertença de José Augusto Braamcamp), tenendo inda adquirido las ruínas de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória de Sacaben|Eigreija de Nuossa Senhora de la Bitória]] passado la [[nacionalizaçon]] de ls benes de la [[Eigreija]] (aliás, l [[Palacete Braamcamp]], tamien hoije an ruínas, queda al lhado de l dezido templo). De resto, l nome de dous nembros de la família (José Augusto Braamcamp i Marie Lhuísa Braamcamp), inda hoije dan l nome a ua rue, a ua abenida i a ua trabiessa an Sacaben.
Para para alhá desso, nun quadro de çtribuiçon de títalos nobliárquicos pula monarquia pertuesa, fui atribuído, an [[16 de Júlio]] de [[1885]], l títalo de [[John Stott Howorth|Baran de Howorth de Sacaben]] la [[John Stott Howorth|John Howorth]], admenistrador de la Fábrica de la Lhouça, i an [[30 de Júlio]] de [[1874]], [[José Joaquim Pinto de la Silba]] fui feito [[Bisconde de Sacaben|1.º Bisconde de Sacaben]]. L heirdeiro deste redadeiro sucediu-le ne l títalo.
Na [[década de 1880]] ([[1884]]), l coincido [[arte|artista plástico]] i [[caricatura|caricaturista]] [[Rafael Bordalo Pinheiro]] eisecuta na [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]] alguas de las sues peças cerámicas, passado l que passa la eisecutá-las nas [[Caldas de la Reina]].
==== Antegraçon ne l nuobo cunceilho de [[Loures]] ====
La [[22 de Júlio]] de [[1886]], dá-se la trasferéncia de la sede de l munecípio de l [[Oulibales]], adonde Sacaben se ancontraba antegrada, para la poboaçon de [[Loures (freguesie)|Loures]], quedando Sacaben repartida an dues freguesies (Antra-Muros i Stra-Muros) pula ''Strada de la Circunbalaçon'', quedando aqueilha antegrada an Lhisboua, i esta fazendo parte de l nuobo cunceilho de Lhoures. L spácio de la freguesie Antra-Muros corresponde, grosso modo, al de las atuales freguesies de l [[Prior Bielho]] i de la [[Portela (Lhoures)|Portela de Sacaben]], quedando la freguesie stra-muros cunfinada a la ária remanescente, praticamente idéntica a la de la atual freguesie de Sacaben.
Cumo la lhegislaçon camarária de Lhisboua proibia ls mercados de [[ganado]] ne l perímetro anterior de la ''Strada de la Circunbalaçon'', l eisecutibo dEimissionário de la Cámara de ls Oulibales detreminou, la [[14 de Outubre]] de [[1886]] (ne l que benerie a ser ua de las sues redadeiras medidas, antes de la tomada de posse de la purmeira bereaçon de l nuobo cunceilho de [[Loures]], an [[2 de Janeiro]] de [[1887]]), que l mercado de ganado que se rializaba ne l terceiro [[Demingo]] de cada més ne l ancho de la freguesie de [[Charneca (Lhisboua)|San Bartolomiu de la Charneca]] (la qual, por se achar drento de la lhinha de la circunbalaçon, quedou antegrada ne l cunceilho de [[Lisboua]]) passasse a rializar-se, a partir de l anho susequente, ne l Rossio de Sacaben Stra-Muros (la atual ''Praça de la República''), «''por ser lhocal mais próssimo fura de la lhinha de circunbalaçon an que l dezido mercado puode tener lhugar''»<ref name="Atas CMO">Cf. Arquibo Municipal de Lhoures, ''Atas de la Cámara Municipal de l Oulibales'', lhibro 17, fólio 186.</ref>.
Pouco mais de nuobe anhos decorridos, la [[26 de Setembre]] de [[1895]], las dues freguesies de Sacaben fúrun outra beç reunidas nua solo, tenendo anton esta nuoba antidade sido antegrada ne l cunceilho de Lhoures.
=== [[Seclo XX]] ===
==== L çpertar de las coletibidades ====
La mais antiga corporaçon inda hoije eisistente an Sacaben ye la ''Associaçon Houmanitária de ls Bumbeiros Boluntários de Sacaben'', fundada inda an [[14 de Setembre]] de [[1897]]. Las demales associaçones datan de l ampeços de l [[seclo XX]].
Nun meio eissencialmente andustrial, nun ye de stranhar la difuson de eideologies defensoras de ls antresses de las classes trabalhadoras, zeignadamente l [[socialismo]] i l [[república|republicanismo]]. Sacaben tornou-se zde finales de l [[seclo XIX]] un baluarte republicano (cumo aliás muitas lhocalidades andustrializadas de la cintura ambolbente de la capital); ne ls redadeiros anhos de agonia de l regime monárquico, serie ende fundada ua anstituiçon política de cariç bincadamente republicano — l ''Centro Democrático de Sacaben'', stablecido an [[13 de Júnio]] de [[1909]].
Mas yá antes la fuorça de l republicanismo se manifestaba pul aparecimiento de agremiaçones i associaçones de ouperários, de caráter bincadamente republicano. Un eisemplo marcante deste associatibismo ye l nacimiento de la ''Coperatiba de Crédito i Cunsumo «La Sacabenense»'', fundada nun die stórico — [[31 de Janeiro]] de [[1900]], satamente nuobe anhos decorridos subre la fracassada antentona republicana ne l Porto —, i que conheciu particular ancremiento durante la [[Purmeira República Pertuesa|I República]]. Inda hoije eisistente, trata-se dua de las mais antigas [[coperatibismo|coperatibas]] de Pertual, tenendo sido declarada anstituiçon de outelidade pública an [[11 de Outubre]] de [[1924]], por [[portarie]] de l gobierno de [[Alfredo Rodrigues Gaspar]] (publicada ne l ''[[Diário de la República|Diário de l Gobierno]]' ' n.º 243, II Série). Ambora hoije tenga perdido muita de la sue bertente eiquenómica, mantén-se cumo un amportante pólo cultural i de cumbíbio antre todos ls Sacabenenses.
Al birar de l seclo, eisistian bárias outras associaçones, que antretanto se fúrun stinguindo, cumo l ''Club Dramático 8 d'Agosto de 1900'', la ''Troupe Familiar'' ó inda l ''Gilman's Fotball Club'' (fundado pul propietário de la [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben|Fábrica de Lhouça]] [[James Gilman]], para recreio de ls sous ampregados, l qual benerie a anteceder l [[Sport Grupo Sacabenense]]).
Antre las associaçones que chegórun até als nuossos dies, çtacan-se l ''Clube Recreatibo de Sacaben'' (fundado an [[11 de Júnio]] de [[1909]], sob l nome de ''Clube de Anstruçon i Veneficéncia Sacabenense'', tenendo alterado para la sue atual zeignaçon an [[22 de Setembre]] de [[1928]]), l ''[[Sport Grupo Sacabenense]]'' (criado an [[19 de Márcio]] de [[1910]]), l ''Clube de l Caçadores'' (surgido an [[1921]]), la ''Sociadade Columbófila de Sacaben'' i inda la ''Academie Recreatiba i Musical de Sacaben'' (aparecida an [[1 de Júlio]] de [[1927]]).
Mais recentes (segunda metade de l [[seclo XX]]) son yá l ''Centro Social de Sacaben'' (inaugurado an [[2 de Júnio]] de [[1979]] pul [[cardeal]]-[[Patriarca de Lhisboua]], [[António Rieiro|D. António Rieiro]], mui ambora la sue ourige remonte la [[15 de Agosto]] de [[1943]], quando l Prior [[Filinto Ramalho]] anstituiu ls ''Serbícios de Assisténcia Materno-Anfantil''), la ''Associaçon Quemunitária de Reformados, Pensionistas i Idosos de Sacaben'' (criada an [[6 de Nobembre]] de [[1976]], funcionando persentemente na [[Quinta de San José]]), la ''Lhiga de ls Amigos de la Mina de San Demingos'' (fundada an [[17 de Febreiro]] de [[1976]]), la ''Associaçon de ls Amigos i Naturales de Lhoriga — ANALOR'' (criada an [[5 de Márcio]] de [[1987]]), la ''Associaçon de ls Amigos de la Quinta de l Património — AQUIPA'', l ''Clube de Moços'' ó inda l ''Núcleo [[Sporting Clube de Pertual|Sportinguista]] de Sacaben'' (l qual, fundado an [[30 de Nobembre]] de [[1983]], se custitui assi cumo la sesta agremiaçon de sócios mais antiga de l paíç lhigada àquele clube).
==== La [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Reboluçon Republicana]] i la reboluçon toponímica ====
[[Fexeiro:O incêndio da ponte do rio trancão.jpg|thumb|400px|right|L ancéndio de la Puonte de l [[Riu Trancon|Trancon]], ateado puls [[reboluçon|rebolucionários]] [[República|republicanos]].]]
Aquando de la [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Reboluçon Republicana]] de [[5 de Outubre]] de [[1910]], l pobo lhançou chamas a la puonte subre l Trancon, para eibitar la benida de reforços monárquicos.
Un de ls nembros de la Comisson Admenistratiba Probisória de l Cunceilho de Lhoures, que tomou posse ne l die [[13 de Outubre]], fui l comerciante sacabenense José Pedro Lhourenço, çtacado nembro de l Centro Scolar Republicano de Lhoures, i que benerie depuis a ser persidente de la Cámara Municipal. L sou nome ye até hoije recordado na toponímia de Sacaben.
De resto, passado la proclamaçon de l nuobo regime, un pouco por to l Paíç se assistiu a ua mudança na eimagética i ne ls simblos, por forma a tentar oubliterar aqueilho que ls Republicanos cunsiderában ser l nefando passado monárquico, al mesmo tiempo que celebrában la anstituiçon de l nuobo regime. Nesse cuntesto, Sacaben nun fui scepçon, i ua baga de mudanças toponímicas percorreu la lhocalidade.
Assi, por eisemplo, an Sacaben de Vaixo, l ''Ancho de la Feira'' (ó ''Terreiro de Sacaben''), junto de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Purificaçon de Sacaben|Eigreija Matriç de Nuossa Senhora de la Purificaçon]], fui rebatizado de ''Praça de la República''; junto desta, la ''Rue de l Armazénes'' i la ''Rue de la Staçon'' biran ls sous nomes alterados para ''Rue [[Miguel Bumbarda]]'' (l çtacado psicólogo republicano assassinado na béspera de la reboluçon) i ''Demingos José de Morales'' (un coincido andustrial lhocal), respetibamente.
An Sacaben de Cima, l ''Ancho de la Salude'' (coincido tamien al lhongo de ls tiempos cumo ''Terreiro'' ó ''Ancho de la Capielha''), defronte de la capielha de l mesmo nome, fui batizado cumo Ancho ''Cinco de Outubre'', i la ''Rue Dreita'' passou-se a chamar ''Rue [[Cándido de l Reis|Almirante Reis]]' ', an honra de l xefe de la reboluçon republicana que se suicidara na manhana de 5 de Outubre de 1910, por julgar la sediçon perdida.
==== De la República a la anstituiçon de l [[Stado Nuobo (Pertual)|Estado Nuobo]] i a la resisténcia a la ditadura ====
[[Fexeiro:A greve dos rapazes de 1937.jpg|thumb|400px|left|La [[grebe]] de l [[home|rapazes]] an [[1937]]]]
La reboluçon republicana nun resolbiu todos ls porblemas cun que ls pertueses se debatian. Las classes trabalhadeiras sentiran-se particularmente anjustiçadas, i la [[Purmeira República Pertuesa|I República]] sofriu einúmeras agitaçones i grandes grebes gerales. Durante l grande surto grebista de [[1912]], l gobierno de [[Duarte Lheite Pereira de la Silba|Duarte Lheite]] mandou deter ls grebistas an bários fuortes al redor de Lhisboua, antre ls quales l [[Fuorte de Sacaben]], l [[Fuorte de Monsanto]] i l [[Quartel de l Carmo]].
La situaçon de anstablidade política al lhongo de l 16 anhos de la República cunduziu al [[Reboluçon de 28 de Maio de 1926|Mobimiento Nacional]] de [[28 de Maio]] de [[1926]], ampeçado an [[Braga]] pul general [[Gomes de la Cuosta]] i lhougo secundado an [[Lisboua]] pul comandante [[José Mendes Cabeçadas|Mendes Cabeçadas]]. Las fuorças sublebadas an Braga dirigiran-se an marcha até Lhisboua, tenendo sido an Sacaben, la [[3 de Júnio]], que Gomes de la Cuosta i Cabeçadas se ancontrórun pula purmeira beç, ende stablecendo l sou quartel-general.
Fui tamien an Sacaben que, la [[17 de Júnio]] desse mesmo anho, l general Gomes de la Cuosta se reuniu cun ls comandantes de las ounidades que sitiórun la capital durante l Mobimiento Nacional de 28 de Maio, tenendo deliberado forçar nesse mesmo die l comandante Mendes Cabeçadas — cunsidrado pula ala mais cunserbadora de l eisército cumo l derradeiro repersentante de la [[Purmeira República Pertuesa|I República]] — a renunciar a la [[Persidente de la República Pertuesa|persidéncia de la República]] i de l menistério por si ancabeçado, cunfiando l poder al própio Gomes de la Cuosta.
Finalmente, l golpe de [[9 de Júlio]], que dou l poder la [[António Óscar de Fragoso Carmona|Óscar Carmona]] i derrubou [[Gomes de la Cuosta]], fui tamien preparado ne l quartel-general de Sacaben.
Antretanto, to l zambolbimiento sócio-eiquenómico que se berificaba zde meados de l [[seclo XIX]] deberá tener pesado ne l pensamiento de ls dirigentes políticos de la [[Ditadura Nacional|Ditadura Melitar]]. Assi, i seguindo la eilebaçon de la própia sede de cunceilho la [[bila]] (an [[26 de Outubre]] de [[1926]]), a la poboaçon de Sacaben fui tamien atribuído esse statuto, pul [[decreto]] n.º 14 676 de [[7 de Dezembre]] de [[1927]] (decreto esse que cunferie idéntico balor a la poboaçon de [[Vucelas]], eigualmente ne l [[cunceilho]] de [[Loures]]).
[[Fexeiro:Marcha da fome.jpg|thumb|400px|right|La marcha de la [[fame]] de las [[mulhier]]s de Sacaben]]
Paralelamente, al lhongo de ls purmeiros anhos de cunsulidaçon de la [[ditadura]], l ''Regimiento de Artilharie Pesada 1'' (RAP 1), anton sediado ne l [[Cumbento de Nuossa Senhora de l Márteres i de la Cunceiçon de ls Milagres de Sacaben|Cumbento de l Márteres]], tomou un papel preponderante na defesa de l regime bigente — zeignadamente, na grande rebolta de [[26 de Agosto]] de [[1931]], an que eilemientos de l RAP 1 i de la [[Guarda Nacional Republicana|G.N.R.]] lhocal, fiéis la [[António de Oulibeira Salazar|Salazar]], bumbardeórun ounidades reboltosas an [[Alberca de l Ribateijo]], [[Lisboua]] i até [[Loures (freguesie)|Loures]], adonde anclusibamente se chegou a proclamar la reposiçon de la República democrática deposta an [[1926]].
Inda assi, ls trabalhadores de Sacaben (muitos de ls quales lhigados al [[Partido Quemunista Pertués|PCP]], anton na clandestinidade) por einúmeras bezes amostrórun la sue rebolta contra l regime ditatorial:
* an [[1937]], tubo lhugar la «''grebe de l rapazes''» (ls daprendizes de la [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben]]), a la qual se seguiu la bigília de sues mais i sposas, i la susequente represson de la polícia política de l regime — la [[PIDE]]);
* an [[1944]], acunteciu la «''marcha de la fame''», la qual fui ancabeçada pulas mulhieres sacabenenses, pedindo pan i fazendo frente a la [[Guarda Nacional Republicana|G.N.R.]], tenendo marchado até a la sede cuncelhia, an [[Loures]] — situada la pul menos dieç quilómetros de çtáncia.
==== De la segunda metade de l [[seclo XX]] als [[década de 1980|anhos 80]] ====
[[Fexeiro:Rio Trancão em Sacavém.jpg|thumb|left|350px|La [[A1 (outo-strada)|Outo-Strada de l Norte]] an Sacaben.]]
An meados de l [[seclo XX]], obras cumo l [[Aeroporto de la Portela|Aeroporto de Lhisboua]] (chamado de la Portela de Sacaben), l troço einicial de la [[A1 (outo-strada)|Outo-Strada de l Norte (A1)]] ó de la Estrada Nacional 10 faborecírun inda mais la fixaçon, nun solo de nuobas andústrias, cumo tamien de nuobas gientes. Sacaben conheciu ua [[Demografie de Sacaben|grande spluson demográfica]], i antre [[1950]] i [[1970]] la populaçon quadruplicou. A eilha associada, la spluson ourbanística, que se pautou pula custruçon çregrada i, muitas bezes, çqualificadora de l meio ambolbente. A partir de l [[década de 1980|anhos 80]] l crecimiento demográfico stablizou, atingindo anton Sacaben ua populaçon mássima de cerca de 25 mil habitantes.
Ne l die [[25 de Abril]] de [[1974]], pulas 5 de la madrugada, la coluna de la [[Scuola Prática de Cabalharie]] de [[Santarén (Pertual)|Santarén]], comandada pul [[capitan]] [[Salgueiro Maia]], passa las portaiges de la [[A1 (outo-strada)|outo-estrada de l Norte]] an [[Sacaben]], rumo la [[Lisboua]], la fin de dar seguimiento àquilo que bino a ser la [[Reboluçon de l Crabos]]. De resto, ne l quadro de ls eibentos susequentes a la reboluçon, tubo de nuobo la bila de Sacaben atiba participaçon: cun eifeito, l quartel de l RALIS situaba-se anton inda na dita freguesie (atualmente pertence a la de la [[Portela (Lhoures)|Portela de Sacaben]], zde la sue outonomizaçon an meados de l [[anhos 80]]), i ende se dórun amportantes acuntecimientos ne l final de l [[Verano Caliente]] de [[1975]] — an [[15 de Nobembre]] procediu-se al célebre juramiento de bandeira feito puls melitares cul punho cerrado, quebrando assi las normas de l eisército; la [[25 de Nobembre]] de l mesmo anho, l quartel fui sitiado pulas fuorças afetas a la façon mais moderada de l [[Mobimiento de las Fuorças Armadas|M.F.La.]], cujo lhíder acabara de se tornar l [[António Ramalho Eanes|general Eanes]].
A la semelhança de l que ocorrera aquando de la [[proclamaçon de la República Pertuesa|proclamaçon de la República]], an [[1910]], de nuobo se dou ua mudança na toponímia lhocal: l ancho de la junta ye redesignado ''Ancho 1.º de Maio'', i son batizadas rues cul nome de ouperários cerámicos que fúrun çtacados lhutadores antifascistas, ó cun lhíderes de relebo de la squierda mundial (''b. g.'', [[Salbador Allende]]).
An [[2 de Júnio]] de [[1979]] ye solenemente inagurado, pul [[Cardeal]]-[[Patriarcado de Lhisboua|Patriarca de Lhisboua]] [[António Rieiro|D. António Rieiro]], l eidifício de l ''Centro Social Paroquial de Sacaben'', la grande obra de assisténcia a la populaçon de Sacaben, fundada oureginalmente an [[1943]] pul Prior [[Filinto Ramalho]] sob la zeignaçon de ''Serbícios de Assisténcia Materno-Anfantil'', i que la populaçon carinhosamente recorda sob l nome de «''Obra de l Padre''».
Assiste-se antretanto, an [[1983]], al ancerramiento de la Fábrica de la Lhouça, que lhaborara al lhongo de satos 133 anhos (an [[6 de Outubre]] de l [[1982|anho anterior]], Monteiro Pereira, l admenistrador de la Fábrica fura assassinado a la salida de la sue casa, an [[Almada]], por ua rajada de [[metralhadora]], nun atentado perpetrado pul grupo terrorista [[Fuorças Populares - 25 de Abril|''F.P.'s — 25 de Abril'']]); seguiu-se anfin la decretaçon de la sue falhéncia , yá ne ls [[anhos 90]], assi cumo la benda de ls sous benes an hasta pública.
[[Fexeiro:Ponte Vasco da Gama Portugal.jpg|thumb|right|350px|La [[Puonte]] [[Basco de la Gama]].]]
Na segunda metade de l [[anhos 80]], ando de ancontro a la buntade de las populaçones, fúrun criadas, por çmembramiento de la freguesie de Sacaben, las freguesies de la [[Portela (Lhoures)|Portela]] ([[1986]]) i [[Prior Bielho]] ([[1989]]). Esto, de resto, daba sequéncia a un mobimiento que anton se berificaba an to l cunceilho de [[Loures]], de criaçon de nuobas antidades admenistratibas, que aprossimassen eileitores i eileitos. Por esta época nacírun tamien, ne l cunceilho de Lhoures, las freguesies de la [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]] (subtraída la [[San João de la Talha]]), [[Famones]], [[Puntica]] i [[Ramada]] (deribadas de [[Odibelas]]), [[Oulibal Basto]] (nacida de la [[Póboa de Santo Adrion]]), ó [[Santo António de l Cabalheiros]] (çmembrada a partir de la [[Loures (freguesie)|freguesie de Lhoures]]) .
==== [[Anhos 90]] ====
Ne ls anhos 90, Sacaben bé anfin reconhecido to l sou balor i potencial, tenendo sido [[lista de cidades an Pertual por data de criaçon#Década de 1990|eilebada la cidade]] an [[4 de Júnio]] de [[1997]] (atrabeç de la [http://www.dre.t/pdfgratis/1997/07/159A00.pdf lhei n.º 45/97]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, de [[12 de Júlio]], passado bários anhos de porjetos apersentados sin sucesso<ref name="Eilebaçon de Sacaben la cidade">Bide ls porjetos [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=3224 579/BI/4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ó [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=5532 120/BII/1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ambos de l PCP.</ref>), an simultáneo cun las até anton bilas de [[Alcácer de l Sal]], [[Fátima (Ourén)|Fátima]], [[Sines]] i [[Bila Nuoba de Foç Cóa]]. Para comemorar la data, ten-se benido a celebrar, anualmente, la eilebaçon de Sacaben la cidade cun to la pompa i circunstáncia, ancluindo las comemoraçones la ''[http://www.doc.ua.t/bibdigi/cartazes/cartazes_ber_un.asp?ID=1206 Milha Ourbana de Sacaben]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' (que yá se rializaba zde [[1987]] i passou a ser aprobeitada ne l quadro destes festeijos), bien cumo la ''Regata Teijo-Trancon'', na modalidade de [[Caiaque|Kayak-Mar]] (proba ampeçada an [[1999]], cul sou término ne l riu de Sacaben, i que anclusibamente yá stá ancluída ne l calendário oufecial de la [[Federaçon Pertuesa de Canoaige]]).
Cula parte ouriental de l sou território antegrada na zona de anterbençon de la [[EXPO 98]] (atual [[Parque de las Naciones]]), biu eiqui séren anstalados ls ''Parque de l Teijo'' i ''de l Trancon'', assi cumo ls acessos a la nuoba trabessia subre l [[Riu Teijo|Teijo]] (la [[Puonte Basco de la Gama]], inaugurada an [[Márcio]] de [[1998]], lhigando Sacaben al [[Montijo]]), i inda bários nuobos acessos biários, cumo la [[CRIL]] (Cintura Rodobiária Anterna de Lhisboua), ó la Bariante a la Strada Nacional 10, que mui cuntribuíran para un mais fácele scoamiento de l tránsito desta region.
Al mesmo tiempo, debido a la rializaçon destas obras ancerrou-se la rodobia que lhigaba Sacaben diretamente a a 2.ª Circular, pula chamada ''Strada de Sacaben'', cula ereçon dun muro de [[cuncreto (material)|beton]] a apartar la lhocalidade de Lhisboua (coincido pul çditoso nome de «''Muro de la Bergonha''»), l que motibou na altura (i cuntina a suscitar até hoije) grande cuntestaçon por parte de ls habitantes de Sacaben.
Este período quedou tamien marcado por dous tristes crimes relacionados cula [[Guarda Nacional Republicana|G.N.R.]] de Sacaben, que chocórun ls Sacabanenses i andignórun la oupinion pública nacional, pula grande repercusson que tubírun ne ls meios de quemunicaçon social. La [[16 de Maio]] de [[1996]] fui ancontrada ne l bal de [[Chelas]] ua cabeça houmana, que se bino a demunstrar pertencer la Carlos Rosa, decapitado pul capitan de la squadra de la G.N.R. de Sacaben la [[7 de Maio]]; pouco mais de cinco anhos bolbidos, an [[12 de Júnio]] de [[2001]], nuobo crime ansobrou a tierra, quando apareciu anforcado na cela de la mesma squadra un outro moço, Pedro Morgado, alegando ls melitares tratar-se de suicídio, mas demunstrando-se, pulas probas, tratar-se de homicídio por strangulamiento. A todo esto nun terá sido andifrente l ancerramiento de la squadra de la G.N.R. (atualmente trasformada an [[ATL]] pa ls moços), i la abiertura dua squadra de la [[Polícia de Sigurança Pública|P.S.P.]], ne l final desse més de [[Júnio]] de [[2001]].
=== [[Seclo XXI]] ===
[[Fexeiro:Museu da Cerâmica - traseiras.jpg|thumb|350px|L [[Museu de Cerámica de Sacaben]].]]
Antretanto, an [[2000]], serie inaugurado l [[Museu de Cerámica de Sacaben]], çtinado a cunserbar l spólio de la antiga [[Fábrica de Lhoiça de Sacaben|Fábrica de Lhoiça]] (subretodo l antigo Forno n.º 18, la sola parte de la antiga fábrica preserbada, yá que l remanescente dou lhugar la nuobas ourbanizaçones); fui yá galardoado cun un prémio anternacional pula sue reconhecida eiceléncia.
Ne l die [[1 de Dezembre|1.º de Dezembre]] de [[2001]], faleciu an cundiçones trágicas l Prior [[Filinto Ramalho]], debido a un ancéndio na sue residéncia (cuntígua a la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Purificaçon de Sacaben|Eigreija Matriç]]) ; nun oustante la pronta anterbençon de l bumbeiros, yá nun fui possible resgatar cun bida l sou cuorpo. Zaparecie assi ua grande refréncia de la populaçon de Sacaben (yá que fura pároco de la lhocalidade al lhongo de l 59 anhos precedentes), fato que causou grande custrenaçon; zde anton que la Junta de Freguesie i ls mobimientos associatibos lhocales ténen percurado houmenagear esta figura ímpar de la bida lhocal sacabenense.
An finales de [[2003]], nuobo scándalo trouxe l nome de la tierra a las purmeiras amboras de l ''[[meios de quemunicaçon|medie]]' ', tenendo la [[Polícia Judiciária]] ambestigado l cuntrabando de [[jipe]]s topo-de-gama antre la direçon de ls Bumbeiros Boluntários de Sacaben i l ampresário Sousa Cintra (filho de l antigo persidente de l [[Sporting Clube de Pertual]] [[José de Sousa Cintra]]).
An [[2005]] ampeçórun-se, ne l ámbito de l Porgrama de Requalificaçon i Ourdenamiento Ourbano de las Árias Suburbanas de Lhisboua (''[http://www.cn-lhoures.t/proqual.asp PROQUAL]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''), obras çtinadas a beneficiar la cidade de Sacaben, anquanto percipal pólo ourbano de la zona ouriental de l cunceilho de Lhoures, cofinanciadas pula [[Cámara Municipal]] i l [[Menistério de la Admenistraçon Anterna]]. Nesse sentido, tubírun ampeço las obras de l nuobo quartel de ls bumbeiros (obra mui deseiada nun solo de la corporaçon, cumo tamien de la populaçon an giral, dado que las anteriores anstalaçones, bastante antiquadas i situadas ne l centro de la cidade, an zona de rues relatibamente streitas, ampedie la prestaçon dun melhor serbício a las populaçones serbidas pula corporaçon de bumbeiros sacabenense).
De l mesmo modo, la ''Abenida de l Stado de la Índia'' (antigo troço final de la Estrada Nacional 10 i hoije la percipal artéria de l tecido ourbano sacabenense), stá a ser requalificada, atrabeç de l reperfilamiento de la bie, reordenamiento de l tránsito (cun criaçon de dues faixas de rodaige an cada sentido i un separador central) i inda bários melhoramientos acessórios nas árias circundantes.
Por fin, inda al abrigo de l PROQUAL, i cumo forma de cuntinar a balorizar l património cultural de la cidade, fui inaugurada, an [[Júlio]] de [[2005]], la [[Casa-Museu José Pedro]], eimóbel dun antigo ouperário sacabenense, que deixou basto spólio cerámico.
Grácias al renobado mobliário ourbano situado na zona ouriental de la cidade, na ária de l [[Parque de las Naciones]] (ls ''Parques de l Teijo'' i ''de l Trancon''), la freguesie ten sido palco de dibersos eibentos [[cultura]]is i, subretodo, [[música|musicales]]. Assi, zde [[2003]] que Sacaben ben acuolhendo, nas nuites de [[Berano]], sessones de ''dribe-in'' promobidas pula Cámara Municipal de Lhoures, i que ténen trazido l melhor de la [[cinema|sétima arte]] a la foç de l [[riu Trancon|Trancon]].
Por outro lhado, a partir de [[2004]], ténen-se rializado, ne l ''Parque de l Teijo'', ne l final de cada [[Primabera]], las 10.ª <ref name = "Superbock 2004">Bide [http://www.superbock.t/cidade/marcanoba_sbsr.asp Super Bock 2004]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, 11.ª <ref name = "Superbock 2005">Bide [http://www.superbock.t/sbsr2005/home.html Super Bock 2005]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> i 12.ª <ref name = "Superbock 2006">Bide [http://www.superbock.t/sbsr_2006/ Super Bock 2006]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> eidiçones de l ''[[Super Bock Super Rock|Festibal Super Bock Super Rock]]' ', patrocinado pula coincida marca de [[cerbeija]] [[Super Bock]], tenendo cuntado cula participaçon de bários artistas de [[Música pop|pop]], [[Rock and roll|rock]] i [[Heip hop|heip-hop]] nacionales i anternacionales (cumo [[Alice in Chaines]], [[Audioslabe]], [[Abril Lhabigne]], [[Blasted Mechanisn]], [[Blind Zero]], [[Boss AC]], [[Bunnyranch]], [[Clana (banda)|Clana]], [[De la Weasel]], [[David Fonseca]], [[Deftones]], [[Spensibe Soul]], [[Fatboy Slin]], [[Franç Ferdinand (banda)|Franç Ferdinand]], [[Hobastank]], [[Ancubus]], [[Keane]], [[Korn]], [[Lenny Krabitç]], [[Linkin Park]], [[Loto]], [[Marilyn Manson]], [[Massibe Attack]], [[Mind de la Gap]], [[Moby]], [[Monspell]], [[Nelly Furtado]], [[N.I.R.D.]], [[New Ourder]], [[Pixies]], [[Placebo]], [[Primitibe Reason]], [[Reamonn]], [[Slayer]], [[Systen of la Down]], [[Black Eyed Peas]], [[The Gift]], [[The Prodigy]], [[Toranja (banda)|Toranja]] ó [[Within Temtation]]).
La polibaléncia destes spácios lhebou-los tamien la séren l palco scolhido para la rializaçon de l ''Festibal Académico'' de la ''XVII Sumana Académica de Lhisboua''<ref name = "Sumana Académica">Bide [http://sal2006.academicadelisboa.t/ XVII Sumana Académica de Lhisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, ocorrido ne ls dies [[3 de Maio|3]], [[4 de Maio|4]] i [[5 de Maio]] de [[2006]], assi cumo de la XVIII Sumana Académica, ne ls dies [[4 de Maio|4]], [[5 de Maio|5]] i [[6 de Maio]] de [[2007]].
== Preocupaçones atuales i zafios pa l feturo ==
=== L cunceilho de Sacaben ===
[[Fexeiro:Concelho Sacavém.png|thumb|right|400px|Las freguesies que antegrarian un feturo cunceilho de Sacaben, cobrindo la metade ouriental de l atual cunceilho de [[Loures]]: [[Apelaçon]], [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]], [[Camarate]], [[Moscabide]], [[Portela (Lhoures)|Portela]], [[Prior Bielho]], [[Sacaben]], [[Santa Eirie de Azóia]], [[San João de la Talha]] i [[Unhos]].]]
Atualmente, antre las preocupaçones que stan na orde de l die an Sacaben, çtacan-se la criaçon de l [[munecípio]] de Sacaben (que [[wikt:t:Ancluir|ancluirieb]] las dieç freguesies de la zona ouriental de l cunceilho de Lhoures — [[Apelaçon]], [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]], [[Camarate]], [[Moscabide]], [[Portela (Lhoures)|Portela]], [[Prior Bielho]], [[Santa Eirie de Azóia]], [[San João de la Talha]], [[Unhos]], i mui naturalmente, la cidade de Sacaben, que serie la sede de la nuoba eidilidade), un propósito yá bastante antigo, puosto que yá ne ls finales de l [[seclo XIX]], an [[17 de Abril]] de [[1897]], un [[jornal]] lhocal (l ''Correio de Sacaben: semanário uorgon de ls antresses lhocaes de l Cunceilho de Lhoures'', periódico de cúrtie duraçon, yá que se stinguiu al fin de 35 númaros, an [[16 de Dezembre]] de l mesmo anho) eisigie de las outoridades centrales la çcentralizaçon admenistratiba:
<blockquote>«''A par cula reclamaçon de las probidéncias cun que l Stado ten por oubrigaçon acudir, cunforme las ourgenças, bisto ser el l senhor de todos ls serbícios públicos, reclamaremos tamien la çcentralizaçon desses mesmos serbícios tan neçairos a la buona admenistraçon de ls pobos cumo bien eisercitados''.»<ref name="Cunceilho de Sacaben">Vide http://www.sec-sacaben.rts.t/principa/st4.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref></blockquote>
Ye perciso antretanto asperar por [[17 de Maio]] de [[1914]] para ser suscrito l purmeiro ambaixo-assinado puls eileitores destas poboaçones ne l sentido de ser criado este nuobo munecípio. Na altura, l porjeto cuntou cun las assinaturas de ls eileitores de las [[freguesie]]s de la [[Apelaçon]], [[Camarate]], [[Charneca (Lhisboua)|Charneca]], [[Sacaben]] (ancluindo ls atuales territórios de la [[Portela (Lhoures)|Portela]] i de l [[Prior Bielho]]), [[Santa Eirie de Azóia]] (que anton abrangie las atuales freguesies de la [[Póboa de Santa Eirie]], [[San João de la Talha]] i [[Bobadela (Lhoures)|Bobadela]]) , [[Unhos]], i inda de la poboaçon de [[Moscabide]] (a la data, antegrada na freguesie de l [[Santa Marie de l Oulibales|Oulibales]] cumo mero lhugar); solo la disseluçon de l [[Cungresso de la República]] ampediu de lhebar la bun porto esta einiciatiba.
Zde [[1987]], ténen sido de nuobo lhebados a la [[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] bários porjetos de lhei, apersentados pul [[Partido Quemunista Pertués|PCP]] i pul [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]], ne l sentido de biablizáren este deseio de las sues populaçones; se purmeiro cuntórun cula ouposiçon de ciertas bancadas parlamentares na Assemblé de la República, mais recentemente ténen sbarrado na ouposiçon demunstrada por alguas [[Assemblé de Freguesie|Assemblés de Freguesie]] (zeignadamente las de la [[Portela (Lhoures)|Portela]] i de [[Moscabide]]).
Aquando de la criaçon de l cunceilho de [[Odibelas]], an [[1998]], fui lhebado a la çcusson un porjeto de lhei de l PCP (n.º 490/BII/3, de la outorie de [[Otábio Teixeira]] i [[António Filipe]]<ref name ="Criaçon de l Munecípio (PCP), 1998">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=4845 Porjeto de Lhei n.º 490/BII/3: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PCP)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>) que cuntemplaba tamien la criaçon de l munecípio de Sacaben (idéntico a un porjeto yá apersentado na anterior lhegislatura, l n.º 61/BI/1<ref name="Criaçon de l Munecípio (PCP), 1991">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/einiciatiba.aspx?id_ini=4234 Porjeto de Lhei n.º 61/BI/1: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PCP)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>, i suscrito por [[Jerónimo de Sousa]] i [[João Amaral]]), l qual fui, inda assi, chumbado.
La redadeira perpuosta (n.º 39/IX/1), de [[2004]], fui lhebada al Parlamiento pulas manos de [[deputado]]s de la coligaçon gobernamental [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]]- [[Partido Popular|PP]]<ref name="Criaçon de l Munecípio (PSD-CDS/PP)">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/docs/doc.doc?path=6148523063446f764c3246795a5868774d53396b62324e7762433170626d6c4a5748526c65433977616d777a4f53314a5743356b62324d3d&fich=pjl39-ix.doc Porjeto de Lhei n.º 39/IX/1: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PSD i CDS/PP)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DOC), ne l sítio de l Parlamiento Pertués.</ref>, sendo que, depuis de la disseluçon parlamentar an final desse anho, alguns meses passado la rializaçon de las [[Eileiçones lhegislatibas pertuesas de 20 de Febreiro de 2005|eileiçones lhegislatibas]] an [[20 de Febreiro]] de [[2005]], dou de nuobo antrada idéntico porjeto de lhei (n.º 99/X/1), desta feita suscrito solo pul deputado de l PSD, [[Rui Manuel Lhobo Gomes de la Silba|Rui Gomes de la Silba]]<ref name="Criaçon de l Munecípio (PSD)">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/docs/doc.doc?path=6148523063446f764c3246795a5868774d53396b62324e7762433170626d6c59644756344c33427162446b354c5667755a47396a&fich=pjl99-x.doc Porjeto de Lhei n.º 99/X/1: Criaçon de l munecípio de Sacaben (perpuosta de l PSD)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DOC), ne l sítio de l Parlamiento Pertués</ref>.
La eibentualmente ser criado, l munecípio de Sacaben recobririeb la antiga ária de anfluéncia de l reguengo de Sacaben, cula scluson de las freguesies de [[Frielas]] i de la [[Charneca (Lhisboua)|Charneca de l Lhumiar]], i la ancluson de la de [[Santa Eirie de Azóia]]. Cun aprossimadamente 35 kn² de superfice, serie l nono mais pequeinho cunceilho de l paíç (superando solo [[San João de la Madeira]], [[Antroncamiento]], [[Corbo (Açores)|Corbo]], [[Spinho (Pertual)|Espinho]], [[Amadora]], [[Bizela]], [[Odibelas]], [[Meson Friu]] i l [[Barreiro]]), mas un de l binte maiores, an tenermos de populaçon (cun acerca de 130 mil habitantes), quedando antegrado na ária metropolitana de la [[Grande Lhisboua]], adonde superarie ls coeficientes populacionales de cunceilhos cumo [[Mafra (Pertual)|Mafra]], [[Loures]], [[Bila Franca de Xira]] i até mesmo [[Odibelas]].
=== L porjeto de criaçon de la [[Ouriente (freguesie perpuosta)|Freguesie de l Ouriente]] ===
Outra preocupaçon prende-se cun ls deseios outonomistas de ls habitantes de l bezino [[Parque de las Naciones]], que pretenden ber criada la [[Ouriente (freguesie perpuosta)|Freguesie de l Ouriente]], cujo lhemite [[Norte]] será, a ser fundada, l [[riu Trancon]] — l que, na ótica de ls uorgones outárquicos de Sacaben, amputarie ua parte seneficatiba de território de la freguesie. Inda que, an tenermos funcionales, esse território puoda ser cunsidrado cumo antegrante de la cidade de [[Lisboua]] — bisando assi la perpuosta de criaçon de la referida freguesie adequar la debison admenistratiba a la rialidade de las populaçones — tal çígnio causa bemente repúdio a todos ls sacabenenses que habitan fura de l Parque de las Naciones, tenendo la Assemblé de Freguesie de Sacaben anclusibamente botado por unanimidade un parecer çfaborable a la criaçon de la referida freguesie.
Cumbén, aliás, frisar que, persentemente, l parque eimobliário custruído na ária de l Parque de las Naciones situada na freguesie de Sacaben ye l mais diminuto de las trés freguesies pulas quales persentemente aquel se stende (Sacaben, [[Moscabide]] i [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Oulibales]]) , sendo cumo tal, por oura stremamente reduzido l númaro de habitantes de l Parque de las Naciones na ária atualmente acupada pula freguesie de Sacaben; cun eifeito, a maior parte de l território ye acupada pul ''Parque de l Teijo i de l Trancon''.
Assi i to, ls partidos i ourganizaçones que suscreben esta alteraçon admenistratiba (ó seia, la criaçon de la Freguesie de l Ouriente drento de l Cunceilho de Lhisboua ó, ne l mínimo, la ancluson de todas las árias de l Parque de las Naciones na freguesie de [[Santa Marie de ls Oulibales (Lhisboua)|Santa Marie de l Oulibales]]) defenden ser esta la forma mais racional de gerir un spácio cumo l Parque de las Naciones, que atualmente ye debedido por trés freguesies i dous cunceilhos (para alhá de que l cunceilho de Lhoures, atualmente, nun admenistra l território de l Parque de las Naciones — por eisemplo, nun admenistra la çtribuiçon de auga nin ls outros serbícios municipalizados, al cuntrário cul que acunte cula porte de Lhisboua — recebindo solo ls ampostos municipales probenientes de l mesmo, l que amplica un çfasamiento antre quien recibe i quien atua).
Ua perpuosta ne l sentido de la criaçon de la dita freguesie dou antrada na [[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] inda an [[2004]], por deputados de l [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]] i de l [[Partido Popular|CDS-PP]], mas cula disseluçon parlamentar an finales desse mesmo anho, ourdenada pul [[Persidente de la República Pertuesa|Persidente de la República]] (anton [[Jorge Sampaio]]), essa einiciatiba lhegislatiba caducou; mas, yá na persente Lhegislatura, fui de nuobo apersentada a la çcusson pul [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]], achando-se de momiento na comisson de ourdenamiento territorial, para çcusson (porjeto de lhei n.º 100/X/1)<ref name="Criaçon de la freguesie de l Ouriente">Bide [http://www.parlamiento.t/plc/docs/doc.doc?path=6148523063446f764c3246795a5868774d53396b62324e7762433170626d6c59644756344c334271624445774d4331594c6d527659773d3d&fich=pjl100-x.doc Porjeto de Lhei n.º 100/X/1: Criaçon de la freguesie de l Ouriente (perpuosta de l PSD)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (DOC), ne l sítio de l Parlamiento Pertués.</ref>.
{{ref-section}}
[[Catadorie:Stória]]
cukybi9fpdbese0599pgvpyxsgefgn0
Biquipédia:Artigos an çtaque
4
1165
107745
86992
2026-08-09T16:28:10Z
Tigr3tao
14103
/* Artigos destacados em Biquipédia */
107745
wikitext
text/x-wiki
== Artigos çtacados em Biquipédia ==
Ista páigina cunten la lhista de artigos que la quemunidade de Biquipédia scolheu cumo artigos çtacados para aparecer na portalada de la anciclopédia. Tamien se scolhe an ista páigina l artigo que aparecerá cumo çtacado l prossimo mes.
== Arquibo de ls artigos çtacados ==
Esta páigina cuntén ua lhista d'artigos que la quemunidade de la Biquipédia l'eidantificou cumo artigos d'eicelente qualidade, i que por esso fúrun artigos de çtaque na páigina percipal.
== Miranda de l Douro ==
La cidade de '''Miranda de l Douro''' (an [[Pertués]] Miranda do Douro) queda an [[Trás ls Montes]], ne l Nordeste de [[Pertual]]. Ten na marge dreita l riu Douro, ne l troço anternacional que aparta la porbíncia spanhola de Lhion.
[[Catadorie:!Artigos an çtaque]]
[[Catadorie:!Biquipédia]]
[[ml:വിക്കിപീഡിയ:തിരഞ്ഞെടുത്ത ലേഖനങ്ങള്]]
6dcg21ypv5amsx6ndjvoq21miu8m8hg
Troll (anternete)
0
3612
107746
80426
2026-08-09T17:49:23Z
~2026-30875-10
15270
/* Formas d'atuar */
107746
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Internet Troll velu ill artlibre jnl.jpg|right|thumb|troll]]
Un '' '''Troll''' '', an [[calon]] de la [[anterneta]], ye ua pessona cun un cumportamiento que ten siempre l oujetibo de dar cuonta dua çcusson, porbocar i anrabiar las pessonas ambolbidas neilha. La palabra apareciu na [[Usenet]], deribada de la spresson ''trolling for suckers'' (botando l isco pa ls trouxas), eidenteficado i atrebuído al(s) causador(es) de las sistemáticas [[flamewar]]s.
L cumportamiento de l ''troll'' puode ser ancarado cumo un [[teste de rutura]] de la [[eitiqueta]], ua mais-balie de las [[sociadade]]s [[ceblizaçon|ceblizadas]]. Delantre las porbocaçones ansistentes, las ''bítimas'' puoden (ó nó) perder la cunduta ceblizada i ambolber-se an agressones pessonales.
== Formas d'atuar ==
Hai de todo l tipo, zde l mais eignorante i rudo que chama denomes i proboca [[flod]]s, até l mais sabido anteletualmente que çcursa cul oujetibo de le dar cabo de la cabeça al [[anterlocutor]] i lhebá-lo a la rábia para depuis l çqualeficar, dando cuonta de ls sous argumientos i mexendo cula sue reputaçon nun fórun. Pa l troll, la reaçon a un comentairo [[polémica|polémico]] ye cunsidrado un adbertimiento, un modo de sacar [[prazer]] cula eirritaçon de las pessonas i ouserbar l sou zeiquilíbrio eimocional i mental.
Hai bárias eideias zambolbidas por trolls para atuar nun fórun de Anterneta, antre eilhas:
* '''Botar l'isco i scapar''': cunsiste an poner ua mensaige mui polémica yá sperando ua grande reaçon an cadena i [[flame war]]. Mas l troll nun se ambuolbe mais na çcusson, el scapa-se apuis de poner la mensaige oureginal i adbirte-se culs sous efeitos. Ua modo mais brando ye poner notícias polémicas solo para ber la reaçon de la quemunidade.
* '''Anduzir a abaixar l nible''': alguns trolls téstan la pacéncia de ls anterlocutores, andúzen la pessona a perder l bun senso na çcusson i todo fázen para que se chámen denomes. Cun esso, l troll "queima l filme", cunsigue que la pessona se ponga a eilha cumo mal bista na quemunidade por tener caído para un nible tan baixo.
* '''Repeténcia de falácias''': outro método ousado qu'anduç a la canseira, eiqui l troll repite un cunjunto de falácias até que lhieba l sou anterlocutor a quedar tan cansado que ganha la çcusson por abandono de l'ouponiente.
* '''Çfile anteletual''': un troll puode tener bun nible anteletual, bocabulairo rebuscado delantre de ls outros çcutidores, çfilar refréncias i cuntradezir ls argumientos de ls ribales por coincimiento i pesquisa, muita beç botando-los al radiclo i ponendo an dúbeda la sue formaçon eiducacional.
* '''Trasponer outorie''': ye mui quemun tamien un troll acusar sue bítima de ser un troll para tirar d'anriba del l'eidentificaçon cumo tal, abrindo camino para altarar classeficaçones yá coincidas.
== Motibaçones ==
L que motiba un troll a cumportar-se assi ye: [[outo-afirmaçon]], [[eideologie]], [[fanatismo]], [[çacanaige]] ó solo [[passatiempo]]. An anterbistas na Usenet, trolls afamados cunfessórun que solo andában a saber dun cachico d'atençon i a matar l fastiu de l die a die. L mais deilhes tamien tenie algua caratelística mal-resolbida de personalidade, cumo [[trauma]], fracasso financeiro i amoroso i até malinas psiquiátricas.
=== Grupos ===
Alguns trolls que gústan dun cierto assunto atúan an grupo, que muita beç son numarosos. Andrento esse grupo uns ténen un papel na argumentaçon, outros na redicularizaçon i outros solo na cuncordáncia, metendo miedo al adbersairo eimocionalmente i quaije siempre l lhebando a salir de la çcusson. Ye mui defícele cumbater trolls an grupo, fazendo falta un [[Moderador]] pa ls botar pa la rue an causo de persisténcia.
An ciertos fóruns esses fulanos puoden ser acaçados por ua sola pessona, respundendo por bárias pessonas birtuales defrentes para ambadir la sue própia oupenion. Esse recurso ye coincido cumo [[clone]] i la sue eificácia depende de l'eifeciéncia de l Moderador dun fórun que puode facelmente eidentificar clones por númaros [[IP]].
Hai causos dun moderador se ajuntar a un grupo de trolls i atraíren bítimas a apresentar la sue oupenion i çcordáncia quanto als temas an çcuçon, mas lhougo a seguir son massacrados por todos. Esso trai l sentimiento de sastifaçon a todos ls que fázen parte de quemunidade. Todo esto ye hai mui pouco tiempo ouserbado an [[blogue]]s i quemunidades [[sociales]], adonde ls moderadores/outores atuan por meio de l'antoleráncia, percunceito i porbocaçon (çfraçados d'oupenion) i juntos fórman ua cadena de auto-afirmaçon.
== Cumbate ==
[[Fexeiro:DoNotFeedTroll.svg|thumb|Eimaige que repersenta la frase:<br />"Nun alimente ls ''trolls''"]]
Para cumbater trolls cumo debe de ser, pa ls que úsan i ándan por quemunidades solo hai ua grande regra que resulta: '''Nun alimente ls trolls.''' (de l [[anglés]] ''Don't feed the trolls''). Quier dezir ''eignorar cumpletamente'' alguien que se cumporta cumo troll mesmo que la gana de respunder seia grande. Un troll nun ten nada a perder, el siempre bai a tornar i a anquemodar - el ''percisa'' d'atençon para sacar prazer i ser bien sucedido. Eignorando un troll ls outerizadores nun solo le méten miedo al que faç cumo tamien le porbócan un zgusto mui grande i frustraçon. Esso nin siempre ye fácele i a las bezes eisige muito sfuorço de la quemunidade por muitos meses mas l metodo dá resultado. Se abselutamente naide le dá atençon al troll, el ziste d'atuar por zgusto de nun cunseguir repuosta a las sues porbocaçones.
Ne l causo de blogues i quemunidades de trolls, solo eignorar i eibitar la frequéncia al lhocal. Por mais que séian rebolbantes an cuntenido, la perséncia solo de trolls uns cuncordando cun outros pon an xeque la credeblidade de l blogue/quemunidade i este deixa de ser lhebado a sério. Nas redes sociales cumben tamien denunciar la quemunidade a l'eiquipa de l sítio.
Pa ls moderadores de quemunidades hai modos de eibitar que un troll faga stragos, i las recomendaçones son las seguintes:
* Stablecer regras rígidas de cumportamiento i respeito an relaçon als outros outelizadores, star cun atento al cuntenido de las mensaiges para se certificar que nanhun dreito stá a ser biolado.
* Cortar pula raiç comentairos porbocatórios, botando pa la rue por uns tiempos ou para siempre ls outores i aqueilhes que repuntáren.
* Eignorar amanaças (muorte, porcesso) i atuar de modo friu delantre un clima albrotado.
* Nun se deixar ambolber eideologicamente contra la oupenion de l troll, yá que esso lhieba a criar nuobos trolls que çcórdan de l purmeiro i ten l apoio de l Moderador. Esso bota abaixo la credeblidade de l própio fórun.
* Fazer siempre berificaçones de [[IP]] para se certeficar de que nun hai clones. Dar un ultimato a un grupo d'oupenion troll quando el ampeçar a passar de ls lhemites i nun heisitar an acabar cun todos se atemáren an cuntinar.
* Apagar todas las mensaiges de l troll a puntos de que el tenga todos ls sous comentairos apagados, cansando-lo i lhebando-lo a zistir. Esta regra ye algo ambasiba, nun ye mui bien benida i ye mui peligrosa, pus puode lhebar a que cuntrebuidores lhegítimos se báian ambora solo lhebantando puntos de polémica na quemunidade. Ye tamien ousada cumo ferramienta dun moderador troll, l que puode dar cabo de la quemunidade i de la sue reputaçon.
== Temas ==
Hai muitos temas que son campo d'atuaçon de trolls. Al ampeço de l fenómeno na Usenet éran ouserbados ambates d'oupenion subre tecnologie: [[cumputadores]], [[sistemas ouperatibo]]s i [[Ampresas|ampresas de tecnologie]] i até hoije esse ye un grande motibador pa ls [[nerd]]s i [[geek]]s que hai an quemunidades. La palabra naciu nesse meio i inda ye ende que ye mais coincida i spalhada.
An fóruns mais generalistas, la çcusson política i de temas polémicos ye mui grande, ambolbendo un grande númaro de pessonas i oupeniones. Atualmente l fenómeno puode ser bido an redes sociales de quemunidades de l [[Neoliberalismo]] i [[Marxismo]]. Hai tamien trolls que se únen an eideologies cundanables i creminales, cumo apoio al [[nazismo]], [[racismo]], [[houmofobie]], [[abuso sexual de menor]]es i difamaçon a la [[mulhier]].
Hai tamien an menos quantidade mobimientos trolls de [[relegion]], [[medecina]], [[cinema]] i [[música]] (mais, an special, l [[Rock]]).
== Trolls an defrentes tipos de média ==
A la par de l'eibeluçon de las técnicas de ''trolling'', tamien las contra-medidas eibeluírun.
* [[Usenet]] - ua forma típica ye l ''[[spam]]'' ó ''[[crossposting]]''. Eiqui l ''troll'' zrespeita regras d'eitiqueta amportantes de l [[grupo de çcusson]], séian eilhas quales fúren. Na berdade, eisísten grupos adonde medidas fuortes tubírun que ser tomadas para lhemitar estes abusos;
* [[Lista de çcusson]] (a.k.a. ''[[email list]]'') - facelmente cuntrolable, yá que ye admenistrada i l ''troll'' puode ser botado pa la rue (bloqueado);
* [[Fórun de çcusson|Fóruns]] - sítios de çcusson, a las bezes fuorte (sin que tenga de ambolber ''trolls''), ye possible an alguns sistemas [[Moderador|moderar]] l ''troll'' cun un bun trabalho de moderaçon. An giral, an fóruns son facelmente recoincidos pulas sues atitudes, cumo oufender pessonas que el nun conhece. An fóruns adonde eisiste puntuaçon d'outelizadores giralmente eilhes ténen poucos puntos;
* [[Wiki]]s - campos d'eidiçon colaboratiba, adonde a las bezes aparécen cunflitos defíceles de dar cun eilhes i saber se un de ls anterbenientes ye un ''troll'' ó se ten solo ua oupenion dibergente. Nestes sistemas, l ''troll'' faç por zacraditar la [[cadena de poder]] (admenistradores, por eisemplo), i apuis, quando ye çmascarado, arma-se an bítima;
* [[Weblog]]s - nestes sítios de lhibre spresson d'oupenion, l ''troll'' questuma deixar mensaiges porbocadoras, ó difamatórias. La facelidade de l'anterligaçon antre defrentes weblogs ajuda al quercimiento de l ''troll''. Nun fenómeno mais recente, eisisten agora [[Blogue]]s Trolls adonde ls outores atíçan çcoincidos a dar oupenion i ls massácran cun la sue quemunidade d'apoio (outros comentaristas).
* [[IRC]] - outro meio de quemunicaçon antigo adonde l ''troll'' se adbirte, ousando ua grande bariadade de técnicas, a zrespeitar las regras de [[eitiqueta]] pré-stablecidas. Neste meio puode ser botado pa la rue ó mesmo de l [[serbidor]], an causos mais grabes.
* [[Last.fm]] - Nesse sítio l ''troll'' questuma zumbar de las pessonas que el cunsidra que nun ténen un "bun gusto" musical ó scríben cousas que de l sou punto de bista son "ambaraçosas", atacando nas páiginas de ls artistas ó perfiles pessonales. Giralmente, la moderaçon questuma acabar cun ls causos mais stremos.
* [[Público (jornal)]] - Na bersion an lhinha de l jornal Público l mais de ls comentairos son feitos por "trolls" que detúrpan la ambora cunsante la sue bison çtorcida de la rialidade. Ua de las caratelísticas mais antressantes de ls trolls de l jornal Público ye que la notícia nun ye relebante pa l sou comentairo, acabando por falar subre ourtografie, quemunismo, fascismo, racismo.
* [[Arca de Noé (forun)]] - Ne l fórun de çcusson subre animales Arca de Noé eisísten comentairos feitos por ''trolls'' fanáticos de ls dreitos de ls animales que questúman streformar "posts" subre aporfilhaçon ó aquesiçon d'animales de raça an batailhas subre ls dreitos de ls animales. Ls ''trolls'' puoden tamien streformar "posts" subre namoro ó acasalamiento an batailhas subre aporfilhaçon de gatos abandonados sin qualquiera respeito pul oubjetibo einicial de l tópico.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Falácia]]
* [[Fatóide]]
* [[Cumplexo de l palombo anxadrista]], un cumportamiento an debates na anterneta que se aparece an parte al cumportamiento ''troll''.
{{DEFAULTSORT:Troll anterneta}}
[[Catadorie:Cultura de la Anterneta]]
[[Catadorie:Treminologie anformática]]
[[Catadorie:Usenet]]
tv6nmj7qhw9wwu4wwik86nl6868ry42
Júlio
0
4775
107750
101481
2026-08-09T19:58:22Z
~2026-30875-10
15270
107750
wikitext
text/x-wiki
'''Júlio''' ye l sétimo més de l'anho ne l [[calendairo griegoriano]], tenendo la duraçon de 31 dies. Júlio debe l sou nome al [[amperador romano]] [[Júlio César]], sendo antes chamado ''Quintelis'' an [[latin]].<ref>[http://www.planetanews.com/news/2010/11327 A história dos nomes dos meses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715091422/http://www.planetanews.com/news/2010/11327 |date=2011-07-15 }} 26/05/2011</ref>
== Refréncias ==
{{ref-section}}
{{meses}}
[[Catadorie:Meses|Júlio]]
joyt5ujb3smbhtu4c2hmnq094w7peum
Riu Guadiana
0
4982
107754
81021
2026-08-09T21:34:32Z
~2026-30875-10
15270
107754
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|37_14_00_N_07_22_00_W|37º 14' N 07º 22' L}}
{{Anfo/Riu
|nome = Guadiana|eimaige = Guadiana river.jpg
|lhegenda = L Riu Guadiana, acerca de [[Serpa]]
|cumprimiento = 829
|nacente = [[Ojos del Guadiana]], [[Castilla-La Mancha]], [[Spanha]]
|alt_nacente = 1700
|débito =
|afluentes = [[Riu Záncara|Záncara]], [[Riu Ciguea.Ciguela]], [[Riu Bullaque|Bullaque]], [[Riu Dejebe]], [[Rieira de l Bascon]] (dir.)<br/>[[Riu Guadiana Alto|Guadiana Alto]], [[Riu Azuer|Azuer]], [[Riu Jabalón|Jabalón]], [[Riu Zújar|Zújar]], [[Riu Matachel|Matachel]], [[Riu Ardila|Ardila]], [[Riu Chança|Chança]] (sq.)
|foç = Ouceano Atlántico, antre [[Bila Rial de Santo António]], [[Pertual]] i, [[Ayamonte]], [[Spanha]].
|ária_bacie = {{formatnun:66800}}
|paíç = {{ESP}}, {{PRT}}
}}
L '''riu Guadiana''' ye un [[riu]] anternacional de la [Península Eibérica] que nace a ua altitude de cerca de 1700m, nas lagonas de [[Ruidera]], na porbíncia [[Spanha|spanhola]] de [[Ciudad Rial]], renace ne ls [[Ojos del Guadiana]] i zagua ne l [[Ouceano Atlántico]] (mais percisamente ne l [[Golfo de Cádis]]), antre la cidade [[Pertual|pertuesa]] de [[Bila Rial de Santo António]] i la spanhola de [[Ayamonte]]. Cun un curso total de 829 Km, ye l quarto mais longo de la Península Eibérica. La bacie heidrográfica ten ua ária de 66800 Km², situada, an grande parte, an [[Spanha]] (cerca de 55000 Km²).
Percorre la [[Meseta Sul]] na direçon leste-oeste i, acerca de la cidade spanhola de [[Badajoç]], toma l rumo sul até a la foç. L Guadiana faç [[Frunteira Spanha-Pertual|frunteira antre Pertual i Espanha]], zde l [[riu Chança]] até a la foç. Ne l troço antre l [[riu Caia]] i la [[rieira de Cuncos]] la frunteira nun stá demarcada debido al [[Queston de Oulibença|litígio frunteiriço de Oulibença]], antre la [[rieira de Oulibença]] i la [[rieira de Táliga]].
L Guadiana ye nabegable até [[Mértola]] nua çtáncia de 68 Km. Ne l sou curso pertués fui custruída la [[Barraige de Alqueba]], na region de l [[Alanteijo$2]], que criou l maior [[lago artificial]] de la [[Ouropa]].
Ls sous percipales afluentes son, pula borda dreita: [[Riu Záncara|Záncara]], [[Riu Ciguea.Ciguela]], [[Riu Bullaque|Bullaque]], [[Riu Degebe|Degebe]] i la [[Rieira de l Bascon]]. Pula borda squierda son afluentes percipales l [[Riu Guadiana Alto|Guadiana Alto]], [[Riu Azuer|Azuer]], [[Riu Jabalón|Jabalón]], [[Riu Zújar|Zújar]], [[Riu Matachel|Matachel]], [[Riu Ardila|Ardila]] i l [[Riu Chança|Chança]].
[[Fexeiro:SpainGuadianaBasin.png|thumb|Mapa Físico de la Bacia heidrográfica de l Guadiana]]
== Eitimologie ==
Ls [[Roma Antiga|romanos]] chamában-le ''Anas'' (="''de ls parros''"), al que ls [[Mouros]] juntórun ''uádi'' (la palabra [[léngua árabe|árabe]] para "riu") sendo anton l ''Uádi Ana'', passando al pertués cumo '''Ouadiana''' i, mais tarde inda para '''Odiana'''. Mas, zde l [[seclo XVI]] que, por anfluéncia [[castelhano|castelhana]], fui ganhando terreno la forma '''Guadiana''' (cognata d'outros nomes árabes zeignando rius i que passórun al castelhano cula forma enicial ''guad'', cumo [[Guadalquebir]], [[Guadalete]], [[Guadalajara]] ó [[Guadarrama]]), sendo, hoije an die, la forma cunsagrada.
== Generalidades ==
[[Fexeiro:Rio guadiana.svg|thumb|Mapa de l Riu]]
Ye cunsidrado cumo riu na [[quemunidades outónomas de la Spanha|quemunidade outónoma]] de [[Castilla-La Mancha]] ([[Spanha]]), na fuonte de ls [[Ojos del Guadiana]], situada ne l munecípio de [[Billarrubia de los Ojos]] ([[porbíncia de Ciudad Rial]]), a 608 m d'altitude.
Un de ls rius que cumberge na sue cabeceira ye l [[Guadiana Alto]], eidantificado toponímica i tradecionalmente cumo l troço superior de l Guadiana.<ref>{{citar libro
| outor = Díaç-Pintado Carretón, José
| títalo = El polémico Guadiana: storia y leyenda del río Guadiana Alto
| anho = 1997
| eiditora = Argamasilla de Alba, Ciudad Rial, Spañla: Soubriet, D.L.
| id = ISBN: 84-922069-9-3}}</ref> Mas, an tenermos heidrogeológicos nun será assi, sendo habitual detreminar l percurso desta corriente drento de l cumprimiento total de l Guadiana. Este troço segue zde [[Bibiros (Albacete)]], adonde se ourigina l [[Guadiana Alto]], até [[Argamasilla de Alba]] ([[porbíncia de Ciudad Rial]]), adonde la sue corriente superficial zaparece por anfiltraçon ne l susolo.
Cuntabelizando este percurso, cun cerca de 76 Km, l Guadiana percorre ua çtáncia total de 818 Km, de ls quales 578 Km corresponden la território spanhol, 140 Km la pertués i 100 Km a la [[frunteira Spanha-Pertual|zona frunteiriça]]. La sue bacie heidrográfica ten {{formatnun:67733 Km²}}, sendo 81,9% an Spanha ({{formatnun:55513 Km²}}) i 17,1% an Pertual ({{formatnun:11620 Km²}}).
An [[Espanha]] percorre trés quemunidades outónomas ([[Castilla-La Mancha]], [[Stremadura]] i [[Andaluzia]]), atrabeç de las porbíncias de [[porbíncia de Ciudad Rial|Ciudad Rial]], [[porbíncia de Badajoç|Badajoç]] i [[porbíncia de Huelba|Huelba]], a las quales hai qu'adicionar la de [[porbíncia de Albacete|Albacete]], se se cunsidrar l troço enicial de l [[Guadiana Alto]]. An [[Pertual]], atrabessa las regiones de l [[Alanteijo$2]] i [[Algarbe]], ne ls çtritos de [[çtrito de Portalegre|Portalegre]], [[çtrito de Ébora|Ébora]], [[çtrito de Beija|Beija]] i [[çtrito de Faro|Faro]].
Las maiores cidades por adonde passa son las spanholas [[Mérida (Spanha)|Mérida]] i [[Badajoç]], na [[Stremadura]]. Tamien passa ne l munecípio de [[Ciudad Rial]] ([[Castilla-La Mancha]]), mas nun ne l centro ourbano de cidade spanhola.
L Guadiana forma ne l sou curso baixo, yá an território pertués, la maior albufeira de la [[Ouropa]]. La [[barraige de Alqueba|albufeira de Alqueba]] acupa 250 Km² i ten ua capacidade d'armazenamiento de 4150 hn³.
L riu zagua ne l [[Golfo de Cádis]], antre [[Ayamonte]] i [[Bila Rial de Santo António]], formando un pequeinho [[stuairo]] i ua zona de pántanos associada ([[Marismas de Eisla Cristina]] an Spanha i la [[Reserba Natural de l Sapal de Castro Marin i Bila Rial de Santo António]] an Pertual). Ye nabegable ne l troço final, an cerca de 70 Km.
== Cabeceira ==
[[Fexeiro:Guadiana Mouth.jpg|right|thumb|250px|Stuário de l riu Guadiana.]]
Nun hai cunsenso na eidantificaçon de qual seia l punto perciso adonde nace l Guadiana. La teorie mais clássica i talbeç mais çcutible, probén de [[Plínio, l Bielho]]. La sue heipótese era que l riu nacie nas [[Lagunas de Ruidera]] i que se debedie an dous grandes troços, l [[Guadiana Alto]] ó [[Guadiana Bielho]] i l Guadiana propiamente dezido, apartados antre si por un [[leito de riu]] subterráneo.
La lenda dun riu que zaparece i reaparece subrebibeu até al [[seclo XX]]. Inda agora se toma cumo refréncia an detreminados artigos i manuales, para alhá de la tradiçon popular.
Inda assi, nun eisiste nanhun leito subterráneo, cumo tamien nun parece defensable que séian las [[Lagunas de Ruidera]] l punto d'ourige de l Guadiana. Dun punto de bista heidrogeológico, tamien ye çcutible eidantificar l [[Guadiana Alto]] cumo l troço superior de l Guadiana.<ref>{{citar web|
|outor = Cabo Alonso, La.
|títalo = Guadiana
|anho = 1991
|local = Madrid, Spañla
|eiditor = Rialp
|url = http://www.canalsocial.net/GER/ficha_GER.asp?id=6595&cat=Geografie
|acessodata = 2007
|}}</ref>
Ls stóricos zamcontros subre l nacimiento de l Guadiana stan resolbidos por cumpleto, pula cunsidraçon nun dun punto cuncreto d'ourige, mas dua cabeceira cumpuosta pula cunfluéncia de bários rius, rieiros i aquíferos. Antre eilhes, çtacan-se ls rius [[riu Ciguea.Ciguela]], [[riu Záncara|Záncara]] i [[Guadiana Alto]] ó [[Guadiana Bielho]], i l [[Aquífero 23|Aquífero 23 ó de la Mancha Oucidental]].
L [[Guadiana Alto]] serie assi ua de las muitas corrientezas que dan lugar al Guadiana, a partir de la sue cabeceira, i nun l Guadiana propiamente dezido.
=== Rius Ciguela i Záncara ===
[[Fexeiro:Afluentes del Guadiana.png|thumb|Percipales afluentes de l Guadiana]]
Ne l cuntesto de la cunfuson eisistente subre l nacimiento de l Guadiana, ua de las teories que mais bingórun fui la de situar la sue ourige na cunfluéncia de l [[riu Ciguela]] cul sou percipal afluente, l [[riu Záncara|Záncara]], qu'ocorre acerca de [[Ojos del Guadiana]]. Ambas las corrientes son hoije cunsidradas cumo parte antegrante de la cabeceira deste riu, antoce decesibas pa la sue cunfiguraçon cumo curso, mas nun la sue sata ourige.
L [[riu Ciguela]] nace ne ls Altos de Cabreras ([[porbíncia de Cuenca|Cuenca]]), pertencentes al [[Sistema Eibérico]], a 1080 m d'altitude. Ten un percurso de 225 Km de cumprimiento, al longo de ls quales recibe cuntribuiçones de ls rius Jualón, Torrejón, [[riu Riánsares|Riánsares]], [[Riu Amarguillo|Amarguillo]] i [[riu Záncara|Záncara]]. Este radadeiro procede de las prossimidades de la [[Sierra de Altomira]] ([[porbíncia de Cuenca|Cuenca]] i [[porbíncia de Guadalajara|Guadalajara]]).
A ounion de l Ciguela cul [[riu Záncara|Záncara]] permite l'abastecimiento d'auga de las [[Tablas de Daimiel]], cunjunto de zonas húmidas declarado [[parque nacional]] spanhol an [[1973]] i situado ne ls munecípios de [[Billarrubia de los Ojos]] i [[Daimiel]], na [[porbíncia de Ciudad Rial]].
Ambos ls rius fluen an sentido norte-sul i apersentan un regime heidrológico mui eirregular, claramente dependente de la bariaçon de chubas. Percorren terrenos pouco permeables, assentados subre [[argila]]s i [[marga]]s, que faborecen la permanéncia de l curso. La subre-sploraçon agrícola de que ténen sido albo ne ls radadeiros tiempos debelita seriamente l sou caudal.
== Ligaçones sternas ==
*{{link|t|http://www.guadianaonline .com |Guadiana Online}}
*{{link|t|http://www.cima.ualg .pt/spicosa/local/ |Stuário de l Guadiana - Porjeto SPICOSA}}
*{{link|t|http://www.inag .pt/inag2004/port/la_anterbencao/planeamiento/pbh/pbh04.html| INAG, Praino de Bacia Hidrográfica de l Riu Guadiana}}
*{{link|t|http://www.odiana .pt/homepage/ |Odiana - Associaçon Pa l Zambolbimiento de l Baixo Guadiana}}
{{Grandes rius de Pertual}}
{{ref-section}}
{{Predefiniçon:Heidrografie de Pertual}}
[[Catadorie:Pertual]]
[[Catadorie:Rius de Pertual]]
[[Catadorie:Rius de l Ouropa]]
6hfmlnbzojaeqi797px7l6tn0m31qzi
Lamego
0
5569
107757
107372
2026-08-09T21:54:43Z
~2026-43919-42
15447
/* Stória */
107757
wikitext
text/x-wiki
{{ber zambiguaçon}}
{{geocordenadas|41_05_54_N_07_48_36_W_type:adm2nd_region:PT|41° 05' 54" N 07° 52' 36" O}}
{{Anfo/Munecípio de Pertual|
|munecípio =Lhamego
|eimaige_brason =LMG.png
|eimaige_bandeira =Pt-lmg1.png
|eimaige_lhocalizaçon =LocalLamego.svg
|gentílico =Lhamecense
|region =[[Region Norte (Pertual)|Norte]]
|subregion =[[Douro (sub-region)|Douro]]
|çtrito =[[Çtrito de Biseu|Biseu]]
|porbíncia =[[Trás-los-Montes i Alto Douro|Trás-los-Montes<br />i Alto Douro]]
|ária =165,39
|populaçon =26 691<ref name="ine2011">[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0 INE.pt]</ref>
|densidade = 161,38
|data =2011
|freguesies =24
|persidente =Francisco Lopes
|fundaçon =[[1191]]
|ourago =[[Marie|Santa Marie Maior]]
|feriado =[[8 de Setembre]]
|codpostal =5100 Lhamego
|url_cm =Rua Padre Alfredo Pinto Teixeira<br />5100 Lamego
|url_oufecial =[http://www.cm-lamego.pt www.cm-lamego.pt]
|url_email =[mailto:geral@cm-lamego.pt geral@cm-lamego.pt]
}}
'''Lhamego''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''Lamego'') ye ua [[cidade]] [[Pertual|pertuesa]] ne l [[Çtrito de Biseu]], [[region Norte (Pertual)|Region Norte]] i sub-region de l [[Douro (sub-region)|Douro]], cun cun 8 848 habitantes<ref>{{Citar web | títalo=UMA POPULAÇÃO QUE SE URBANIZA, Ua abaluaçon recente - Cidades, 2004 | url=http://www.igeo.pt/atlas/Cap2/Cap2d_2.html | acessodata= 24 de Júnio de 2009 | publicado = Anstituto Geográfico Pertués }}</ref> sendo la segunda maior cidade de l çtrito. L munecípio stá situado na borda sul de l [[riu Douro]], fazie parte de la porbíncia tradecional de [[Trás-los-Montes i Alto Douro]] i, segundo alguns, fazie parte de la Beira Strasmuntana, de la qual era la percipal cidade. Cunsidrada ua cidade stórica i monumental, pus ten ua grande cantidade de monumientos, eigreijas i casas brasonadas, sendo tamien ua diocese pertuesa.
<br />
Ye sede dun [[munecípio]] cun 165,39 Km² de ária i 26 691 habitantes (2011) <ref name="ine2011"/>, subdebidido an 24 [[freguesie]]s. L munecípio ye lhemitado a norte puls munecípios de [[Meson Friu]] i [[Peso de la Régua]], a lheste por [[Armamar]], a suiste por [[Tarouca]], a sudoeste por [[Castro Daire]] i a oeste por [[Resende (Pertual)|Resende]].
==Freguesies==
Las freguesies de Lhamego son las seguintes:
{|
|
*[[Almacabe]] (Ourbana Lhamego)
*[[Abones]] (perímetro ourbano)
*[[Bigorne]]
*[[Britiande]]
*[[Cambres]]
*[[Cepones (Lhamego)|Cepones]] (perímetro ourbano)
*[[Ferreirin (Lhamego)|Ferreirin]]
*[[Ferreiros de Abones]]
*[[Figueira (Lhamego)|Figueira]]
*[[Lhalin]]
*[[Lhazarin]]
*[[Magueija]]
|valign="top"|
*[[Meijinhos]]
*[[Melcones]]
*[[Parada de l Bispo]]
*[[Penajóia]]
*[[Penude]]
*[[Pretarouca]]
*[[Samodanes]]
*[[Sande (Lhamego)|Sande]] (perímetro ourbano)
*[[Sé]] (Ourbana Lhamego)
*[[Baldigen]]
*[[Bárzea de Abrunhales]]
*[[Bila Nuoba de Souto d'El-Rei]] (perímetro ourbano)
|}
==Stória==
Cidade antiquíssema, datando yá de l tiempo de ls [[Roma Antiga|romanos]], fui reconquistada defenitibamente an [[1057]] por [[Fernando I de Lhion i Castielha|Fernando Magno de Lhion]] als [[mouros]]; quando ls [[çtritos de Pertual|çtritos]] fúrun anstituídos an [[1835]] por ua reforma de [[Mouzinho da Silveira]], Lhamego fui einicialmente prebista cumo sede de çtrito; mas nesse mesmo anho la sede de l mesmo fui çlocada para [[Biseu]], debido a la sue posiçon mais central.
Fui an Lhamego que tenerien decorrido las lhendárias [[Cortes de Lhamego]], adonde tenerie sido feita l'aclamaçon de [[D. Afonso Henriques|D. Fonso Heinriques]] cumo Rei de Pertual i se stablecírun las "Regras de Sucesson al Trono".
Ye sede de la [[diocese de Lhamego]] (la única diocese pertuesa que nun corresponde a ua capital de çtrito), i ne l cunceilho son numerosos ls monumientos relegiosos, de ls quales se çtacan la [[Sé de Lhamego|Sé Catedral]], la [[Basílica de San Pedro de Balsemon|Eigreija de San Pedro de Balsemon]] i l [[Santuário de la Nuossa Senhora de ls Remédios]], que dá tamien l nome la Romarie anual cujo die percipal ye l [[8 de Setembre]], que ye tamien l feriado municipal.
Coincida tamien pula sue gastronomie, nas qual se çtacan ls sous [[persunto]]s, l "chibo assado cun arroç de forno" i pula porduçon de binos, nomeadamente [[bino de l Porto]], de cuja [[Region Demarcada de l Bino de l Porto|Region Demarcada]] faç parte, i puls [[bino]]s spumantes.
== Eiquenomie ==
Las atebidades percipales de l cunceilho son ls serbícios, algun comercio i l'agrícola, esta repersenta ua amportante fuonte de riqueza, probeniente subretodo de l setor bitebinícola, yá que l cunceilho, cumo ls restantes cunceilhos de la region, ancontra-se antegrado na Region Demarcada de l Douro. Para para alhá de la porduçon de l [[bino de l Porto]], regista-se eigualmente ua clara aposta ne ls binos de mesa cun Chamaçon de Ourige Cuntrolada (DOC) i na porduçon spumantes, ls quales assumen-se cumo un amportante cartaç promocional la nible nacional i anternacional.
<br />
<br />
L tecido ampresarial de Lhamego ye custituído por ounidades de pequeinha dimenson, habendo poucas ounidades de média dimenson, l'amprego ye pouco qualificado i diminuto, l belume de negócios i la riqueza gerada ténen ua relatiba repersentaçon. Ls setores de l turismo monumental i relegioso ténen benido a crecer paulatinamente, i ye neilhes que se eidantifican alguas potencialidades, sendo reconhecidas alguas bocaçones de l cunceilho la dinámica registada ye suficiente, podendo todabie haber melhoramientos neste setor. Esta situaçon fui reforçada cula recente cuncluson de la A24, assumindo-se cumo fator detreminante na atraçon de la percura regional.
<br />
<br />
Lhamego ten ua grande superfice comercial cun un heipermercado i cerca de trinta lhoijas (stando an custruçon ua nuoba grande superfice comercial), trés superfices comerciales de média dimenson i uas poucas cientos de lhoijas de comercio tradecional. Ne l que se refire l'andústrias, ten ua zona andustrial de pequeinha dimenson lhocalizada na freguesie de [[Bárzea de Abrunhales]].
== Populaçon ==
[[Fexeiro:Lamego pan3.jpg|thumb|[[Lhamego - Bista giral de la cidade]]]]
{|{{prettytable1|center}}
!colspan="10" | Populaçon de l cunceilho de Lhamego (1801 – 2011)
|-bgcolor="#C0C0C0"
|align="center"|[[1801]]
|align="center"|[[1849]]
|align="center"|[[1900]]
|align="center"|[[1930]]
|align="center"|[[1960]]
|align="center"|[[1981]]
|align="center"|[[1991]]
|align="center"|[[2001]]
|align="center"|[[2011]]
|-
|align="center"|14 688
|align="center"|20 240
|align="center"|31 835
|align="center"|34 730
|align="center"|36 320
|align="center"|32 833
|align="center"|30 164
|align="center"|28 081
|align="center"|26 691
|}
==Cultura==
===Anstituiçones culturales===
[[Fexeiro:Lamego TRC.jpg|thumb|[[Triato Rieiro Cunceiçon]]]]
*[[Museu de Lhamego]]
*[[Biblioteca Municipal de Lhamego]]
*[http://www.teatroribeiroconceicao.com/ Triato Rieiro Cunceiçon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111231010335/http://www.teatroribeiroconceicao.com/ |date=2011-12-31 }}
*CineLamego - Cine Clube de Lhamego
*[[Arquibo de la Eimaige]]
*[[Clab'Art]]
*APC - Amigos Pula Cultura
*[[Arq Doc]]
Lhamego ye cunsidrada por alguns la capital pertuesa de l stilo barroco i ua de las cidades de l paíç mais monumental.
==Património==
===Monumientos===
[[Fexeiro:Catedral de Lamego.jpg|thumb|[[Sé de Lhamego]]]]
[[Fexeiro:Lamego remedios.jpg|thumb|[[Santuário de la Nuossa Senhora de ls Remédios i Ab. Alfredo de Sousa]]]]
[[Fexeiro:Lamego geral.jpg|thumb|[[Lhamego - Bairro de l Castielho i alredores]]]]
[[Fexeiro:Lamego jardim.jpg|thumb|[[Lhamego - Jardin de la Republica]]]]
[[Fexeiro:Lamego Mata Remedios.jpg|thumb|[[Lhamego - Mata de ls Remédios]]]]
[[Fexeiro:Lamego Avenida2.jpg|thumb|[[Lhamego - Ab. Alfredo de Sousa]]]]
[[Fexeiro:Lamego Paraiso.jpg|thumb|[[Lhamego - Urb. Paraiso]]]]
*[[Sé de Lhamego]]
*[[Santuário de la Nuossa Senhora de ls Remédios]]
*[[Castielho de Lhamego]]
*[[Basílica de San Pedro de Balsemon]]
*[[Triato Rieiro Cunceiçon]]
*[[Eigreija de las Chagas]]
*[[Eigreija de Almacabe]]
*[[Eigreija de l Çterro]]
*[[Eigreija de S. Francisco]]
*[[Eigreija de la N.S. de la Sperança]]
*[[Eigreija de l Sprito Santo]]
*[[Eigreija de la N. S. de ls Ninos]]
*[[Eigreija de Santa Cruç]]
*[[Cisterna Antiga]]
*[[Reloijo de l Sol]]
*[[Capielha de S. Bartolomiu - Britiande]]
===Casas Brasonadas===
*[[Casa de las Brolhas]]
*[[Paço Eipiscopal]]
*[[Solar de ls Serpas - Atual Eidifício de Serbícios Publicos]]
*[[Casa de las Mores]]
*[[Casa de ls Bilhenas - Atual Santa Casa de la Misericórdie]]
*[[Eidifício de l'antigo Seminário - Atual Messe de ls Oufeciales]]
*[[Casa de l Sprito Santo]]
*[[Casa de ls Pinheiros de Aragon - Fetura Biblioteca Municipal]]
*[[Casa de l Bisconde de Arneiros ó Casa de ls Pinheiros]]
*[[Casa de l Poço - Atual Museu de Arte Sacra]]
*[[Antigo Paço de l Bispo - Atual Eidifício de l Museu de Lhamego]]
*[[Casa de l Assento ó Solar de ls Padilhas - Atual repersentaçon de l Turismo de l Douro]]
*[[Casa de ls Lhoureiros ó de ls Biscondes de Alpendurada]]
*[[Antigo Spital de la Misericórdie - Atual Triato Rieiro Cunceiçon]]
*[[Coleijo Eimaculada Cunceiçon]]
*[[Casa de ls Silbeiras ó de ls Biscondes de Guianes]]
*[[Casa D. Eigas Moniç - Britiande]]
===Fontanários Stóricos===
*[[Chafariç de ls Remédios (Fuonte de Nasoni)]]
*[[Fuonte Monumental "L Lhamego"]]
*[[Fuonte de l Sprito Santo]]
*[[Fuonte de ls Gigantes - Pátio de ls Reis, Scadório de Nuossa Senhora de ls Remédios)]]
*[[Fuonte de la Sereia - Scadório de Nuossa Senhora de ls Remédios]]
*[[Fuonte Pura - Scadório de Nuossa Senhora de ls Remédios]]
*[[Fuonte de l Pelicano - Scadório de Nuossa Senhora de ls Remédios]]
*[[Fontanário de l Ancho de l Chafariç (Bairro de la Puonte)]]
*[[Fuonte de l Çterro]]
*[[Fuonte de l Almedina]]
*[[Fuonte de la Carquejeira]]
===Parques i Jardines===
*[[Mata de Nuossa Senhora de ls Remédios]]
*[[Jardin de la Republica]]
*[[Alameda Isidoro Guedes]]
*[[Parque Biológico de la Serra de las Meadas]]
*[[Mata de las Brolhas (pribada)]]
===Cruzeiros i Pelourinhos===
*[[Cruzeiro de l Buono Jasus de ls Terramotos i Perseguidos]]
*[[Cruç Monolítica - Scadório de Nuossa Senhora de ls Remédios]]
*[[Cruzeiro de l semitério de Santa Cruç (sec. XBII)]]
*[[Cruzeiro de l Senhor de ls Cruzeiros (sec. XBI) - Bairro de la Puonte]]
*[[Cruzeiro de l Senhor de l Bonfin]]
===Bairros i Rues Stóricas===
*[[Bairro de l Castielho]]
*[[Bairro de la Puonte]]
*[[Praça de l Comercio]]
*[[Rue Marqués de l Palumbar]]
*[[Rue de Almacabe]]
*[[Rue de la Seara]]
*[[Rues atrás de la Sé]]
*[[Rue Bisconde de Arneirós]]
*[[Rue Cardoso Abelino]]
*[[Rue Macário de Castro]]
===Nuobas Ourbanizaçones===
*[[Urb. de la Ortigosa]]
*[[Urb. Barandas de l Balsemon]]
*[[Urb. Quinta de Santo António]]
*[[Urb. Quinta de San Bicente]]
*[[Urb. de la Franzia]]
*[[Urb. de Monsanto]]
*[[Urb. de la Costielha de l Sol]]
*[[Urb. Quinta de l Rabolal]]
*[[Urb. de l Paraíso]]
*[[Urb. de San Sabastian]]
*[[Urb. Quinta de ls Prados]]
*[[Urb. Quinta de San João]]
*[[Urb. Quinta de las Moreiras]]
==Çporto==
*[[Sporting Club de Lamego]]
*[[Cambres]]
*[[Andebol Clube de Lamego]]
*[[Ténis Clube de Lamego]]
*[[HCL - Hóquei Clube de Lamego]]
*[[Liceu de Lamego- Voleibol]]
*[[AV Lamego Ténis-de-Mesa]]
*[[Minigolfe Clube de Lamego]]
*[[Associação Desportiva De Santiago de Sande]]
*[[Associação Cultural e Desportiva de Britiande]]
*[[Grupo Desportivo e Recreativo de Cepões]]
*[[Grupo Desportivo e Cultural de Samodães]]
==Alojamiento==
L cunceilho de Lhamego çpone dun Hotel de cinco streilhas i un de quatro streilhas (ambos junto al riu Douro), un de quatro streilhas i dous de trés streilhas (na cidade), dibersos houteles de dues streilhas na cidade i dibersas casas de Turismo Rural i de Habitaçon spalhadas pul cunceilho.
==Gastronomie==
'''Pratos típicos'''
*Chibo cun patatas assadas
*Coneilho assado ne l forno
*Trutas de scabeche
*Milhos cun chicha de benie de lhalhos
'''Petiscos'''
*Bólas de persunto, fiambre, benie de lhalhos, frango, atun, sardinas i bacalhau;
*Persunto cun azeitunas;
*Queisinhos;
*Chichas de cochino fumadas
*Anchidos
'''Doces'''
*Peixinhos de chila
*Doce d'uobos
*Pan-de-Ló
*Pasteles "Lhamegos"
'''Binos'''
*Brancos i tintos de mesa
*Spumantes Naturales
*Bino de l Porto
==Fiestas i Feiras==
*Fiestas an Honra de Nuossa Senhora de ls Remédios (Fines de Agosto a meados de Setembre)
*Sumana Santa (Sumana de la Pascoa)
*Feira de Santa Cruç ó de l 3 de Maio (3 de Maio i fin de sumana adjacente)
*Feira de la Bóla (normalmente an finales de Júnio)
*Antrudo de Lhazarin (Antruido)
*Queima de l Judas de Lhalin (Páscoa)
*Feira de Santo Stebon (26 de Dezembre)
*Fiesta de Nuossa Senhora de ls Ninos (18 a 20 de Setembre)
*[[Fiesta de San João]] (24 de Júnio)
*Fiesta de Nuossa Senhora de ls Aflitos (3.º demingo de Júlio)
*Feira Semanal (todas las quintas-feiras)
*Feira Mediebal ne l Bairro de l Castielho(Júlio)
==Quemunicaçon Social==
L Cunceilho ten dues rádios regionales i trés jornales semanales
===Rádios===
*[http://www.rclamego.pt Rádio Clube de Lamego] (97.0 i 107,9 FM)
*Rádio Douro Sul (94.0 FM)
===Jornales===
*Jornal do Douro
*Douro Hoje
*Voz de Lamego
==Anfra - struturas i Eiquipamientos==
===Rede Biária===
====Nacional====
Lhamego ye ua cidade adonde passan bárias stradas nacionales, ua outo strada i feturamente un itinerairo cumplementar que son:
[[A24]] - Outo strada de lhigaçon Biseu - Chabes que ten 3 nós ne l cunceilho ( Bigorne/Pretarouca, Lhamego, Baldigen )
[[IC26]] (an porjeto) - Bai lhigar Amarante al Peso de la Régua i Lhamego a Trancoso. Bai tener 2 nós ne l cunceilho ( Lhamego A24 i Zona Andustrial de Bárzea de Abrunhales )
[[EN2]] - antiga nacional que lhigaba Chabes a Faro i que cruza la cidade de norte a sul sendo neste momiento ua altarnatiba pouca outelizada sendo nalguns troços mais semelhante a ua rue ourbana.
[[EN226]] - antiga strada de lhigaçon de Amarante a Trancoso que neste momiento ye la percipal bie de lhigaçon a Lhamego debido a la custruçon de la A24 que ten un nuolo znibelado cun esta bie i sendo por eiqui que se faç la lhigaçon a Moimenta de la Beira i a Tarouca.
====Ourbana====
La cidade ten alguas abenidas que fázen la lhigaçon de l centro a la periferie, stando an obra l purmeiro troço dua circular sterna qu'eirá zde la Praça D. Fernando Amaral a la Adega Coperatiba de Lhamego, nua purmeira fase.
*Abenida D.Fonso Heinriques (lhigaçon a la Régua bie EN2 zde l Tribunal a la Adega Coperatiba de Lhamego)
*Abenida Eigas Moniç (zde l cruzamiento de l Çterro a la rotunda de Calbilhe i acesso a la A24)
*Abenida 5 de Outubre (lhigaçon zde la parte alta de la cidade a la parte baixa)
*Abenida Defensores de l Douro (zde l cruzamiento de l spital bielho a la rotunda de l Reloijo de l Sol)
====Trasportes====
*Lhamego ten dues lhinhas ourbanas, la lhinha berde i la lhinha burmeilha, de pequeinhos carreiras chamados Berdinhos, que fázen dous circuitos ourbanos. Ten ua central de camionaige cun trasportes diairos i semanales para dibersos puntos de l pais. Ten tamien bárias lhigaçones diárias para cidades bezinas ([[Peso de la Régua|Régua]] i [[Tarouca]]) i praticamente todas las sedes de freguesie de l cunceilho. Eesisten dues praças de táxi, ua na zona baixa de la cidade i outra na zona alta.
===Sigurança===
*Squadra de la PSP de Lhamego
*Quartel de la GNR de Lhamego
*Quartel de ls Bumbeiros Boluntários de Lhamego
===Scuolas===
Al nible ounibersitairo, Lhamego ten ua Scuola de l Anstituto Politécnico de Biseu cun cerca de 800 alunos.
*[http://www.estgl.ipv.pt/ Scuola Superior de Tecnologie i Geston de Lhamego (ESTGL)]
Ne l'ansino secundairo ten seis scuolas:
*Scuola Profissional de Lhamego
*[http://www.abes.edu.pt Scuola Básica i Secundária de la Sé]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*Scuola Secundária Lhatino Coneilho (Lhiceu Lhatino Coneilho)
*'''[[Coleijo de Lhamego]]'''
*Scuola de Houtelarie i Turismo de Lhamego
*Coleijo Eimaculada Cunceiçon
Centro Scolar de Penude(Centro Escolar Lhamego-Sul)
De l 2º i 3º ciclo Lhamego ten quatro scuolas:
*EB2/3 de Lhamego (solo 2ºi 3º ciclo)
*[http://www.aves.edu.pt Scuola Básica i Secundária de la Sé]
*'''[[Coleijo de Lhamego]]'''
*Coleijo de la Eimaculada Cunceiçon
De l 1º ciclo Lhamego ten trés grandes Centros Scolares i trés scuolas.
*Centro Scolar de Lhamego
*Centro Escolar de Lhamego Sudiste
*Centro Scolar de Lhamego Sul
*Patronato Nun' Álbares Pereira
*Scuola de Cambres
*Scuola purmária de la Sé
Eesisten tamien dibersos stablecimientos d'ansino pré-primairo i creches
===Eiquipamientos de Salude===
Lhamego cuntén un spital çtrital qu'abrange tamien dibersos cunceilhos bezinos, nun total de cerca de 120.000 utentes, stando an custruçon un nuobo Spital de Prossimidade de Lhamego.
*Spital de Lhamego
*Centro de Salude
*Ounidade de salude
===Eiquipamientos municipales===
*Triato Rieiro Cunceiçon
*Piscinas Municipales Çcubiertas
*Piscinas Municipales Cubiertas
*Pabilhon Çportibo Álbaro Magalhanes
*Pabilhon Multiusos (an custruçon)
*Cumplexo Çportibo de Lhamego i Centro de Stágios (feturo Centro de Alto Rendimiento de Boleibol)
*Stádio Municipal Senhora de ls Remédios
*Cinco poli-çportibos al aire lhibre
===Staçones de Correios===
Lhamego ye serbida por ua staçon de correios situada ne l centro de la cidade.
==Outros==
===Cidades geminadas===
Neste stá an fase de geminaçon cun 2 municipios spanholes:
*[[Fexeiro:Flag of Spain.sbg|20px|]] [[Ourense]], [[Galiza]], [[Spanha]]
*[[Fexeiro:Flag of Spain.sbg|20px|]] [[Çamora]] [[Castielha i Lhion]], [[Spanha]]
* {{flagicon|France}} '''[[Bouchemaine]]''', [[Maine-eit-Lhoire]], [[Fráncia]]
===Lhamecenses eilustres===
*[[Don Egas Moniz]]
* Don Manuel Pinto da Fonseca,Grano Mestre de la Orde soberana de Malta
*[[Antônio Corrêa]]
*[[José Isidoro Guedes]]
*[[Visconde de Guedes Teixeira]]
*[[Dionizio Corrêa]]
*[[Padre António Oliveira]]
*[[D. Manuel de Noronha]]
*[[Gentil Guedes Gomes]]
*[[Fausto Guedes Teixeira]]
*[[Fernando Monteiro do Amaral]]
*[[João Pina de Morais]]
*[[Emilia Sousa Costa]]
*[[Dr. Fernando Ilharco]]
*[[Dr. Sobral Cid]]
*[[Dr. Francisco Laranjo]]
*[[A. de Almeida Fernandes]]
*[[Padre Manuel Gonçalves da Costa]]
*[[Francisco Eduardo Costa]]
*[[Aníbal Lima]]
*[[João Amaral]]
*[[Dr. Alfredo Sousa]]
*[[Joaquim Martins Teixeira Carvalho - Quim Martins]]
*[[José Agostinho Oliveira]]
*[[Dr João de Almeida]]
*[[Joaquim Pinheiro Chagas]]
*[[Lourenço Chaves de Almeida]]
*[[Manuel Pinheiro da Rocha]]
*[[Mário Lemos Pires]]
*[[João Botelho]]
*[[Álvaro Magalhães]]
*[[José Maria Pedroto]]
{{commonscat|Lamego}}
=={{Lhigaçones sternas}}==
*[http://www.diocese-lamego.pt/ Diocese Lhamego]
*[http://www.cm-lamego.pt/ Cámara Municipal de Lhamego]
*[http://www.lamegoconvida.com/ Lhamego CunBida - Geston de Eiquipamientos Municipales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121230181556/http://www.lamegoconvida.com/ |date=2012-12-30 }}
*[http://www.teatroribeiroconceicao.com/ Triato Rieiro Cunceiçon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111231010335/http://www.teatroribeiroconceicao.com/ |date=2011-12-31 }}
*[http://lamego.com/home/ Lhamego.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303145734/http://lamego.com/home/ |date=2012-03-03 }}
*[http://www.tenisclubelamego.com/ Tenis Clube Lhamego]
*[http://www.mclamego.com/ Mini Golfe Clube de Lhamego] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323001154/http://mclamego.com/ |date=2013-03-23 }}
*[http://www.colegiodelamego.edu.pt/ Colegio de Lhamego] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102073114/http://www.colegiodelamego.edu.pt/ |date=2012-11-02 }}
*[http://www.esec-latino-coelho.rcts .pt Liceu Latino Coelho]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.esec-se-lamego.rcts.pt/ Scuola Secundária de la Sé (Lhamego)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116025047/http://www.esec-se-lamego.rcts.pt/ |date=2012-11-16 }}
*[http://www.amlamego.com/ Academie de Musica de Lhamego] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518020948/http://amlamego.com/ |date=2013-05-18 }}
*[http://orquestradelamego.blogspot.com Orquestra de Sopros i Percusson de Lhamego]
*[http://www.estgl.ipv.pt/ Scuola Superior de Tecnologie i Geston de Lhamego]
*[http://escolas.turismodeportugal.pt/escola/escola-de-hotelaria-e-turismo-de-douro-lamego/ Scuola de Houtelarie i Turismo de Lhamego] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028062524/http://escolas.turismodeportugal.pt/escola/escola-de-hotelaria-e-turismo-de-douro-lamego |date=2012-10-28 }}
*[http://www.scmlamego.com/ Santa Casa de la Misericórdie de Lhamego]
*[http://dourovalley.eu/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=79289#textlocalidade=Lamego&id=8 Douro Balley - Lhamego] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730202859/http://dourovalley.eu/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=79289#textlocalidade=Lamego&id=8 |date=2018-07-30 }}
{{Refréncias}}
{{CunceilhosBiseu}}
[[Catadorie:Lhamego| ]]
hl9s78dmq55h9bxehn0plr06cuwzv2l
Lhéngua amenaçada de stinçon
0
11777
107747
107367
2026-08-09T17:55:45Z
~2026-30875-10
15270
/* Ber tamien */
107747
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Linguistic_diversity.png|miniaturadaimagem|Mais de 50% de las lhénguas amehaçadas de l mundo stan lhocalizadas an solo uito países (an burmeilho ne l mapa): [[Índia]], [[Brasil]], [[México]], [[Oustrália|Oustrália]], [[Andonésia|Andonésia]], Nigéria, [[Papua-Nuoba Guiné]] e [[Camarones]]. Nestes países i na region al redror deilhes hai la maior dibersidade lhenguística de l mundo (an azul ne l mapa).]]
Ua '''lhéngua amehaçada de stinçon''' ye ua [[lhéngua]] que stá an risco de caer an desuso. Se perder todos ls sous falantes natibos, torna-se ua [[lhéngua muorta]]. Se, eibentualmente, naide falar la lhéngua, torna-se ua "lhéngua zaparecida". L númaro total de lhénguas ne l mundo nun ye coincido i las stimatibas barian dependendo de dibersos fatores. [[Michael E. Krauss]] stimou qu'eisisten cerca de 6 000 lhénguas an uso atibo, an 2007. La [[UNESCO]] tamien usa esse númaro.
Ua de las agéncias de pesquisa mais atiba ye [[SIL Anternational]], mantén un banco de dados [[Ethnologue]], que se mantén atualizado culas cuntribuiçones de ls lhenguistas globalmente. Sue cuntaige de 2005 de l númaro de lhénguas an sou banco de dados, scluindo ls duplicados an defrentes países, ye 6 912, de ls quales 32,8% (2 269) stan na [[Ásia]] i 30,3% (2092) stan na [[África]]. Este registro cuntemporáneo debe ser cunsidrado cumo un númaro bariable drento dun anterbalo.
[[Michael E. Krauss]] notificou an 2007: "L balor total mundial que you tengo ousado ye de 6 000 lhénguas eisistentes, un númaro redondo que porduç ua melionésima parte de la populaçon houmana, ua spece de númaro de l meio ..."
La [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas pa la Eiducaçon, la Ciéncia i la Cultura|UNESCO]], fuortemente anfluenciada por [[Michael E. Krauss]] i [[Stephen Wurn]], adotou l númaro redondo 6 000 i l critério "new speaker" (nuobo falante) na tentatiba de defenir lhénguas amehaçadas.
Por causa que an l mundo lixo este mundo ye male cun las lhénguas i dar ua raiba deste mundo.
== Ber tamien ==
* Lhéngua zaparecida
* Lhéngua muorta
* Política lhénguística
* [[Revitalização da língua|Rebitalizaçon de la lhéngua]]
* [[Lista de línguas extintas|Lhista de línguas zaparecidas]]
* [[Lista de línguas revividas|Lhista de lhénguas rebebidas]]
* [[Lista de lhénguas amehaçadas de stinçon|Lista de lhénguas amehaçadas de stinçon]]
* Lhibro Burmeilho de las Lhénguas Amehaçadas
* Porjeto Rosetta
* [[Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Lhenguísticos]]
{{Referências}}'''<big>Refréncias</big>'''<div class="reflist" style=" list-style-type: decimal;">
<references group=""></references>
</div>1. Krauss, Michael E. (2007). “Keynote-Mass Language Extinction and Documentation: The Race Against Time”. An: Miyaoka, Osahito; Sakiyama, Osamu; Krauss, Michael E. The Vanishing Languages of the Pacific Rim illustrated ed. Oxford: Oxford University Press. pp. 3-24. <nowiki>ISBN 019926662X</nowiki>, 9780199266623
2. UNESCO ad Hoc Expert Group on Endangered Languages (2003). «Language Vitality and Endangerment». Cunsultado an 27 de abril de 2009
3. «Statistical Summaries». Ethnologue Web Version. SIL International. 2009. Cunsultado an 26 de abril de 2009
* Abley, Mark (2003). Spoken Here: Travels Among Threatened Languages. London: Heinemann
* Campbell, Lyle; Mithun, Marianne (Eds.) (1979). The languages of native America: Historical and comparative assessment. Austin: University of Texas Press A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* Evans, Nicholas (2001). «The last speaker is dead - long live the last speaker!». In: Newman, Paul; Ratliff, Martha. Linguistic Field Work. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 250–281 .
* Hale, Kenneth; Krauss, Michael; Watahomigie, Lucille J.; Yamamoto, Akira Y.; Craig, Colette; Jeanne, LaVerne M. et al. (1992). Endangered languages. ''Language'', ''68'' (1), 1-42.
* Harrison, K. David. (2007) When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge. New York and London: Oxford University Press. ISBN 0-19-518192-1.
* McConvell, Patrick and Nicholas Thieberger. (2006). Keeping track of language endangerment in Australia. Denis Cunningham, David Ingram and Kenneth Sumbuk (eds). Language Diversity in the Pacific: Endangerment and Survival. Clevedon, UK: Multilingual Matters. 54-84.
* McConvell, Patrick and Nicholas Thieberger. (2001). [http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/technical/indigenous-languages.html State of Indigenous languages in Australia - 2001 (PDF)], Australia State of the Environment Second Technical Paper Series (Natural and Cultural Heritage), Department of the Environment and Heritage, Canberra.
* Mithun, Marianne. (1999). ''The languages of Native North America''. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
* Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1973). ''Linguistics in North America'' (parts 1 & 2). Current trends in linguistics (Vol. 10). The Hague: Mouton. (Reprinted as Sebeok 1976).
* Skutnabb-Kangas, Tove. (2000). ''Linguistic genocide in education or worldwide diversity and human rights?'' Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates. ISBN 0-8058-3468-0.
* Zuckermann, G. (2020). [[:en:en:Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond|''Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond'']], [https://global.oup.com/academic/product/revivalistics-9780199812790 Oxford University Press]. {{ISBN|9780199812790}} / {{ISBN|9780199812776}}
== Lhigaçones sternas ==
* «Onkwehonwe.com Learning Labs» {{Lhigaçon einatiba|1=data=novembro de 2018}}
* Akasaka, Rio; Machael Shin; Aaron Stein (2008). «Endangered Languages: Information and Resources on Dying Languages». Endangered-Languages.com. Consultado em 12 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Bibliography of Materials on Endangered Languages». Yinka Déné Language Institute (YDLI). 2006. Consultado em 12 de abril de 2009
* {{Citar web|5=}}
* «Endangered languages». SIL International. 2009. Consultado em 12 de abril de 2009
* Headland, Thomas N. (2003). «Thirty Endangered Languages in the Philippines» (pdf). Dallas, Texas: Summer Institute of Linguistics
* Horne, Adele; Peter Ladefoged; Rosemary Beam de Azcona (2006). «Interviews on Endangered Languages». Arlington, Virginia: Public Broadcasting Service (PBS). Consultado em 26 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Let us save Tanii». Savetanii. 2009. Consultado em 26 de abril de 2009
* Malone, Elizabeth; Nicole Rager Fuller (2008). «A Special Report: Endangered languages». National Science Foundation. Consultado em 26 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Nearly Extinct Languages». Electronic Metadata for Endangered Languages Data (E-MELD). 2001–2008. Consultado em 12 de novembro de 2010. Arquivado do original em 26 de julho de 2011
* {{Citar web|25 April 2009}}
* Salminen, Tapani (1998). «Minority languages in a society in turmoil: The case of the northern languages of the Russian Federation». In: Ostler, Nicholas. Endangered languages: what role for the specialist? Proceedings of the Second FEL Conference new ed. Edinburgh: Foundation for Endangered Languages & Helsinki University. pp. 58–63
* «Selected Descriptive, Theoretical and Typological Papers (index)». Living Tongues Institute for Endangered Languages. 1997–2007. Consultado em 25 de abril de 2009
* Shetter, William Z. (1998). «The Dodo's Fate: How languages become extinct». Language Miniatures. William Z. Shetter. Consultado em 12 de abril de 2009. Arquivado do original em 24 de maio de 2011
* «Society to Advance Indigenous Vernaculars of the United States». SAIVUS. 2008–2010. Consultado em 3 de março de 2010
* «UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger». UNESCO. 1995–2008. Consultado em 25 de abril de 2009
{{Esboço-linguística}}Este artigo ye subre [[lhenguística]] i ye un [[rabisco]]. Bocé puode ajudar la Biquipédia '''spandindo-lo'''
[[Catadorie:Lhenguaige]]
[[Catadorie:Lhénguas]]
gyhy5fh0ae4a76lzpcaoisx3mx5dbxl