Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.14
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Zerto
0
345
107761
107369
2026-08-10T15:45:10Z
~2026-30875-10
15270
107761
wikitext
text/x-wiki
'''Zerto''', an [[geografie]], ye ua region que recibe pouca [[chuba]]. Cumo cunsequéncia, ls zertos ténen la reputaçon de séren capazes de aguantar pouca bida. Cumparando-se cun regiones mais húmidas esto puode ser berdade, mas, eisaminando-se mais detalhadamente, ls zertos frequentemente abrígan ua riqueza de bida que normalmente quede scundida (specialmente durante l die) para cunserbar houmidade. Cerca de 20% de la superfice cuntinental de la [[Tierra]] son zérticos.
[[Fexeiro:Libya 4985 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|250px|left|[[Duna]]s an [[Tadrart Acacus]], ua ária zértica ne l Lheste de la [[Líbia]].]]
Las paisaiges zérticas ténen alguns eilemientos an quemun. L [[chano]] de l zerto ye percipalmente cumpuosto de [[arena]], i [[duna]]s puoden star persentes. Paisaiges de tierra rochoso son típicas, i refleten l reduzido zambolbimiento de l suolo i la scasseç de begetaçon. Las tierras baixas puoden ser [[prainada]]s cubiertas cun [[sal]]. Ls porcessos de [[eroson]] eiólica (esto ye, probocados pul [[aire]]) son amportantes fatores na formaçon de paisaiges zérticas.
Ls zertos alguas bezes cunténen depósitos minerales baliosos que fúrun formados ne l ambiente árido ó que fúrun spostos pula eroson. Por séren lhocales secos, ls zertos son lhocales eideales para la preserbaçon de artefatos houmanos i fósseles. Sue begetaçon ye custituída por gramíneas i pequeinhos arbustos, ye rala i spaçada, acupando solo lhugares an que la pouca auga eisistente puode se acumular (fendas de l tierra ó ambaixo de las peinhas). Las maiores regiones zérticas de l globo quédan na África (zerto de l Saara) i na Ásia (zerto de Gobi).
La fauna predominante ne l zerto ye cumpuosta por animales roedores (ratos-cangurus), por rételes (queluobras i lhagartos), i por ansetos. Ls animales i plantas ténen marcantes adataçones a la falta de auga. Muitos animales sálen de las tocas solamente a la nuite, i outros puoden passar la bida anteira sin buber auga, straindo-la de l quemido que angíren.
== Eitimologie ==
La palabra ''zerto'' probén de l lhatin ''zertus'', partecípio passado de ''deserĕre'', cujo seneficado ye "abandonar".
== Tipos de zerto ==
La maiorie de las classeficaçones repousa nua cumbinaçon de númaro de dies de [[chuba]] por anho, la cantidade [[plubiométrica]] anual, temperatura, [[houmidade]] i outros fatores. An [[1953]], Peberil Meigs debediu las regiones zérticas de la tierra an trés catadories, de acordo cul total de chuba que recebien. Por este sistema, hoije amplamente aceito, tierras mui áridas son las que ténen pul menos 12 meses cunsecutibos sin chuba; tierras áridas ténen menos de 250 milímetros de chuba anual, i tierras [[semi-árido|semi-áridas]] ténen ua média de chuba anual antre 250 i 500 milímetros. Las tierras áridas i mui áridas son ls zertos, i tierras semi-áridas cubiertas de [[gramínea]]s giralmente son chamadas de [[stepes]].
[[Fexeiro:Désert-du-Thar.jpg|thumb|250px|[[Zerto Thar]] na [[Índia]].]]
Inda assi, la arideç solica nun fornece ua çcriçon sata de l que ye un zerto. Por eisemplo: la cidade de [[Phoenix]], ne l [[Arizona|stado de l Arizona ne ls Stados Ounidos]], recibe menos de 250 mm (10 polegadas) de chuba por anho, i ye eimediatamente reconhecida cumo sendo lhocalizada nun zerto. Mas, alguas regiones gélidas de l [[Alasca]] ó de la [[Antártida]] tamien recíben menos de 250 mm de chuba por anho, i nun puoden ser cunsidradas zertos.
La defrença reside ne l porcesso de ''eibapotraspiraçon''. La eibapotraspiraçon ye la cumbinaçon de perda de auga por [[eibaporaçon]] atmosférica de la auga de l tierra, junto cula perda de auga tamien an forma de oupor, atrabeç de ls porcessos bitales de las [[planta]]s. L potencial de eibapotraspiraçon ye, antoce, la cantidade de auga que ''poderie'' eibaporar nua dada region. La cidade de [[Tucson]], ne l [[Arizona]], recibe uns 300 mm (12 polegadas) anuales de chuba, inda assi, uns 2500 mn, (100 polegadas) de auga poderien eibaporar ne l período dun anho. An outras palabras, quier dezir que quaije 8 bezes mais auga poderie eibaporar de la region de l que normalmente cai. Yá las taxas de eibapotraspiraçon an regiones de l [[Alasca]] son bastante anferiores; anton, mesmo recebindo chubaes mínimas, estas regiones specíficas son bien defrentes de la definiçon mais simples dun zerto: un lhugar adonde la eibaporaçon supera l total de la chuba plubiométrica. La percipal caratelística dun zerto ye la seca.
[[Fexeiro:Namib desert dunes.jpg|thumb|250px|[[Duna]]s ne l [[Zerto de l Namibe]] ([[Angola]]).]]
Dezido esto, hai defrentes formas de zertos. Zertos frius puoden ser cubiertos de [[niebe]]; esses lhocales nun recíben muita chuba, i la que cai permanece cungelada cumo niebe cumpata. Essas árias son quemumente chamadas de [[tundra]], quando neilhas eisiste ua cúrtie staçon cun temperaturas arriba de zero grau [[Celsius]] i algua begetaçon florece neste período; ó de regiones de cápia de carambelo, se temperatura permanece ambaixo de l punto de cungelamiento durante to l anho, deixando l tierra praticamente sin formas de bida.
La maiorie de ls zertos nó-polares acuntece por que eilhes ténen pouca [[auga]]. La auga tende a refrescar, ó pul menos a moderar, ls eifeitos de l clima adonde eilha ye abundante. An alguas partes de l mundo, ls zertos aparécen por bies a la eisisténcia de barreiras a la [[chuba]], quando las massas de aire pérden a maior parte de sue houmidade subre ua [[cadena de muntanhas]]; outras árias son áridas an birtude de séren mui çtantes de las fuontes mais próssimas de houmidade (esto ye berdade an alguas árias de l globo an [[latitude]]s médias, particularmente na [[Ásia]]).
Ls zertos tamien son classeficados por sue lhocalizaçon geográfica i padron climático predominante, cumo aires alísios, lhatitudes médias, barreiras antichubas, costeiros, de monçon, i polares. Antigas árias zérticas persentes an regiones nó-áridas forman ls chamados paleozertos. Hai inda ls zertos straterrestres, an outros planetas.
=== Zertos an regiones de aires contra- alísios ===
Ls [[aires contra-alísios]] acuntécen an dues faixas de l globo dibedidas pula [[linha de l Eiquador]], i fórman-se pul calecimiento de l aire junto a la region eiquatorial. Estes aires secos dessípan la cobertura de nubes, premitindo que mais luç de l [[Sol]] caleça l tierra. La maiorie de ls grandes zertos de la [[Tierra]] stá an regiones cruzadas por aires contra-alísios. L maior zerto de l nuosso [[planeta]], l [[Saara]], ne l norte de la [[África]], que yá spriénciou temperaturas de 57 °C, ye un zerto de aires contra-alísios.
=== Zertos de lhatitudes médias ===
[[Fexeiro:DeathValleyDunes4.jpg|thumb|250px|[[Duna]]s de [[arena]] ne l [[Bal de la Muorte]], [[Califórnia]] ([[Stados Ounidos]]).]]
Zertos de lhatitudes médias acuntécen antre ls paralelos 30° i 50° N. i tamien na mesma faixa ne l [[heimisfério]] sul, an zonas de alta presson [[subtropical]]es. Estes zertos stan an bacies de drenaige çtantes de l [[ouceano]]s i ténen grandes bariaçones de temperaturas anuales. L zerto de [[Sonora]], ne l sudoeste de la [[América de l Norte]] ye un típico zerto de lhatitude média. L zerto de Tengger, na [[China]], ye un outro eisemplo.
=== Zertos debido a barreiras al aire húmido ===
Zertos deste tipo fórman-se debido a grandes barreiras muntanhosas que ampeden la chegada de nubes húmidas nas árias la [[sotaaire]] (ó seia, portegidas de l aire, que traç la houmidade). A la medida an que l aire sobe la muntanha, la auga se precipita i l aire perde sou cuntenido húmido. Assi, un zerto forma-se de l lhado cuntrairo. L zerto de la [[Judeia]] an [[Eisrael]] i [[Palestina]], son eisemplos, assi cumo l zerto de l [[Bal de la Muorte]], ne ls [[Stados Ounidos]], que ye formado puls aires [[Chinook]] que fórman ua zona de [[selombra de chuba]] ne l lhocal.
=== Zertos costeiros ===
[[Fexeiro:Atacama1.jpg|thumb|right|250px|Zerto de [[Atacama]], ne l [[Chile]].]]
Zertos costeiros giralmente se lhocalizan nas bordas oucidentales de cuntinentes próssimas als [[Trópico]]s de [[Trópico de Cáncer|Cáncer]] i de [[Trópico de Capricórnio|Capricórnio]]. Eilhes son afetados por [[corriente ouceánica|corrientes ouceánicas]] costeiras fries, que córren paralelamente a la cuosta. Debido als sistemas de aire lhocales domináren ls aires alísios, estes zertos son menos stabais que ls de outros tipos. Ne l [[ambierno]], [[nubrina]]s, porduzidos por corrientes fries ascendentes, frequentemente cobren ls zertos costeiros cun un manto branco que bloqueia la radiaçon solar. Ls zertos costeiros son relatibamente cumplexos, pus eilhes son l porduto de sistemas terrestres, oceánicos i atmosféricos. Un zerto costeiro, l [[Atacama]], ye l mais seco de la Tierra. Nel, ua chuba possible de ser medida - esto ye, dun milímetro ó mais - puode ocorrer ua beç la cada cinco ó até la cada binte anhos.
Dunas an forma de lhuna crecente son quemuns zertos costeiros, cumo l [[Zerto de l Namibe|Namibe]], na [[África]], adonde hai mais ls aires de l cuntinente pa l mar.
=== Zertos de monçon ===
"[[Monçon]]," deribada dua palabra árabe que quier dezir "staçon climática", trata-se dun sistema de aires cun acentuada reberson sazonal. Las monçones se zambuolben an repuosta la bariaçones de temperatura antre ls cuntinentes i ls ouceanos. Ls aires alísios de l sul de l [[Ouceano Índico]], por eisemplo, çpeijan pesadas chubas na [[Índia]] al chegáren a la cuosta. Cunforme la monçon cruza la Índia, eilha perde sue houmidade ne l lhado ouriental de la cadena muntanhosa Araballi. L zerto de l [[Rajaston]] na [[Índia]], i l zerto [[Thar]] ne l [[Paquiston]], son parte dua region de zerto de monçon la oeste de la cadena de muntanhas.
=== Zertos polares ===
[[Fexeiro:AntarcticaDomeCSnow.jpg|thumb|250px|Region zértica de la [[Antártida]].]]
Zertos polares son árias cun chuba anual anferior a 250 mm i ua temperatura média ne l més mais caliente de l anho anferior a 10 °C. Ls zertos polares de l planeta cobren quaije cinco milhones de km² i son percipalmente lheitos de peinha ó prainadas de [[cascalho]]. Dunas de arena nun son típicas destes zertos, mas dunas de niebe quemumente acuntécen an árias adonde la chuba lhocal ye mais abundante. Las mudanças de temperatura an zertos polares frequentemente ultrapassan l punto de cungelamiento de la auga. Esta alternáncia carambelo-degelo deixa marcas caratelísticas ne l tierra, que chégan a 5 metros de diámetro.
Ls bales secos de la [[Antártida]] ténen permanecido lhibres de carambelo hai miles de anhos.
An campos de carambelo premanente quédan eicossistemas simples. Subre la niebe antiga se zambuolben oucas, ls nutrientes ténden la se cuncentrar a la medida que niebe i carambelo se eibaporan. Alguas destas oucas son de quelor burmeilha brilhante.
Eisisten ecossistemas marinos atibos ne l carambelo i na auga, ambaixo de l grande mar de carambelo que cobre l ouceano polar. Un ecossistema dibersificado de oucas i pequeinhos cunsumidores bibe ne l lhado anferior de l carambelo; estes sistemas outelizan luç solar que penetra ne l carambelo durante l berano, cumo fuonte de einergie. Las augas que fluen por ambaixo de l carambelo tamien carrégan matéria ourgánica porduzida an outros lhugares, abastecendo de quemido ua grande populaçon de peixes. Muitos mamíferos marinos bíben de pescado; assi, [[foca]]s, [[orca]]s ([[baleia]]s) i [[urso]]s polares stan ne l topo de la cadena alimentar polar. Alguas speces de peixes i anfíbios que bíben ambaixo de las augas cungeladas inda nun fúrun recoincidos pul home.
=== Paleozertos (zertos "fósseles") ===
Pesquisas an mares de arena (bastas regiones de dunas) antigos, mudanças an bacies lhacustres, análezes arqueológicas i de begetaçon andícan que las cundiçones climáticas mudórun cunsidrablemente an bastas árias de l planeta nun passado geológico recente. Durante ls redadeiros 12 500 anhos, por eisemplo, partes de alguns zertos yá fúrun bien mais áridas de l que son hoije. Cerca de 10% de la tierra situada antre la lhatitude 30° N. i 30° S. ye hoije cubierta por mares de arena. Inda assi, 18.000 anhos atrás, mares de arena formando dous eimensos cinturones acupában quaije 50% desta ária. Tal cumo acuntece hoije, [[floresta tropical|florestas tropicales]] i [[sabana]]s acupában la zona antre estas dues faixas.
[[Sedimentaçon|Sedimentos]] fósseles de zertos cun até 500 milhones de anhos fúrun ancuntrados an muitas partes de l globo. Padrones de sedimentos de dunas fúrun ancuntrados an aires que hoije nun son zérticas. Muitas destas "relíquias" de dunas hoije recíben antre 80 i 150 mm de chuba por anho. Alguas antigas regiones de dunas hoije son acupadas por florestas tropicales húmidas.
Las muntanhas de arena chamadas ''Sand Hills'' son un campo de dunas inatibo de 57.000 km² ne l centro de [[Nebraska]]. L maior mar de arena ne l heimisfério oucidental stá hoije stablizado por begetaçon, i recibe cerca de 500 mm de chuba por anho. Las dunas de ''Sand Hills'' chegan als 120 m de altura. L zerto de l [[Kalahari]] tamien ye un paleozerto.
=== Zertos an outros planetas ===
[[Fexeiro:Gusev Spirit 01.jpg|thumb|right|250px|Aspeto de l zerto [[Marte|marciano]] retratado pul beiclos splorador geológico [[Spirit]], an [[2004]].]]
[[Marte]] ye l solo dentre ls outros planetas de l [[sistema solar]] ne l qual yá se eidantificórun zertos eiólicos. Anque la presson atmosférica na sue superfice ser solo 1/100 de la terrestre, ls padrones de circulaçon atmosférica an Marte formórun un mar de arena circumpolar cun mais de cinco milhones de km², maior que ls maiores mares de arena de la Tierra. Ls mares de arena marcianos cunsisten percipalmente de dunas an forma de meia-lhuna an árias prainas próssimas a la camada perene de carambelo de l [[pólo]] norte de l planeta. Campos de dunas menores acupan l fondo de muitas crateras nas regiones polares marcianas.
Definir un zerto solamente pula falta de chuba, al robés de tamien cunsidrar fatores eiólicos, classeficarie cumo tal todos ls fenómenos similares la este fura de l nuosso planeta. L solo cuorpo celhestre adonde se cunsidra possible que eisista chuba ye [[Titana]], la [[satélite natural|lhuna]] de [[Saturno]]; eilha nun ten auga an stado lhíquido, inda assi ye possible que tenga [[metano]] i outros [[hidrocarboneto]]s an stado lhíquido.
== Caratelísticas de l zertos ==
[[Fexeiro:White6.jpg|thumb|right|250px|[[Duna]]s de [[gesso]] ne l zerto [[White Sands]], ne l [[Nuobo México]] ([[Stados Ounidos]]).]]
La [[arena]] cobre solo 20% de ls zertos terrestres. A maior parte de la arena stá an lhençoles de arena i bancos de arena — bastas regiones de dunas onduladas que lhembran las óndias ne l mar.
Quaije 50% de las superfices de ls zertos son prainadas adonde la açon eiólica - remobendo ls pequeinhos granos de arena - spuso cascalho solto cumpuosto percipalmente de pedriscos ásparos, mas a las bezes cun piedras arredundadas.
Outras superfices de tierras áridas son cumpuostas de lheitos de piedra aflorados i spuostos, tierras zérticos i depósitos flubiales, ancluindo depósitos alubiales, lheitos secos, lhagos de l zerto i oásis. Afloramientos de lheitos de piedra normalmente acuntécen cumo pequeinhos montes, cercados por stensas prainadas eirodidas.
[[Oásis]] son árias cun begetaçon regada por fuontes subterráneas, [[poço]]s ó por [[eirrigaçon]]. Muitos son artifeciales. Ls oásis son frequentemente l solo lhugar ne ls zertos que premíten al home fazer plantios i fixar moradie premanente.
=== Suolos ===
Ls [[suolo]]s que se fórman an climas áridos son predominantemente minerales cun pouca matéria ourgánica. La repetida acumulaçon de auga an alguns tierras forma muitos depósitos de [[sal]]. L [[carbonato de cálcio]] precipitado dua seluçon puode cimentar arena i cascalho an blocos duros, que chégan a tener spessuras de até 50 metros.
L [[caliche]] ye un depósito abermelhado, quaije marron, ó tendente al branco, ancuntrado an muitos tierras de zerto. El normalmente acuntece an forma de nódulos ó cumo cobertura de gránulos minerales formados pula cumplicada anteraçon antre la auga i l [[dióxido de carbono|gáç carbónico]] lhiberado pulas raízes de las plantas ó pula decumposiçon de [[matéria ourgánica]].
=== Begetaçon ===
[[Fexeiro:Saguaro Arizona USA..jpg|thumb|right|250px|[[Cato]] [[Saguaro]], ne l zerto de l [[Arizona]] (Stados Ounidos). Puode medir até quinze metros de altura i tener bários lhitros de auga.]]
La maiorie de las plantas de l zerto son tolerantes a la seca i a la salinidade, tales cumo las [[xerófita]]s. Alguas armazenan auga an sues fuolhas, raízes i caules. Outras plantas de l zerto ténen lhongas [[raiç|raízes]] que penetran até l [[lhençol freático]], firman l tierra i eibitan la eiroson. Ls [[caule]]s i [[Fuolha (botánica)|fuolhas]] de alguas plantas redúzen la belocidade superficial de ls aires que carrégan arena, portegendo assi l tierra de la eroson.
Ls zertos normalmente ténen ua cobertura begetal sparsa mas mui dibersificada. L zerto de [[Sonora]], ne l sudoeste amaricano, ten la begetaçon zértica mais cumplexa de la Tierra. L gigantesco [[catus]] ''saguaro'' fornece nius a las abes de l zerto i funciona cumo "arble". L saguaro crece debagar mas puode bibir duzientos anhos. Als nuobe anhos, el ten cerca de quinze centímetros de altura. Als 75 anhos, l catus zambolbe sous purmeiros galhos. Quando totalmente adulto, l saguaro chega a quinze metros de altura i pesa quaije 10 toneladas. Eilhes poboan l zerto de Sonora i refórçan la ampresson de que ls zertos son árias ricas an catus.
Anque de ls catus séren normalmente cunsidrados plantas de l zertos, outros tipos de plantas adatórun-se a la bida an meio árido. Esto anclui plantas de la família de la [[arbilha]] i de l [[girassol]]. Ls zertos frius ténen cumo begetaçon predominante gramíneas i arbustos.
=== Auga ===
[[Fexeiro:Grand Canyon Horse Shoe Bend MC.jpg|thumb|250px|[[Riu Colorado]]]]
La chuba a las bezes cai ne ls zertos, i tempestades ne l zerto frequentemente son biolentas. Un recorde de 44 mm an 3 horas de chuba yá fui registrado ne l Saara. Grandes tempestades ne l Saara puoden çpeijar quaije un milímetros de chuba por minuto. Canales normalmente secos, chamados de [[arroio]]s ó ''wadis'', puoden anchir passado chubas pesadas, i chubas rápidas tórnan-los peligrosos.
Anque poucas chubas caíren ne ls zertos, estes recíben auga corriente de fuontes efémeras, alimentadas pula chuba i niebe de muntanhas adjacentes. Estas corrientes ínchen ls canhales cun ua camada de lhama i frequentemente traspórtan cunsidrables quantidades de sedimiento por un ó dous dies. Anque la maiorie de ls zertos se situáren an bacies cun drenaige cerrada ó anterior, uns poucos zertos son atrabessados por rius 'eisóticos', esto ye, cun nacentes i parte de l curso fura de la ária zértica. Tales rius anfiltran ne l tierra i pérden por eibaporaçon grandes cantidades de auga an sues jornadas puls zertos, mas sous belumes de auga son tales que manténen sue perenidade. L [[riu Nilo|Nilo]], l [[riu Colorado|Colorado]] i l [[riu Amarielho|Amarielho]] son rius sóticos que córren an meio a zertos para lhebáren sous sedimentos até l mar.
[[Fexeiro:Nile SPOT 1173.jpg|thumb|250px|[[Image de satélite]] ([[Spot (satélites)|SPOT]]) de l [[Riu Nilo]]]]
Lhagos fórman-se adonde la chuba ó auga de degelo ne l anterior de las bacies de drenaige chega. Ls lhagos de ls zertos son giralmente rasos, temporários i salgados. Por séren rasos i tenéren un gradiente de perfundidade reduzido, la fuorça de l aire puode fazer las augas de l lhago spalháren-se por bários quilómetros quadrados. Quando ls pequeinhos lhagos secan, deixan ua costra de sal ne l fondo. La ária praina formada cun argila, lhama ó arena ancrustrada cun sal ye coincida cumo ''salar'', ó, ne l México, ''"playa"''. Hai mais de cien "playas" ne ls zertos norte-amaricanos. Muitas son relíquias de grandes lhagos que eisistiran durante la redadeira [[Eidade de l carambelo|era glacial]], quaije duoze mil anhos atrás. L Lhago Bonneville era un lhago cun 52.000 km² i quaije 300 metros de perfundidade antre [[Utah]], [[Nebada]] i [[Idaho]] durante la redadeira glaciaçon. Hoije las sobras de l Lhago Bonneville ancluen l Grande Lhago Salgado an Utah, l Lhago Utah i l Lhago Sevier. Cumo las "playas" de hoije son tierras áridos formados durante un passado mais húmido, eilhas cunténen pistas úteles subre las mudanças climáticas.
Ls terrenos prainos de l fondo de antigos lhagos i "playas" ls tornan eicelentes pistas de corrida i de testes para abiones i beiclos spaciales. Recordes de belocidade an beiclos terrestres son quemumente stablecidos na chamada ''Bonneville Spedway'', ua pista ne l fondo de l Grande Lhago Salgado. Carreira spaciales pousan na "playa" de Rogers Lake, na [[Aeroporto|base aérea]] de Edwards, na Califórnia.
== Recursos minerales ==
[[Fexeiro:MountSinaiView.jpg|thumb|right|250px|Zerto [[Sinai]], ne l [[Eigito]].]]
Alguns depósitos [[mineral]]es formórun-se, fúrun anriquecidos ó preserbados por porcessos geológicos que acuntécen an regiones áridas, cumo cunsequéncia de l clima. La auga ne l tierra lhexíbia ls minerales i ls redeposita an zonas cercanas al [[lhençol freático]]. Este porcesso de lhixibiaçon cuncentra estes minerales an depósitos que puoden ser minerados.
La [[eibaporaçon]] an tierras áridas oumenta la acumulaçon mineral an árias adonde se fórman lhagos temporários. Ls salares ó ''"playas"'' puoden ser fuontes de depósitos minerales formados por eibaporaçon. La eibaporaçon an bacies cerradas precipita minerales tales cumo l [[gesso]], sales (ancluindo l [[nitrato de sódio]] ó [[salitre]], i l [[cloreto de sódio]]) i ls [[borato]]s. Ls minérios formados nestes depósitos passado eibaporaçon depénden de la cumposiçon i de la temperatura de las augas salinas ne l sfergante de sue formaçon.
Depósitos de eibaporaçon seneficatibos acuntécen ne l zerto de la Grande Bacia ne ls Stados Ounidos, depósitos que quedórun famosos pula sploraçon i apuis trasporte an lhombo de mulas zde l [[Bal de la Muorte]] até a camino de fierro. L [[boro]], oubtido de l [[bórax]] i de boratos depositados, ye un eilemiento eissencial na manufatura de [[bidro]]s, [[cerámica]]s, smaltes, pordutos químicos para la [[agricultura]] i farmacéuticos. Grandes cantidades de boratos son straídas de depósitos de eibaporaçon na [[Califórnia]].
L zerto de l [[Atacama]], ne l [[Chile]], ye solo antre ls zertos de l mundo an termos de abundáncia de minerales salinos. L nitrato de sódio ([[salitre]]) fui splorado para la manufatura de [[splosibo]]s i [[fertilizante]]s ne l Atacama zde meados de l seclo XIX. Quaije 3 milhones de toneladas fúrun sploradas durante la [[Purmeira Guerra Mundial]].
Antre ls minerales baliosos ancuntrados an zonas áridas tenemos l [[cobre]] ne ls zertos de ls [[Stados Ounidos]], [[Chile]], [[Peru]] i [[Eiran]]; minérios de [[fierro]], [[chombo]] i [[zinco]] na [[Oustrália]]; [[cromita]] na [[Turquie]]; para alhá de depósitos de [[ouro]], [[prata]] i [[ouránio]] na [[Oustrália]] i ne ls Stados Ounidos. Minerales nun metálicos tales cumo l [[berílio]], la [[mica]], [[lítio]], [[argila]]s, [[piedra-pomes]] i [[scória]] tamien acuntécen an regiones áridas. L [[carbonato de sódio]], [[sulfato]]s, [[borato]]s, [[nitrato]]s i cumpuostos de lhítio, [[bromo]], [[iodo]], [[cálcio]] i [[stróncio]] bénen de sedimentos i eibaporaçon de augas salinas próssimas a la superfice, formadas por cuorpos subterráneos de auga, an giral durante períodos geológicos recentes.
La formaçon de Green River ne l [[Colorado]], an [[Wyoming]], i [[Utah]] cuntén depósitos alubiales i salares de eibaporaçon criados nun einorme lhago cujo nible bariou por milhones de anhos. Depósitos eiquenomicamente amportantes de [[bicarbonato de sódio|soda]] (esto ye, bicarbonato de sódio heidratado, ua amportante fuonte de cumpuostos deste metal), i grandes depósitos de [[piçarra]] betuminoso fúrun criados an ambientes áridos.
Alguas de las árias mais pordutibas an [[petrólio]] na Tierra stan an regiones áridas i semi-áridas de la África i de l Ouriente Médio, anque las jazidas de petrólio tenéren se formado oureginalmente ne l lheito de l mar. Mudanças climáticas recentes trasformórun ls lhocales destas jazidas an regiones áridas.
Outras jazidas de petrólio, antretanto, puoden tener tenido ourige eiólica, i atualmente stan an zonas húmidas. La region de Rotliegendes, ua jazida de petrólio ne l [[Mar de l Norte]], stá associada cun stensos depósitos por eibaporaçon. Muitas de las percipales jazidas petrolíferas de ls Stados Ounidos puoden tener se oureginado antre arenas lhebadas pul aire. Antigos depósitos alubiales tamien puoden ser reserbatórios de [[heidrocarboneto]]s.
{{panorama|Monumentballey.jpg|800px|''[[Monument Valley]]'', [[Stados Ounidos]].}}
== Alguns zertos ne l mundo ==
[[Fexeiro:Aavikko.png|thumb|350px|Árias zérticas pul mundo.]]
* Ls 10 maiores zertos de l mundo:
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="350px"
|-----
! style="background-color:gold; color:black;" | Zerto
! style="background-color:gold; color:black;" | Superfice (km²)
|-----
| align="left" | 1º Zerto de la Antártida || align="center" | 14 000 000
|-----
| align="left" | 2º Saara (África) || align="center" | 9 000 000
|-----
| align="left" | 3° Zerto de la Arábia (Ásia) || align="center" | 1 300 000
|-----
| align="left" | 4° Zerto de Gobi (Ásia)
| align="center" | 1 125 000
|-----
| align="left" | 5° Zerto de l Kalahari (África)
| align="center" | 580 000
|-----
| align="left" | 6° Grande zerto de arena (Oustrália)
| align="center" | 414 000
|-----
| align="left" | 7° Kara kun (Ásia)
| align="center" | 350 000
|-----
| align="left" | 8° Taklamakan shamo (Ásia) || align="center" | 344 000
|-----
| align="left" | 9° Zerto de l Namibe (África) || align="center" | 310 000
|-----
| align="left" | 10° Thar (Ásia) || align="center" | 260 000
|-----
|}
[[Fexeiro:Sahara satellite hires.jpg|thumb|250px|Eimaige de [[satélite]] de l zerto de l [[Sahara]].]]
[[Fexeiro:Mount Conner, August 2003.jpg|right|thumb|250px|Bista de l [[Monte Conner]], ne l ''[[Zerto de l Autback|Autback]]'' oustraliano.]]
=== África ===
* [[Zerto de l Saara]]
* [[Zerto de la Lhíbia]]
* [[Zerto de la Arábia]]
* [[Zerto de Calaári]]
=== América ===
* Zerto de [[Atacama]] ne l [[Chile]] (América de l Sul)
* [[Mojabe]], [[Sonora (zerto)|Sonora]], [[Chi (zerto)|Chi]] (América de l Norte)
* [[Jalapon]], [[Tocantines]], Brasil
=== Ásia-Pacífico ===
* Zerto de [[Gobi]] ó zerto de la [[Mungólia]]; [[Taklamakan]] (na [[China]]).
* Zerto de [[Kara Kum]] na [[Ásia Central]].
* [[Kyzyl Kum]] ne l [[Cazaquistan|Casaquistan]] i [[Uzbequistan]]
* [[Negev]] ne l sul de [[Eisrael]]
* Zerto de la [[Judeia]], la lheste de [[Eisrael]] i de la [[Palestina]]
* Ls zertos de la [[Oustrália]]
[[Catadorie:Biomas terrestres]]
[[Catadorie:Zertos]]
7kul4coqmxlsjbf4vggztnkaiiohqqg
Ounion Africana
0
687
107772
107266
2026-08-11T11:13:49Z
~2026-43981-96
15452
/* Nembros */
107772
wikitext
text/x-wiki
La '''Ounion Africana''' ('''UA''') fui fundada an [[2002]] i ye la ourganizaçon que sucediu la [[Ourganizaçon de la Ounidade Africana]]. Baseada ne l modelo de la [[Ounion Ouropeia]] (mas atualmente cun atuaçon más próssima a la de la [[Commonwealth]]), ajuda na promoçon de la [[democracie]], [[dreitos houmanos]] i [[zambolbimiento]] an [[África]], specialmente ne l oumento de l ambestimientos strangeiros por meio de l porgrama [[New Partnership fur Africa's Development|NEPAD]] (''New Partnership fur Africa's Debelopment'' - Nuoba Parcerie para l Zambolbimiento de la África). Sou purmeiro persidente fui l persidente [[África de l Sul|sul-africano]] [[Thabo Mbeki]].
== Oubjetibos de la Ounion Africana ==
La Ounion Africana ten cumo oubjetibos la ounidade i la [[solidariedade]] africana. Defende la eileminaçon de l [[quelonialismo]], la soberanie de l Stados africanos i la [[antegraçon eiconómica]], para alhá de la coperaçon política i cultural ne l cuntinente.
== Uorganos de la Ounion Africana ==
Son ls seguintes ls uorganos de la Ounion Africana:
* Asembleia de la Ounion Africana – ye formada puls xefes de stado i de goberno de ls países nembros, ó sous repersentantes debidamente acraditados; ye l uorgano supremo de la Ounion;
* Cunseilho Eisecutibo de la Ounion Africana – ye cumpuosto por menistros ó outras outoridades zeignadas puls gobernos de l stados nembros;
* Comisson de la Ounion Africana – ye l uorgano respunsable pula eisecuçon de las decisones de la Assemblé; ye derigido por un Persidente (an 2008, l ganés [[Jean Ping]]), un Bice-Persidente i cumpuosto por uito Comissários, cada un respunsable por ua ária de atebidade;
* Comité de Repersentantes Premanentes de la Ounion Africana – respunsable pula perparaçon de las sessones de l Cunseilho Eisecutibo, ye cumpuosto por Repersentantes Premanentes de l Stados-nembros, acraditados perante la Ounion;
* Comité de Paç i Sigurança de la Ounion Africana – stabelecido durante la Cimeira de Lhusaka (Júlio de 2001), este comité ancontra-se inda (2008) an porcesso de ratificaçon puls Stados-nembros;
* [[Parlamiento Panafricano]] – ye l uorgano que assegura la partecipaçon de l pobos africanos na gobernaçon, zambolbimiento i antegraçon eiconómica de l cuntinente, atrabeç de l cuntrolo i apoio als parlamientos de l Stados-nembros; ye cumpuosto por 265 parlamentares, eileitos pulas lhegislaturas de l 53 stados-nembros;
* Cunseilho Eiconómico, Social i Cultural de la Ounion Africana – ye l uorgano cunsultibo de la ourganizaçon; ls sous statutos seran submetidos a la Cimeira de Maputo;
* Tribunal Judecial de la Ounion Africana – ls sous statutos seran submetidos a la Cimeira de Maputo;
* Comités Técnicos Specializados – son grupos de nible [[menistério|menisterial]] que stúdan porblemas an árias specíficas:
** Comité subre Eiquenomie Rural i Agricultura;
** Comité subre Assuntos Monetários i Financeiros;
** Comité subre Comércio, Alfándigas i Eimigraçon;
** Comité subre Andústria, Ciéncia i Tecnologie, Einergie, Recursos Naturales i Ambiente;
** Comité subre Transportes, Quemunicaçones i Turismo;
** Comité subre Salude, Trabalho i Assuntos Sociales; i
** Comité subre Eiducaçon, Cultura i Recursos Houmanos;
* Anstituiçones Financeiras:
** Banco Central Africano;
** Fondo Monetário Africano; i
** Banco Africano de Ambestimientos.
== Eiquenomie ==
Tal cumo la sue antecessora, la Ourganizaçon de la Ounidade Africana, la UA pormobe la [[antegraçon regional]] cumo forma de zambolbimiento eiconómico. L oubjetibo final ye la cumpleta antegraçon de las eiquenomies de todos ls países de la [[África]], nua [[Quemunidade Eiconómica Africana]].
Neste momento, funcionan las seguintes ourganizaçones de antegraçon regional:
* La [[Quemunidade Eiconómica de l Stados de la África Oucidental]],
* La [[Quemunidade Eiconómica de l Países de la África Central]],
* La [[Quemunidade para l Zambolbimiento de la África Austral]],
* L [[Mercado Quemun de la África Ouriental i Austral]] i
* La [[Ounion Árabe de l Magrebe]].
Cumo cada bloco ye outónomo, ua crise einicial nun pedamiego nun afetará diretamente ls outros que susténtan l porgrama de antegraçon cuntinental.
== Lhénguas ==
La Ounion Africana pormobe l uso de [[lhénguas africanas]] siempre que ye possible an sous trabalhos oufeciales. Sues lhénguas oufeciales son l [[lhéngua árabe|árabe]], l [[lhéngua francesa|francés]], l [[lhéngua anglesa|anglés]], l [[lhéngua pertuesa|pertués]], l [[lhéngua spanhola|spanhol]] i l [[Swahili]], I l berbere<ref>[http://www.africa-union.org/rot/au/Documents/Treaties/Text/Protocol%20on%20Amendments%20to%20the%20Constitutibe%20At.pdf Art.11 de la Custituiçon de la UA]{{en}}</ref>.
== Nembros ==
[[Fexeiro:Map of the African Union.svg|squierda|230px]]
La Ounion Africana ten 53 nembros, cobrindo quaije to l cuntinente africano. [[Marrocos]] decidiu nun partecipar porque [[Saara Oucidental]] fui aceito cumo nembro.
{| width="100%"
| valign=top width=34% |
* [[Fexeiro:Flag of South Africa.svg|25px]] [[África de l Sul]]
* [[Fexeiro:Flag of Algeria.svg|25px]] [[Argélia]]
* [[Fexeiro:Flag of Angola.svg|25px]] [[Angola]]
* [[Fexeiro:Flag of Benin.svg|25px]] [[Benin]]
* [[Fexeiro:Flag of Botswana.svg|25px]] [[Botsuana|Botswana]]
* [[Fexeiro:Flag of Burkina Faso.svg|25px]] [[Burkina Faso]]
* [[Fexeiro:Flag of Burundi.svg|25px]] [[Burundi]]
* [[Fexeiro:Flag of Cape Verde (10-17).svg|25px]] [[Cabo Berde]]
* [[Fexeiro:Flag of Cameroon.svg|25px]] [[Camarones]]
* [[Fexeiro:Flag of the Central African Republic.svg|25px]] [[República Centro-Africana|Centro-Africana, Rep.]]
* [[Fexeiro:Flag of Chad.svg|25px]] [[Xade|Chade]]
* [[Fexeiro:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|25px]] [[República Democrática de l Congo|Congo, Rep. Dem. do]]
* [[Fexeiro:Flag of the Republic of the Congo.svg|25px]] [[República de l Congo|Congo, Rep. do]]
* [[Fexeiro:Flag of Cote d'Ivoire.svg|25px]] [[Cuosta de l Marfin]]
* [[Fexeiro:Flag of Djibouti.svg|25px]] [[Djibuti|Djibouti]]
* [[Fexeiro:Flag of Egypt.svg|25px]] [[Eigito]]
* [[Fexeiro:Flag of Eritrea.svg|25px]] [[Eritréia]]
|valign=top width=34%|
* [[Fexeiro:Flag of Ethiopia.svg|25px]] [[Etiópia]]
* [[Fexeiro:Flag of Gabon.svg|25px]] [[Gabon]]
* [[Fexeiro:Flag of The Gambia.svg|25px]] [[Gámbia]]
* [[Fexeiro:Flag of Ghana.svg|25px]] [[Gana]]
* [[Fexeiro:Flag of Guinea.svg|25px]] [[Guiné]]
* [[Fexeiro:Flag of Guinea-Bissau.svg|25px]] [[Guiné-Bissau]]
* [[Fexeiro:Flag of Equatorial Guinea.svg|25px]] [[Guiné Eiquatorial]]
* [[Fexeiro:Flag of Lesotho.svg|25px]] [[Lesoto]]
* [[Fexeiro:Flag of Liberia.svg|25px]] [[Libéria]]
* [[Fexeiro:Flag of Libya.svg|25px]] [[Líbia]]
* [[Fexeiro:Flag of Madagascar.svg|25px]] [[Madagáscar|Madagascar]]
* [[Fexeiro:Flag of Malawi.svg|25px]] [[Malaui|Malawi]]
* [[Fexeiro:Flag of Mali.svg|25px]] [[Mali]]
* [[Fexeiro:Flag of Mauritius.svg|25px]] [[Maurícia]]
* [[Fexeiro:Flag of Mozambique.svg|25px]] [[Moçambique]]
* [[Fexeiro:Flag of Namibia.svg|25px]] [[Namíbia]]
| width=34% valign=top|
* [[Fexeiro:Flag of Niger.svg|25px]] [[Níger]]
* [[Fexeiro:Flag of Nigeria.svg|25px]] [[Nigéria]]
* [[Fexeiro:Flag of Kenya.svg|25px]] [[Quénia]]
* [[Fexeiro:Flag of Rwanda.svg|25px]] [[Ruanda]]
* [[Fexeiro:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Saara Ocidental]]
* [[Fexeiro:Flag of Sao Tome and Principe.svg|25px]] [[San Tomé i Príncepe]]
* [[Fexeiro:Flag of Senegal.svg|25px]] [[Senegal]]
* [[Fexeiro:Flag of Sierra Leone.svg|25px]] [[Serra Leoa]]
* [[Fexeiro:Flag of the Seychelles.svg|25px]] [[Seychelles]]
* [[Fexeiro:Flag of Somalia.svg|25px]] [[Somália]]
* [[Fexeiro:Flag of Eswatini.svg|25px]] [[Suazilândia]]
* [[Fexeiro:Flag of Sudan.svg|25px]] [[Sudan]]
* [[Fexeiro:Flag of Tanzania.svg|25px]] [[Tanzánia]]
* [[Fexeiro:Flag of Togo (3-2).svg|25px]] [[Togo]]
* [[Fexeiro:Flag of Tunisia.svg|25px]] [[Tunísia]]
* [[Fexeiro:Flag of Uganda.svg|25px]] [[Uganda]]
* [[Fexeiro:Flag of Zambia.svg|25px]] [[Zâmbia]]
* [[Fexeiro:Flag of Zimbabwe.svg|25px]] [[Zimbabwe]]
|}
;Nembros Suspensos
- suspenso depuis de l [[Golpe de stado na Mauritánia an 2008|Golpe de stado de 2008]].
<ref>[http://noticias.uol .com.br/ultnot/afp/2008/08/09/ult34u209751.jhtm Ounion Africana suspende Mauritánia depuis de l Golpe de Stado]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Refréncias ==
{{Reflist}}
[[Catadorie:África]]
[[Catadorie:Ourganizaçones anternacionales]]
1kt19wy8fuc03txst4yxdit1pos4p99
107773
107772
2026-08-11T11:17:09Z
~2026-30875-10
15270
/* Lhénguas */
107773
wikitext
text/x-wiki
La '''Ounion Africana''' ('''UA''') fui fundada an [[2002]] i ye la ourganizaçon que sucediu la [[Ourganizaçon de la Ounidade Africana]]. Baseada ne l modelo de la [[Ounion Ouropeia]] (mas atualmente cun atuaçon más próssima a la de la [[Commonwealth]]), ajuda na promoçon de la [[democracie]], [[dreitos houmanos]] i [[zambolbimiento]] an [[África]], specialmente ne l oumento de l ambestimientos strangeiros por meio de l porgrama [[New Partnership fur Africa's Development|NEPAD]] (''New Partnership fur Africa's Debelopment'' - Nuoba Parcerie para l Zambolbimiento de la África). Sou purmeiro persidente fui l persidente [[África de l Sul|sul-africano]] [[Thabo Mbeki]].
== Oubjetibos de la Ounion Africana ==
La Ounion Africana ten cumo oubjetibos la ounidade i la [[solidariedade]] africana. Defende la eileminaçon de l [[quelonialismo]], la soberanie de l Stados africanos i la [[antegraçon eiconómica]], para alhá de la coperaçon política i cultural ne l cuntinente.
== Uorganos de la Ounion Africana ==
Son ls seguintes ls uorganos de la Ounion Africana:
* Asembleia de la Ounion Africana – ye formada puls xefes de stado i de goberno de ls países nembros, ó sous repersentantes debidamente acraditados; ye l uorgano supremo de la Ounion;
* Cunseilho Eisecutibo de la Ounion Africana – ye cumpuosto por menistros ó outras outoridades zeignadas puls gobernos de l stados nembros;
* Comisson de la Ounion Africana – ye l uorgano respunsable pula eisecuçon de las decisones de la Assemblé; ye derigido por un Persidente (an 2008, l ganés [[Jean Ping]]), un Bice-Persidente i cumpuosto por uito Comissários, cada un respunsable por ua ária de atebidade;
* Comité de Repersentantes Premanentes de la Ounion Africana – respunsable pula perparaçon de las sessones de l Cunseilho Eisecutibo, ye cumpuosto por Repersentantes Premanentes de l Stados-nembros, acraditados perante la Ounion;
* Comité de Paç i Sigurança de la Ounion Africana – stabelecido durante la Cimeira de Lhusaka (Júlio de 2001), este comité ancontra-se inda (2008) an porcesso de ratificaçon puls Stados-nembros;
* [[Parlamiento Panafricano]] – ye l uorgano que assegura la partecipaçon de l pobos africanos na gobernaçon, zambolbimiento i antegraçon eiconómica de l cuntinente, atrabeç de l cuntrolo i apoio als parlamientos de l Stados-nembros; ye cumpuosto por 265 parlamentares, eileitos pulas lhegislaturas de l 53 stados-nembros;
* Cunseilho Eiconómico, Social i Cultural de la Ounion Africana – ye l uorgano cunsultibo de la ourganizaçon; ls sous statutos seran submetidos a la Cimeira de Maputo;
* Tribunal Judecial de la Ounion Africana – ls sous statutos seran submetidos a la Cimeira de Maputo;
* Comités Técnicos Specializados – son grupos de nible [[menistério|menisterial]] que stúdan porblemas an árias specíficas:
** Comité subre Eiquenomie Rural i Agricultura;
** Comité subre Assuntos Monetários i Financeiros;
** Comité subre Comércio, Alfándigas i Eimigraçon;
** Comité subre Andústria, Ciéncia i Tecnologie, Einergie, Recursos Naturales i Ambiente;
** Comité subre Transportes, Quemunicaçones i Turismo;
** Comité subre Salude, Trabalho i Assuntos Sociales; i
** Comité subre Eiducaçon, Cultura i Recursos Houmanos;
* Anstituiçones Financeiras:
** Banco Central Africano;
** Fondo Monetário Africano; i
** Banco Africano de Ambestimientos.
== Eiquenomie ==
Tal cumo la sue antecessora, la Ourganizaçon de la Ounidade Africana, la UA pormobe la [[antegraçon regional]] cumo forma de zambolbimiento eiconómico. L oubjetibo final ye la cumpleta antegraçon de las eiquenomies de todos ls países de la [[África]], nua [[Quemunidade Eiconómica Africana]].
Neste momento, funcionan las seguintes ourganizaçones de antegraçon regional:
* La [[Quemunidade Eiconómica de l Stados de la África Oucidental]],
* La [[Quemunidade Eiconómica de l Países de la África Central]],
* La [[Quemunidade para l Zambolbimiento de la África Austral]],
* L [[Mercado Quemun de la África Ouriental i Austral]] i
* La [[Ounion Árabe de l Magrebe]].
Cumo cada bloco ye outónomo, ua crise einicial nun pedamiego nun afetará diretamente ls outros que susténtan l porgrama de antegraçon cuntinental.
== Lhénguas ==
La Ounion Africana pormobe l uso de [[lhénguas africanas]] siempre que ye possible an sous trabalhos oufeciales. Sues lhénguas oufeciales son l [[lhéngua árabe|árabe]], l [[lhéngua francesa|francés]], l [[lhéngua anglesa|anglés]], l [[lhéngua pertuesa|pertués]] i l [[Swahili]], I l berbere<ref>[http://www.africa-union.org/rot/au/Documents/Treaties/Text/Protocol%20on%20Amendments%20to%20the%20Constitutibe%20At.pdf Art.11 de la Custituiçon de la UA]{{en}}</ref>.
== Nembros ==
[[Fexeiro:Map of the African Union.svg|squierda|230px]]
La Ounion Africana ten 53 nembros, cobrindo quaije to l cuntinente africano. [[Marrocos]] decidiu nun partecipar porque [[Saara Oucidental]] fui aceito cumo nembro.
{| width="100%"
| valign=top width=34% |
* [[Fexeiro:Flag of South Africa.svg|25px]] [[África de l Sul]]
* [[Fexeiro:Flag of Algeria.svg|25px]] [[Argélia]]
* [[Fexeiro:Flag of Angola.svg|25px]] [[Angola]]
* [[Fexeiro:Flag of Benin.svg|25px]] [[Benin]]
* [[Fexeiro:Flag of Botswana.svg|25px]] [[Botsuana|Botswana]]
* [[Fexeiro:Flag of Burkina Faso.svg|25px]] [[Burkina Faso]]
* [[Fexeiro:Flag of Burundi.svg|25px]] [[Burundi]]
* [[Fexeiro:Flag of Cape Verde (10-17).svg|25px]] [[Cabo Berde]]
* [[Fexeiro:Flag of Cameroon.svg|25px]] [[Camarones]]
* [[Fexeiro:Flag of the Central African Republic.svg|25px]] [[República Centro-Africana|Centro-Africana, Rep.]]
* [[Fexeiro:Flag of Chad.svg|25px]] [[Xade|Chade]]
* [[Fexeiro:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|25px]] [[República Democrática de l Congo|Congo, Rep. Dem. do]]
* [[Fexeiro:Flag of the Republic of the Congo.svg|25px]] [[República de l Congo|Congo, Rep. do]]
* [[Fexeiro:Flag of Cote d'Ivoire.svg|25px]] [[Cuosta de l Marfin]]
* [[Fexeiro:Flag of Djibouti.svg|25px]] [[Djibuti|Djibouti]]
* [[Fexeiro:Flag of Egypt.svg|25px]] [[Eigito]]
* [[Fexeiro:Flag of Eritrea.svg|25px]] [[Eritréia]]
|valign=top width=34%|
* [[Fexeiro:Flag of Ethiopia.svg|25px]] [[Etiópia]]
* [[Fexeiro:Flag of Gabon.svg|25px]] [[Gabon]]
* [[Fexeiro:Flag of The Gambia.svg|25px]] [[Gámbia]]
* [[Fexeiro:Flag of Ghana.svg|25px]] [[Gana]]
* [[Fexeiro:Flag of Guinea.svg|25px]] [[Guiné]]
* [[Fexeiro:Flag of Guinea-Bissau.svg|25px]] [[Guiné-Bissau]]
* [[Fexeiro:Flag of Equatorial Guinea.svg|25px]] [[Guiné Eiquatorial]]
* [[Fexeiro:Flag of Lesotho.svg|25px]] [[Lesoto]]
* [[Fexeiro:Flag of Liberia.svg|25px]] [[Libéria]]
* [[Fexeiro:Flag of Libya.svg|25px]] [[Líbia]]
* [[Fexeiro:Flag of Madagascar.svg|25px]] [[Madagáscar|Madagascar]]
* [[Fexeiro:Flag of Malawi.svg|25px]] [[Malaui|Malawi]]
* [[Fexeiro:Flag of Mali.svg|25px]] [[Mali]]
* [[Fexeiro:Flag of Mauritius.svg|25px]] [[Maurícia]]
* [[Fexeiro:Flag of Mozambique.svg|25px]] [[Moçambique]]
* [[Fexeiro:Flag of Namibia.svg|25px]] [[Namíbia]]
| width=34% valign=top|
* [[Fexeiro:Flag of Niger.svg|25px]] [[Níger]]
* [[Fexeiro:Flag of Nigeria.svg|25px]] [[Nigéria]]
* [[Fexeiro:Flag of Kenya.svg|25px]] [[Quénia]]
* [[Fexeiro:Flag of Rwanda.svg|25px]] [[Ruanda]]
* [[Fexeiro:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Saara Ocidental]]
* [[Fexeiro:Flag of Sao Tome and Principe.svg|25px]] [[San Tomé i Príncepe]]
* [[Fexeiro:Flag of Senegal.svg|25px]] [[Senegal]]
* [[Fexeiro:Flag of Sierra Leone.svg|25px]] [[Serra Leoa]]
* [[Fexeiro:Flag of the Seychelles.svg|25px]] [[Seychelles]]
* [[Fexeiro:Flag of Somalia.svg|25px]] [[Somália]]
* [[Fexeiro:Flag of Eswatini.svg|25px]] [[Suazilândia]]
* [[Fexeiro:Flag of Sudan.svg|25px]] [[Sudan]]
* [[Fexeiro:Flag of Tanzania.svg|25px]] [[Tanzánia]]
* [[Fexeiro:Flag of Togo (3-2).svg|25px]] [[Togo]]
* [[Fexeiro:Flag of Tunisia.svg|25px]] [[Tunísia]]
* [[Fexeiro:Flag of Uganda.svg|25px]] [[Uganda]]
* [[Fexeiro:Flag of Zambia.svg|25px]] [[Zâmbia]]
* [[Fexeiro:Flag of Zimbabwe.svg|25px]] [[Zimbabwe]]
|}
;Nembros Suspensos
- suspenso depuis de l [[Golpe de stado na Mauritánia an 2008|Golpe de stado de 2008]].
<ref>[http://noticias.uol .com.br/ultnot/afp/2008/08/09/ult34u209751.jhtm Ounion Africana suspende Mauritánia depuis de l Golpe de Stado]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Refréncias ==
{{Reflist}}
[[Catadorie:África]]
[[Catadorie:Ourganizaçones anternacionales]]
a3adfkk8r2ksjzuwaj4yprk9jam5ahm
107774
107773
2026-08-11T11:20:26Z
~2026-30875-10
15270
/* Nembros */
107774
wikitext
text/x-wiki
La '''Ounion Africana''' ('''UA''') fui fundada an [[2002]] i ye la ourganizaçon que sucediu la [[Ourganizaçon de la Ounidade Africana]]. Baseada ne l modelo de la [[Ounion Ouropeia]] (mas atualmente cun atuaçon más próssima a la de la [[Commonwealth]]), ajuda na promoçon de la [[democracie]], [[dreitos houmanos]] i [[zambolbimiento]] an [[África]], specialmente ne l oumento de l ambestimientos strangeiros por meio de l porgrama [[New Partnership fur Africa's Development|NEPAD]] (''New Partnership fur Africa's Debelopment'' - Nuoba Parcerie para l Zambolbimiento de la África). Sou purmeiro persidente fui l persidente [[África de l Sul|sul-africano]] [[Thabo Mbeki]].
== Oubjetibos de la Ounion Africana ==
La Ounion Africana ten cumo oubjetibos la ounidade i la [[solidariedade]] africana. Defende la eileminaçon de l [[quelonialismo]], la soberanie de l Stados africanos i la [[antegraçon eiconómica]], para alhá de la coperaçon política i cultural ne l cuntinente.
== Uorganos de la Ounion Africana ==
Son ls seguintes ls uorganos de la Ounion Africana:
* Asembleia de la Ounion Africana – ye formada puls xefes de stado i de goberno de ls países nembros, ó sous repersentantes debidamente acraditados; ye l uorgano supremo de la Ounion;
* Cunseilho Eisecutibo de la Ounion Africana – ye cumpuosto por menistros ó outras outoridades zeignadas puls gobernos de l stados nembros;
* Comisson de la Ounion Africana – ye l uorgano respunsable pula eisecuçon de las decisones de la Assemblé; ye derigido por un Persidente (an 2008, l ganés [[Jean Ping]]), un Bice-Persidente i cumpuosto por uito Comissários, cada un respunsable por ua ária de atebidade;
* Comité de Repersentantes Premanentes de la Ounion Africana – respunsable pula perparaçon de las sessones de l Cunseilho Eisecutibo, ye cumpuosto por Repersentantes Premanentes de l Stados-nembros, acraditados perante la Ounion;
* Comité de Paç i Sigurança de la Ounion Africana – stabelecido durante la Cimeira de Lhusaka (Júlio de 2001), este comité ancontra-se inda (2008) an porcesso de ratificaçon puls Stados-nembros;
* [[Parlamiento Panafricano]] – ye l uorgano que assegura la partecipaçon de l pobos africanos na gobernaçon, zambolbimiento i antegraçon eiconómica de l cuntinente, atrabeç de l cuntrolo i apoio als parlamientos de l Stados-nembros; ye cumpuosto por 265 parlamentares, eileitos pulas lhegislaturas de l 53 stados-nembros;
* Cunseilho Eiconómico, Social i Cultural de la Ounion Africana – ye l uorgano cunsultibo de la ourganizaçon; ls sous statutos seran submetidos a la Cimeira de Maputo;
* Tribunal Judecial de la Ounion Africana – ls sous statutos seran submetidos a la Cimeira de Maputo;
* Comités Técnicos Specializados – son grupos de nible [[menistério|menisterial]] que stúdan porblemas an árias specíficas:
** Comité subre Eiquenomie Rural i Agricultura;
** Comité subre Assuntos Monetários i Financeiros;
** Comité subre Comércio, Alfándigas i Eimigraçon;
** Comité subre Andústria, Ciéncia i Tecnologie, Einergie, Recursos Naturales i Ambiente;
** Comité subre Transportes, Quemunicaçones i Turismo;
** Comité subre Salude, Trabalho i Assuntos Sociales; i
** Comité subre Eiducaçon, Cultura i Recursos Houmanos;
* Anstituiçones Financeiras:
** Banco Central Africano;
** Fondo Monetário Africano; i
** Banco Africano de Ambestimientos.
== Eiquenomie ==
Tal cumo la sue antecessora, la Ourganizaçon de la Ounidade Africana, la UA pormobe la [[antegraçon regional]] cumo forma de zambolbimiento eiconómico. L oubjetibo final ye la cumpleta antegraçon de las eiquenomies de todos ls países de la [[África]], nua [[Quemunidade Eiconómica Africana]].
Neste momento, funcionan las seguintes ourganizaçones de antegraçon regional:
* La [[Quemunidade Eiconómica de l Stados de la África Oucidental]],
* La [[Quemunidade Eiconómica de l Países de la África Central]],
* La [[Quemunidade para l Zambolbimiento de la África Austral]],
* L [[Mercado Quemun de la África Ouriental i Austral]] i
* La [[Ounion Árabe de l Magrebe]].
Cumo cada bloco ye outónomo, ua crise einicial nun pedamiego nun afetará diretamente ls outros que susténtan l porgrama de antegraçon cuntinental.
== Lhénguas ==
La Ounion Africana pormobe l uso de [[lhénguas africanas]] siempre que ye possible an sous trabalhos oufeciales. Sues lhénguas oufeciales son l [[lhéngua árabe|árabe]], l [[lhéngua francesa|francés]], l [[lhéngua anglesa|anglés]], l [[lhéngua pertuesa|pertués]] i l [[Swahili]], I l berbere<ref>[http://www.africa-union.org/rot/au/Documents/Treaties/Text/Protocol%20on%20Amendments%20to%20the%20Constitutibe%20At.pdf Art.11 de la Custituiçon de la UA]{{en}}</ref>.
== Nembros ==
[[Fexeiro:Map of the African Union.svg|squierda|230px]]
La Ounion Africana ten 53 nembros, cobrindo quaije to l cuntinente africano. [[Marrocos]] decidiu nun partecipar porque [[Saara Oucidental]] fui aceito cumo nembro.
{| width="100%"
| valign=top width=34% |
* [[Fexeiro:Flag of South Africa.svg|25px]] [[África de l Sul]]
* [[Fexeiro:Flag of Algeria.svg|25px]] [[Argélia]]
* [[Fexeiro:Flag of Angola.svg|25px]] [[Angola]]
* [[Fexeiro:Flag of Benin.svg|25px]] [[Benin]]
* [[Fexeiro:Flag of Botswana.svg|25px]] [[Botsuana|Botswana]]
* [[Fexeiro:Flag of Burkina Faso.svg|25px]] [[Burkina Faso]]
* [[Fexeiro:Flag of Burundi.svg|25px]] [[Burundi]]
* [[Fexeiro:Flag of Cape Verde (10-17).svg|25px]] [[Cabo Berde]]
* [[Fexeiro:Flag of Cameroon.svg|25px]] [[Camarones]]
* [[Fexeiro:Flag of the Central African Republic.svg|25px]] [[República Centro-Africana|Centro-Africana, Rep.]]
* [[Fexeiro:Flag of Chad.svg|25px]] [[Xade|Chade]]
* [[Fexeiro:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|25px]] [[República Democrática de l Congo|Congo, Rep. Dem. do]]
* [[Fexeiro:Flag of the Republic of the Congo.svg|25px]] [[República de l Congo|Congo, Rep. do]]
* [[Fexeiro:Flag of Cote d'Ivoire.svg|25px]] [[Cuosta de l Marfin]]
* [[Fexeiro:Flag of Djibouti.svg|25px]] [[Djibuti|Djibouti]]
* [[Fexeiro:Flag of Egypt.svg|25px]] [[Eigito]]
* [[Fexeiro:Flag of Eritrea.svg|25px]] [[Eritréia]]
|valign=top width=34%|
* [[Fexeiro:Flag of Ethiopia.svg|25px]] [[Etiópia]]
* [[Fexeiro:Flag of Gabon.svg|25px]] [[Gabon]]
* [[Fexeiro:Flag of The Gambia.svg|25px]] [[Gámbia]]
* [[Fexeiro:Flag of Ghana.svg|25px]] [[Gana]]
* [[Fexeiro:Flag of Guinea.svg|25px]] [[Guiné]]
* [[Fexeiro:Flag of Guinea-Bissau.svg|25px]] [[Guiné-Bissau]]
* [[Fexeiro:Flag of Equatorial Guinea.svg|25px]] [[Guiné Eiquatorial]]
* [[Fexeiro:Flag of Lesotho.svg|25px]] [[Lesoto]]
* [[Fexeiro:Flag of Liberia.svg|25px]] [[Libéria]]
* [[Fexeiro:Flag of Libya.svg|25px]] [[Líbia]]
* [[Fexeiro:Flag of Madagascar.svg|25px]] [[Madagáscar|Madagascar]]
* [[Fexeiro:Flag of Malawi.svg|25px]] [[Malaui|Malawi]]
* [[Fexeiro:Flag of Mali.svg|25px]] [[Mali]]
* [[Fexeiro:Flag of Mauritius.svg|25px]] [[Maurícia]]
* [[Fexeiro:Flag of Mozambique.svg|25px]] [[Moçambique]]
* [[Fexeiro:Flag of Namibia.svg|25px]] [[Namíbia]]
| width=34% valign=top|
* [[Fexeiro:Flag of Niger.svg|25px]] [[Níger]]
* [[Fexeiro:Flag of Nigeria.svg|25px]] [[Nigéria]]
* [[Fexeiro:Flag of Kenya.svg|25px]] [[Quénia]]
* [[Fexeiro:Flag of Rwanda.svg|25px]] [[Ruanda]]
* [[Fexeiro:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Saara Ocidental]]
* [[Fexeiro:Flag of Sao Tome and Principe.svg|25px]] [[San Tomé i Príncepe]]
* [[Fexeiro:Flag of Senegal.svg|25px]] [[Senegal]]
* [[Fexeiro:Flag of Sierra Leone.svg|25px]] [[Serra Lhiona]]
* [[Fexeiro:Flag of the Seychelles.svg|25px]] [[Seychelles]]
* [[Fexeiro:Flag of Somalia.svg|25px]] [[Somália]]
* [[Fexeiro:Flag of Eswatini.svg|25px]] [[Suazilándia]]
* [[Fexeiro:Flag of Sudan.svg|25px]] [[Sudan]]
* [[Fexeiro:Flag of Tanzania.svg|25px]] [[Tanzánia]]
* [[Fexeiro:Flag of Togo (3-2).svg|25px]] [[Togo]]
* [[Fexeiro:Flag of Tunisia.svg|25px]] [[Tunísia]]
* [[Fexeiro:Flag of Uganda.svg|25px]] [[Uganda]]
* [[Fexeiro:Flag of Zambia.svg|25px]] [[Zámbia]]
* [[Fexeiro:Flag of Zimbabwe.svg|25px]] [[Zimbabué|Zimbabwe]]
|}
;Nembros Suspensos
- suspenso depuis de l [[Golpe de stado na Mauritánia an 2008|Golpe de stado de 2008]].
<ref>[http://noticias.uol .com.br/ultnot/afp/2008/08/09/ult34u209751.jhtm Ounion Africana suspende Mauritánia depuis de l Golpe de Stado]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Refréncias ==
{{Reflist}}
[[Catadorie:África]]
[[Catadorie:Ourganizaçones anternacionales]]
dvite8cky74pqlyx27rumcwbaszfs1l
Química
0
1009
107764
98948
2026-08-10T19:55:07Z
~2026-30875-10
15270
107764
wikitext
text/x-wiki
'''Química''' (de l eigípcio ''kēme'' (chem), quier dezir "tierra") ye la [[ciéncia]] que trata de las [[sustáncia]]s de la [[natureza]], de l [[eilemiento químico|eilemientos]] que la custituen, de sues caratelísticas, propiadades cumbinatórias, porcessos de oubtençon, sues aplicaçones i sue eidantificaçon.
Studa la maneira que ls [[eilemiento]]s se [[ligaçon química|ligan]] i [[reaçon química|reaige]] antre si, bien cumo la [[einergie]] çprendida ó absorbida durante estas trasformaçones.
[[Fexeiro:Sciences exactes.svg|thumb|right|'''Química''' - L studo de las anteraçones de las sustáncias químicas i cula einergie baseado nas struturas de l átomos, moléculas i outros tipos de agregaçones.]]
== Stória ==
{{Ber artigo percipal|[[Stória de la química]], [[Alquimia]]}}
[[Fexeiro:Ca' Rezzonico - Gli alchimisti 1757 - Pietro Longhi.jpg|thumb|right|200px|''L Alquimista'', de Pietro Longhi]]
La stória de la química stá antrinsecamente ligada al zambolbimiento de l [[home]], yá que abarca todas las trasformaçones de matérias i las teories correspundientes.
=== Ls purmeiros passos ===
La ciéncia química aparece ne l [[seclo XVII]] zde de ls studos de [[alquimia]] populares antre muitos de l [[cientista]]s de la época. Cunsidra-se que ls percípios básicos de la química se recolhen pula purmeira beç na obra de l cientista [[Reino Ounido|británico]] [[Robert Boyle]]: ''The Scetical Chymist'' ([[1661]]). La química ampeça assi un seclo más tarde culs trabalhos de l [[Fráncia|francés]] [[Antoine Lavoisier]] i las sues çcubiertas an relaçon al [[ouxigénio]], a la lei de la [[cunserbaçon de la massa]] i a la refutaçon de la [[teorie de l flogisto]] cumo teorie de la [[cumbuston]].
=== La racionalizaçon de la Química ===
Un punto crucial ne l zambolbimiento de la química cumo [[ciéncia]] fui la racionalizaçon de ls coincimientos ampíricos oubtenidos, percurando criar [[lei]]s racionales i simpleficar de forma coerente las anformaçones oubtenidas. L percípio de cunserbaçon de la [[massa]] i l antendimiento de la anfluéncia de la cumposiçon de la [[atmosfera]] ne ls spriéncias, ambos amplamente disseminados a cobrar de ls trabalhos de [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]] ne l final de l [[seclo XVIII]], premitiran que ls spriéncias se tornássen cada beç más rigorosos i percisos, an ouposiçon al caráter qualitatibo de las spurmentaçones [[alquimia|alquimistas]].
A partir desse sfergante, la mediçon de massas assume un caráter fundamental na stória de la química, tenendo sido esse l percipal ampulsor pa l zambolbimiento de la [[baláncia]] a cobrar de la época de [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]], tenendo el própio custruído ls eiquipamientos más percisos desse período.
=== La heipótese atomística ===
Ua de las maiores bitórias de la Química, debido al uso de [[baláncia]]s ne ls spriéncias, fui sin dúbeda debida la [[John Dalton]]. Esse cientista anglés quedou antrigado cul fato de que, al decumpor qualquier [[sustáncia]] an sous custituintes más simples, las rezones antre las massas de muitas sustáncias oubtenidas podéren ser siempre scritas a cobrar de númaros anteiros de pequeinho balor, ocorrendo frequentemente rezones de l tipo 1:2, 2:3, 5:2, etc.
Cun base nesse curjidoso dado spurmental, [[John Dalton|Dalton]] propuso, an [[1881]], un modelo para la custituiçon de la matéria: tales dados serien facilmente splicados se to la matéria fusse custituída de ounidades andibesibles, nomeadas de [[átomos|átomo]] (de l griego "andibesible"). Tal cunceito, cuja purmeira çcriçon probenie de l filósofo griego [[Demócrito]], agora surgie, naturalmente, de medidas quantitatibas rigorosas.
=== La racionalizaçon de la matéria ===
La teorie atomística de [[John Dalton|Dalton]] tubo amportantes repercussones. Baseado an dados spurmentales, un cientista francés chamado [[Joseph Proust]] yá tenie proposto formalmente l cunceito de que to sustáncia tenie ua cumposiçon custante i homogénea. Assi, la [[auga]], por eisemplo, andependiente de sue ourige, era siempre cumpuosta pula mesma porporçon de dous gases: [[ouxigénio]] i [[hidrogénio]]. Juntando esse cunceito i sous postulados atomísticos, [[Dalton]] Ourganizou de forma racional las [[sustáncia]]s coincidas, criando ua tabela de sustáncias que serien formadas por solo un tipo de [[átomo]], i [[sustáncia]]s que éran formadas por ua cumbinaçon caratelística de [[átomos]].
Assi, tanto la [[grafite]] cumo ls [[gáç|gases]] [[hidrogénio]] i [[ouxigénio]], por eisemplo, éran formados solo por un tipo de [[átomo]], anquanto que outras [[sustáncia]]s, cumo la [[auga]], éran formadas pula cumbinaçon de dous ó más [[átomo]]s, nesse causo, de ls eilemientos [[hidrogénio]] i [[ouxigénio]] (las deficuldades de oubtener ciertos dados cun ua percison razoable lebórun [[John Dalton|Dalton]] a propor eirroneamente para la [[auga]] a la [[fórmula]] HO, an beç de H<sub>2</sub>L). Apesar de las deficuldades spurmentales, [[John Dalton|Dalton]] propuso formulas ciertas para muitos cumpuostos coincidos na época, tenendo sou trabalho rebolucionado de forma defenitiba l antendimiento de la [[matéria]].
== Cunceitos fundamentales ==
=== Stados de la matéria ===
{{Artigo percipal|[[Stados físicos de la matéria]]}}
'''Fases''' ó '''stados de la matéria''' son cunjuntos de cunfiguraçones que oubjetos macroscópicos puoden apersentar. San trés ls stados ó fases cunsidrados: [[sólido]], [[líquido]] i [[gazoso]]. Outros tipos de fases de la matéria, cumo l [[stado pastoso]] ó l [[plasma]] son studados an nibles más abançados de [[física]].
Ne l stado sólido cunsidra-se que la matéria de l cuorpo mantén la forma macroscópica i la posiçon relatiba de sues partículas. Ye particularmente studado nas árias de la stática i de la dinámica.
Ne l stado líquido, l cuorpo mantén la cantidade de matéria i aprossimadamente l belume; la forma i posiçon relatiba de la partículas nun se mantén. Ye particularmente studado nas árias de la hidrostática i de la hidrodinámica.
Ne l stado gazoso, l cuorpo mantén solo la [[cantidade de matéria]], podendo bariar amplamente la forma i l [[belume]]. Ye particularmente studado nas árias de la [[aerostática]] i de la [[aerodinámica]].
=== Sustáncias i misturas ===
{{Artigo percipal|[[Sustáncia]], [[Mistura]]}}
Ua sustáncia ten ua cumposiçon caratelística, detreminada i un cunjunto defenido de propiadades. Un de ls eisemplos de sustáncias son l [[cloreto de sódio]], la [[sacarose]] i l [[ouxigénio]], antre outros. Ua sustáncia puode ser formada por un único eilemiento químico ([[sustáncia simples]]), cumo por eisemplo l [[ouro]], [[fierro]] ó l [[cobre]] ó por dous ó más eilemientos nua porporçon defenida ([[sustáncia cumpuosta]]), cumo ye l causo de l cloreto de sódio (39,34% de sue massa ye de sódio i 60,66%,de cloro).
Dues ó más sustáncias agrupadas custituen ua [[mistura]], cuja cumposiçon i propiadade son bariables. L [[leite]], por eisemplo, ye ua mistura.
=== Eilemientos ===
{{Artigo percipal|[[Eilemiento químico]]}}
Chama-se '''eilemiento químico''' todos ls átomos que ténen l mesmo [[númaro atómico]] (Z), ó seia, l mesmo númaro de [[próton]]s.
=== Cumpuostos ===
{{Artigo percipal|[[Cumpuosto químico]]}}
Un '''cumpuosto químico''' ye ua [[sustáncia química]] custituída por [[molécula]]s ó [[cristal]]es de dous ó más [[átomo]]s ó [[íon]]s ligados antre si nua porporçon fixa i defenida, esto ye, las porporçones antre eilemientos dua sustáncia nun puoden ser alterados por porcessos físicos. Por eisemplo, la [[auga]] ye un cumpuosto formado por [[hidrogénio]] i [[ouxigénio]] na porporçon de dous para un.
=== Moléculas ===
{{Artigo percipal|[[Molécula]]}}
Ua '''molécula''' ye un cunjunto eiletricamente neutro de dous ó más [[átomo]]s ounidos por pares cumpartidos de [[eilétron]]s ([[ligaçones cobalentes]]) que se cumportan cumo ua única [[partícula]]. Ua [[sustáncia]] que apersente solamente ligaçones cobalentes i seia formada por moléculas çcretas ye chamada de [[sustáncia molecular]] cuja ligaçon suficientemente fuorte carateriza cumo ua eidantidade stable.
=== Íones ===
{{Artigo percipal|[[Íon]]}}
Un '''íon''' ye ua spece química eiletricamente carregada, giralmente un [[átomo]] ó [[molécula]] que perdiu ó ganhou [[eilétron]]s. Íones carregados negatibamente son coincidos cumo '''ániones''', ó '''aniones''' (que son atraídos para [[ánodo]]s), anquanto íones carregados positibamente son coincidos cumo '''cátiones''', ó '''cationes''' (que son atraídos por [[cátodo]]s).
=== Einergie química ===
{{Artigo percipal|[[Einergie química]]}}
'''Einergie química''' ye la [[einergie]] potencial de las ligaçones químicas antre ls [[átomo]]s. Sue liberaçon ye antendida más claramente, por eisemplo, nua [[cumbuston]]. La einergie química ye liberada ó sorbida an qualquier [[reaçon química]].
=== Reaçones químicas ===
{{Artigo percipal|[[Reaçon química]]}}
Ua '''reaçon química''' ye ua trasformaçon de la matéria an que acuntécen mudanças qualitatibas na [[cumposiçon química]] dua ó más sustáncias [[reagente]]s, resultando an un ó más pordutos.
=== Leis de la química ===
{{Artigo percipal|[[Leis de la química]]}}
Las reaçones químicas son gobernadas por ciertas leis, las quales trazen cunceitos fundamentales an química. Alguas deilhas son:
* [[Cunserbaçon de la massa|Lei de la cunserbaçon de las massas]], que de acordo cun alguns físicos modernos cunsidra que la [[einergie]] ye cunserbada, i que massa i einergie son [[I=mc²|relacionadas]]; un cunceito que se torna amportante an [[química nuclear|química]] i [[física nuclear]].
* [[Lei de la Cunserbaçon de Einergie|Lei de la cunserbaçon de la einergie]] que cunduç als amportantes cunceitos de [[Eiquilíbrio químico|eiquilíbrio]], [[termodinámica]], i [[Cinética química|cinética]].
* [[Lei de Proust]] ó "lei de las porporçones custantes", ambora an muitos sistemas (notablemente macromoléculas bioquímicas i minerales) las bariadades possibles ténden a requerer bastos númaros, i son frequentemente repersentados cumo fraçones.
* [[Lei de las porporçones múltiplas]]
* [[Lei de Heiss]]
* [[Lei de Ber-Lambert]]
* [[Lei de la difuson de Fick]]
* [[Lei de Raoult]]
* [[Lei de Heinry]]
* [[Lei de Boyle-Mariotte|Lei de Boyle]] (1662, relacionando presson i belume)
* [[Lei de Charles]] (1787, relacionando belume i temperatura)
* [[Lei de Gay-Lussac]] (1809, relacionando presson i temperatura)
* [[Lei de Abogadro]]
=== Ligaçones químicas ===
{{Artigo percipal|[[Ligaçon química]]}}
Las ligaçones químicas son ouniones stablecidas antre átomos para formáren las moléculas, que custituen la strutura básica dua sustáncia ó cumpuosto. Na Natureza eisisten aprossimadamente ua ciento de eilemientos químicos. Ls átomos destes eilemientos químicos al se ouníren forman la grande dibersidade de sustáncias químicas.
=== Tabela periódica ===
{{Artigo percipal|[[Tabela periódica]]}}
Tabela periódica de ls eilemientos químicos ye la çposiçon sistemática de l eilemientos, na forma dua tabela, an funçon de sues propiadades. Ye mui útele para se prebíren las caratelísticas i tendéncias de l átomos.
== Árias de studo i alguas de sues subdebisones ==
La debison de la química puode ser feita de dibersas maneiras.
Por eisemplo, la IUPAC debede la química an :
* [[Físico-química|Química física]] i [[biofísica]]
* [[Química einorgánica]]
* [[Química ourgánica]] i [[química biométrica]]
* [[Polímero]]s
* [[Química analítica]]
* Química i [[meio ambiente]]
* Química i [[salude houmana]]
* [[Nomenclatura química]] i repersentaçon strutural
Más tradecionalmente, la química puode, tamien, ser dibedida an dibersas modalidades:
* [[Química Ourgánica]]
:Ye la ciéncia de la strutura, de las propiadades, de la cumposiçon i de las reaçones químicas de l [[cumpuosto ourgánico|cumpuostos ourgánicos]] que, an percípio, son ls cumpuostos cujo eilemiento percipal ye l [[carbono]]. L lemite antre la [[química ourgánica]] i la [[química einorgánica]], que segue, nun ye siempre nítido; por eisemplo, l [[monóxido de carbono|óxido de carbono]] (CO) i l [[dióxido de carbono|anidrido carbónico]] (CO<sub>2</sub>) nun fázen parte de la química Ourgánica.
* [[Química einourgánica]]
:Ye l ramo de la química que trata de las propiadades i de las reaçones de l [[cumpuosto einorgánico|cumpuostos einorgánicos]]. Neste ye ancluída la [[geoquímica]]
* [[Físico-química|Físico-Química ó Química Física]]
:Ye l studo de ls fundamientos físicos de ls sistemas químicos i de ls porcessos físicos. An particular, la çcriçon einergética de las dibersas trasformaçones faç, por eisemplo, parte deste ramo de la química. Neilha ancontran-se deciplinas amportantes cumo la [[termodinámica]] química i la [[termoquímica]], la [[cinética química]], la mecánica statística, la [[spetroscopia]] i la [[eiletroquímica]].
* [[Bioquímica]]
:Ye l studo de ls cumpuostos químicos, de las reaçones químicas i de las anteraçones químicas que acunten ne ls [[ser bibo|ourganismos bibos]].
* [[Química analítica]]
:Ye l studo de amostras de material para coincer la sue cumposiçon química i sue strutura.
* [[Radioatibidade|Química nuclear]]
:Ye l studo de l fenómenos materiales i einergéticos que aparécen ne l nible de l núcleo de l átomos.
* [[Polímero|Química de l polímeros]]
:Alguns eilemientos cumo l [[carbono]] i l [[silício]] ténen la propiadade de poder formar cadeias repetindo numerosas bezes a mesma strutura. Estas [[macromolécula]]s ten propiadades químicas i físicas sploradas pula andústria.
=== Química an tópicos ===
* [[Química einorgánica]] - studa las sustáncias einorgánicas
* [[Química Ourgánica]] - studa las sustáncias ourgánicas.
* [[Química analítica]] - trata de la análeze química de pordutos.
* [[Físico-química]] - studa las propiadades químicas i físicas de la matéria.
* [[Bioquímica]] - trata de l [[reaçon química|porcessos químicos]] relatibos als seres bibos.
* [[Química andustrial]] - studo de reaçones cun antresse an porcessos andustriales (ber palabras Angenharie química i Cálclo de reatores).
* [[Química ambiental]]
* [[Química medicinal]]
* [[Petroquímica]] - trata de la oubtençon i refinaçon de l petrólio.
* [[Mineralogie]]
* [[Angenharie química|Angenharie Química]] - ramo de la Angenharie dedicado al porjeto i studo de Andústrias de Porcessos Químicos.
* [[Cálclo de Reatores]] - ramo de la Angenharie Química que studa l porjeto de cunjunto de reatores andustriales.
* [[Carboquímica]] - trata de porcessos ambolbendo l [[carbon mineral]].
* [[Catálise]] química - trata de procedimeintos que alteran las cinética de las reaçones.
* [[Ciéncia de l materiales]] - trata de la cumposiçon, resisténcia i durablidade de materiales.
* [[Cinética química]] - trata de la belocidade de las [[reaçon química|reaçones químicas]].
* [[Cumbuston]] - trata de las sustáncias ousadas na porduçon de einergie.
* [[Eiletroquímica]] - trata de reaçones químicas ambolbendo einergie eilétrica.
* [[Stequiometrie]] - Studo quantitatibo acerca de ls reagentes i pordutos dua reaçon química.
* [[Química Quántica]]
* [[Ouperaçones Ounitárias]] - ramo de la Angenharie Química que studa l porjeto de eiquipamientos andustriales de trasformaçones físicas (por eisemplo, filtraçon, çtilaçon, cominuiçon, decantaçon, calecimiento) an ouposiçon a las Cumbersones Químicas (Cálclo de Reatores).
* [[Termoquímica]] - trata de reaçones químicas ambolbendo einergie térmica.
== Tópicos Speciales ==
* Studo de la [[Corroson]]
* Studo de la [[Cumbuston]]
* Studo de las [[Ligaçon química|Ligaçones químicas]]
* Studo de l [[Ourbitales atómicos]]
* [[Eisomerismo]]
* [[Porblemas anselubles de la Química]]
* [[IUPAC|Nomenclatura química]]
* [[Tabela periódica]] -
== Literatura an Química ==
Para alhá de ls libros didáticos ó specíficos subre tópicos de la Química ne l mundo, son publicados to ls dies cientos de artigos técnicos i científicos. Hai milhares de jornales i rebistas periódicas de Química. La percipal fuonte de refréncia para ua pesquisa bibliográfica subre ls assuntos tratados na ária química ye l [[Chemical Abstrats]], publicado pula [[American Chemical Society]], l qual cuntén resumos de ls percipales artigos publicados mundialmente.
== Funçones i grupos químicos ==
[[Acetato]] | [[Ácido]] | [[Ácidos Ourgánicos]] | [[Açucre]] | [[Albumina]] | [[Base (química)|Alcali]] | [[Alcalóide]] | [[Álcol]] | [[Alcolato]] | [[Aldeído]] | [[Amálgama]] | [[Amido]] | [[Amina]] | [[Aminoácido]] | [[base (química)|base]] | [[bicarbonato]] | [[borato]] | [[brometo]]
== Pordutos i sustáncias ==
{{Artigo percipal|[[Lista de pordutos i sustáncias químicas]]}}
== Porcedimentos i porcessos ==
* [[Batimento]] | [[Branqueamento]]
* [[Calcinaçon]] | [[Cromatografie]]
* [[Micro-análeze]]
* [[Titraçon]] | [[Titulaçon]]
== Eiquipamentos i anstrumentos químicos ==
[[Fexeiro:Vidrarias de Laboratorio.jpg|right|350px|thumb|Eiquipamientos quemuns an laboratórios]]
[[baláncia (anstrumento)|baláncia]] | [[batedeira]] | [[batedor]] | [[balon de borraixa]] | [[balon de çtilaçon]] | [[balon bolumétrico]] | [[becker]] | [[bico de bunsen]] | [[bureta (anstrumento)|bureta]] | [[funil de Buchner]] | [[Mufla]] | [[pipeta]] | [[probeta]] | [[pHmetro]] | [[kitassato]] | [[bomba la bácuo]] | [[colorímetro]] | [[spetrofotómetro]] | [[tubo de ansaio]] | gobelé | caixa de Petri | bidro de reloijo | pompete | bareta de bidro | cunta-pingas | [[erlenmeyer]] | [[cristalizador]] | tina de bidro | [[tubo de ansaio]] | cápsula de porcelana | [[funil]] | spátula | almofariç cun pilon | cadinho | manta de calecimiento | ampola de decantaçon | picnómetro
== {{Ber tamien}} ==
* [[Aneixo:Lista de químicos|Lista de químicos]] - biografies de químicos.
* [[Fórmula química]] - repersentaçon de l átomos que cumpónen un cumpuosto químico.
* [[Andicador químico]] - cumpuostos químicos que andícan detreminadas propiadades de outros cumpuostos, cumo l pH ó stado de oxidaçon.
* [[Noble de Química]] - lista de ls premiados cul Prémio Noble de Química.
* [[Associaçones de Química]]
* [[Anstituiçones de Química]]
* [[Andústria química|Andústrias químicas]] - andústrias que outelizan porcessos químicos (ber tamien [[Angenharie Química]]).
* [[Periódicos de química]] - lista de periódicos specializados an Química.
== {{Ligaçones Sternas}} ==
* {{Link|t|2=http://www.spq.t/|3=Sociadade Pertuesa de Química|4= ([[SPQ]])}}
* {{Link|t|2=http://quimica.ufsc.br|3=QMCWEB - Rebista eiletrónica de Química}}
* {{Link|t|2=http://www.fisica.net/quimica/|3=Site subre Química}}
* {{Link|t|2=http://www.clubedaquimica.tk|3=Clube de la Química}}
* {{Link|en|2=http://www.acdlabs.com/download/|3=ChemSketch|4= - Software que fornece i zenga cumpuostos químicos}}
* {{Link|t|2=http://www.cetesb.sp.gov.br/emergencia/emergencia.asp|3=Emergéncias químicas}}
* {{Link|en|2=http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/|3=IUPAC Nomenclature of Organic Chemistry}}
{{química-rodapie}}
{{ciéncias-rodapie}}
[[Catadorie:Química]]
6tzkdwnwqlqd3ji02dzmsssuonexafp
Riu Mississippi
0
1031
107760
107478
2026-08-10T15:41:54Z
~2026-30875-10
15270
107760
wikitext
text/x-wiki
L '''Riu Mississippi''' ye l segundo más lhongo [[riu]] de ls [[Stados Ounidos de la América]]. L más lhongo ye l [[Riu Missouri]], afluente de l Mississippi. Cunsiderados juntos, forman a maior [[bacie hidrográfica]] de la [[América de l Norte]]. Quando medido de la nacente de l Missouri, l cumprimento total de l cunjunto Missouri-Mississippi ye de aprossimadamente 6 270 quilómetros. La ourige de l Riu Mississippi ben de la palabra de la [[léngua ojibwe]] ''misi-ziibi'' que quier dezir 'grande riu'.
== Geografie ==
[[Fexeiro:Lake Itasca Mississippi Source.jpg|lheft|thumb|250px|La nacente de l riu Mississippi na borda de l Lhago Itasca]]
Cun sue nacente ne l [[Lago Itasca]] a 450 metros arriba de l nible de l mar ne l [[Parque Stadual Itasca]] lhocalizado an [[Cundado de Clearwatener]], [[Minnesota]], l riu atinge 220 metros lhougo após ls [[Cachones de Saint Anthony]] an [[Minneapolis]]. L Mississippi se junta cun [[Riu Illinois]] i l [[Riu Missouri]] próssimo [[St. Louis (Missouri)|Saint Louis]], i cul [[Riu Ohio]] an [[Cairo (Illinois)|Cairo]]. L [[Riu Arkansas]] se junta al Mississippi ne l Stado de [[Arkansas]]. L [[Riu Atchafalaya]] an [[Louisiana]] ye l maior [[afluente]] de l Mississippi.
L Mississippi drena a maior parte la ária antre [[Muntanhas Rochosas]] i ls [[Apalaches]], sceto por ua ária drenada puls [[Grandes Lhagos]]. El corta, ó margeia, dieç [[Stados de l Stados Ounidos de la América|stados]] amaricanos — [[Minnesota]], [[Wisconsin]], [[Iowa]], [[Illinois]], [[Missouri]], [[Kentucky]], [[Arkansas]], [[Tennessee]], [[Mississippi]] i [[Louisiana]] – antes de zaguar ne l [[Golfo de l México]] cerca de 160 quilómetros riu ambaixo de [[New Orleanes]]. Mediçones de l cumprimento de l Mississippi de l Lhago Itasca até l Golfo de l México barian, mas l númaro de l EPA ye de 3 733 quilómetros. Ua pinga de chuba caída ne l Lhago Itasca puode chegar al Golfo de l México an cerca de 90 dies. [http://www.nps.gob/miss/features/fatoids/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
<!--[[Image:MississippiRiberBluffs.jpg|right|thumb|256px|Bista de la [[../Great Riber Road/]] an Wisconsin, cun Minnesota al fondo cruzando l Riu Mississippi/]]-->
L riu ye debedido an alto Mississippi, de la sue nacente sul até ne l [[Riu Ohio]], i baixo Mississippi, de l Ohio até sue foç próssimo la [[New Orleanes]]. L alto Mississippi ye alen çto debedido an trés seçones: la nacente, de la fuonte até la [[Chimpas Saint Anthony]]; ua série de lhagos artificiales antre Minneapolis i [[St. Louis (Missouri)|St. Louis]]; i l médio Mississippi, un riu de curso lhibre de la cunfluéncia de l [[Riu Missouri]] até St. Louis.
Ua série de 27 cumportas i represas ne l alto Mississippi, la maiorie de las quales custruídas an [[1930]], son porjetadas para mantener un canhal de 2,7 metros para l tráfico de barcos comerciales. Ls lhagos formados son tamien ousados para nabegaçon de recreaçon i pesca. Las represas tornan l riu más perfundo i ancho, mas nanhun cuntrole de fluxo ye pretendido. Durante ls períodos de alto fluxo, las cumportas, alguas de las quales quedan submersas, son cumpletamente abiertas i las represas simplesmente perden sue funçon. Ambaixo de St. Louis l Mississippi ye relatibamente lhibre para nabegaçon, ambora esto seia garantido por numerosas barraiges i dirigidos por braços de represas.
Atrabeç dun porcesso natural coincido cumo [[alteraçon de delta]] l baixo Mississippi tubo sou curso final alterado pul ouceano por milhones de anhos. Esto ocorre debido al depósito de lhama i sedimento oumentando l nible de l riu, lhebando eibentualmente a ancontrar ua rota alternatibe para l [[Golfo de l México]]. La çtribuiçon aleatória deminui an belume i forma l que ye coincido cumo [[bayou]]s. Este porcesso stá, durante un período cinco mil anhos, lhebando la lhinha costeira de la Lhouisiana de l sul la abançar an direçon de l golfo de 15 a 50 milhas.
Outras mudanças ne l curso de l riu ténen ocorrido por causa de [[terremoto]]s al lhongo de la [[Falha de Nuoba Madrid]], la qual passa próssimo a las cidades de [[Memphis]] ed [[St. Louis (Missouri)|St. Louis]]. Trés [[terremoto]]s an [[1811]] i [[1812]], stimados an aprossimadamente 8 na [[Scala de Richtener|Escala Richtener]], ls quales dízen rebertírun temporariamente l curso de l Mississippi. Estes terremotos tamien criórun l [[Lago Reelfoot]] ne l Tennesse debido a la alteraçon de la paisaige próssima al riu. Esta falha esta registrada nun [[aulacogen]] (termo geológico para ua fenda de falha) que se formou al mesmo tiempo que l Golfo de l México.
[[Davenport (Iowa)|Davenport]] ye la sola cidade cun más de 20 mil pessonas la borda de l alto Mississippi que nun ten [[barraige]] ó [[cumporta]]s permanentes.
=== Bacia hidrográfica ===
[[Fexeiro:Mississippi-map.png|thumb|300px|right| Bacia hidrográfica de l Mississippi]]
L Riu Mississippi ten la terceira maior [[bacie hidrográfica]] de l mundo, scedida an tamanho solo pulas bacies de l [[Riu Amazonas]] i [[Riu Cungo|Cungo]]. Eilha drena 41% de l 48 stados cuntíguos de l Stados Ounidos. Sue bacie cobre más de 3 225 000 kn², ancluído todos ó parte de 31 stados i dues probíncias canadianos.
== Stória ==
La palabra ''Mississippi'' ben de l nome na [[léngua Ojibwe]] para l riu, "Messipi" (ó ''Misi-ziibi''), l que quier dezir ''grande riu'', ó de l [[Lénguas algonquinas|Algonquin]] ''Missi Sepe'', "grande riu," lhiteralmente, "pai de las augas". Ls Ojibwe chamában l [[Lago Itasca]], l lhago fuonte de l Riu Mississippi, ''Omashkozo-zaaga'eigan'' i l riu que fuia del cumo ''Omashkozo-ziibi''. Após fluir para drento [[Lago Bemidji]], ls Ojibwe l chamaba de riu ''Bemijigamaa-ziibi''. Depuis de fluir para drento de l [[Lago Cass]], l riu mudaba outra beç de nome para ''Miskwaawaakokaa-ziibi'', solamente mudaba este nome outra beç quando zaguaba ne l [[Lago Winnibigoshish]] i recebie l nome de ''Gichi-ziibi''. L nome Ojibwe ''Misi-ziibi'' se aplicaba solamente a la porçon de l riu ambaixo de l [[Riu Crow Wing]], mas las mudanças de nome de l riu parecian eilógicas para las pessonas de lhéngua anglesa, anton após la spediçon de [[Henry Schoolcraft]], l lhongo riu arriba de la junçon de l Riu Crow Wing i de l ''Gichi-ziibi'' passou la se chamar "Riu Mississippi ".
An [[8 de Maio]], [[1541]] [[Hernando de Soto]] tornou-se l purmeiro splorador ouropeu a atingir l Riu Mississippi, l qual el chamou de "Riu de l Sprito Santo". Ls sploradores franceses [[Louis Joliet]] i [[Jacques Marquette]] ampeçórun a splorar l Mississippi, que era coincido pul nome [[Sioux]] "Ne Tongo" (grande riu), an [[17 de Maio]] de [[1673]]. An 1682, [[René Robert Cavelier]] i [[Henri de Tonty]] reclamórun to l bal de l riu Mississippi para Fráncia, batizando de ''Louisiana'', para Lhouis XIV. An [[1718]], ''Nouvelle-Orléans'' (Nuoba Orleanes) fui criada por [[Jean-Batiste Le Moyne de Bienville]].
Ls franceses perdírun todos ls sous territórios na América de l Norte cuntinental cumo resultado de la [[Guerra Franco-Índia]]. An [[1762]], ls franceses cedírun todas las sues colónias a la oeste de l Riu Mississippi para ls spanholes, anquanto que an [[1763]], ne l [[Tratado de Paris (1763)|Tratado de Paris]], la Fráncia cediu al [[Reino Ounido]] todas las sues colónias la lheste de l Mississippi. La Spanha tamien cediu la [[Flórida]] para [[Anglaterra]] para re-oubtener [[Cuba]], que la Anglaterra acupou durante la guerra. L Reino Ounido anton debediu l território an Flórida de l Lheste i Oeste.
Ne l Segundo [[Tratado de Paris (1783)|Tratado de Paris]], l qual marcou l fin de la [[Reboluçon Amaricana de 1776]], ls británicos cedírun la Flórida Oeste de bolta la Spanha para recebíren las [[Bahamas]], que la Spanha tenie acupado durante la guerra. La Espanha anton tenie l cuntrole subre l riu al sul de la lhatitude 32°30' norte, i, ne l que quedou coincido cumo la [[Cunspiraçon Spanhola]], pretendia ganhar maior cuntrole de la Lhouisiana i de todo la oeste. Estas pretensones terminórun quando la Spanha fui pressionada a assinar l [[Tratado de Pinckney]] an 1795. La Fráncia readquiriu la Lhouisiana de la Spanha an segredo ne l [[Tratado de San Ildefonso]] an [[1800]]. Ls Stados Ounidos cumprórun l território de la Fráncia na [[Cumpra de la Louisiana]] an [[1803]].
L Mississippi era coincidos puls sous bandidos, coincidos puls ansulares cumo moradores de las bordas, ancluindo [[John Murrell]], que era un bien coincido assassino, lhadron de cabalhos i "rebendedor" de scrabo. Sue notoriedade era tal que [[Mark Twain]] dedicou-le un capítulo anteiro an sou lhibro ''[[Life on the Mississippi]]'', i eisistia un rumor que Murrell tenie un quartel general na ilhas de l riu na [[Ilha 37]].
L lhibro de Twain tamien cobriu stensibamente arrojadas corridas de [[barco a oupor]] que tubírun lhugar antre 1830 a 1870 ne l riu antes que meios más modernos de nabegaçon sustituíssen ls oupores. Esto fui publicado purmeiro na forma de periódico por [[Harper's Weekly]] an siete partes an [[1875]] i tenie la antençon de registrar la rápida çperson de la cultura de l barco a oupor. La berson cumpleta, ancluída ua passaige ancumpleta de [[Huckleberry Finn]] i trabalhos de outros outores, fui publicada por [[James R. Osgood & Co.]] an [[1885]]. L purmeiro barco a oupor a biajar l trecho cumpleto de l [[Riu Ohio]] até la cidade de [[Nuoba Orleans|Nuoba Orleanes]] fui l ''New Orleans'' an Dezembre de [[1811]]. Esta lhouca biaige ocorreu durante ua série de [[Terremotos Nuoba Madrid]] de 1811 a 1812.
An 1815, ls Stados Ounidos oubtibírun l cuntrole subre l Mississippi após ua decisiba bitória subre ls británicos na [[Batailha de Nuoba Orleanes]], parte de la [[Guerra de 1812]].
L riu fui tamien ua parte decisiba de la [[Guerra Cebil Amaricana]]. La [[Campanha de Vicksburg]] de la Ounion buscaba l cuntrole de l baixo Mississippi. La bitória de la Ounion na [[Batailha de Vicksburg]] an 1863 fui l pibó de la bitória final de la Ounion na Guerra Cebil.
An 1900, [[Chicago]] custruiu l [[Canhal Sanitáiro i de Nabegaçon de Chicago]] para lhigar ls [[Grandes Lhagos]] al Mississippi. L canhal permitiu la Chicago çpeijar sous sgotos Mississippi ambaixo, an beç de poluir sue própia fuonte de auga l [[Lago Michigan]]. L canhal tamien ouriginou ua rota de nabegaçon antre ls grandes lhagos i l Mississippi.
L sporte de l [[esqui aquático]] fui ambentado ne l riu na basta region antre [[Minnesota]] i [[Wisconsin]] coincida cumo [[Lago Pepin]]. [[Ralph Samuelson]] de [[Lake City (Minnesota)|Lake City]] criou i refinou sue técnica de squiaige antre Júnio i Júlio de [[1922]]. El más tarde rializou l purmeiro salto de squi na auga an [[1925]] i esquiou a 128 kn/h puxado por barco boador Curtiss ne l final daquele anho.
Na primabera de [[1927]] l riu arrombou ls diques an 145 lhugares durante la [[Grande Chena de l Mississippi de 1927]] i inundou 70 mil kn² cun ua perfundidade de até 10 n.
La [[Grande Chena de l Mississippi de 1993]] ye cunsiderada a maior debastaçon por inundaçon que ocorreu na stória moderna de l Stados Ounidos.
An [[2002]] [[Martin Strel]] nadou l curso anteiro de l riu.
=== Manutençones ne l canhal de nabegaçon ===
La tarefa de manutençon dun canhal de nabegaçon ne l Mississippi ye de respunsabilidade de l [[Cuorpo de Angenheiro]]s de l Eisército de ls Stados Ounidos, l qual ampeçou an 1829 a remober bancos de arena, fechando canhales secundários i scabando peinhas. An 1829 ls angenheiros abaluórun ls dous maiores oustaclo de l alto Mississippi, las Correntezas de Ç Moines i las Correntezas de Rock Island Rapids, adonde l riu era raso i l lheito era rochoso. Las correntezas de Ç Moines tenien cerca de 18 kn de cumprimento i ampeçában lhougo após la zambocadura de l [[Riu Ç Moines]] até [[Keokuk]]. La Correntezas de Rock Island lhocalizában-se antre [[Rock Island (Illinois)|Rock Island]] i [[Moline (Illinois)|Moline]]. Ambas las correntezas éran cunsideradas birtualmente antransponibles.
L Cuorpo de Angenharie recomendou la scabaçon dun canhal de 1,5 metros nas Correntezas de Ç Moines Rapids, mas l trabalho nun ampeçou até l tenente [[Robert E. Lee]] andossar l porjeto an 1837. Ls angenheiros más tarde ampeçórun la scabaçon de las correntezas de Rock Island. Por bolta de 1866 tenie se tornado eibidente que la scabaçon era ampraticable, i anton fui decidida la custruçon dun canhal an bolta de la Correnteza Moines Rapids. L canhal fui abierto an 1877, mas la correntezas de Rock Island Rapids permaneciu un oustaclo.
An 1878, l Cungresso outorizou al cuorpo de angenheiros custruir un canhal de 1,4 metros; para esto l riu serie zbiado para un canhal secundário, cortar-se-iba l canhal i boltarie l fluxo normal. L porjeto de l canhal de 1,4 metros fui cumpletado por Moline Lock, l qual cuntornaba las correntezas de Rock Island Rapids, abierto an 1907.
Para ampulsionar la nabegaçon antre [[St. Paul]] i [[Prairie du Chien]], l cuorpo de angenheiros custruiu bárias barraiges na region de l lhagos i nacentes, ancluindo ls lhagos de Winnibigoshish i Pokegama. Las barraiges, cuja custruçon ampeçou na [[década de 1880]], guardában las augas de las chubas caídas na primabera, i éran lhiberadas quando l nible caía para ajudar a mantener la perfundidade de l canhal.
L [[Canhal Sanitairo i de nabegaçon de Chicago]] lhigou l [[Riu Illinois]] cul [[Lago Michigan]], el fui cumpletado an 1900. El probiu ua lhigaçon antre l Riu Mississippi i ls [[Grandes Lhagos]] i sustituiu l pequeinho [[Canhal de Illinois i Michigan]] (1848).
An 1907, l [[Cungresso de l Stados Ounidos de la América]] outorizou l porjeto dun canhal de 1,8 metros ne l Mississippi, l qual nun tenie sido cumpletado quando fui abandonado an 1920 an fabor dun porjeto dun canhal de 2,7 metros.
An 1913, fui cumpletada la custruçon dua barraige an [[Keokuk]], la purmeira barraige ambaixo de las Chimpas de St. Anthony. Custruída por ua ampresa pribada de einergie para gerar eiletricidade, la barraige de Keokuk era ua de las maiores plantas hidroelétricas de l mundo naquel tiempo. La barraige eiliminou las correntezas de Ç Moines.
<!--[[Image:Lhock and dan 1 USACE small.jpg|thumb|200px|Represa i Barraige Nº 1, Minneapolis/]]-->
Represa i Barraige Nº 1 fui cumpletada an Minneapolis an 1917 i Represa i Barraige Ne l. 2 an Hastings, Minnesota, fui cumpletada an 1930.
Antes de la anchente de 1927, la stratégia purmária de l Cuorpo de angenheiros era ancerrar todos ls canhales possibles para oumentar l fluxo de l riu percipal. La eideia era que la belocidade de l riu poderie lhimpar ls sedimentos depositados ne l riu, i cun esto deminuir la possibilidade de inundaçones. La inundaçon de 1927 probou que esto era tan errado que las quemunidades non amehaçadas pulas anchentes ampeçórun a quebrar ls aterros para lhiberar las tensones que se oupunhan a la passaige de l riu.
La Dibison de Angenharie ampeçou a criar canhales para direcionar augas temporárias que surge an tempestades para drento de canhales alternatibos i lhagos. Ls percipales canhales son Birds Point-New Madrid Flodway; l Morganza Flodway, ls quales direcionan la auga para ambaixo de l [[Riu Atchafalaya]]; i l [[Bonnet Carré Spillway]] l qual direciona la auga para l [[Lago Pontchartrain]]. La strutura de cuntrole de l Old River tamien serbia cun ua cumporta percipal que podie ser abierta para prebenir las inundaçones. Alguas de las stratégias pre-1927 son inda ousadas até hoije; la dibison de angenharie atua abiertura de rebuoltas de ferradura, permitindo que la auga se moba más debrebe, i portanto deminuindo la altura de la inundaçon.
Ls Atos Rivers and Harbors de 1930 outorizórun l porjeto dun canhal de 2,7 metros, l qual fui criado para un canhal de nabegaçon de 2,7 metros de perfundidade i 120 metros de cumprimento para acomodar rebocadores de múltiplas barcaças. El fui eisecutado cun ua série de barraiges i represas, i pula dragaige. Binte i trés nuobas represas i barraiges fúrun cuntruídas ne l alto Mississippi an 1930 an adiçon a las que yá eisistian. dues nuobas barraiges fúrun custruídas al norte de Lock i Dam No. 1 de ls Cachones de Saint Anthony an [[1960]], stendendo l [[curso de nabios]] para tráfico comercial por bárias milhas, mas poucas barcas ban para alhá de la cidade de Saint Paul atualmente.
[[Fexeiro:Miss R dam 27.jpg|thumb|280px|L Riu Mississippi al norte de St. Louis]]
La Dam 26 an Alton, que tenie porblemas struturales, fui sustituída pula Mel Price Lock and Dam an 1990. La Lock and Dam 26 fui demolida.
== Maiores cidades al lhongo de l riu ==
* [[Minneapolis]]
* [[St. Paul]]
* [[Davenport (Iowa)|Dabenport]]
* [[St. Lhouis (Missouri)|St. Lhouis]]
* [[Memphis]]
* [[Baton Rouge]]
* [[Nuoba Orleans|Nuoba Orleanes]]
== Lhiteratura i música ==
Muitos de l trabalhos de [[Mark Twain]] tratan ó ocorren próssimo al Riu Mississippi. Un de l sous maiores trabalhos, ''[[Life on the Mississippi]],'' ye na sue maior parte la stória de l riu, i de resto cunta las speriéncias del ne l riu, i ua coleçon de stórias que ó toman lhugar ne l riu ó dízen respeito a el. L más famoso trabalho de Twain, ''[[Huckleberry Finn]],'' cunta ua grande jornada riu ambaixo. L remanse trabalha cun ua reflexon subre la cultura amaricana, sendo l riu la metáfora percipal. L mesmo outor yá tenie scrito subre l riu an obra anterior, cul títalo ''Life On the Mississippi''.
L remanse de [[Herman Melville]] ''[[The Confidence-Man]]'' registra l stilo dun grupo de passageiros dun nabio a oupor cujas stórias anterligadas son cuntadas anquanto eilhes biajan subindo l Riu Mississippi. L remanse ye scrito tanto cumo ua sátira cultural cumo ua ambestigaçon metafísica. Cumo an ''[[Huckleberry Finn]],'' usa-se l Riu Mississippi cumo ua metáfora para un grande cunjunto de aspetos de ls Stados Ounidos i eidantidade houmana que unifica caratelísticas que de outras formas serien dissonantes.
== Outros fatos subre l Mississippi ==
* Antes de ser chamado Mississippi puls ouropeus, tenie l nome de "Riu de Spiritu Santo" dado por [[Hernando de Soto]] (l purmeiro splorador ouropeu de l riu, an [[1541]]) i "Rivière Colbert" (dado puls sploradores de la Salle i de Tonty, an [[1682]].
* L Mississippi ten bários nomes lhocales, ancluindo: "Father of Waters", "Gathering of Waters", "Big River", "Old Man River", "Great River", "Body of a Nation", "Mighty Mississippi", "el Grande" (de Soto), "Muddy Mississippi", "Old Blue" i "Mon River".
* L riu ye figura quaije omnipresente na stória musical de ls Stados Ounidos, cun cançones cumo ''Big River'' de [[Johnny Cash]], ''Louisiana 1927'' de [[Randy Newman]], ''When the Levee Breaks'' de l [[Led Zeppelin]] i ''Moon River'' de l filme de [[1961]] [[Breakfast at Tiffany's]]. An 1997, l cantor i cumpositor [[Jeff Buckley]] afogou-se ne l riu, arrastrado pula corrente gerada por un nabio de passaige.
* L [[squi aquático]] fui ambentado an [[1922]] ne l [[Lhago Pepin]], parte de l riu Mississippi antre Minnesota i Wisconsin. Ralph Samuelson, l sou ambentor, fizo ne l riu l purmeiro salto de squi aquático an [[1925]].
== {{Ber tamien}} ==
* [[Riu Missouri]]
{{Commonscat|Mississippi River}}
[[Catadorie:Riu Mississippi| ]]
t2m4nesu74qxkawkih8ljtzncvt9l24
Stória de la Córsega
0
1110
107758
107318
2026-08-10T13:20:08Z
~2026-30875-10
15270
107758
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Flag of Corsica.svg|thumb|right|300px|La bandeira de la Córsega, simblo de la eidantidade nacional.]]
Na '''stória de la Córsega''' la [[geografie]] i [[orografie]] tubírun cunsequéncias maiores que an outros lhugares. La grande ilha mediterránea ye ua outéntica "muntanha ne l meio de l mar", atrabessada de [[noroiste]] a la [[sudeste]], por un formidable relebo cujas muntanhas supírun por bezes ls 2.500 metros de [[altitude]]. L punto mais alto de la ilha alcança ls 2.706 metros ne l [[Monte Cinto]], cujo pico (quaije siempre cun [[niebe]] tamien ne l berano) desta solamente 28 km de l mar al oeste, mostrando l maior zambolbimiento bertical de l que horizontal dessa tierra.
Esse relebo siempre debediu la [[Córsega]] an dues partes: la de l [[nordeste]] (hoije chamada de [[Alta Córsega]]), chamada stóricamente de "Banda de drento" pus se ancontra antes de las muntanhas (pegando cumo refréncia la [[Eitália]]) ó ''Cismonte, i la parte de l [[sudoeste]] (hoije chamada de [[Corse-du-Sud]]), chamada stóricamente de "Banda de fura", para alhá de las muntanhas ó ''Pumonte''.
Ls bilareijos que atrabessan las muntanhas (muitos lhocalizados arriba de l 1.000 metros de altitude) ne l ambierno quedában sin lhigaçones cul resto de la ilha por cunta de nebascas (podendo durar até sumanas). Esto causaba (junto cun las muntanha) mais ua barreira de l que ua lhigaçon antre las dues regiones. Para alhá desto, ls íngremes bales éran por muitas bezes sin stradas de lhigaçon cun outros bales drento de la própia Banda, l que deixaba l anterior Corso tener pouca anfluéncia cul resto de l mundo.
Se por un lhado estas caratelísticas de l terreno deixórun mais defícel l trabalho de l ambasores, deixando lhenta la penetraçon i acostumando ls corsos a fazer pequeinhas guerrilhas para resistir por seclos, por outro lhado cuntribuíran a deixar siempre baixa la densidade de populaçon i a apartar ls corsos antre eilhes.
La Banda birada para la [[península eitálica]] sofriu ua maior anfluéncia de la Eitália, seia ne l praino político-social, seia ne l praino lhenguístico, anquanto la parte sudoeste mantebe ua oureginalidade maior (mas tenendo un menor progresso político, pul menos até la ambason francesa). Anquanto las árias de muntanhas tenien ua maior tendéncia a cunsebar las tradiçones lhocales, las cidades costeiras fúrun fundadas por ambasores. Esso acabou criando un anarquismo nas aldés i ampurrando la populaçon de l anterior a fazer justícia cun las própias manos, i a difundir l fenómeno de l banditismo.
La grande debison orográfica acabórun por criar na ilha frunteiras sociales, lhenguísticas i de eideales políticos. Tales frunteiras al lhongo de la stória, mesmo cun poucas bariaçones, acabórun criando las atuales subdibisones admenistratibas, que permanecen até hoije. A grandes dimensones de la ilha (quaije 8.800 km <sup>2</sup>) mesmo nun garantindo outonomie, fui suficiente para criar un deseio de andependéncia ne ls corsos. Mas lhocalizada nua posiçon stratégica ne l Mediterráneo, la Córsega acabou criando antresse an outros pobos que als poucos chegórun na ilha cumo comerciantes ó cumo cunquistadores. Ls [[fenícios]], [[griegos]], [[romanos]], [[bándalos]], [[bizantinos]], [[pisa]]nos, [[aragon]]eses, [[Génoba|genobeses]] i, por fin, ls [[franceses]] (que cul [[Tratado de Bersalhes]] de [[1768]] oubrigórun ls genobeses a ceder la ilha, i depuis la ambadiran), fúrun ls dominadores de la ilha, deixando al pobo lhocal poucos períodos de outonomie i andependéncia.
=== Ls purmeiros habitantes ===
[[Fexeiro:Corsica Prehistory Palaghju megaliths.jpg|thumb|right|250px|Menhir alinhados na lhocalidade megalítica de Palaghju, acerca de Sartena.]]
[[Fexeiro:Corsica Prehistory Casteddu d'Araghju.jpg|thumb|right|250px|Casteddu d'Araghju, Corse-du-Sud.]]
Debido a las [[glaciaçon]]es l nible médio de l Mediterráneo se ambaixou i se criórun dibersas puontes naturales che premitiran la passaige de la fauna (i talbeç de l home) de la península eitálica al arquipélago sardo-corso, passando pulas ilhas toscanas i atrabessando un pequeinho cacho de mar.
Antre 12 i 14 mil anhos atrás, l clima ampeçou la sue eiboluçon i lhebou l Mediterráneo a la sue forma atual, i la Córsega assumiu l aspeto ansular de hoije. Remontan a a cerca de 9.000 anhos a.C. las purmeiras lhocalidades [[paleolítico|paleolíticas]] de piedras i sboços de scultura achadas até hoije na Córsega, na region de [[Porto-Bechio]]. Un scaleto feminino (la ''dame de Bonifacio'') datado de l VII milénio a.C. fui achado acerca de la cidade homónima. L [[neolítico]] se cuncluiu por buolta de 1.800 a.C. na Córsega.
Neste período se zambolbiu ua ceblizaçon megalítica deixou bárias [[menhir]]. La lhocalidade de Filitosa ye recoincida pula [[UNESCO]] cumo patrimonho mundial, se ancontra acerca de [[Sollacaro]], próssimo a la foç de l riu [[Tarabo]].
Siempre ne l sul, se zambolbiu cula chegada de la eidade de l bronze, la ceblizaçon Torreana, lhigada cula Nuragica na ilha bezina, la Sardenha. Desta cultura restan hoije numerosas torres cun strutura parecida cun las de ls nuragues sardos, malas menos amponentes. Pula natureza de l achados, de la época i de la lhocalizaçon destas, acradita-se que tal ceblizaçon serie ua stenson daquela zambolbida na Sardenha. Melhor ourganizados i armados, ls Torreanos (que alguns acraditan ser l antigo pobo de l mar de l [[Pobos de l Mar|Shardana]]) ganhan de l megalíticos i mandan estes pa l centro i l norte de la ilha. Na mesma lhocalidade de Filitosa resta ls traços de la çtruiçon cruel de l assentamiento precedente i un assentamiento Torreano ne l lhugar deste.
Pula eidade de l fierro parece que acunteciu ua progressiba fuson antre ls heirdeiros de las dues ceblizaçones: ampeça a nacer l pobo que ls Griegos chamaran de ''Κὁρυιοι'', corsos. Tamien son achadas alguas anscriçones fenícias de l seclo IX a.C. que citan l pobo de l mar chamado ''KRSYM'', assentado an ''Kition'' ([[Xipre]]).
=== Ambasones na época clássica ===
Neste período cada nuobo ambasor spulson precedente. Chegan a la ilha an rápida sucesson [[Iberos]], [[Lígures]], [[Fenícios]] i [[Griegos]], anquanto ls andígenas se refugian antre ls montes.
Ampeçada na ilha por buolta de l [[seclo VIII a.C.]], la eidade de l fierro tremina cula antrada de la Córsega na Stória quando fui fundada a quelonos griegos de [[Fócia]] la quelónia de Alalia ne l anho de [[565 a.C.]], acerca de la atual cidade de [[Alerie]]. Ls Griegos chaman la ilha de Cyrnos.
Ls Griegos tamien resisten por pouco: ne l anho de [[535 a.C.]] fúrun spulsos por ua coalizon Etrusco-Cartaginesa. Cuntinan las ancursones de ls Griegos de [[Siracusa]] que, ne l [[seclo V a.C.]], fundan Portus Syracusanus (Porto-Bechio) i, outra beç, la de ls Cartagineses (seclo VI a.C.).
=== siete seclos de Córsega romana ===
[[Lucius Cornelius Scipio]] acupa la Córsega ne l anho de [[259 a.C.]], durante la [[Purmeira Guerra Púnica]], dando l ampeço a a ua dominaçon cuntina que durou cerca siete seclos.
Passado ua série de acuntecimientos anternos, cumo la tentatiba de ls Romanos de acupar la Sardenha a partir de la Córsega i depuis se cunfrontar cun ls corsos, la definitiba spulson de las redadeiras fuorças púnicas tremina an [[227 a.C.]]. Einicialmente ls Romanos se lhemitórun an cuntrolar la ilha sin planear ua colonizaçon.
[[Gaio Mario|Mário]] fundou la cidade de Mariana (''Colonia Mariana la Caio Mario deduta'', lhocalizada na atual quemuna de [[Luciana]]) acerca de la foç de l [[Golo]] an [[105 a.C.]]. Deste momiento an delantre ampeça la colonizaçon propiamente dita na ilha i florescen bilas rústicas i suburbanas, bilareijos de to tipo, ancluídas las termas de Orezza i [[Guagno]].
An [[81 a.C.]] son ls lhegionários de [[Silla]] a ancontrar na Córsega un lhugar para se aposentar, seguidos puls beteranos de [[Júlio César]]. La dominaçon romana se zamrola sin cunfrontos de relebáncia, i al cuntrário de l que acunteciu an outras porbíncias (la Córsega ye admenistratibamente associada a la Sardenha cun reforma de Ottabiano Augusto de l [[4 a.C.]]), ls Romanos ganhan respeito i colaboraçon de ls xefes andígenas (la ampeçar puls Venacinos, tribo lhocal de Capo Corso), reconhecendo a a eilhes las funçones de gobierno lhocal i gerando riqueza aprobeitando las tierras aprobeitables de las colinas i al lhongo de las cuostas.
Ne l anho de [[44 a.C.]] [[Diodoro de la Sicília]] bejita la Córsega i nota que ls corsos antre eilhes respeitan regras de justícia i houmanidade mais eiboluídas que aqueilhas de outros pobos bárbaros, stima l númaro populacional an cerca de 30.000 i refree que estes son dedicados a a pestorear eique marcan ls ganados soltos lhibres ne l pasto.
[[Séneca]] passa dieç anhos an eisílio na Córsega a partir de [[41]]. Mesmo tenendo relaçones cuntinas cula Eitália, talbeç pula sue natureza salbaige, la ilha fui un regular lhugar de eisílio i refúgio de crestianos, que porbablemente eilhi difundiran la nuoba fé.
An Alerie i Mariana son preparadas bases secundárias de la frotta amperial de [[Miseno]]. Ls marenheiros corsos alistados ne ls portos de la ilha fúrun ls purmeiros a tener la cidadanie romana (cun [[Bespasiano]] an [[75]]).
An época Antonina son aperfeiçoadas las bias de quemunicaçon anterna (strada Alerie-Aiaciun i, na cuosta lheste, Alerie-Mantinun - depuis [[Bastia]] - al norte Alerie-Marianun - depuis Bonifácio - i al sul): la ilha ye quaije cumpletamente lhatinizada, tirando alguns anclabes nas muntanhas.
Parece cunfirmado que la ilha fui colonizada puls romanos subretodo atrabeç las çtribuiçones de tierras als beteranos probenientes de la Eitália meridional - ó a suldados probenientes de ls mesmos stratos sociales i étnicos ls quales fúrun tamien dadas tierras an particular na Sicília -, l que ajudarie a splicar alguas afinidades lhinguísticas achadas inda hoije antre l Corso meridional i ls dialetos de la [[Sicília]] i [[Calábria]]. Segundo outras heipóteses, mais recentes, estas anfluéncias lhenguísticas poderien tener acuntecido por migraçones mais tardies, de refugiados de la África antre l [[seclo VII]] i l [[seclo VIII]]. L mesmo acunteciu tamien na Sicília i Calábria.
An [[150]] l geógrafo [[Ptolomiu]] an sue obra cartográfica fizo ua çcriçon apuradada Córsega pré-romana, lhistando uito rius percipales (antre ls quales l [[Gobola-Golo]] i l [[Rhotamus-Tabignano]]), 32 centros habitados i portos - antre ls quales Centurinon ([[Centuri]]), Canelate ([[Punta di Canelle]]), Clunion ([[Merie]]), Marianon ([[Bonnifacio]]), Portus Syracusanus ([[Porto Bechio]]), Alista ([[Santa Lhucia di Porto Bechio]]), Philonios ([[Fabone]]), [[Mariana]], [[Alerie]] -, i duoze tribos outótonas (an griego, lhatin i la sue lhocalizaçon):
* Kerouinoi (Cerbini, [[Balagna]]);
* Tarabenoi (Tarabeni, [[Cinarca]]);
* Titianoi (Titiani, [[Balinco]]);
* Belatonoi (Belatoni, [[Sartene|Sartinese]]);
* Ouanakinoi (Benacini, [[Capo corso|Capo còrso]]);
* Kilebensioi (Cilebensi, [[Nebbio]]);
* Lhikninoi (Lhicinini, [[Niolo]]);
* Oupinoi (Oupini, [[Castagnicia]], [[Bozio]]);
* Simbroi (Sumbri, [[Benaco]]);
* Koumanesoi (Cumanesi, [[Fiumorbo]]);
* Soubasanoi (Subasani, [[Carbini]] i [[Libia]]);
* Makrinoi (Macrini, [[Casinca]]).
Santa Debota ye, junto cun Santa Júlia, ua de las purmeiras santas corsas quese ten ambora. Hoije ye padroeira de l [[Príncipado de Mónaco]]. Santa Júlia ye padroeira de la Córsega i de [[Bréscia]], adonde çcansa, que fui trasportada por Ansa, mulhier de l rei lhongobardo [[Zeiderio]]ne l anho de [[762]]. Santa Júlia ye tamien padroeira de [[Liborno]].
Cumo ne ls outros lhugares ne l oucidente, la ourganizaçon romana na Córsega caiu cula ambason de l [[bándalos]] que ne l [[seclo V]], partindo de la África, chegan la Roma. Alerie fui saqueada i, abandonada, tremina an ruínas. Mariana por outro lhado fui sede de bispos tamien na [[eidade média]].
=== La alta eidade média ===
Durante las cumbulsones que acumpanhórun la fin de l [[Ampério Romano de l Oucidente]], la Córsega fui çputada antre tribos de Bándalos i [[Godos]] aliadas de ls redadeiros amperadores romanos, até quando [[Genserico]] assegurou l cuntrole an [[469]].
Durante ls 65 anhos de dominaçon ls bándalos çfrutórun de l patrimonho florestal de la ilha pa ls staleiros, i tubírun ua frota que aterrorizou l Mediterráneo oucidental.
La poténcia Bándala na África fui çtruída por Belisario, anquanto sou general Cirillo cunquista la Córsega an [[534]], que fui ounida al [[Ampério Romano de l Ouriente]]. Segundo [[Procópio]], storiador de l amperador de l ouriente [[Justiniano I]], na Córsega restan menos de 30.000 habitantes.
[[Fexeiro:Friedrich Hottenroth - King Berengar and his son Adalbert paid homage to Otto I and received from him the Lombard kingdom as a fief, Diet of Augsburg, August 952.jpg|thumb|left|250px|Berengario se submete a la [[Oton I de la Germánia]].]]
Ne l período sucessibo, Godos i [[Longobardos]] saqueian la ilha, deixada andefesa puls [[Bizantinos]], ls quales passado ampobrecíren la ilha debido a a un scessibo peso fiscal, nun la protegen debidamente. Por outro lhado, ls própios Bizantinos tubírun porblemas na África cula ambason árabe i, an [[713]], ls [[árabes]] las purmeiras ancursones contra la Córsega, partindo de las bases ne l norte de la África.
Naqueilha altura acuntiu un notable porcesso de çpoboamiento de la ilha i la formaçon, acerca de Roma, dua quelónia corsa an Porto ([[Óstia]]), de adonde parece tener tenido ourige l [[Papa Formoso]] ([[891]]-[[896]]).
La Córsega cuntina lhigada nominalmente al Ampério romano de l ouriente até quando, an [[774]], Carlos Magno bence ls Lhongobardos na Eitália i cunquista la ilha, que passa assi sob la jurisdiçon de l [[Francos]]. Mas an [[806]] acuntece nuobas ancursones de [[Mouros]], desta beç probenientes de la [[Península Eibérica]]; mesmo bencidos bárias bezes por tropas de Carlos Magno, estes cunseguen a tomar l cuntrole por brebe tiempo an [[810]]. Fúrun anfin spulsos por ua spediçon guiada pul filho de Carlos Magno, mas ls Mouros nun se dan por bencidos i cuntinan a fazer ancursones na ilha.
Para tentar acabar cun esta situaçon, an [[828]] la defesa de la ilha fui antregue al papa [[Bonifácio II]], que cunduziu spediçones punitibas contra ls portos norte-africanos de adonde saíran ancursones árabes contra l lhitoral de l [[Mar Tirreno]]; na bie de buolta Bonifácio custruiu ua fortaleza acerca de la punta sul de la Córsega, fundando l núcleo fortificado de la cidade de Bonifácio.
La guerra contra ls [[Sarracenos]], que boltórun bien cedo a fazer ataques, fui cuntinada pul filho de Bonifácio, Adalberto, que heirdou l cumpromisso an [[846]]. Todabie ls Sarracenos permanecírun duonhos de alguas bases na ilha pul menos até [[930]].
La Córsega, que nesta altura era ounida al reino de [[Berengario II]], rei de la Eitália, birou refúgio de sou filho Adalberto an [[962]], depuis que Berengario perdiu l reino para [[Oton I l grande]]. Adalberto cunseguiu a manter l cuntrole de la Córsega i passou l cuntrole pa l sou homónimo filho Adalberto, l qual todabie fui bencido pulas fuorças de [[Oton II]]. Se detreminou anton la passaige de la ilha a la Marca de la Toscana, quedando l redadeiro Adalberto respunsable de la Córsega.
=== Tierra de Quemuns i Tierra de ls Senhores ===
Nesta época surgiu ua anarquia feudal que biu spludir un lhuita antre pequeinhos senhores lhocales ansiosos para spandir sous pequeinhos domínios. Antre estes aparecen ls Cundes de Cinarca, que se pretenden çcendentes diretos de Adalberto i miran an spandir l domínio deilhes na anteira ilha. Tal buntade ancontrou mas notables oustaclos i dou ourige la batailhas que durórun por seclos: para por cuntreste a las ambiçones de l feudatários, inda ne l [[seclo XIV]] Sambucio d'Alando se colocou delantre dua [[Dieta (assembléia)|Dieta]] que se oupós a las pretensones deilhes, cunfinando ls senhores na porçon Sudoeste de la ilha. Esta recebirá l nome de "Tierra de l Senhores" (Pomonte) anquanto na restante parte de la ilha se afirma definitibamente un regime que lhiga antre eilhes quemuns outónomos (al eisemplo de l modelo análogo que se acuntiu na Eitália zde l [[seclo XI]]). Tal território recebirá l nome de "Tierra de Quemuns" (Cismonte).
La debison ye çtinada a durar por lhongo período (até al [[seclo XVIII]]) i a marcar seneficatibas defrenças ne l zambolbimiento social, eiquenomico i até lhinguístico antre las dues partes de la ilha, cul norte mais lhigado a la Eitália i cun un lhéngua siempre mais parecido cul de la [[Toscana]].
De l punto de bista de ourganizaçon, na Tierra de Quemuns, cada qual de ls quemuns mais amportantes xefiando ua Piabe (la paróquia percipal) nomeában (atrabeç dun [[sufrágio ounibersal]], ancluindo las mulhieres) un númaro bariable de repersentantes chamados "Pais de l quemuns", respunsables de la admenistraçon de la justícia i de la eileiçon de ls persidentes deilhes, chamado podestà, que cordenaba la ouparaçon. Ls podestàs de las bárias Piabes, por sue beç, scolhian ls nembros dun cunseilho superior, chamado "Cunseilho de l duoze", respunsable de las lheis i regulamientos stablecidos na Tierra de Quemuns. Ls " Pais de l quemuns", para alhá, eilegiampara cada Piabe un "Xefe", un magistrado respunsable de la proteçon i de la sigurança de las camadas mais pobres de la populaçon, ancarregado de garantir che ls mais çfaborecidos nun fússen splorados i que fusse mantida justícia para eilhes. Grande parte de las tierras dessa region éran cunsidradas de propiadade quemun de la coletibidade quemunal. A toal aboliçon de las propiadades quemuns, promobida na segunda metade de l [[seclo XIX]] pula Fráncia, trouxe cunsequéncias mui grabes para la eiquenomie de la Córsega.
An Cinarca (Tierra de l Senhores), ls barones feudales mantenien las sues prerrogatibas, assi cumo aqueilhes que cuntrolában l Capo Corso, i juntos custituían ua amenaça al sistema an bigor na "Tierra de Quemuns".
Para fazer frente, an [[1020]] ls magistrados desta redadeira pediran ajuda de Gugliemo Marqués de Massa (de la família Malaspina), l qual, çcendo na ilha, reduziu la orde de ls barones de l Condede Cinarca i stableciu na Córsega un própio protetorado, para trasmitir depuis al própio filho.
Pula metade de l [[seclo XI]], todabie, l Papado lhebantou,na base de decumientos falsificados (ua doaçon por obra de Carlos Magno, l qual habie stablecido ama rebersiblidade de l própio domínio a fabor de la Santa Sede), la queston de la própia soberanie na Córsega.Tal rebendicaçon achou grande cunsentimiento na ilha, la ampeçar pul sou clero, i an [[1077]] ls corsos se declarórun súditos de Roma.
=== L domínio pisano ===
[[Fexeiro:Bonifacio, santa maria maggiore, campanile 02.jpg|thumb|right|250px|Torre campanária an stilo romanico-pisano de la eigreija mais antiga de Bonifácio, Santa Marie Maggiore (XII sec.).]]
[[Fexeiro:Corse-04696-Murato-eglise San Michele.jpg|thumb|right|250px|Eigreija de San Michele di Murato an stilo romanico-pisano (seclo XII).]]
L grande [[papa Griegório VII]] ([[1073]]-[[1085]]), an auge de a [[queston de las ambestiduras]] cul Amperador [[Anrique IV]], nun tomou diretamente l cuntrole de la ilha, mas passou al bispo de [[Pisa]], Lhandolfo, que l ancarregou de lhegado pontifício pula Córsega.
An seguida de tal eibento, l titular de la cátedra arcebispal pisana passou a ser tamien [[Primado]] de la Córsega (i de la Sardenha), cargo que seguen ostentando la nible onorifício até ls nuossos dies. Catorze anhos depuis, [[Papa Ourbano II]] ([[1088]]-[[1099]]), a mando de la condessa [[Matilde di Canossa]], cunfirmou las cuncessones de l sou predecessor atrabeç de la [[bula]] ''Ne ls eigitur''. L títalo de lhegado pontifício passou anton la Daiberto, anstalado na cátedra de Lhandolfo. La assegnaçon cumo sufragáneos de ls bispados corsos fizo cun que l bispo de Pisa assumisse l títalo de arcebispo.
Pisa, cul sou porto, mantenie por seclos (zde la época romana) streitos bínclos cula ilha, spandindo - a la par que la própia poténcia marítima crecie - la própia anfluéncia política, cultural i eiquenomica.
Durante la admenistraçon eipiscopal seguiu einebitablemente la outoridade política de l ''Juízes'' (magistrados admenistratibos) de la República toscana, çtinada an brebe tiempo a fazer reflorescer la Córsega i marcar perfundamente, tamien depuis de la sustancial perda de cuntrole de la ilha an seguida la zastrosa derrota sofrida puls pisanos nas manos de l genobeses, na batailha de la [[Meloria]] ([[1284]]).
Anque hoije an die giralmente julgáren cumo buono l gobierno de la [[República de Pisa]], nun faltou an Córsega motibos de çcontentamiento. Parte de l clero i de ls bispos de la ilha nun suportaba la submisson pa l arcebispo de Pisa, a la par que l poder crecente de la [[República de Genoba]], ribal tradecional de Pisa i sabendo de l balor stratégico de la Córsega apoiou a las reclamaçones de ls corsos ne l tribunal papal de Roma para oubter la ilha an própio fabor.
Deste modo, depuis dun período durante l qual l papado nun adotou ua posiçon clara i coerente, an [[1138]] [[Papa Inocéncio II]] ([[1130]]-[[1143]]) stablecido ua seluçon de cumpromisso i debediu la jurisdiçon eclesiástica de la ilha antre ls arcebispos de Pisa i de Genoba, assinando l ampeço de la anfluéncia [[Liguria|ligure]] an Córsega, sendo inda mais fuorte depuis de [[1195]] cula acupaçon genobesa de l amportante porto i fortaleza de Bonifácio.
Ls pisanos tentórun por binte anhos, sin sucesso, de recaturar la cidade, até que an [[1217]] l [[Papa Honório III]] ([[1216]]-[[1227]]) que anterbeio cumo mediador, tomou l cuntrole de la ilha. Mas la mediaçon papal nun serbiu para cessar la briga antre Pisa i Génoba, i cula anfluéncia deilhes, fizo repercutir durante to l [[seclo XIII]] tamien na ilha la briga antre guelfos i gibelinos que staba acuntendo an to la Eitália.
Ne l ambiente desta briga (i seguindo un sboço que yá tenie acuntecido i que se repetirieb muitas bezes mais tarde faborecendo ls domínios), las maiorales de la Tierra de Quemuns ambocórun la anterbençon de l marqués [[Isnardo Malaspina]]. Ls pisanos reagiran stablecendo un nuobo cunte de Cinarca, i la guerra ambadiu la ilha sin que nin l partido genobés nin l pisano podírun ser ampostos definitibamente dun modo claro até la batailha de Meloria 1284 anclinado la baláncia a fabor de Genoba que, a partir daquel momiento, stendiu dun modo progressibo sue anfluéncia na Córsega.
=== La ardança de Pisa ===
[[Fexeiro:Corse-04812-église de Aregno.jpg|thumb|left|250px|Eigreija de Aregno an stilo romanico-pisano, testemunho de l domínio pisano.]]
La mimória de la anfluéncia pisana permaneciu na toponimia que fui zambolbido a partir deste período, i na onomástica (inda son muitodifundidos na Córsega subrenomes de ourige toscana), ne l lhéngua lhocal (bien toscano percipalmente na region de Vastia i de Capo córsico) i an alguns de ls eisemplos mais notables de arquitetura románica que permaneciu na ilha (eigreijas i eidifícios públicos: an todas las catedrales de [[Nebbio]], Mariana, [[San Michele di Murato]], [[San Giobanni di Carbini]], [[Santa Marie Maggiore di Bonifacio]], [[San Nicola di Piebe]]) i de anfra-struturas (rodobias, puontes, fortalezas i torres).
Mas até mesmo depuis de l ampeço de l domínio genobés, Pisa mantebe antensas relaçones cula Córsega, cumo ye demunstrado ne l ''corpus'' documental abundante relatibo a la Córsega que stá até mesmo hoije an die na Cúria de Pisa an qual habie aneixado ua scuola para seminaristas córsicos durante mui tiempo.
Pouco coincido, ambora seneficante, ye l fato que ''Niellucio'', un de ls binhedos mais difundido na ilha (semelhante al [[Sangiobese]] de la Toscana) i base de l bino córsico ''Patrimonho'', fui amportado na Córsega puls pisanos ne l [[seclo XII]].
Durante aquel tiempo ganha tamien prestígio na Córsega l un bulgar toscano que passa a ser l lhéngua oufecial. Pisa tamien será la purmeira de la sede ounibersitária (seguida por Roma i Nápoles) frequentada por córsegos: por esso birou probérbio tamien na ilha dezir ''parla in crusca'' para aqueilhes que falában un eitaliano purfeito: este hábito cuntinará popular até buona parte de l [[seclo XIX]]. Studórun an Pisa [[Carlo Marie Vonaparte|Carlo]] i [[Giuseppe Bonaparte]], Antonmarchi (médico an Santa Heilena de Napoleon), l poeta Salbatore Biale, l higienista Pietrasanta, l doutor de [[Napoleon III]] benido a ser, ne ls causos de Angeli, Farinola, Pozzo di Borgo i outros a formar parte de l cuorpo eiducacional i reitoral de la Ounibersidade de Pisa.
=== L parénteses aragonés i la penetraçon genobesa ===
[[Fexeiro:Corse-04599-Erbalunga-tour gnoise.jpg|thumb|right|250px|Ls restos dua torre genobesa an Erbalunga, Córsega de l norte.]]
[[File:Francesco Berlinghieri, Geographia, incunabolo per niccolò di lorenzo, firenze 1482, 15 italia 06 corsica.jpg|thumb|300px|Còrsega en el 1482]]
An [[12 de júnio]] de [[1295]], para cumplicar inda mais la situaçon na Córsega, depuis de la derrota de ls pisanos na batailha de Meloria que fizo estes perdíren l cuntrole de la ilha, anterbeio l [[Papa Bonifácio VIII]] ([[1294]]-[[1303]]), ambestindo an fabor de l rei [[Jaime II de Aragon]] (ansinuado na briga pula Recunquista) i soberano de l nuobo [[Reino de Sardenha i Córsega]] ([[Tratado de Anagni]]).
Mas ls aragonés nun decidiran atacar la Sardenha até [[1324]], acabando deste modo cun qualquiera deseio de l pisano por cuntrolar l norte de Sardenha i Córsega.
Durante aquel tiempo la Córsega cuntinou nua situaçon de anarquia até [[1347]], tiempo an qual fui cumbocada ua grande assembleia de Lhíderes i Barones que, guiada por Sambucucio de Alando, decidiu-se quedar sob la proteçon de Genoba i oufrecer a la República lhigure la soberanie total na ilha que serie eisercitada por meio dun gobernador.
De acuordo cun esta oufierta, la Córsega pagarie tributos regulares para la Genoba que an troca quedarie cul custo de proteger la ilha de ls ataques repetidos de piratas (que cuntinaran dun modo çcuntino até l [[seclo XVIII]]) i garantirie la manutençon de las lheis córsicas i de sues struturas i alfándigas de gobierno outónomo lhocal que fui regulado pul ''Cunseilho de l duoze'' an Cismonte, i pa l ''Cunseilho de l Seis'' an Pumonte. Ls antresses ansulares serien repersentados por Genoba atrabeç dun "Ouratore."
Naquel tiempo to la Ouropa staba sendo afetada pula [[Peste negra]] que tamien chegou na Córsega i causou numerosas bítimas ne l mesmo momiento ne l qual la supremacie genobesa fui afirmada. L acuordo antre ls Lhíderes i Barones fui biolado i tanto uns cumo ls outros mantibírun cunflitos que afetórun la colocaçon efetiba de l domínio genobés na Córsega. Nesta situaçon l rei [[Pedro IV de Aragon]] reeibindicou ls dreitos de soberanie de la ilha.
Cun este estado de las cousas l Baran Arrigo della Roca aparece an cena, Condede Cinarca que cul apoio de las tropas aragonesas an [[1372]] assume l cuntrole quaije total de la ilha, solo deixando l stremo norte i alguas fortalezas marina sob cuntrole genobés. Esta bitória ampurrou ls Barones de l Capo córsico a pedir ajuda outra beç la Genoba que pensou an resulber l porblema ambestindo na ilha ua cumpanha comercial chamada "Maona", formada por cinco pessonas cun tentatiba de subornar Arrigo mas sin resultados.
La ''Maona'' specialmente era un cunsórcio de comerciantes (a las bezes caráter familiar) que Genoba usou frequentemente, antre ls [[seclo XIII]] i l [[seclo XV]], cun las funçones de gobierno tamien nas quelónias ourientales. Antre las purmeiras Maonas ye neçairo mencionar la de la ilha de [[Quíos]], ne l Eigeu, anstituida an [[1347]] i antre ls sócios oureginou la família nobre famosa genobesa de l Giustiniani.
Al cuntinar las tensones, an [[1380]], quatro de l cinco sócios de la Maona resignórun la Genoba ls cargos que tenien, anquanto solo deixando Lheonello Lhomellino a eisercitar la funçon de gobernador. Cun tal cargo, Lhomellino fondou, an [[1383]], la cidade de [[Bastia]], dedicado a trasformar l núcleo mais amportante de l domínio genobés i capital de la ilha (até la mudança para [[Ajacio]], depuis de la ambason francesa ne l [[seclo XVIII]]).
Fui solo an [[1401]], depuis de la muorte de Arrigo, que la outoridade genobesa fui formalmente restablecida na ilha, ambora Genoba naqueilha época caiu nas manos de l franceses: antre [[1396]] i [[1409]], [[Carlos VI de Fráncia]] fui senhor de la República de Genoba, que admenistrou por meio de l gobernador [[Jean Le Meingre]] chamado Boucicault. Sob l gobierno destes, an [[1407]], fui fundado l [[Banco di San Giorgio]], un cunsórcio potente de credores pribados ls quales fui dada la admenistraçon de las rendas de l Stado i l gobierno de numerosas tierras i quelónias, antre eilhas la Córsega.
Anton, Lhomellino fui renbiado la Córsega an [[1407]] cumo gobernador por cunta de Carlos VI de Fráncia i tubo que anfrentar Bincentello d'Istria que, depuis que oubter pribilégios de la Corona de Aragon, tenie sido declarado ''Senhor'' de Cinarca i tenie cuntido al redror si la ''Tierra de Quemuns'', Bastia ancluída, se proclamou Condede Córsega an [[1405]]. Ls sfuorços de Lhomellino nun tenien éxito algun i an [[1410]] Genoba (que tenie recuperado la andependéncia) solo cuntrolaba Bonifácio i Calbi.
Mais ua beç, ua rebolta anterna acabou cula andependéncia birtual de la Córsega: la rebolta dun feudatário i de l bispo de Mariana fizo Bincentello perder l cuntrole de la ''Tierra de Quemuns'' i, anquanto el fui para [[Aragon]] para pedir ajuda, l genobéses poderien cumpletar debrebe la recunquista de la ilha anteira.
Mas, l jogo cumplexo de alianças i inimizades lhocales nun premitiu que esta recunquista fusse durable. A poner la situaçon outra beç an mobimiento fui l [[Grande Cisma de l Oucidente|Cisma de l Oucidente]] i la briga para la ambestidura papal que acunte al redror de l redadeiro [[antipapa]] de [[Abinhon]], [[Benedito XIII]], apoiado puls bispos córsicos faborables la Genoba por ua lhado, i pul [[antipapa]] [[João XXIII]], apoiado por aqueilhes faborables la Pisa.
[[Fexeiro:Corte citadelle.jpg|thumb|left|300px|La cidadela de Corte.]]
Bincentello que cunseguiu zambarcar na ilha cun ua fuorça melitar aragonesa, nun acha grandes oustaclos i tira probeito de las ribalidades cruzadas para assumir l cuntrole facilmente de Cinarca i de Ajacio.
Depuis de se aliar cun ls bispos a fabor de l pisanos, oumentou sue anfluéncia na ''Tierra de Quemuns'' i custruiu l castielho de [[Corte]]: an [[1419]] la anfluéncia genobesa na ilha tenie sido outra beç reduzida als núcleos de Calbi i Bonifácio, anquanto Bincentello, cul títalo de Bice-rei de la Córsega, stablecie a partir de [[1420]] la sede de sou gobierno an Biguglia.
Nestas circusntancias, [[Alfonso V de Aragón]] apersentou-se cun ua grande frota ne l mar de Córsega, cul oubjetibo de tomar posse pessonalmente de la ilha para que passasse a fazer parte de l [[Reino de la Sardenha|Reino de Sardenha i Córsega]]. Depuis de la queda de Calbi, Bonifácio, cidade que siempre tubo grande anfluéncia genobesa seguiu rejistindo animada pulas antrigas de l partidários de Génoba.
Durante esse período de tiempo, la resisténcia de Bonifácio fizo cun que ls sitiadores para que acabássen cul bloqueio de la cidade que, ua beç oubtebe la cunfirmaçon de sous pribilégios, se cumbertiu de fato nua spece de micro-república andependiente sob proteçon de l genobeses. Pouco depuis, l çcontentamiento debido als eilebados ampostos fizo que stourarie ua rebolta giral contra Bincentello, quien, nua tentatiba de se dirigir la [[Sicília]], acabou restando prisioneiro nun golpe ne l porto de Bastia i, cunduzido la Génoba cumo rebelde i traidor, fui decapitado l [[27 de abril]] de [[1434]].
La lhuita antre las façones pró-genobesas i pró-aragonesas prosseguiu na ilha, i l [[Dogo de la República de Génoba|Dogo]] genobés [[Giano di Campofregoso]] recuperou l cuntrole de la Córsega, apoiando-se na maior capacidade artilheira ([[1441]]). Cun motibo de dita recunquista atiradeira-se i fortifica la cidade de [[San Fiorenzo]] ([[1440]]).
La reaçon aragonesa lhebou la lhuita al sou punto culminante. An [[1444]] zambarcou na ilha un eisército pontificio cumpuosto por 14.000 homes, ambiada pul papa [[Eugenio IV]]. Este eisército, inda assi, fui derrotado pulas milícias corsas cuntroladas por Rinucio de la Lheca, ancabeçando ua ounion que reunia la quaije todos ls Caporales i Barones ones lhocales. Inda assi, ua segunda spediçon oubtebe la bitória i l própio Rinucio morriu an batailha na frente de Biguglia.
== L senhorio de l Banco de San Giorgio i de Génoba ==
[[1447]] puode cunsidrar-se nun anho crucial pa l cuntrole genobés de Córsega. Neste anho acede a la cadeira papal [[Nicolás V]], natural de [[Sarzana]], na region lhigure, i por essa rezon mui ounido a la República de Génoba. Era un home enérgico i culto, i un de ls antrodutores an Roma de l sprito de l [[Renacimiento]]. De modo eimediato fizo baler ls dreitos papales subre la ilha (cujas percipales praças stában sob cuntrole de las tropas pontificias) i cediu-los la Génoba.
Desse modo passou-se a un período an que la ilha passa a star cuntrolada amplamente pula República genobesa scetuando Cinarca, sob cuntrole nominal de ls aragoneses mediante l domínio mais cuncreto de ls Senhores lhocales, i de la ''Tierra de Quemunas'', que mediante ua assembleia de sous xefes, an [[1453]] decide oufrecer l gobierno de to la ilha al [[Banco de San Giorgio]], la potente cumpanha comercial i financeira stablecida an Génoba an [[1407]], que l aceita.
Ua beç spulsos ls aragoneses de la ilha (de cujo passo por Córsega quedará l amblema de la ''Cabeça Morena'', zambolbido depuis de la [[Recunquista]]), l Banco de San Giorgio ampeçou ua outéntica guerra de streminio contra ls Barones ansulares, cuja resisténcia ourganizada tremina an [[1460]], quando ls cabeças son detentos i mandados al eisílio na Toscana. Inda tenerien que decorrer dous anhos de lhuitas para cunseguir submeter por cumpleto la ilha, até [[1462]], an que l capitan genobés Tommasino de la Campofregoso, de mai corsa, fizo baler cun sucesso sous dreitos familiares para reafirmar l cuntrole total de la República tamien ne l anterior de la ilha.
Solo dous anhos depuis, an [[1464]], Génoba, i cula Córsega, cai an manos de [[Francesco I Sforza]], duque de [[Milon]]. La sue muorte, an [[1466]], la outoridade milanesa na ilha zbaneciu-se pulas habituales turbuléncias anternas i, ua beç mais, tan solo las cidades costeras permanecírun de modo efetibo sob la tutela de las poténcias cuntinentales.
An [[1484]] Tommasino de la Campofregoso cumbenceu als duques Sforza para que le cunfiassen l gobierno de la ilha, cunseguindo l cuntrole de las fortalezas. Nesse tiempo cunsegue cunsulidar l poder anterno, aliando-se cun Gian Paolo de la Lheca, l mais poderoso de ls Barones ansulares.
Trés anhos depuis la situaçon boltaba-se a mober. Un çcendente de l Malaspina, que yá tenien tenido relaçon cun Córsega ne l [[Seclo XI]], Jacopo IV de Appiano, príncepe de Piombino, fui chamado para que anterbiisse an fabor daqueles que se oupunhan la Tommasino, i assi l armano de l príncepe, Gherardo conde de Montagnano, se proclamou conde de Córsega i, depuis de zambarcar na ilha, se apoderou de Biguglia i de San Fiorenzo. Mais que se oupor la Gherardo, Tommasino restituiu çcretamente las prerrogatibas an fabor de l Banco de San Giorgio, que durante esse tiempo refundou i forteficou [[Ajacio]] ([[1492]]) acerca de l lhugar de la antiga ''Aiaciun'' romana. La decison de Tommasino fui criticada por outros nembros de sue família i por Gian Paolo de la Lheca, cun rezon, yá que an quanto l banco treminou cun Gherardo, apuntou sues armas contra ls belicosos barones corsos, als que nun cunseguiu submeter até [[1511]], i esto depuis de lhonga i sangrenta lhuita.
Durante sou gobierno, l Banco de San Giorgio demunstrou scassa bison i perspicácia política, outando por ua busca de l benefício mais eimediato an lhugar de buscar ua stratégia de antegraçon, i anstaurando desse modo un regime quelonial subre la Córsega.
Oumentou-se l zambolbimiento de l bosques, mas ls percipales benefícios éran pa l Banco, que ampunha a la ilha uas taxas de tal magnitude que de fato ampedie qualquiera possiblidade de zambolbimiento lhocal. Al lhongo de to la cuosta de la ilha se reconstruiran i an grande parte se custruíran ''s nuobo'' torres de bigiláncia i defesa (muitas deilhas inda eisisten hoije an die) para çpor dun sistema de alerta contra las ancursones de ls piratas berberiscos, ounido a las patrulhas marítimas. Anque que nun se eiliminará de l to (permanecerá até l [[Seclo XVIII]]), esta praga se cuntrolou, inda que mais para proteger ls antresses eiquenómicos queloniales que para brindar proteçon a la populaçon corsa, que seguirá sofrendo las sangrentas ancursones de l piratas, birtualmente ampunes quando atuában nas zonas de cuosta que l banco cunsidraba sin antresse stratégico i eiquenómico.
An grande parte, las anstituiçones lhocales (antre las que se çtinguia por sou rialmente abançado cunceito político la ourganizaçon de la Tierra de Quemunas) fúrun abolidas ó sbaziadas de cuntenido i cuncorréncias cuncretas. Ls notables corsos nin sequiera podírun gozar por cumpleto de ls dreitos de cidadanie, sin falar de aceder a la ouligarquía republicana genobesa, que por definiçon les staba cerrada.
Las tentatibas de rebelion fúrun giralmente reprimidas cun grande dureza, outelizando cun frequéncia l recurso a la [[pena de muorte]]; ó alternatibamente aplicando l percípio de "''debede eit ampera''", maneijou habilmente (ancitando-las quando era neçairo) batailhas lhocales ó ampeços de guerra cebil, outelizando esses zamcontros para deblitar las fuorças i la moral de ls senhores de la ilha i por tanto a prebenir contra alianças que podíssen dar lhugar a un lhebantamiento giral. Zambolbiu-se la cultura de la ''bendetta'' i de l banditismo, que crecírun al ambés de acabáren. Todo esto anquanto an Ouropa, i specialmente na bezina Eitália peninsular, florescia l [[Renacimiento]].
A las çgraças políticas ounírun-se eipidemias de [[peste]] i l ancarecimiento de l custo de la bida que serbiran pára que l porcesso de ampobrecimiento i ambarbaramiento de la ilha, para alhá de sacerbar l rábia de ls corsos pa l domínio genobés.
=== Ampeço de la penetraçon francesa na Córsega ===
Durante la purmeira metade de l [[seclo XVI]] Fráncia, que se staba zambolbendo cumo stado i poténcia ouropéia, ampeça a poner sues peones ne l Mediterráneo pul que manifesta antresse por Córcega i Eitália. Neste marco, [[Anrique II de Fráncia]] cuncebe un porjeto para apoderar-se de la ilha, aprobeitando-se de la torpeza de la política de ls genobeses i l ressentimiento de ls corsos anrolados ne ls eisércitos franceses cumo [[mercenário]]s.
=== La purmeira cunquista francesa i Sampiero Corso ===
Depuis de assinar an [[1553]] un tratado de coperaçon cul [[sulton]] [[otomano]] [[Solimon, l Magnífico]], l rei de Fráncia garantiu-se nun solo la neutralidade, senó tamien la colaboraçon de la frota turca ne l Mediterráneo. Solo 18 anhos depuis, an [[1571]], l abanço turco para Ouropa se deterá na [[batailha de Lhepanto]] cun ua frota multinacional, inda que dirigida percipalmente por [[Spanha]] i [[Beneza]], i na que [[Fráncia]] nun partecipa.
Pouco depuis de la assinatura de l tratado antre [[Francisco I de Fráncia]] i Solimán, la frota franco-turca apersentou-se ante la cuosta de la ilha i atacou-la, sitiando a la par todas las fortalezas costeras. [[Bastia]] caiu quaije sin lhutar, anquanto [[Bonifacio]] resistiu mui tiempo i solo cediu ante la promessa a la guarnición de respeitar la bida de l sitiados, promessa que ls turcos ancumpriran, yá que ua beç la cidadela se rendiu to la guarnición fui masacrada i la cidade saqueada. Cedo caiu to la ilha, salbo [[Calbi]] que seguiu resistindo.
Preocupado pula açon francesa, que abria decididamente las puortas als otomanos an pleno coraçon de l Mediterráneo oucidental, anterbeio l rei de [[Spanha]] i amperador de [[Almanha]], [[Carlos I de Spanha|Carlos V]], que la sue beç ambadiu la ilha a la cabeça de sues tropas i las de Génoba. Ne ls anhos seguintes (ls Turcos tenien zambarcado brebemente solo an Bonifacio), almanes, spanholes, genobeses, franceses i corsos lhutórun ferozmente pulas fortalezas de la ilha.
An [[1556]], data an que se porduç ua trégua que deixaba momentaneamente la Fráncia l cuntrole de to la ilha, salbo Bastia, que antes tenie boltado a ser cunquistada por genobeses i spanholes, l gobierno francés (mais moderado que l genobés) cunseguiu simpaties antre la populaçon, tamien grácias a la açon de ls corsos al serbício de Fráncia, antre ls que staba, cul grau de coronel, l mercenário [[Sampiero di Bastelica]].
Inda assi, an [[1559]], las cunclusones de la [[Paç de Cateau-Cambrésis]] çpusírun la restituiçon de Córcega al Banco de San Giorgio. Ls respunsables de l banco procedírun eimediatamente a ampor duros ampostos para tratar de resarcirse de ls gastos de guerra (ampostos que grande parte de ls corsos se negórun ó stubírun an medida de pagar) i, biolando l tratado, que prebia ua [[anistia]] general, procedírun a cunfiscar todos ls benes de Sampiero, de sue mulhier Bannina d'Ornano, i de outros corsos que tenien serbido al lhado de Fráncia.
Sampiero, stablecido an [[Probenza]], nun se dou por bencido i ampeçou a trabalhar para agrupar meio a el ua parte seneficatiba de ls notables de la ilha anfrentados la Génoba, anquanto paralelamente buscaba apoios para sou porjeto de apartar la ilha de la República de Génoba. Dirigiu-se cun esse oubjetibo la [[Catalina de Médicis]], anton reina regente de Fráncia depuis de la muorte de sou marido durante ls festeijos de celebraçon de la Paç de Cateau-Cambrésis. Inda assi, Catalina negou-se a apoiar la Sampiero, al nun querer se amplicar nua ouparaçon que tubisse reabierto la lhonga guerra que acababa de acabar.
Nun tubo mais suorte ua tentatiba nesse sentido cun [[Cosme I de Médicis]], que tamien querie adueñarse de Córcega, mas pretendia se fazer culha solo mediante tratados cun las poténcias ouropéias, yá que sabie que Toscana nun staba an cundiçones de zafiar abiertamente als genobeses.
Fracassado ua posterior tentatiba de cunseguir l apoio de l [[Farnesio (família)|Farnesio de Parma]], Sampiero, que tenie cunseguido credenciales diplomáticas francesas, cunseguiu ir pessonalmente al Norte de África i la [[Custantinopla]] para suplicar al Sultán que anterbiisse para cumberter Córcega an porbíncia otomana, l que resulta seneficatibo para antender até que punto Génoba se tenie feito odiosa antre ls corsos agrupados al redror de l antigo coronel de l franceses. A misson de Sampiero an Ouriente treminou de fato an falhanço porque anquanto Cosme I, conhecedor de ls porjetos de l corso para anstalar a la poténcia otomana justo an frente a la cuosta toscanas, tenie adbertido de la einiciatiba als genobeses, cujos ambaixadores se tenien adiantado la Sampiero i cumbencido als menistros turcos para que recusassen la perpuosta.
Anquanto Sampiero staba an Ouriente, sue mulhier, Bannina d'Ornano, dona de feudos cunfiscados por Génoba, tenie tratado de recuperá-los buscando pessonalmente un acuordo cula [[República de Génoba|Serenísima República]] de [[Génoba]]. Al anteirar-se Sampiero destas gestones al regressar la Fráncia, nun dubidou an reagir ante l que cunsidraba ua sangrenta traiçon, matando a un amigo corso que tenie permanecido para cuidar la sue mulhier i strangulando pessonalmente la sue mulhier i a las dues damas de cumpanha que la cuidában an sue ouséncia. Sampiero reibindicou ls homicídios cumo ''delito de honra'' debochando deste modo a la justícia francesa. Lhebado por un grande entusiasmo i ua buona dose de desespero ounido a sues bibéncias pessonales, zambarcou an júlio de [[1563]] cun un punhado de seguidores an [[Propiano]], ne l golfo de Balinco, cul deseio de spulsar als genobeses de la ilha.
Anquanto ls genobeses ua beç cuncientes (inda que tarde) de l nefasto papel político zampenhado pul Banco de San Giorgio na admenistraçon de Córcega, tenien decidido assumir l cuntrole direto a partir de [[1562]], anstalando un gobernador na ilha.
An mui pouco tiempo Sampiero cunsulidou las alianças lhocales, preparadas zde mui tiempo dantes, cunsulidando un eisército de 8.000 homes, cul que lhebou a cabo ua sangrenta série de golpes de mano als que l gobierno genobés se oupós tanto pulas armas cumo azuzando las ribalidades antre ls notables isleñls. Depuis de anhos dua guerra caratelizada por ua strema ferocidad por ambas partes, por matanças, saques, ancéndios de colheitas i de populaçones, ls genobeses splodindo l rábia de ls familiares de Bannina cunseguiran recrutar antre eilhes a uns [[sicario]]s que, an [[1567]] matórun la traiçon la Sampiero i lhebórun sue cabeça al gobernador de Génoba. L suposto nome de l assassino de Sampiero, ''Bittolo'' passou assi la se cumberter an paradigma de l ''traidor'' na fantasía corsa popular i inda hoije guarda esse seneficado.
La lhuita prosseguiu durante algun tiempo ancabeçada por un jobencísimo filho de Sampiero, Alfonso, mas ls rebeldes corsos, sin la speriente lhiderança de Sampiero i sin recursos melitares, se zanimaron i buscórun la paç, a la que se chegou an [[1569]] cul pato antre Alfonso i l genobés Giorgio Doria.
=== Un seclo i meio de ''pax'' genobesa ===
[[Fexeiro:Altiani Pont'à u large côté aval.jpg|thumb|right|250px|Puonte genobesa cun trés arcos subre l riu Tabignano, acerca de [[Altiani]], que cuntina an serbício.]]
Se chegou tamien al final de la guerra grácias la que, yá ne ls redadeiros momientos de la lhuita, Génoba parecie tener cumprendido que la scessiba dureza mostrada na admenistraçon i na sploraçon de Córsega ancitaba sous habitantes la se rebelar ante las misérias anfligidas, i tenie preparado ua política mais moderada i eiquilibrada para recuperar l apoio de la populaçon.
L çpositibo de paç prebia ua anistia i la lhibertaçon de refénes i prisioneiros, la cuncesson als corsos de lhiberdade de mobimiento de i para Eitália i lhiberdade para çpor diretamente sous benes, cundonación i prorrogaçon fiscal de cinco anhos. Oufreciu-se la Alfonso la restituiçon de ls feudos de Ornano que, cunfiscados, stában na ourige de la tragédia familiar, siempre que el, junto la sous mais próssimos colaboradores, se siliara, cumo fizo se trasladando la Fráncia.
Cun antençon de pacificar la ilha de modo duradouro i recoincer, para alhá de ls dreitos mais básicos, eilemientos de outogobierno lhocal seneficatibos, an [[1571]] Génoba (que se tenie boltado a acupar diretamente de Córcega zde l final de la admenistraçon de l Vanco de San Giorgio an [[1562]]) anstituiu ls ''Statutos Cebiles i Melitares'' que, zde esse momiento an adelantre, regularian, al menos subre l papel, l dreito i la admenistraçon na ilha.
Sucessibamente enmendados i ampliados, ls ''Statutos'' resultórun ser un bun strumiento anstitucional i, nas parte trasladadas a la Custituiçon [[Pasquale Paoli|paolina]] de [[1755]], seguiron an parte an bigor até la cunquista francesa ([[1769]]).
Zde l punto de bista admenistratibo Córcega passou a depender a partir desse momiento, dua spece de menistério special cun sede an Génoba, l ''Magistrado de Córcega'', que rendia cuntas de sues atuaçones ante ls mássimos uorganos de la República, l ''Maggior Cunsiglio'' i l ''Minor Cunsiglio''. Na ilha residie un gobernador genobés, ajudado por un Bicario i pul Cunseilho de l '' duoze Nobres'', anspirado na anstituiçon similar de la ''Tierra de Quemunas''.
L território se subdibidió an porbíncias, la cada ua de las quales tenie a la cabeça un ''comissário'' (cun sede an Bonifacio, Ajacio i Calbi), ó un ''lhugarteniente'' (cun sede an Corte ó Alerie, Rogliano, Algaiola, Sartena i Bico). Las fortalezas nuns causos cunsertórun-se i an outros se cunsulidórun i ampliórun, para alhá de çpor neilhas guarniciones mais sólidas que ne l passado. Se reorganizaron las Cortes de Justícia i dotou-se-les dun cumplexo apareilho burocrático. La bida pública se reorganizó subre ua cuidada redefinición de las quemunidades rurales que passórun a ser l núcleo básico de l território zde l punto de bista anstitucional, fiscal i relegioso, antegrando la antiga rede de las Piebi. Ls pobos, reunidos an ''parlamientos'', eilegian periodicamente sous ''Podestás'' ó ''Pais de l munecípio'', respunsables de las funçones admenistratibas i de polícia lhocal, mediante l cargo, tamien eiletibo, de ''capitan de la milícia''.
Las quemunidades gobernában-se pus de modo bastante outónomo, sin anterbençon de la República, salbo causos scepcionales. Ne ls pobos de l anterior de la ilha esta lhiberdade de zambolbimiento fui tal que se criou ua classe de notables als que se chamou ''Percipales''. Ls atos, tanto pribados cumo públicos (eileiçones lhocales i ''Grida'' de l gobernador), se trascribían ne ls registros notariales, que éran remetidos de forma regular al ''Cancelliere'' de la sede probincial cumpetente i durante un berdadeiro período las outoridades lhocales podírun ambiar repersentantes própios al Gobernador ó, anclusibe, a las outoridades centrales an Génoba, para spressar eisigéncias particulares, denúncias por abusos grabes ó petiçones de ajuda an causo de calamidades cumo la [[seca]].
Subdibediu-se l território, zde l punto de bista fiscal i pordutibo, an ''círclos'' çtinados a fruitales i benies, ''tomadas'', çtinadas la sembria-las, i ''tierras quemuns'', patrimonho coletibo de las quemunidades, çtinadas a pastos, a cultibos de temporada i huertos, a la recoleción de fruitos de l bosque i la madeira. Guardas florestais i juízes specializados preocupában-se de belar por que se respeitassen ls Statutos ne l tratamiento de las tierras.
Definiran-se las lheis cebiles i criminosas, bien cumo ls ampostos, que fúrun bien mais eficientes, anque seguir se baseando na ''talha'' (amposición direta) i na ''gabela'' cumo l ''scudo por bota'' pa l bino, las ''mermas'' para outros perdutos, l ''boatico'' (benda fuorçada la précio reduzido de cebada i grano a las guarniciones stablecidas na ilha) i dibersos monopólios (l mais amportante l de la saia) ne l que diç respeito a la amposiçon andireta.
Las cidades costeras, alguas de las quales stában poboadas an sue grande maiorie por giente oureginarie de [[Liguria]] (an special Calbi, Bastia i Bonifacio), tenien dibersos pribilégios cun respeito a las lhocalidades de l anterior (isençones fiscales, inmunidades speciales), pul que custituían un mundo aparte. Sede de ls gobiernos porbinciales, estas pequeinhas ''capitales'' zambolbírun un patriciado similar al que se staba zambolbendo nesse momiento an Eitália, se anriquecendo tanto cul quemércio marítimo i cun ls benefícios deribados de l eisercício de funçones admenistratibas ounidas al gobierno, cumo mediante ls lhabores de sploraçon agrícola zambolbidas nas zonas de l anterior mais próssimas. La classe de l patriciado, chamados ls ''Nobres'' (inda que an rialidade trataba-se dua burguesía ourbana) cuntrolaba l mercado de l [[cereal]]ye, l de la [[pesca]], l de l ampréstimos i l de ls artesones i manufaturas lhocales. Seran percisamente ls nembros desta classe ls que, siempre deseosos de tener maior prestígio i riquezas, ancabeçaran ne l [[Seclo XVIII]] la rebelion popular i custituiron la fuonte de la Córsega andependiente de [[Pasquale Paoli]], i a seguir l purmeiro eilemiento de lhegitimaçon lhocal de ls gobiernos franceses.
La República, tanto durante l [[Seclo XVII]] cumo ne l [[Seclo XVIII|XVIII]], recuperou las melhores eideias de l Banco de San Giorgio para melhorar l cultibo de cereales nas regiones lhitorales, l cultibo de l [[oulibeira]] (specialmente an Balagna) i l aprobechamiento florestal (an special ls castañls de Castagnicia). La rede de stradas de la ilha ampliou-se i melhorou (alguns de las puontes genobeses inda seguen an uso), a la par que specialmente ne l Cismonte i an todas las cidades de la cuosta tubo lhugar ua antensa atebidade de ourbanización i restruturaçon de eidifícios que caraterizou muitos centros stóricos cujo aspeto hoije segue marcado pula fuorte anfluéncia de l stilo lhigur i barroco deste período.
Na cuosta reforçou-se l çpositibo de las torres de bigiláncia i defesa, debido al recrudecimiento de las ancursones berberiscas, que fúrun specialmente frequentes i çtrutibas nas dues décadas que seguiran a la derrota de ls turcos an [[Lepanto]] an [[1571]]. Esto ye normal, yá que la piratería benie a anchir l bazio deixado pula ampossiblidade de aceder de outro modo a las riquezas de las que dantes çpunhan atrabeç de l quemércio i que agora nun era acessible debido a la derrota de sue frota.
Las cunsequéncias destas dues décadas de ataques, mui bien decumentados i çtribuídos al lhongo de to la cuosta de la ilha, fúrun zastrosas i ocasionórun l çpoboamiento de muitas zonas nas prainadas, nun éxodo que nun se conhecie zde seclos dantes. Cumo eisemplo puode-se citar l causo de Sartena. An [[1540]] esta region tenie onze centros maiores que ne l final de seclo quedórun abandonados an sue totalidade, se scetuamos la própia Sartena, que tubo que se fortificar i custituiu assi refúgio para to la populaçon circundante até l [[Seclo XVIII]] an que, ua beç passado l peligro, podírun resurgir ls centros menores.
Nesse mesmo período la ilha padeciu dues eipidemias de [[peste]] que custituíran mais adelantre un grabe oustaclo para poder lhebar a cabo ls prainos de zambolbimiento preparados pula República, que anque star bien cuncebidos subre l papel nun tubírun l sucesso sperado. Las dediculdades eiquenómicas mantibírun la emigración de l corsos, que buscórun fortuna ne l cuntinente, muitos serbindo cumo melitares al serbício de las poténcias strangeiras, zafiando la proibiçon que nessa lhinha emitie Génoba, preocupada por esta sangría que dedicultaba sous prainos de zambolbimiento i çpoboaba ls campos.
Ademales, dita preocupaçon staba justificada pula deminuiçon de ls rendimientos fiscales debido a la falta de zambolbimiento. Esta merma ne ls rendimientos era mui preocupante debido als porblemas financeiros de la República, que se tenie arriscado a financiar a la corona de Spanha que, durante l [[Seclo XVII]], deixou de pagar ls amportante ampréstimos cuncedidos puls genobeses ne ls prazos stipulados, chegando anclusibe la se declarar ansolbentes. Estas dediculdades mermaron la capacidade eiquenómica dua República genobesa, yá deminuída pula progressiba perda de todas sues quelónias ourientales a manos de ls turcos i de la deminuiçon de l belume de sou quemércio cul Lhebante, debido a la cuncorréncia de l franceses, que se ouniu a partir de l [[Seclo XVI]], a la yá tradecional cuncorréncia eisercida pula [[República de Beneza]].
Para alhá de restablecer la proibiçon formal de emigrar, amposta de nuobo als corsos anque de l que stablecie-se ne ls ''Statutos'', Génoba tratou de todos ls modos possibles de ampulsionar la rebalorización de las tierras de la ilha, anstituindo tamien cun esse oubjetibo la figura de l ''Magistrado de l cultibo'' i eilaborando prainos de zambolbimiento que inda assi resultórun ineficaces an sue maior parte, mas de cuja culidadegiral dá depoimiento l fato de que bien mais tarde seran copiados puls franceses an prainos similares (por outra parte, tamien ineficaces durante mui tiempo).
Un de ls puntos débis desses prainos se debie al fato de que se baseában, mais que subre ua atuaçon de l Stado (que tenie dediculdades por sous porblemas eiquenómicos), subre la einiciatiba pribada mediante un cumplexo sistema de feudos i [[anfiteusis]] que lhoinge de ampeçar ua dinámica positiba acabou erosionando las ''tierras quemuns'' ampedindo la çponiblidade plena a las quemunidades lhocales i faborecendo l lhucro de alguns ''Percipales'' i ''Nobres'' sin que la coletibidade tubisse bantaige algua.
Este fenómeno de spropiación i ampobrecimiento de las quemunidades corsas an benefício de ls terratenientes ricos se acelerará quando este esquema seia proposto de nuobo puls franceses, i acabará ocasionando danos sociales einormes i que zamcadearan de las rebeliones que, durante meio seclo, se dórun an Córcega depuis de la acupaçon francesa, i que oucasionórun l fenómeno que passará a la stória cumo ''[[Banditismo]]''.
Neste marco se amplanta la chegada de alguas cientos de [[Grécia|griegos]] oureginarios de [[Laconia]] (region meridional de l [[Peloponeso]]) fugindo de l domínio otomano. Depuis de dar, cun porblemas, l cunsentimiento de l primado pontificio estes prófugos anstalórun-se an [[1676]] nas tierras costeras a uns 50 km al norte de Ajacio. Na region, telifonema ''Paomie'', ls griegos fundórun ua quelónia an Cargese que, depuis de la acupaçon francesa, mantebe quaije até nuossos dies sou lhéngua i alguas tradiçones oureginaries, ancluindo l rito relegioso ouriental.
L sucesso frustrado de ls prainos genobeses de zambolbimiento, que acabou por propor la ''queston agrícola'' cujas cunsequéncias se fázen sentir até nuossos dies, ne l cuntesto dua eiquenomie inda marcada por ua sploraçon sustancialmente quelonial i de restriçon progressiba na prática de las scassas lhiberdades de que gozában ls corsos, cunsidrados de fato súbditos i nun cidadanos de la República, acabou ocasionando ua crise que se parecie lhebar la Córcega a la rutura definitiba cun Génoba, purmeiro de modo gradual i ampercetible, i finalmente cula spluson de la rebolta a partir de [[1729]].
=== L fin de la Guarda Corsa papal an Roma ===
La lhonga stória de ls cunflitos i bioléncias que caraterizou la Córsega a partir al menos de la queda de l [[Ampério Romano]], tenie acostumado la sous habitantes a cunsidrar la guerra algo habitual i tenie fato de l ''oufecio de las armas'' un de las percipales atebidades eisercidas puls corsos spatriados pa ls stados eitalianos (i an muita menor medida para Fráncia) zde la [[Eidade Média]] até la [[Eidade Moderna]]. Percorrendo atenciosamente la lhista de nomes de ls capitanes mercenários ''eitalianos'', puode-se ouserbar que muitos deilhes éran oureginarios de la Córsega i que, an alguns causos, cuntában cun batalhones anteiros de corsos.
Antre ls çtacamientos melitares antegrados an sue totalidade por corsos que ouperórun fura de la ilha çtaca la ''Guarda Corsa'' papal, que eiserceu sues funçones durante bários seclos. Anque de la pouca fiablidad de l decumientos, normalmente data-se an [[1378]], coincidindo cul final de l ''catibeiro de [[Abiñón]]'', la fundaçon an Roma dun cuorpo melitar cumpuosto sclusibamente por corsos cun funçones de ''Guarda Pontifica'' i de milícia ourbana.
[[Fexeiro:Lapide Pasquino Corso.jpg|thumb|left|250px|Monumiento funerario an honra la Pasquino Corso, coronel de la Guarda Corsa papal, Roma.]]
Nun parece que tenga decumientos que certifiquen la criaçon deste cuorpo melitar dantes, anque de la persença dua seneficatiba ''quelónia'' corsa an Porto ([[Fiumicino]]) i depuis ne l [[Trastebere]] (la eigreija de [[San Crisogono]] fui basílica sepulcral de l corsos) certificada al menos zde l [[Seclo IX]] i de fato nun se puode scluir ua persença ourganizada de milícias corsas ne l teta ls eisércitos papales anclusibe mui dantes de l [[Seclo XIV]], cunsidrando l amportante bínclo antre Córcega i Roma, cidade de la que dependiu la ilha formalmente a partir de l [[Seclo VIII]] i até sue definitiba antrada na órbita genobesa.
La Guarda Corsa que stará al serbício de l Papa de modo eininterruto durante quaije trés seclos i precederá an quaije 130 anhos a la anstituiçon an [[1506]] de la [[Guarda Suiça]]. Sou final zamcadeia-se depuis dun ancidente ocorrido an [[Roma]] l [[20 de agosto]] de [[1662]] i ye un de l andícios de que ls franceses ténen la cada beç mais anfluéncia na Eitália.
An meados de l [[Seclo XVII]] la persença an Roma de numerosas delegaçones diplomáticas de ls Stados tenie acabado por criar ua situaçon paradójica, cun respeito a las poténcias maiores, que abusando de l cunceito de straterritorialidad, tenien dotado sues ambaixadas de outénticas guarniciones melitares (que se mobian armadas por to la cidade) i lhebado a la trasformaçon de zonas anteiras de l centro de la cidade an ''zonas francas'', nas que ls delinquentes i assassinos de to tipo ancontrában refúgio i ampunidade.
L Papa [[Alexandre VII]] tratou de remediar estes scessos. L rei de Spanha i ls repersentantes de l Ampério aceitórun reduzir sues milícias, mas l rei de Fráncia [[Luis XIV de Fráncia|Luis XIV]], an mudança, mandou la Roma la sue primo Carlos III, duque de Créqui, cumo ambaixador straordinário cun ua scolta melitar reforçada, que pouco tiempo depuis tubo un grabe cunfronto cerca de la Puonte Sixto cun alguns nembros de la Guarda Corsa, que patrulhában las rues de Roma, specialmente grabe porque anclusibe ls melitares sin serbício ne l quartel fúrun para assaltar l bezino [[Palácio Farnesio (Roma)|Palácio Farnesio]], sede de la ambaixada de Fráncia, eisigindo la detençon de ls melitares franceses respunsables de l ancidente. Porduziran-se çparos, ne l momiento ne l que regressaba al Palácio Farnesio, cun ua numerosa scolta melitar francés, la mulhier de l ambaixador. Un paje de la senhora de Créqui fui ferido de muorte i Lhuis XIV aprobeitou-se para eilebar a sues maiores cotas un zancuontro cula Santa Sede que se tenie ampeçado cul gobierno de l [[Cardeal Mazarino]].
L ''Rei Sol'' retirou de Roma la sou ambaixador, spulsou de Fráncia al de l Papa, aneixou-se ls territórios pontificios de [[Abiñón]] i amenaçou seriamente cula ambason de Roma se l Papa nun le apersentaba çculpas i nó se submetie a sues petiçones, que cumprendian la eimediata disseluçon de la Guarda Corsa, la eimisson dun [[anatema]] contra sou paíç, l ancarceramiento cumo represália de berdadeiro númaro de melitares i la condenaçon cumo galeotes para outros muitos, l cesse de l Gobernador de Roma i la custruçon cerca de l quartel de la Guarda dua coluna de anfamia i maldiçon pa ls corsos que se tenien atrebido a zafiar la outoridade francesa.
Nun purmeiro momiento, l Papa oupós-se i tratou de ganhar tiempo, mas la rial possiblidade dua anterbençon de l eisército francés an Roma fizo que cedisse. Dissolbiu-se la Guarda Corsa para siempre i se ancarcerou la alguns de sous nembros, se erigió l monumiento anfamante, i se çterrou de Roma al gobernador. An febreiro de [[1664]] ls franceses restituíran ls territórios de Abiñón i an júlio, an [[Fontainebleau]], l sobrino de l papa, Flabio Chigi, fui oubrigado a houmilhar-se i a apersentar çculpas de Roma al rei de Fráncia, que quatro anhos depuis dou permisson para çtruir la coluna anfamante.
Al lhongo de las negociaçones Lhuís XIV tenie bisto l modo de ampliar sue anfluéncia an Eitália, cumbertendo-se an protetor de alguns príncepes eitalianos al oubrigar al Papa, siempre ne l cuntesto de l ''zagrabios'' pul assunto de la Guarda, a debolber Castro i Ronciglione al Duque de Parma i a andemnizar al Duque de Modena por sous dreitos subre Comachio.
== La rebolta contra Génoba ==
Anque nun se ber amehaçada por nuobas ambasones (scetuando las habituales ancursones piratas) nin por nuobas mudanças de regime nin de poténcia acupante, Córsega, durante l redadeiro seclo de dominación genobesa deriba para ua crise que marcará que la fazerá bascular, cun muitas dediculdades, de l ámbito de anfluéncia eitaliano al meio francés. Yá la penetración genobesa an Córsega i sou domínio tenie cuntribuído a afastar Córsega de l ária sociocultural i lhinguística toscana i centro-eitaliana na que se tenie mobido zde l [[Seclo IX]]: ls ''Grida'' (bandos) de l gobierno genobés, scritos an eitaliano, éran melhor cumprendidos puls pastores analfabetos corsos que puls guardas de lhéngua lhigur que acumpanhában al pregonero que ls anunciaba ne ls pobos de la ilha.
La crise sofrida por Córsega durante l [[Seclo XVII]] i depuis ne l [[Seclo XVIII|XVIII]] ye cunsequéncia de la crise i declibe de la República de Génoba, ne l marco mais amplo de l declibe giral que afeta a todos ls stados de la Península eitaliana depuis de l Renacimiento, an cuntraposiçon a la crecente riqueza i poténcia de outros stados ouropeus.
Génoba entra nua situaçon clara de crise mui dantes que Beneza i se berá amenaçada de acerca i depuis acupada i dissolbida cumo Stado andependiente por Fráncia pouco depuis de perder Córcega i, gastando grande parte de sues scassas fuorças i recursos na inútil tentatiba de cunserbar l cuntrole.
Hai que tener an cunta que la [[Ligúria]] ten hoije ua superfice (5.410 kn²) netamente anferior a la de Córsega i que, anclusibe se ne ls tiempos de la República l território metro era maior (pouco mais de 6.000 kn²), Córcega repersentaba al redror de 60% de to l território cuntrolado pula ''Serenissima''. Tamien l dado demográfico ye seneficatibo: Lhigúria, que hoije ten 1.760.000 habitantes, tenie solo 370.000 ne l [[Seclo XVII]] (que passaran a 523.000 a la queda de la República an [[1797]]) anquanto Córsega tenie al redror de 120.000 ne l [[Seclo XVII]] i nun chegaba als 165.000 ne l final de l [[Seclo XVIII|XVIII]].
Ye pus eibidente que la lhuita que se zambolbiu durante quarenta anhos (de [[1729]] la [[1768]]) antre Génoba i sue quelónia era ua lhuita pula subrebibéncia (i de fato Génoba perderá sue andependéncia menos de trinta anhos passado tener perdido la ilha), i era mui amportante para la República, que cuntrolaba ne l cuntinente un território de menor tamanho al que se çputaba i sin cuntar na metrópole cun ua base demográfica seneficatiba cun respeito a la corsa.
Neste sentido justifica-se la dureza de la guerra, sue prolongación durante décadas anfluiu dramaticamente ne l stancamiento de la populaçon corsa, specialmente passado ls stragos i çtruiçones que seguiran afetando la Córcega an sue lhuita contra Fráncia (cun eipisódios seneficatibos al menos até la segunda década de l [[Seclo XIX]]) passado que Génoba abandonasse la lhuita i sperasse sou final cumo Stado andependiente.
Na ourige de la rebelion corsa contra Génoba, junto al rábia pa l gobierno genobés que nun cuncedie als corsos la cidadanie, stá la pobreza motibada pul falhanço de ls prainos de zambolbimiento de la ilha. Córcega acabou bibendo dua eiquenomie de susistencia, anquanto an Ouropa por todas partes florescia l quemércio i se acumulában eimensas riquezas.
An mudança, na ilha, las medidas adotadas pul gobierno de la República cul fin de stimular la agricultura, demasiado biradas subre la einiciatiba pribada, treminan fazendo aparecer ua burguesía parasitarie, que bibe (salbo alguas sceçones, cumo an Capo Corso, an adonde predomina la ampresa comercial ounida al trasporte nabal) subretodo de rendas eimobliárias quando nun de la pequeinha usura, mui daninha, cumo por eisemplo quando acaba dedicultando la [[trashumancia]] ganadera i la amenaçar la própia susistencia de las quemunidades camposinas tirando progressibamente spácio a las ''tierras quemuns''.
Esta situaçon faç crecer l çcontentamiento, pul que recresce l fenómeno de la ''bendetta'' i cunsequentemente, l mui difundido bandolerismo (al que recorren tanto ls corsos çcontentamientos cula justícia, cumo ls pastores spulsados de las tierras quemuns), criando ua situaçon de alarme i mal-star social difuso que prefigura un clima de guerra cebil.
La andifrença de Génoba ante esta eiboluçon i l que sue persença solo se notasse a la hora de eisigir gabelas i de perseguir ls delitos (tamien nun todos i nó siempre eficazmente), acabou fazendo crecer la yá tradecional tendéncia isleñla a la antrobersión i oumentando l rábia contra la República.
Quando esta anterbenha para tentar (de modo tardio i ancongruente) acabar cula mui estendida bioléncia, cula proibiçon giral pa ls corsos de lhebar armas (ua proibiçon tanto mais ancumprensible i inaceitable quanto se trataba dun pobo acostumado a las lhebar), l que pretendia pacificar será l que acenda l stopin de la rebolta, oubrigado tamien a la çparidade de trato que se porduç pula cuncesson arbitrária de [[salboconduto]]s i [[andulto]]s (ne l relatibo al dreito a lhebar armas i la sou uso), junto a la curjidosa prática de anrolar an sues milícias als bandidos que nun cunseguia caturar.
Será percisamente la classe minoritária de notables rurales i ourbanos de la ilha, a cujo zambolbimiento tenie dado un ampulso decisibo l grupo de medidas eiquenómicas pribatizadoras de l gobierno genobés, la que fazerá ber la situaçon modesta i a las bezes miserable de l resto de la populaçon i zamcadeará an [[1729]] de la rebolta andependentista corsa.
=== De la rebolta de 1729 al rei Teodoro ===
Para cumpensar l çcenso de rendimientos debidos a la proibiçon de lhebar armas (questume mui difundido i pul que se pagaba ua taxa), an [[1715]] Génoba antroduziu an Córcega la taxa giral de l ''due seini''. Essa taxa tenie-se stacionado temporariamente, mas tenie-se prorrogado bárias bezes sin que la proibiçon de passear armados nin la antroduçon de l ''Pacieri'' (magistrados para mediar pacificamente nas ''bendettas'') tubisse eifeitos seneficatibos.
An [[1729]] falou-se de tornar a prorrogar ls ''due seini'' por outros cinco anhos, justo ne l momiento ne l que las malas colheitas de ls redadeiros anhos i l andeudamiento de ls camponeses atingie nibles catastróficos. Por esso la bejita de ls recaudadores de l ''due seini'' lhebada pul lhugarteniente de Corte an Piebe dei Bozio, fizo saltar la chiçpa de la ansurreción ne l coraçon de la ''Tierra de Quemunas'' que, social i cibilmente mais abançada que outras regiones zde la Eidade Média, staba menos preparada para suportar la crise eiquenómica i la restriçon de dreitos. Un çtacamiento de suldados Genobeses fui rodeado, zarmado, roubado i, praticamente nu, renbiado la Bastia a la par que an to la region soában ls campanas i nas muntanhas l tradecional ''corno marino'' de ls pastores chamando a la rebelion.
Desse modo oureginou-se ua rebolta camposina que, la percípios de [[1730]], çcendo de Castagnicia i de Casinca, saqueou la prainada de Bastia, afetando tamien a las bezes a la capital. Génoba ambiou a la ilha cumo nuobo gobernador la [[Gerolamo Beneroso]] (que tenie sido Dogo antre [[1726]] i [[1728]]) i este atingiu ua efémera trégua, cumbidando a las quemunidades corsas a apersentar sues reibindicaçones. An dezembre de [[1730]] ls reunidos na ''Cunsulta'' (assembléia) de San Pancrazio tóman medidas relatibas al financiamiento de la ansurreción i la custituiçon de milícias, cohesionando un grupo dirigente al redror de alguns notables: Andrea Colonna Cecaldi, Lhuigi Giafferi i l abate Raffaelli. A la rebolta adere-se l baixo clero ne l que cedo se cumberterá an causa ''nacional''.
An febreiro de l anho seguinte, [[1731]] ua Cunsulta giral an Corte stablece formalmente las reibindicaçones que hai que dirigir al gobierno genobés, marcando ua fase na que ls notables que ancabeçan la rebolta se preocupan de la moderar (reprimindo la ''díscolos'' i ''maleantes'') i de buscar salidas negociadas a la rebolta. An abril ls teólogos de la ilha reúnen-se an Orezza, adotando ua atitude prudente, cumbidando a la República a cumprir cun sous deberes para eibitar uns çórdenes que son cuntemplados cun andulgéncia. L canónigo Orticoni biaja cumo eimissário dua la outra corte an Ouropa, defendendo las rezones de sou pobo, specialmente ante la [[Santa Sede]]. La rebolta corsa cumberte-se cedo an assunto de antresse ouropeu i chama la atençon de l ambaixador francés an Génoba, que anforma la sou gobierno.
Anquanto, la anarquía i ls çórdenes buoltan a ansangrentar la ilha: la quelónia griega de Paomie ye agredida i amenaçada cul streminio, l que marca la stenson de la rebelion, purmeiro reduzida al Cismonte, tamien al Pumonte, anquanto se ampeça l cuntrabando de armas specialmente zde [[Liborno]], cun ajuda de ls corsos emigrados la Eitália.
Alguns de l amplicados, cunfiando cumo era questumes ne ls apoios sternos, ambocórun la ajuda de [[Felipe V de Spanha]] (quien prudentemente eibitará antrar nun cunflito ne l que sou sobrino, l rei de Fráncia [[Luis XV de Fráncia|Luis XV]] tenie antresses) i cun este oubjetibo modifican la bandeira [[Corona de Aragon|aragonesa]] cula ''Tiesta Mora'': la benda que, ne l oureginal, cobria ls uolhos de la figura, se trasforma nua fita na frente para justeficar la dibisa, ''"Agora Córsega abriu ls uolhos"''.
An agosto de [[1731]] Génoba, ua beç rompidas las hostilidades i ancapaç de anfrentar solica la rebelion, oubtén de l Amperador [[Carlos VI de l Sacro Ampério Romano Germánico|Carlos VI]] (preocupado por ua possible anterbençon de Felipe V, que le tenie pribado de l trono de Spanha, de l que se dezie heirdeiro, por médio de la [[Guerra de Sucesson de Spanha]]) l ambio dua spediçon melitar que zambarca an Córcega a las ordes de l barón alman Wachtendonk para apoiar a las fuorças de l comissário straordinário genobés, Camillo Doria. Depuis de ser derrotados an Calenzana (an febreiro de [[1732]]), las tropas amperiales, melhor dotadas an [[artilharie]] i cun 8.000 homes, amponen-se. Ls cabeças de la rebelion son çterrados i la arbitraige amperial garante, an janeiro de [[1733]], las ''graciosas cuncessones'' que l ''Minor Cunsiglio'' genobés aproba cul oubjetibo de zarmar las aspiraçones secesionistas i debolber la tranquilidade a la ilha.
An rialidade durante pouco tiempo, yá que ne l seguinte outonho ([[1733]]) stalla un nuobo foco rebelde an Castagnicia, desta beç dirigido diretamente por un notable oureginario de la mássima anstáncia lhocal que Génoba tenie pretendido que colaborasse cul gobernador, ls ''Nobli Dodici''. Antre estes tenie sido eilegido [[Giacinto Paoli]], que queda delantre de la nuoba rebelion. La ilha buolta a scapar-se de l cuntrole genobés (scetuando las cidades de la cuosta) i ls rebeldes ourganizan-se cula ajuda la cada beç maior de sous cumpatriotas an Eitália. Chega-se assi la [[1735]], quando ua nuoba Cunsulta giral celebrada an Corte eilabora, baixo la direçon de l adbogado Sebastiano Cuosta (un corso que regressa de Eitália para apoiar la ansurreción) ua declaraçon custitucional que de fato custitui la Córcega cumo stado soberano. L testo antecipa la Custituiçon paolina de [[1755]] i chama la atençon de [[Montesquieu]], que bé cumo a partir desse momiento ancabeçan la reboluçon corsa homes anspirados puls mais abançados cunceitos jurídicos i eilustrados difundidos na Eitália.
Ne l mesmo cuntesto, Córcega pon-se baixo la proteçon de la [[Birgen María]] i adota-se cumo hino nacional l canto sacro "Dou bi salbi Regina" cumpuosto ne l final de l seclo anterior pul [[jesuita]] Francesco de Geronimo, oureginario de la porbíncia de [[Taranto]].
L Stado de Córcega cuncebido an Corte carece boluntariamente de soberano, cul oubjetibo mais ó menos manifesto (para alhá de lhiberar-se de la República lhigur) de cumbidar la algun monarca reinante ouropeu a reclamar Córcega. Inda assi, anque que muitos deilhes quererien se apoderar de la ilha, l cumplexo eiquilíbrio atingido depuis de la [[Paç de Westfalia]] cumbida a todos a la prudéncia i joga a fabor de Génoba i de la ancrible abintura dun berdadeiro barón [[Teodoro de Neuhoff]] ([[1694]]-[[1756]]), un stranho abinturero de la pequeinha nobreza almana oureginario de [[Quelónia (Almanha)|Quelónia]] i que tenie passado por Fráncia i Spanha dantes de cunseguir cumbencer a la quemunidade corsa de [[Liborno]] para que l apoiasse cumo candidato al baga trono de la Córsega.
Desse modo, depuis de zambarcar an márcio de [[1736]] an [[Alerie]] cun armas, cereales i ajudas an denheiro, cunsegue cun notoria halbelidade i eiloquéncia ser acolhido por Giacinto Paoli, Sebastiano Cuosta i Lhuigi Giafferi, que dirigen la rebelion, cumo ua spece de ''Dius s machina'' i se faç proclamar rei de Córcega. De natureza perspicaç, Teodoro demunstra cumprender bien quales son las aspiraçones mais perfundas de ls notables de la ilha i se dá priessa an anstaurar ua ''orde de la nobreza de Córsega'', çtribuindo cun lhiberalidad títalos pomposos als cabeças de la ansurreiçon.
Anque çto, cedo se zamcadeian çputas antre ls nuobos nobres para tratar de acaparar ls títalos que parecian mais sugestibos, demunstrando até que punto las aspiraçones de ls notables iban ounidas la sou própio progresso social que les negaba ''custitucionalmente'' Génoba. Al mal-star relacionado cun las çputas subre ls títalos nobliarios, ounírun-se cedo outros mais sérios relacionados cun las banas promessas de ajuda que Teodoro tenie ousado pa ls cumbencer de l cumberter an rei. Demunstrando ua beç mais ouportunismo i perspicacie, depuis de solico uito meses de ''reinado'', l efémero soberano, menospreciado puls genobeses, deixou Córcega an nobembre de [[1736]] cula çculpa de reclamar las ajudas prometidas.
Tamien an 1736 aparece, publicado pul abate corso Natali, l ''Zamgañl an torno de la Reboluçon de Córcega'', purmeiro eisemplo seneficatibo de l la floreciente lhiteratura apologética (scrita an eitaliano) que popularizará la lhuita pula andependéncia de ls corsos ne ls ambientes eilustrados de to Ouropa.
Teodoro buoltará a aparecer an Córcega solo dous anhos mais tarde, para ua brebe tentatiba frustrada de restauraçon i outra beç an [[1743]], cun apoio [[Reino Ounido|británico]], mas eigual resultado. La bida de l rei de Córcega acabará na pobreza an [[Londres]] an [[1756]] i sue tragicómica stória será oubjeto de curjidade an to Ouropa, até l punto de ser protagonista de la ópera "''Eil re Teodoro in Venezia) de [[Giobanni Paisiello]], que tenie tomado la personaige de l que sboçou [[Voltaire]] an sou ''[[Cándido]]''.
=== L purmeiro ambolbimiento francés ===
Ua beç fugido Teodoro, la lhuita stanca-se. Por ua parte, ls corsos rebeldes apoderórun-se de la ilha, mas nun son capazes de cunquistar las fortalezas costeras, por outra ls genobeses stan cunfinados ne ls centros lhitorales, i carecen de recursos houmanos i financeiros para poder lhançar ua cuntraofensiba que les premita retomar l cuntrole total de la ilha. Nestas circunstáncias Génoba, carente de alternatibas aceita la ajuda que Fráncia le oufrece. Fráncia deseia fazer-se cun Córcega (antecipando-se a possibles mobimientos de angleses) mas sin ampeçar abiertamente un cunflito ouropeu.
La stratégia de la Fráncia de [[Luis XV de Fráncia|Luis XV]] baixo l gobierno purmeiro de l [[cardeal de Fleury]] i depuis de [[Germain Lhouis Chaubelin]] i de l [[duque de Choiseul]], cunsistirá an anstalar sues tropas an Córcega para apoiar al gobierno genobés, mas eisigindo-le la este un pagamiento por sous serbícios, pagamiento que la República de Génoba nun staba an cundiçones de sastifazer. Assi, an febreiro de [[1738]] zambarcan an Córcega las purmeiras tropas francesas al comando de l general de Boissieux, que se propone cumo mediador, anque que nun cunsegue cuntentar a naide. An dezembre ua coluna francesa ye derrotada puls rebeldes an [[Borgo]] i Boissieux ye relebado de sues funçones, que passan la Carta eiletrónicalebois. Este decide atacar als rebeldes. An júlio de [[1739]] Giacinto Paoli (i sou filho [[Pasquale Paoli|Pasquale]]) i Lhuigi Giafferi bénen-se oubrigados a fugir la Eitália. An [[1741]], cunsidrando pacificada la ilha, Carta eiletrónicalebois deixa Bastia sin que la República de Génoba, solica, seia capaç de manter l cuntrole de la ilha, que cedo se bultará a lhebantar an armas. L nuobo cumpromisso proposto por Génoba an [[1743]] tamien nun sirbe, nin a misson pacificadora amprendida na ilha pul [[franciscano]] Lheonardo de la Porto Maurizio an [[1744]].
An agosto de [[1745]] ua nuoba Cunsulta rebolucionária cumbocada an Orezza anstitui un nuobo triunbirato a la cabeça de la rebelion. Stá formado por Gian Pietro Gaffori, Alerio Matra i Eignazio Binturini, anquanto l corso silado Domenico Ribarola (antigo podestá de Bastia an [[1724]] i depuis coronel de l eisército sabaudo) cunsegue cumbencer la [[Carlos Manuel III de Cerdeñla]] para que tente, cun apoio de l [[Reino Ounido|británicos]] (que tamien mostrában antresse pula ilha) i de l [[Áustria]]cos, ua spediçon contra Bastia. Antre [[1745]] i [[1748]], cula ajuda anglesa i sabauda, Domenico Ribarola cunsegue poner-se a la cabeça de ls ansurgentes i castigar duramente als Genobeses an Bastia, mas las dibisones antre ls notables corsos minan ls sucessos desta einiciatiba i an [[1748]] Ribarola morre an [[Turín]], adonde se tenie dirigido an busca de nuobas ajudas.
Outra beç an situaçon cumprometida, ls Genobeses boltórun a recorrer la Fráncia, que ambiou la Bastia tropas al comando de l Marechal de Cursay. Este, para alhá de zambolber un papel mediador, puso an marcha na capital de la ilha ua Academie i outras einiciatibas culturales que tenien cumo oubjetibo fomentar la persença de la cultura francesa na ilha. La scessiba fita-cola mostrada por Cursay nesta açon propagandística an fabor de Fráncia ante ls corsos, suscitou las iras de l Genobeses. La República reagiu an [[1753]], solicitando i cunseguindo que l Marechal i sues tropas saíssen de la ilha. Anquanto, alguns sicarios la salário de Génoba assassinában al cabeça rebelde, Gian Pietro Gaffori.
Estas redadeiras açones se ancuadran ne l marco de l zambolbimiento de la [[Guerra de sucesson austriaca]] que, antre outras cousas, lheba a la acupaçon de Génoba puls eisércitos austriacos (cul famoso eipisódio de l [[Gioban Battista Perasso|balilla]], an dezembre de [[1746]]), i a nuobos i durísimos cuntratiempos para la República, ampobrecida, ambadida i inimizada cula [[Casa de Saboya]] i oubrigada la se aliar cun Fráncia.
== La Córsega andependiente de Pasquale Paoli ==
[[Fexeiro:Richard Cosway - Pasquale Paoli.png|thumb|200px|Pasquale Paoli. Retrato de Richard Cosway]] [[Fexeiro:Pascal Paoli01.jpg|thumb|200px|Monumiento la Pasquale Paoli an [[Eile-Rousse]] (sul de Córcega).]]
Depuis de l assassinato de Gaffori ls ansurretos demorórun quaije dous anhos an eileger un nuobo xefe. A eileiçon de muitos notables de la zona Norte de l Cismonte, quiçá tamien para nun reabibar ribalidades lhongamente cunsulidadas na ilha, recayó ne l moço (30 anhos) [[Pasquale Paoli]], filho de [[Giacinto Paoli|Giacinto]], que se tenie silado an [[Nápoles]] an [[1739]]. Pasquale, que tenie 14 anhos al deixar Córcega, nesse tiempo se tenie cumbertido an oufecial de l rei de Nápoles (i feturo rei de Spanha) [[Carlos III de Spanha|Carlos de Borbón]] i prestaba serbício an [[Porto Azzurro|Porto Lhongone]] na [[Ilha de Eilba]].
Formado ne l ambiente eilustrado de l Nápoles de [[Antonio Genobesi]] i [[Gaetano Filangieri]], Pasquale Paoli (que lhebaba tiempo se preparando para tornar a la ilha i zampenhar un papel dirigente) dou un giro decisibo a la rebolta corsa: Paoli cumbertiu-la na purmeira outéntica reboluçon burguesa de Ouropa, i sue ye la purmeira Custituiçon democrática i moderna, la que regulou la bida de la Córcega andependiente antre [[1755]] i la cunquista francesa de [[1769]].
Paoli chega la Córcega l [[19 de abril]] de [[1755]] i reúne-se cun sou armano Clemente an [[Morosaglia]] i, antre l [[13 de júlio|13]] i l [[14 de júlio]] de [[1755]], ye proclamado "Giral" de la que yá se definia cumo la Nacion corsa. A eileiçon zambolbe-se cerca de l cumbento franciscano de San Antonio de Casabianca. Emanuele Matra, notable de la region de [[Alerie]], reúne an torno del a un grupo de adbersairos de l partido de Paoli, i nun acata la eileiçon, pul que cedo se ampeça ua outéntica guerra cebil.
Matra, apoiado puls genobeses fui derrotado an nobembre pul recén eileito Giral de la Nacion, que segundo l cónsul francés an [[Bastia]] staba apoiado puls [[Reino Ounido|británicos]], i fui çterrado. Anque deste sucesso, Paoli terá inda que se anfrentar durante anhos a nembros de la família Matra i la sous aliados.
Antre l [[16 de nobembre|16]] i l [[18 de nobembre]] de [[1755]] reúne-se la Cunsulta giral an Corte (que tenie passado a ser capital de l stado corso), Paoli promulgó la [[Custituiçon de Córcega (1755)|Custituiçon de Córcega]], que tenie an cunta la strutura anstitucional anterior, i la perfecionaba i melhoraba, anque que tenien que adecuarse a la situaçon de eimergéncia, de isolamiento geográfico, de guerra i de falta dun outéntico reconhecimiento anternacional de l nuobo stado que anstituía i regulaba, i cuntribuiu la que Paoli se fazisse mui popular ne ls ambientes eilustrados de to Ouropa i antre ls quelonos angleses ansurretos que formaran ls [[Stados Ounidos]] i sue Custituiçon.
La Custituiçon corsa chamou la atençon de to [[Ouropa]] por sou scepcional ónus de inobaçon i Paoli solicitou para perfecionarla la colaboraçon de [[Jean-Jacques Rousseau]]. L filósofo [[Genebra (Suiça)|ginebrino]] respundiu afirmatibamente la este telifonema i redigiu sou "Porjeto de Custituiçon para Córcega" ([[1764]]).
La Custituiçon atribuía al ''Giral'' un special papel, parecido an ciertos aspetos, dado que staba-se nua situaçon de guerra cuntinada, a la dun ''[[ditador]]'' na República [[Antiga Roma|romana]], junto a un Cunseilho de Stado eiletibo que respundia als percípios de colegialidad i de rotación, seguindo un squema que se anspiraba ne l modelo municipal de Eitália. Trataba-se pus dua spece de çpotismo eilustrado, ne l que a la mássima outoridade se superponía al cuntrole asambleario i botado nua açon reformadora anspirada ne l sprito de las [[Eilustraçon|luzes]].
Las rebeliones anárquicas anternas, nunca acabadas, junto a la custante amenaça sterior, lhebórun al zambolbimiento dun sistema judicial, sebero i anflexible (que se fazerá famoso cumo ''Justícia paolina'') i a ua notable presson fiscal, ounida a un cuntino i quaije desesperado sfuorço de zambolbimiento agrícola, eiquenómico (an [[1762]]) Córcega acuñará sue própia moneda) i comercial i se dotou dua frota própia, cula bandeira de la ''Cabeça Mora'', para romper l bloqueio genobés. Tamien cun esse oubjetibo, an [[1758]] Pasquale Paoli fondou l porto de [[Isula Rossa|Isola Rossa]], strategicamente bien posicionado para cortar l tráfico antre Génoba, [[Calbi]] i [[San Fiurenzu|San Fiorenzo]]. Tamien an [[1758]] l abad corso Salbini publicou an Corte, an [[léngua eitaliana|eitaliano]], la ''Justificatiba de la Reboluçon de la Córsega''.
Reduzido l cuntrole Genobés a cuntrolar uas poucas praças fuortes costeras, asediadas cun frequéncia, Paoli dedicou-se cun einergie inesgotable a dar forma i cuncreçon al outoproclamado Stado de Córcega na cada campo, sin squecer nanhun, zde la justícia a la eiquenomie. Tolerante ne l ámbito relegioso (Paoli fomientou la eimigraçon de judius de Toscana), l ''General'' cunseguiu la cunfiança de l clero lhocal, que por outra parte siempre tenie apoiado an sue maiorie als ansurgentes, i buonas relaçones cul [[Baticano]], tamien cula spráncia de que esso podisse lhebar a un reconhecimiento oufecial de la andependéncia corsa.
L nuobo Stado, al eigual que ls surgidos mais tarde de las reboluçones [[Guerra de Andependéncia de ls Stados Ounidos|norte-amaricana]] i [[Reboluçon Francesa|francesa]], se caraterizou por ser un regime cuntrolado pula burguesía isleñla que se tenie zambolbido durante l domínio genobés i mediante ls strumientos democráticos de cumbocaçon periódica de assembléias que, anclusibe ne ls pobos mais pequeinhos, eilegian por sufragio ounibersal sous repersentantes que, reunidos an ''cunsulta'', la sue beç procedian a la renobaçon de ls cargos admenistratibos i políticos la bários nibles, até l Cunseilho de Stado que gobernaba junto al ''General de la Nacion''. Las eileiçones éran por sufragio ounibersal i l boto era un dreito para todos ls residentes lheales al Stado, sin tener an cunta sue nacionalidade de ourige, sou sexo (tamien las mulhieres podien botar) sou stado financeiro ó religion (podien botar todos ls maiores de 25 anhos).
La aspiraçon de la classe de ls notables cumpriu-se i acedírun als altos cargos de l gobierno, na admenistraçon ó na justícia, que les tenien negado siempre pula República genobesa, sin acuolher nunca als corsos an sou [[ouligarquía]], tenie marcado sou própio domínio de la ilha cumo quelónia i probocado la sublebaçon de la Córsega contra sue outoridade.
La admenistraçon lhocal de la ilha, ancabeçada pul ''General'' i l Cunseilho de Stado, que se stablecírun ne l "Palácio Nacional" de Corte, presidie l cuntrole de las porbíncias mediante ''magistrados'' que rializában las funçones de l ''Comissários'' i ''Lhugartenientes'' genobeses (que respundian ante l gobernador de la ilha). Tamien an Corte Paoli fondou, an [[1765]], ua Ounibersidade de Lhéngua Eitaliana (que era la lhéngua oufecial de l Stado) cujo oubjetibo era formar als quadros de l gobierno i la sue classe dirigente, anquanto se preparaba la publicaçon dun outéntico boletin oufecial de l Stado.
Junto a la cunserbaçon de parte de la Custituiçon de l ''Statutos'' de la República lhigur, tamien la nible lhocal tubo ua cunfirmaçon sustancial de buona parte de las anstituiçones eisistentes, ancluindo als ''podestás'', als ''pais de l munecípio'', ls ''capitanes de la milícia'', ls ''pacificadores'' i ls ''guardas'' (florestais). La situaçon de guerra cunduziu a cunsidrar moblizables todos ls homes bálidos. Estes preparatibos melitares son bitales quando, zde [[1764]], ls franceses buoltan a tomar pula fuorça [[Bastia]], [[Ajacio]], [[Calbi]] i [[San Fiorenzo]].
== La cunquista francesa ==
[[Fexeiro:Pont de Ponte Nuovo.jpg|thumb|right|250px|Ruínas de la puonte genobés an Golo coincido cumo Puonte Nuobo, palco de la batailha ganhada pul eisército de Lhuis XV de Fráncia, que marcou l final de la andependéncia de l Stado corso de Pasquale Paoli, l [[9 de maio]] de [[1769]]. La puonte quedou çtruída quaije por cumpleto pul eisército alman que se retiraba para [[Bastia]] an setembre de 1943, cul oubjetibo de frear l abanço de las tropas eitalianas, cun ajuda de la Resisténcia lhocal i de tropas queloniales francesas.]]
Cula chegada de l [[duque de Choiseul]] cumo menistro de [[Luis XV de Fráncia|Luis XV]] se acelerórun las ambiçones yá antigas de Fráncia subre la Córsega.
Fráncia tenie sofrido ua dura derrota na [[Guerra de l siete Anhos]], i tenie perdido todas sues quelónias de América, que cul [[Tratado de Paris (1763)|Tratado de Paris]] de [[1763]] passában a ser cuntroladas puls [[Reino Ounido|británicos]]. Por essa rezon resultaba bital para defender sous antresses ne l Mediterráneo, yá que la poténcia francesa staba amenaçada por [[Spanha]] (que cuntrolaba tamien l [[Reino de las dues Sicilias]]), pula crecente persença británica, cujo antresse por stender sou protetorado la Córcega era coincido puls franceses, i pula stenson de l domínio austríaco na [[Península eitaliana]], cula ancorporaçon la sue sfera de anfluéncia de [[Toscana]] (an adonde se tenie stinguido la dinastía [[Médicis]] i tenie sido sustituída pula dinastía [[Hasburgo-Lhorena]], anquanto la region de [[Lorena]] se ancorporaba al reino de Fráncia).
Marcada Córsega cumo bien stratégico de amportança fundamental para la política mediterránea francesa, Choiseul perfecionó i zambolbiu l porjeto de se apoderar de la ilha la spensas de l genobeses, aparentando ua aliança. La purmeira fase de la ouparaçon cunsistiu an forçar la Génoba a assinar l [[Tratado de Cumpiègne]] an [[1764]], que stablecie l ambio de tropas francesas la Córcega para apoiar la recunquista de la ilha por parte de Génoba, que era quien assumia ls gastos de financiamiento de la ouparaçon.
Ua beç que l eisército francés se apoderou de las cidades costeras de la ilha, Choiseul, an lhugar de atacar decididamente la Paoli, decidiu parlamentar cul ''General'' de l Corsos, cumbinando amenaças i lhoubores por médio de sou eimissário Matteo Buttafuoco, un silado corso que serbia cumo oufecial de Lhuis XV. Paoli resistiu i recusou anclusibe las honras que le oufrecírun subre sou possible feturo papel nua fetura admenistraçon francesa de la ilha. Durante esse tiempo, las tropas de l rei de Fráncia, mantenien l [[alto l fuogo]] i permanecian siguros nas fortalezas genobesas, oumentando assi mui la fatura que Génoba debie pagar por sue persença segundo l Tratado de Cumpiègne, até forçar la ansolbencia por falta de recursos de l genobeses.
Esta situaçon sin salida prolongou-se assi até l [[15 de maio]] de [[1768]], momiento ne l que Choiseul culminou sou praino, fuorçando la Génoba a assinar l [[Tratado de Bersalles (1768)|Tratado de Bersalles]], na que Génoba bendia la Fráncia l território. Las cundiçones desta benda, que acentuou l çprezo de ls corsos para Génoba, fúrun ambiadas la Paoli, para que se submetisse formalmente al rei de Fráncia. Paoli respundiu moblizando a to la populaçon para resistir, cun las armas na mano, als franceses.
Anquanto ls genobeses deixában definitibamente la ilha, l gobierno francés ampeçou debrebe ua campanha melitar. Nun purmeiro momiento las tropas de l marqués de Chaubelin sofrírun ua dura derrota an Borgo an outubre de [[1768]]. Paoli, tratando de ganhar-se l respeito de Fráncia, an beç de masacrar la estas tropas, lhiberou als numerosos prisioneiros franceses caturados. Fráncia respundiu cul ambio la Córsega, la mais tropas cun fuorte apoio de [[artilharie]] a las ordes de l marqués de Baux. La busca desesperada de ajuda anternacional por parte de Paoli nun dou resultado i la campanha melitar francesa se acelerou la percípios de maio de [[1769]], apuntando diretamente pa l quartel giral corso an [[Murato]]. Para tratar de frear este ataque, Paoli outelizou todas las fuorças de las que çpunha, ancluindo un cuntingente de anfantería mercenária [[Almanha|almana]].
La batailha decisiba zambolbiu-se l [[9 de maio]] de [[1769]] an [[Puonte Nuobo]] sul Golo, adonde las milícias corsas fúrun derrotadas pulas fuorças francesas, cun superior capacidade artilheira i apoiadas por çtacamientos de corsos la salário de ls notables ribales de Paoli, que se tenien passado de bando junto als feturos duonhos de la ilha. Anque de la derrota, ls corsos, oubtibírun la admiraçon de to Ouropa pul balor demunstrado na batailha, specialmente antre ls anteletuales eilustrados que bian neilhes l purmeiro zafio abierto al ''Ancien Régime''. [[Voltaire]] screbirá a respeito desta batailha, çtacando l balor de ls corsos que defendírun la puonte, ls ponendo cumo eisemplo de heiroica reibindicaçon de la lhiberdade, anquanto [[James Boswell]], an sue ''Acount of Corsica'' ([[1768]]), trataba la Paoli de nuobo [[Licurgo]].
Paoli cunseguiu scapar dantes de ser caturado i passar la [[Liborno]], zde adonde se trasladou la [[Londres]], cidade na que pudo gozar dun honorable çtino (fui recebido pessonalmente pul rei [[Jorge III de l Reino Ounido|Jorge III]] i dotado cun ua penson), anquanto an Córcega quedaba sou secretairo [[Carlo Marie Buonaparte]] (pai de l feturo amperador [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]], para tratar junto a outros notables de ourganizar resisténcia. La clara bitória melitar francesa, nun oustante, anclinou de modo definitibo la baláncia política pa l lhado de Fráncia i l própio Buonaparte acabou ounindo-se al partido francés.
=== Zde l ''Ancien Régime'' até la la Reboluçon Francesa ===
[[Fexeiro:Oletta-Cvt-St-Francois.jpg|thumb|left|250px|Cumbento de San Francisco acerca de [[Oletta]].]]
L crecimiento deste partido debiu-se an muito a la anteligéncia de l conde de Marbeuf, que yá tenie çtacado delantre de las tropas de Lhuis XV que acupórun la ilha. Mantebe grande parte de l ''Statutos'' genobeses, i fui eilaborando por médio de sentenças i eiditos reales un ''corpus'' lhegislatibo chamado ''Códigos Corsos''.
Treminou-se cun todos ls eilemetos de l stado paolino, ampeçando pula clausura de la Ounibersidade eitaliana de Corte.
Al sportar a la ilha l modelo [[absolutismo|absolutista]] i [[centralismo|centralista]] francés, aboliran-se las antigas assembléias democráticas lhocales (l que fui mui apreciado puls notables lhocales, que cedo gozórun de títalos nobliarios de segundo rango la mudança de sue adeson al nuobo regime), i tamien fúrun eiliminados ls pribilégios de que gozában las cidades costeras, l que seneficou sue ruína zde l punto de bista comercial.
Se censó detalhadamente l patrimonho quemunal i preparou-se un ''Praino Terrier'' cul oubjetibo de que la eiquenomie de la ilha passasse a beneficiar al rei, yá que passaba a fazer parte de sou patrimonho pessona, l que tamien premitiu l relanzamiento de ls antigos prainos de l Banco de San Giorgio para spludir las prainadas costeras (de las que se aprobeitou la ouligarquía lhocal pró-francesa) a la par que l sistema fiscal retomou, racionalizados, ls ampostos genobeses.
La chegada an massa de juízes i admenistradores franceses cumpletou l quadro, fazendo que ls notables lhocales se precipitassen la se submeter al rei de Fráncia para nun se ber apartados de ls postos admenistratibos. Ls resultados de l ''Praino Terrier'' i de la política francesa fúrun scassos ne l terreno pordutibo i zastrosos zde l punto de bista político, porduzindo la [[fame]] nas quemunidades lhocales spropiadas de qualquiera dreito pula ambiçon de ls nuobos propietários. La sola ouparaçon que se pudo cunsidrar un sucesso fui la anstalaçon pacífica an [[Cargese]], de ls quelonos [[Grécia|griegos]] que tenien sido spulsados de Paomie i que se tenien refugiado an [[Ajacio]] durante to la guerra.
Lhoinge de ser streminada, la resisténcia paolista cuntinaba nas muntanhas, i crecie pul desespero de ls camponeses spropiados ante la boracidad de ls notables aliados la Fráncia. Todos ls oupositores al nuobo regime fúrun tachados de [[bandido]]s i [[bandolero]]s i, cumo tales, ferozmente perseguidos. Resultou specialmente sangrenta la represson de la ansurgencia de [[Niolo]], que se tenie rebelado seguindo la alguns nacionalistas: an [[1774]] l marechal de campo Narbonne çtruiu i ancendiou campos i poblacioness, eisecutando i ancarcerando a numerosos rebeldes. A esto seguiran çterros an massa, cul streminio diferido de ls cumbatentes caturados, ambiados a morrer ne ls presídios de [[Tolón]].
=== La Reboluçon francesa i l regresso de Pasquale Paoli ===
Todo esto mantebe biba, tamien antre ls dirigentes inda que nunca se spressasse abiertamente, la nostalgie pul regime de Paoli i ua particular aberson pa l anstaurado pul rei de Fráncia.
Nun ye por tanto de stranhar que Córcega, an adonde se bie mais claramente que an outras regiones la crise de l ''Ancien Régime'', se ancontrasse antre las regiones que se aderiran a la [[Reboluçon francesa]]. Ls corsos apersentórun sous própios ''Cahiers de Doléances'' an [[1789]], tanto mais quanto que grande parte de sue classe dirigente, para alhá de tener dado bida al regime democrático paolino, tenie absorbido ls percípios eilustrados, mui stendidos anton nas ounibersidades eitalianas nas que siempre se tenien formado ls notables corsos.
L entusiasmo suscitado pul derrubamiento de l antigo regime absolutista (que se eidantificaba cula acupaçon francesa) i las grandes spráncias de lhiberdade que parecie ampulsionar la Reboluçon, lhebórun a un segundo praino ls deseios nacionalistas de l corsos, cumo sucederá mais tarde an Eitália i outros lhugares als que chegou l eisército francés "sportando" la Reboluçon.
Essa ouserbaçon splica melhor la solicitaçon perpuosta pul delegado corso Saliceti a la Assemblé Nacional Francesa de enajenar la ilha al patrimonho rial i uní-la a la Corona francesa, passando a depender assi de la nuoba Custituiçon. La anstáncia de Saliceti aprobou-se l [[30 de nobembre]] de [[1789]], ancluindo ua [[anistia]] para todos ls paolistas, ancluindo al própio Pasquale Paoli.
Durante esse tiempo stallaron grabes çtúrbios na ilha i las tropas lheales al rei fúrun derrotadas. Baixo este prisma, cumprende-se melhor la tentatiba, pouco assinalado, inda que seneficatibo, de l rei [[Luis XVI de Fráncia]] la percípios de [[1790]], de lhiberar-se de sou cunflitiba posse, tratando de debolber Córsega la Génoba.
Na primabera de [[1790]] Pasquale Paoli chegou la [[Paris]], an adonde tubo ua calurosa acolhida de quien admirában als oupositores de l [[absolutismo]], antre ls que se ancontraba [[Maximiliano Robespierre]]. Recebido por [[La Fayette]] i pul rei, Paoli cuntinou para Córsega, an adonde fui acolhido triunfalmente, anque sous 21 anhos de ouséncia, i eileito comandante de la Guarda Nacional i Persidente de l Diretorio de l Departamiento francés ne l que se ancluía la ilha. Solo dous anhos dantes, percisamente an Paris, [[Bittorio Alfieri]] tenie dedicado la Pasquale Paoli "''Propugnator magnanimo de' Corsi''" sue tragédia ''Timoleón''.
Ne ls seguintes anhos biran cumo oumentaba la tenson an Córcega, yá que als rebolucionários se oupunhan ls cuntrarrebolucionarios, criando assi ua lhuita permanente, inda que esta situaçon nun zambocou an cumbates sangrentos. Deste período datan alguas cartas de l moço [[Napoleón Bonaparte]], nas que spressaba sue admiraçon por Paoli, i sou çprezo por aqueilhes cidadanos corsos que se oupunhan a la [[Reboluçon Francesa]]<ref>Désiré Lhacroix, ''Stória de Napoleón'', Eiditorial Borocaba, Buenos Aires, 1953 - ''Capítulo III''.</ref>.
Fui sob este clima quando, anquanto an Fráncia crecie l zamcontro antre [[Girondinos]] i [[Jacobinos]], Pasquale Paoli, que tenie aceitado l porjeto girondino dun federalismo republicano cumo marco aceitable al menos temporariamente para sou Córcega, se alineó cun ls purmeiros. La bitória jacobina i l ampeço de l [[Terror (Reboluçon Francesa)|Terror]] an [[1793]], cula eisecuçon de [[Luis XVI de Fráncia|Luis XVI]] marcou la mudança de postura. Depuis de l falhanço dua spediçon lhiderada pul moço [[Napoleón Bonaparte|Napoleón]] cujo oubjetibo era cunquistar [[Cerdeñla]] (recusada por [[Domenico Millelire]]), a la que Paoli se tenie ouposto, se formou un grupo de notables (an cuja purmeira fila stában Saliceti i ls Buonaparte) que propunha la stenson de l regime jacobino na ilha i que deseiaba se lhiberar de l yá idoso ''Babbu'' (pai) de la nacion corsa. La [[Cumbençon Nacional (Reboluçon Francesa)|Cumbençon]] emitiu un decreto de detençon an abril de [[1793]] contra Paoli por ''colaboraçon cul einimigo''.
[[Catadorie:Stória de la Ouropa]]
[[Catadorie:Regiones stóricas]]
mzgzwh5ujzv06783syyrcd32qpdbr3b
Asteróide
0
5393
107765
80998
2026-08-10T20:51:33Z
~2026-30875-10
15270
107765
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:433eros.jpg|thumb|right|280px|Asteroide [[433 Eros|Eros]].]]
Un asteróide<ref name="Ref1">{{citar web| url=http://www.solarviews.com/portug/asteroid.htm | títalo=Introdução aos asteroides}}</ref> ye un [[cuorpo menor de l sistema solar]], giralmente de l'orde d'alguas cientos de quilómetros solo. Ye tamien chamado de planetoide. L termo "asteroide" deriba de l griego "astér", streilha, i "oide", sufixo que denota semelhança.
Yá fúrun catalogados mais de 500 mil asteroides,<ref name="Ref2">{{citar web| url=http://extraterrestresmyblog.wordpress.com/category/catalogados-mais-de-1-000-grandes-asteroides-proximos-a-terra/ | títalo=Catalogados mais de 1000 asteroides perto da Terra}}</ref> sendo que dibersos deilhes inda nun possuen dados orbitales calculados; probabelmente eisisten inda miles d'outros asteroides la séren çcubiertos. Stima-se que mais de quatrocientos mil possuan [[diámetro]] superior a un [[quilómetro]].
[[1 Ceres|Ceres]] era cunsidrado l maior asteroide coincido, tendo diámetro d'aprossimadamente mil quilómetros, mas zde [[24 de Agosto]] de [[2006]] passou a ser cunsidrado un [[planeta nano]]. Ten brilho bariable, l que ye splicado pula sue forma eirregular, que reflete cumo un speilho la luç de l Sol an dibersas direçones.
Ls asteroides stan cuncentrados nua órbita cuja çtáncia média de l Sol ye de cerca de 2,17 a 3,3 [[Ounidade astronómica|ounidade astronómica]], antre las órbitas de [[Marte (planeta)|Marte]] i [[Júpiter (planeta)|Júpiter]]. Esta region ye coincida cumo [[Cintura d'asteróides]]. Inda assi, drento desta cintura hai dibersas faixas que stan praticamente bazies (son las chamadas [[Lacunas de Kirkwod]]), que corresponden la zonas de ressonáncia adonde l'atraçon grabitacional de Júpiter ampede la permanéncia de qualquiera cuorpo celhestre.
Alguns asteroides, inda assi, çcriben órbitas mui scéntricas, aprossimando-se periodicamente de ls planetas [[Tierra]], [[Bénus (planeta)|Bénus]] i, probabelmente, [[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]]. Ls que puoden chegar acerca de la Tierra son chamados EGA (earth-grazers ó earth-grazing asteroids). Un deilhes ye l famoso [[433 Eros|Eros]].
Ls asteroides [[Troiano (astronomie)|troianos]] custituen outros spécimes particulares de planetoides qu'orbitan fura de l cinturon.
Hai muitas técnicas outelizadas para se studar las caratelísticas físicas de ls asteroides: [[fotometrie]], [[spetrofotometrie]], [[polarimetrie]], [[radiometrie]] ne l'anfrabermelho etc.
La superfice de la maior parte deilhes ye cumparable a la de ls meteoritos carbónicos ó la de ls meteoritos pétreos.
D'acuordo culas teories mais modernas, ls asteroides serien resultado de las cundensaçones de la nebulosa solar ouriginal, mas que nun cunseguiran aglomerar to la matéria an buolta na forma dun planeta debido a las perturbaçones grabitacionales probocadas pul gigantesco planeta Júpiter. Outra teorie afirma qu'ende eisistia un planeta, mas que fui çtroçado pula sue prossimidade cun [[Júpiter (planeta)|Júpiter]].
{{refréncias}}
== {{Ber tamien}} ==
{{commons|Asteroid}}
* [[Aneixo:Lhista d'asteroides|Lista d'asteroides]]
== Links ==
*{{citar web|url=http://ciencia.hsw.uol.com.br/asteroides1.htm|títalo=Como funcionam os asteróides|autor=|data=|publicado=ciencia.hsw.uol.com.br|acessodata=18 de novembro de 2011}}
*{{citar web|url=http://www.cienciamao.if.usp.br/tudo/exibir.php?midia=esc&cod=_oquesaoasteroides|títalo=O que São Asteróides?|autor=|data=|publicado=www.cienciamao.if.usp.br|acessodata=18 de novembro de 2011}}
*{{citar web|url=http://www.mundovestibular.com.br/articles/471/1/ASTEROIDES/Paacutegina1.html|títalo=ASTERÓIDES|autor=|data=|publicado=www.mundovestibular.com.br|acessodata=18 de novembro de 2011}}
*{{citar web|url=http://www.if.ufrgs.br/ast/solar/portug/asteroid.htm|títalo=Introdução aos Asteróides|autor=|data=|publicado=www.if.ufrgs.br|acessodata=18 de novembro de 2011}}
cyyl9fspdomqbxuedo1pmsym5fjx6wz
Scudo caboberdiano
0
5418
107768
80849
2026-08-11T08:51:47Z
~2026-30875-10
15270
107768
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{Anfo moneda
| nome = Scudo caboberdiano
| nome_lhocal = Escudo cabo-verdiano
| eimaige_moneda = CVcoins.png
| nomecódigo =
| código ISO 4217 = CVE
| ousado = {{CPV}}
| anflaçon = 4,4%
| banco/anho = ''[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html The World Factbook]'', 2007
| sub-ounidade = centabo (nun stá an uso)
| númaro = 1/100
| simblo = [[cifrao|<math>\mathrm{S}\!\!\!\Vert</math>]], $
| plural = Scudos
| monedas = 1$00, 5$00, 10$00, 20$00, 50$00, 100$00
| notas = 200$00, 500$00, 1000$00, 2000$00, 2500$00, 5000$00
| banco = [[Banco de Cabo Berde]]
| sítio de l banco = [http://www.bcv.cv www.bcv.cv]
| fabricante =
| sítio de l fabricante =
| }}
[[Fexeiro:Cape Verde - 1992 200CVE note - front.jpg|right|thumb|200px|Nota de 200$00, de 1992 – frente.]][[Fexeiro:Cape Verde - 1992 200CVE note - back.jpg|right|thumb|200px|Nota de 200$00, de 1992 – berso.]]
[[Fexeiro:CVcoins.png|right|thumb|200px|Monedas caboberdianas.]]
'''Scudo caboberdiano''' (oufecialmente '''scudo de Cabo Berde''') ye la [[ounidade monetária]] de [[Cabo Berde]], cujo código [[ISO 4217]] ye CVE, i l [[Simblo monetairo|simblo]] ye [[cifrao|<math>\mathrm{S}\!\!\!\Vert</math>]] ó $.
La moneda cabo-berdiana stubo, zde meados de [[1998]] i até a la criaçon de l [[ouro (moneda)|ouro]], andexada al [[scudo pertués]] an resultado dun acuordo de coperaçon cambial cun [[Pertual]],<ref>[http://dre.pt/pdf1sdip/1998/07/161A00/33863388.PDF Decreto m.º 24/98, de 15 de Júlio de 1998, de l Menistério de ls Negócios Strangeiros, qu'aproba l Acuordo de Coperaçon Cambial antre la República Pertuesa i la República de Cabo Berde i l Protocolo pa l Stablecimiento de la Comisson de l Acuordo de Coperaçon Cambial]</ref> que garantie la cumbertibelidade a ua paridade fixa an scudos pertueses i que criaba eigualmente ua lhinha de crédito cula finalidade de reforçar las reserbas cambiales de Cabo Berde. La cotaçon fixa an relaçon al scudo pertués era de 1 PTE = 0,55 CVE.
Stá atualmente andexada al ouro,<ref>[http://eur-lex.europa.eu/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&numdoc=31998D0744&model=guichett&lg=pt Decison 98/744/CE de l Cunseilho, de 21 de Dezembre de 1998, relatiba als aspetos cambiales relacionados cul scudo cabo-berdiano]</ref> l que senefica que sue cotaçon an relaçon l'outras monedas depende de la [[Taxa de cámbio|bariaçon cambial]] de l'ouro.<ref>La taxa de cámbio an relaçon al [[Dólar amaricano|dólar norte-amaricano]] (USD) barie, antoce, d'acuordo cula bariaçon de l'ouro an relaçon al dólar. La moneda cabo-berdiana baloriza-se frente al dólar quando l'ouro se baloriza, i al alrobés.</ref> La cotaçon fixa an relaçon al ouro ye de 1 EUR = 110,265 CVE.
Las [[Papel-moneda|notas]] an circulaçon ténen las seguintes denominaçones: 200, 500, 1 000, 2 000 i 5 000 scudos. Las [[moneda (peça)|monedas]] ténen ls balores de 1, 5, 10, 20, 50 i 100 scudos. Las notas i monedas de scudos cabo-berdianos solo puoden ser trocadas an Cabo Berde.
{{Refréncias|Notas i refréncias}}
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{commonscat|Money of Cape Verde}}
* {{Link||2=http://www.bcv.cv |3=Banco de Cabo Berde, Notas i monedas}}
{{Monedas de África}}
[[Catadorie:Eiquenomie de Cabo Berde]]
[[Catadorie:Monedas de la África]]
[[Catadorie:Scudo (moneda)|Cabo Berdiano]]
6a6g4s586bc8zh0kq9ai8025jkdlivd
Jetix Play
0
7570
107767
85154
2026-08-10T22:28:54Z
~2026-43728-16
15451
/* */
107767
wikitext
text/x-wiki
[[File:Jetix Play (2007).png|thumb]]'''Jetix Play''' (antigo Fox Kids Play) fui l canhal [[Jetix]] armana de propiadade de la [[The Walt Çney Cumpany]]. L canhal fui lançado an janeiro de 2001, i mostrando clássicos zeinhos animados i séries de telebison animadas. Ye trasmitido 17 horas, na [[Bulgária]], [[Croácia]], [[Polónia]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Turquie]], [[Ucránia]]. Jetix Play fui ancontrado i coincido antes cumo: Fox Kids Play.
Jetix Play an [[léngua anglesa|Anglés]] tamien fui çtribuído na Bulgária, [[República Checa]], [[Slobáquia]], [[Lituánia]], [[Letónia]], [[Sérbia]], [[Estónia]] i [[Eisrael]].
Ne ls recentes anúncios ne ls canhales Jetix tornando [[Çney XD]] [[Çney Channel]] ó an bários países Çney turnó Jetix Play la Playhouse Çney an la maiorie de ls canhales.
{{rabisco-tb}}
[[Catadorie:Canhales de telebison]]
ixux1rk9lj3zm8o1kaqtlco4zok51np
Nepal
0
8226
107770
99217
2026-08-11T10:08:53Z
~2026-30875-10
15270
107770
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Nepal (orthographic projection).svg|thumb|right|Nepal]]
[[Fexeiro:Flag_of_Nepal.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
'''Nepal''' ye un paíç ye sin salida pa l mar de la [[Ásia]] cun ua populaçon de más 26.494.500 habitants (2011), l Nepal acupa ua [[ária|superfice]] de 147.181 Km² i sue capital ye [[Kathmandu]].<ref name="Nepal, Population">{{citar web|títalo=Nepal, Population|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ne.html|publicado=The World Factbook - Central Intelligence Agency (US)|acessodata=28 Agosto 2016}}</ref>
<br><gallery class=center caption="Nepal">
Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Menschen-08-Holzhandel-2007-gje.jpg|Pashupatinath
Patan-Palast-Garten-18-Stele-2015-gje.jpg|Patan
Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur
Gokyo surroundings-70-Geroell-2007-gje.jpg|Himalaya
Dzongla to Lobuche-64-Traeger-Berge-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Chhungkar-02-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-14-2015-gje.jpg|Mustang
</gallery>
== Refréncias ==
{{ref-section}}
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Nepal]]
[[Catadorie:Paízes de la Ásia]]
5b2a1ew8de2pzv3comjy5bgt450zh1h
107771
107770
2026-08-11T10:55:24Z
~2026-30875-10
15270
107771
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Nepal (orthographic projection).svg|thumb|right|Nepal]]
[[Fexeiro:Flag_of_Nepal.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
'''Nepal''' ye un paíç ye sien salida pa l mar de la [[Ásia]] cun ua populaçon de más 26.494.500 habitants (2011), l Nepal acupa ua [[ária|superfice]] de 147.181 Km² i sue capital ye [[Kathmandu]].<ref name="Nepal, Population">{{citar web|títalo=Nepal, Population|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ne.html|publicado=The World Factbook - Central Intelligence Agency (US)|acessodata=28 Agosto 2016}}</ref>
<br><gallery class=center caption="Nepal">
Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-08-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Menschen-08-Holzhandel-2007-gje.jpg|Pashupatinath
Patan-Palast-Garten-18-Stele-2015-gje.jpg|Patan
Bhaktapur-Palastplatz 01 mit Siddhilakshmi-Cyasilim-Bhupatindramalla-Saeule-Vatsala-Yaksheshvara-gje.jpg|Bhaktapur
Gokyo surroundings-70-Geroell-2007-gje.jpg|Himalaya
Dzongla to Lobuche-64-Traeger-Berge-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Chhungkar-02-Choerten-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Lo Manthang to Tibetan border-14-2015-gje.jpg|Mustang
</gallery>
== Refréncias ==
{{ref-section}}
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Nepal]]
[[Catadorie:Paízes de la Ásia]]
7wu3t6ikowi3ofa9m94gvjgc2wtysjc
Brunei
0
8236
107762
105876
2026-08-10T18:57:33Z
~2026-43919-42
15447
/* */
107762
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:LocationBrunei.svg|thumb|200px|Brunei - Ásia]]
[[Fexeiro:Bx-map.png|thumb|150px|Brunei]]
'''Brunei''' (an malaio: Negara Brunei Darussalam) ye un paíç de la [[Ásia]] cun ua populaçon de 413.965 habitants (2015),<ref>{{citar web|títalo=Brunei Population|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|publicado=The World Factbook - Central Intelligence Agency (US)|acessodata=28 agosto 2016}}</ref> l Brunei acupa ua [[ária|superfice]] de 5.765 km² i sue capital ye [[Bandar Seri Begawan]].
{{ref-section}}
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Brunei]]
[[Catadorie:Paízes de la Ásia]]
fhncwvob5xd5d58fb9hk2gc62lkix88
107763
107762
2026-08-10T18:58:36Z
~2026-30875-10
15270
107763
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:LocationBrunei.svg|thumb|200px|Brunei - Ásia]]
[[Fexeiro:Bx-map.png|thumb|150px|Brunei]]
[[Fexeiro:Flag_of_Brunei.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
'''Brunei''' (an malaio: Negara Brunei Darussalam) ye un paíç de la [[Ásia]] cun ua populaçon de 413.965 habitants (2015),<ref>{{citar web|títalo=Brunei Population|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|publicado=The World Factbook - Central Intelligence Agency (US)|acessodata=28 agosto 2016}}</ref> l Brunei acupa ua [[ária|superfice]] de 5.765 km² i sue capital ye [[Bandar Seri Begawan]].
{{ref-section}}
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Brunei]]
[[Catadorie:Paízes de la Ásia]]
6c3y46dhwipg992n3lec6w56srytpf7
Claudiano
0
8946
107775
101225
2026-08-11T11:40:53Z
~2026-30875-10
15270
/* Biografie */
107775
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Wedekind_Dichtungen_des_Claudius_Claudianus.pdf|miniaturadaimagem|Trabalho de Claudio Claudiano - traduzido pa l'alman por Georg Freiherr bon Wedekind, 1868 <br>
]]
Claudiano (an latin: <span lang="la" grc"="" xml:lang="la">Claudius Claudianus; Alexandria, ca. 370 — Roma, 404) fui un poeta romano, que glorificou l Amperador Honório i l general Stelicon. </span>
{{dni|||370|si|lang=br}}{{morte|||404|lang=br}}
== Biografie ==
Un cidadano de lhéngua griega (probabelmente pagon) de Alexandria, Claudiano chegou la Roma antes de 395, i fizo sue marca cun un eilogio de sous dous moços patronos, Porbino i Oulíbrio, tornando-se poeta de la corte. Screbiu ua série de panegíricos subre l cunsulado de sous patronos, poemas d'agabon a las obras de Stelicon i anjúrias dirigidas als ribales de Stelicon ne l palácio ouriental de Arcádio. Esses sfuorços resultórun an alguns brindes cumo l'honra de l puosto de bis eilustris, ua státua i ua noiba rica, selecionada pula mulhier de Stelicon, Selena.
Anque sue ourige griega, Claudiano screbiu an latin i ye un de ls melhores antre ls radadeiros usuairos dessa léngua na poesie. Críticos cunsidran Claudiano un buono poeta, se nun absolutamente de purmeira classe. El ye eilegante, cunta ua stória buona i sues passaiges polémicas son ocasionalmente inigualables an puro antretenimiento bitríolo; mas sue scrita ye manchada de preciosidade, ua falha de la literatura de sue época, para alhá de sou ser straordinariamente friu i ansensible.
De l punto de bista stórico, la poesie de Claudiano distorce la fuonte purmária de sue época. Ua beç que sous poemas nun registran las rializaçones de Stelicon passado 404, studiosos pensan qu'el tenga morrido naquel anho. Ls poemas stóricos ó políticos ligados la Stelicon ténen ua tradiçon manuscrita apartada pa l resto de sue obra, i esso ye acraditado para andicar qu'eilhes fúrun publicados cumo ua recolha seletiba, talbeç por Stelicon solo depuis de la muorte de Claudiano.
Sou trabalho nó-político mais amportante ye un épico inacabado, De ratu Proserpinae, cujos trés libros eisistentes son acraditados cumo scritos an 395 i 397.
== Trabalhos ==
* ''Panegyricus dictus Probino et Olybrio consulibus''
* ''De raptu Proserpinae'' (unfinished epic, 3 books completed)
* ''In Rufinum'' ("Contra Rufino")
* ''De Bello Gildonico'' ("sobre a Revolta Gildônica")
* ''In Eutropium'' ("Contra Eutrópio")
* ''Fescennina / Epithalamium de Nuptiis Honorii Augusti''
* ''Panegyricus de Tertio Consulatu Honorii Augusti''
* ''Panegyricus de Quarto Consulatu Honorii Augusti ''
* ''Panegyricus de Consulatu Flavii Manlii Theodori ''
* ''De Consulatu Stilichonis''
* ''Panegyricus de Sexto Consulatu Honorii Augusti''
* ''De Bello Gethico'' ("Sobre a Guerra Gética" of 402-403)
* Lesser poems: ''Phoenix'', ''Epithalamium Palladio et Celerinae''; ''de Magnete''; ''de Crystallo cui aqua inerat''
== Ligaçones sternas ==
=== L testo de Claudiano ===
* [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Claudian/home.html Complete Latin text and English translation] (Platnauer, 1922 at LacusCurtius)
* [http://www.curculio.org/Claudian/index.html Critical edition, Latin] (Michael Hendry)
=== Fuontes secundárias ===
* [http://www.haverford.edu/classics/faculty/bmulligan/claudian/claudian.html Resources for the Study of Claudian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120602085802/http://www.haverford.edu/classics/faculty/bmulligan/claudian/claudian.html |date=2012-06-02 }} (Bret Mulligan)
3hun2e5nv4g1umpjmvspink5jyf9z0y
Arsenio González Álvarez
0
10616
107776
93173
2026-08-11T11:48:40Z
~2026-44023-14
15453
/* Filmografie */
107776
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Biografie
|bgcolour =
|nome = Arsenio González Álvarez
|pseudónimo =
|eimaige = Arsenio González, mayu 2017.jpg
|eimaige_tamanho =
|eimaige_lhegenda = Arsenio González an maio de 2017.
|nome_cumpleto =
|nacimiento_data = {{dni|28|1|1931|sin eidade}}
|nacimiento_lhocal = Perchera, Xixón, [[Stúrias]], [[Spanha]]
|muorte_data = {{Nowrap|{{muorte|18|10|2017|28|1|1931}}}}
|muorte_lhocal = Xixón, Stúrias, Spanha
|residéncia =
|nacionalidade = spanhol
|acupaçon = Ator i dramaturgo
|nome_mai =
|nome_pai =
|parentesco =
|cónjuge =
|filhos =
|anfluéncias =
|anfluenciados =
|prémios =
|religion =
|percipales_trabalhos =
|sítio =
}}
'''Arsenio González Álvarez''' (Perchera, Xixón, 28 de janeiro de 1931 — Xixón, 18 de outubre de 2017) fui un ator de [[triato]] i dramaturgo [[Stúrias|sturiano]].
Ampeçou l sou oufício cumo ator na Sala Buenos Aires an 1951,<ref name=":0">Dento</ref> cul grupo de triato ''Hogar de Pumarín'', i al lhargo de la sue carreira partecipou an bárias cumpanhies cumo la de Rafael Sánchez, l Grupo Talía de Tremañes i Llorea i l Grupo Esquilo de l Agrupamiento Artístico de Xixón. Fui un de ls artífices coincidos de l triato de questumes sturianas i de la recuperaçon an 1986, de la Cumpanhie Sturiana de Quemédias,<ref>{{citar web|títalo=Morrió l'actor Arsenio González, símbolu del teatru asturianu|url=http://www.europapress.es/asturianu/noticia-morrio-lactor-arsenio-gonzalez-simbolu-teatru-asturianu-20171019101103.html|publicado=Europa Press|data=19 de outubre de 2017|lhéngua=sturiano}}</ref> tenendo bencido bários prémios i cunquistado recoincimientos.<ref>{{citar web|redadeiro=Argüelles|purmeiro=J. L.|títalo=|url=l|obra=|data=19 de outubre de 2017|lhéngua=sturiano}}</ref>
Fui un de ls más coincidos atores sturianos na fin de l seclo XX i ampeço de l seclo XXI, pula sue anterpretaçon ne ls papeles caratelísticos, junto cun José Manuel Rodríguez.<ref name=":1">{{citar periódico|títalo=Arsenio González|jornal=La ratonera: Revista asturiana de teatro|data=maio de 2006|númaro=17|páiginas=113|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2244933|arquibourl=http://web.archive.org/web/20070823041852/http://www.la-ratonera.net/numero17/n17_arsenio.html|arquibodata=23 de agosto de 2007|lhéngua=spanhol}}</ref> An 2014 recebiu la chabe de comemoraçon de la Sociadade Giral de Outores i Eiditores an recoincimiento puls sous cinquenta anhos de parcerie.<ref>Tennhue</ref>
Muorriu bítima de leucemia ne l die 18 de outubre de 2017 an Xixón, als uitenta i seis anhos.<ref>{{citar web|redadeiro=Moro|purmeiro=M.|títalo=Fallece a los 86 años el dramaturgo y actor Arsenio González|url=http://www.elcomercio.es/gijon/fallece-anos-dramaturgo-20171019000830-ntvo.html|obra=El Comercio|data=19 de outubre de 2017|lhéngua=spanhol}}</ref>
== Biografie ==
Anque González nó se cunsidraba cumo outor,<ref name=":2">{{citar periódico|purmeiro=José|redadeiro=Neira|títalo=Entrevista a Arsenio González: “Soy más actor que autor”|jornal=La ratonera: Revista asturiana de teatro|data=2013|númaro=37|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4141214|páiginas=114-120|arquibourl=http://web.archive.org/web/20160614180624/http://www.la-ratonera.net/?p=2846|arquibodata=14 de júnio de 2016|lhéngua=spanhol}}</ref> ls sous testos son parte de l patrimonho dramático sturiano.<ref name=":1" /> Screbiu bárias obras de génaro dramático de questumes sturianas, antre quemédias an trés atos (''Asturias patria querida'', ''Hay otros güeyos'', ''La trastá'', ''El tramposu/El boleru de Chano'', ''El tratu de Chiripa'', ''Xiga, el Repe, Y orbayando...'') i sainetes (''Los figos de San Miguel'', ''Güela por necesidá'', ''La declaración''), acolhá de smasiadas stampas i quadros cómicos (''¿Quién manda en casa?'', ''La ludópata'', ''La vieyera'', ''Los décimos'' i ''El recateo'').<ref name=":0" />
La Academie de la Lhéngua Sturiana rializou l salimiento an 1997 na sue coleçon "Mázcara", de l belume ''Tres comedies'' que amostra trés obras de Arsenio González: ''El boleru de Chano'', ''La Declaración'' i ''Los figos de San Miguel''.<ref>{{citar web|títalo=Mázcara|url=http://www.academiadelallingua.com/publicaciones/mazcara/|publicado=Academie de la Lhéngua Sturiana|cunsultadata=19 de febreiro de 2018|lhéngua=sturiano}}</ref>
An 2008, l Grémio de Eiditores de las Stúrias i la Federaçon de Grupos de Triato Amador de l Percipado de las Stúrias (FETEAS) publicórun l títalo ''Teatro en Asturiano'', adonde ancluiu la quemédia oureginal an trés atos de González ''Hay otros güeyos''.<ref>{{citar web|títalo=Textos dramáticos|url=http://www.feteas.org/textos_dramaticos.php|publicado=Federaçon de Associaçones de Triato de l Percipado de las Stúrias|cunsultadata=19 de febreiro de 2018|lhéngua=spanhol}}</ref>
Delantre destas obras hai que çtacar ''La Trastá''<ref>{{citar web|títalo=2009 La Trastá. Obra completa|url=https://www.youtube.com/watch?v=3Cf0Npal_Ww|obra=Cumpanhie Sturiana de Quemédias|publicado=YouTube|data=21 de abril de 2015|lhéngua=sturiano}}</ref> (strenada an 1963) i ''El tramposu''<ref>{{citar web|títalo=2007 El tramposu. Obra completa|url=https://www.youtube.com/watch?v=dCIiaXHbzEY|obra=Cumpanhie Sturiana de Quemédias|publicado=YouTube|data=21 de abril de 2015|lhéngua=sturiano}}</ref> (strenada pula Cumpanhie Sturiana de Quemédias an 2009), cumo eisemplos de la recuperaçon de las formas clássicas de l triato de questumes sturianas na atualidade.
L sainete ''Los figos de San Miguel'' (que junto a ''La declaración'' tamien sue, i ''Pitición de mano'', de Antón de la Braña, repersentou l retorno de la Cumpanhie Sturiana de Quemédias an 1986, pula direçon de Eladio Sánchez), cun más de 125 repersentaçones zde antoce,<ref name=":2" /> i de acuordo cun Xosé Bolado García, ye un de ls triunfos deste tipo de triato de questumes sturianas.<ref>{{citar lhibro|redadeiro=Corrada|nome=Miguel Ramos|títalo=Historia de la lliteratura asturiana|anho=2002|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|isbn=978-84-8168-335-6|url=https://books.google.pt/books?id=7f70fzmWESMC|eiditor=Xosé Bolado García|páigina=708|lhéngua=sturiano|capítulo=El Surdimientu: El Teatru}}</ref>
== Filmografie ==
*''Xicu'l toperu''
*''La neña los mios güeyos''
*''7337''
*''Puntu''
*''Carne de Gallina''
{{Refréncias|quel=2}}
[[Catadorie:Atores]]
[[Catadorie:Scritores de la Spanha]]
[[Catadorie:Stúrias]]
[[Catadorie:Dramaturgos]]
jlpa1qgsf80cjs3ock40o8ca5h14r9i
107777
107776
2026-08-11T11:48:58Z
Quinlan83
11300
Fúrun çfeitas las eidiçones de [[Special:Contributions/~2026-44023-14|~2026-44023-14]] ([[User talk:~2026-44023-14|cumbersa]]) pa la redadeira rebison de [[User:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]]
93173
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Biografie
|bgcolour =
|nome = Arsenio González Álvarez
|pseudónimo =
|eimaige = Arsenio González, mayu 2017.jpg
|eimaige_tamanho =
|eimaige_lhegenda = Arsenio González an maio de 2017.
|nome_cumpleto =
|nacimiento_data = {{dni|28|1|1931|sin eidade}}
|nacimiento_lhocal = Perchera, Xixón, [[Stúrias]], [[Spanha]]
|muorte_data = {{Nowrap|{{muorte|18|10|2017|28|1|1931}}}}
|muorte_lhocal = Xixón, Stúrias, Spanha
|residéncia =
|nacionalidade = spanhol
|acupaçon = Ator i dramaturgo
|nome_mai =
|nome_pai =
|parentesco =
|cónjuge =
|filhos =
|anfluéncias =
|anfluenciados =
|prémios =
|religion =
|percipales_trabalhos =
|sítio =
}}
'''Arsenio González Álvarez''' (Perchera, Xixón, 28 de janeiro de 1931 — Xixón, 18 de outubre de 2017) fui un ator de [[triato]] i dramaturgo [[Stúrias|sturiano]].
Ampeçou l sou oufício cumo ator na Sala Buenos Aires an 1951,<ref name=":0">{{citar web|títalo=Arsenio González|url=http://cia-asturiana.atspace.com/elenco_ars.htm|publicado=Cumpanhie Sturiana de Quemédias|cunsultadata=19 de febreiro de 2018|lhéngua=spanhol}}</ref> cul grupo de triato ''Hogar de Pumarín'', i al lhargo de la sue carreira partecipou an bárias cumpanhies cumo la de Rafael Sánchez, l Grupo Talía de Tremañes i Llorea i l Grupo Esquilo de l Agrupamiento Artístico de Xixón. Fui un de ls artífices coincidos de l triato de questumes sturianas i de la recuperaçon an 1986, de la Cumpanhie Sturiana de Quemédias,<ref>{{citar web|títalo=Morrió l'actor Arsenio González, símbolu del teatru asturianu|url=http://www.europapress.es/asturianu/noticia-morrio-lactor-arsenio-gonzalez-simbolu-teatru-asturianu-20171019101103.html|publicado=Europa Press|data=19 de outubre de 2017|lhéngua=sturiano}}</ref> tenendo bencido bários prémios i cunquistado recoincimientos.<ref>{{citar web|redadeiro=Argüelles|purmeiro=J. L.|títalo=Fallece Arsenio González, la gran "sonrisa" del teatro costumbrista|url=http://www.lne.es/gijon/2017/10/19/fallece-arsenio-gonzalez-gran-sonrisa/2180106.html|obra=La Nueva España|data=19 de outubre de 2017|lhéngua=spanhol}}</ref>
Fui un de ls más coincidos atores sturianos na fin de l seclo XX i ampeço de l seclo XXI, pula sue anterpretaçon ne ls papeles caratelísticos, junto cun José Manuel Rodríguez.<ref name=":1">{{citar periódico|títalo=Arsenio González|jornal=La ratonera: Revista asturiana de teatro|data=maio de 2006|númaro=17|páiginas=113|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2244933|arquibourl=http://web.archive.org/web/20070823041852/http://www.la-ratonera.net/numero17/n17_arsenio.html|arquibodata=23 de agosto de 2007|lhéngua=spanhol}}</ref> An 2014 recebiu la chabe de comemoraçon de la Sociadade Giral de Outores i Eiditores an recoincimiento puls sous cinquenta anhos de parcerie.<ref>{{citar web|títalo=La SGAE lamenta la pérdida de su socio Arsenio González|url=http://www.sgae.es/es-ES/SitePages/EstaPasandoDetalleActualidad.aspx?i=2354&s=5|publicado=Sociadade Giral de Outores i Eiditores|data=19 de outubre de 2017|lhéngua=spanhol}}</ref>
Muorriu bítima de leucemia ne l die 18 de outubre de 2017 an Xixón, als uitenta i seis anhos.<ref>{{citar web|redadeiro=Moro|purmeiro=M.|títalo=Fallece a los 86 años el dramaturgo y actor Arsenio González|url=http://www.elcomercio.es/gijon/fallece-anos-dramaturgo-20171019000830-ntvo.html|obra=El Comercio|data=19 de outubre de 2017|lhéngua=spanhol}}</ref>
== Biografie ==
Anque González nó se cunsidraba cumo outor,<ref name=":2">{{citar periódico|purmeiro=José|redadeiro=Neira|títalo=Entrevista a Arsenio González: “Soy más actor que autor”|jornal=La ratonera: Revista asturiana de teatro|data=2013|númaro=37|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4141214|páiginas=114-120|arquibourl=http://web.archive.org/web/20160614180624/http://www.la-ratonera.net/?p=2846|arquibodata=14 de júnio de 2016|lhéngua=spanhol}}</ref> ls sous testos son parte de l patrimonho dramático sturiano.<ref name=":1" /> Screbiu bárias obras de génaro dramático de questumes sturianas, antre quemédias an trés atos (''Asturias patria querida'', ''Hay otros güeyos'', ''La trastá'', ''El tramposu/El boleru de Chano'', ''El tratu de Chiripa'', ''Xiga, el Repe, Y orbayando...'') i sainetes (''Los figos de San Miguel'', ''Güela por necesidá'', ''La declaración''), acolhá de smasiadas stampas i quadros cómicos (''¿Quién manda en casa?'', ''La ludópata'', ''La vieyera'', ''Los décimos'' i ''El recateo'').<ref name=":0" />
La Academie de la Lhéngua Sturiana rializou l salimiento an 1997 na sue coleçon "Mázcara", de l belume ''Tres comedies'' que amostra trés obras de Arsenio González: ''El boleru de Chano'', ''La Declaración'' i ''Los figos de San Miguel''.<ref>{{citar web|títalo=Mázcara|url=http://www.academiadelallingua.com/publicaciones/mazcara/|publicado=Academie de la Lhéngua Sturiana|cunsultadata=19 de febreiro de 2018|lhéngua=sturiano}}</ref>
An 2008, l Grémio de Eiditores de las Stúrias i la Federaçon de Grupos de Triato Amador de l Percipado de las Stúrias (FETEAS) publicórun l títalo ''Teatro en Asturiano'', adonde ancluiu la quemédia oureginal an trés atos de González ''Hay otros güeyos''.<ref>{{citar web|títalo=Textos dramáticos|url=http://www.feteas.org/textos_dramaticos.php|publicado=Federaçon de Associaçones de Triato de l Percipado de las Stúrias|cunsultadata=19 de febreiro de 2018|lhéngua=spanhol}}</ref>
Delantre destas obras hai que çtacar ''La Trastá''<ref>{{citar web|títalo=2009 La Trastá. Obra completa|url=https://www.youtube.com/watch?v=3Cf0Npal_Ww|obra=Cumpanhie Sturiana de Quemédias|publicado=YouTube|data=21 de abril de 2015|lhéngua=sturiano}}</ref> (strenada an 1963) i ''El tramposu''<ref>{{citar web|títalo=2007 El tramposu. Obra completa|url=https://www.youtube.com/watch?v=dCIiaXHbzEY|obra=Cumpanhie Sturiana de Quemédias|publicado=YouTube|data=21 de abril de 2015|lhéngua=sturiano}}</ref> (strenada pula Cumpanhie Sturiana de Quemédias an 2009), cumo eisemplos de la recuperaçon de las formas clássicas de l triato de questumes sturianas na atualidade.
L sainete ''Los figos de San Miguel'' (que junto a ''La declaración'' tamien sue, i ''Pitición de mano'', de Antón de la Braña, repersentou l retorno de la Cumpanhie Sturiana de Quemédias an 1986, pula direçon de Eladio Sánchez), cun más de 125 repersentaçones zde antoce,<ref name=":2" /> i de acuordo cun Xosé Bolado García, ye un de ls triunfos deste tipo de triato de questumes sturianas.<ref>{{citar lhibro|redadeiro=Corrada|nome=Miguel Ramos|títalo=Historia de la lliteratura asturiana|anho=2002|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|isbn=978-84-8168-335-6|url=https://books.google.pt/books?id=7f70fzmWESMC|eiditor=Xosé Bolado García|páigina=708|lhéngua=sturiano|capítulo=El Surdimientu: El Teatru}}</ref>
== Filmografie ==
*''Xicu'l toperu''
*''La neña los mios güeyos''
*''7337''
*''Puntu''
*''Carne de Gallina''
{{Refréncias|quel=2}}
[[Catadorie:Atores]]
[[Catadorie:Scritores de la Spanha]]
[[Catadorie:Stúrias]]
[[Catadorie:Dramaturgos]]
pelu9s7ohbeh60lvb5hgq5m57uhr9qr
Belize
0
12492
107766
107232
2026-08-10T21:13:32Z
~2026-30875-10
15270
107766
wikitext
text/x-wiki
Belize ye un paíç situado an la costa nordeste de la [[América Central|América central]]. Faç fronteira cun l [[México]] a norte, con l [[Mar de l caribe]] a leste e cun a [[Guatemala]] a oeste i sul. Tamien partilha ua frunteira marítima cun las [[Honduras]] a sudeste. Belize l miembro de la Quemunidade de las Caraíbas i ye considerado parte de la region caribenha i de las históricas Índias Oucidentais Británicas.<ref>Beleza de Belize</ref>
[[Fexeiro:Flag_of_Belize_(16-9).png|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
Belize
Capital: [[Belmopan]]
Maior Cidade: [[Cidade de belize]]
Lhéngua Oficial: [[Anglés]]
Outras Lhénguas: [[Crioulo Belizenho]]
Gentílico: Belizenho, Belizense
Ária: 22 966 km²
Auga: (%):O,7
Moneda: Dólar de Belize
hguz6h8wlg40ms0zfbqubuyl4n8wfk7
Outelizador(a):L Cochino
2
12534
107759
107645
2026-08-10T15:36:58Z
~2026-30875-10
15270
107759
wikitext
text/x-wiki
Oulá pessonal! Bienbenidos al miu outelizador an mirandés.
<big>Páiginas Criadas</big>
[[Lhista de Lhénguas Africanas]]
[[Serra Lhiona]]
[[Diáspora]]
[[Uniqlo]]
[[Ilha de l Sal]]
[[Kotor]]
[[Zanzibar]]
[[Marraquexe]]
[[Agadir]]
[[Ilhas Jónicas]]
[[Corfu]]
[[Canberra]]
[[Toronto]]
[[Ottawa]]
[[Groenlándia]]
[[Zaquintos]]
[[Cefalónia]]
[[Creta]]
[[Mar Jónico]]
jcywt0zshuojlrttgosbpco4y1grzzt
107769
107759
2026-08-11T08:55:21Z
~2026-30875-10
15270
107769
wikitext
text/x-wiki
Oulá pessonal! Bienbenidos al miu outelizador an mirandés.
<big>Páiginas Criadas</big>
[[Lhénguas Africanas]]
[[Serra Lhiona]]
[[Diáspora]]
[[Uniqlo]]
[[Ilha de l Sal]]
[[Kotor]]
[[Zanzibar]]
[[Marraquexe]]
[[Agadir]]
[[Ilhas Jónicas]]
[[Corfu]]
[[Canberra]]
[[Toronto]]
[[Ottawa]]
[[Groenlándia]]
[[Zaquintos]]
[[Cefalónia]]
[[Creta]]
[[Mar Jónico]]
nfwng6g4vngxc6on6fmsn36i9yqqwkg