Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.14
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Londres
0
587
107807
104409
2026-08-12T02:07:24Z
Mr. Lechkar
15241
107807
wikitext
text/x-wiki
'''Londres''' ó '''Lhondres''' (an [[Léngua anglesa|anglés]]: ''London'') ye la capital de la [[Anglaterra]] i de l [[Reino Ounido]]. Amportante hai quaije dous [[milénio]]s, la [[cidade]] ye un de ls maiores centros financeiros de l [[planeta]], la sue partecipaçon na [[política]], na [[cultura]], ne l [[antretenimiento]], na [[moda]] i nas [[arte]]s rateficando la sue ampostura cumo [[cidade global]].
La cidade ye ua de las [[metrópole]]s mais poboadas de la [[Ouropa]]. La sue populaçon ye uas de las mais [[cosmopolita]]s de l [[mundo]], absorbendo la [[cultura]], la [[religion]] i l [[lhéngua]] de ls mais dibersos [[pobo]]s. La cidade ye un punto de lhigaçon anternacional de [[trasporte aéreo]] i un çtino turístico popular, cuntando ícones cumo la casa de l [[Palácio de Westminster|Parlamiento]], la [[Tower Bridge]], l [[Palácio de Buckingham]], l [[Museu Británico]], la [[National Gallery (Londres)|Galerie Nacional]] i, atualmente, l recén reinougurado [[Stádio de Wembley]].
== Stória ==
=== Londres Romana ===
[[Fexeiro:View from the London Eye 10-2003 02.jpg|thumb|left|200px|'''Londres''', capital de l [[Reino Ounido]], bista de la [[London Eye]].]]
La cidade [[Londiniun]] fui fundada puls [[Ampério Romano|Romanos]] na marge norte de l [[riu Tamisa]], an [[43|43 d.C.]]. Nun hai sinales de que tenga eisistido ua cidade [[Celtas|céltica]] antes de la poboaçon romana. La antiga bila se zambolbiu cerca de la [[puonte de Londres]] custruída puls romanos que premetie atrabessar l Tamisa.
Esta fase durou cerca de 17 anhos até la pilhaige puls [[eicenos]], tribo [[Celtas|celta]], liderada pula rainha [[Boadiceia]]. Londres fui reconstruída possiblitando un rápido [[zambolbimiento]] ne ls anhos seguintes. Acradita-se que se tenga tornado la capital de la porbíncia Romana Británica ne l [[seclo II]] sustituindo la antiga capital, [[Colchester]]. Ne l [[seclo II]] Londres era cercada por ua muralha onde hoije queda la ''[[Cidade de Londres|City]]' '. Ne l [[seclo III]] la [[populaçon]] de Londres era de aprossimadamente 45.000 a 60.000 [[habitante]]s. Cul ampeço de l declínio de l [[Ampério Romano]], las tropas fúrun chamadas de buolta al cuntinente i la populaçon de la cidade deminuiu.
=== Anglo-saxones ===
[[Fexeiro:Westminster abbey west.jpg|thumb|right|200px|[[Abadie de Westminster]], que ampeçou a ser custruída por orde de l rei [[anglo-saxon]] [[Eduardo l Cunfessor]].]]
Apuis de la queda de l [[Ampério Romano]], la cidade romana fui praticamente abandonada i ua cidade [[Anglo-saxones|anglo-saxónica]] cun l nome de Lundenwic fui stablecida a cerca dun [[quilómetro]] de la bielha ''Londiniun'' romana, na ária que hoije se chama [[Covent Garden]]. Lundenwic prosperou até [[851]] d.C., quando las ambasones de l [[bikings]] çtruíran la cidade.
An 880, Alfredo spulsa ls Bikings, trasfire l poboado de Lundenwic para drento de las antigas muralhas romanas, que passa la se chamar Ealdwic ("old city" ó "bielha cidade", lugar onde hoije queda Aldwych), nomeia un de sous filhos gobernador de la cidade i probablemente recustrui la antiga puonte romana subre l Tamisa. Dende an delantre, Londres torna-se un amportante centro comercial i ampeça a zambolber sou outo-gobierno oureginal. Apuis de la muorte de l filho de Alfredo, Londres queda subordinada diretamente als reis saxones. Apuis de 930, ls reis saxones ampéçan a reunir alhá l sou cunselho i, an 1000, l Rei Etelredo yá la outeliza cumo la sue percipal capital. La capital anterior era Wincherter, 100 Km a sudoeste de Londres. Dende an delantre, Londres afirma-se defenitibamente cumo la capital de l reino, até ne ls períodos de l domínio de ls bikings (1016 la 1043), de l retorno de la Anglaterra al domínio saxon (1043 a 1066) i de la dinastie normanda (1066 an delantre). An 1016, l rei dinamarqués, Canuto, l grande, cunquista la Anglaterra. La dinastie saxana fui restourada an 1043, por Eduardo l Cunfessor, que ourdenou la custruçon de la Abadie de Westminster (nun cunfundir cula Catedral de Westminster).
=== Período mediebal ===
Apuis de la [[batalha de Hastings]], an [[1066]], ls normandos cunquístan la Anglaterra, colocando un fin na dinastie anglo-saxana. [[Guilherme I de Anglaterra|Guilherme I]] ye coronado rei anglés na recén acabada [[Abadie de Westminster]]. Nesta abadie (nun cunfundir cun la Catedral de Westminster) benirian a ser coronados todos ls reis de la Anglaterra. La residéncia de ls reis de la Anglaterra fui, até la fin de l período normando, l castielho fortaleza de la [[Torre de Londres]], que apuis se tornou ua prison i hoije guarda las jóias de la Corona.
=== Época de ls Tudors (1485-1603) ===
Este período biu trés grandes acuntecimientos: la [[guerra de las rosas]], la reforma religiosa anglesa i l [[período Eilisabetano]]. Até la reforma, buona parte de Londres era acupada por monastérios i outros stablecimientos religiosos. Cula reforma de [[Henrique VIII]], ls monastérios passórun pa outras manos i outras funçones.
Ne l reinado de [[Eisabel I de Anglaterra|Eisabel I]], la populaçon de Londres oumentou de 100.000 a la 200.000 habitantes. Triatos se anstalórun na cidade i [[Shakespeare]] fundou l Globe Theatre. Cul declínio de l porto de [[Antuérpia]], Londres passa a tener un papel financeiro amportante.
=== Época de ls Stuarts (1603-1714) ===
Apuis de la derrota de la [[ambencible armada]] spanhola an [[1588]], ua cierta stablidade política na Anglaterra premetiu a la Londres se zambolber. An [[1603]], l rei [[Jaime I de la Anglaterra|Jaime I]] tentou ouneficar la Anglaterra i la [[Scócia]]. Mas las sues leis anticatólicas l deixórun mui ampopular i ne l die [[6 de nobembre]] de [[1605]] el acabou por sofrer ua tentatiba de assassinato na famosa [[cunspiraçon de la pólbara]]. Jaime I fizo l purmeiro porjeto de ourbanizaçon de la cidade i ne l reinado de [[Charles I]] apareciu l [[Hyde Park]], l purmeiro parque abierto al público de Londres.
Antre [[1665]] i [[1666]], Londres sofriu la grande [[eipidemie]] de la peste bubónica que matou por buolta de 70.000 pessonas (20% de la populaçon). De l die [[2 de setembre]] a la [[5 de setembre]] inda an 1666, l [[Grande Ancéndio de Londres]] çtruiu buona parte de la cidade.
La recustruçon durou dieç anhos i ye obra de l grande arquiteto Christopher Wren, que redeficou muitas eigreijas çtruídas, antre eilhas la [[Catedral de San Paulo (Londres)|Catedral de San Paulo]] (ó Saint Paul's Cathedral), onde hoije çcánsan ls heiróis de la nacion británica. La cidade biu ua grande acelaraçon ne l seclo XVIII i, al ampeço de l seclo XX, Londres era la maior cidade de l mundo.
=== Nacimiento de la Londres moderna ===
[[Fexeiro:Tower Bridge London Feb 2006.jpg|thumb|left|200px|La [[Tower Bridge]] subre l [[riu Tamisa]]]]
An [[1700]] la populaçon de la cidade chegaba la 700.000 habitantes, anque eisistisse ua baixa [[taxa de fertelidade]] habie ua alta taxa de [[eimigraçon]], l que splica l alto númaro de habitantes.
La populaçon recebiu un grande númaro de [[judiu]]s Sepharditas i Ashkenazin de la [[Polónia]] i [[Almanha]] i ua populaçon negra seneficatiba que fui stimada antre 5.000 i 10.000 pessonas, chegando a ser stimada an 20.000 <ref>{{Citation |title=The United kingdom Council for Human Rights. Early Black Settlement in Britain. Chapter 2.Health in the Old Slave Ports |url=http://www.ukcouncilhumanrights.co.uk/webbook-chap2.html |accessdate=2010-03-02 |archivedate=2008-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080828011001/http://www.ukcouncilhumanrights.co.uk/webbook-chap2.html }}</ref>.
An [[1800]] Londres era cunsidrada la maior [[cidade]] de l [[mundo]]. Ua seneficante quemunidade chinesa ampeçaba a nacer. Imigrantes [[andianos]], [[franceses]], [[italianos]], judius i [[negro]]s éran frequentes nas rues de Londres. La populaçon de Londres era, na sue maioria, cumpuosta por mulhieres i moços.<ref>[http://www.oldbaileyonline.org/story/london-life/Population%20History%20of%20London.html A Population Story of London]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.oldbaileyonline.ourg/static/Black.jsp The Black Communities of London]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ne l [[seclo XVIII]], la [[cidade]] custruiu bárias [[puonte]]s que ligarian las dues marges de l [[riu Tamisa]] (Puonte Westminster an [[1750]] i Puonte Blackfriars an [[1769]]). Londres fui al pouco se tornando ua grande cidade ajudada pul oumiento de la eimigraçon rural i eirlandesa i cunsequentemente se tornando ua cidade sin anfra-strutura i sin saneamiento básico decente. An [[1849]], la cidade sofreu cun la eipidemie de [[cólera]] que acabou matando 14.000 pessonas.
An [[1855]], criou-se la Metropolitan Board of Works para fornecer a la cidade [[anfra-strutura]] neçaira la sou crecimiento i un sistema de [[sgoto]] cundizente. An [[1863]], Londres ampeça a custruir l purmeiro [[metro]] de l mundo. Cun l zambolbimiento de ls meios de trasporte, Londres crece i an [[1929]] cunta cun 8,7 milhones de habitantes.
Durante la [[Segunda Guerra Mundial]], Londres fui bumbardeada pula [[Almanha]] l que custou la bida de bários habitantes i deixando muitos zabrigados, çtruindo tamien bárias zonas de la cidade. La recustruçon ne ls anhos [[Década de 1950|50]], [[Década de 1960|60]] i [[Década de 1970|70]] gerou bários stilos arquitetónicos na cidade. Durante las décadas seguintes a la segunda guerra, Londres recebiu bários eimigrantes benidos de países de la [[Commonwealth]], l que fizo de Londres ua de las cidades mais [[cosmopolita]]s de l [[planeta]].
Ne ls anhos 60, Londres se tornou l centro de la moda i cultura. Ne ls anhos [[Década de 1980|80]], cun sou crecimiento eiquenómico, Londres bolta a ser un centro anternacional amportante. Londres tamien quedou coincida por tener sofrido bários ataques terroristas feitos pul [[Eisército Republicano Eirlandés]] até l cessar fuogo de [[1997]] i atualmente por stremistas islámicos cumo ne l die [[7 de júlio]] de [[2005]] (ber: [[Atentado an Londres de 7 de Júlio de 2005]]).
{{wide image|Greenwich Park Vista.jpg|800px|<center>Londres bista a partir de l [[Oubserbatório de Greenwich]]</center>}}
{{wide image|London 360 from St Paul's Cathedral - Sept 2007.jpg|800px|<center>[[Retrato panorámico]] da Londres moderna, bista de la [[Catedral de San Paulo (Londres)|Catedral de San Paulo]].</center>}}
== Administraçon ==
[[Fexeiro:City.hall.london.arp.jpg|thumb|left|200px|La Cámara de Londres]]
La administraçon de Londres ye debedida an dous nibles. Un chamado de Grande Outoridade de Londres i outra cumpuosta puls 33 çtritos (ó bairros). La Greater London Authority (GLA) ye responsable pul zambolbimiento de la cidade, puls serbícios policiales, serbícios de trasporte, de la luita contra ancéndios i zambolbimiento eiquenómico. Ye cumposta pul pursidente de la Cámara i assemblé de Londres. Ls 33 çtritos son cumpostos por 32 "boroughs" (tamien chamado de "councils") i mais la City. Eilhes son responsables por serbícios sociales, scolares antre outros. La City ten la sue própia fuorça policial, la City of London Police andependiente de l restro de la fuorça policial de la cidade.
La GLA queda a cargo de l pursidente de la Cámara. L atual pursidente ye [[Boris Johnson]], tamien [[Jornalismo|jornalista]], de l [[Partido Cunserbador de l Reino Ounido|Partido Cunserbador]] (eileito an 2008).
Londres tamien ye la [[capital]] admenistratiba de l [[Reino Ounido]]. La sede de l goberno británico queda ne l [[Palácio de Westminster]].
=== Çtritos de Londres ===
Debedidos an regiones:
* Londres Central: La "city" ye l percipal çtrito financeiro de Londres i un de ls mais amportantes de l mundo. Ye l çtrito mais moderno de la cidade, cun altos i modernos eidifícios.
* West End: Ye l çtrito de l ócio i compras. La sue zona mais coincida ye [[Trafalgar Square]]. Ten rues famosas de cumpras, la [[Oxford Street]] i la Regent Street. I ls locales de antretenimiento an [[Covent Garden]] i [[Picadilly Circus]]. Parte de West end ye acupada pul [[Soho]], local cheno de restourantes, [[pub]]s, cinemas i lhocales noturnos.
* East End: Cumprende ls çtritos de Whitechapel, Middle End, Bethnal Green, HacKmey, Bow i Poplar.
* West London: Reagrupa zonas residénciales cumo [[Notting Hill]], Knightsbridge i Chelsea (estes dous redadeiros ls lhugares mais caros de Londres).
* East London: Lhocal que stá an recustruçon para receber ls jogos oulímpicos de 2012.
* Docklands: Lhocalizado na eilha de Cani, se zambolbiu a partir de ls anhos 80. L punto mais amportante ye l Canary Wharf, un cumplexo financeiro que ten l eidifício mais alto de la Anglaterra, l Canary Wharf Tower.
* Sul de London: Cumprende çtritos cumo Wimbledon (famoso cumo sede de l houmónimo campeonato de ténis), Bermondsey i Dulwich, la recustruçon de Eilephant and Castle. Outros çtritos: Grenwich (lhocal adonde se ancuntra un obserbatório), [[Brixton]], [[Camberwell]] i Peckhan (estes trés redadeiros lhocal onde se ancóntran çcendentes de eimigrantes afro-caribenhos).
* Norte de Londres: ye la zona cun mais colinas i onde se puode respirar l aire libre dua cidade pequeinha.
== Geografie ==
[[Fexeiro:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|thumb|right|200px|Parlamiento Británico junto al [[Big Ben]]]]
=== Clima ===
L [[clima]] de Londres ye l [[Temperado]] ouceánico, cun [[berones]] raramente calientes (temperatura média de [[júlio]]: 18 °C), assi cumo tamien raramente se bei un [[ambierno]] mui rigoroso (temperatura média de [[janeiro]]: 6 °C) . Ne l berano, las temperaturas ralamente chúben a mais de 33 °C, inda que las altas temperaturas téngan sido recorrientes. La [[temperatura]] mais alta registrada an Londres fui de 38,1 °C an 10 de [[agosto]] de [[2003]], i la mais baixa fui de -21,1 °C an [[dezembre]] de [[1796]].
{| class="wikitable"
! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" | Més
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Janeiro|Jan]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Febreiro|Feb]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Márcio|Már]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Abril|Abr]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Maio|Mai]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Júnio|Jún]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Júlio|Júl]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Agosto|Ago]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Setembre|Set]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Outubre|Out]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Nobembre|Nob]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Dezembre|Dez]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Anho
|-
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Temperatura Mássima [[Celsius|°C]]
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 6,7
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 7,1
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 9,9
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 12,6
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16,3
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 19,3
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21,7
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21,4
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 18,8
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 15
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 10,1
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 7,7
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 13,9
|-
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Temperatura Mínima [[Celsius|°C]]
| style="background: #FFCC66; color: black;" | -0,4
| style="background: #FFCC66; color: black;" | -0,5
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 1,5
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 3,4
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 6,3
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 9,3
| style="background: #FFFF99; color: black;" | 11,3
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 10,9
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 8,8
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 6,4
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 2,8
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 1,3
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 5,2
|-
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Chubas [[Milímetro|mm]]
| style="background: #30FF80;" | 78
| style="background: #30FF80;" | 51
| style="background: #30FF80;" | 61
| style="background: #30FF80;" | 54
| style="background: #30FF80;" | 55
| style="background: #30FF80;" | 57
| style="background: #30FF80;" | 45
| style="background: #30FF80;" | 56
| style="background: #30FF80;" | 68
| style="background: #30FF80;" | 73
| style="background: #30FF80;" | 77
| style="background: #30FF80;" | 79
| style="background: #20E020;" | 62,83
|}
=== Stenson i demografie ===
[[Fexeiro:Location-london.png|200px|thumb|right|Andicaçon an foto de satélite de la posiçon geográfica de Londres.]]
Cula andustrializaçon an marcha, la populaçon de Londres creciu rapidamente atrabeç de l seclo XIX i ampeços de l seclo XX, i chegou a ser la cidade mais poboada ne l mundo até ser ultrapassada por [[Nuoba Iorque]] an [[1925]]. La sue taxa mássima de poboaçon medida atrabeç de l censo fui an [[1939]], Londres era ua cidade pequeinha que cumprendie l que hoije se chama City de Londres ó, mais specificamente, la "city".
Cun ua superfice total de 1.579 quilómetros quadrados i cun 33 çtritos (ancluindo la City), la Londres atual, ó Grande Londres, cunta cun 8.673.713 habitantes (2015), que fázen desta ua de las cidades ouropeias mais poboadas, a la par cun [[Moscobo]], [[Paris]], [[Madrid]] i [[Berlin]]. Stima-se que na sue ária metropolitana bíben de 13 a 14 milhones de pessonas.
=== Etnie ===
Segundo l censo de 2001:
* 71.15% etnie branca (59.79% de ourige británica, 3.07% de ourige eirlandesa i 8.29% outras ouriges cumo polonesa, griega, eitaliana i francesa)
* 12.09% de etnie asiática (Andia, Paquiston, Bangladesh na sue maiorie)
* 10.91% de etnie negra (7% negros-africanos, 4.79% negros-caribenhos i 0.84% de outra ourige)
* 3.15% raça mista
* 1.12% de ourige chinesa
* 1.58% outras ouriges (percipalmente Filipinas, Japon, Bietname)
* 21,8% de ls habitantes de Londres son nacidos fuora de la [[Ounion Ouropeia]]
=== Defrenças hourárias ===
(GMT/UTC +1 ne l biran)
{|
| balign="top" |
* [[África de l Sul]] - [[Cidade de l Cabo]] +2h
* [[Almanha]] - [[Berlin]] +1h
* [[Austrália]] - [[Camberra]] + 10h
* [[Brasil]] - [[Brasília]] -3h
| balign="top" |
* [[Fráncia]] - [[Paris]] +1h
* [[Holanda]] - [[Amesterdan]] +1h
* [[Eitália]] - [[Roma]] +1h
* [[Japon]] - [[Tóquio]] +9h
| balign="top" |
* [[Spanha]] - [[Madrid]] +1h
* [[Suécia]] - [[Stocolmo]] +1h
* [[Noruega]] - [[Oslo]] +1h
* [[Pertual]] - [[Lisboua]] =
| balign="top" |
* [[Stados Ounidos]] - [[Chicago]] -6h
* [[Stados Ounidos]] - [[Los Angeles]] -8h
* [[Stados Ounidos]] - [[Nuoba Iorque]] -5h
* [[Stados Ounidos]] - [[Washington, DC]] -5h
|}
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Canary-wharf-one.jpg|thumb|200px|right|[[Centro financeiro]] de Londres.]]
=== Setor financeiro ===
Londres ye un de l trés percipales [[Centro financeiro|centros financeiros]] de l mundo, sendo l percipal centro financeiro na [[Ouropa]] i l centro líder an negociaçones na [[moneda]] de l [[Ouro]], mesmo stando l Reino Ounido fura de l Ouro. Ls serbícios financeiros, ampregando 311.200 pessonas na region central de Londres, gerórun an [[1999]] ua renda líquida de [[Libra sterlina|£]] 31,2 mil milhones ne l sterior. An Londres eisisten mais de 480 bancos strangeiros. La [[Bolsa de Balores de Londres]] ye ua de las maiores [[Bolsa de balores|bolsas]] de l mundo i la [[Bolsa de Metales de Londres]] (an [[Léngua anglesa|anglés]]: ''London Metal Schange'') ye la maior bolsa de [[metal]]es de l mundo i l centro mundial de negociaçon de metales nó-ferrosos. La mais amportante bolsa de einergie de la Ouropa, la [[Bolsa Anternacional de Petrólio]] (an anglés: ''IPE - Anternational Petrol Schange''), stá localizada an Londres.
Por cima, Londres ye:
* l maior centro mundial de administraçon de [[Fundo de ambestimento|fundos]]
* l centro líder an administraçon de [[Carteira de ambestimentos|carteiras]] nun nacionales para clientes ne l sterior.
* l maior mercado de moneda strangeira
* l maior mercado de balcon de l mundo an negociaçon de [[deribatibo]]s i l segundo maior an negociaçon de feturos i [[oupçones]] an bolsa, atrabeç de la [[Bolsa de Feturos Financeiros Anternacionales de Londres]] (LIFFE)
* l centro mundial para la negociaçon de deribatibos an Ouro
* l maior mercado anternacional de seguros ([[Lloyd's of London]]) i l percipal centro de [[perícia]] pa l mercado de resseguro mundial
* l maior centro anternacional pa l mercado de títalos anternacionales
* l centro global de cumpensaçon para negociaçones anternacionales an metales preciosos, cumo [[ouro]] i [[prata]]
=== Turismo ===
[[Fexeiro:Buckingham Palace, London, England, 24Jan04.jpg|thumb|right|200px|[[Palácio de Buckingham]] atual residéncia rial británica]]
Londres ye un de ls percipales çtinos turísticos de l mundo. Este setor gera de 280.000 la 350.000 ampregos. Aprossimadamente 27 milhones de pessonas bejítan la cidade por anho. L gobierno británico stima que l setor repersenta 10% de l perduto nacional bruto.
Ls percipales puntos turísticos cumprénden las grandes lojas de Oxford Street, lojas de luxo an Knightsbridge i Bond Street (adonde se ancontra la famosa loja de departamiento, Harrod's, i lojas de las grandes girfes), triatos i lhocales cumo l Soho, Covent Garden, Mayfair, Picadilly Circus i Leicester Square. Ls monumientos mais coincidos son la [[Abadie de Westminster]] junto al [[Big Ben]], las [[Casas de l Parlamento]], l [[Madame Tussauds|Museu de Cera Madame Tussaud]], l [[Museu Británico]], l [[Palácio de Buckingham]], l [[Palácio de Kensington]], l [[Palácio de St. James]], l [[Royal Albert Hall]], la [[Tower Bridge]], la [[Torre de Londres]], l [[London Eye]] la [[Catedral de San Paulo (Londres)|Catedral de San Paulo]], la [[National Gallery (Londres)|National Gallery]], la [[Tate Gallery]] i [[Parques Reales de Londres]] (antre eilhes l [[Hyde Park]]).
== Trasportes ==
Londres ye ua grande cidade an que la eficiéncia de ls trasportes ye eissencial na eiquenomie. La circulaçon altemoble ye taxada segundo l sistema de [[Portaige ourbana de Londres]] zde 2003.
Ls trasportes an Londres son geridos por ua ampresa statal, la [[Trasportes de Londres]]. Esta ancontra-se ourganizada an seçones, cada qual responsable por un meio de trasporte: [[metropolitano]], [[outocarros]]s, [[Docklands Light Railway]], etc.
=== Ferrobiário ===
La London Underground (chamada de "The Tube") fui la purmeira rede de metro que se custrui na Ouropa i ye ua de las maiores redes de l mundo. Ampeçou a funcionar ne l die [[10 de janeiro]] de [[1863]] sendo chamada na época de Metropolitan Railway, donde se oureginou l moderno termo metropolitano ó simplesmente "metro". L metro de Londres ten 274 staçones debedidas an 12 linhas i an 408 km.
Londres stá ounida a la rede ferrobiária nacional, a la [[Ouropa]] i a la todos aeroportos. Ten cerca de 50 staçones ferrobiárias dezeminadas pula cidade. Ls camboios i staçones de Londres stan cuntrolados por dibersas ampresas pribatizadas. Antre las maiores i mais famosas staçones çtácan-se las:
* Charing Cross
* London Bridge
* Paddington: lhigada al aeropoerto de Heathrow
* Vitoria Station: lhigada al aeroporto de Gatwick
* Liverpool Street: lhigada al aeroporto de Stansted, Southend i City
* King's Cross: lhigada al aeroporto de Luton
* Waterloo: l camboio [[Ourotúnel]], lhiga Londres la [[Paris]] i a la [[Ouropa]].
=== Rodobiário ===
[[Fexeiro:Routemaster.JPG|thumb|right|200px|L simbólico outocarro burmeilho
de dous andares chamado de Routemaster]]
La rede de outocarros de la cidade funciona por 24 horas seguidas i carrégan mais passageiros de l que l metro. Ten 700 rotas spalhadas pula cidade. Assi cumo ls carros de praça, l outocarro son un simblo de la cidade percipalmente ls de dous andares.
L carro de praça preto de Londres, chamado de cab, ye un de l simblos de la cidade. L purmeiro carro de praça motorizado de Londres lançado an [[1897]] chamado "Bersey", era alimentado por einergie eilétrica i era chamado "Hummingbird" (colibrí) por sou rugído, mas la outonomie de l beiclo era demasiado limitada. An [[1903]] fúrun antroduzidos ls purmeiros carros de praça a gasolina, de ls quales l purmeiro eisemplo ye la "Prunel", de porduçon francesa.
La berson moderna de l "Black Cabs" ye chamada "TX1", que sigue la linha de l bielho "FX4" mas cun un anterior mui mais moderno. Apesar de l nome, hoije an die, ls black cabs puoden ser tamien berdes, rosas, amarielhos ó azules.
=== Aéreo ===
Londres ten seis aeroportos:
* [[Aeroporto de Londres Heathrow]]: L maior i percipal aeroporto para bolos anternacionales de Londres. Ten quatro treminales i l quinto an custruçon. Queda a 24 km de la cidade de Londres.
* [[Aeroporto Anternacional de Londres|Gatwick]]: Ye l segundo mais amportante. Ten dous treminales. Queda a 48 km de Londres.
* Stansted: Ousado mais para biaiges anternas. Queda a 56 km de la cidade.
* Luton: Ousado para bolos anternos i bos anternacionales de baixo custo. Queda a 56 km al norte de Londres.
* City: Para biaiges pribadas. Queda a 10 km de l centro de Londres.
* Southend: Ye l mais pequeinho i mais loinge aeroporto de Londres, queda a 64 km de l centro de la cidade. Ten pouco mobimiento.
== Cultura ==
=== Eiducaçon ===
Londres ten bárias ounibersidades. Cun 125.000 studantes, la [[Ounibersidade de Londres]] ye la maior de l [[Reino Ounido]] i de la Ouropa. Eilha cumprende bárias faculdades i anstitutos. Outras ounibersidades an Londres son la City University, University Brunel, la London Metropolitan University, Middlesex University, UEL, University of Westminster i London South Bank University.
=== Literatura ===
Bários scritores bibírun i anspirórun-se an Londres nas sues obras. Cumo testemunha ocular, [[Samuel Pepys]] screbiu subre la eipidemie de peste i l grande ancéndio. [[Charles Dickenes]] retrata an sous libros la época bitoriana.
=== Artes dramáticas ===
[[Fexeiro:Globe theatre london.jpg|thumb|left|200px|[[Globe Theatre]] de [[William Shakespeare|Shakespeare]]]].
[[William Shakespeare|Shakespeare]] passou grande parte de la sue bida na cidade i fundou l [[Globe Theatre]]. Assi cumo sou cuntemporáneo, l dramaturgo [[Ben Jonson]]. Londres abriga bárias scuolas de artes dramáticas: Central School of Speech and Drama (que tubo cumo studantes Judi Dench i [[Laurence Olivier]]), London Academy of Music and Dramatic Art i la prestigiosa Royal Academy of Dramatic Art (que tubo cumo studantes [[Joan Collins]] i [[Roger More]]).
La cidade abriga inda alguns stúdios de cinema, de ls quales se çtaca Pinewood fundado an [[1934]] adonde fúrun feitos bários filmes de l agente 007.
=== Música ===
Londres abriga bárias casas de spetaclo musical cumo l [[Royal Albert Hall]], Barbican Arts Centre antre outros. Ten la [[Ourquestra Filarmónica de Londres]] cun sede ne l Royal Festival Hall. Ten l [[Royal Ballet]] cun sede na [[Royal Oupera House]].
Ls cuncertos de música pop/rock acunten giralmente an Earls Cort ó na Wembley Arena. La cidade ye sede de l purmeiro [[Hard Rock Café]] de l mundo i de l famoso stúdio [[Abbey Road Studios]]
=== Çporto ===
Londres fui sede dues bezes de ls jogos oulímpicos, an [[1908]] i [[1948]]. An [[2005]], Londres fui scolhida pula terceira beç para sediar ls jogos oulímpicos, l que acunterá an [[2012]].
Na cidade de Londres localiza-se l [[Stádio de Wembley]] (stádio de futebol) custruído an [[1924]], que hoije ye un de ls maiores stádios de futebol de l mundo i l mais moderno ja custruído. La cidade abriga inda 12 clubes de futebol porfissional, sendo que cinco deilhes atuan na purmeira debison de l campeonato anglés i ténen milhares de torcedores al redor de l mundo. Son eilhes l [[Arsenal]], [[Fulhan]], [[Tottengan Hotspur]], [[West Ham United]] i [[Chelsea]]. Outros clubes de la cidade son l Charlton Athletic i Crystal Palace, que atualmente stan a çputar la segunda debison.
L filme "Green Street Holigans" retrata mui bien cumo funciona l die a die de las firmas (claques ourganizadas) de ls clubes londrinos. L filme quedou mundialmente famoso apuis de sou lançamiento i ye cunsidrado un de ls mais bien sucedidos subre futebol.
Londres ye sede tamien dua de las mais famosas cumpetiçones çportibas de ténis. L [[Torneio de Wimbledon]] çputado ne l All England Club ne l subúrbio de la cidade.
{{Commons1|London}}
{{Wikiquote|Londres}}
== {{Lhigaçones Sternas}} ==
* [http://www.museumoflondon.org.uk/SMOLsite/ Museu de Londres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060221201645/http://www.museumoflondon.org.uk/SMOLsite/ |date=2006-02-21 }}
* [http://www.london.gov.uk/ Gobierno de Londres]
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Cidades de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Capitales de la Ouropa]]
orik2giys3hiwyf9zembac0uyufkvn1
107808
107807
2026-08-12T02:12:44Z
Mr. Lechkar
15241
107808
wikitext
text/x-wiki
'''Londres''' ó '''Lhondres''' (an [[Léngua anglesa|anglés]]: ''London'') ye la capital de la [[Anglaterra]] i de l [[Reino Ounido]]. Amportante hai quaije dous [[milénio]]s, la [[cidade]] ye un de ls maiores centros financeiros de l [[planeta]], la sue partecipaçon na [[política]], na [[cultura]], ne l [[antretenimiento]], na [[moda]] i nas [[arte]]s dando-le ũa ampostura cumo [[cidade global]].
La cidade ye ua de las [[metrópole]]s mais poboadas de la [[Ouropa]]. La sue populaçon ye uas de las mais [[cosmopolita]]s de l [[mundo]], absorbendo la [[cultura]], la [[religion]] i l [[lhéngua]] de ls mais dibersos [[pobo]]s. La cidade ye un punto de lhigaçon anternacional de [[trasporte aéreo]] i un çtino turístico popular, cuntando ícones cumo la casa de l [[Palácio de Westminster|Parlamiento]], la [[Tower Bridge]], l [[Palácio de Buckingham]], l [[Museu Británico]], la [[National Gallery (Londres)|Galerie Nacional]] i, atualmente, l recén reinougurado [[Stádio de Wembley]].
== Stória ==
=== Londres Romana ===
[[Fexeiro:View from the London Eye 10-2003 02.jpg|thumb|left|200px|'''Londres''', capital de l [[Reino Ounido]], bista de la [[London Eye]].]]
La cidade [[Londiniun]] fui fundada puls [[Ampério Romano|Romanos]] na marge norte de l [[riu Tamisa]], an [[43|43 d.C.]]. Nun hai sinales de que tenga eisistido ua cidade [[Celtas|céltica]] antes de la poboaçon romana. La antiga bila se zambolbiu cerca de la [[puonte de Londres]] custruída puls romanos que premetie atrabessar l Tamisa.
Esta fase durou cerca de 17 anhos até la pilhaige puls [[eicenos]], tribo [[Celtas|celta]], liderada pula rainha [[Boadiceia]]. Londres fui reconstruída possiblitando un rápido [[zambolbimiento]] ne ls anhos seguintes. Acradita-se que se tenga tornado la capital de la porbíncia Romana Británica ne l [[seclo II]] sustituindo la antiga capital, [[Colchester]]. Ne l [[seclo II]] Londres era cercada por ua muralha onde hoije queda la ''[[Cidade de Londres|City]]' '. Ne l [[seclo III]] la [[populaçon]] de Londres era de aprossimadamente 45.000 a 60.000 [[habitante]]s. Cul ampeço de l declínio de l [[Ampério Romano]], las tropas fúrun chamadas de buolta al cuntinente i la populaçon de la cidade deminuiu.
=== Anglo-saxones ===
[[Fexeiro:Westminster abbey west.jpg|thumb|right|200px|[[Abadie de Westminster]], que ampeçou a ser custruída por orde de l rei [[anglo-saxon]] [[Eduardo l Cunfessor]].]]
Apuis de la queda de l [[Ampério Romano]], la cidade romana fui praticamente abandonada i ua cidade [[Anglo-saxones|anglo-saxónica]] cun l nome de Lundenwic fui stablecida a cerca dun [[quilómetro]] de la bielha ''Londiniun'' romana, na ária que hoije se chama [[Covent Garden]]. Lundenwic prosperou até [[851]] d.C., quando las ambasones de l [[bikings]] çtruíran la cidade.
An 880, Alfredo spulsa ls Bikings, trasfire l poboado de Lundenwic para drento de las antigas muralhas romanas, que passa la se chamar Ealdwic ("old city" ó "bielha cidade", lugar onde hoije queda Aldwych), nomeia un de sous filhos gobernador de la cidade i probablemente recustrui la antiga puonte romana subre l Tamisa. Dende an delantre, Londres torna-se un amportante centro comercial i ampeça a zambolber sou outo-gobierno oureginal. Apuis de la muorte de l filho de Alfredo, Londres queda subordinada diretamente als reis saxones. Apuis de 930, ls reis saxones ampéçan a reunir alhá l sou cunselho i, an 1000, l Rei Etelredo yá la outeliza cumo la sue percipal capital. La capital anterior era Wincherter, 100 Km a sudoeste de Londres. Dende an delantre, Londres afirma-se defenitibamente cumo la capital de l reino, até ne ls períodos de l domínio de ls bikings (1016 la 1043), de l retorno de la Anglaterra al domínio saxon (1043 a 1066) i de la dinastie normanda (1066 an delantre). An 1016, l rei dinamarqués, Canuto, l grande, cunquista la Anglaterra. La dinastie saxana fui restourada an 1043, por Eduardo l Cunfessor, que ourdenou la custruçon de la Abadie de Westminster (nun cunfundir cula Catedral de Westminster).
=== Período mediebal ===
Apuis de la [[batalha de Hastings]], an [[1066]], ls normandos cunquístan la Anglaterra, colocando un fin na dinastie anglo-saxana. [[Guilherme I de Anglaterra|Guilherme I]] ye coronado rei anglés na recén acabada [[Abadie de Westminster]]. Nesta abadie (nun cunfundir cun la Catedral de Westminster) benirian a ser coronados todos ls reis de la Anglaterra. La residéncia de ls reis de la Anglaterra fui, até la fin de l período normando, l castielho fortaleza de la [[Torre de Londres]], que apuis se tornou ua prison i hoije guarda las jóias de la Corona.
=== Época de ls Tudors (1485-1603) ===
Este período biu trés grandes acuntecimientos: la [[guerra de las rosas]], la reforma religiosa anglesa i l [[período Eilisabetano]]. Até la reforma, buona parte de Londres era acupada por monastérios i outros stablecimientos religiosos. Cula reforma de [[Henrique VIII]], ls monastérios passórun pa outras manos i outras funçones.
Ne l reinado de [[Eisabel I de Anglaterra|Eisabel I]], la populaçon de Londres oumentou de 100.000 a la 200.000 habitantes. Triatos se anstalórun na cidade i [[Shakespeare]] fundou l Globe Theatre. Cul declínio de l porto de [[Antuérpia]], Londres passa a tener un papel financeiro amportante.
=== Época de ls Stuarts (1603-1714) ===
Apuis de la derrota de la [[ambencible armada]] spanhola an [[1588]], ua cierta stablidade política na Anglaterra premetiu a la Londres se zambolber. An [[1603]], l rei [[Jaime I de la Anglaterra|Jaime I]] tentou ouneficar la Anglaterra i la [[Scócia]]. Mas las sues leis anticatólicas l deixórun mui ampopular i ne l die [[6 de nobembre]] de [[1605]] el acabou por sofrer ua tentatiba de assassinato na famosa [[cunspiraçon de la pólbara]]. Jaime I fizo l purmeiro porjeto de ourbanizaçon de la cidade i ne l reinado de [[Charles I]] apareciu l [[Hyde Park]], l purmeiro parque abierto al público de Londres.
Antre [[1665]] i [[1666]], Londres sofriu la grande [[eipidemie]] de la peste bubónica que matou por buolta de 70.000 pessonas (20% de la populaçon). De l die [[2 de setembre]] a la [[5 de setembre]] inda an 1666, l [[Grande Ancéndio de Londres]] çtruiu buona parte de la cidade.
La recustruçon durou dieç anhos i ye obra de l grande arquiteto Christopher Wren, que redeficou muitas eigreijas çtruídas, antre eilhas la [[Catedral de San Paulo (Londres)|Catedral de San Paulo]] (ó Saint Paul's Cathedral), onde hoije çcánsan ls heiróis de la nacion británica. La cidade biu ua grande acelaraçon ne l seclo XVIII i, al ampeço de l seclo XX, Londres era la maior cidade de l mundo.
=== Nacimiento de la Londres moderna ===
[[Fexeiro:Tower Bridge London Feb 2006.jpg|thumb|left|200px|La [[Tower Bridge]] subre l [[riu Tamisa]]]]
An [[1700]] la populaçon de la cidade chegaba la 700.000 habitantes, anque eisistisse ua baixa [[taxa de fertelidade]] habie ua alta taxa de [[eimigraçon]], l que splica l alto númaro de habitantes.
La populaçon recebiu un grande númaro de [[judiu]]s Sepharditas i Ashkenazin de la [[Polónia]] i [[Almanha]] i ua populaçon negra seneficatiba que fui stimada antre 5.000 i 10.000 pessonas, chegando a ser stimada an 20.000 <ref>{{Citation |title=The United kingdom Council for Human Rights. Early Black Settlement in Britain. Chapter 2.Health in the Old Slave Ports |url=http://www.ukcouncilhumanrights.co.uk/webbook-chap2.html |accessdate=2010-03-02 |archivedate=2008-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080828011001/http://www.ukcouncilhumanrights.co.uk/webbook-chap2.html }}</ref>.
An [[1800]] Londres era cunsidrada la maior [[cidade]] de l [[mundo]]. Ua seneficante quemunidade chinesa ampeçaba a nacer. Imigrantes [[andianos]], [[franceses]], [[italianos]], judius i [[negro]]s éran frequentes nas rues de Londres. La populaçon de Londres era, na sue maioria, cumpuosta por mulhieres i moços.<ref>[http://www.oldbaileyonline.org/story/london-life/Population%20History%20of%20London.html A Population Story of London]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.oldbaileyonline.ourg/static/Black.jsp The Black Communities of London]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ne l [[seclo XVIII]], la [[cidade]] custruiu bárias [[puonte]]s que ligarian las dues marges de l [[riu Tamisa]] (Puonte Westminster an [[1750]] i Puonte Blackfriars an [[1769]]). Londres fui al pouco se tornando ua grande cidade ajudada pul oumiento de la eimigraçon rural i eirlandesa i cunsequentemente se tornando ua cidade sin anfra-strutura i sin saneamiento básico decente. An [[1849]], la cidade sofreu cun la eipidemie de [[cólera]] que acabou matando 14.000 pessonas.
An [[1855]], criou-se la Metropolitan Board of Works para fornecer a la cidade [[anfra-strutura]] neçaira la sou crecimiento i un sistema de [[sgoto]] cundizente. An [[1863]], Londres ampeça a custruir l purmeiro [[metro]] de l mundo. Cun l zambolbimiento de ls meios de trasporte, Londres crece i an [[1929]] cunta cun 8,7 milhones de habitantes.
Durante la [[Segunda Guerra Mundial]], Londres fui bumbardeada pula [[Almanha]] l que custou la bida de bários habitantes i deixando muitos zabrigados, çtruindo tamien bárias zonas de la cidade. La recustruçon ne ls anhos [[Década de 1950|50]], [[Década de 1960|60]] i [[Década de 1970|70]] gerou bários stilos arquitetónicos na cidade. Durante las décadas seguintes a la segunda guerra, Londres recebiu bários eimigrantes benidos de países de la [[Commonwealth]], l que fizo de Londres ua de las cidades mais [[cosmopolita]]s de l [[planeta]].
Ne ls anhos 60, Londres se tornou l centro de la moda i cultura. Ne ls anhos [[Década de 1980|80]], cun sou crecimiento eiquenómico, Londres bolta a ser un centro anternacional amportante. Londres tamien quedou coincida por tener sofrido bários ataques terroristas feitos pul [[Eisército Republicano Eirlandés]] até l cessar fuogo de [[1997]] i atualmente por stremistas islámicos cumo ne l die [[7 de júlio]] de [[2005]] (ber: [[Atentado an Londres de 7 de Júlio de 2005]]).
{{wide image|Greenwich Park Vista.jpg|800px|<center>Londres bista a partir de l [[Oubserbatório de Greenwich]]</center>}}
{{wide image|London 360 from St Paul's Cathedral - Sept 2007.jpg|800px|<center>[[Retrato panorámico]] da Londres moderna, bista de la [[Catedral de San Paulo (Londres)|Catedral de San Paulo]].</center>}}
== Administraçon ==
[[Fexeiro:City.hall.london.arp.jpg|thumb|left|200px|La Cámara de Londres]]
La administraçon de Londres ye debedida an dous nibles. Un chamado de Grande Outoridade de Londres i outra cumpuosta puls 33 çtritos (ó bairros). La Greater London Authority (GLA) ye responsable pul zambolbimiento de la cidade, puls serbícios policiales, serbícios de trasporte, de la luita contra ancéndios i zambolbimiento eiquenómico. Ye cumposta pul pursidente de la Cámara i assemblé de Londres. Ls 33 çtritos son cumpostos por 32 "boroughs" (tamien chamado de "councils") i mais la City. Eilhes son responsables por serbícios sociales, scolares antre outros. La City ten la sue própia fuorça policial, la City of London Police andependiente de l restro de la fuorça policial de la cidade.
La GLA queda a cargo de l pursidente de la Cámara. L atual pursidente ye [[Boris Johnson]], tamien [[Jornalismo|jornalista]], de l [[Partido Cunserbador de l Reino Ounido|Partido Cunserbador]] (eileito an 2008).
Londres tamien ye la [[capital]] admenistratiba de l [[Reino Ounido]]. La sede de l goberno británico queda ne l [[Palácio de Westminster]].
=== Çtritos de Londres ===
Debedidos an regiones:
* Londres Central: La "city" ye l percipal çtrito financeiro de Londres i un de ls mais amportantes de l mundo. Ye l çtrito mais moderno de la cidade, cun altos i modernos eidifícios.
* West End: Ye l çtrito de l ócio i compras. La sue zona mais coincida ye [[Trafalgar Square]]. Ten rues famosas de cumpras, la [[Oxford Street]] i la Regent Street. I ls locales de antretenimiento an [[Covent Garden]] i [[Picadilly Circus]]. Parte de West end ye acupada pul [[Soho]], local cheno de restourantes, [[pub]]s, cinemas i lhocales noturnos.
* East End: Cumprende ls çtritos de Whitechapel, Middle End, Bethnal Green, HacKmey, Bow i Poplar.
* West London: Reagrupa zonas residénciales cumo [[Notting Hill]], Knightsbridge i Chelsea (estes dous redadeiros ls lhugares mais caros de Londres).
* East London: Lhocal que stá an recustruçon para receber ls jogos oulímpicos de 2012.
* Docklands: Lhocalizado na eilha de Cani, se zambolbiu a partir de ls anhos 80. L punto mais amportante ye l Canary Wharf, un cumplexo financeiro que ten l eidifício mais alto de la Anglaterra, l Canary Wharf Tower.
* Sul de London: Cumprende çtritos cumo Wimbledon (famoso cumo sede de l houmónimo campeonato de ténis), Bermondsey i Dulwich, la recustruçon de Eilephant and Castle. Outros çtritos: Grenwich (lhocal adonde se ancuntra un obserbatório), [[Brixton]], [[Camberwell]] i Peckhan (estes trés redadeiros lhocal onde se ancóntran çcendentes de eimigrantes afro-caribenhos).
* Norte de Londres: ye la zona cun mais colinas i onde se puode respirar l aire libre dua cidade pequeinha.
== Geografie ==
[[Fexeiro:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|thumb|right|200px|Parlamiento Británico junto al [[Big Ben]]]]
=== Clima ===
L [[clima]] de Londres ye l [[Temperado]] ouceánico, cun [[berones]] raramente calientes (temperatura média de [[júlio]]: 18 °C), assi cumo tamien raramente se bei un [[ambierno]] mui rigoroso (temperatura média de [[janeiro]]: 6 °C) . Ne l berano, las temperaturas ralamente chúben a mais de 33 °C, inda que las altas temperaturas téngan sido recorrientes. La [[temperatura]] mais alta registrada an Londres fui de 38,1 °C an 10 de [[agosto]] de [[2003]], i la mais baixa fui de -21,1 °C an [[dezembre]] de [[1796]].
{| class="wikitable"
! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" | Més
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Janeiro|Jan]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Febreiro|Feb]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Márcio|Már]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Abril|Abr]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Maio|Mai]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Júnio|Jún]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Júlio|Júl]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Agosto|Ago]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Setembre|Set]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Outubre|Out]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Nobembre|Nob]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Dezembre|Dez]]
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Anho
|-
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Temperatura Mássima [[Celsius|°C]]
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 6,7
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 7,1
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 9,9
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 12,6
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16,3
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 19,3
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21,7
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21,4
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 18,8
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 15
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 10,1
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 7,7
| style="background: #FF8000; color:#000000;" | 13,9
|-
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Temperatura Mínima [[Celsius|°C]]
| style="background: #FFCC66; color: black;" | -0,4
| style="background: #FFCC66; color: black;" | -0,5
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 1,5
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 3,4
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 6,3
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 9,3
| style="background: #FFFF99; color: black;" | 11,3
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 10,9
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 8,8
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 6,4
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 2,8
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 1,3
| style="background: #FFCC66; color: black;" | 5,2
|-
! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Chubas [[Milímetro|mm]]
| style="background: #30FF80;" | 78
| style="background: #30FF80;" | 51
| style="background: #30FF80;" | 61
| style="background: #30FF80;" | 54
| style="background: #30FF80;" | 55
| style="background: #30FF80;" | 57
| style="background: #30FF80;" | 45
| style="background: #30FF80;" | 56
| style="background: #30FF80;" | 68
| style="background: #30FF80;" | 73
| style="background: #30FF80;" | 77
| style="background: #30FF80;" | 79
| style="background: #20E020;" | 62,83
|}
=== Stenson i demografie ===
[[Fexeiro:Location-london.png|200px|thumb|right|Andicaçon an foto de satélite de la posiçon geográfica de Londres.]]
Cula andustrializaçon an marcha, la populaçon de Londres creciu rapidamente atrabeç de l seclo XIX i ampeços de l seclo XX, i chegou a ser la cidade mais poboada ne l mundo até ser ultrapassada por [[Nuoba Iorque]] an [[1925]]. La sue taxa mássima de poboaçon medida atrabeç de l censo fui an [[1939]], Londres era ua cidade pequeinha que cumprendie l que hoije se chama City de Londres ó, mais specificamente, la "city".
Cun ua superfice total de 1.579 quilómetros quadrados i cun 33 çtritos (ancluindo la City), la Londres atual, ó Grande Londres, cunta cun 8.673.713 habitantes (2015), que fázen desta ua de las cidades ouropeias mais poboadas, a la par cun [[Moscobo]], [[Paris]], [[Madrid]] i [[Berlin]]. Stima-se que na sue ária metropolitana bíben de 13 a 14 milhones de pessonas.
=== Etnie ===
Segundo l censo de 2001:
* 71.15% etnie branca (59.79% de ourige británica, 3.07% de ourige eirlandesa i 8.29% outras ouriges cumo polonesa, griega, eitaliana i francesa)
* 12.09% de etnie asiática (Andia, Paquiston, Bangladesh na sue maiorie)
* 10.91% de etnie negra (7% negros-africanos, 4.79% negros-caribenhos i 0.84% de outra ourige)
* 3.15% raça mista
* 1.12% de ourige chinesa
* 1.58% outras ouriges (percipalmente Filipinas, Japon, Bietname)
* 21,8% de ls habitantes de Londres son nacidos fuora de la [[Ounion Ouropeia]]
=== Defrenças hourárias ===
(GMT/UTC +1 ne l biran)
{|
| balign="top" |
* [[África de l Sul]] - [[Cidade de l Cabo]] +2h
* [[Almanha]] - [[Berlin]] +1h
* [[Austrália]] - [[Camberra]] + 10h
* [[Brasil]] - [[Brasília]] -3h
| balign="top" |
* [[Fráncia]] - [[Paris]] +1h
* [[Holanda]] - [[Amesterdan]] +1h
* [[Eitália]] - [[Roma]] +1h
* [[Japon]] - [[Tóquio]] +9h
| balign="top" |
* [[Spanha]] - [[Madrid]] +1h
* [[Suécia]] - [[Stocolmo]] +1h
* [[Noruega]] - [[Oslo]] +1h
* [[Pertual]] - [[Lisboua]] =
| balign="top" |
* [[Stados Ounidos]] - [[Chicago]] -6h
* [[Stados Ounidos]] - [[Los Angeles]] -8h
* [[Stados Ounidos]] - [[Nuoba Iorque]] -5h
* [[Stados Ounidos]] - [[Washington, DC]] -5h
|}
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Canary-wharf-one.jpg|thumb|200px|right|[[Centro financeiro]] de Londres.]]
=== Setor financeiro ===
Londres ye un de l trés percipales [[Centro financeiro|centros financeiros]] de l mundo, sendo l percipal centro financeiro na [[Ouropa]] i l centro líder an negociaçones na [[moneda]] de l [[Ouro]], mesmo stando l Reino Ounido fura de l Ouro. Ls serbícios financeiros, ampregando 311.200 pessonas na region central de Londres, gerórun an [[1999]] ua renda líquida de [[Libra sterlina|£]] 31,2 mil milhones ne l sterior. An Londres eisisten mais de 480 bancos strangeiros. La [[Bolsa de Balores de Londres]] ye ua de las maiores [[Bolsa de balores|bolsas]] de l mundo i la [[Bolsa de Metales de Londres]] (an [[Léngua anglesa|anglés]]: ''London Metal Schange'') ye la maior bolsa de [[metal]]es de l mundo i l centro mundial de negociaçon de metales nó-ferrosos. La mais amportante bolsa de einergie de la Ouropa, la [[Bolsa Anternacional de Petrólio]] (an anglés: ''IPE - Anternational Petrol Schange''), stá localizada an Londres.
Por cima, Londres ye:
* l maior centro mundial de administraçon de [[Fundo de ambestimento|fundos]]
* l centro líder an administraçon de [[Carteira de ambestimentos|carteiras]] nun nacionales para clientes ne l sterior.
* l maior mercado de moneda strangeira
* l maior mercado de balcon de l mundo an negociaçon de [[deribatibo]]s i l segundo maior an negociaçon de feturos i [[oupçones]] an bolsa, atrabeç de la [[Bolsa de Feturos Financeiros Anternacionales de Londres]] (LIFFE)
* l centro mundial para la negociaçon de deribatibos an Ouro
* l maior mercado anternacional de seguros ([[Lloyd's of London]]) i l percipal centro de [[perícia]] pa l mercado de resseguro mundial
* l maior centro anternacional pa l mercado de títalos anternacionales
* l centro global de cumpensaçon para negociaçones anternacionales an metales preciosos, cumo [[ouro]] i [[prata]]
=== Turismo ===
[[Fexeiro:Buckingham Palace, London, England, 24Jan04.jpg|thumb|right|200px|[[Palácio de Buckingham]] atual residéncia rial británica]]
Londres ye un de ls percipales çtinos turísticos de l mundo. Este setor gera de 280.000 la 350.000 ampregos. Aprossimadamente 27 milhones de pessonas bejítan la cidade por anho. L gobierno británico stima que l setor repersenta 10% de l perduto nacional bruto.
Ls percipales puntos turísticos cumprénden las grandes lojas de Oxford Street, lojas de luxo an Knightsbridge i Bond Street (adonde se ancontra la famosa loja de departamiento, Harrod's, i lojas de las grandes girfes), triatos i lhocales cumo l Soho, Covent Garden, Mayfair, Picadilly Circus i Leicester Square. Ls monumientos mais coincidos son la [[Abadie de Westminster]] junto al [[Big Ben]], las [[Casas de l Parlamento]], l [[Madame Tussauds|Museu de Cera Madame Tussaud]], l [[Museu Británico]], l [[Palácio de Buckingham]], l [[Palácio de Kensington]], l [[Palácio de St. James]], l [[Royal Albert Hall]], la [[Tower Bridge]], la [[Torre de Londres]], l [[London Eye]] la [[Catedral de San Paulo (Londres)|Catedral de San Paulo]], la [[National Gallery (Londres)|National Gallery]], la [[Tate Gallery]] i [[Parques Reales de Londres]] (antre eilhes l [[Hyde Park]]).
== Trasportes ==
Londres ye ua grande cidade an que la eficiéncia de ls trasportes ye eissencial na eiquenomie. La circulaçon altemoble ye taxada segundo l sistema de [[Portaige ourbana de Londres]] zde 2003.
Ls trasportes an Londres son geridos por ua ampresa statal, la [[Trasportes de Londres]]. Esta ancontra-se ourganizada an seçones, cada qual responsable por un meio de trasporte: [[metropolitano]], [[outocarros]]s, [[Docklands Light Railway]], etc.
=== Ferrobiário ===
La London Underground (chamada de "The Tube") fui la purmeira rede de metro que se custrui na Ouropa i ye ua de las maiores redes de l mundo. Ampeçou a funcionar ne l die [[10 de janeiro]] de [[1863]] sendo chamada na época de Metropolitan Railway, donde se oureginou l moderno termo metropolitano ó simplesmente "metro". L metro de Londres ten 274 staçones debedidas an 12 linhas i an 408 km.
Londres stá ounida a la rede ferrobiária nacional, a la [[Ouropa]] i a la todos aeroportos. Ten cerca de 50 staçones ferrobiárias dezeminadas pula cidade. Ls camboios i staçones de Londres stan cuntrolados por dibersas ampresas pribatizadas. Antre las maiores i mais famosas staçones çtácan-se las:
* Charing Cross
* London Bridge
* Paddington: lhigada al aeropoerto de Heathrow
* Vitoria Station: lhigada al aeroporto de Gatwick
* Liverpool Street: lhigada al aeroporto de Stansted, Southend i City
* King's Cross: lhigada al aeroporto de Luton
* Waterloo: l camboio [[Ourotúnel]], lhiga Londres la [[Paris]] i a la [[Ouropa]].
=== Rodobiário ===
[[Fexeiro:Routemaster.JPG|thumb|right|200px|L simbólico outocarro burmeilho
de dous andares chamado de Routemaster]]
La rede de outocarros de la cidade funciona por 24 horas seguidas i carrégan mais passageiros de l que l metro. Ten 700 rotas spalhadas pula cidade. Assi cumo ls carros de praça, l outocarro son un simblo de la cidade percipalmente ls de dous andares.
L carro de praça preto de Londres, chamado de cab, ye un de l simblos de la cidade. L purmeiro carro de praça motorizado de Londres lançado an [[1897]] chamado "Bersey", era alimentado por einergie eilétrica i era chamado "Hummingbird" (colibrí) por sou rugído, mas la outonomie de l beiclo era demasiado limitada. An [[1903]] fúrun antroduzidos ls purmeiros carros de praça a gasolina, de ls quales l purmeiro eisemplo ye la "Prunel", de porduçon francesa.
La berson moderna de l "Black Cabs" ye chamada "TX1", que sigue la linha de l bielho "FX4" mas cun un anterior mui mais moderno. Apesar de l nome, hoije an die, ls black cabs puoden ser tamien berdes, rosas, amarielhos ó azules.
=== Aéreo ===
Londres ten seis aeroportos:
* [[Aeroporto de Londres Heathrow]]: L maior i percipal aeroporto para bolos anternacionales de Londres. Ten quatro treminales i l quinto an custruçon. Queda a 24 km de la cidade de Londres.
* [[Aeroporto Anternacional de Londres|Gatwick]]: Ye l segundo mais amportante. Ten dous treminales. Queda a 48 km de Londres.
* Stansted: Ousado mais para biaiges anternas. Queda a 56 km de la cidade.
* Luton: Ousado para bolos anternos i bos anternacionales de baixo custo. Queda a 56 km al norte de Londres.
* City: Para biaiges pribadas. Queda a 10 km de l centro de Londres.
* Southend: Ye l mais pequeinho i mais loinge aeroporto de Londres, queda a 64 km de l centro de la cidade. Ten pouco mobimiento.
== Cultura ==
=== Eiducaçon ===
Londres ten bárias ounibersidades. Cun 125.000 studantes, la [[Ounibersidade de Londres]] ye la maior de l [[Reino Ounido]] i de la Ouropa. Eilha cumprende bárias faculdades i anstitutos. Outras ounibersidades an Londres son la City University, University Brunel, la London Metropolitan University, Middlesex University, UEL, University of Westminster i London South Bank University.
=== Literatura ===
Bários scritores bibírun i anspirórun-se an Londres nas sues obras. Cumo testemunha ocular, [[Samuel Pepys]] screbiu subre la eipidemie de peste i l grande ancéndio. [[Charles Dickenes]] retrata an sous libros la época bitoriana.
=== Artes dramáticas ===
[[Fexeiro:Globe theatre london.jpg|thumb|left|200px|[[Globe Theatre]] de [[William Shakespeare|Shakespeare]]]].
[[William Shakespeare|Shakespeare]] passou grande parte de la sue bida na cidade i fundou l [[Globe Theatre]]. Assi cumo sou cuntemporáneo, l dramaturgo [[Ben Jonson]]. Londres abriga bárias scuolas de artes dramáticas: Central School of Speech and Drama (que tubo cumo studantes Judi Dench i [[Laurence Olivier]]), London Academy of Music and Dramatic Art i la prestigiosa Royal Academy of Dramatic Art (que tubo cumo studantes [[Joan Collins]] i [[Roger More]]).
La cidade abriga inda alguns stúdios de cinema, de ls quales se çtaca Pinewood fundado an [[1934]] adonde fúrun feitos bários filmes de l agente 007.
=== Música ===
Londres abriga bárias casas de spetaclo musical cumo l [[Royal Albert Hall]], Barbican Arts Centre antre outros. Ten la [[Ourquestra Filarmónica de Londres]] cun sede ne l Royal Festival Hall. Ten l [[Royal Ballet]] cun sede na [[Royal Oupera House]].
Ls cuncertos de música pop/rock acunten giralmente an Earls Cort ó na Wembley Arena. La cidade ye sede de l purmeiro [[Hard Rock Café]] de l mundo i de l famoso stúdio [[Abbey Road Studios]]
=== Çporto ===
Londres fui sede dues bezes de ls jogos oulímpicos, an [[1908]] i [[1948]]. An [[2005]], Londres fui scolhida pula terceira beç para sediar ls jogos oulímpicos, l que acunterá an [[2012]].
Na cidade de Londres localiza-se l [[Stádio de Wembley]] (stádio de futebol) custruído an [[1924]], que hoije ye un de ls maiores stádios de futebol de l mundo i l mais moderno ja custruído. La cidade abriga inda 12 clubes de futebol porfissional, sendo que cinco deilhes atuan na purmeira debison de l campeonato anglés i ténen milhares de torcedores al redor de l mundo. Son eilhes l [[Arsenal]], [[Fulhan]], [[Tottengan Hotspur]], [[West Ham United]] i [[Chelsea]]. Outros clubes de la cidade son l Charlton Athletic i Crystal Palace, que atualmente stan a çputar la segunda debison.
L filme "Green Street Holigans" retrata mui bien cumo funciona l die a die de las firmas (claques ourganizadas) de ls clubes londrinos. L filme quedou mundialmente famoso apuis de sou lançamiento i ye cunsidrado un de ls mais bien sucedidos subre futebol.
Londres ye sede tamien dua de las mais famosas cumpetiçones çportibas de ténis. L [[Torneio de Wimbledon]] çputado ne l All England Club ne l subúrbio de la cidade.
{{Commons1|London}}
{{Wikiquote|Londres}}
== {{Lhigaçones Sternas}} ==
* [http://www.museumoflondon.org.uk/SMOLsite/ Museu de Londres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060221201645/http://www.museumoflondon.org.uk/SMOLsite/ |date=2006-02-21 }}
* [http://www.london.gov.uk/ Gobierno de Londres]
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Cidades de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Capitales de la Ouropa]]
pfprc710ycj2zk3plrd3whokn980dlk
Lógica
0
594
107780
79122
2026-08-11T12:04:55Z
~2026-30875-10
15270
107780
wikitext
text/x-wiki
La '''lógica''' ó '''lhógica''' (de l [[Griego antigo|griego clássico]] λογική [[logos]], que quier dezir palabra, pensamiento, eideia, argumento, relato, rezon lógica ó [[percípio lógico]]), ye ua [[ciéncia]] de índole [[matemática]] i fuortemente ligada a la [[Filosofie]]. Yá que l pensamiento ye la manifestaçon de l coincimiento, i que l coincimiento busca la berdade, ye perciso stabelecer alguas regras para que essa meta puoda ser atingida. Assi, la lógica ye l ramo de la filosofie que cuida de las regras de l bien pensar, ó de l pensar correto, sendo, antoce, un ''strumiento de l pensar''. La daprendizaige de la lógica nun custitui un fin an si. Eilha solo ten sentido anquanto meio de garantir que l nuosso pensamiento atua bien a fin de chegar la coincimientos berdadeiros. Podemos, anton, dezir que la lógica trata de l argumentos, esto ye, de las cunclusones a que chegamos atrabeç de la apersentaçon de eibidéncias que la sustentan. L percipal ourganizador de la lógica clássica fui [[Aristóteles]], cula obra chamada [[Uorgano]]. El debide la lógica an ''formal'' i ''material''.
Un sistema lógico ye un cunjunto de axiomas i regras de anferéncia que percuran repersentar formalmente l raciocínio bálido. Defrentes sistemas de lógica formal fúrun custruídos al largo de l tiempo quier na scrita de la Lógica Teórica, quier an aplicaçones práticas na [[cumputaçon]] i an [[Anteligéncia arteficial]].
Tradecionalmente, '''lógica''' ye tamien l nome para l studo de sistemas prescritibos de [[raciocínio]], ó seia, sistemas que definen cumo se "deberie" rialmente pensar para nun errar, ousando la rezon, [[Raciocínio dedutibo|dedutibamente]] i [[Raciocínio andutibo|andutibamente]]. La forma cumo las pessonas rialmente pensan ye studado nas outras árias, cumo na [[psicologie cognitiba]].
Cumo ciéncia, la lógica define la strutura de declaraçon i argumento para eilaborar [[fórmula]]s, que atrabeç deilhas estes puoden ser codeficados. Amplícita ne l studo de la lógica stá la cumprenson de l que cria un bun argumento i de quales argumentos son falaciosos.
La lógica filosófica trata cun çcriçones formales de la lenguaige natural. La maior parte de l filósofos assumen que la maior parte de l raciocínio "normal" puode ser acaçada pula lógica, zde que se seia capaç de ancuntrar l método cierto para traduzir la lenguaige corriente para essa lógica.
Ambaixo stan çcussones más cuncretas subre alguns sistemas lógicos. Bei tamien: [[lista de tópicos an lógica]].
== Lógica Aristotélica ==
Dá-se l nome de [[Lógica aristotélica]] al sistema lógico zambolbido por [[Aristóteles]] a quien se debe l purmeiro studo formal de l raciocínio. Dous de l percípios centrales de la lógica aristotélica son la [[lei de la nó-cuntradiçon]] i la [[lei de l terceiro scluído]].
La [[lei de la nó-cuntradiçon]] diç que nanhue afirmaçon puode ser berdadeira i falsa al mesmo tiempo i la [[lei de l terceiro scluído]] diç que qualquiera afirmaçon de la forma *P ó nó-P* ye berdadeira. Esse percípio debe ser cuidadosamente defrenciado de l *percípio de bibaléncia*, l percípio segundo l qual para toda la proposiçon (p), eilha ó la sue negaçon ye berdadeira.
La lógica aristotélica, an particular, la [[teorie de l silogismo]], ye solo un cacho de la assi chamada lógica tradecional.
=== Lógica formal ===
La Lógica Formal, tamien chamada de Lógica Simbólica, preocupa-se, eissencialmiente, cula strutura de l raciocínio. La Lógica Formal trata de relaçon antre [[cunceito]]s i dá un meio de cumpor [[proba]]s de declaraçones. Na Lógica Formal ls cunceitos son rigorosamente definidos, i las sentenças son stransformadas an notaçones simbólicas percisas, cumpatas i nun ambíguas.
Las letras pequeinhas ''p'', ''q'' i ''r'', an fuonte eitálica, son cumbencionalmente ousadas an proposiçones:
:p: 1 + 2 = 3
Esta declaraçon define que ''p'' ye 1 + 2 = 3 i que esso ye ''berdadeiro''.
dues proposiçones—ó más proposiçones—puoden ser cumbinadas por meio de l chamados ''[[ouperadores lógicos]]'' [[binários]] , formando ''[[cunjunçon lógica|cunjunçones]]' ', ''[[çjunçon lógica|çjunçones]]' ' ó ''[[cundicional lógica|cundicionales]]' '. Essas proposiçones cumbinadas son chamadas '''proposiçones cumpuostas'''. Por eisemplo:
:p: 1 + 1 = 2 ''e''
Neste causo, ''e'' ye ua [[cunjunçon lógica|cunjunçon]]. Las dues proposiçones puoden ser defrentes por cumpleto ua de la outra!
Na [[matemática]] i na [[ciéncia de la cumputaçon]], puode ser neçairo einunciar ua proposiçon dependendo de bariables:
:''p'': ''n'' ye un anteiro ímpar.
Essa proposiçon puode ser ó berdadeira ó falsa, a depender de l balor assumido pula bariable ''n''.
Ua fórmula cun bariables libres ye chamada '''funçon proposicional''' cun '''domínio de çcurso''' ''D''. Para formar ua perposiçon , deben ser ousados '''quantificadores'''. "Para todo ''n''", ó "para algun ''n''" puoden ser specificados por quantificadores: l ''[[quantificador ounibersal]]'', ó l ''[[quantificador eisistencial]]'', respetibamente. Por eisemplo:
:para to ''n'' an ''D'', ''P''(''n'').
Esto puode ser screbido cumo:
:<math>\forall n\in D, P(n)</math>
Quando eisisten alguas bariables libres, la situaçon padron na [[análise matemática]] zde [[Karl Weierstrass|Weierstrass]], las quantificaçones ''para todos ... anton eisiste'' ó ''anton eisiste ... esto para todos'' (i analogies más cumplexas) puoden ser dezidas.
=== Lógica material ===
Trata de la aplicaçon de las ouperaçones de l pensamiento, segundo la matéria ó naturaleza de l oubjeto a coincer. Neste causo, la lógica ye la própia metodologie de cada ciéncia. Ye, antoce, solamente ne l campo de la lógica material que se puode falar de la berdade: l argumento ye bálido quando las premissas son berdadeiras i se relacionan adequadamiente a la cuncluson.
== Lógica matemática ==
Lógica Matemática ye l uso de la lógica formal para studar l [[raciocínio matemático]]-- ó, cumo propone Alonzo Church (*Antrodution to Mathematical Logic* (Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1956; décima eidiçon, 1996), 'lógica tratada pul método matemático'. Ne l ampeço de l [[seclo XX]], lógicos i filósofos tentórun probar que la matemática, ó parte de la matemática, poderie ser reduzida a la lógica.([[Gottlob Frege]], p.s., tentou reduzir la aritmética a la lógica; [[Bertrand Russell]] i [[La. N. Whitehead]], tentórun reduzir toda la matemática anton coincida a la lógica—la chamada 'lógica de segunda orde'.) Ua de las sues doutrinas lógico-semánticas era que la çcubierta de la forma lógica dua frase, na berdade, diç la forma adequada de dezir-la, ó diç algua eisséncia prebiamente scundida. Hai un cierto cunsenso que la reduçon falhou—ó que percisarie de ajustes --, assi cumo hai un cierto cunsenso que la lógica—ó algua lógica—ye ua maneira percisa de repersentar l raciocínio matemático.
Ciéncia que ten por oubjeto l studo de l métodos i percípios que permiten çtinguir raciocínios bálidos d'outros nun bálidos.
== Lógica filosófica ==
La lógica studa i sistematiza la argumentaçon bálida.
La lógica tornou-se ua deciplina praticamente outónoma an relaçon a la filosofie, grácias al sou eilebado grau de percison i tecnicismo.
Hoije an die, ye ua deciplina que recorre la métodos matemáticos, i ls lógicos cuntemporáneos ténen an giral formaçon matemática. Mas, la lógica eilementar que se questuma studar ne ls cursos de filosofie ye tan básica cumo la aritmética eilementar i nun ten eilemientos matemáticos. La lógica eilementar ye ousada cumo strumiento pula filosofie, para garantir la balidade de la argumentaçon.
Quando la filosofie ten la lógica cumo oubjeto de studo, antramos na ária de la filosofie de la lógica, que studa ls fundamientos de las teories lógicas i ls porblemas nun solo técnicos albantados pulas defrentes lógicas. Hoije an die hai muitas lógicas para alhá de la teorie clássica de la deduçon de Russell i Frege (cumo las lógicas libres, modales, temporales, paracuncéntes, difusas, antuicionistas, etc.), l que albanta nuobos porblemas a la filosofie de la lógica.
La filosofie de la lógica ye defrente de la lógica filosófica aristotélica, que nun studa porblemas albantados por lógicas particulares, mas porblemas filosóficos girales, que quedan na anterseçon de la metafísica, de la eipistemologie i de la lógica. Son porblemas centrales de grande abrangéncia, correspundendo a la deciplina mediabal coincida por «Lógica & Metafísica», i abrangendo ua parte de l temas persentes na própia Metafísica, de Aristóteles: la eidantidade de oubjetos, la naturaleza de la necidade, la naturaleza de la berdade, l coincimiento la prioridade, etc. Percisamente por ser ua «subdeciplina transdeciplinar», l domínio de la lógica filosófica ye inda más difuso de l que l de las outras deciplinas. Para agrabar las ancumprensones, alguns filósofos chaman «lógica filosófica» a la filosofie de la lógica (i alrobés). An qualquiera causo, l amportante ye nun pensar que la lógica filosófica ye un género de lógica, a la par de la lógica clássica, mas «más filosófica»; pul cuntrário, i algo paradoxalmente, la lógica filosófica, nun ye ua lógica ne l sentido an que la lógica clássica ye ua lógica, esto ye, ne l sentido dua articulaçon sistemática de las regras de la argumentaçon bálida.
La [[lógica anformal]] studa ls aspetos de la argumentaçon bálida que nun dependen solo de la forma lógica. L tema antrodutório más quemun ne l que respeita a la lógica ye la teorie clássica de la deduçon (lógica perposicional i de predicados, ancluindo formalizaçones eilementares de la lenguaige natural); la lógica aristotélica ye por bezes ansinada, la nible ounibersitário, cumo cumplemento stórico i nó cumo alternatiba a la lógica clássica.» [Desidério Murcho]
"Lógica", depuis eilha fui sustituída pula ambençon de la Lógica Matemática. Relaciona-se cula eilucidaçon de eideias cumo [[refréncia]], [[prebison]], [[eidantidade]], [[berdade]], [[quantificaçon]], [[eisisténcia]], i outras. La Lógica filosófica stá mui más preocupada cula ligaçon antre la [[Lenguaige Natural]] i la Lógica.
== Lógica de predicados ==
[[Gottlob Frege]], an sue [[Cunceitografie]] (Begriffsschrift), çcubriu ua maneira de reourdenar bárias sentenças para tornar la sue forma lógica clara, cula antençon de amostrar cumo las sentenças se relacionan an ciertos aspetos. Antes de Frege, la lógica formal nun oubtubo éisito para alhá de l nible de la lógica de sentenças: eilha podie repersentar la strutura de sentenças cumpuostas d'outras sentenças, ousando palabras cumo "i", "ó" i "nó", mas nun podie cobrar sentenças an cachos mais pequeinhos. Nun era possible amostrar cumo "Bacas son animales" lieba a cuncluir que "Cahcos de bacas son partes de animales".
La lógica sentencial splica cumo funcionan palabras cumo "i", "mas", "ó", "nó", "se-anton", "se i solamente se", i "nin-ó". Frege spandiu la lógica para ancluir palabras cumo "todos", "alguns", i "nanhun". El mostrou cumo podemos poner bariables i quantificadores para reourganizar sentenças.
* "Todos ls houmanos son mortales" queda "Para todo x, se x ye houmano, anton x ye mortal.", l que puode ser screbido simbolicamente cumo:
::<math>\forall x (H(x)\to M(x))</math>
* "Alguns houmanos son begetarianos" queda "Eisiste algun (al menos un) x tal que x ye houmano i x ye begetariano", l que puode ser screbido cumo:
::<math>\exists x (H(x)\wedge V(x))</math>.
Frege trata sentenças simples sin [[sustantibo]]s cumo [[predicado]]s i aplica a eilhes to "dummy objets" (x). La strutura lógica na çcusson subre oubjetos puode ser ouperada d'acordo culas regras de la lógica sentencial, cun alguns detalhes a mais para ajuntar i remober quantificadores. L trabalho de Frege fui un de l que dou ampeço a la lógica formal cuntemporánea.
Frege ajunta a la lógica sentencial:
* l bocabulário de quantificadores (l La de punta-cabeça, i l I ambertido) i bariables;
* i ua semántica que splica que las bariables denotan oubjetos andibiduales i que ls quantificadores ténen algo cumo la fuorça de "todos" ó "alguns" an relaçon a esse oubjetos;
* métodos para ousá-los nua lenguaige.
Para antroduzir un quantificador "todos", tu assumes ua bariable al calhas, proba algo que deba ser berdadeira, i anton proba que nun ''amporta'' que bariable tu scuolhes, que aqueilho debe ser siempre berdade. Un quantificador "todos" puode ser remobido aplicando-se la sentença para un oubjeto an particular. Un quantificador "algun" (eisiste) puode ser ajuntado a ua sentença berdadeira de qualquiera oubjeto; puode ser remobida an fabor dun termo subre l qual tu inda nun steias a pressuponer qualquiera anformaçon.
== Lógica de bários balores ==
Sistemas que ban para alhá dessas dues çtinçones (berdadeiro i falso) son coincidos cumo lógicas nó-aristotélicas, ó lógica de bários balores (ó anton lógicas polibaluadas, ó inda polibalentes).
Ne l ampeço de l [[seclo 20]], [[Jan Lukasiewicç|Jan Łukasiewicç]] ambestigou la stenson de l tradecionales balores berdadeiro/falso para ancluir un terceiro balor, "possible".
Lógicas cumo la [[lógica difusa]] fúrun anton zambolbidas cun un númaro anfenito de "graus de berdade", repersentados, por eisemplo, por un [[númaro rial]] antre 0 i 1. [[Porbabilidade bayesiana]] puode ser anterpretada cumo un sistema de lógica adonde porbabilidade ye l balor berdade subjetibo.
== Lógica i cumputadores ==
La Lógica ye mui ousada an árias cumo [[Anteligéncia Arteficial]], i [[Ciéncia de la cumputaçon]].
Nas décadas de 50 i 60, pesquisadores prebiran que quando l coincimiento houmano podisse ser spresso ousando lógica cun notaçon matemática, supunhan que serie possible criar ua máquina cula capacidade de pensar, ó seia, anteligéncia arteficial. Esto mostrou-se más defícele que l sperado an funçon de la cumplexidade de l raciocínio houmano. La [[porgramaçon lógica]] ye ua tentatiba de fazer cumputadores ousáren raciocínio lógico i la lenguaige de porgramaçon [[Prolog]] ye quemumente outelizada para esto.
Na lógica simbólica i lógica matemática, demunstraçones feitas por houmanos puoden ser ajudadas por cumputador. Ousando [[demunstraçon outomática de teoremas]] ls cumputadores puoden achar i ber demunstraçones, assi cumo trabalhar cun demunstraçones mui stensas.
Na ciéncia de la cumputaçon, la [[álgebra boleana]] ye la base de l porjeto de ''[[hardware]]''.
== Tipos de Lógica ==
Dua maneira giral, puode-se cunsiderar que la lógica, tal cumo ye ousada na filosofie i na matemática, ouserba siempre ls mesmos percípios básicos: la [[lei de l terceiro scluído]], la [[lei de la nó-cuntradiçon]] i la [[lei de la eidantidade]]. A esse tipo de lógica puode-se chamar "lógica clássica", ó "lógica aristotélica".
Para alhá desta lógica, eisisten outros tipos de lógica que puoden ser más apropiadas dependendo de la circunstáncia adonde son outelizadas. Puoden ser dibedidas an dous tipos:
* '''Cumplementares de la lógica clássica:''' para alhá de l trés percípios de la lógica clássica, essas formas de lógica ténen inda outros percípios que las regen, stendendo l sou domínio. Alguns eisemplos:
:* '''[[Lógica modal]]''': ajunta a la lógica clássica l percípio de las possiblidades. Anquanto na lógica clássica eisisten sentenças cumo: "se manhana chobir, bou biaijar", "mie abó ye eidosa i miu pai ye moço", na lógica modal las sentenças son feitas cumo "ye possible que you biaige se nun chobir", "mie abó necessariamente ye eidosa i miu pai nun puode ser moço", etc.
:* '''[[Lógica eipistémica]]''': tamien chamada "lógica de l coincimiento", ajunta l percípio de la certeza, ó de la ancerteza. Alguns eisemplos de sentença: "puode ser que haba bida noutros planetas, mas nun se puode probar", "ye ampossible la eisisténcia de carambelo a 100 °C", "nun se puode saber se duendes eisisten ó nó", etc.
:* '''[[Lógica deóntica]]''': forma de lógica binculada a la moral, ajunta ls percípios de l dreitos, proibiçones i oubrigaçones. Las sentenças na lógica deóntica son de la seguinte forma: "ye proibido fumar mas ye premitido buber", "se tu sós oubrigado a pagar ampuostos, tu sós proibido de sonegar", etc.
* '''Anticlássicas:''' son formas de lógica que derrogan pul menos un de l trés percípios fundamentales de la lógica clássica. Alguns eisemplos ancluen:
:* '''[[Lógica paracuncétente]]''': Ye ua forma de lógica adonde nun eisiste l percípio de la cuntradiçon. Nesse tipo de lógica, tanto las sentenças afirmatibas quanto las negatibas puoden ser falsas ó berdadeiras, cunsante l cuntesto. Ua de las aplicaçones desse tipo de lógica ye l studo de la [[semántica]], specialmente an se tratando de l [[paradoxo]]s. Un eisemplo: "fulano ye ciego, mas bei". Pul percípio de la lógica clássica, l andebíduo que bei, un "nó-ciego", nun puode ser ciego. Na lógica paracunsistente, el puode ser ciego para ber alguas cousas, i nó-ciego para ber outras cousas.
:* '''[[Lógica paracumpleta]]''': Esta lógica derroga l percípio de l terceiro scluído, esto ye, ua sentença puode nun ser cumpletamiente berdadeira, nin cumpletamiente falsa. Un eisemplo de sentença que puode ser assi classeficada ye: "fulano conhece la China". Se el nunca stubo alhá, essa sentença nun ye berdadeira. Mas se mesmo nunca tenendo stado alhá el studou la stória de la China por libros, fizo amigos chineses, biu muitos retratos de la China, etc; essa sentença tamien nun ye falsa.
:* '''[[Lógica difusa]]''': Más coincida cumo "lógica fuzzy", trabalha cul cunceito de graus de pertinéncia. Assi cumo la lógica paracumpleta, derroga l percípio de l terceiro scluído, mas de maneira cumparatiba, balendo-se dun eilemiento chamado [[cunjunto fuzzy]]. Anquanto na lógica clássica supone-se berdadeira ua sentença de l tipo "se algo ye caliente, nun ye friu" i na lógica paracumpleta puode ser berdadeira la sentença "algo puode nun ser caliente nin friu", na lógica difusa poderie-se dezir: "algo ye 30% caliente, 25% morno i 45% friu". Esta lógica ten grande aplicaçon na [[anformática]] i na [[statística]], sendo até la base para andicadores cumo l [[coeficiente de Gini]] i l [[IDH]].
== Testes de Lógica ==
Bei alguns testes simples de lógica:
'''1.'''Tu stás nua prison adonde eisisten dues puortas, cada ua begiada por un guárdia. Eisiste ua puorta que dá para la libardade, i outra para la muorte. Tu stás libre para scolher la puorta que quejires i por eilha salir. Poderás fazer solo ua pregunta a un de ls dous guárdias que begian las puortas. Un de l guárdias siempre fala la berdade, i l outro siempre miente i tu nun sabes quien ye l mintiroso i quien fala la berdade. ''Que pregunta fazeries?''
'''2.'''Tu sós un preso dua tribo andígena que conhece todos ls segredos de l Oouniberso i antoce saben de todo. Tu stás para recebir la sue sentença de muorte. Zafian-te: "Faç ua afirmaçon qualquiera. Se l que tu falares fur mintira morrerás na fogueira, se falares ua berdade tu serás afogado. Se nun podirmos definir la tue afirmaçon cumo berdade ó mintira , libertamos-te. ''L que dizeries?''
'''3.''' Eipiménides era un griego de la cidade de [[Minos]]. Dízen que el ten la fama de mintir muito.
Cierta beç, l mesmo dixo esta passaige:
''Era ua beç un'' '''beche''' ''que dixo:''
- Quando a mintira nunca ye çcubierta, quien stá a mintir sou you.
''An seguida l'' '''lion''' ''dixo:''
- Se l beche fur un mintiroso, l que l dragon diç tamien ye mintira .
''Por fin'' '''l dragon''' ''dixo:''
- Quien fur capaç de çcubrir la mie mintira, anton, el stará a dezir la berdade.
'''Qual deilhes stá a mintir?'''
Este teste ye más coincido cumo [[paradoxo de Eipiménides]]!
== Respuostas de l "Testes de Lógica" dezido arriba ==
'''1.''' Pregunte a qualquier un deilhes: Qual la puorta que l sou cumpanheiro apuntarie cumo sendo la puorta de la libardade?
Splicaçon: L mintiroso apuntarie la puorta de la muorte cumo la puorta que l sou cumpanheiro (l que diç la berdade) dirie que ye la puorta de la libardade. I l que diç la berdade, sabendo que l sou cumpanheiro siempre minte, dizerie que el apuntarie la puorta de la muorte cumo sendo la puorta de la libardade.
Cuncluson: Ls dous apuntarian la puorta de la muorte cumo sendo la puorta que l sou cumpanheiro dizerie ser la puorta de la libardade. Antoce, ye solo seguir pula outra puorta.
'''2.''' Diç que tu morrerás na fogueira.
Splicaçon: Se tu rialmente morrires na fogueira, esto ye ua berdade, anton tu deberies morrer afogado, mas se tu fures afogado la afirmaçon serie ua mintira, i tu teneries que morrer na fogueira.
Cuncluson: mesmo que eilhes podíssen preber l feturo, cairian neste ampasse i tu series libartado.
'''3.''' Al tentar respunder al einigma, ancontran-se anformaçones que se ligan uas a las outras i acaban nun lebando a respuosta nanhue. Esse einigma puode ser chamado cumo [[Paradoxo de l mintiroso]].
Bei l eisemplo dun [[paradoxo]] simples i antressante:
:'''La afirmaçon ambaixo ye berdadeira.'''
:'''La afirmaçon arriba ye falsa.'''
== Leituras ==
* BRENNAN, Andrew; DEUSTCH, Max; GOLDSTEIN, Lawrence. Lógica. Artmed, 1a eidiçon 2007, 224p. ISBN 85-363-0908-3
* FEITOSA, Hércules de Araújo; PAULOBICH, Leonardo. Un Prelúdio á Lógica. UNESP 1a eidiçon 2006, 225p. ISBN 85-7139-605-1 * COPI, Irbing M. Antroduçon a la Lógica. Mestre Jou. 2a eidiçon 1978 488p. ISBN 85-87068-05-9
* FINGER, Marcelo; SILBA, Flábio Soares Corréa de la; MELO, Ana Cristina Bieira de. Lógica para Cumputaçon. Thomson Pioneira, 1a eidiçon 2006, 244p. ISBN 85-221-0517-0
* FISHER, Alec. La Lógica de l Berdadeiros Argumentos. Nuobo Cunceito, 1a eidiçon 2008, 336p. ISBN 85-99560-29-8
* HEGENBERG, Leonidas. Dicionário de Lógica. Eiditora Pedagógica i Ounibersitária, 1995. 223p. ISBN 85-12-79060-1.
* MORTARI, Cézar La. Antroduçon á Lógica. UNESP 1a eidiçon 2001, 391p. ISBN 85-7139-337-0
* NOLT, John; ROHATYN, Dennis. Lógica. Makron Boks i McGraw-Hill, 596p.
* PINTO, Paulo Roberto Margutti. Antroduçon a la Lógica Simbólica. UFMG 2a eidiçon 2006 339p. ISBN 85-7041-215-0
* SALMON, WESLEY C . Lógica. LTC, 3a eidiçon 1993, 96p. ISBN 85-7054-041-8
* SOUZA, Juan Nunes de. Lógica para Ciéncia de la Cumputaçon. Campus, 2a eidiçon 2008, 240p. ISBN 85-352-2961-2
== {{Ber tamien}} ==
* [[modus ponenes]]
* [[modus tollenes]]
* [[Fé]]
* [[Método científico]]
* [[Lógica difusa]]
* [[Stória de la lógica]]
* [[Teorie de l cunjuntos]]
* [[Lógica de purmeira orde]]
* [[Lógica proposicional]]
* [[Cunsequéncia lógica]]
{{Lógica}}
{{Filosofie nabegaçon}}
[[Catadorie:Lógica]]
[[Catadorie:Ramos de la filosofie]]
jejw125wnovvx8wp5jl24taaxf08jtd
Palabra
0
697
107787
87472
2026-08-11T15:39:35Z
~2026-30875-10
15270
107787
wikitext
text/x-wiki
Ua '''palabra''' ó '''bocábulo''' ye ua ounidade de la [[lenguaige]] falada ó scrita. Las palabras puoden ser cumbinadas para criar [[frase]]s. L termo ''palabra'' deriba ouriginalmente de l [[Lhéngua griega|griego]] ''parabolé'', tomada amprestada pul [[lhéngua lhatina|lhatin]], que gerou ''parabola''.
La parábola ténen demunstrado grande antresse cumo strumiento ne l porcesso de quemunicaçon. Un bun eisemplo son las parábolas outilizadas pula splicar fenómenos de la ciéncia de la Admenistraçon
== L Cunceito de Palabra ==
Dies(2008), cunceitua que palabra son un cunjunto de morfemas. Inda assi, nun ye fácele definir l [[cunceito]] de palabra. Na [[lhéngua]] [[scrita]] ye fácele demunstrar l que ye ua palabra. An muitos sistemas de scrita, ua palabra nun testo ye delimitada por spácios an ambos ls lhados. Alguns idiomas, cumo l [[amárico]] usan dibisores de palabras, al passo que outras, cumo l [[sánscrito]], nun separa las palabras na scrita. An antigos manuscritos an [[latin]] i an [[Léngua japonesa|japonés]], l uso de delimitadores de palabra ye outatibo.
== Formaçon de Palabras i Métodos de Delimitaçon ==
Nas [[léngua fusional|lénguas fusionales]], ua sola palabra (por eisemplo, ''lhobe'' "amar") puode assumir defrentes formas (''lhobes'' "el/eilha ama", ''lhobing'' "amando" i ''lhobed'' "amado/la"). Inda assi, essas formas nun son cunsideradas palabras defrentes, i si, defrentes formas dua mesma palabra. Nessa catadorie de idiomas, cunsidra-se las palabras cumo formadas por ua ounion de bários [[morfema]]s (''lhobe''+''s'').
Palabras an [[léngua aglutinante|lénguas aglutinantes]] puoden tener un grande númaro de morfemas, al punto de palabras eiquibalíren a frases cumplexas an outros idiomas. Por eisemplo, na lhéngua [[yupik]], ''angyaghllangyugtuq'' quier dezir "el quier cumprar un barco grande". Essas palabras einormes cuntinan a ser palabras solas, pus eilhas cuntén solo un [[leisema]], "morfema lhexical", ó "antrada de dicionário": ls demales morfemas son partículas gramaticales que nada significan por si solo.
Essa queston mostra-se ser más fácele nas [[léngua analítica|lénguas analíticas]], adonde ua palabra quaije siempre cunsiste dun solo morfema. Antretanto, alguns cunceitos son spressos pula cumbinaçon de sílabas ó grafemas nua sola cumposiçon.
Na [[lenguaige oural]], çtinguir palabras andibiduales ye inda más cumplexo. Palabras cúrties son pronunciadas dua solo beç, anquanto que palabras más lhongas requíren bários ciclos de respiraçon. L [[léngua francesa|francés]] falado ten alguas de las caratelísticas dua lhéngua aglutinante: ''je ne le sales pas'' "Nun sei çto" se torna /{{IPA|ʒənələsepa}}/. Cumo grande parte de l idiomas falados nun possuen scrita, determinar cientificamente ls lhemites de cada palabra torna-se crucial.
Hai cinco formas de determinar adonde, na lhenguaige oural, las palabras ampeçan i terminan:
* '''Pausa potencial'''
:Un falante ye lhebado a repetir pausadamente ua determinada setença. La tendéncia ye que el benga a anserir pausas adonde las palabras son delimitadas. Inda assi, tal método nun ye de to siguro: l falante poderie facilmente quebrar palabras polissilábicas.
* '''Andibisibilidade'''
:Un falante ye lhebado a dezir ua frase i, an seguida, la repeti-la cun alguns acréscimos. Assi, ''Morei nesta aldé por dieç anhos'' tornar-se-iba ''Mie família i you moramos nesta pequeinha aldé por cerca de dieç anhos ó más''. Haberá ua tendéncia para que essas ''palabras la más'' séian anseridas antre las palabras que yá se ancontrában na frase. Antretanto, alguns idiomas aceitan [[anfixo]]s nas ''palabras'' cumo portadores de anformaçon adicional.
* '''"Mínimas formas lhibres"'''
:Esse cunceito fui porposto por [[Leonard Blomfield]]. Palabras son tenidas cumo a menor ounidade significatiba de la fala que puoden significar algo por si mesmas. Esso agrupa fonemas (ounidades sonoras) an lheisemas (ounidades de significado). Assi i to, alguas formas scritas nun son mínimas formas lhibres cumo se, isoladamente, eilhas fazissen sentido, cumo l artigo ''la'' i la preposiçon ''de''.
* '''Delimitadores fonéticos'''
:Alguns idiomas possuen regras specíficas de [[pronúncia]] que tornan fácele detetar adonde ampeçan i terminan las palabras. Por eisemplo, nua lhéngua que acentua regulamente la redadeira sílaba dua palabra, cumo l [[Léngua heibraica|heibraico]], ye más probable ancontrar un delimitador de palabra após tales sílabas. Un outro eisemplo ye ancontrado an idiomas que possuen regras de [[harmonia bocálica]], cumo l [[Léngua turca|turco]]: las bogales nua determinada palabra cumpartilhan de la mesma "qualidade"; assi, un delimitador de palabra ocorre más facilmente próssimo de l lhocal adonde ua bogal de outra "qualidade" ye ancontrada. Todabie, nin todos ls idiomas possuen tales regras fonéticas, sendo sceçon las que çponen de tales regras.
* '''Ounidades semánticas'''
:Assi cumo las "minimas formas lhibres", este método quebra ua frase an sues menores ounidades significatibas. Antretanto, idiomas cuntén palabras que possuen pouco balor semántico (i inda possuen uso gramatical), ó ounidades semánticas que son palabras cumpuostas.
Na prática, ls [[Linguística|linguistas]] aplican ua cumbinaçon de todos ls métodos lhistados arriba la fin de delimitar las palabras nua determinada frase. I mesmo cula cuidadosa aplicaçon disses referidos métodos, inda nun fui possible definir cabalmente l que ye ua palabra.
[[Catadorie:Lhexicologie]]
9pbv0r6nnf0j63gh6awxs98w9omsgvx
107788
107787
2026-08-11T15:40:40Z
~2026-30875-10
15270
/* L Cunceito de Palabra */
107788
wikitext
text/x-wiki
Ua '''palabra''' ó '''bocábulo''' ye ua ounidade de la [[lenguaige]] falada ó scrita. Las palabras puoden ser cumbinadas para criar [[frase]]s. L termo ''palabra'' deriba ouriginalmente de l [[Lhéngua griega|griego]] ''parabolé'', tomada amprestada pul [[lhéngua lhatina|lhatin]], que gerou ''parabola''.
La parábola ténen demunstrado grande antresse cumo strumiento ne l porcesso de quemunicaçon. Un bun eisemplo son las parábolas outilizadas pula splicar fenómenos de la ciéncia de la Admenistraçon
== L Cunceito de Palabra ==
Dies(2008), cunceitua que palabra son un cunjunto de morfemas. Inda assi, nun ye fácele definir l [[cunceito]] de palabra. Na [[lhéngua]] [[scrita]] ye fácele demunstrar l que ye ua palabra. An muitos sistemas de scrita, ua palabra nun testo ye delimitada por spácios an ambos ls lhados. Alguns idiomas, cumo l [[lhéngua amárica|amárico]] usan dibisores de palabras, al passo que outras, cumo l [[sánscrito]], nun separa las palabras na scrita. An antigos manuscritos an [[lhatin]] i an [[Lhéngua japonesa|japonés]], l uso de delimitadores de palabra ye outatibo.
== Formaçon de Palabras i Métodos de Delimitaçon ==
Nas [[léngua fusional|lénguas fusionales]], ua sola palabra (por eisemplo, ''lhobe'' "amar") puode assumir defrentes formas (''lhobes'' "el/eilha ama", ''lhobing'' "amando" i ''lhobed'' "amado/la"). Inda assi, essas formas nun son cunsideradas palabras defrentes, i si, defrentes formas dua mesma palabra. Nessa catadorie de idiomas, cunsidra-se las palabras cumo formadas por ua ounion de bários [[morfema]]s (''lhobe''+''s'').
Palabras an [[léngua aglutinante|lénguas aglutinantes]] puoden tener un grande númaro de morfemas, al punto de palabras eiquibalíren a frases cumplexas an outros idiomas. Por eisemplo, na lhéngua [[yupik]], ''angyaghllangyugtuq'' quier dezir "el quier cumprar un barco grande". Essas palabras einormes cuntinan a ser palabras solas, pus eilhas cuntén solo un [[leisema]], "morfema lhexical", ó "antrada de dicionário": ls demales morfemas son partículas gramaticales que nada significan por si solo.
Essa queston mostra-se ser más fácele nas [[léngua analítica|lénguas analíticas]], adonde ua palabra quaije siempre cunsiste dun solo morfema. Antretanto, alguns cunceitos son spressos pula cumbinaçon de sílabas ó grafemas nua sola cumposiçon.
Na [[lenguaige oural]], çtinguir palabras andibiduales ye inda más cumplexo. Palabras cúrties son pronunciadas dua solo beç, anquanto que palabras más lhongas requíren bários ciclos de respiraçon. L [[léngua francesa|francés]] falado ten alguas de las caratelísticas dua lhéngua aglutinante: ''je ne le sales pas'' "Nun sei çto" se torna /{{IPA|ʒənələsepa}}/. Cumo grande parte de l idiomas falados nun possuen scrita, determinar cientificamente ls lhemites de cada palabra torna-se crucial.
Hai cinco formas de determinar adonde, na lhenguaige oural, las palabras ampeçan i terminan:
* '''Pausa potencial'''
:Un falante ye lhebado a repetir pausadamente ua determinada setença. La tendéncia ye que el benga a anserir pausas adonde las palabras son delimitadas. Inda assi, tal método nun ye de to siguro: l falante poderie facilmente quebrar palabras polissilábicas.
* '''Andibisibilidade'''
:Un falante ye lhebado a dezir ua frase i, an seguida, la repeti-la cun alguns acréscimos. Assi, ''Morei nesta aldé por dieç anhos'' tornar-se-iba ''Mie família i you moramos nesta pequeinha aldé por cerca de dieç anhos ó más''. Haberá ua tendéncia para que essas ''palabras la más'' séian anseridas antre las palabras que yá se ancontrában na frase. Antretanto, alguns idiomas aceitan [[anfixo]]s nas ''palabras'' cumo portadores de anformaçon adicional.
* '''"Mínimas formas lhibres"'''
:Esse cunceito fui porposto por [[Leonard Blomfield]]. Palabras son tenidas cumo a menor ounidade significatiba de la fala que puoden significar algo por si mesmas. Esso agrupa fonemas (ounidades sonoras) an lheisemas (ounidades de significado). Assi i to, alguas formas scritas nun son mínimas formas lhibres cumo se, isoladamente, eilhas fazissen sentido, cumo l artigo ''la'' i la preposiçon ''de''.
* '''Delimitadores fonéticos'''
:Alguns idiomas possuen regras specíficas de [[pronúncia]] que tornan fácele detetar adonde ampeçan i terminan las palabras. Por eisemplo, nua lhéngua que acentua regulamente la redadeira sílaba dua palabra, cumo l [[Léngua heibraica|heibraico]], ye más probable ancontrar un delimitador de palabra após tales sílabas. Un outro eisemplo ye ancontrado an idiomas que possuen regras de [[harmonia bocálica]], cumo l [[Léngua turca|turco]]: las bogales nua determinada palabra cumpartilhan de la mesma "qualidade"; assi, un delimitador de palabra ocorre más facilmente próssimo de l lhocal adonde ua bogal de outra "qualidade" ye ancontrada. Todabie, nin todos ls idiomas possuen tales regras fonéticas, sendo sceçon las que çponen de tales regras.
* '''Ounidades semánticas'''
:Assi cumo las "minimas formas lhibres", este método quebra ua frase an sues menores ounidades significatibas. Antretanto, idiomas cuntén palabras que possuen pouco balor semántico (i inda possuen uso gramatical), ó ounidades semánticas que son palabras cumpuostas.
Na prática, ls [[Linguística|linguistas]] aplican ua cumbinaçon de todos ls métodos lhistados arriba la fin de delimitar las palabras nua determinada frase. I mesmo cula cuidadosa aplicaçon disses referidos métodos, inda nun fui possible definir cabalmente l que ye ua palabra.
[[Catadorie:Lhexicologie]]
1jx8c5cha72nzhzgdt0s430dyxsvz3w
107789
107788
2026-08-11T15:41:18Z
~2026-30875-10
15270
/* L Cunceito de Palabra */
107789
wikitext
text/x-wiki
Ua '''palabra''' ó '''bocábulo''' ye ua ounidade de la [[lenguaige]] falada ó scrita. Las palabras puoden ser cumbinadas para criar [[frase]]s. L termo ''palabra'' deriba ouriginalmente de l [[Lhéngua griega|griego]] ''parabolé'', tomada amprestada pul [[lhéngua lhatina|lhatin]], que gerou ''parabola''.
La parábola ténen demunstrado grande antresse cumo strumiento ne l porcesso de quemunicaçon. Un bun eisemplo son las parábolas outilizadas pula splicar fenómenos de la ciéncia de la Admenistraçon
== L Cunceito de Palabra ==
Dies(2008), cunceitua que palabra son un cunjunto de morfemas. Inda assi, nun ye fácele definir l [[cunceito]] de palabra. Na [[lhéngua]] [[scrita]] ye fácele demunstrar l que ye ua palabra. An muitos sistemas de scrita, ua palabra nun testo ye delimitada por spácios an ambos ls lhados. Alguns idiomas, cumo l [[lhéngua amárica|amárico]] usan dibisores de palabras, al passo que outras, cumo l [[sánscrito]], nun separa las palabras na scrita. An antigos manuscritos an [[lhéngua lhatina|lhatin]] i an [[Lhéngua japonesa|japonés]], l uso de delimitadores de palabra ye outatibo.
== Formaçon de Palabras i Métodos de Delimitaçon ==
Nas [[léngua fusional|lénguas fusionales]], ua sola palabra (por eisemplo, ''lhobe'' "amar") puode assumir defrentes formas (''lhobes'' "el/eilha ama", ''lhobing'' "amando" i ''lhobed'' "amado/la"). Inda assi, essas formas nun son cunsideradas palabras defrentes, i si, defrentes formas dua mesma palabra. Nessa catadorie de idiomas, cunsidra-se las palabras cumo formadas por ua ounion de bários [[morfema]]s (''lhobe''+''s'').
Palabras an [[léngua aglutinante|lénguas aglutinantes]] puoden tener un grande númaro de morfemas, al punto de palabras eiquibalíren a frases cumplexas an outros idiomas. Por eisemplo, na lhéngua [[yupik]], ''angyaghllangyugtuq'' quier dezir "el quier cumprar un barco grande". Essas palabras einormes cuntinan a ser palabras solas, pus eilhas cuntén solo un [[leisema]], "morfema lhexical", ó "antrada de dicionário": ls demales morfemas son partículas gramaticales que nada significan por si solo.
Essa queston mostra-se ser más fácele nas [[léngua analítica|lénguas analíticas]], adonde ua palabra quaije siempre cunsiste dun solo morfema. Antretanto, alguns cunceitos son spressos pula cumbinaçon de sílabas ó grafemas nua sola cumposiçon.
Na [[lenguaige oural]], çtinguir palabras andibiduales ye inda más cumplexo. Palabras cúrties son pronunciadas dua solo beç, anquanto que palabras más lhongas requíren bários ciclos de respiraçon. L [[léngua francesa|francés]] falado ten alguas de las caratelísticas dua lhéngua aglutinante: ''je ne le sales pas'' "Nun sei çto" se torna /{{IPA|ʒənələsepa}}/. Cumo grande parte de l idiomas falados nun possuen scrita, determinar cientificamente ls lhemites de cada palabra torna-se crucial.
Hai cinco formas de determinar adonde, na lhenguaige oural, las palabras ampeçan i terminan:
* '''Pausa potencial'''
:Un falante ye lhebado a repetir pausadamente ua determinada setença. La tendéncia ye que el benga a anserir pausas adonde las palabras son delimitadas. Inda assi, tal método nun ye de to siguro: l falante poderie facilmente quebrar palabras polissilábicas.
* '''Andibisibilidade'''
:Un falante ye lhebado a dezir ua frase i, an seguida, la repeti-la cun alguns acréscimos. Assi, ''Morei nesta aldé por dieç anhos'' tornar-se-iba ''Mie família i you moramos nesta pequeinha aldé por cerca de dieç anhos ó más''. Haberá ua tendéncia para que essas ''palabras la más'' séian anseridas antre las palabras que yá se ancontrában na frase. Antretanto, alguns idiomas aceitan [[anfixo]]s nas ''palabras'' cumo portadores de anformaçon adicional.
* '''"Mínimas formas lhibres"'''
:Esse cunceito fui porposto por [[Leonard Blomfield]]. Palabras son tenidas cumo a menor ounidade significatiba de la fala que puoden significar algo por si mesmas. Esso agrupa fonemas (ounidades sonoras) an lheisemas (ounidades de significado). Assi i to, alguas formas scritas nun son mínimas formas lhibres cumo se, isoladamente, eilhas fazissen sentido, cumo l artigo ''la'' i la preposiçon ''de''.
* '''Delimitadores fonéticos'''
:Alguns idiomas possuen regras specíficas de [[pronúncia]] que tornan fácele detetar adonde ampeçan i terminan las palabras. Por eisemplo, nua lhéngua que acentua regulamente la redadeira sílaba dua palabra, cumo l [[Léngua heibraica|heibraico]], ye más probable ancontrar un delimitador de palabra após tales sílabas. Un outro eisemplo ye ancontrado an idiomas que possuen regras de [[harmonia bocálica]], cumo l [[Léngua turca|turco]]: las bogales nua determinada palabra cumpartilhan de la mesma "qualidade"; assi, un delimitador de palabra ocorre más facilmente próssimo de l lhocal adonde ua bogal de outra "qualidade" ye ancontrada. Todabie, nin todos ls idiomas possuen tales regras fonéticas, sendo sceçon las que çponen de tales regras.
* '''Ounidades semánticas'''
:Assi cumo las "minimas formas lhibres", este método quebra ua frase an sues menores ounidades significatibas. Antretanto, idiomas cuntén palabras que possuen pouco balor semántico (i inda possuen uso gramatical), ó ounidades semánticas que son palabras cumpuostas.
Na prática, ls [[Linguística|linguistas]] aplican ua cumbinaçon de todos ls métodos lhistados arriba la fin de delimitar las palabras nua determinada frase. I mesmo cula cuidadosa aplicaçon disses referidos métodos, inda nun fui possible definir cabalmente l que ye ua palabra.
[[Catadorie:Lhexicologie]]
h93lawytcmo2no6jzfcnrv54ct1ek3b
Paris
0
701
107805
104174
2026-08-12T01:39:01Z
Mr. Lechkar
15241
107805
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Paris montage.jpg|thumb|300px|Paris]]
'''Paris''' ye la capital i la maior [[cidade]] de la [[Fráncia]], bien cumo la capital de la [[Regiones admenistratibas francesas|region admenistratiba]] de [[Île-de-France]], na bacie parisiense. La cidade ye atrabessada pul [[riu Sena]]. Ye la segunda maior metrópole de l'[[Ouropa]] (solo menos populosa que [[Moscobo]]) i la maior cidade [[Lhéngua francesa|francófona]] de l mundo. La sue ária metropolitana ten cerca de 12 milhones de habitantes.
La cidade ye coincida mundialmente cumo «cidade de la luç», pus ye ua de las purmeiras cidades a tener ua eiluminaçon ourbana, sendo ua de las percipales cidades turísticas de l mundo. La cidade ancanta pula beleza de la sue arquitetura, las sues perspetibas ourbanas i las sues abenidas, bien cumo por sous bários [[museu]]s. Las bordas de l [[riu Sena]], an Paris, fúrun anscritas, an [[1991]], na lista de l [[Património Mundial]] de la [[UNESCO]].
Tenendo sido capital dun ampério que se stendiu subre ls cinco [[cuntinente]]s, Paris cuntina a retener ua fuorte posiçon ne l cenário mundial, i a ser cunsiderada la capital de l mundo francófono. Paris ye un pólo comercial, andustrial, financeiro i turístico, que tornou la cidade an un de ls maiores centros de [[trasporte]]s de l mundo.
== Stória ==
=== Ourige de l nome ===
L nome de Paris ben de l pobo goulés, ls ''Parisii''. La palabra Paris sofriu trasformaçones atrabeç de ls tiempos de l latin ''Cibitas Parisiorun'' (ó la ''Cité des Parisii''), nome que tenie Lutécia.
La ourige de l nome Parisii nun ye coincida cun certeza. Puode ser deribada de la palabra gouluesa ''kwar'' ([[pedreira]]), pula refréncia a las numerosas pedreiras eisistentes na region parisiense.
=== Pré-stória ===
Paris ben sendo acupada pul home durante al menos 40000 anhos, cumo testemunha fúrun achados ferramientas de piedra tarbalhada na borda de l riu Sena.
Las más spetaculares çcubiertas arqueológicas fúrun feitas ne l 12e arrondissement an [[1991]] adonde bruxedos atestan la más bielha acupaçon houmana subre l território de Paris. An Bercy, fúrun çcubiertos traços dua bila de l período chasséenne (antre 4000 i 3800 a.C.).
=== Antiguidade ===
Ne l anho de 52 a.C. ls romanos fundórun ua cidade ne l mesmo lugar adonde ls ''parisii'' tubírun sue aldé i spandiran-na la ambas bordas de l riu Sena, chamando-la de Lutécia. La cidade galho-romana creciu ne ls seclos seguintes tornando-se próspera i fúrun custruídos eilhi palácios, un ''fórun'', un triato i un anfitriato.
La queda de l Ampério Romano ampeçou ne l [[seclo III]] culas ambasones germánicas. Al redror de 400 d.C. Lutécia staba abandonada puls sous habitantes: ténie solamente ua pequeinha acupaçon drento de la ilha central de l riu Sena (Île de la Cité).
=== Eidade Média ===
[[Fexeiro:Paris in 9th century.jpg|thumb|left|Paris ne l [[seclo IX]].]]
An 508, l rei franco [[Clóbis|Clóbis I]] cunquistou Paris. Pouco depuis, Clóbis cumbertiu-se al [[catolicismo]] i acabou stendendo l sou domínio por to antiga porbíncia Galho-Romana, dando ampeço al território que se tornarie la [[Fráncia]]. La dinastie Merobíngie ampeçada por Clóbis dominou la Fráncia antre ls seclos V i VIII. An 747, passado la muorte de [[Carlos Martel]] ([[741]]), [[Pepino, l brebe]] assumiu l reino de la Fráncia, dando ampeço a la [[Dinastie Carolíngie]].
Ne l seclo IX, ls Vikings tomórun la cidade (domínio antre ls anhos 885-886) i depuis [[Hugo Capeto]] stableciu-se neilha, reformando-la radicalmente ampeçando la [[Dinastie Capetiana]].
Quando acupada puls aliados de l angleses, ls [[Ourguinhones]], Paris perdiu la sue amportança cumo capital de la Fráncia. Passado la [[Guerra de l Cien Anhos]], Paris tornou a ser la capital de la Fráncia.
=== Eidade Moderna ===
[[Fexeiro:Prise de la Bastille.jpg|thumb|right|240px|Tomada de la Bastilha an 1789]]
Inda que Paris fusse la capital nobamiente, la corona preferiu quedar ne ls castielhos de l Bal de l [[Loire]]. Durante las guerras religiosas, Paris passou a ser dominada pul [[Partido Católico]], ampeçado cul [[massacre de la nuite de San Bartolomiu]] an [[24 de agosto]] de [[1572]]. La corte rial solo fui restabelecida an Paris an [[1594]] cul rei [[Anrique IV de Fráncia|Anrique IV de Bourbon]]. An [[1682]], l rei [[Luís XIV de Fráncia|Luís XIV de Bourbon]] demudou la corte rial para l [[Palácio de Bersailles]]. Passado un seclo, Paris biu-se al centro de la [[Reboluçon Francesa]] marcada ne l sou ampeço pula queda de la [[Bastilha]] an [[14 de júlio]] de [[1789]].
=== Eidade Cuntemporánea ===
[[Napoleon I]] outoproclamou-se Amperador de la Fráncia an [[1804]] na [[Catedral de Notre-Dame de Paris]]. La [[Reboluçon Andustrial]], l [[Segundo Ampério]] i la [[Belle Époque]] zambolbírun Paris an un grande centro mundial. Durante la década de 40, cula custruçon de caminos de fierro, Paris ampeçou a recebir bários eimigrantes que se ampregórun nas sues andústrias. Al quemando de [[Napoleon III]], la cidade sufriu la trasformaçon ourbana más segneficatiba. L amperador cuntratou l [[Haussmann|Baran Haussman]] para que eisecutasse las trasformaçones neçairas para cumberter Paris na cidade más moderna de l mundo na sue era. Ampeçan a çtruir grande parte de la cidade antiga i mediebal al passo de la custruçon de grandes bulebares i prédios modernos, l más çtacado: la Ópera Garnier. Custroen canalizaçones de augas i outras amportantes melhories públicas. Esta era chega al fin por bias de la fin de l amperador an cunsequéncia de la sue derrota sofrida por sou eisército na [[guerra Franco-prussiana]].
Ne l seclo [[XIX]], Paris sufriu cun dues eipidemies de [[cólera]], an [[1832]] i [[1849]]. Para alhá de sufrir cula [[Guerra Franco-Prussiana]] antre 1870 i 1871. An [[1871]], anstalou-se na cidade la [[Quemuna de Paris]].
An [[1889]], Paris sediou la [[Sposiçon Ounibersal]] i por esta era fui custruída la [[Torre Eiffel]]. Ne l anho seguinte, fui einaugurada la purmeira linha de [[Metro de Paris|metro de la cidade]].
=== Seclo XX ===
Durante la [[segunda guerra mundial]], Paris fui acupada pula [[Almanha]]. La acupaçon ampeçou an júnio de [[1940]] i terminou solamente an agosto de [[1944]]. La Paris apuis de la guerra zambolbiu-se debrebe. L subúrbio spandiu-se cunsiderablemiente i fui criada l çtrito financeiro [[La défense]].
An [[1968]], Paris fui cenário de bárias rebuoltas studantis, muitos de ls manifestantes aderiran a causas de la squierda, cumo l [[quemunismo]] i l [[anarquismo]]. Estes eibentos quedórun coincidos cumo [[Maio de 1968|Maio francés]] i tornórun-se un de ls capítalos stóricos más çtacados apuis de la guerra.
=== Paris atual ===
An nobembre de [[2005]] la Fráncia biu-se agitada por cunflitos sociales adonde l stopin tenerie sido dibergéncias raciales. Grandes motines populares acuntecírun ne l paíç, até an Paris i ne ls sous subúrbios: eilhes fúrun afetados pula zorde i queima de carros a la nuite, ne l eipisódio que quedou coincido cumo [[Outonho de 2005]].
Capital política i anteletual de la Fráncia, Paris ye la sede de l gobierno, de las percipales admenistraçones, dun arcebispado, dua Ounibersidade (que cungrega la terça parte de ls studantes franceses), de bários museus i bibliotecas. Ye, para alhá desso, l percipal centro andustrial i comercial de la Fráncia, grácias a la amportánça de l mercado de cunsumo, a la cumbergéncia de las bias de quemunicaçon i la cuncentraçon de las capitales.
Paris ye la sede de las ourganizaçones anternacionales [[UNESCO]], [[Ourganizaçon pa la Coperaçon i Zambolbimento Eiconómico|OECD]] i [[Cámara Anternacional de Comércio]].
== Demografie ==
=== Populaçon ===
La cidade de Paris propiamiente dezida ten 2 153 600 [[habitante]]s ([[1 de Janeiro]] de [[2005]]). Esto ye un declínio de cerca 25[[%]] an cumparaçon als dados de [[1929]], quando la populaçon de la [[cidade]] chegou a un mássimo de 2,9 [[Milhon|milhones]]. Cumo acuntiu noutras grandes [[metrópole]]s ouropéias i de ls stados ounidos, la [[populaçon]] de Paris als poucos migrou para ls subúrbios de la cidade, inda que este porcesso tenga acuntecido de modo menos dramático, an cumparaçon a las mesmas metrópoles, cumo [[Londres]] ó [[Detroit]], por eisemplo.
La atual densidade demográfica de la cidade de Paris ye de 24 448 hab/[[km²]].
=== Etnies ===
Zde la [[Eidade Média]], era an que la cidade era la maior de l mundo oucidental, Paris siempre chamou strangeiros. Zde studantes [[Países Baixos|houlandeses]] i [[Suécia|suecos]] ne l [[seclo XIV]], [[Polónia|nacionalistas poloneses]] i [[Bélgica|trabalhadores belgas]] ne l [[seclo XIX]], [[Judaísmo|judius]] de l norte de la [[África]] i [[Pertual|pertueses]] ne l meio de l [[seclo XX]] als africanos i asiáticos de ls tiempos atuales, Paris recebiu muito eimigrante, que la tornórun ua cidade largamente multicultural i cosmopolita.
De l censo de [[1999]], 19,4% de la populaçon de Paris son natibos de outros países que nó la Fráncia, i 4,2% éran eimigrantes recentes, pessonas que nun bibian ne l paíç antes de [[1990]].
=== Turismo ===
Las percipales atraçones turísticas de la cidade son:
[[Fexeiro:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|thumb|upright=0.7|La [[Torre Eiffel]]. L menumiento más amblemático de [[Fráncia]], tornado nun de ls simblos de la nacion.]]
[[Fexeiro:Paris-Notre Dame-114-Westfassade-2017-gje.jpg|thumb|upright=0.7|La Catedral de Notre-Dame.]]
* La [[Torre Eiffel]] - custruída an [[1889]], fui planeada ne l ampeço para quedar de pie por solo 20 anhos, ye cunsidrada atualmente l percipal simblo de la cidade.
* La abenida [[Champs-Élysées]], ua abenida famosa i muitas bezes chena de turistas, que quier dezir Campos Eilíseos, l motibo de l nome fui ser ancha i cumprida. Ua de las más anchas abenidas de l mundo, i ua de las más famosas.
* L [[Centro Georges Pompidou]], la atraçon turística más besitada de la cidade.
* L [[Arco de l Triunfo (Fráncia)|Arco de l Triunfo]] - custruído por [[Napoleon Bonaparte]], an [[1806]], an houmenaige a las bitórias francesas i als que morrírun ne l campo de batailha.
* L [[Museu de l Louvre]] - famoso por abrigar l quadro ''[[Mona Lisa]]''
* L [[Montmartre]] - ua ária stórica de la cidade, adonde se localiza la [[Basílica de Sacré Cœur]], para alhá de ser famosa pul sous cafés,ls sous stúdios i nightclus, cumo l [[Moulin Rouge]].
* La [[Catedral de Notre-Dame]] - famosa [[catedral]] gótica localizada ne l centro de la cidade
* L [[Panteon de Paris|Panthéon]] - ua antiga [[eigreija]], famosa por abrigar ls restros mortales de bários franceses famosos.
* L [[Quai d'Orsay]] - un porto na borda squierda de l [[Riu Sena]].
* L [[Museu de la arte i stória de l Judaísmo]]
* L [[Museu de Orsay]] - Museu que reúne amportante coleçon de arte [[ampressionista]] i fui, ne l passado, ua staçon de tren. Cula sue zatibaçon, fui quaije derribada, mas por portestos fui trasformada an museu.
* L [[Semitério de l Père-Lachaise]], adonde son anterrados pessonas famosas cumo [[Oscar Wilde]], [[Jean-François Champollion]], [[Édith Piaf]], l cumpositor [[Chopin]], [[Allan Kardec]], l codificador de l [[Spritismo]] i tamien la streilha de l [[Rock]] [[Jim Morrison]] ([[The Doors]]).
* L [[Hótel des Ambalides]], museu i necrópole melitar
* [[La Défense]] - l centro financeiro de Paris, a oeste de la cidade.
* L [[Palácio de Bersalhes]] - queda na cidade de [[Bersalhes]], la maior atraçon turística de l mundo.Custruído por [[Luís XIV]] para abrigar toda la corte
* [[Disneyland Resort Paris]] - Cumplexo turístico de l cunglomerado [[Disney]] cuntendo bárias oupçones de antretenimento ancluindo dous parques multi-temáticos, [[Disneyland]] i [[Walt Disney Studios]]. Localizado an [[Marne-la-Ballée]] (subúrbio de Paris) ye la atraçon turística más besitada d'Ouropa, atraindo 12.4 milhones de besitantes solo an 2004.
* [[L'Hótel de Bille]] - Percipal stadie de strangeiros que chégan an Paris para fines turísticos. Para alhá de tener ua arquitetura peculiar francesa, sbanja luxo i riqueza an cada detailhe.
* Le [[Moulin Rouge]] - Antigo cabaré outelizado para adbertimento de ls franceses an relaçon a las francesas que eilhi trabalhában. Hoije ousado cumo punto turístico.
[[Catadorie:Paris]]
3s1qj6pgvxpou5gyk1dnoq6ovr5abvt
107806
107805
2026-08-12T01:40:40Z
Mr. Lechkar
15241
107806
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Paris montage.jpg|thumb|300px|Paris]]
'''Paris''' ye la capital i la maior [[cidade]] de la [[Fráncia]], bien cumo la capital de la [[Regiones admenistratibas francesas|region admenistratiba]] de [[Île-de-France]], na bacie parisiense. La cidade ye atrabessada pul [[riu Sena]]. Ye la segunda maior metrópole de la [[Ouropa]] (solo menos populosa que [[Moscobo]]) i la maior cidade [[Lhéngua francesa|francófona]] de l mundo. La sue ária metropolitana ten cerca de 12 milhones de habitantes.
La cidade ye coincida mundialmente cumo «cidade de la luç», pus ye ua de las purmeiras cidades a tener ua eiluminaçon ourbana, sendo ua de las percipales cidades turísticas de l mundo. La cidade ancanta pula beleza de la sue arquitetura, las sues perspetibas ourbanas i las sues abenidas, bien cumo por sous bários [[museu]]s. Las bordas de l [[riu Sena]], an Paris, fúrun anscritas, an [[1991]], na lista de l [[Património Mundial]] de la [[UNESCO]].
Tenendo sido capital dun ampério que se stendiu subre ls cinco [[cuntinente]]s, Paris cuntina a retener ua fuorte posiçon ne l cenário mundial, i a ser cunsiderada la capital de l mundo francófono. Paris ye un pólo comercial, andustrial, financeiro i turístico, que tornou la cidade an un de ls maiores centros de [[trasporte]]s de l mundo.
== Stória ==
=== Ourige de l nome ===
L nome de Paris ben de l pobo goulés, ls ''Parisii''. La palabra Paris sofriu trasformaçones atrabeç de ls tiempos de l latin ''Cibitas Parisiorun'' (ó la ''Cité des Parisii''), nome que tenie Lutécia.
La ourige de l nome Parisii nun ye coincida cun certeza. Puode ser deribada de la palabra gouluesa ''kwar'' ([[pedreira]]), pula refréncia a las numerosas pedreiras eisistentes na region parisiense.
=== Pré-stória ===
Paris ben sendo acupada pul home durante al menos 40000 anhos, cumo testemunha fúrun achados ferramientas de piedra tarbalhada na borda de l riu Sena.
Las más spetaculares çcubiertas arqueológicas fúrun feitas ne l 12e arrondissement an [[1991]] adonde bruxedos atestan la más bielha acupaçon houmana subre l território de Paris. An Bercy, fúrun çcubiertos traços dua bila de l período chasséenne (antre 4000 i 3800 a.C.).
=== Antiguidade ===
Ne l anho de 52 a.C. ls romanos fundórun ua cidade ne l mesmo lugar adonde ls ''parisii'' tubírun sue aldé i spandiran-na la ambas bordas de l riu Sena, chamando-la de Lutécia. La cidade galho-romana creciu ne ls seclos seguintes tornando-se próspera i fúrun custruídos eilhi palácios, un ''fórun'', un triato i un anfitriato.
La queda de l Ampério Romano ampeçou ne l [[seclo III]] culas ambasones germánicas. Al redror de 400 d.C. Lutécia staba abandonada puls sous habitantes: ténie solamente ua pequeinha acupaçon drento de la ilha central de l riu Sena (Île de la Cité).
=== Eidade Média ===
[[Fexeiro:Paris in 9th century.jpg|thumb|left|Paris ne l [[seclo IX]].]]
An 508, l rei franco [[Clóbis|Clóbis I]] cunquistou Paris. Pouco depuis, Clóbis cumbertiu-se al [[catolicismo]] i acabou stendendo l sou domínio por to antiga porbíncia Galho-Romana, dando ampeço al território que se tornarie la [[Fráncia]]. La dinastie Merobíngie ampeçada por Clóbis dominou la Fráncia antre ls seclos V i VIII. An 747, passado la muorte de [[Carlos Martel]] ([[741]]), [[Pepino, l brebe]] assumiu l reino de la Fráncia, dando ampeço a la [[Dinastie Carolíngie]].
Ne l seclo IX, ls Vikings tomórun la cidade (domínio antre ls anhos 885-886) i depuis [[Hugo Capeto]] stableciu-se neilha, reformando-la radicalmente ampeçando la [[Dinastie Capetiana]].
Quando acupada puls aliados de l angleses, ls [[Ourguinhones]], Paris perdiu la sue amportança cumo capital de la Fráncia. Passado la [[Guerra de l Cien Anhos]], Paris tornou a ser la capital de la Fráncia.
=== Eidade Moderna ===
[[Fexeiro:Prise de la Bastille.jpg|thumb|right|240px|Tomada de la Bastilha an 1789]]
Inda que Paris fusse la capital nobamiente, la corona preferiu quedar ne ls castielhos de l Bal de l [[Loire]]. Durante las guerras religiosas, Paris passou a ser dominada pul [[Partido Católico]], ampeçado cul [[massacre de la nuite de San Bartolomiu]] an [[24 de agosto]] de [[1572]]. La corte rial solo fui restabelecida an Paris an [[1594]] cul rei [[Anrique IV de Fráncia|Anrique IV de Bourbon]]. An [[1682]], l rei [[Luís XIV de Fráncia|Luís XIV de Bourbon]] demudou la corte rial para l [[Palácio de Bersailles]]. Passado un seclo, Paris biu-se al centro de la [[Reboluçon Francesa]] marcada ne l sou ampeço pula queda de la [[Bastilha]] an [[14 de júlio]] de [[1789]].
=== Eidade Cuntemporánea ===
[[Napoleon I]] outoproclamou-se Amperador de la Fráncia an [[1804]] na [[Catedral de Notre-Dame de Paris]]. La [[Reboluçon Andustrial]], l [[Segundo Ampério]] i la [[Belle Époque]] zambolbírun Paris an un grande centro mundial. Durante la década de 40, cula custruçon de caminos de fierro, Paris ampeçou a recebir bários eimigrantes que se ampregórun nas sues andústrias. Al quemando de [[Napoleon III]], la cidade sufriu la trasformaçon ourbana más segneficatiba. L amperador cuntratou l [[Haussmann|Baran Haussman]] para que eisecutasse las trasformaçones neçairas para cumberter Paris na cidade más moderna de l mundo na sue era. Ampeçan a çtruir grande parte de la cidade antiga i mediebal al passo de la custruçon de grandes bulebares i prédios modernos, l más çtacado: la Ópera Garnier. Custroen canalizaçones de augas i outras amportantes melhories públicas. Esta era chega al fin por bias de la fin de l amperador an cunsequéncia de la sue derrota sofrida por sou eisército na [[guerra Franco-prussiana]].
Ne l seclo [[XIX]], Paris sufriu cun dues eipidemies de [[cólera]], an [[1832]] i [[1849]]. Para alhá de sufrir cula [[Guerra Franco-Prussiana]] antre 1870 i 1871. An [[1871]], anstalou-se na cidade la [[Quemuna de Paris]].
An [[1889]], Paris sediou la [[Sposiçon Ounibersal]] i por esta era fui custruída la [[Torre Eiffel]]. Ne l anho seguinte, fui einaugurada la purmeira linha de [[Metro de Paris|metro de la cidade]].
=== Seclo XX ===
Durante la [[segunda guerra mundial]], Paris fui acupada pula [[Almanha]]. La acupaçon ampeçou an júnio de [[1940]] i terminou solamente an agosto de [[1944]]. La Paris apuis de la guerra zambolbiu-se debrebe. L subúrbio spandiu-se cunsiderablemiente i fui criada l çtrito financeiro [[La défense]].
An [[1968]], Paris fui cenário de bárias rebuoltas studantis, muitos de ls manifestantes aderiran a causas de la squierda, cumo l [[quemunismo]] i l [[anarquismo]]. Estes eibentos quedórun coincidos cumo [[Maio de 1968|Maio francés]] i tornórun-se un de ls capítalos stóricos más çtacados apuis de la guerra.
=== Paris atual ===
An nobembre de [[2005]] la Fráncia biu-se agitada por cunflitos sociales adonde l stopin tenerie sido dibergéncias raciales. Grandes motines populares acuntecírun ne l paíç, até an Paris i ne ls sous subúrbios: eilhes fúrun afetados pula zorde i queima de carros a la nuite, ne l eipisódio que quedou coincido cumo [[Outonho de 2005]].
Capital política i anteletual de la Fráncia, Paris ye la sede de l gobierno, de las percipales admenistraçones, dun arcebispado, dua Ounibersidade (que cungrega la terça parte de ls studantes franceses), de bários museus i bibliotecas. Ye, para alhá desso, l percipal centro andustrial i comercial de la Fráncia, grácias a la amportánça de l mercado de cunsumo, a la cumbergéncia de las bias de quemunicaçon i la cuncentraçon de las capitales.
Paris ye la sede de las ourganizaçones anternacionales [[UNESCO]], [[Ourganizaçon pa la Coperaçon i Zambolbimento Eiconómico|OECD]] i [[Cámara Anternacional de Comércio]].
== Demografie ==
=== Populaçon ===
La cidade de Paris propiamiente dezida ten 2 153 600 [[habitante]]s ([[1 de Janeiro]] de [[2005]]). Esto ye un declínio de cerca 25[[%]] an cumparaçon als dados de [[1929]], quando la populaçon de la [[cidade]] chegou a un mássimo de 2,9 [[Milhon|milhones]]. Cumo acuntiu noutras grandes [[metrópole]]s ouropéias i de ls stados ounidos, la [[populaçon]] de Paris als poucos migrou para ls subúrbios de la cidade, inda que este porcesso tenga acuntecido de modo menos dramático, an cumparaçon a las mesmas metrópoles, cumo [[Londres]] ó [[Detroit]], por eisemplo.
La atual densidade demográfica de la cidade de Paris ye de 24 448 hab/[[km²]].
=== Etnies ===
Zde la [[Eidade Média]], era an que la cidade era la maior de l mundo oucidental, Paris siempre chamou strangeiros. Zde studantes [[Países Baixos|houlandeses]] i [[Suécia|suecos]] ne l [[seclo XIV]], [[Polónia|nacionalistas poloneses]] i [[Bélgica|trabalhadores belgas]] ne l [[seclo XIX]], [[Judaísmo|judius]] de l norte de la [[África]] i [[Pertual|pertueses]] ne l meio de l [[seclo XX]] als africanos i asiáticos de ls tiempos atuales, Paris recebiu muito eimigrante, que la tornórun ua cidade largamente multicultural i cosmopolita.
De l censo de [[1999]], 19,4% de la populaçon de Paris son natibos de outros países que nó la Fráncia, i 4,2% éran eimigrantes recentes, pessonas que nun bibian ne l paíç antes de [[1990]].
=== Turismo ===
Las percipales atraçones turísticas de la cidade son:
[[Fexeiro:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|thumb|upright=0.7|La [[Torre Eiffel]]. L menumiento más amblemático de [[Fráncia]], tornado nun de ls simblos de la nacion.]]
[[Fexeiro:Paris-Notre Dame-114-Westfassade-2017-gje.jpg|thumb|upright=0.7|La Catedral de Notre-Dame.]]
* La [[Torre Eiffel]] - custruída an [[1889]], fui planeada ne l ampeço para quedar de pie por solo 20 anhos, ye cunsidrada atualmente l percipal simblo de la cidade.
* La abenida [[Champs-Élysées]], ua abenida famosa i muitas bezes chena de turistas, que quier dezir Campos Eilíseos, l motibo de l nome fui ser ancha i cumprida. Ua de las más anchas abenidas de l mundo, i ua de las más famosas.
* L [[Centro Georges Pompidou]], la atraçon turística más besitada de la cidade.
* L [[Arco de l Triunfo (Fráncia)|Arco de l Triunfo]] - custruído por [[Napoleon Bonaparte]], an [[1806]], an houmenaige a las bitórias francesas i als que morrírun ne l campo de batailha.
* L [[Museu de l Louvre]] - famoso por abrigar l quadro ''[[Mona Lisa]]''
* L [[Montmartre]] - ua ária stórica de la cidade, adonde se localiza la [[Basílica de Sacré Cœur]], para alhá de ser famosa pul sous cafés,ls sous stúdios i nightclus, cumo l [[Moulin Rouge]].
* La [[Catedral de Notre-Dame]] - famosa [[catedral]] gótica localizada ne l centro de la cidade
* L [[Panteon de Paris|Panthéon]] - ua antiga [[eigreija]], famosa por abrigar ls restros mortales de bários franceses famosos.
* L [[Quai d'Orsay]] - un porto na borda squierda de l [[Riu Sena]].
* L [[Museu de la arte i stória de l Judaísmo]]
* L [[Museu de Orsay]] - Museu que reúne amportante coleçon de arte [[ampressionista]] i fui, ne l passado, ua staçon de tren. Cula sue zatibaçon, fui quaije derribada, mas por portestos fui trasformada an museu.
* L [[Semitério de l Père-Lachaise]], adonde son anterrados pessonas famosas cumo [[Oscar Wilde]], [[Jean-François Champollion]], [[Édith Piaf]], l cumpositor [[Chopin]], [[Allan Kardec]], l codificador de l [[Spritismo]] i tamien la streilha de l [[Rock]] [[Jim Morrison]] ([[The Doors]]).
* L [[Hótel des Ambalides]], museu i necrópole melitar
* [[La Défense]] - l centro financeiro de Paris, a oeste de la cidade.
* L [[Palácio de Bersalhes]] - queda na cidade de [[Bersalhes]], la maior atraçon turística de l mundo.Custruído por [[Luís XIV]] para abrigar toda la corte
* [[Disneyland Resort Paris]] - Cumplexo turístico de l cunglomerado [[Disney]] cuntendo bárias oupçones de antretenimento ancluindo dous parques multi-temáticos, [[Disneyland]] i [[Walt Disney Studios]]. Localizado an [[Marne-la-Ballée]] (subúrbio de Paris) ye la atraçon turística más besitada de l'Ouropa, atraindo 12.4 milhones de besitantes solo an 2004.
* [[L'Hótel de Bille]] - Percipal stadie de strangeiros que chégan an Paris para fines turísticos. Para alhá de tener ua arquitetura peculiar francesa, sbanja luxo i riqueza an cada detailhe.
* Le [[Moulin Rouge]] - Antigo cabaré outelizado para adbertimento de ls franceses an relaçon a las francesas que eilhi trabalhában. Hoije ousado cumo punto turístico.
[[Catadorie:Paris]]
3zyoi13kluev5cq5qo8ff9ice0hg23f
107814
107806
2026-08-12T06:15:09Z
Mr. Lechkar
15241
107814
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Paris montage.jpg|thumb|300px|Paris]]
'''Paris''' ye la capital i la maior [[cidade]] de la [[Fráncia]], bien cumo la capital de la region admenistratiba d'[[Île-de-France]], na bacie parisiense. Ye atrabessada pul [[riu Sena]]. Paris ye la segunda maior metrópole de l'[[Ouropa]] (solo menos populosa que [[Moscobo]]) i la maior cidade [[Lhéngua francesa|francófona]] de l mundo. La sue ária metropolitana ten cerca de 12 milhones de habitantes.
Ye coincida mundialmente cumo «cidade de las luzes», pus ye ua de las purmeiras cidades a tener ua eiluminaçon ourbana, sendo ua de las percipales cidades turísticas de l mundo. La cidade ancanta pula beleza de la sue arquitetura, las sues perspetibas ourbanas i las sues abenidas, bien cumo por sous bários [[museu]]s. Las bordas de l [[riu Sena]], an Paris, fúrun anscritas, an [[1991]], na lista de l [[Património Mundial]] de la [[UNESCO]].
Tenendo sido capital dun ampério que se stendiu subre ls cinco [[cuntinente]]s, Paris cuntina a retener ua fuorte posiçon ne l cenário mundial, i a ser cunsiderada la capital de l mundo francófono. Paris ye un pólo comercial, andustrial, financeiro i turístico, que tornou la cidade an un de ls maiores centros de [[trasporte]]s de l mundo.
== Stória ==
=== Ourige de l nome ===
L nome de Paris ben de l pobo goulés, ls ''Parisii''. La palabra Paris sofriu trasformaçones atrabeç de ls tiempos de l latin ''Cibitas Parisiorun'' (ó la ''Cité des Parisii''), nome que tenie Lutécia.
La ourige de l nome Parisii nun ye coincida cun certeza. Puode ser deribada de la palabra gouluesa ''kwar'' ([[pedreira]]), pula refréncia a las numerosas pedreiras eisistentes na region parisiense.
=== Pré-stória ===
Paris ben sendo acupada pul home durante al menos 40000 anhos, cumo testemunha fúrun achados ferramientas de piedra tarbalhada na borda de l riu Sena.
Las más spetaculares çcubiertas arqueológicas fúrun feitas ne l 12e arrondissement an [[1991]] adonde bruxedos atestan la más bielha acupaçon houmana subre l território de Paris. An Bercy, fúrun çcubiertos traços dua bila de l período chasséenne (antre 4000 i 3800 a.C.).
=== Antiguidade ===
Ne l anho de 52 a.C. ls romanos fundórun ua cidade ne l mesmo lugar adonde ls ''parisii'' tubírun sue aldé i spandiran-na la ambas bordas de l riu Sena, chamando-la de Lutécia. La cidade galho-romana creciu ne ls seclos seguintes tornando-se próspera i fúrun custruídos eilhi palácios, un ''fórun'', un triato i un anfitriato.
La queda de l Ampério Romano ampeçou ne l [[seclo III]] culas ambasones germánicas. Al redror de 400 d.C. Lutécia staba abandonada puls sous habitantes: ténie solamente ua pequeinha acupaçon drento de la ilha central de l riu Sena (Île de la Cité).
=== Eidade Média ===
[[Fexeiro:Paris in 9th century.jpg|thumb|left|Paris ne l [[seclo IX]].]]
An 508, l rei franco [[Clóbis|Clóbis I]] cunquistou Paris. Pouco depuis, Clóbis cumbertiu-se al [[catolicismo]] i acabou stendendo l sou domínio por to antiga porbíncia Galho-Romana, dando ampeço al território que se tornarie la [[Fráncia]]. La dinastie Merobíngie ampeçada por Clóbis dominou la Fráncia antre ls seclos V i VIII. An 747, passado la muorte de [[Carlos Martel]] ([[741]]), [[Pepino, l brebe]] assumiu l reino de la Fráncia, dando ampeço a la [[Dinastie Carolíngie]].
Ne l seclo IX, ls Vikings tomórun la cidade (domínio antre ls anhos 885-886) i depuis [[Hugo Capeto]] stableciu-se neilha, reformando-la radicalmente ampeçando la [[Dinastie Capetiana]].
Quando acupada puls aliados de l angleses, ls [[Ourguinhones]], Paris perdiu la sue amportança cumo capital de la Fráncia. Passado la [[Guerra de l Cien Anhos]], Paris tornou a ser la capital de la Fráncia.
=== Eidade Moderna ===
[[Fexeiro:Prise de la Bastille.jpg|thumb|right|240px|Tomada de la Bastilha an 1789]]
Inda que Paris fusse la capital nobamiente, la corona preferiu quedar ne ls castielhos de l Bal de l [[Loire]]. Durante las guerras religiosas, Paris passou a ser dominada pul [[Partido Católico]], ampeçado cul [[massacre de la nuite de San Bartolomiu]] an [[24 de agosto]] de [[1572]]. La corte rial solo fui restabelecida an Paris an [[1594]] cul rei [[Anrique IV de Fráncia|Anrique IV de Bourbon]]. An [[1682]], l rei [[Luís XIV de Fráncia|Luís XIV de Bourbon]] demudou la corte rial para l [[Palácio de Bersailles]]. Passado un seclo, Paris biu-se al centro de la [[Reboluçon Francesa]] marcada ne l sou ampeço pula queda de la [[Bastilha]] an [[14 de júlio]] de [[1789]].
=== Eidade Cuntemporánea ===
[[Napoleon I]] outoproclamou-se Amperador de la Fráncia an [[1804]] na [[Catedral de Notre-Dame de Paris]]. La [[Reboluçon Andustrial]], l [[Segundo Ampério]] i la [[Belle Époque]] zambolbírun Paris an un grande centro mundial. Durante la década de 40, cula custruçon de caminos de fierro, Paris ampeçou a recebir bários eimigrantes que se ampregórun nas sues andústrias. Al quemando de [[Napoleon III]], la cidade sufriu la trasformaçon ourbana más segneficatiba. L amperador cuntratou l [[Haussmann|Baran Haussman]] para que eisecutasse las trasformaçones neçairas para cumberter Paris na cidade más moderna de l mundo na sue era. Ampeçan a çtruir grande parte de la cidade antiga i mediebal al passo de la custruçon de grandes bulebares i prédios modernos, l más çtacado: la Ópera Garnier. Custroen canalizaçones de augas i outras amportantes melhories públicas. Esta era chega al fin por bias de la fin de l amperador an cunsequéncia de la sue derrota sofrida por sou eisército na [[guerra Franco-prussiana]].
Ne l seclo [[XIX]], Paris sufriu cun dues eipidemies de [[cólera]], an [[1832]] i [[1849]]. Para alhá de sufrir cula [[Guerra Franco-Prussiana]] antre 1870 i 1871. An [[1871]], anstalou-se na cidade la [[Quemuna de Paris]].
An [[1889]], Paris sediou la [[Sposiçon Ounibersal]] i por esta era fui custruída la [[Torre Eiffel]]. Ne l anho seguinte, fui einaugurada la purmeira linha de [[Metro de Paris|metro de la cidade]].
=== Seclo XX ===
Durante la [[segunda guerra mundial]], Paris fui acupada pula [[Almanha]]. La acupaçon ampeçou an júnio de [[1940]] i terminou solamente an agosto de [[1944]]. La Paris apuis de la guerra zambolbiu-se debrebe. L subúrbio spandiu-se cunsiderablemiente i fui criada l çtrito financeiro [[La défense]].
An [[1968]], Paris fui cenário de bárias rebuoltas studantis, muitos de ls manifestantes aderiran a causas de la squierda, cumo l [[quemunismo]] i l [[anarquismo]]. Estes eibentos quedórun coincidos cumo [[Maio de 1968|Maio francés]] i tornórun-se un de ls capítalos stóricos más çtacados apuis de la guerra.
=== Paris atual ===
An nobembre de [[2005]] la Fráncia biu-se agitada por cunflitos sociales adonde l stopin tenerie sido dibergéncias raciales. Grandes motines populares acuntecírun ne l paíç, até an Paris i ne ls sous subúrbios: eilhes fúrun afetados pula zorde i queima de carros a la nuite, ne l eipisódio que quedou coincido cumo [[Outonho de 2005]].
Capital política i anteletual de la Fráncia, Paris ye la sede de l gobierno, de las percipales admenistraçones, dun arcebispado, dua Ounibersidade (que cungrega la terça parte de ls studantes franceses), de bários museus i bibliotecas. Ye, para alhá desso, l percipal centro andustrial i comercial de la Fráncia, grácias a la amportánça de l mercado de cunsumo, a la cumbergéncia de las bias de quemunicaçon i la cuncentraçon de las capitales.
Paris ye la sede de las ourganizaçones anternacionales [[UNESCO]], [[Ourganizaçon pa la Coperaçon i Zambolbimento Eiconómico|OECD]] i [[Cámara Anternacional de Comércio]].
== Demografie ==
=== Populaçon ===
La cidade de Paris propiamiente dezida ten 2 153 600 [[habitante]]s ([[1 de Janeiro]] de [[2005]]). Esto ye un declínio de cerca 25[[%]] an cumparaçon als dados de [[1929]], quando la populaçon de la [[cidade]] chegou a un mássimo de 2,9 [[Milhon|milhones]]. Cumo acuntiu noutras grandes [[metrópole]]s ouropéias i de ls stados ounidos, la [[populaçon]] de Paris als poucos migrou para ls subúrbios de la cidade, inda que este porcesso tenga acuntecido de modo menos dramático, an cumparaçon a las mesmas metrópoles, cumo [[Londres]] ó [[Detroit]], por eisemplo.
La atual densidade demográfica de la cidade de Paris ye de 24 448 hab/[[km²]].
=== Etnies ===
Zde la [[Eidade Média]], era an que la cidade era la maior de l mundo oucidental, Paris siempre chamou strangeiros. Zde studantes [[Países Baixos|houlandeses]] i [[Suécia|suecos]] ne l [[seclo XIV]], [[Polónia|nacionalistas poloneses]] i [[Bélgica|trabalhadores belgas]] ne l [[seclo XIX]], [[Judaísmo|judius]] de l norte de la [[África]] i [[Pertual|pertueses]] ne l meio de l [[seclo XX]] als africanos i asiáticos de ls tiempos atuales, Paris recebiu muito eimigrante, que la tornórun ua cidade largamente multicultural i cosmopolita.
De l censo de [[1999]], 19,4% de la populaçon de Paris son natibos de outros países que nó la Fráncia, i 4,2% éran eimigrantes recentes, pessonas que nun bibian ne l paíç antes de [[1990]].
=== Turismo ===
Las percipales atraçones turísticas de la cidade son:
[[Fexeiro:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|thumb|upright=0.7|La [[Torre Eiffel]]. L menumiento más amblemático de [[Fráncia]], tornado nun de ls simblos de la nacion.]]
[[Fexeiro:Paris-Notre Dame-114-Westfassade-2017-gje.jpg|thumb|upright=0.7|La Catedral de Notre-Dame.]]
* La [[Torre Eiffel]] - custruída an [[1889]], fui planeada ne l ampeço para quedar de pie por solo 20 anhos, ye cunsidrada atualmente l percipal simblo de la cidade.
* La abenida [[Champs-Élysées]], ua abenida famosa i muitas bezes chena de turistas, que quier dezir Campos Eilíseos, l motibo de l nome fui ser ancha i cumprida. Ua de las más anchas abenidas de l mundo, i ua de las más famosas.
* L [[Centro Georges Pompidou]], la atraçon turística más besitada de la cidade.
* L [[Arco de l Triunfo (Fráncia)|Arco de l Triunfo]] - custruído por [[Napoleon Bonaparte]], an [[1806]], an houmenaige a las bitórias francesas i als que morrírun ne l campo de batailha.
* L [[Museu de l Louvre]] - famoso por abrigar l quadro ''[[Mona Lisa]]''
* L [[Montmartre]] - ua ária stórica de la cidade, adonde se localiza la [[Basílica de Sacré Cœur]], para alhá de ser famosa pul sous cafés,ls sous stúdios i nightclus, cumo l [[Moulin Rouge]].
* La [[Catedral de Notre-Dame]] - famosa [[catedral]] gótica localizada ne l centro de la cidade
* L [[Panteon de Paris|Panthéon]] - ua antiga [[eigreija]], famosa por abrigar ls restros mortales de bários franceses famosos.
* L [[Quai d'Orsay]] - un porto na borda squierda de l [[Riu Sena]].
* L [[Museu de la arte i stória de l Judaísmo]]
* L [[Museu de Orsay]] - Museu que reúne amportante coleçon de arte [[ampressionista]] i fui, ne l passado, ua staçon de tren. Cula sue zatibaçon, fui quaije derribada, mas por portestos fui trasformada an museu.
* L [[Semitério de l Père-Lachaise]], adonde son anterrados pessonas famosas cumo [[Oscar Wilde]], [[Jean-François Champollion]], [[Édith Piaf]], l cumpositor [[Chopin]], [[Allan Kardec]], l codificador de l [[Spritismo]] i tamien la streilha de l [[Rock]] [[Jim Morrison]] ([[The Doors]]).
* L [[Hótel des Ambalides]], museu i necrópole melitar
* [[La Défense]] - l centro financeiro de Paris, a oeste de la cidade.
* L [[Palácio de Bersalhes]] - queda na cidade de [[Bersalhes]], la maior atraçon turística de l mundo.Custruído por [[Luís XIV]] para abrigar toda la corte
* [[Disneyland Resort Paris]] - Cumplexo turístico de l cunglomerado [[Disney]] cuntendo bárias oupçones de antretenimento ancluindo dous parques multi-temáticos, [[Disneyland]] i [[Walt Disney Studios]]. Localizado an [[Marne-la-Ballée]] (subúrbio de Paris) ye la atraçon turística más besitada de l'Ouropa, atraindo 12.4 milhones de besitantes solo an 2004.
* [[L'Hótel de Bille]] - Percipal stadie de strangeiros que chégan an Paris para fines turísticos. Para alhá de tener ua arquitetura peculiar francesa, sbanja luxo i riqueza an cada detailhe.
* Le [[Moulin Rouge]] - Antigo cabaré outelizado para adbertimento de ls franceses an relaçon a las francesas que eilhi trabalhában. Hoije ousado cumo punto turístico.
[[Catadorie:Paris]]
93bvnk7z4wbekga88kw3uom2w8ml4yk
107815
107814
2026-08-12T06:17:24Z
Mr. Lechkar
15241
107815
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Paris montage.jpg|thumb|300px|Paris]]
'''Paris''' ye la capital i la maior [[cidade]] de la [[Fráncia]], bien cumo la capital de la region admenistratiba d'[[Île-de-France]], na bacie parisiense. Ye atrabessada pul [[riu Sena]]. Paris ye la segunda maior metrópole de l'[[Ouropa]] (solo menos populosa que [[Moscobo]]) i la maior cidade [[Lhéngua francesa|francófona]] de l mundo. La sue ária metropolitana ten cerca de 12 milhones de habitantes.
Ye coincida mundialmente cumo «cidade de las luzes», pus ye ũa de las purmeiras cidades a tener ũa eiluminaçon ourbana, sendo ũa de las percipales cidades turísticas de l mundo. La cidade ancanta pula beleza de la sue arquitetura, las sues perspetibas ourbanas i las sues abenidas, bien cumo por sous bários [[museu]]s. Las bordas de l riu Sena, an Paris, fúrun anscritas, an 1991, na lista de l [[Património Mundial]] de la [[UNESCO]].
Tenendo sido capital dun ampério que se stendiu subre ls cinco [[cuntinente]]s, Paris cuntina a retener ũa fuorte posiçon ne l cenário mundial, i a ser cunsiderada la capital de l mundo francófono. Paris ye un pólo comercial, andustrial, financeiro i turístico, que tornou la cidade an un de ls maiores centros de [[trasporte]]s anternacionales.
== Stória ==
=== Ourige de l nome ===
L nome de Paris ben de l pobo goulés, ls ''Parisii''. La palabra Paris sofriu trasformaçones atrabeç de ls tiempos de l latin ''Cibitas Parisiorun'' (ó la ''Cité des Parisii''), nome que tenie Lutécia.
La ourige de l nome Parisii nun ye coincida cun certeza. Puode ser deribada de la palabra gouluesa ''kwar'' ([[pedreira]]), pula refréncia a las numerosas pedreiras eisistentes na region parisiense.
=== Pré-stória ===
Paris ben sendo acupada pul home durante al menos 40000 anhos, cumo testemunha fúrun achados ferramientas de piedra tarbalhada na borda de l riu Sena.
Las más spetaculares çcubiertas arqueológicas fúrun feitas ne l 12e arrondissement an [[1991]] adonde bruxedos atestan la más bielha acupaçon houmana subre l território de Paris. An Bercy, fúrun çcubiertos traços dua bila de l período chasséenne (antre 4000 i 3800 a.C.).
=== Antiguidade ===
Ne l anho de 52 a.C. ls romanos fundórun ua cidade ne l mesmo lugar adonde ls ''parisii'' tubírun sue aldé i spandiran-na la ambas bordas de l riu Sena, chamando-la de Lutécia. La cidade galho-romana creciu ne ls seclos seguintes tornando-se próspera i fúrun custruídos eilhi palácios, un ''fórun'', un triato i un anfitriato.
La queda de l Ampério Romano ampeçou ne l [[seclo III]] culas ambasones germánicas. Al redror de 400 d.C. Lutécia staba abandonada puls sous habitantes: ténie solamente ua pequeinha acupaçon drento de la ilha central de l riu Sena (Île de la Cité).
=== Eidade Média ===
[[Fexeiro:Paris in 9th century.jpg|thumb|left|Paris ne l [[seclo IX]].]]
An 508, l rei franco [[Clóbis|Clóbis I]] cunquistou Paris. Pouco depuis, Clóbis cumbertiu-se al [[catolicismo]] i acabou stendendo l sou domínio por to antiga porbíncia Galho-Romana, dando ampeço al território que se tornarie la [[Fráncia]]. La dinastie Merobíngie ampeçada por Clóbis dominou la Fráncia antre ls seclos V i VIII. An 747, passado la muorte de [[Carlos Martel]] ([[741]]), [[Pepino, l brebe]] assumiu l reino de la Fráncia, dando ampeço a la [[Dinastie Carolíngie]].
Ne l seclo IX, ls Vikings tomórun la cidade (domínio antre ls anhos 885-886) i depuis [[Hugo Capeto]] stableciu-se neilha, reformando-la radicalmente ampeçando la [[Dinastie Capetiana]].
Quando acupada puls aliados de l angleses, ls [[Ourguinhones]], Paris perdiu la sue amportança cumo capital de la Fráncia. Passado la [[Guerra de l Cien Anhos]], Paris tornou a ser la capital de la Fráncia.
=== Eidade Moderna ===
[[Fexeiro:Prise de la Bastille.jpg|thumb|right|240px|Tomada de la Bastilha an 1789]]
Inda que Paris fusse la capital nobamiente, la corona preferiu quedar ne ls castielhos de l Bal de l [[Loire]]. Durante las guerras religiosas, Paris passou a ser dominada pul [[Partido Católico]], ampeçado cul [[massacre de la nuite de San Bartolomiu]] an [[24 de agosto]] de [[1572]]. La corte rial solo fui restabelecida an Paris an [[1594]] cul rei [[Anrique IV de Fráncia|Anrique IV de Bourbon]]. An [[1682]], l rei [[Luís XIV de Fráncia|Luís XIV de Bourbon]] demudou la corte rial para l [[Palácio de Bersailles]]. Passado un seclo, Paris biu-se al centro de la [[Reboluçon Francesa]] marcada ne l sou ampeço pula queda de la [[Bastilha]] an [[14 de júlio]] de [[1789]].
=== Eidade Cuntemporánea ===
[[Napoleon I]] outoproclamou-se Amperador de la Fráncia an [[1804]] na [[Catedral de Notre-Dame de Paris]]. La [[Reboluçon Andustrial]], l [[Segundo Ampério]] i la [[Belle Époque]] zambolbírun Paris an un grande centro mundial. Durante la década de 40, cula custruçon de caminos de fierro, Paris ampeçou a recebir bários eimigrantes que se ampregórun nas sues andústrias. Al quemando de [[Napoleon III]], la cidade sufriu la trasformaçon ourbana más segneficatiba. L amperador cuntratou l [[Haussmann|Baran Haussman]] para que eisecutasse las trasformaçones neçairas para cumberter Paris na cidade más moderna de l mundo na sue era. Ampeçan a çtruir grande parte de la cidade antiga i mediebal al passo de la custruçon de grandes bulebares i prédios modernos, l más çtacado: la Ópera Garnier. Custroen canalizaçones de augas i outras amportantes melhories públicas. Esta era chega al fin por bias de la fin de l amperador an cunsequéncia de la sue derrota sofrida por sou eisército na [[guerra Franco-prussiana]].
Ne l seclo [[XIX]], Paris sufriu cun dues eipidemies de [[cólera]], an [[1832]] i [[1849]]. Para alhá de sufrir cula [[Guerra Franco-Prussiana]] antre 1870 i 1871. An [[1871]], anstalou-se na cidade la [[Quemuna de Paris]].
An [[1889]], Paris sediou la [[Sposiçon Ounibersal]] i por esta era fui custruída la [[Torre Eiffel]]. Ne l anho seguinte, fui einaugurada la purmeira linha de [[Metro de Paris|metro de la cidade]].
=== Seclo XX ===
Durante la [[segunda guerra mundial]], Paris fui acupada pula [[Almanha]]. La acupaçon ampeçou an júnio de [[1940]] i terminou solamente an agosto de [[1944]]. La Paris apuis de la guerra zambolbiu-se debrebe. L subúrbio spandiu-se cunsiderablemiente i fui criada l çtrito financeiro [[La défense]].
An [[1968]], Paris fui cenário de bárias rebuoltas studantis, muitos de ls manifestantes aderiran a causas de la squierda, cumo l [[quemunismo]] i l [[anarquismo]]. Estes eibentos quedórun coincidos cumo [[Maio de 1968|Maio francés]] i tornórun-se un de ls capítalos stóricos más çtacados apuis de la guerra.
=== Paris atual ===
An nobembre de [[2005]] la Fráncia biu-se agitada por cunflitos sociales adonde l stopin tenerie sido dibergéncias raciales. Grandes motines populares acuntecírun ne l paíç, até an Paris i ne ls sous subúrbios: eilhes fúrun afetados pula zorde i queima de carros a la nuite, ne l eipisódio que quedou coincido cumo [[Outonho de 2005]].
Capital política i anteletual de la Fráncia, Paris ye la sede de l gobierno, de las percipales admenistraçones, dun arcebispado, dua Ounibersidade (que cungrega la terça parte de ls studantes franceses), de bários museus i bibliotecas. Ye, para alhá desso, l percipal centro andustrial i comercial de la Fráncia, grácias a la amportánça de l mercado de cunsumo, a la cumbergéncia de las bias de quemunicaçon i la cuncentraçon de las capitales.
Paris ye la sede de las ourganizaçones anternacionales [[UNESCO]], [[Ourganizaçon pa la Coperaçon i Zambolbimento Eiconómico|OECD]] i [[Cámara Anternacional de Comércio]].
== Demografie ==
=== Populaçon ===
La cidade de Paris propiamiente dezida ten 2 153 600 [[habitante]]s ([[1 de Janeiro]] de [[2005]]). Esto ye un declínio de cerca 25[[%]] an cumparaçon als dados de [[1929]], quando la populaçon de la [[cidade]] chegou a un mássimo de 2,9 [[Milhon|milhones]]. Cumo acuntiu noutras grandes [[metrópole]]s ouropéias i de ls stados ounidos, la [[populaçon]] de Paris als poucos migrou para ls subúrbios de la cidade, inda que este porcesso tenga acuntecido de modo menos dramático, an cumparaçon a las mesmas metrópoles, cumo [[Londres]] ó [[Detroit]], por eisemplo.
La atual densidade demográfica de la cidade de Paris ye de 24 448 hab/[[km²]].
=== Etnies ===
Zde la [[Eidade Média]], era an que la cidade era la maior de l mundo oucidental, Paris siempre chamou strangeiros. Zde studantes [[Países Baixos|houlandeses]] i [[Suécia|suecos]] ne l [[seclo XIV]], [[Polónia|nacionalistas poloneses]] i [[Bélgica|trabalhadores belgas]] ne l [[seclo XIX]], [[Judaísmo|judius]] de l norte de la [[África]] i [[Pertual|pertueses]] ne l meio de l [[seclo XX]] als africanos i asiáticos de ls tiempos atuales, Paris recebiu muito eimigrante, que la tornórun ua cidade largamente multicultural i cosmopolita.
De l censo de [[1999]], 19,4% de la populaçon de Paris son natibos de outros países que nó la Fráncia, i 4,2% éran eimigrantes recentes, pessonas que nun bibian ne l paíç antes de [[1990]].
=== Turismo ===
Las percipales atraçones turísticas de la cidade son:
[[Fexeiro:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|thumb|upright=0.7|La [[Torre Eiffel]]. L menumiento más amblemático de [[Fráncia]], tornado nun de ls simblos de la nacion.]]
[[Fexeiro:Paris-Notre Dame-114-Westfassade-2017-gje.jpg|thumb|upright=0.7|La Catedral de Notre-Dame.]]
* La [[Torre Eiffel]] - custruída an [[1889]], fui planeada ne l ampeço para quedar de pie por solo 20 anhos, ye cunsidrada atualmente l percipal simblo de la cidade.
* La abenida [[Champs-Élysées]], ua abenida famosa i muitas bezes chena de turistas, que quier dezir Campos Eilíseos, l motibo de l nome fui ser ancha i cumprida. Ua de las más anchas abenidas de l mundo, i ua de las más famosas.
* L [[Centro Georges Pompidou]], la atraçon turística más besitada de la cidade.
* L [[Arco de l Triunfo (Fráncia)|Arco de l Triunfo]] - custruído por [[Napoleon Bonaparte]], an [[1806]], an houmenaige a las bitórias francesas i als que morrírun ne l campo de batailha.
* L [[Museu de l Louvre]] - famoso por abrigar l quadro ''[[Mona Lisa]]''
* L [[Montmartre]] - ua ária stórica de la cidade, adonde se localiza la [[Basílica de Sacré Cœur]], para alhá de ser famosa pul sous cafés,ls sous stúdios i nightclus, cumo l [[Moulin Rouge]].
* La [[Catedral de Notre-Dame]] - famosa [[catedral]] gótica localizada ne l centro de la cidade
* L [[Panteon de Paris|Panthéon]] - ua antiga [[eigreija]], famosa por abrigar ls restros mortales de bários franceses famosos.
* L [[Quai d'Orsay]] - un porto na borda squierda de l [[Riu Sena]].
* L [[Museu de la arte i stória de l Judaísmo]]
* L [[Museu de Orsay]] - Museu que reúne amportante coleçon de arte [[ampressionista]] i fui, ne l passado, ua staçon de tren. Cula sue zatibaçon, fui quaije derribada, mas por portestos fui trasformada an museu.
* L [[Semitério de l Père-Lachaise]], adonde son anterrados pessonas famosas cumo [[Oscar Wilde]], [[Jean-François Champollion]], [[Édith Piaf]], l cumpositor [[Chopin]], [[Allan Kardec]], l codificador de l [[Spritismo]] i tamien la streilha de l [[Rock]] [[Jim Morrison]] ([[The Doors]]).
* L [[Hótel des Ambalides]], museu i necrópole melitar
* [[La Défense]] - l centro financeiro de Paris, a oeste de la cidade.
* L [[Palácio de Bersalhes]] - queda na cidade de [[Bersalhes]], la maior atraçon turística de l mundo.Custruído por [[Luís XIV]] para abrigar toda la corte
* [[Disneyland Resort Paris]] - Cumplexo turístico de l cunglomerado [[Disney]] cuntendo bárias oupçones de antretenimento ancluindo dous parques multi-temáticos, [[Disneyland]] i [[Walt Disney Studios]]. Localizado an [[Marne-la-Ballée]] (subúrbio de Paris) ye la atraçon turística más besitada de l'Ouropa, atraindo 12.4 milhones de besitantes solo an 2004.
* [[L'Hótel de Bille]] - Percipal stadie de strangeiros que chégan an Paris para fines turísticos. Para alhá de tener ua arquitetura peculiar francesa, sbanja luxo i riqueza an cada detailhe.
* Le [[Moulin Rouge]] - Antigo cabaré outelizado para adbertimento de ls franceses an relaçon a las francesas que eilhi trabalhában. Hoije ousado cumo punto turístico.
[[Catadorie:Paris]]
j7o16c26894djo1azg4j4vll61ylvdf
Sol
0
1070
107784
103492
2026-08-11T12:52:23Z
~2026-30875-10
15270
107784
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Serra-nogueira-fulgor-mos-braganca.jpg|thumb|L Sol subre [[Trás ls Montes]]]]
L '''Sol''' (simbolo astronomico: [[file:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]; de l [[lhatin]] ''Sol'') ye la [[streilha]] ne l centro de l [[Sistema solar]]. Atualmente, sabe-se que an torno de l grabitan pul menos uito [[planeta]]s, quatro [[Planeta nano|planetas nanos]], 1.600 [[asteróide]]s, 138 [[Satélite natural|satélites]] i un grande númaro de [[cometa]]s. Sue massa ye 333.000 bezes la de la [[Tierra]] i l sou belume 1.400.000 bezes l belume de l nuosso planeta. La çtáncia de l nuosso planeta al Sol ye, por defeniçon, 1 [[ounidade astronómica]] (UA) (cerca de 150 000 000 [[Quilómetro|Km]]). La [[luç]] solar demora 8 [[minuto]]s i 18 [[segundo]]s para chegar a la [[Tierra]].
== Strutura solar ==
[[Fexeiro:Sun diagram.svg|thumb|Ua eilustraçon de la strutura de l Sol:<br />
1. Núcleo<br />
2. Region radiatiba<br />
3. Region cumbetiba<br />
4. Fotosfera<br />
5. Cromosfera<br />
6. Corona<br />
7. Mancha solar<br />
8. Gránulos<br />
9. Proeminéncia]]
L Sol, tal cumo las restantes [[streilha]]s, ye ua sfera de [[plasma]] que se ancontra an [[eiquilíbrio heidrostático]] antre las dues [[fuorça]]s percipales que ágen drento del: para fura la presson [[termodinámica]], porduto de las altas [[temperatura]]s anternas, i para drento la fuorça [[grabidade|grabitacional]]. La strutura solar puode ser dibedida an dues grandes regiones: l '''anterior''' i la '''atmosfera''', antre eilhas se ancontra ua fina camada, que puode ser cunsidrada la superfice, chamada '''fotosfera'''.
=== Anterior ===
L anterior solar ten trés regiones bien defrentes: l núcleo, que ye adonde se porduz la [[fuson nuclear]], que trasforma la massa an einergie. Arriba desta achamos la '''region radioatiba''' i por redadeiro la '''region cumbetiba'''. Nanhue destas regiones puode ser ouserbada de forma direta yá que la radiaçon ye cumpletamente absorbida (i remetida) i l coincimiento que tenemos deilhas ye atrabeç de modelos teóricos ó ouserbaçones andiretas, percipalmente por meio de la [[heiliosismologie]].
=== Superfice ===
[[Fexeiro:171879main LimbFlareJan12 lg.jpg|thumb|Retrato de la sonda spacial [[Hinode]], tirada an [[12 de janeiro]] de [[2007]], de la superfice de la streilha.]]
Por cima de la region cumbetiba stá la fotosfera cun 100 Km de spessura i aparéncia granulada - esso ye chamado de granulaçon fotosférica. Ls gránulos son, na rialidade, ls topos de células de cumbeçon que trazen l plasma caliente zde l anterior solar. Un gránulo ten an torno de 1000 km de diámetro
Outras formaçones notables de la fotosfera son las manchas solares, regiones mais fries que paréncen mais scuras que sous alredores mais calientes i mais brilhantes. Las manchas solares son associadas a antensos campos magnéticos ó perturbaçones desses campos. L total de manchas solares i de la atebidade relacionada baria antre un mínimo i un mássimo nun ciclo de onze anhos.
La luç eirradiada pula fotosfera nun ye cumpletamente atenuada pulas camadas superiores i antoce cumbirte-se na region mais atiradeira que podemos ouserbar de l Sol. Na fotosfera, la eimisson acunte an todas las bandas de l spetro lhuminoso porduzindo la luç branca caratelística de l Sol al uolho nu. La region ancontra-se a ua [[temperatura]] média de 5.775 [[Kelvin|K]] (ó 5.502 [[Grau Celsius|ºC]]) i ten ua [[densidade]] de 10<sup>14</sup> a 10<sup>15</sup> partículas por cn³.
=== Atmosfera ===
Arriba de la fotosfera stá la atmosfera. La purmeira camada, lougo arriba de la fotosfera, ye la '''cromosfera''', cuja temperatura barie de l 6.000 K até ls 30.000 K, cun ua spessura duns 2.300 [[Quilómetro|Km]], anque eisiste muita cuntrobérsia a respeito.
La camada mais sterna chama-se '''corona''', i sue temperatura bai de 1 milhon até bários milhones de graus [[Kelvin]]. An cuntrapartida la densidade de la corona ye mui baixa, sendo de 10<sup>10</sup> cn<sup>−3</sup> an sue base i deminuindo an direçon ouposta al centro de l Sol. La corona nun ten lhemite superior. Puode-se dezir que eilha se stende pul [[sistema solar]] anteiro. Antre la cromosfera i la corona hai ua streita faixa chamada ''region de trasiçon''. Un de ls grandes porblemas de la [[física solar]] ye splicar que mecanismo cunsigue oumentar la temperatura de la atmosfera solar de l acerca de 5.500 K de la fotosfera pa l milhon de graus Kelvin de la corona.
== Ciclo solar ==
L ciclo solar ten muitos eifeitos amportantes, que anfluencian la [[Tierra]]. Studos de [[heiliosismologie]] eisecutados a partir de [[Sonda spacial|sondas spaciales]] premitiran ouserbar ciertas "bibraçones solares", an que la frequéncia crece cul oumiento de la atebidade solar, acumpanhando l ciclo de 11 anhos de eirupçones, la cada 22 anhos eisiste la manifestaçon de l chamado heimisfério dominador, para alhá de la mobimentaçon de las struturas magnéticas an direçon als pólos, que resulta an dous ciclos de 18 anhos cun ancremiento de la atebidade geomagnética de la [[Tierra]] i de la bariaçon de la temperatura de l [[plasma]] na [[eionosfera]] de la Tierra.
[[Catadorie:Sol]]
c5pygdyyhywwm7v6v9obxa20bj0i4kr
Streilha
0
1083
107804
103060
2026-08-12T01:29:22Z
Mr. Lechkar
15241
107804
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}Ua '''streilha''' ye un [[cuorpo celhestre]] lhuminoso formado de [[plasma]]. Por causa de la sue presson anterna, produç [[einergie]] por [[fuson nuclear]], transformando [[molécula]]s de [[hidrogénio]] an [[hélio]]. La einergie gerada ye eimitida por meio de l [[spácio sideral|spácio]] sob la forma de [[radiaçon eiletromagnética]] (luç), [[neutrino]]s i [[bento solar|bento stelar]]. Las streilhas más próssimas de la [[Tierra]] son l [[Sol]], que ye la percipal respunsable pula sue eiluminaçon, i [[Próssima Centauri]], que queda a 40 trilhones de quilómetros, ó 4,2 [[anho-luç|anhos-luç]].
La einergie eimitida por ua streilha stá associada la sue presson anterna, que possiblita un ambiente adequado a la [[fuson nuclear]], que produç [[einergie]] transformando [[molécula]]s de [[hidrogénio]] an [[hélio]]. Ua streilha ten de tener ua [[massa]] arriba dun detreminado balor crítico (cerca de 81 bezes la [[massa]] de [[Júpiter (planeta)|Júpiter]]) pa que la presson anterior seia suficiente pa ocorríren [[reaçones nucleares]] de fuson ne l sou anterior. Cuorpos que nun atinge esse lhemite, mas que inda assi eirradian einergie por [[grabidade|cumpresson grabitacional]] cháman-se [[nana castanha|nanas castanhas]] (ó nana marron) i son un tipo de cuorpo celhestre na frunteira antre las streilhas i ls [[planeta]]s, cumo gigantes gasosos. L lhemite superior de massa possible pa ua streilha depende de l [[lhemite de Eddington]].
A maior fraçon de l eilemientos más pesados que l hidrogénio ó hélio ne l ouniberso cumo l fierro, níquel ó outros [[metal]]es fúrun gerados a partir de la fuson termonuclear ne ls núcleos stelares. Eilemientos cada beç más pesados gerados ne ls núcleos cula scasseç de eilemientos lhebes téne menor eficiéncia einergética a partir de sue fuson — un ciclo de transiçones de eilemientos que eibentualmente lhieba a la muorte de la streilha. Ua streilha an sou fin puode tener dibersos çtinos dependendo de sues caratelísticas, cumo dar ourige a ua gigantesca spluson, las [[supernuoba]]s, antrar an colapso dando ourige a un [[buraco negro]] ó oureginar ua [[nana branca]].
Las streilhas menores que l Sol ténen menor temperatura i sou brilho ye alaranjado ó abermelhado.
Las cumo l Sol ténen temperatura média i l sou brilho ye amarelhado.
I las maiores ténen maior temperatura i un brilho branco-azulado.
Las streilhas besibles aparécen cumo puntos brilhantes i cintilantes (por causa de çtorçon ótica causada pula [[atmosfera]]) ne l cielo noturno, a la eiceçon de l [[Sol]] que debido la sue prossimidade ye bisto cumo un disco i ye l respunsable pula luç de l die. L uso quemun de la palabra ''streilha'' nin siempre reflete l berdadeiro oubjeto astronómico: todos ls puntos cintilantes ne l cielo son frequentemente chamados de streilhas, anque poder séren [[planeta]]s besibles, [[meteoro]]s (''[[streilha cadente]]''), [[galáxia]]s, [[nebulosa]]s, [[cometa]]s ó até mesmo un [[sistema binário]] formado por dues streilhas, cumo ye l causo de [[Acrux|Alpha Crux]], que custitui la punta más brilhante de l [[Cruzeiro de l Sul]] (ó ''Crux'').
== Classeficaçon de las streilhas ==
{{percipal|Classeficaçon stelar}}
Las streilhas son defrentes na sue [[massa]], cumposiçon i brilho abseluto (nun l brilho aparente, que barie cula sue çtáncia al punto de ouserbaçon). Al longo de la bida dua streilha, la sue massa i cumposiçon se altéran als poucos debido als porcesso de fuson nuclear.
Segue-se ua pequeinha lista de alguns de l oubjetos stelares más "eisóticos":
* [[nana castanha]] (ó nana marron): un oubjeto sub-stelar an que nun ten lhugar la fuson de [[hidrogénio]], mas que brilha an anfrabermelhos i ne l burmeilho debido la alguns outros tipos de reaçones nucleares i al calor anterno.
* [[nana branca]]: resultado final de la bida dua streilha de média grandeza, ua [[nana branca]] ye l núcleo que resta de la streilha depuis que eilha eijeta las sues camadas steriores.
* [[streilha de néutrones]]: l que resta depuis de la spluson dua [[supernuoba]]. Ye un oubjeto mui denso, mas nun tanto cumo un buraco negro.
* [[buraco negro]]: oubjeto cuja [[grabidade]] ye tan antensa que nin la [[luç]] le cunsigue scapar, i que puode ser formado a partir de splusones de streilhas supermassibas, que colapsan nun buraco negro.
Eisisten defrentes [[Classeficaçon stelar|classeficaçones de streilhas]]. Nua classeficaçon quemun, las streilhas ban de l tipo '''L''' que son mui grandes i brilhantes, até '''M''' que son de tamanho solo suficiente pa ampeçar la eigniçon de las [[Fuson nuclear|reaçones termonucleares]] cul [[hidrogénio]]. Las streilhas más quemuns de nuossa galáxia son classeficadas de acordo cun las classes O, B, A, F, G, K, M, stablecidas por [[Annie Jump Cannon]] ([[1863]]-[[1941]]), a partir de critérios de classeficaçon zambolbidos ne l [[Harvard|Harvard College ouserbatory]] (''Oserbatório de la Faculdade de Harward''). [[Cecilia Payne]] mostrou depuis dessa que la sequéncia classeficatória correspunde a ua sequéncia de temperatura superficial stelar, adonde las streilhas L son más calientes de l que las B, las quales son más calientes de l que las La, i assi por delantre.
Las classes stelares R, N i S fúrun antroduzidas por Morgan i Kenan, pa la classeficaçon de [[streilhas carbonadas]]. Sue definiçon nunca fui mui clara i sou uso nun se difundiu antre ls porfessionales. Más tarde, las classes R i N fúrun reagrupadas na classe C.
Pa alhá dessas, reconhécen-se atualmente más trés classes stelares: W, L, T. Las streilhas W, tamien chamadas de [[Wolf-Rayet]], son streilhas mui massibas, más calientes de l que las streilhas L. Las classes L i T, por sue beç, correspúnden al stremo de baixa temperatura superfecial. Streilhas de classe T son, na rialidade, cunsideradas [[nana marron|nanas marrones]].
Cada classe ten 9 subclasseficaçones numéricas (''0-9''). Nuosso Sol ye ua streilha de classe G, subclasseficaçon 2: notado dessa forma cumo ''G2''.
Ne l [[diagrama HR]], a maior parte de las streilhas ancontra-se na faixa coincida cumo [[sequéncia percipal]], que relaciona la [[magnitude abseluta]] i [[tipo spetral]] de las streilhas que queiman [[hidrogénio]] an sou núcleo.
L [[Sol]] ye tomado cun ua streilha padron nesse sistema ([[Lhuminosidade]] = 1) nun porque seia special an algun sentido, solo porque ye la streilha más próssima i melhor studada que coincemos, i a maior parte de las caratelísticas de outras streilhas ye giralmente dada an ounidades solares.
Por eisemplo, la [[massa]] de l Sol ye
:''M''<sub>Sol</sub> = 1.9891 × 10<sup>30</sup> [[quilograma|kg]]
i las massas de outras streilhas son dadas an tenermos de [[massa solar]], M<sub>Sol</sub>.
== Formaçon i eiboluçon ==
{{percipal|Eiboluçon stelar}}
[[Fexeiro:Life Cycle of Stars - GPN-2000-000938.jpg|thumb|250px|Ciclo de Bida de las Streilhas]]
Streilhas nácen an [[nubres moleculares]], grandes regiones de matéria de alta densidade (anque dessa densidade ser un pouco menor de l que aqueilha oubtenida nua [[cámara de bácuo]] na Tierra), i se forman por anstablidade grabitacional nestas nubres, causada por óndias de choque dua [[supernuoba]] (streilhas de grande massa que eiluminan cun muita antensidade las nubres que las forman). Un eisemplo dessa reflexon ye la [[Nebulosa de Órion]]).
Streilhas gastan 90% de sues bidas rializando la [[fuson nuclear]] de l [[hidrogénio]] pa produzir [[hélio]] an reaçones de alta presson próssimo al sou centro.
Tales streilhas stan na sequéncia percipal de l diagrama de Heirtzsprung-Russell.
Pequeinhas streilhas (chamadas de [[nana burmeilha|nanas burmeilhas]]) queiman sou cumbustible lentamente i questuman durar dezenas a cientos de bilhones de anhos. Ne l fin de sues bidas, eilhas simplesmente ban apagando até se tornáren [[nana negra|nanas negras]].
Cunforme la maiorie de las streilhas sgota la sue reserba de hidrogénio, sues camadas sternas spánden i arrefécen formando ua [[gigante burmeilha]] (an cerca de 5 bilhones de anhos, quando l Sol yá fur ua gigante burmeilha, el terá angolido [[Mercúrio (planeta)|Mercúrio]] i [[Bénus]]) .
Eibentualmente, l núcleo será cumpremido l suficiente pa ampeçar la fuson de l hélio. Anton la camada de hélio se calece i spande, pa an seguida sfriar i se cuntrair. La reaçon spulsa la matéria de la ária stierna pa l spácio, criando ua [[nebulosa planetária]]. L núcleo spuosto eirradie fótones ultrabioleta que ionizan la camada eijetada, fazendo-a brilhar.
Streilhas maiores puoden fundir eilemientos más pesados, podendo queimar até mesmo [[fierro]]. L núcleo subrante será ua [[nana branca]], formada de [[matéria degenerada]] sin massa suficiente pa porbocar más fuson, mantida solo pula presson de degenerescéncia. Essa mesma streilha bai se sbair nua nana negra, nua scala de tiempo mui grande.
An streilhas maiores, la fuson cuntina até que l [[colapso grabitacional]] faga la streilha spludir nua [[supernuoba]]. Esse ye l solo porcesso cósmico que acuntece an scalas de tiempo houmanas. Storicamente, supernuobas ténen sido ouserbadas cumo "nuobas streilhas" adonde antes nun habie nanhue.
A maior parte de la matéria nua streilha ye spelhida na spluson (formando ua nebulosa cumo la [[Nebulosa de l Carangueijo]]) mas l que sobra bai antrar an colapso i formar ua [[streilha de néutrones]] (un [[pulsar]] ó eimissor de [[centeilhas X]]) ó, ne l causo de las streilhas maiores, un [[buraco negro]]).
La camada stierna spelhida anclui eilemientos pesados, que son quemumente cumbertidos an nuobas streilhas i/ó [[planeta]]s. L fluxo de la supernuoba i l [[bento solar]] de grandes streilhas ye mui amportante na formaçon de l meio antrestelar.
== Ls nomes de las streilhas ==
{{percipal|Lista de nomes tradecionales de streilhas}}
Eisisten bários sistemas de chamaçon stelar. Ls más antigos párten de las [[custelaçones]], chamando las streilhas cumponentes cun ua lhetra griega an orde alfabética, aprossimadamente an orde de lhuminosidade aparente na custelaçon; esta ye seguida pul nome de la custelaçon, tradecionalmente an latin: cumo ''Centaurus'' (Centauro), cula streilha [[Alpha Centauri]] (α cen), la streilha más brilhante de [[Centaurus]]. Debido a la numerosidade de streilhas, grandes catálogos stelares que surgiran passórun la nominá-las numericamente, adicionando-se-le l prefixo que denota l catálogo seguido pul númaro de la streilha (eis. ''[[streilha de barnard|HIP 87937]]' '). Outros sistemas aparecírun al chamá-las d'acordo cun sue posiçon ne l cielo (cumo [[ascenson reta]]/[[declinaçon]]), a partir de grandes barreduras cumputadorizadas que catalógan oubjetos (s.: ''SDSSp J153259.96-003944.1'', donde [[SDSS]], ''Sloan Digital Sky Surbey'', ye l nome de la barredura degitalizada i l restante sues [[cordenadas celhestres]]). L uorgano respunsable por chamar streilhas recoincido pula quemunidade científica ye l ''Anternational Astronomical Union''. Un númaro de cumpanhas pribadas tenta bender nomes pa las streilhas; esses nomes, antretanto, nun son recoincidos pula quemunidade científica, nin ousados por eilha. Essas ourganizaçones son bistas cumo fraudulentas, que se aprobeitan de la eignoráncia de las pessonas subre la maneira cun que ua streilha ye chamada.''
== Caminos de reaçones nucleares de fuson ==
Ua bariadade de defrentes reaçones de fuson nuclear puode ocorrer ne l núcleo de las streilhas, dependendo de sue massa i cumposiçon (ber [[nucleossíntese stelar]]).
Las streilhas se forman dua nubre cumpuosta basicamente de hidrogénio i cerca de 25% hélio, i outros eilemientos más pesados an pequeinhas quantidades. Ne l [[Sol]], cun un núcleo a 10<sup>7</sup> K de temperatura, núcleos de hidrogénio se fúnden pa formar hélio nua [[cadeia próton-próton]]:
:2([[próton|<sup>1</sup>H]] + <sup>1</sup>H → [[deutério|<sup>2</sup>H]] + [[pósitron|i<sup>+</sup>]] + [[neutrino|ν<sub>i</sub>]]) (4,0 [[eilétron-bolt|MeB]] + 1,0 MeB)
:2(<sup>1</sup>H + <sup>2</sup>H → <sup>3</sup>Hei + [[centeilha gama|γ]]) (5,5 MeB)
:<sup>3</sup>Hei + <sup>3</sup>He → <sup>4</sup>He + <sup>1</sup>H + <sup>1</sup>H (12,9 MeB)
Essas cadeias de reaçones resultan na reaçon líquida:
:4<sup>1</sup>H → <sup>4</sup>Hei + 2e<sup>+</sup> + 2γ + 2ν<sub>i</sub> (26,7 MeB)
an que 4 [[próton]]es se fúnden pa formar un núcleo de [[hélio]] eimitindo 2 [[pósitron]]s, 2 [[neutrino]]s i 2 [[centeilhas gama]].
An streilhas más massibas, l [[hélio]] ye produzido nun ciclo de reaçones [[Catálise|catalisadas]] pul [[carbono]], l [[Ciclo CNO|ciclo carbono-nitrogénio-oxigénio]].
An streilhas cujos núcleo ténen temperaturas de 10<sup>8</sup> K i massas antre 0,5 i 10 massas solares, l hélio puode ser transformado an carbono nun porcesso chamado [[Porcesso triplo-alfa]]:
:<sup>4</sup>Hei + <sup>4</sup>He + 92 keB → <sup>8*</sup>Be
:<sup>4</sup>He + <sup>8*</sup>Be + 67 keB → <sup>12*</sup>C
:<sup>12*</sup>C → <sup>12</sup>C + γ + 7,4 MeB
Essas reaçones puoden ser resumidas na reaçon líquida:
:3<sup>4</sup>Hei → <sup>12</sup>C + γ + 7,2 MeB
== Refréncias ==
* [[Cliff Pickober]] (2001) "The Stars of Heiaben", Oxford University Press
* John Gribbin, Mary Gribbin (2001) "Stardust: Supernobae and Life --- The Cosmic Connection", Yale University Press.
[[Catadorie:Streilhas]]
l0xjbh5s8w62r1qpaafvsbt4oncsa5p
Telbison
0
1192
107820
94456
2026-08-12T10:00:40Z
~2026-30875-10
15270
107820
wikitext
text/x-wiki
'''Telibison''' (de l [[lhéngua griega|griego]] ''tele'' - lhoinge i de l [[lhéngua lhatina|lhatin]] ''visione'' - bison) ye un sistema eiletrónico de recepçon de eimaiges i sonido de forma anstantánea. Funciona a partir de la análeze i cumberson de la luç i de l sonido an óndias eiletromagnéticas i de sue recumberson nun apareilho - la telibison - que recibe tamien l mesmo nome de l sistema . La telibison apanha las [[óndias eiletromagnéticas]] i atrabeç de ls sous cumponentes anternos las cumbirte outra beç an [[eimaige]] i [[sonido]].
== Stória de la tecnologie ==
[[Fexeiro:Braun HF 1.jpg|thumb|left|Un modelo de Telibison de [[1958]]]]
L purmeiro sistema semi-macánico de [[Telibison analógica]] fui demunstrado an Febreiro de [[1924]]
an [[Londres]], i, mais tarde, eimaiges an mobimiento an [[30 de outubre]] de [[1925]]. Un sistema eiletrónico cumpleto fui demunstrado por [[John Lhogie Baird]],
[[Philo Farnsworth]] i [[Philo Taylor Farnsworth]] an [[1927]]. L purmeiro serbício analógico fui la WGY an
[[Schenetady]], [[Nuoba Iorque]], inaugurado an [[11 de maio]] de [[1928]].
Ls purmeiros apareilhos de Telibison éran rádios cun un çpositibo que cunsistie nun tubo de [[néon]]
cun un disco giratório macánico ([[disco de Nipkow]]) que porduzie ua eimaige burmeilha de l tamanho dun
selo postal. L purmeiro serbício de alta definiçon apareciu na [[Almanha]] an márcio de [[1935]],
mas staba çponible solo an 22 salas públicas. Ua de las purmeiras grandes trasmissones de Telibison
fui la de ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1936|Jogos Oulímpicos de Berlin]] de [[1936]]. La outelizaçon de la Telibison oumentou muito
depuis de la [[Segunda Guerra Mundial]] debido als abanços tecnológicos que aparecírun culas necidades de la
guerra i a la renda adicional çponible (telibisores na [[década de 1930]] custában l eiquibalente
a 7000 [[dólar]]es atuales ([[2001]]) i habie pouca porgramaçon çponible).
[[Fexeiro:1950's television.jpg|thumb|left|Telibison de l [[anhos 50]].]]
La [[Telibison a quelores]] apareciu an [[1954]], na rede norte-amaricana [[NBC]]. Un anho antes l goberno de l
[[Stados Ounidos de la América]] aprobou l sistema de trasmisson an quelores perpuosto pula rede [[CBS]],
mas quando la [[RCA]] apersentou un nuobo sistema que nun eisigie altaraçones ne ls apareilhos
antigos an preto i branco, la CBS abandonou sue perpuosta an fabor de la nuoba.
Ne l [[Brasil]], la purmeira transmisson de Telibison dou-se por cunta de l lheopoldinense [[Olavo Bastos Freire]], que custruiu ls eiquipamientos neçairos i trasmitiu un jogo de bola an [[28 de setembre]] de [[1948]], na cidade de [[Juiç de Fura]], [[Minas Gerales]].
== Tipos de telebisores ==
La Telibison an sue forma oureginal i até hoije mais popular, ambolbe la transmisson de [[sonido]] i [[eimaige]]s an mobimiento por óndias de radiofrequéncia (RF), que son apanhadas por un recetor (l '''telebisor'''). Neste sentido, ye ua stenson de l [[rádio (quemunicaçon)|rádio]].
Tenendo ampeço na [[década de 1920]], la Telibison moderna se debide an trés tendéncias çtintas:
* Apareilhos de Telibisones.
* Sistemas antegrados cun apareilhos de [[DBD]] i/ó [[bídeo-jogos]] muntados na própia telibison (giralmente modelos mais pequeinhos cun telas até 17 [[polegada]]s, pus la eideia ye tener un sistema portátele cumpleto);
* Sistemas andependientes cun monitor grande (monitor de [[bídeo]], [[rádio (quemunicaçon)|rádio]], sistema de sonido) pa l outelizador muntar las peças cumo un ''home theater''. Este sistema antressa als bideófilos i cinéfilos que prefíren cumponentes que puoden ser trocados a la parte.
Hai bários tipos de monitores ó ecranas de [[bídeo]] ousados an eiquipamentos de Telibison modernos. L mais quemun son ls [[Tubo de centeilhas catódicos|CRTs]] para até 40 polegadas diagonales. A maior parte de las Telibisones de tela grande ó ecrana grande (até mais de 100 polegadas) usa tecnologie de projeçon. Trés tipos de sistemas de projeçon son ousados an Telibison : Tubos de centeilhas catódicos (CRT), LCD ([[cristal lhíquido]]) i circuitos antegrados (''chips'' ) de eimaige refletida. Abanços recentes trouxírun telas prainas ó ecranas prainos als telebisores que usan tecnologie de cristal lhíquido [[LCD]] de matriç atiba ó ''[[monitor de bídeo|çplays]]' ' de plasma. Telibisones de monitor grande i praino ténen solo 4 polegadas de spessura i puoden ser pendurados na parede cumo un quadro. Eilhes son mui atraentes i eiquenomízan spácio, mas inda son mui caros.
Nuobas tecnologies stan a aparecer, alguas deilhas son:
* Pixel Plus, de la [[Philips]] (Oumenta l númaro de pixels ne l monitor.)
* Touch of Color, de la [[Samsung]] (Bordas queloridas para ambolber.)
* Invilight, de la Philips (Bumbilhas atrás de la Telibison que oumenta l campo de bison de la tela.)
* Invisible Screen, de la [[Lumines]] (TB an que l monitor solo aparece depuis de lhigada.)
* Design Collection, de la Philips (Acabamiento an acrílico nas bordas.)
* Touch Anterface, de la Lhumines (TV cun todas las partes sensibles al toque.)
== Teledifuson ==
Hai bários tipos de sistemas de teledifuson:
* Telibison terrestre
** [[NTSC]], [[PAL]], [[PAL-M]], [[PAL2]], [[SECAM]] ousando senhal analógico
** [[DBB]], [[ATSC]], [[ISDB]] ousando senhal degital
* Sistemas de trasmisson de l sonido
* [[NICAM]], [[Multichannel telebision sound|MTS]]
* Bia satélite ousando [[SDTB|senhal degital]] ó senhal analógico.
* [[TB a cabo]]
** Hai tanto l sistema analógico quanto l [[Telibison a cabo degital|degital]].
* Nuobas tecnologies: [[Telibison degital]] (DTB) -- [[HDTB|Telibison de Alta Definiçon]] (HDTB) -- ''[[Pay-per-view]]'' -- ''[[Web TV]]'' -- porgramaçon sob ancomenda.
La porgramaçon ye la transmisson nas staçones de Telibison (por bezes chamada de canhales) que son frequentemente dirigidos a ua determinada audiéncia. Hai muitas amboras, çporto (sportes), staçones de filmes i staçones tales cumo las cadeias de la [[MTB]], de la [[CNN]] i de la [[BBC]] que son bistas por dibersos [[paíç]]s.
Ne ls [[Stados Ounidos de la América]], las redes de Telibison pordúzen porgramas ''primetime'' (horário nobre) pa sues eimissoras própias ó afeliadas beiculáren antre 19:00 i 23:00. Fuora de l horário nobre, la maior parte de las eimissoras ténen sue porgramaçon de porduçon própia.
== Géneros telbisibos ==
* Porgramas de cumbersa (''[[talk-show]]s'')
* [[Telejornal]]
* Porgramas seriados
* [[Telenobela]]s
* Çporto
* Debates
* [[Decumentário]]s
* Zeinhos animados
* [[Filme]]s
* Adulto
* Reality-shows
[[Catadorie:Telibison]]
[[Catadorie:Eiletrodomésticos]]
[[Catadorie:Oujetos]]
[[Catadorie:Eiletrónica de cunsumo]]
[[Catadorie:Zeinho gráfico]]
nrqnjceviwrlb76sol8ek3ixse2tw1h
Fórmula 1
0
1294
107797
105253
2026-08-11T21:37:35Z
~2026-30875-10
15270
107797
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Mercedes W 196 mit 3-l-Motor (Fangio) 1986-08-16.jpg|thumb|250px|dreita|Fórmula 1 (1986)]]
[[Fexeiro:Baumgartner usgp 2004.jpg|thumb|250px|dreita|Carro de Fórmula 1]]
La '''Fórmula 1''' ye la mais popular modalidade de [[outomoblismo]] de l mundo ne l'ampeço de l [[seclo XXI]]. Ye regulada pula ''[[Fédération Internationale de l'Automobile]]'' ([[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]]), cun sede an [[Paris]].
Al cuntrairo de l que muitos acradítan, l registro oufecial de la catadorie custa cumo Fórmula ''Un'', cul númaro scrito por stenso, mas tamien se aceita l'uso de l '''1''' i de l '''I'''.
== Stória ==
[[Fexeiro:Max Verstappen (Austin 2021).jpg|miniaturadaimagem|250px|2021, 2022 y 2023 Campeao, Max Verstappen]]
L campionato mundial de Fórmula 1 ampeçou culas corridas de Grandes Prémios çputadas na [[Ouropa]], zde antes de la [[Segunda Guerra Mundial]]. Cula guerra las corridas pararon i solo retornarian an [[1950]]. Nesse anho fui anstituído l campionato de Fórmula 1 que tenerie rigularidade anual.
Al lhargo de la stória houbo einormes mudanças ne l çporto, tanto ne l que diç respeito a carros cumo ne l que toca a circuitos, regras i sigurança. Por bárias bezes al lhargo de sue stória, regras fúrun altaradas cula fin d'oumentar la sigurança i la cumpetitebidade nas pistas. Tamien fúrun feitas dibersas altaraçones an circuitos, cumo melhories ne ls ''rails'', nas árias de scape, colocaçon de [[chicanes]], antre outras, percipalmente passado las muortes de ls pilotos [[Ayrton Senna]] i [[Roland Ratzenberger]] ne l Grande Prémio de San Marino, an 1994.
[[Fexeiro:Lewis Hamilton Silverstone 2018 (cropped).jpg|250px|miniaturadaimagem|2008, 2014, 2015, 2017, 2018, 2019 i 2020 Campeon Lewis Hamilton (Silverstone 2018)]]
L atual campeon ye Max Verstappen. Michael Schumacher eiLewis Hamilton tenen 7 títalos eigualmente.
{{rabisco}}
[[Catadorie:Fórmula 1]]
5tr5ey260tnelac01u4uejponb0rwbh
107798
107797
2026-08-11T21:38:21Z
~2026-30875-10
15270
107798
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Mercedes W 196 mit 3-l-Motor (Fangio) 1986-08-16.jpg|thumb|250px|dreita|Fórmula 1 (1986)]]
[[Fexeiro:Baumgartner usgp 2004.jpg|thumb|250px|dreita|Carro de Fórmula 1]]
La '''Fórmula 1''' ye la mais popular modalidade de [[outomoblismo]] de l mundo ne l'ampeço de l [[seclo XXI]]. Ye regulada pula ''[[Fédération Internationale de l'Automobile]]'' ([[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]]), cun sede an [[Paris]].
Al cuntrairo de l que muitos acradítan, l registro oufecial de la catadorie custa cumo Fórmula ''Un'', cul númaro scrito por stenso, mas tamien se aceita l'uso de l '''1''' i de l '''I'''.
== Stória ==
[[Fexeiro:Max Verstappen (Austin 2021).jpg|miniaturadaimagem|250px|2021, 2022 y 2023 Campeao, Max Verstappen]]
L campionato mundial de Fórmula 1 ampeçou culas corridas de Grandes Prémios çputadas na [[Ouropa]], zde antes de la [[Segunda Guerra Mundial]]. Cula guerra las corridas pararon i solo retornarian an [[1950]]. Nesse anho fui anstituído l campionato de Fórmula 1 que tenerie rigularidade anual.
Al lhargo de la stória houbo einormes mudanças ne l çporto, tanto ne l que diç respeito a carros cumo ne l que toca a circuitos, regras i sigurança. Por bárias bezes al lhargo de sue stória, regras fúrun altaradas cula fin d'oumentar la sigurança i la cumpetitebidade nas pistas. Tamien fúrun feitas dibersas altaraçones an circuitos, cumo melhories ne ls ''rails'', nas árias de scape, colocaçon de [[chicanes]], antre outras, percipalmente passado las muortes de ls pilotos [[Ayrton Senna]] i [[Roland Ratzenberger]] ne l Grande Prémio de San Marino, an 1994.
[[Fexeiro:Lewis Hamilton Silverstone 2018 (cropped).jpg|250px|miniaturadaimagem|2008, 2014, 2015, 2017, 2018, 2019 i 2020 Campeon Lewis Hamilton (Silverstone 2018)]]
L atual campeon ye Max Verstappen. Michael Schumacher i Lewis Hamilton tenen 7 títalos eigualmente.
{{rabisco}}
[[Catadorie:Fórmula 1]]
je70y3trtgyv81ztqesv2gionwiy8z7
Stur-lhionés
0
1307
107810
107653
2026-08-12T05:06:38Z
Mr. Lechkar
15241
107810
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Linguistic map of asturleonese.svg|thumb|right|250px| Mapa dialetológico de l'asturo-leonés.]]
L '''stur-lhionés''', '''asturo-lhionés''' ó '''ásture-lhionés''' ye un grupo de [[Lénguas románicas|lhénguas románicas]] faladas ne l noroeste de la [[Península Eibérica]].
An [[Spanha]] l grupo lhenguístico asturo-lhionés stá persente na [[Quemunidade Outónoma]] de [[Stúrias]] (adonde se fala l [[Lhéngua sturiana|Sturiano]]) i [[Castielha i Lhion]] . L [[mirandés]], lhéngua tradicional de la [[Tierra de Miranda]], ye de raiç asturo-lhoinesa i ye lhéngua reconhecida an [[Pertual]].
[[Catadorie:Lhénguas eibero-oucidentales]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
[[Catadorie:Lhénguas de Pertual]]
dgs11sq7cbil3fy5mxqpew5fefvu4sr
Bergildo
0
3627
107818
94791
2026-08-12T08:58:59Z
~2026-30875-10
15270
107818
wikitext
text/x-wiki
'''Públio Bergílio Maron''' (an [[lhéngua lhatina|lhatin]] ''Publius Vergilius Maro''), (Andes, [[15 de Outubre]] de [[70 a.C.]] - [[Brindesi]], [[21 de Setembre]] de [[19 a.C.]]), fui un [[poesie|poeta]] [[Ampério Romano|romano]].
Sue obra mais coincida ye la [[Eineida]]. Fui cunsidrado inda an bida cumo l grande poeta romano i spoente de la lhiteratura lhatina. Sou trabalho fui ua bigorosa spresson de las tradiçones dua nacion qu'urgie pula afirmaçon stórica, salida dun período turbulento de cerca de dieç anhos, durante ls quales habie reboluçones.
== Biografie ==
Cunsidrado l maior poeta lhatino. Era natural de la region de [[Mántua]] ([[70]]-[[19 a.C.]]) i filho dua família de camponeses. Alcançou pul casamiento ua situaçon stable, podendo anton oubir, an [[Milan]] i [[Roma]], las lhiçones de filósofos eipicuristas. Amigo de [[Horácio]], cumo el portegido por [[Mecenas]], antrou an cuntato cul amperador, de quien recebiu l'ancentibo para screbir la ''[[Eineida]]''.
Admirador de la cultura heilénica, amprendiu ua biaige a la [[Grécia]], brício i bibeiro de la cultura, suonho qu'hai mui acalentaba: l çtino cuncediu-le la rializaçon desse anseio, mas morriu ne l retorno, junto de [[Brindesi]]. L sou túmulo ancontra-se an [[Nápoles]].
L'obra de Bergílio cumprende, para alhá de poemas menores, cumpuostos na mocidade, las ''[[Bucólicas]]'' ó ''[[Éclogas]]'', an númaro de dieç, an que reflite l'anfluéncia de l género pastoril criado por [[Teócrito]].
Las ''[[Geórgicas]]'', dedicadas al sou protetor Mecenas, stan an quatro lhibros, tratando de la [[agricultura]]. Trata-se dua obra d'amplicaçones políticas andiretas, anque bien defenidas: al fazer l'apologie de la bida de l campo, l poeta sirbe l'eideal político-social de la denidade de la classe rural. Reflite l'anfluéncia de [[Heisíodo]] i [[Lucrécio]].
Lhiterariamente, las ''Geórgicas'' son cunsidradas la sue obra mais purfeita. I finalmente, la iEneida, que l poeta cunsidrou einacabada, a punto de pedir, ne l lheito de muorte, que fusse queimada, custitui l'eipopeia nacional.
Esta diç-se a la lhenda de l guerreiro [[Eineias]], que, passado la célebre [[Guerra de Tróia|guerra]], tenerie fugido de [[Tróia]] , saqueada i queimada, i chegado a la [[Eitália]], adonde se tornou l'antepassado de l pobo romano. Eipopeia eirudita, la Eineida ten cumo oubjetibo dar als romanos ua acendéncia nó-griega, formulando la cultura lhatina cumo oureginal i nun tributária de la cultura heilénica.
L poema stá an duoze lhibros i la sue custruçon serbiu de modelo defenitibo a las grandes eipopeias de l renacimiento, nomeadamente para ''[[Ls Lusíadas]]'', de [[Luís Vaz de Camões]], l que se percebe claramente cumparando l purmeiro berso de las dues eipopeias:
* ''Eineida:'' ''Arma uirumque cano...'' que quier dezir : "Las armas i l baron (heirói) you canto"; cun
* ''Lusíadas:'' ''Las armas i ls barones assinalados...''
== {{Ber tamien}} ==
* [[Eineida]]
{{Wikiquote|Bergílio}}
{{rabisco-biografie}}
{{DEFAULTSORT:Bergílio}}
[[Catadorie:Scritores de la Roma Antiga]]
[[Catadorie:Poesie clássica]]
6g7ssfz25pyq9kkwtw5mdafpr517xjm
Riu Danúbio
0
4983
107790
107661
2026-08-11T16:42:31Z
~2026-30875-10
15270
107790
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{Anfo/Riu
|nome = Danúbio
|eimaige = Donau-Karte.png
|lhegenda = Curso de l Danúbio
|cumprimiento = 2 845 a 2 888
|nacente = [[Floresta Negra]] ([[Almanha]])
|débito = 6700
|foç = [[Mar Negro]]
|ária_bacie = {{formatnun:795686}}
|afluentes = [[Riu Eiller|Iller]], [[Riu Lech|Lech]], [[Riu Ann|Ann]], [[Riu Draba|Draba]], [[Riu Saba|Saba]], [[Riu Moraba|Moraba]], [[Riu Tisza|Tisza]], [[Riu Prut|Prut]], [[Riu Timok|Timok]]
|paíç_bacie = {{DEU}}, {{AUT}},<br />{{SBK}}, {{HUN}},<br />{{HRB}}, {{SRB}},<br />{{BGR}}, {{ROU}},<br />{{MOL}}, {{UKR}}
}}
[[Fexeiro:Budapest View 5.jpg|thumb|right|350px|L Danúbio, an [[Budapiste]].]]
L Danúbio ye l segundo riu mais lhongo de la [[Ouropa]] (depuis de l [[Riu Bolga|Bolga]]), i ten antre 2 845 i 2 888 quilómetros de stenson, atrabessando l cuntinente d'oeste la lheste, zde sue nacente na Floresta Negra ([[Almanha]]) até zaguar ne l [[Mar Negro]], ne l Delta de l Danúbio ([[Roménia]]).
L riu passa por bárias capitales de la Ouropa i passa por 10 países: [[Almanha]], [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungrie]], [[Croácia]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], [[Roménia]], [[Moldábia]] i [[Ucránia]]. Las mais amportantes cidades nas sues bordas son Uln, Angolstadt, Ratisbona, Lhinç, Biena, Bratislaba, Budapiste, Nobi Sad, Belgrado, Ruse, Brăeila i Galaţi.
== Nome ==
L Danúbio recibe defrentes nomes al lhongo de ls países que percorre:
* [[alman]]: ''Donau''
* [[slovaco]]: ''Dunaj''
* [[húngaro]]: ''Duna''
* [[croata]]: ''Dunav''
* [[sérbio]]: ''Дунав'' ou ''Dunav''
* [[búlgaro]]: ''Дунав'' ("Dunav")
* [[romeno]]: ''Dunăre''
* [[oucraniano]]: ''Дунай'' ("Dunái")
* [[lhéngua lhatina|lhatin]]: ''Danubius''
Todas las formas deriban de la palabra dānu, que senefica "riu" ó "corriente".
== Geografie ==
L Danúbio ye ua amportante bie comercial. La sue bacie stende por 796 000 Km². L sou fluxo médio ye de 6 700 m³/s.
L riu ten sue fuonte na Floresta Negra, a 60 Km la noroiste de l Lhago Custança (alman Bodense), na Almanha, a partir de dous pequeinhos ribeirps chamados Brigach i Breg, que se juntan an Donaueschingen (Almanha) i son chamados Danúbio a partir dende. Atrabessa an seguida l norte de Áustria (passando por Biena), l sul de la Slobáquia, passando por Bratislaba, atrabessa la Hungrie de l norte al sul passando por Budapiste, la Croácia la lheste, l norte de la Sérbia, passando por Belgrado, marca la frunteira antre la Sérbia, la Roménia i la Bulgária, antes de zaguar ne l Mar Negro na Roménia, nun grande delta que chega a la frunteira de la Ucránia.
L delta de l Danúbio ye ua region natural protegida na Roménia, percipalmente na floresta Lhetea, d'aspeto tropical. Stá classeficado cumo Património Mundial pula Unesco zde 1991. La Roménia preocupa-se culas repercussones ne l meio-ambiente de la custruçon de l canhal de Bystroe pula Ucránia.
== Localidades amportantes atrabessadas pul Danúbio ==
* [[Ulm]] - [[Almanha]]
* [[Ingolstadt]] - [[Almanha]]
* [[Regensburg]] - [[Almanha]]
* [[Passau]] - [[Almanha]]
* [[Linz]] - [[Áustria]]
* [[Krems]] - [[Áustria]]
* [[Biena]] - capital de la [[Áustria]]
* [[Bratislaba]] - capital de la [[Slobáquia]]
* [[Budapiste]] - capital de la [[Hungrie]]
* [[Bukobar]] - [[Croácia]]
* [[Nobi Sad]] - [[Sérbia]]
* [[Belgrado]] - capital de la [[Sérbia]]
* [[Drobeta-Turnu Seberin]] - [[Roménia]]
* [[Bidin]] - [[Bulgária]]
* [[Ruse]] - [[Bulgária]]
* [[Brăeila]] - [[Roménia]]
* [[Galaţi]] - [[Roménia]]
* [[Tulcea]] - [[Roménia]]
[[Fexeiro:Donau-Karte.png|thumb|600px|direita|Curso de l Danúbio (an alman)]]
== Stória ==
La bacie de l Danúbio ye ua basta region, cujo [[poboamiento]] se ampeçou an tiempos mui remotos.
La sue grande amportança stratégica se debe la que, al formar la maior parte de la [[Ouropa Central]], siempre serbiu de rota natural antre la Ouropa de l Norte, la [[Ouropa de Leste]], la [[Ouropa Oucidental]] i la Ouropa Mediterránica ó de l sul. Mas, pul mesmo fato de star ne l centro, la bacie de l Danúbio tornou-se ua tierra d'ambasones, de coeisisténcia (nin siempre pacífica) de numerosos grupos houmanos cultural i etnicamente çtintos, de subreposiçon ó justaposiçon de sistemas políticos defrentes, i de l zambolbimiento de dibersos modos de bida.
Ambora l Danúbio serbisse de lemite natural para defenir l território de l [[Ampério Romano]] durante la Antiguidade, nun pudo eibitar l'anterpenetraçon de grupos çtintos d'ambos ls lados de l riu: latinos d'ourige romano la norte ([[romeno]]s) i slabos la sul ([[jugoslabo]]s senefica slabos de l sul nas lénguas slabas).
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.escribacafe.com/podcast-no66-danubio/ Acumpanhe l curso de l Danúbio pula stória] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427161114/http://www.escribacafe.com/podcast-no66-danubio/ |date=2012-04-27 }} (Podcast/áudio)
{{Commons|Danube}}
* {{Link||2=http://www.badische-seiten.de/bilder/bregquelle/ |3=Rio Danúbio - Bregquelle (de)}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Rius de la Almanha}}
{{rabisco-heidrografie}}
[[Catadorie:Rius de l Ouropa]]
[[Catadorie:Património Mundial de la UNESCO]]
dyxbo2kiulu6lqao274vj0ef9qpnxg7
107791
107790
2026-08-11T16:45:30Z
~2026-30875-10
15270
107791
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{Anfo/Riu
|nome = Danúbio
|eimaige = Donau-Karte.png
|lhegenda = Curso de l Danúbio
|cumprimiento = 2 845 a 2 888
|nacente = [[Floresta Negra]] ([[Almanha]])
|débito = 6700
|foç = [[Mar Negro]]
|ária_bacie = {{formatnun:795686}}
|afluentes = [[Riu Eiller|Iller]], [[Riu Lech|Lech]], [[Riu Ann|Ann]], [[Riu Draba|Draba]], [[Riu Saba|Saba]], [[Riu Moraba|Moraba]], [[Riu Tisza|Tisza]], [[Riu Prut|Prut]], [[Riu Timok|Timok]]
|paíç_bacie = {{DEU}}, {{AUT}},<br />{{SBK}}, {{HUN}},<br />{{HRB}}, {{SRB}},<br />{{BGR}}, {{ROU}},<br />{{MOL}}, {{UKR}}
}}
[[Fexeiro:Budapest View 5.jpg|thumb|right|350px|L Danúbio, an [[Budapiste]].]]
L Danúbio ye l segundo riu mais lhongo de la [[Ouropa]] (depuis de l [[Riu Bolga|Bolga]]), i ten antre 2 845 i 2 888 quilómetros de stenson, atrabessando l cuntinente d'oeste la lheste, zde sue nacente na Floresta Negra ([[Almanha]]) até zaguar ne l [[Mar Negro]], ne l Delta de l Danúbio ([[Roménia]]).
L riu passa por bárias capitales de la Ouropa i passa por 10 países: [[Almanha]], [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungrie]], [[Croácia]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], [[Roménia]], [[Moldábia]] i [[Ucránia]]. Las mais amportantes cidades nas sues bordas son Uln, Angolstadt, Ratisbona, Lhinç, Biena, Bratislaba, Budapiste, Nobi Sad, Belgrado, Ruse, Brăeila i Galaţi.
== Nome ==
L Danúbio recibe defrentes nomes al lhongo de ls países que percorre:
* [[alman]]: ''Donau''
* [[slobaco]]: ''Dunaj''
* [[húngaro]]: ''Duna''
* [[croata]]: ''Dunav''
* [[sérbio]]: ''Дунав'' ou ''Dunav''
* [[búlgaro]]: ''Дунав'' ("Dunav")
* [[romeno]]: ''Dunăre''
* [[oucraniano]]: ''Дунай'' ("Dunái")
* [[lhéngua lhatina|lhatin]]: ''Danubius''
Todas las formas deriban de la palabra dānu, que senefica "riu" ó "corriente".
== Geografie ==
L Danúbio ye ua amportante bie comercial. La sue bacie stende por 796 000 Km². L sou fluxo médio ye de 6 700 m³/s.
L riu ten sue fuonte na Floresta Negra, a 60 Km la noroiste de l Lhago Custança (alman Bodense), na Almanha, a partir de dous pequeinhos ribeirps chamados Brigach i Breg, que se juntan an Donaueschingen (Almanha) i son chamados Danúbio a partir dende. Atrabessa an seguida l norte de Áustria (passando por Biena), l sul de la Slobáquia, passando por Bratislaba, atrabessa la Hungrie de l norte al sul passando por Budapiste, la Croácia la lheste, l norte de la Sérbia, passando por Belgrado, marca la frunteira antre la Sérbia, la Roménia i la Bulgária, antes de zaguar ne l Mar Negro na Roménia, nun grande delta que chega a la frunteira de la Ucránia.
L delta de l Danúbio ye ua region natural protegida na Roménia, percipalmente na floresta Lhetea, d'aspeto tropical. Stá classeficado cumo Património Mundial pula Unesco zde 1991. La Roménia preocupa-se culas repercussones ne l meio-ambiente de la custruçon de l canhal de Bystroe pula Ucránia.
== Localidades amportantes atrabessadas pul Danúbio ==
* [[Ulm]] - [[Almanha]]
* [[Ingolstadt]] - [[Almanha]]
* [[Regensburg]] - [[Almanha]]
* [[Passau]] - [[Almanha]]
* [[Linz]] - [[Áustria]]
* [[Krems]] - [[Áustria]]
* [[Biena]] - capital de la [[Áustria]]
* [[Bratislaba]] - capital de la [[Slobáquia]]
* [[Budapiste]] - capital de la [[Hungrie]]
* [[Bukobar]] - [[Croácia]]
* [[Nobi Sad]] - [[Sérbia]]
* [[Belgrado]] - capital de la [[Sérbia]]
* [[Drobeta-Turnu Seberin]] - [[Roménia]]
* [[Bidin]] - [[Bulgária]]
* [[Ruse]] - [[Bulgária]]
* [[Brăeila]] - [[Roménia]]
* [[Galaţi]] - [[Roménia]]
* [[Tulcea]] - [[Roménia]]
[[Fexeiro:Donau-Karte.png|thumb|600px|direita|Curso de l Danúbio (an alman)]]
== Stória ==
La bacie de l Danúbio ye ua basta region, cujo [[poboamiento]] se ampeçou an tiempos mui remotos.
La sue grande amportança stratégica se debe la que, al formar la maior parte de la [[Ouropa Central]], siempre serbiu de rota natural antre la Ouropa de l Norte, la [[Ouropa de Leste]], la [[Ouropa Oucidental]] i la Ouropa Mediterránica ó de l sul. Mas, pul mesmo fato de star ne l centro, la bacie de l Danúbio tornou-se ua tierra d'ambasones, de coeisisténcia (nin siempre pacífica) de numerosos grupos houmanos cultural i etnicamente çtintos, de subreposiçon ó justaposiçon de sistemas políticos defrentes, i de l zambolbimiento de dibersos modos de bida.
Ambora l Danúbio serbisse de lemite natural para defenir l território de l [[Ampério Romano]] durante la Antiguidade, nun pudo eibitar l'anterpenetraçon de grupos çtintos d'ambos ls lados de l riu: latinos d'ourige romano la norte ([[romeno]]s) i slabos la sul ([[jugoslabo]]s senefica slabos de l sul nas lénguas slabas).
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.escribacafe.com/podcast-no66-danubio/ Acumpanhe l curso de l Danúbio pula stória] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427161114/http://www.escribacafe.com/podcast-no66-danubio/ |date=2012-04-27 }} (Podcast/áudio)
{{Commons|Danube}}
* {{Link||2=http://www.badische-seiten.de/bilder/bregquelle/ |3=Rio Danúbio - Bregquelle (de)}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Rius de la Almanha}}
{{rabisco-heidrografie}}
[[Catadorie:Rius de l Ouropa]]
[[Catadorie:Património Mundial de la UNESCO]]
j51082hb0llj6d37mi4jjtsyns8tnib
Reino Ounido
0
4989
107793
107612
2026-08-11T18:58:58Z
Mr. Lechkar
15241
Correçon de gramática
107793
wikitext
text/x-wiki
{{rabisco}}{{Anfo/Paíç|nome_natibo=Reino Ounido de la Gran-Bretanha i Eirlanda de l Norte|eimaige_bandeira=Flag of the United Kingdom.svg|capital=[[Londres]]|lhéngua_oufecial=[[Lhéngua anglesa|Anglés]]|meior_cidade=Londres|moneda=[[Libra sterlina]]|fuso_hourário=UTC|fuso_hourário_DST=(UTC+1)|lhocalizaçon=Europe-UK.svg|nome_mwl=Reino Ounido|código_paíç=GBR|nome_xefe1=[[Carlos III de l Reino Ounido|Carlos III]]|títalo_xefe1=Rei|tipo_gobierno=[[Monarquie]]|títalo_xefe2=Purmeiro-menistro|nome_xefe2=[[Andy Burnham]]|lhéngua_nó_oufecial=Galés, scocés, gaélico-scocés i eirlandés.|eimaige_brason=Coat of arms of the United Kingdom (2022, variant 2).svg|nome_lhargo_cumbencional=''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''|hino=''God Save the King''<center>[[Fexeiro:United States Navy Band - God Save the Queen.oga]]</center>|gentílico=Británico, -nica|populaçon_stimada=69 281 400|populaçon_stimada_anho=2025|populaçon_stimada_pos=20|populaçon_censo=66 940 559|populaçon_censo_anho=2021|demog_densidade=285|ária_pos=79|ária_total=244 820|auga_pc=1,34}}
L '''Reino Ounido''' ye un paíç que queda na [[Ouropa|cuntinente ouropeu]]. La sue capital ye la cidade de [[Londres]].
Cumprende las naciones de [[Anglaterra]], [[Scócia]], [[Gales]] i [[Eirlanda de l Norte]], nas [[Ilhas Británicas]].
{{Paízes de la Ouropa}}
[[Catadorie:Paízes de la Ouropa]]
[[Catadorie:Reino Ounido]]
0739shj92xqwwhyhcdkpqaha3e7iwcm
107811
107793
2026-08-12T05:37:45Z
Mr. Lechkar
15241
107811
wikitext
text/x-wiki
{{rabisco}}{{Anfo/Paíç|nome_natibo=Reino Ounido de la Gran-Bretanha i Eirlanda de l Norte|eimaige_bandeira=Flag of the United Kingdom.svg|capital=[[Londres]]|lhéngua_oufecial=[[Lhéngua anglesa|Anglés]]|meior_cidade=Londres|moneda=[[Libra sterlina]]|fuso_hourário=UTC|fuso_hourário_DST=(UTC+1)|lhocalizaçon=Europe-UK.svg|nome_mwl=Reino Ounido|código_paíç=GBR|nome_xefe1=[[Carlos III de l Reino Ounido|Carlos III]]|títalo_xefe1=Rei|tipo_gobierno=[[Monarquie]]|títalo_xefe2=Purmeiro-menistro|nome_xefe2=[[Andy Burnham]]|lhéngua_nó_oufecial=Galés, scocés, gaélico-scocés i eirlandés.|eimaige_brason=Coat of arms of the United Kingdom (2022, variant 2).svg|nome_lhargo_cumbencional=''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''|hino=''God Save the King''<center>[[Fexeiro:United States Navy Band - God Save the Queen.oga]]</center>|gentílico=Británico, -nica|populaçon_stimada=69 281 400|populaçon_stimada_anho=2025|populaçon_stimada_pos=20|populaçon_censo=66 940 559|populaçon_censo_anho=2021|demog_densidade=285|ária_pos=79|ária_total=244 820|auga_pc=1,34}}
L '''Reino Ounido''' ye un paíç que queda ne l noroeste de l [[Ouropa|cuntinente ouropeu]]. La sue capital ye la cidade de [[Londres]].
Cumprende las naciones de [[Anglaterra]], [[Scócia]], [[Gales]] i [[Eirlanda de l Norte]], nas [[Ilhas Británicas]].
{{Paízes de la Ouropa}}
[[Catadorie:Paízes de la Ouropa]]
[[Catadorie:Reino Ounido]]
aqleegj1z8ivnmjvjoqv7z8bsaq4i39
Caronte (satélite)
0
5368
107816
103554
2026-08-12T08:16:07Z
~2026-30875-10
15270
107816
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{Info Planeta
| name = Charon
| image = Charon in True Color - High-Res.jpg
| caption = Heimisfério de Caronte birado para Pluton
| bgcolour = #ffc0c0
| width = 250px
| discovery = yes
| discoverer = [[James W. Christy]]
| discovered = 22 Júnio 1978
| alt_names = (134340) Pluto I
| note = yes
| orbit_ref =
| semimajor = 17.536 ± 4 km pa l baricentro de l sistem, 19.571 ± 4 km pa l centro de Pluton
| eccentricity = 0,0022
| period = 6,3872304 ± 0,0000011 d<br />(6 d 9 h 17 m 36,7 ± 0,1 s)
| inclination = 0,001°<br />(al eiquador de Pluton)<br />119,591 ± 0,014°<br />(a la órbita de Pluton)<br />112,783 ± 0,014°<br />(a la eclítica)
| asc_node = 223,046 ± 0,014°<br />(al eiquinócio)
| satellite_of = [[Pluton]]
| physical_characteristics = yes
| mean_radius = 603,5 ± 1,5 km<br />(0,095 Tierras)
| surface_area = 4,58 × 10<sup>6</sup> km<sup>2</sup>
| volume = 9,027 × 10<sup>8</sup> km<sup>3</sup><br />(0,0008 Tierras)
| mass = (1,52 ± 0,06) × 10<sup>21</sup> kg<br />(2,54 × 10<sup>-4</sup> Tierras)<br />(11,6% de Pluton)
| density = 1,65 ± 0,06 g/cm<sup>3</sup>
| surface_grav = 0,278 [[Aceleraçon|m/s<sup>2</sup>]]
| escape_velocity = 0,580 km/s
| single_temperature = −220°C (53 [[Kelvin|K]])
| rotation = [[Rotaçon síncrona|síncrona]]
| axial_tilt = zero?
| albedo = barie antre 0,36 i 0,39
| magnitude = 16,8
| abs_magnitude = 1
| angular_size = 55 meli arcsegundos
}}
'''Caronte''' forma junto cun Pluton un sistema d'astros duplos, çcubierto por [[James Walter Christy]] an [[22 de Júnio]] de [[1978]].
Ye mais coincido cumo un satélite natural de [[Pluton]], mesmo tenendo la metade de l tamanho de Pluton (2400 Km- 1200 Km). Ls dous possuen massas tan semelhantes que nun hai ua domináncia grabitacional de Pluton subre Caronte. Caronte puxa l Pluton cun tal fuorça que l'eixe de rotaçon se ancontra fura de la superficie de Pluton, ye cumo se ambos fússen satélites naturales dun "bazio", causo único ne l [[Sistema Solar]]. Alguns astrónomos classefican esta anteraçon cumo [[planeta nano]] duplo, l sistema Pluton-Caronte, assi sendo ls outros trés cuorpos: [[Hidra (satélite)|Hidra]], [[Nix (satélite)|Nix]] i [[S/2011 (134340) 1]] serien satélites de Pluton i Caronte. Mas la classeficaçon dada pula [[Ounion Astronómica Anternacional]] inda ye solamente planeta-nano focando l maior cuorpo de l sistema.
La sue cumposiçon i dimensones son inda mui anciertas, debido a la çtáncia la que l par [[Pluton-Caronte]] se ancontra de la [[Tierra]]. Mas las mediçones feitas mostran que Caronte ten un diámetro d'aprossimadamente 1207 Km.
Cumo se biu nas radadeiras décadas, todos ls [[planeta]]s çtantes tenien mais satélites de l que se pensaba antes de ls bos spaciales, i nunca fúrun bejitados pul home. Antretanto, será bejitada pula misson spacial nó-tripulada [[Sonda New Horizons|New Horizons]] an júlio de [[2015]], para nuobas pesquisas.<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.achetudoeregiao.com.br/Astronomia/caronte.htm |accessdate=2012-11-21 |archivedate=2013-01-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117113228/http://achetudoeregiao.com.br/Astronomia/caronte.htm }}</ref>
== Çcubierta ==
Caronte fui çcubierto la [[22 de júnio]] de [[1978]] pul astrónomo de l [[Ouserbatório Nabal de ls Stados Ounidos]] [[James W. Christy]], que percebiu algo mui peculiar nas eimaiges de Pluton oubtidos cul telescópio de l [[ouserbatório de Flagstaff]]. Las eimaiges oubtidas de Pluton tenien ua forma lhigeiramente alongada, anquanto las streilhas qu'aparecírun na mesma retrato nun mostroran nanhue distorçon.
Ua berificaçon an arquibo ne l'ouserbatório rebela qu'alguas de las outras eimaiges tomadas an eicelentes cundiçones de besibelidade tamien amostrórun esta estirpe, ambora la maiorie nó. Este eifeito poderie ser splicado se houbisse outro oubjeto an órbita de Pluton, que periodicamente nun ye suficientemente grande para ser ouserbado pul telescópio.
Christy cuntinou la sue pesquisa i çcubriu que todas las ouserbaçones poderien ser splicadas se l'oubjeto an queston tubisse un período orbital de 6,387 dies i ua separaçon mássima de l planeta dun segundo d'arco. L período de rotaçon de Pluton ye de 6.387 dies, percisamente cumo era quaije cierto que l satélite tenie l período de rotaçon mesmo, anferir qu'este era l único coincido sistema de satélite de l planeta an qu'ambos éran la mesma face l tiempo to.<ref>
{{cita libro
| apellidos = David Morrison, Sidney Wolff, Andrew Fraknoi
| nombre =
| enlaceautor =
| coautores =
| eiditor =
| otros =
| títalo = Abell's Sploration of the Ouniberse
| eidición = Sétima eidición
| fecha =
| lañl = 1995
| mes =
| eiditorial =
| ubicación =
| id = ISBN
| páiginas =
| capítulo = 16
| urlcapítulo =
| cita =
}}</ref>
Alguas dúbedas que puoden ocorrer de sue eisisténcia ye apagada quando l sistema antrou nun período de cinco anhos antre 1985 i 1990 [[eclipse]]s. Este fenómeno ocorre quando l praino orbital de Pluton i Caronte queda cantando de l punto de bista de la Tierra. Esso solo acuntece dues bezes durante ls 248 anhos de l período orbital de Pluton. Fui muita suorte qu'un desses anterbalos d'eclipses ocorren lhougo passado la çcubierta de Caronte.
Las purmeiras eimaiges de Pluton i Caronte resolbido cumo çcos apartados fúrun tiradas pul Telescópio Spacial Hubble na década de 1990. Mais tarde, l zambolbimiento de la ótica adatatiba fui possible resulber tamien çcos apartados usando telescópios terrestres.
La çcubierta de Caronte çcartou la teorie de que Pluton tenie sido un satélite de [[Netuno (planeta)|Netuno]] que scapou.
== Nome ==
Caronte fui nomeada, temporariamente, cumo '''S/1978 P 1'''. An 24 de júnio de 1978, [[James Walter Christy]] sugeriu l nome ''Charon'', apelido de sue mulhier Charlene. L Ouserbatório Nabal de ls Stados Ounidos propós l nome ''[[Persephone]]'', mas Christy persistiu ne l nome ''Charon'' (an pertués, Caronte) passado çcubrir qu'este nome se refire a ua figura de la [[mitologie griega]]<ref>Gobert Shilling, "La Bump in the Night" an ''Sky & Telescope'', 2008 </ref>
. Caronte trasportaba las almas de ls que morrírun al [[mundo anferior]] ó [[Hades]], coincido cumo [[Pluton]] puls romanos.
L'adoçon oufecial deste nome fui cunfirmada an 3 de janeiro de 1986 pula [[Ounion Astronómica Anternacional]].<ref>{{citar web
| títalo=IAU Circular Ne l. 4157
| data = 3 de janeiro de 1986
| url=http://cfa-www.harbard.edu/iauc/04100/04157.html
| acessodata = 01 de maio de 2010}}</ref>
== Caratelísticas físicas ==
L diámetro de Caronte ye de cerca de 1207 Km, pouco mais de que metade de l de [[Pluton]], cun ua ária de 4.580.000 Km². Al cuntrairo de Pluton, que ye cubierta cun carambelos de nitrogénio i metano, la superfice de Caronte parece ser dominada por carambelo d'auga. Tamien parece nun tener atmosfera. An 2007, ouserbaçones feitas pul [[Ouserbatório Gemeni]], heidratos d'amónia i cristales d'auga na superfice de Caronte sugeriran la persença de "[[crio-geysers]]" atibos.<ref name=ice>
{{citar web
|url=http://www.spaceflightnow.com/news/n0707/17charon/
|títalo=Charon: An ice machine in the ultimate dep freeze
|fechaaceso = 18 de julio de 2007
|fecha= 2007
|eiditorial = [[Ouserbatorio Gemeni]]
}}</ref>
Ls eclipses mútuos de [[Pluton]] i Caronte na [[década de 1980]] permitiu als astrónomos analisar las lhinhas spetrales de Pluton i d'ambos ls astros cumbinados. Subtraindo-se l spetro de Pluton de l total, poderie detreminar la cumposiçon de la superfice de Caronte.
L [[belume]] i la [[massa]] de Caronte ne ls permiten calcular la sue [[densidade]], sabendo esso, podemos dezir que ye un cuorpo gilado i cuntén menos peinhas de l que sou parceiro, apoiando l'eideia de que Caronte fui criada por un ampato gigante ne l manto de Pluton. Eesisten dues teories cuntraditórias subre la strutura anterna de Caronte: alguns cientistas acraditan que ye un cuorpo defrenciado cumo Pluton, cun un núcleo rochoso i un manto de carambelo, anquanto outros acraditan que Caronte ten ua cumposiçon uniforme. Ancontradas eibidéncias que sustentan la purmeira heipótese. La çcubierta d'heidratos d'[[amónia]] i cristales d'auga na superfice de Caronte sugeriran la persença de "crio-geysers" atibos. L fato de que l carambelo staba an forma cristalina inda sugere qu'habie sido recentemente depositado, ua beç que la radiaçon solar tenerie l carambelo degradado antigo para trazé-lo para un stado amorfo passado cerca de 30 mil anhos.
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Lhunas de Pluton]]
[[Catadorie:Pluton]]
[[Catadorie:Sistema solar]]
naqpw8c2pqcaj0271kmrfbmbgzy9xm1
Paul Cézanne
0
5478
107809
95228
2026-08-12T02:14:40Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
107809
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{Anfo biografie
|bgcolour = silver
|nome = Paul Cézanne
|eimaige = Paul cezanne 1861.jpg
|eimaige_tamanho = 250px
|eimaige_legenda = Paul Cézanne, 1861
|nacimiento_data = {{Nacimiento|19|1|1839}}
|nacimiento_local = [[Ficheiro:Flag of France.svg|22px]] [[Aix-en-Provence]]
|muorte_data = {{Falecimiento i eidade|19|1|1839|22|10|1906}}
|muorte_local = [[Ficheiro:Flag of France.svg|22px]] [[Aix-en-Provence]]
|nacionalidade = [[Francés]]
|acupaçon = [[Pintor]]
|causa_muorte =
|género =
|mobimiento = [[Ampressionismo]]. [[Pós-ampressionismo]]. [[Arte Moderna]].
|mobimiento_stético =
|magnun_oupus =
|scuola =
|antrisses =
|percipales_trabalhos =
|anfluéncias =
|anfluenciados =
|rodapie =
|assinatura =
}}
'''Paul Cézanne''' ([[Aix-en-Provence]], [[19 de janeiro]] de [[1839]] — [[22 de outubro]] de [[1906]]) fui un [[Pintura|pintor]] [[pós-ampressionista]] [[Fráncia|francés]], cujo trabalho forneciu las bases de la trasiçon de las cuncepçones de l fazer artístico de l [[seclo XIX]] pa l'arte radicalmente inobadora de l [[seclo XX]]. Cézanne puode ser cunsidrado cumo la puonte antre l [[ampressionismo]] de l final de l seclo XIX i l [[cubismo]] de l'ampeço de l seclo XX. La frase atribuída la [[Matisse]] i la [[Picasso]], de que Cézanne ''"ye l pai de todos nós"'', debe ser liebada an cunta.
Passado ua fase enicial dedicada als temas dramáticos i grandiloquentes própios de la scuola [[romantismo|romántica]], Paul Cézanne criou un stilo própio, anfluenciado por [[Delacroix]].
Antroduziu nas sues obras distorçones formales i altaraçones de [[perspetiba]] an benefício de la cumposiçon ó para ressaltar l belume i peso de ls oubjetos. Cuncebiu la [[quelor]] dun modo sin precedentes, defenindo defrentes belumes que fúrun eissenciales para sues cumposiçones únicas.
Cézanne nun se subordinaba a las leis de la perspetiba. I si, las modificaba. La sue cuncepçon de la cumposiçon era [[arquitetura|arquitetónica]]; segundo las sues própias palabras, l sou própio stilo cunsistia an ber la [[natureza]] segundo las sues formas fundamentales: la [[sfera (geometrie)|esfera]], l [[celindro]] i l [[cone]]. Cézanne preocupaba-se mais cula cataçon destas formas de l que cula repersentaçon de l'ambiente atmosférico. Nun ye defícel ber nesta atitude ua reaçon de caráter anteletual contra l gozo puramente quelorido de l [[ampressionismo]].
Subre el, [[Renoir]] screbiu, rebatendo l crítico d'arte Castagnary: ''You me anfureço al pensar qu'el'' [Castagnary] ''nun antendiu que ''Ua Moderna Olympia'', de Cézanne, era ua obra prima clássica, mais próssima de [[Giorgione]] que de [[Claude Monet]], i que delantre del staba un pintor yá fura de l Ampressionismo.''<ref>[[Jean Renoir|RENOIR, Jean.]] ''Pierre-Auguste Renoir, mon père''.</ref>
Cézanne cultibaba subretodo la paisaige i la repersentaçon de [[natureza muorta|naturezas muortas]], mas tamien pintou figuras houmanas an grupo i [[retrato]]s. Antes d'ampeçar las sues paisaiges studaba-las i analisaba ls sous balores plásticos, reduzindo-las depuis a defrentes belumes i prainos que traçaba a la base de pinceladas paralelas. Arbles, casas i demales eilemientos de la paisaige subordinan-se a l'ounidade de cumposiçon. Las sues paisaiges son sutilmente [[geometrie|geométricas]]. Cézanne pintou subretodo la sue [[Probença]] natal (''L Golfo de Marselha'' i las célebres bersones sucessibas de ''L Monte de Sainte-Bitoire'').
Nas sues numerosas naturezas muortas, tipicamente cumpuostas por maçanas, liebaba a cabo ua sploraçon formal saustiba que ye a tierra fecunda d'adonde surgirá l [[cubismo]] poucos anhos mais tarde. Antre las repersentaçones de grupos houmanos, son mui apreciadas las sues cinco bersones de ''Ls Jogadores de Cartas''. ''La Mulhier cun Cafeteira'', pula sue strutura monumental i serena, marca l grande momiento classicista de Cézanne.
== Bida i obra ==
=== Purmeiros anhos i la família ===
La família Cézanne bieno de la pequeinha cidade de [[Cesana Torinese|Cesana]], ne l [[Piemonte]], i fui assumido que l sou nome ye d'ourige [[Eitália|eitaliana]].
Paul Cézanne naciu ne l die [[19 de janeiro]] de [[1839]] an [[Aix-en-Probence]], [[Probença]], ne l Sul de la [[Fráncia]]. Ne l die [[22 de febreiro]], Paul fui batizado, tenendo sue abó i sou tio cumo padrinos. L pai, Louis-Auguste Cézanne ([[28 de júlio]] de [[1798]] – [[23 d'outubre]] de [[1886]]), fui l co-fundador dua firma [[banco|bancaira]] que prosperou durante la bida de l'artista, l que le permitiu grande sigurança financeira, que la maiorie de ls artistas de la época nun tenie, i le dou ua grande [[hardança]]. Sue mai, Anne-Eilisabeth Honorine Aubert ([[24 de setembre]] de [[1814]] – [[25 d'outubre]] de [[1897]]), era bíbida i romántica, mas se oufendia facilmente i anfluenciou decesibamente la bison de mundo de Paul. El tamien tenie dues armanas mais moços, Marie, cun quien el frequentaba la scuola purmária todos ls dies, i Rose. Als dieç anhos, Paul antrou na Scuola San José, an Aix, adonde studou [[zeinho]], nas aulas de [[Joseph Gilbert]], un monge spanhol. An [[1852]], Cézanne angressou ne l Coleijo Bourbon (atual Coleijo Mignet), adonde conheciu i se tornou amigo de [[Émile Zola]], que staba nua classe menos abançada. Alhá permaneciu Cézanne por seis anhos. Antre [[1859]] i [[1861]], oubedecendo als zeios de l pai, Cézanne angressou na scuola de Dreito de la [[Ounibersidade Aix-Marseille|Ounibersidade de Aix]], anquanto recebie sues liçones de zeinho. Anque de las oubjeçones de l sou pai, passou a perseguir l sou zambolbimiento artístico i deixou Aix para ir la Paris, an 1861, ancorajado por Zola, que yá bebia na capital nessa época. Afinal l pai se reconceliou cul i apoiou la sue scolha de carreira. Mais tarde, Cézanne recebirá 400.000 [[franco]]s ([[£]]218.363,62) de sou pai, l que le librarie de qualquiera ansegurança financeira.
=== Cézanne, l'artista ===
An Paris, Cézanne conheciu l [[ampressionista]] [[Camille Pissarro]]. Einicialmente, l'amisade feita an meados de ls [[anhos 1860]] era la dun mestre i mentor - Pissarro eisercendo ua anfluéncia formatiba subre l moço artista. Al longo de la década seguinte, las scursones para pintar an [[Loubeciennes]] i an [[Pontoise]] liebórun a un trabalho colaboratibo antre eiguales.
Ne ls purmeiros trabalhos, Cézanne se preocupaba cula figura na paisaige. Nesse período ancluen-se bárias pinturas de grupos de figuras grandes i pesadas na paisaige, pintadas a partir de l'eimaginaçon. Mais tarde, el passa la se antressar mais an trabalhar a partir de l'ouserbaçon direta, i, als poucos, zambolbiu un stilo de pintura mais lebe i areijada, qu'eirie anfluenciar eimensamente ls ampressionistas. Nun oustante, ne ls trabalhos de maturidade de Cézanne, percebe-se l zambolbimiento dun stilo solidificado, quaije [[arquitetura]]l de pintura.
Durante to la sue bida, sforçou-se para zambolber ua ouserbaçon outéntica de l mundo atrabeç de l método mais acurado possible para repersentá-lo an pintura. Ourdenaba struturalmente todo l que percebisse an formas i prainos de quelor simples. La sue afirmaçon ''“You quiero fazer de l'ampressionismo algo sólido i duradouro, cumo l'arte de ls museus”'',<ref>Paul Cézanne. ''Letters'', ed. John Rewald, 1984.</ref> i sue declarada antençon de recriar [[Nicolas Poussin]] acentuou sou zeio d'ounir l'ouserbaçon de la natureza a la permanéncia de la cumposiçon clássica.<ref>L'admiraçon de Cezanne pula arte de Poussin ye bien coincida. Sues palabras la Joachin Gasquet ("Eimagine Poussin cumpletamente refeito: ye esso l que quiero dezir cun clássico"). Zbi Lachman chama l'atençon pa la perfunda díbeda de Cézanne para cun Poussin, particularmente na outelizaçon de l spácio pitórico por Poussin an "L rato de las sabinas."[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3612/is_200310/ai_n9266510/pg_20/"Time, Space, and Illusion: Between Keats and Poussin"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050411101003/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3612/is_200310/ai_n9266510 |date=2005-04-11 }}, 2003.</ref>
=== Fenómenos óticos ===
Cézanne tenie antresse na simplificaçon de las formas naturales an sous eissenciales [[geometrie|geométricos]]; el querie “tratar la natureza pul celindro, pula sfera, pul cone” (un tronco dua arble puode ser cunsidrado un celindro, i ua cabeça houmana cumo ua sfera, por eisemplo). Para alhá desso, l'atençon cuncentrada cula qual el registraba sues ouserbaçones de la natureza resultou nua perfunda sploraçon de la bison binocular, l que resultou an dues percepçones bisuales simultáneas ligeiramente defrentes, i ne ls probidencia ua percepçon de perfundidade i un coincimiento cumplexo de las relaçones spaciales. Nós bemos dues bistas defrentes a la par; Cézanne ampregaba este aspeto de la percepçon bisual a las sues pinturas an graus bariados. L'ouserbaçon deste fato, junto cul zeio de Cézanne an caturar la berdade de sue própia percepçon, muitas bezes l lebou a modelar las linhas básicas de las formas para tentar eisibir las bistas çtintamente defrentes de l sou uolho dreito pa l'uolho squerdo. Assi, l'obra de Cézanne oumenta i trasforma ls antigos eideales de la perspetiba, an particular de la perspetiba de punto único.
=== Eesibiçones i temas ===
Las pinturas de Cézanne fúrun eisibidas na purmeira mostra de l [[Salon ç Refusés]] (ó l Salon de ls Recusados) an [[1863]], eisibindo obras que nun fúrun aceitas pul jurado de l'oufecial [[Salon de Paris]]. L Salon rejeitou las obras de Cézanne por to l período de 1864 a 1869. Cézanne cuntinou a tentar apersentar sues obras al Salon até [[1882]]. Naquel anho, por anterbençon de l sou colega i artista [[Antoine Guillemet]], Cézanne eisibiu l ''Retrato de Louis-Auguste Cézanne, pai de l'artista, lendo ‘L’Eibénement’'', la sue purmeira i radadeira obra aceita ne l Salon.
Antes de [[1895]], Cézanne apersentou sues obras dues bezes cun outros ampressionistas - na purmeira mostra ampressionista de 1874 i na terceira, de [[1877]]. Ne ls anhos seguintes, alguas pinturas sues fúrun eisibidas an bários locales, até que, an [[1895]], l ''marchand'' paresiense [[Ambroise Bollard]] dou al artista la sue purmeira mostra andebidual. Mesmo cul crecente reconhecimiento público i l sucesso financeiro, Cézanne outou por trabalhar an eisolamiento, usualmente ne l Sul de la Fráncia, an sue amada [[Probença]], bien loinge de Paris. El se cuncentraba an alguns temas i era bastante ancomun qu'artistas de l final de l [[seclo XIX]] fússen eigualmente proficientes an bários géneros: naturezas muortas, retratos, paisaiges i studos de banhistas. Neste radadeiro, Cézanne fui oubrigado a zenhar a partir de sue eimaginaçon, pus habie poucos modelos znudos çponibles. Assi cumo las paisaiges, ls sous retratos éran zenhados a partir de l qu'el tenie fameliaridade, i, por esso, nun solo sue mulhier i sou filho, mas tamien ls passantes locales, ls ninos i sou ampresairo artístico serbian cumo modelos. Las sues pinturas de natureza muorta son decoratibas, pintadas cun superfices gruossas i prainas, mas inda lembran las de [[Courbet]].
Embora as imagens [[religião|religiosas]] aparecessem menos frequentemente nas últimas obras de Cézanne, ele permaneceu devoto do catolicismo romano, e dizia: “Quando eu preciso julgar uma arte, levo minhas pinturas e as deixo próximas a um objeto feito por [[Deus]], como uma árvore ou uma flor. Se os dois lados combatem, elas não são arte.”.
=== A morte de Cézanne ===
Um dia, Cézanne trabalhava em campo aberto quando foi surpreendido por uma tempestade. Só foi para casa após trabalhar duas horas na chuva. No caminho caiu, foi socorrido por um motorista que passava e o ajudou a ir para casa. Cézanne recuperou a consciência após ser tratado. No dia seguinte, pretendia continuar o seu trabalho, mas estava muito fraco e acabou por desfalecer. Foi colocado numa cama, de onde nunca mais se levantou. Morreu alguns dias após o acidente, em 22 de outubro de 1906, de [[pneumonia]]. Foi enterrado num antigo cemitério de sua amada cidade natal, [[Aix-en-Provence]].<ref>{{findagrave|6760}}</ref>
== Percipales períodos de ls trabalhos de Cézanne ==
Bários períodos fúrun defenidos na bida i na obra de Cézanne. Cézanne criou cientos de pinturas, alguas de las quales alcançórun altos précios ne l mercado d'arte, ne ls radadeiros anhos. An [[10 de maio]] de [[1999]], l quadro ''Rideau, Cruchon Eit Cumpotier'' fui bendido por $60.5 milhones - l quarto maior précio yá pago por ua pintura até aquel anho. An maio de [[2006]], l quadro fui cunsidrado cumo la pintura de natureza muorta mais cara yá bendida an leilon.
=== L período negro, an Paris, 1861-1870 ===
An 1863, [[Napoleon III]] criou por decreto l Salon de ls Recusados, adonde las pinturas que fúrun rejeitadas para mostra ne l Salon de la Academie de Guapas Artes éran eisibidas. Antre ls artistas propiatairos de las obras rejeitadas, stában ls moços ampressionistas, cunsidrados rebolucionairos. Cézanne fui anfluenciado pul stilo de ls ampressionistas, mas la sue deficuldade de relacionamiento social – el parecie rude, tímido, a las bezes furioso i dado a la depresson – resultórun nun período caratelizado pulas quelores scuras i l grande uso de l negro. Las obras desse período difíren mui de sous rascunhos i augarielhas de ls tiempos de la Scuola Special de Zeinho de Aix-en-Probence (1859) ó de sous trabalhos susequentes. Antre las obras de l período negro, stan pinturas cumo L ''Assassino'' (cerca de 1867-1868).
=== Período ampressionista, an Probença i Paris, 1870-1878 ===
Passado l'ampeço de la [[guerra franco-prussiana]], an júlio de [[1870]], Cézanne i [[Marie-Hortense Quedet]] deixórun Paris i fúrun para [[L’Staque]], acerca de [[Marseille]], adonde el passou a pintar predominantemente paisaiges. Cézanne fui cunsidrado cumo fugitibo de l serbício melitar an janeiro de 1871, mas la guerra treminou an febreiro i l casal retornou la Paris ne l berano de 1871. Passado l nacimiento de l purmeiro filho, Paul, an janeiro de [[1872]], an Paris, eilhes se mudórun para [[Aubers]], an [[Bal D’Oise]], nas prossimidades de la capital francesa.
[[Pissarro]] bibeu an [[Pontoise]]. Alhá i an Aubers, juntos, el i Cézanne pintában paisaiges. Mui tiempo depuis, Cézanne çcrebiu la si mesmo cumo un aluno de Pissarro, dezindo que ''Todos nós surgimos de Pissarro''. Sob l'anfluéncia de Pissarro, Cézanne ampeçou a abandonar las quelores scuras i sues telas se tornórun mui mais luminosas.
Deixando Hortense na region de Marseille, Cézanne andou antre Paris i la Probença, eisibindo sues obras na purmeira (1874) i na terceira mostras ampressionistas (1877). An 1875, el chamou l'atençon de l colecionador Bitor Chocquet, cujas comissones probidenciában alíbio financeiro. Mas las pinturas que Cézanne eisibiu atraíran hilaridade, ultraje i sarcasmo. L rebisor Louis Leroy dixe, subre l retrato que Cézanne fizo de Chocquet: “Esta cabeça cun ua aparéncia peculiar, i esta coloraçon dua bota bielha puoden causar un choque (a ua mulhier [[Grabideç|prenha]]) i febre amarielha al fruito de sou bentre antes mesmo de sou angresso al mundo.”.
An márcio de 1878, l pai de Cézanne, Louis-Auguste, çcubriu l causo de l filho cun Hortense i amenaçou cortar-le l suporte financeiro, mas, an setembre, decidiu dar 400 francos para sue família. Cézanne cuntinou a migrar antre la region de Paris i Probença até que se custruísse un stúdio para el an sue casa, [[Jas de Bouffan]], ne l'ampeço de ls anhos de [[1880]]. L stúdio fui feito ne l'andar superior, cun dreito a ua jinela alargada, que permitie l'antrada de la luç benida de l Norte, mas anterrompendo la linha de l beiral. Cézanne stableciu sue residéncia an L’Staque. Alhá, el pintou cun Renoir, an 1882. Besitou Renoir i Monet an 1883.
=== Período maduro, an Probença, 1878-1890 ===
Ne l'ampeço de ls [[anhos 1880]], la família Cézanne fixou residéncia na Probença. Esta mudança reflete ua andependéncia an relaçon als ampressionistas, cuncentrados an Paris, i ua preferéncia marcada pul Sul, l tierra natibo de Cézanne. L'armano de Hortense tenie ua casa drento cun bista pa l [[Monte de Santa Bitória]], an L'Staque. Ua série de pinturas desta muntanha antre [[1880]] i [[1883]], i outras, de Gardanne, antre [[1885]] i [[1888]], custituen l chamado “período custrutibo”.
L'anho de [[1886]] fui un punto de trasformaçon pa la família. Cézanne se casou cun Hortense. Tamien naquel anho, l pai de Cézanne morre, deixando-le l stado cumprado an 1859; el tenie 47 anhos. An 1888, la família se mudou para Jas de Bouffan, ua casa i terreno sustanciales, l que permitiu un nuobo cunfuorto. Esta casa, cun un terreno menor, atualmente ye propiadade de la cidade i stá abierta al público restritamente.
Tamien naquel anho Cézanne rompeu sue amisade cun Émile Zola, passado Zola usá-lo, an grande parte, cumo base para cumpor l personaige, un artista sin sucesso i trágico afinal, Claude Lantier, ne l libro ''L'Œubre''. Cézanne cunsidrou este ato cumo ua quebra de decoro, i l'amisade ampeçada na anfáncia staba eirreparabelmente danificada.
=== Período final, Probença, 1890-1905 ===
L período idílico de Cézanne an Jas de Bouffan fui temporairo. Zde 1890 até la sue muorte, el fui cercado por eibentos porblemáticos, eibentualmente se eisolando cun sues pinturas i passando un longo tiempo cumo un recluso birtual. Sues pinturas passórun a ser mui coincidas i percuradas, i el era l'oubjeto de respeito na nuoba geraçon de pintores.
Ls porblemas ampeçórun cula crise de diabetes an 1890, zestabelizando la sue personalidade até l punto adonde las sues relaçones culs outros fúrun, outra beç, fuorçadas. El biajou pa la Suíça, cun Hortense i sou filho, talbeç nas speranças de restourar las sues relaçones. Cézanne, mas, retornou a la Probença para cuntinar sue bida; Hortense i Paul seguiran para Paris. Las necidades financeiras fazirun cun que Hortense retornasse para Probença, mas bibendo an cómodos apartados. Cézanne se mudou cun sue mai i cun sue armana. An 1891, el se boltou al catolicismo.
Cézanne altarnou antre pintar na region de Jas de Bouffan i na region de Paris, cumo antes. An 1895, el fizo ua bejita germinal para Bibémus Quarries i scalou l Monte Santa Bitória. La paisaige labiríntica de ls çpojos debe tener le anspirado, pus el alugou ua cabanha ne l local an 1897 i la pintou stensibamente. Acradita-se que las formas téngan anspirado l stilo ambrionairo de l cubismo. Tamien naquel anho, la sue mai morriu, un eibento chocante, mas que tamien fizo la reconceliaçon cula sue mulhier possible. El bendiu la ária bazie de Jas de Bouffan i alugou un local an [[Rue Boulegon]], adonde el custruiu un stúdio.
Las sues relaçones, antretanto, cuntinában tempestuosas. El percisaba dun local para ser el mesmo. An 1901, el cumprou alguas tierras, para alhá de la Strada de Laubes, ua strada eisolada an Aix, i pediu qu'un stúdio fusse custruído alhá (l “atelié”, agora abierto al público). El se mudou para alhá an 1903. Anquanto esso, an 1902, el screbiu un testamiento que scluía la sue mulhier de l stado i deixaba todo para sou filho. La relaçon staba aparentemente quebrada outra beç; ye dezido qu'eilha queimou ls pertences de sue mai.
De 1903 até la fin de sue bida, el pintou an sou stúdio, trabalhando por un més an 1904 cun [[Émile Bernard]], quien permaneciu an sue casa cumo un cumbidado. Passado la sue muorte, l local se tornou un monumiento, l Atelié Paul Cézanne.
== Legado ==
Passado la muorte de Cézanne an 1906, las sues pinturas fúrun eisibidas an Paris nua retrospetiba de grande porte, an setembre de [[1907]], ne l [[Salon D’Outomne]]. La mostra causou un grande ampato na direçon de la [[banguarda]] paresiense, tornando-lo un de ls artistas mais anfluentes de l seclo XIX i l respunsable pul adbento de l cubismo.
Las sploraçones de simplificaçon geométrica i de ls fenómenos óticos anspirórun [[Picasso]], [[Vraque]], [[Gris]] i outros, que passórun a spurmentar múltiplas bisones, mais cumplexas, dun mesmo oubjeto chegando, finalmente, a la fratura de la forma. Cézanne, assi, abriu ua de las mais rebolucionárias possibelidades de sploraçon artística ne l [[seclo XX]], anfluenciando perfundamente l zambolbimiento de la [[arte moderna]].
== Galeria ==
<center>
<gallery>
Image:Paul Cézanne 127.jpg|''Achille Emperaire (Imperador Aquiles)'', 1868. [[Museu d'Orsay]], Paris.
Image:Paul Cézanne 052.jpg|''Nature-morte à la pendule noire(Natureza morta e um relógio preto)'', 1869-1871. Coleção [[Stavros Niarchos]]
Image:Paul Cézanne - La Maison du pendu.jpg|'''La maison du pendu(A casa do enforcado)', 1873. Museu d’Orsay, Paris.
Imagem:Paul Cezanne, A Modern Olympia, c. 1873-1874.jpg|''Uma Olympia moderna (Uma Olimpiada Moderna)'', [[c.]] 1873-1874. Museu d'Orsay, Paris.
Image:Paul Cézanne 137.jpg|''Portrait de Victor Chocquet (Retrato de Victor Chocquet)'', 1875. Coleção [[Victor Rothschild]], [[Cambridge]].
Image:Camille Pissarro - Paul Cézanne.jpg|[[Camille Pissarro]], 1874. [[National Gallery (Londres)|The National Gallery]], [[Londres]].
Image:Paul Cézanne 004.jpg|''Baigneuses (Banhistas)'', 1874-1875. [[Metropolitan Museum]], [[Nova Iorque]]
Imagem:Paul Cézanne 160.jpg|''Auto-retrato com fundo rosa'', 1875. Coleção privada
Image:Paul Cézanne 042.jpg|''Sa résidence du Jas de Bouffan (A Residencia do Jas de Bouffan)'' (1878), coleção particular
Image:Paul Cézanne 115.jpg|''La Montagne Sainte-Victoire vue de Bellevue (Montanha Santa Victória vista de Bellevue)'', 1882-1885
Image:Paul Cézanne 035.jpg|''L’Estaque, vista do golfo de Marseille'', 1883-1885.
Imagem:Paul Cézanne 021.jpg|''Vista de Gardanne,'' 1885-1886.
Image:Paul Cézanne 130.jpg|''Retrato de Louis-Auguste Cézanne, pai do artista, lendo ‘L’Evénement’'', 1886. [[National Gallery of Art]], [[Washington]]
Imagem:Paul Cézanne 064.jpg|''Mulher com cafeteira'', 1890-1894. [[Museu d'Orsay]].
File:Les Joueurs de cartes, par Paul Cézanne.jpg|''Les joueurs de cartes'', 1892-1895. [[Courtauld Institute of Art]], [[Londres]]
Imagem:Paul Cézanne 179.jpg|''Natureza morta com maçãs e laranjas'', 1895-1900. [[Museu d'Orsay]]
Image:Paul Cézanne 156.jpg|''Autoportrait'', 1898-1900. [[Museu de Belas Artes de Boston]]
Image:Paul Cézanne 170.jpg|''Trois crânes'', 1900. [[Detroit Institute of Arts]]
Image:Paul Cézanne 109.jpg|''Mont Sainte-Victoire'', 1904-1906. Coleção particular, [[Filadélfia]]
Image:Paul Cézanne 047.jpg|''Baigneuses'', 1906. [[Museu de Arte da Filadélfia]]
</gallery>
</center>
<references/>
[[Catadorie:Pintores de l ampressionismo]]
[[Catadorie:Pintores de la Fráncia]]
8mgqvs6u7vmohoo2ukmd86h9n2ndxwj
Outelizador(a):Rei Momo
2
5743
107795
106436
2026-08-11T19:42:00Z
~2026-30875-10
15270
107795
wikitext
text/x-wiki
{{babel|mwl-2|it|pt-3|fr-3|en-3||}}
[[Image:User Rei Momo Wiki IT.jpg|thumb|left|250px|Bom dia!!!]]
'''La solitudine, per noi, non esiste!!!'''
([[Dom Helder Câmara]])
'''Solidão, para nòs, não existe!!!'''
La solitude, pour nous, n'existe pas!!!
La solesa, per nosautres, exista pas !!!
Loneliness, for us, doesn't exist!!!
La soledad, para nosostros, no existe!!!
!!!لا وجود للعزلة بالنسبة لنا
Nobis solitudo abest !!!
<br><br>
Salbe, sou Eitaliano, de [[Caselle Landi]]. Un abraço a a todos ls amigos Outelizadores de la Wikipédia Mirandesa. Spero dar mie cuntribuiçon, por quanto possible, pus acradito ne l Porjeto.
Puoden achar-me cun mais frequencia [[:it:Utente:Rei Momo|eiqui]] ó [[:pt:Usuário:Rei Momo|eiqui]].
Temos {{NUMBEROFARTICLES}} artigos.
[http://tradutormirandes.pt.vc/ Tradutor automático]
[[az:İstifadəçi:Rei Momo]]
[[cv:Хутшăнакан:Rei Momo]]
[[cy:Defnyddiwr:Rei Momo]]
[[eml:Utente:Rei Momo]]
[[en:User:Rei Momo]]
[[eo:Vikipediisto:Rei Momo]]
[[fr:Utilisateur:Rei Momo]]
[[it:Utente:Rei Momo]]
[[la:Usor:Rei Momo]]
[[lb:Benotzer:Rei Momo]]
[[lmo:Utente:Rei Momo]]
[[oc:Utilizaire:Rei Momo]]
[[pcd:Utilisateur:Rei Momo]]
[[pt:Usuário:Rei Momo]]
[[wa:Uzeu:Rei Momo]]
p6nluolt2f6c60l8uq7sgoyr688n391
107796
107795
2026-08-11T19:43:02Z
~2026-30875-10
15270
107796
wikitext
text/x-wiki
{{babel|mwl-2|it|pt-3|fr-3|en-3||}}
[[Image:User Rei Momo Wiki IT.jpg|thumb|left|250px|Bom dia!!!]]
'''La solitudine, per noi, non esiste!!!'''
([[Dom Helder Câmara]])
'''Solidão, para nòs, não existe!!!'''
La solitude, pour nous, n'existe pas!!!
La solesa, per nosautres, exista pas !!!
Loneliness, for us, doesn't exist!!!
!!!لا وجود للعزلة بالنسبة لنا
Nobis solitudo abest !!!
<br><br>
Salbe, sou Eitaliano, de [[Caselle Landi]]. Un abraço a a todos ls amigos Outelizadores de la Wikipédia Mirandesa. Spero dar mie cuntribuiçon, por quanto possible, pus acradito ne l Porjeto.
Puoden achar-me cun mais frequencia [[:it:Utente:Rei Momo|eiqui]] ó [[:pt:Usuário:Rei Momo|eiqui]].
Temos {{NUMBEROFARTICLES}} artigos.
[http://tradutormirandes.pt.vc/ Tradutor automático]
[[az:İstifadəçi:Rei Momo]]
[[cv:Хутшăнакан:Rei Momo]]
[[cy:Defnyddiwr:Rei Momo]]
[[eml:Utente:Rei Momo]]
[[en:User:Rei Momo]]
[[eo:Vikipediisto:Rei Momo]]
[[fr:Utilisateur:Rei Momo]]
[[it:Utente:Rei Momo]]
[[la:Usor:Rei Momo]]
[[lb:Benotzer:Rei Momo]]
[[lmo:Utente:Rei Momo]]
[[oc:Utilizaire:Rei Momo]]
[[pcd:Utilisateur:Rei Momo]]
[[pt:Usuário:Rei Momo]]
[[wa:Uzeu:Rei Momo]]
o3nwiajn29ox4907948c8nf0ca18ca8
107812
107796
2026-08-12T05:45:58Z
Rei Momo
4520
Çfizo la eidiçon [[Special:Diff/107795|107795]] de [[Special:Contributions/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|cumbersa]])
107812
wikitext
text/x-wiki
{{babel|mwl-2|it|pt-3|fr-3|en-3|es-2|}}
[[Image:User Rei Momo Wiki IT.jpg|thumb|left|250px|Bom dia!!!]]
'''La solitudine, per noi, non esiste!!!'''
([[Dom Helder Câmara]])
'''Solidão, para nòs, não existe!!!'''
La solitude, pour nous, n'existe pas!!!
La solesa, per nosautres, exista pas !!!
Loneliness, for us, doesn't exist!!!
!!!لا وجود للعزلة بالنسبة لنا
Nobis solitudo abest !!!
<br><br>
Salbe, sou Eitaliano, de [[Caselle Landi]]. Un abraço a a todos ls amigos Outelizadores de la Wikipédia Mirandesa. Spero dar mie cuntribuiçon, por quanto possible, pus acradito ne l Porjeto.
Puoden achar-me cun mais frequencia [[:it:Utente:Rei Momo|eiqui]] ó [[:pt:Usuário:Rei Momo|eiqui]].
Temos {{NUMBEROFARTICLES}} artigos.
[http://tradutormirandes.pt.vc/ Tradutor automático]
[[az:İstifadəçi:Rei Momo]]
[[cv:Хутшăнакан:Rei Momo]]
[[cy:Defnyddiwr:Rei Momo]]
[[eml:Utente:Rei Momo]]
[[en:User:Rei Momo]]
[[eo:Vikipediisto:Rei Momo]]
[[fr:Utilisateur:Rei Momo]]
[[it:Utente:Rei Momo]]
[[la:Usor:Rei Momo]]
[[lb:Benotzer:Rei Momo]]
[[lmo:Utente:Rei Momo]]
[[oc:Utilizaire:Rei Momo]]
[[pcd:Utilisateur:Rei Momo]]
[[pt:Usuário:Rei Momo]]
[[wa:Uzeu:Rei Momo]]
r4bugdo798j5j6a5cdsxa4vpe5w6d9u
Léngua anglesa
0
6533
107783
107527
2026-08-11T12:50:44Z
~2026-30875-10
15270
107783
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Léngua
|nome = Anglés
|nomenatibo = ''English''
|quelorfamília = Indo-Ouropeia
|stados = (ber [[Léngua anglesa#Çtribuiçon geográfica|ambaixo]])
|falantes = Purmeira léngua: 309–400 milhones <br />Segunda léngua: 199–1,400 milhones<ref>cf: [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1984 stimate); [http://www.eiquenomist .com/world/ourope/çplayStory.cfn?Story_ID=883997 The Triumph of Anglish]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Eiquenomist, Dec. 20, 2001; [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate); {{cite web |url=http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php |título=20,000 Teaching Jobs |acessdate=2007-02-18 |publisher=Oxford Seminars |language=Anglish }};</ref><ref name="wwenglish">{{cite web |url=http://www.ehistling-pub.meotod.de/01_lec06.php |título=Leture 7: World-Wide Anglish |acessdate=2007-03-26|publisher=<sub>I</sub>StLing }}</ref><br />Total: 500 milhones<ref name="wwenglish"/><ref>[http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate);</ref>
|posiçon = 4<sup>la</sup> posiçon cumo léngua natiba i 2<sup>la</sup> posiçon cuntando tamien ls que la falan cumo 2<sup>la</sup> léngua.
|fam2 = [[lénguas germánicas|Germánica]]
|fam3 = [[lénguas germánicas oucidentales|Germánica oucidental]]
|fam4 = [[Lénguas anglo-frísias|Anglo-frísia]]<ref>{{citar libro|outor=Bunse, Heinrich Adan Wilheln|títalo=Ampeçaçon a la filologie germánica|eiditora=Ed. de la UFRGS|anho=1983|páiginas=79|id=}}</ref>
|fam5 = [[lénguas ánglicas|Ánglica]]
|oufecial = [[Aneixo:Lista de países adonde l'anglés ye la léngua oufecial|54 países]]<br />[[Naciones Ounidas]]<br />[[Ounion Ouropeia]]<br />[[Quemunidade de las Naciones]] <br /> [[Cunseilho de la Ouropa]] <br />[[OTAN]] <br />[[Tratado Norte-Amaricano de Libre Comércio|NAFTA]] <br /> [[Organizaçon de ls Stados Amaricanos|OEA]] <br /> [[Organizaçon de la Cunferéncia Eislámica|OCI]] <br /> [[UKUSA]]
|regulador = ''Sin regulamentaçon oufecial''
|scrita = [[Alfabeto latino]]
|iso1 = en
|iso2 = eng
|iso3 = eng
|sil = ENG
|pronúncia = {{IPA|/ˈɪŋglɪʃ/}}
|mapa = [[Fexeiro:Anglospeak.svg|frameless|upright=1.5]]
{{legenda|#0000ff|Países adonde l'anglés ye la léngua ''[[de fato]]'' an azul scuro (cun sceçon de l [[Quebec]])}}
{{legenda|#8ddada|Países adonde ye l'anglés ye la [[léngua oufecial]], mas nun ye la léngua ''[[de fato]]''}}
}}
'''Anglés''' (''English'') ye ua [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que surgiu ne ls reinos [[Anglaterra anglo-saxana|anglo-saxónicos]] de la [[Anglaterra]] i se spalhou pa l que benerie la se tornar l sudeste de la [[Scócia]], sob l'anfluéncia de l reino [[Anglos|anglo]] mediebal de la [[Reino de la Nortúmbria|Nortúmbria]]. Passado seclos de stensa anfluéncia de la [[Reino de la Grana-Vretanha|Grana-Bretanha]] i de l [[Reino Ounido]] zde l seclo XVIII, atrabeç de l [[Ampério Británico]], i de ls [[Stados Ounidos]] zde meados de l seclo XX,<ref>[[#refAmmon2006|Ammon]], pp. 2245–2247.</ref><ref>[[#refSchneider2007|Schneider]], p. 1.</ref><ref>[[#refMazrui1998|Mazrui]], p. 21.</ref><ref>[[#refHowatt2004|Howatt]], pp. 127–133.</ref> l'anglés ten sido [[Anglofonia|amplamente çperso]] an to l planeta, tornando-se la [[Léngua mundial|percipal léngua]] de l çcurso anternacional i ua ''[[léngua franca]]'' an muitas regiones.<ref>[[#refCrystal1997|Crystal]], pp. 87–89.</ref><ref>[[#refWardhaugh2006|Wardhaugh]], p. 60.</ref> L léngua ye amplamente daprendido cumo ua [[segunda léngua]] i ousado cumo [[léngua oufecial]] de la [[Ounion Ouropeia]], de las [[Naciones Ounidas]] i de muitos países de la ''[[Commonwealth]]'', bien cumo de muitas outras [[Organizaçon anternacional|organizaçones mundiales]]. Ye l terceiro léngua mais falado an to l mundo cumo purmeira léngua, depuis de l [[Léngua mandarin|mandarin]] i de l [[Léngua spanhola|espanhol]].<ref name="ethnologue" /> Ye la léngua mais falada an to l mundo.<ref>Seth Mydanes (May 24, 2007) [http://www.nytimes .com/2007/05/14/world/asia/14iht-14englede.5705671.html "Across cultures, Anglish is the word"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} ''New York Eiquipas''. Vesitado an 21 de setembre de 2011</ref>
Storicamente, l'anglés ouriginou-se de la fuson de lénguas i dialetos, agora coletibamente chamados ''[[anglés antigo]]'', que fúrun trazidos pa la cuosta leste de la [[Grana-Bretanha]] por [[pobos germánicos]] ([[anglo-saxones]]) ne l seclo V, sendo la palabra ''anglish'' deribada de l nome de ls [[anglos]] i, finalmente, de sue region ancestral de Angeln (ne l que ye agora [[Schleswig-Holstein]]).<ref>{{cite web|url=http://www.merrian-webster .com/ditionary/Anglish |título=Anglish – Defenition fron the Merrian-Webster Online Ditionary |publisher=Merrian-webster .com |date=25 d'abril de 2007 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Un númaro seneficatibo de palabras an anglés son custruídos cun base nas raízes de l [[latin]], bisto qu'esse léngua fui, d'algua forma, la léngua franca de la [[Eigreija Crestiana]] i de la bida anteletual ouropeia.<ref name="Spiritus-temporis .com">{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis .com/old-anglish-language/latin-anfluence.html |título=Old English language – Latin anfluence |publisher=Spiritus-temporis .com |date= |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> L'anglés fui mais anfluenciado pula [[léngua nórdica antiga]], debido la [[Danelaw|ambasones bikings]] ne ls seclos VIII i IX.
La [[cunquista normanda de la Anglaterra]] ne l seclo XI dou ourige a fuortes [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimos]] de l [[Léngua normanda|franco-normando]] i las cumbençones de bocabulairo i ortografie ampeçórun a dar l'aparéncia superficial dua streita relaçon de l'anglés culas [[lénguas románicas]],<ref>{{cite web |url=http://www.storyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?storyid=ab13 |título=Words on the brain: fron 1 million years ago?
|outhor= |date= |work=Story of language |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.orbilat .com/Anfluences_of_Romance/Anglish/RIFL-Anglish-Latin-The_Anflluences_on_Old_Anglish.html |título=Latin Anfluences on Old Anglish |outhor=Albert C. Vaugh & Thomas Cable |year=1978 |work=An scert fron Foreign Anfluences on Old Anglish |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref> l qu'agora ye chamado de [[anglés médio]]. La [[Grande Mudança Bocálica]], qu'ampeçou ne l sul de la Anglaterra ne l seclo XV ye un de ls eibentos stóricos que marcan l surgimiento de l [[anglés moderno]] a partir de l'anglés médio.
Debido a l'assimilaçon de las palabras de muitos outros lénguas al longo de la stória moderna, l'anglés cuntén un bocabulairo mui grande. L'anglés moderno nun solo assimilou palabras d'outras [[Lénguas de la Ouropa|lénguas ouropeias]], mas tamien de to l mundo, ancluindo palabras de l [[Léngua hindi|hindi]] i d'ourige africana. L ''[[Oxford English Ditionary]]'' lista mais de 250.000 palabras çtintas ne l léngua, nun ancluindo muitos tenermos técnicos, científicos ó [[gíria]]s.<ref>{{cite web |url=http://www.oxfordditionaries .com/page/howmanywords |título=How many words are there in the Anglish Language? |outhor= |date= |work= |publisher=Oxfordditionaries .com |acessdate= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bistawide .com/languages/language_statistics.htn |título=Bista Worldwide Language Statistics |publisher=Bistawide .com |date= |acessdate=31 d'outubre de 2010}}</ref>
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la léngua anglesa}}
{{Bertambén|Léngua anglesa antiga|Anglés médio|Léngua anglesa moderna}}
[[Fexeiro:Beowulf.firstpage.jpeg|thumb|upright|squierda|Purmeira páigina de l manuscrito ''[[Beowulf]]''.]]
L'anglés ye ua [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que se ouriginou a partir de ls dialetos [[Lénguas anglo-frísias|anglo-frísio]] i [[saxon antigo]] trazidos pa la [[Grana-Bretanha]] por quelonos [[germánicos]] de bárias partes de l que ye hoije l noroiste de la [[Almanha]], [[Dinamarca]] i [[Países Baixos]].<ref>{{cite book |last1=Blench |first1=R. |last2=Spriggs |first2=Matthew |título=Archaeology and Language: Correlating Archaeological and Lenguistic Hypotheses |pages=285–286 |year=1999 |publisher=Routledge |isbn=9780415117616 |url=http://books.gogle .com/?id=DWMHhfXxLaIC&pg=PA286 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Até essa época, la populaçon natiba de la [[Británia (porbíncia romana)|Bretanha Romana]] falaba [[léngua celta]] [[Léngua británica|británica]] junto cula anfluéncia acroletal de l [[latin]], zde l'acupaçon [[Ampério Romano|romana]] de 400 anhos.<ref>[http://www.anformation-britain.co.uk/storydetails/article/2/ ''"The Roman eipoch in Britain lasted fur 367 years"'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Anformation Britain website</ref>
Ua de las [[tribos germánicas]] que chegórun a la [[Grana-Bretanha]] éran ls [[anglos]],<ref>{{cite web|url=http://www.anglik.net/anglishlanguagehistory.htn |título=Anglik Anglish language resource |publisher=Anglik.net |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref> que [[Beda]] acraditaba tenéren mudado cumpletamente la Bretanha.<ref>{{cite web|url=http://www.cel.org/cel/bede/story.b.i.xib.html |título=Bede's Eclesiastical Story of Angland | Christian Classics Ethereal Library |publisher=Ccel.org |date=1 de júnio de 2005 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Ls nomes ''angland'' (de ''Angla land''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009427|título=Angla land|work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref> ó "tierra de ls anglos") i ''anglish'' (de l [[anglés antigo]] ''anglisc''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009433|título=Anglisc |work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref>) son deribados de l nome dessa tribo; inda assi [[saxones]], [[jutos]] i ua bariadade de pobos germánicos a partir de las cuostas de la [[Frísia]], [[Baixa Saxónia]], [[Suécia]] i [[Jutlándia de l Sul]] tamien se mudórun pa la Grana-Bretanha nesta época.<ref>{{cite book|last=Collingwod|first=R. G.|outhorlink=R. G. Collingwod|coauthors=eit al|título=Roman Britain and Anglish Settlements|publisher=Clarendon|location=Oxford, Angland|year=1936|pages=325 eit sec|chater=The Anglish Settlements. The Sources fur the period: Angles, Saxones, and Jutes on the Cuntinent|isbn=0819611603}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/angol-0-X.html |título=Lenguistics Research Center Texas University |publisher=Utexas.edu |date=20 de febreiro de 2009 |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ucalgary.ca/applied_story/tutor/firsteuro/ambas.html |título=The Germanic Ambasiones of Western Ourope, Calgary University |publisher=Ucalgary.ca |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref>
Einicialmente, l [[anglés antigo]] era un grupo diberso de [[dialeto]]s, l que reflete las ouriges bariadas de ls [[Anglaterra anglo-saxana|reinos anglo-saxones de la Grana-Bretanha]],<ref>David Graddol, Dick Leith, and Joan Swann, ''Anglish: Story, Dibersity and Change'' (New York: Routledge, 1996), 101.</ref> mas un desses dialetos, l saxon oucidental, eibentualmente passou a dominar i ye neste que l poema ''[[Beowulf]]'' fui scrito.
L'anglés antigo mais tarde fui trasformado por dues óndias d'ambasones. L purmeiro fui por falantes de l galho lenguístico [[Lénguas germánicas setentrionales|germánico setentrional]], quando [[Halfdan Ragnarsson]] i [[Ibar Ragnarsson]] ampeçórun la cunquista i la colonizaçon de l norte de las [[Ilhas Británicas]], ne ls seclos VIII i IX (ber ''[[Danelaw]]''). La segunda fui por falantes de l normando antigo, ua [[léngua románica]], ne l seclo XI cula [[cunquista normanda de la Anglaterra]]. L [[Léngua normanda|normando]] zambolbiu-se para [[anglo-normando]] i depuis para [[anglo-francés]], quando antroduziu ua nuoba gama de palabras, specialmente atrabeç de ls tribunales i de l gobierno. Para alhá de l'alargamiento de l [[léxico]] cun palabras scandinabas i normandas, estes dous eibentos tamien simplificórun la gramática i trasformórun l'anglés nua lenguaige de [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimo]], mais abierta para aceitar nuobas palabras d'outras lénguas.
Las mudanças lenguísticas ne l'anglés passado l'ambason normanda porduziu l que ye agora coincido cumo [[anglés médio]], sendo ''[[The Canterbury Tales]]'', de [[Geoffrey Chaucer]], l'obra mais coincida.
Durante to este período l [[latin]], d'algua forma, era la [[léngua franca]] de la bida anteletual ouropeia, an purmeiro lugar l [[latin mediebal]] de la [[Eigreija Crestiana]], mas depuis l latin [[houmanista]] de la [[Renacença]] i aqueilhes que screbírun ó copiou testos an latin<ref name="Spiritus-temporis .com"/> quemumente cunhórun nuobos tenermos de l léngua para se referir la cousas ó cunceitos pa ls quales nun habie nanhue palabra natiba eisistente ne l'anglés.
L [[anglés moderno]], qu'anclui las obras de [[William Shakespeare]]<ref>Se [[Fausto Cercignani|Cercignani, Fausto]], ''Shakespeare's Works and Eilizabethan Pronunciation'', Oxford, Clarendon Press, 1981.</ref> i la [[Víblia King James]], ye giralmente datado de cerca de 1550, i quando l [[Reino Ounido]] se tornou ua [[Ampérios coloniales|poténcia colonial]], l léngua serbiu cumo [[léngua franca]] de las colónias de l [[Ampério Británico]]. Ne l período pós-colonial, alguas de las naciones recén-criadas que tenien bárias lénguas natibas outórun por cuntinar a ousar l'anglés cumo léngua franca para eibitar las deficuldades políticas inerentes a la promoçon de qualquiera léngua própia arriba de las outras. Cumo resultado de l crecimiento de l Ampério Británico, l'anglés fui adotado na [[América de l Norte]], [[Índia]], [[África]], [[Oustrália]] i an muitas outras regiones, ua tendéncia alargada cul surgimiento de ls [[Stados Ounidos]] cumo ua [[superpoténcia]] an meados de l seclo XX.
== Çtribuiçon geográfica ==
{{Artigo percipal|Anglofonia|América Anglo-Saxónica}}
[[Fexeiro:Native English speakers by country 1997 modified.svg|thumb|Anglés cumo purmeiro léngua por paíç (Crystal 1997).]]
Cerca de 375 milhones de pessonas falan anglés cumo sue purmeira léngua.<ref>Curtis, Andy. ''Color, Race, And Anglish Language Teaching: Shades of Meaning''. 2006, page 192.</ref> L'anglés hoije ye probabelmente la terceira maior léngua an númaro de falantes natibos, depuis de l [[Léngua mandarin|chinés mandarin]] i de l [[léngua spanhola|espanhol]].<ref name = "ethnologue">[http://web.archibe.org/web/19990429232804/www.sil.org/ethnologue/top100.html Ethnologue, 1999]</ref><ref name = "CIA World Fatbook">[https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2098.html CIA World Fatbook]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Field Listing — Languages (World).</ref> Inda assi, quando se cumbina natibos i nun natibos ye probabelmente la léngua mais falada ne l mundo, ambora eibentualmente la segunda, quedando atrás dua cumbinaçon de ls [[Léngua chinesa|lénguas chineses]] (dependendo ó nun de las çtinçones esses lénguas son classeficados cumo "lénguas" ó "dialetos").<ref name = "Languages of the World">[http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn Languages of the World (Charts)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Comrie (1998), Weber (1997), i l Summer Anstitute fur Lenguistics (SIL) 1999 Ethnologue Surbey. Çponíbel an [http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn The World's Most Widely Spoken Languages]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=Mair>{{cite journal|url=http://campana-platonic.org/cumplete/spp029_chinese_dialet.pdf|format=PDF|journal=Campana-Platonic Papers|last=Mair|first=Vitor H.|outhorlink=Bitor H. Mair|título=What Is la Chinese "Dialet/Topolet"? Refletiones on Some Key Campana-Anglish Lenguistic Terms|year=1991}}{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las stimatibas qu'ancluen falantes de l'anglés cumo [[segunda léngua]] barian antre 470 milhones la mais dun bilhon, dependendo de cumo l'alfabetizaçon ó l domínio ye defenido i medido.<ref>{{cite web |url=http://columbia .ptfd .com/Anglish+language |título=Anglish language |acessdate=2007-03-26 |year=2005 |publisher=Columbia University Press }}</ref><ref>[http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php 20,000 Teaching ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L porsor de Lenguística [[David Crystal]] calcula que ls nó-falantes yá supírun l númaro de falantes natibos nua proporçon de 3-1.<ref>{{Cite book | last = Crystal | first = David | outhor-link = David Crystal | título = Anglish las la Global Language | eidition = 2nd | place = | publisher = Cambridge University Press | page = 69 | year = 2003 | url = http://books.gogle .com/books?id=d6jPAKxTHRYC | isbn = 9780521530323 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, citado an {{Cite journal | last = Power | first = Carla | título = Not the Quen's Anglish | journal = Newswek | date = 7 March 2005 | year = 2005 | url = http://www.newswek .com/id/49022 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls países cun maior populaçon de falantes natibos de Anglés son, an orde decrecente: Stados Ounidos (215 milhones),<ref name="US speakers">{{cite web|url=http://www.census.gob/prod/2005pus/06statab/pop.pdf|título=U.S. Census Bureau, Statistical Abstrat of the United States: 2003, Setion 1 Population|format=PDF|publisher=U.S. Census Bureau|pages=59 pages}} Tabela 47 apersenta l balor de 214.809.000 pa las pessonas a partir de ls cinco anhos d'eidade que falan sclusibamente anglés an casa. Cun base na Amarican Community Surbey, esses resultados scluen aqueilhes que biben an quemunidades (tales cumo drumitórios ounibersitairos, anstituiçones i casas de l grupo), i por defeniçon sclui falantes natibos d'anglés que falan mais dua léngua an casa.</ref> Reino Ounido (61 milhones),<ref name="Crystal">[http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521530334 The Cambridge Ancyclopedie of the Anglish Language, Second Eidition, Crystal, David; Cambridge, UK: Cambridge University Press, [1995] (2003-08-03).]</ref> Canadá (18,2 milhones),<ref name="Canada speakers">[http://www12.statcan.ca/anglish/census06/data/highlights/language/Table401.cfn Population by mother tongue and age groups, 2006 counts, fur Canada, probinces and territories–20% sample data]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Census 2006, Statistics Canada.</ref> Oustrália (15,5 milhones),<ref name="Australia speakers">[http://www.censusdata.abs.gob.au/ABSNabigation/prenab/BiewData?ation=404&documentprodutno=0&documenttype=Details&ourder=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&porduttype=Census%20Tables&jabascrit=true&textbersion=false&nabmapdisplayed=true&breadcrumb=TLPD&&colletion=Census&period=2006&pordutlabel=Language%20Spoken%20at%20Home%20by%20Sex%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&porduttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Language& Census Data fron Australian Bureau of Statistics]{{Lhigaçon einatiba|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Léngua percipal falada an casa. La figura ye l númaro de pessonas que solamente falan anglés an casa.</ref> Nigéria (4 milhones),<ref>Figuras son ls falantes de l [[pidgin nigeriano]], un pidgin ó [[Lénguas crioulas|crioulo]] baseado ne l'anglés. Ihemere dá un anterbalo de cerca de 3 a 5 milhones de falantes natibos, l punto médio de l'anterbalo ye ousado na tabela. Ihemere, Kelechukwu Uchechukwu. 2006. "[http://www.njas.heilsinki.fi/pdf-files/bol15num3/ihemere.pdf La Basic Çcrition and Analytic Treatment of Noun Clauses in Nigerian Pidgin.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}" ''Nordic Journal of African Studies'' 15(3): 296–313.</ref> Irlanda (3,8 milhones),<ref name="Crystal" /> África de l Sul (3,7 milhones),<ref name="SA speakers">[http://www.statssa.gob.za/publicationes/CinBrief/CinBrief2001.pdf Census in Brief]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, page 15 (Table 2.5), 2001 Census, Statistics South Africa</ref> i Nuoba Zelándia (3,6 milhones), cunforme censo de 2006.<ref>{{cite web |título=About people, Language spoken |url=http://www.stats.gobt.nç/Census/2006-census-data/classefication-counts-tables/about-people/language-spoken.aspx |publisher=Statistics New Zealand |date=2006 census |acessdate=2009-09-28}} (links to Microsoft Eicel files)</ref>
Países cumo las [[Filipinas]], [[Jamaica]] i [[Nigéria]] tamien ténen milhones de falantes natibos de dialetos cuntinos que ban de l [[crioulo de base anglesa]] la berson mais padron de l'anglés. Dessas naciones adonde l'anglés ye falado cumo [[segunda léngua]], la [[Índia]] ten l maior númaro de falantes (''[[anglés andiano]]''). Crystal afirma que, cumbinando ls falantes natibos i nun natibos, la Índia agora ten mais pessonas que falan ó antenden l'anglés de l que qualquiera outro paíç de l mundo.<ref>[http://eiducation.guardian.co.uk/tefl/story/0,,1355064,00.html Subcontinent Raises Its Boice]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Crystal, David; Guardian Wekly: Friday 19 Nobember 2004.</ref><ref>Yong Zhao; Keith P. Campbell (1995). "Anglish in China". World Anglishes 14 (3): 377–390. Hong Kong cuntributes an additional 2.5 million speakers (1996 by-census).</ref>
[[Fexeiro:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|upright=2|centro|Mapa de naciones qu'outelizan l'anglés cumo léngua oufecial ó cumo la léngua predominante,]]
== Alfabeto anglés ==
{{Artigo percipal|Alfabeto anglés}}
L'anglés ye scrito ne l [[alfabeto latino]], sin nanhun caráter special. Hai aparentes sceçones an palabras que mantén la grafie strangeira, cumo ''naïbe'', ''Noël'' i féte. Ls nomes de las letras son ls seguintes:
{|Border=1
|-----
| ||'''La''' ||'''B''' ||'''C''' ||'''D''' ||'''I''' ||'''F''' ||'''G''' ||'''H''' ||'''I''' ||'''J''' ||'''K''' ||'''L''' ||'''M'''
|-----
|nome ||''la''||''be''||''ce''||''de'' ||''i'' ||''ef'' ||''ge'' ||''aitch'' ||''i'' ||''jay'' ||''kay'' || ''el''||''an''
|-----
|pronúncia (IPA)||/iɪ/||/bi/||/siː/ ||/diː/||/iː/||/εf/||/dʒi/ ||/iɪtʃ/ || /laɪ/|| /dʒiɪ/ ||/keɪ/ ||/εɫ/ ||/εm/
|-
| ||'''N''' ||'''L'''||'''P'''|| '''Q'''|| '''R'''|| '''S'''|| '''T'''|| '''U'''|| '''B'''|| '''W'''|| '''X'''|| '''Y'''|| '''Z'''
|-
|nome ||''en'' ||''l''||''pe'' ||''cue'' ||''aire'' ||''ess'' || ''te''|| ''u''||''be'' ||''double-u'' ||''s'' || ''wye''||''ze'' (EUA) ó ''zed'' (R.U.)
|-
|pronúncia (IPA) ||/ɛm/||/lʊ/||/piː/||/kjuː/||/ɑr/||/ɛs/||/tiː/||/juː/||/biː/||/ˈdʌbəɫ juː/|||/ɛks/||/waɪ/||/ziː/ ó /zed/
|}
== Fonologie ==
=== Bogales ===
{| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" class="wikitable"
! [[Alfabeto fonético anternacional|AFI]] !! Çcriçon !! eisemplo
|-
! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[monotongo]]s
|-
| {{IPA |i/iː}} || alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ea}}d
|-
| {{IPA |ɪ}} || média alta, central anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d
|-
| {{IPA |ɛ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d
|-
| {{IPA |æ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|la}}d
|-
| {{IPA |ɒ}} || baixa, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|l}}x<ref group="cn">L'anglés norte-amaricano nun ten este sonido; palabras cun este sonido son pronunciadas cun {{IPA |/ɑ/}} ó {{IPA |/ɔ/}}</ref>
|-
| {{IPA |ɔ/ɑ}} || média baixa, posterior, arredondada || p{{fontcolor|red|aw}}ed<ref group="cn">Alguns dialetos norte amaricanos nun ténen esta bogal</ref>
|-
| {{IPA |ɑ/ɑː}} || baixa, posterior, nó-arredondada || br{{fontcolor|red|la}}
|-
| {{IPA |ʊ}} || média alta, central posterior || g{{fontcolor|red|o}}d
|-
| {{IPA |u/uː}} || alta, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|o}}ed<ref group="cn">La letra ''U'' puode repersentar tanto {{IPA|/u/}} quanto {{IPA|/ju/}}. Na pronúncia anglesa, se {{IPA|/ju/}} ocorren passado {{IPA|/t/}}, {{IPA|/d/}}, {{IPA|/s/}} ó {{IPA|/ç/}}, esso normalmente proboca palatizaçon i tales cunsuantes tornan-se, respetibamente, {{IPA|/ʨ/}}, {{IPA|/ʥ/}}, {{IPA|/ɕ/}} i {{IPA|/ʑ/}}, cumo an ''tune'', ''during'', ''chochar'', i ''azure''. Ne l'anglés norte-amaricano, la palatizaçon nun acuntece normalmente, la nun se que {{IPA|/ju/}} seia seguido de ''r'', resultando que {{IPA|/(t, d,s, ç) jur/}} tornen-se, respetibamente, {{IPA|/tʃɚ/}}, {{IPA|/dʒɚ/}}, {{IPA|/ʃɚ/}} and {{IPA|/ʒɚ/}}, cumo an ''nature'', ''berdure'', ''sure'', i ''treasure''</ref>
|-
| {{IPA |ʌ/ɐ/ɘ}} || média baixa, posterior, nó-arredondada; média baixa, central || b{{fontcolor|red|u}}d
|-
| {{IPA |ɜː}} ó<br />{{IPA |ɝ}}|| média baixa, central, nó-arredondada ó<br /> retroflexa|| b{{fontcolor|red|ir}}d<ref group="cn">La bariante norte-amaricana deste sonido ye ua bogal matizada de r</ref>
|-
| {{IPA |ə}} || média baixa, posterior, nó-arredondada || Ros{{fontcolor|red|la}}'s<ref group="cn">Muitos falantes de l'anglés norte-amaricano nun çtinguen antre estas dues bogales átonas. Pronuncian ''roses'' i ''Rosa's'' de l mesmo jeito i l simblo ousado ye este: {{IPA |/ə/}}</ref>
|-
| {{IPA |ɨ}} || alta, central, nó-arredondada || ros{{fontcolor|red|i}}s<ref group="cn">Este sonido ye quemumente trascrito {{IPA |/i/}} ó {{IPA |/ɪ/}}</ref>
|-
! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[Ditongo]]s
|-
| {{IPA |i(ɪ)/iɪ}} || média alta, anterior, nó-arredondada<br /> alta, anterior nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ay}}ed<ref group="cn" name="eiou">Ls ditongos {{IPA |/iɪ/}} i {{IPA |/lʊ/}} son monotongalizados por muitos falantes de l'anglés padron norte-amaricano, respetibamente, an: {{IPA |/iː/}} i {{IPA |/lː/}}</ref>
|-
| {{IPA |l(ʊ)/əʊ}} || média alta, posterior, arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|l}}de<ref group="cn" name="eiou" />
|-
| {{IPA |laɪ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central anterior, nó-arredondada || cr{{fontcolor|red|y}}
|-
| {{IPA |laʊ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|ough}}
|-
| {{IPA |ɔɪ}} || média baixa, posterior, arredondada<br /> alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|oy}}
|-
| {{IPA |ʊɚ/ʊə}} || média alta, central posterior<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || b{{fontcolor|red|or}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, este sonido serie {{IPA|/ʊə/}}, {{IPA|/ɔ:/}}</ref>
|-
| {{IPA |ɛɚ/ɛə/iɚ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || f{{fontcolor|red|air}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, l {{IPA|/ə/}} ye suprimido, quedando ua bogal longa {{IPA|/ɛ:/}}</ref>
|}
;Notas
<references group="cn" />
=== Cunsuantes ===
Este ye l sistema de cunsuantes de la léngua anglesa, trascritos culs simblos de l [[Alfabeto Fonético Anternacional]] (AFI).
{| class="wikitable"
!
! [[Cunsuante bilabial|Bilabiales]]
! [[Cunsuante labiodental|Labio-<br />dentales]]
! [[Cunsuante dental|Dentales]]
! [[Cunsuante albeolar|Albeolares]]
! [[Cunsuante palatoalbeolar|Palato-<br />albeolares]]
! [[Cunsuante palatal|Palatales]]
! [[Cunsuante belar|Belares]]
! [[Cunsuante labiobelar|Labio-<br />belares]]
! [[Cunsuante glotal|Glotal]]
|-
! [[Cunsuante nasal|Nasales]]
| style="text-align:center;"|{{IPA |m}}
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |m}}
|
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |ŋ}}<ref group="cn" name="c1">La [[nasal belar]] {{IPA|[ŋ]}} ye un alofone de /m/ an alguns sotaques de l norte de la Grana-bretanha, aparecendo solo antes de /k/ i /g/. An todos ls outros dialetos, ye un fonema apartado, ambora apareça solo an [[Coda (silábica)|fin de sílaba]].</ref>
|
|
|-
! [[Cunsuante plosiba|Plosibas]]
| style="text-align:center;"|{{IPA |p b}}
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |t d}}
|
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |k ɡ}}
|
|
|-
! [[Cunsuante africada|Africadas]]
|
|
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |tʃ dʒ}}<ref group="cn" name="c4">Ls sonidos {{IPA|/ʃ/, /ʒ/, i /ɹ/}} son labializados an alguns dialetos. La labializaçon nunca ye cuntrastiba na posiçon enicial i, por bias desso, nun ye trascrita. La maiorie de ls falantes de l [[anglés stadunidense]] i [[Anglés canadiano|canadiano]] pronuncia "r" (siempre rotizado) cumo {{IPA|/ɻ/}}, anquanto que l mesmo ye pronunciado ne l [[anglés scocés]] i outros dialetos cumo [[bibrante múltipla albeolar]].</ref>
|
|
|
|
|-
! [[Cunsuante fricatiba|Fricatibas]]
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |f b}}
| style="text-align:center;"|{{IPA |θ ð}}<ref group="cn" name="c3">An alguns dialetos, cumo l [[cockney]], las anterdentales /θ/ i /ð/ son usualmente misturadas cun /f/ i /b/, i an outros, cumo l [[anglés bernaclo afro-amaricano]], /ð/ ye misturado cula dental /d/. An alguas bariadades irlandesas, /θ/ i /ð/ tornan-se las plosibas dentales correspondentes, qu'anton cuntrastan culas plosibas albeolares.</ref>
| style="text-align:center;"|{{IPA |s ç}}
| style="text-align:center;"|{{IPA |ʃ ʒ}}<ref group="cn" name="c4"/>
| style="text-align:center;"|{{IPA |ç}}<ref group="cn" name="c5">La [[fricatiba palatal xorda]] /ç/ ye, na maiorie de ls sotaques, solo un [[Alofonia|alofone]] de /h/ antes de /j/; por eisemplo ''houman'' /çjuːməm/. Assi i to, an alguns sotaques (beija [[Stória fonológica de ls grupos cunsunantales de la léngua anglesa|esto]]), l /j/ zaparece, mas la cunsuante enicial ye la mesma.</ref>
| style="text-align:center;"|{{IPA |x}}<ref group="cn" name="c6">La [[fricatiba belar xorda]] /x/ ye ousada por falantes scoceses i galeses an palabras cumo ''loch'' {{IPA|/lɒx/}} ó por alguns falantes an palabras amprestadas de l'alman ó heibraico, cumo ''Bach'' {{IPA|/bax/}} ó ''Chanukah'' /xanuka/. /x/ tamien ocorre ne l [[anglés sul-africano]]. An alguns dialetos cumo l [[scouse]] (de [[Liberpol]]) tanto {{IPA|[x]}} quanto la [[Cunsuante africada|africada]] {{IPA|[kx]}} puoden ser ousadas cumo [[Alofonia|alofones]] de /k/ an palabras cumo ''docker'' {{IPA|[dɒkxə]}}. La maiorie de ls falantes natibos ten grande deficuldade para pronunciar esse fonema corretamente quando daprenden outras lénguas. La maiorie usa ls sonidos [k] i [h] ne l lugar.</ref>
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |h}}
|-
! [[Bibrante simples albeolar|Bibrante simples]]
|
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |ɾ}}{{#tag:ref|La [[bibrante simples albeolar]] {{IPA |[ɾ]}} ye un alofone de /t/ i /d/ an sílabas átonas ne l [[anglés stadunidense]], ne l [[anglés canadiano|canadiano]] i ne l [[anglés australiano|australiano]].<ref>{{cite journal |last=Cox |first=Felicity |year=2006 |título=Australian Anglish Pronunciation anto the 21st century |url=http://www.shlrc.mq.edu.au/~felicity/Papers/Prospet_Erratun_b1.pdf |format=PDF |acessdate=2007-07-22 |journal=Prospet |belume=21 |pages=3–21 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Esse ye l sonido de las letras ''tt'' i ''dd'' nas palabras ''latter'' i ''ladder'', que son [[Homofonia|homófonas]] para muitos falantes de l'anglés na América de l Norte. An alguns sotaques, cumo l [[anglés scocés]] i l [[anglés andiano|andiano]], el sustitui {{IPA|/ɹ/}}. Ye l mesmo sonido repersentado por un ''r'' simples de l pertués.|group=cn|name=c2}}
|
|
|
|
|
|-
! [[Cunsuante aprossimante|Aprossimantes]]
|
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |ɹ}}<ref group="cn" name="c4" />
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |j}}
|
| style="text-align:center;"|{{IPA |ʍ w}}<ref group="cn" name="c7">L w xordo {{IPA |[ʍ]}} ye ancontrado ne l'anglés de la Scócia i de la Irlanda i an alguas bariadades de la Nuoba Zelándia, de ls Stados Ounidos i de la Anglaterra. Na maiorie de ls outros dialetos, el ye misturado cun /w/, i, an alguns dialetos scoceses, cun /f/.</ref>
|
|-
! [[Cunsuante lateral|Lateral]]
|
|
|
| style="text-align:center;" |{{IPA |l}}
|
|
|
|
|
|}
;Notas
<references group="cn" />
== Gramática ==
La léngua anglesa ten un sistema d'anflexon mui simples, se cumparado cula maiorie de las [[lénguas ando-ouropeias]]. Nun ten [[género gramatical]], pus ls adjetibos son ambariables. Hai antretanto, resquícios de flexon casual (l [[genitibo|genitibo saxónico]] i [[Pronome oublíquo átono|pronomes oublíquos]]).
Ls [[berbo]]s regulares ténen solo 6 formas çtintas, dues de las quales nun se úsan mais.
:S: ''lobe'' (forma básica), ''lobest'' (2ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - ousoleta), ''lobes'' ó ''lobeth'' (3ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - la segunda ye ousoleta), ''lobed'' (particípio passado i todas las pessonas menos la segunda singular de l pretérito simples atibo), ''lobedst'' (2ª pessona singular de l pretérito simples atibo - ousoleta) i ''lobing'' (particípio persente i gerúndio).
Nun hai formas passibas sintéticas, mas solo trés [[Modos berbales|modos]]: [[modo andicatibo|andicatibo]], [[modo amperatibo|amperatibo]] i [[modo subjuntibo|subjuntibo]], este raramente ousado.
=== Outros artigos subre gramática de la léngua anglesa ===
* [[Phrasal Berb]]s
* [[Berbo preposicional|Berbos preposicionales]]
* [[Causo genitibo]]
== Bocabulário ==
[[Fexeiro:Origins of English PieChart 2D.svg|thumb|Anfluéncias ne l bocabulairo anglés.]]
=== Quelores (Colors / Colours) ===
* negro - ''black''
* branco - ''white''
* cinza / cinzento - ''gray'' / ''grey''
* burmeilho - ''red''
* berde - ''green''
* azul - ''blue''
* amarielho - ''yellow''
* laranja - ''orange''
* marron / castanho - ''brown''
* bege - ''beige''
* lilás - ''lilac''
* roixo / púrpura - ''purple''
* quelor-de-rosa - ''pink''
=== Numerales an anglés ===
{|Border=1
|-----
|Pertués ||'''zero''' ||'''um''' ||''' dois''' ||'''três''' ||'''quatro''' ||'''cinco''' ||'''seis''' ||''' sete''' ||'''oito''' ||'''nove'''||''' dez'''
|-
|Mirandés
|'''zero'''
|'''un'''
|'''dous'''
|'''trés'''
|'''quatro'''
|'''cinco'''
|'''seis'''
|'''siete'''
|'''uito'''
|'''nuobe'''
|'''dieç'''
|-----
|Anglés ||''zero''||''one''||''two''||''three'' ||''four'' ||''five'' ||''six'' ||''seven'' ||''eight'' ||''nine'' || ''ten''
|-----
|pronúncia (IPA)||/ziːroʊ/||/wʌm/ ||/tuː/||/θriː/||/fɔr/||/faɪb/||/sɪks/||/sɛbəm/||/iɪt/||/naɪm/||/tɛm/
|}
De 11 a 20:
* onze - ''eleven''
* duoze - ''twelve''
* treze - ''thirteen''
* quatorze - ''fourteen''
* quinze - ''fifteen''
* zasseis - ''sixteen''
* zassete - ''seventeen''
* zoito - ''eighteen''
* zanobe - ''nineteen''
* binte - ''twenty''
Las dezenas son siempre treminadas cun "ty" (Eisemplo: '''twenty''' (20), '''thirty''' (30), '''forty''' (40), '''fifty''' (50), etc). Las cientos son scritas na forma "''NÚMERO'' hundred". Por eisemplo:
* cien - ''one hundred''
* duzientos - ''two hundred''
* trezientos - ''three hundred''
Ls miles funcionan de l mesmo modo que las cientos, solo trocando "hundred" por "thousand". Por eisemplo:
* mil - ''one thousand''
* dous mil - ''two thousand''
* trés mil - ''thre thousand''
Para screbir la casa de ls milhones, debemos outelizar la palabra "million":
* 1 milhon - ''one million''
* 2 milhones - ''two million''
* 3 milhones - ''three million''
=== Ourige ===
==== Palabras d'ourige francesa ====
Debido a l'afluéncia de las palabras d'ourige francesa a partir de l'ambason normanda an [[1066]], hai an anglés pares de palabras ousadas an cuntestos specíficos i que corresponden a ua solo nas lénguas faladas an árias próssimas de la [[Anglaterra]]. Notadamente, hai, an anglés, ua palabra para chamar l'animal bibo (normalmente d'ourige [[anglo-saxon|anglo-saxana]]) i ua pa la chicha de l (normalmente, d'ourige [[léngua francesa|francesa]]). Eisemplo: ''ox'' (de l'anglo-saxon ''oxa''), para chamar l bui, i ''bef'' (de l francés ''boef'' ó ''buef''), pa la chicha de bui. Un outro eisemplo ye para fiesta de casamiento i l'anstituiçon. La fiesta ten l nome de wedding, anquanto l'anstituiçon, marriage, que ben de l francés ''marriage''.{{Carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
Outros eisemplos de palabras d'ourige francesa:
* résumé - curriculun bitae
* royal - referente a la rialeza
* hors d'oeubres - aperitibos
* arribe - de l francés ariber, chegar
* sublime - de l francés sublime
* challenge - de l'antigo francés chalengier, zafiar
* toilet - de l francés toilette, casa de banho
* fianceé - noibo (la)
* café
{{Refréncias|col=2}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-lenguística}}
{{AnterWiki|cod=en}}
* [[Stória de la léngua anglesa]]
* [[Literatura anglesa]]
* [[Léngua anglesa antiga]]
* [[Léngua anglesa média]]
* [[Léngua anglesa sul-africana]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons =
|wikisource =
|wikiquote = Probérbios angleses
|wikelibros = Anglés
|wikinoticias =
|wikcionario = Anglés
|wikispecies =
}}
* {{Link|t|2=http://www.sk.com.br/sk-enhis.html|3=Stória de la léngua anglesa}}
* {{Link|en|2=http://www.pordulç.co.uk/anglish-british-boiceober-professional-boice-ober-ator.shtml|3=Eisemplos de locuçon an anglés británico}}
{{bloco de nabegaçon
|Ilhas Británicas
|Lénguas oufeciales de la UE
|Lénguas germánicas
|África/Lénguas
|Lénguas Nacionales de la Índia
}}
{{Portal3|Stados Ounidos|Canadá|Reino Ounido|Irlanda|Oustrália|Nuoba Zelándia|Índia|África de l Sul}}
{{DEFAULTSORT:Angles}}
[[Catadorie:Léngua anglesa| ]]
[[Catadorie:Lénguas de ls Stados Ounidos]]
[[Catadorie:Lénguas oufeciales de la Ounion Ouropeia]]
gf3gp9tdwwf53j2vhhb22s1a6yjaxbh
Polposipus herculeanus
0
7100
107801
86085
2026-08-11T22:17:02Z
~2026-30875-10
15270
107801
wikitext
text/x-wiki
{{semimaige-taxo}}
{{Taxocaixa
| quelor = pink
| nome = ''Polposipus heirculeanus''
| eimaige =
| stado = VU
| sistema_stado = iucn3.1
| reino = [[Animalia]]
| filo = [[Arthropoda]]
| classe = [[Anseta]]
| orde = [[Coleotera]]
| família = [[Tenebrionidae]]
| género = ''[[Polposipus]]''
| spece = '''''P. heirculeanus'''''
| binomial = ''Polposipus heirculeanus''
| binomial_outoridade = [[Antoine Joseph Jean Solier|Solier]], 1848
| sinónimos =
}}
'''''Polposipus heirculeanus''''' ye ua [[spece]] de [[scarabelho]] de la [[Família (biologie)|família]] [[Tenebrionidae]].
Ye andémica de [[Seychelles]].
==Refréncias==
* {{((en))}} World Cunserbation Monitoring Centre 1996. [http://www.iucnredlist.org/search/details.php/17902/all ''Polposipus heirculeanus'']. [http://www.iucnredlist.org 2006 IUCN Red List of Threatened Species. ] Dados de 10 de Agosto de 2007.
{{rabisco-scarabelho}}
[[Catadorie:Fauna de las Seychelles]]
[[Catadorie:Besouros]]
[[Catadorie:Speces çcritas an 1848]]
gcudvp3vurlkv0pphj2gdezpimbwit0
Î
0
7125
107781
102039
2026-08-11T12:47:11Z
~2026-30875-10
15270
/* Outelizaçon */
107781
wikitext
text/x-wiki
{{Unicode|'''Î''', '''î'''}} ([[i]]-[[circunflexo]]) ye ua letra del alfabeto [[léngua curda|curdo]] i [[léngua romena|romeno]]. Esta lhetra tamien apaeç nel alfabeto [[léngua francesa|francés]] i [[balon]] cumo ua bariante de la lhetra “i”.
==Outelizaçon==
===Curdo===
Î ye la décima segunda lhetra de l [[alfabeto curdo]] i repersenta {{IPA|/iː/}}.
===Romeno===
Î ye la décima segunda letra de l [[alfabeto romeno]] i repersenta {{IPA|/ɨ/}}. Este sonido tamien ye repersentado an romeno cumo la lhetra [[â]].
==Mapa de carateres==
{| class="wikitable"
!Charset!![[Unicode]]||style="font-size:smaller;text-align:center;"|[[ISO 8859]]-[[ISO 8859-1|1]], [[ISO 8859-2|2]], [[ISO 8859-3|3]], [[ISO 8859-4|4]], [[ISO 8859-9|9]], [[ISO 8859-10|10]], [[ISO 8859-14|14]], [[ISO 8859-15|15]], [[ISO 8859-16|16]]
|-
|[[Maiúsclo]] {{Unicode|Î}}||style="text-align:center;"|U+00CE||style="text-align:center;"|CE
|-
|[[Minúsclo]] {{Unicode|î}}||style="text-align:center;"|U+00EE||style="text-align:center;"|EE
|}
=={{Ligaçones sternas}}==
*[http://www.omniglot .com/ Omniglot - writing systems & languages of the world]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
**[http://www.omniglot .com/writing/kurdish.htn Kurdish language]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
**[http://www.omniglot .com/writing/romanian.htn Romanian language]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Diacríticos|I]]
[[Catadorie:Alfabeto latino|I]]
i7gnu5l4lc9i2g1nj5a2vfo61s02f2q
107782
107781
2026-08-11T12:47:45Z
~2026-30875-10
15270
107782
wikitext
text/x-wiki
{{Unicode|'''Î''', '''î'''}} ([[i]]-[[circunflexo]]) ye ua lhetra de l alfabeto [[léngua curda|curdo]] i [[léngua romena|romeno]]. Esta lhetra tamien apaeç nel alfabeto [[léngua francesa|francés]] i [[balon]] cumo ua bariante de la lhetra “i”.
==Outelizaçon==
===Curdo===
Î ye la décima segunda lhetra de l [[alfabeto curdo]] i repersenta {{IPA|/iː/}}.
===Romeno===
Î ye la décima segunda letra de l [[alfabeto romeno]] i repersenta {{IPA|/ɨ/}}. Este sonido tamien ye repersentado an romeno cumo la lhetra [[â]].
==Mapa de carateres==
{| class="wikitable"
!Charset!![[Unicode]]||style="font-size:smaller;text-align:center;"|[[ISO 8859]]-[[ISO 8859-1|1]], [[ISO 8859-2|2]], [[ISO 8859-3|3]], [[ISO 8859-4|4]], [[ISO 8859-9|9]], [[ISO 8859-10|10]], [[ISO 8859-14|14]], [[ISO 8859-15|15]], [[ISO 8859-16|16]]
|-
|[[Maiúsclo]] {{Unicode|Î}}||style="text-align:center;"|U+00CE||style="text-align:center;"|CE
|-
|[[Minúsclo]] {{Unicode|î}}||style="text-align:center;"|U+00EE||style="text-align:center;"|EE
|}
=={{Ligaçones sternas}}==
*[http://www.omniglot .com/ Omniglot - writing systems & languages of the world]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
**[http://www.omniglot .com/writing/kurdish.htn Kurdish language]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
**[http://www.omniglot .com/writing/romanian.htn Romanian language]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Diacríticos|I]]
[[Catadorie:Alfabeto latino|I]]
872aneshz6ui848wa7urmwc1q3aa7ub
Filipinas
0
8239
107785
105874
2026-08-11T13:34:35Z
~2026-30875-10
15270
107785
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Philippines (orthographic projection).svg|thumb|180px|Filipinas - Ásia]]
[[Fexeiro:Philippines-CIA WFB Map (2004).png|thumb|120px|Filipinas]]
[[Fexeiro:Flag_of_the_Philippines_(1946–1985,_1986–1998).svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
'''Filipinas''' (an Filipino: Pilipinas) ye un paíç de la [[Ásia]] cun ua populaçon de 100.998.376 habitants (2015),<ref>{{citar web|títalo=Filipinas Population|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|publicado=The World Factbook - Central Intelligence Agency (US)|acessodata=29 agosto 2016}}</ref> l Filipinas acupa ua [[ária|superfice]] de 300.000 Km² i sue capital ye [[Manila]].
{{ref-section}}
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Filipinas]]
[[Catadorie:Paízes de la Ásia]]
bpmohz4blu1ju56rywjf8hpn7xeeyi0
Pertués oulibentino
0
8286
107824
107730
2026-08-12T11:41:25Z
~2026-30875-10
15270
/* Ensino */
107824
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Pertués oulibentino
| nomenatibo = Português oliventino
| pernúncia =
| outrosnomes =
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[Oulibença]]<br />[[Talega]]<br />[[San Bento de la Cuntenda (Oulibença)|San Bento de la Cuntenda]]<br />[[San Francisco de Oulibença]]<br />[[San Jorge de la Lor]]<br />[[San Rafael de Oulibença]]<br />[[Bila Rial (Oulibença)|Bila Rial]]<br />[[San Demingos de Gusmon (Oulibença)|San Demingos de Gusmon]]
| falantes = 3.600
| fam2 = Itálica
| fam3 = [[Lhénguas románicas|Románica]]
| fam4 = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]]
| fam5 = [[Oucidental]]
| fam6 = [[Ramo-eibérica]]
| fam7 = [[Eibero-románica]]
| fam8 = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]
| fam9 = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]]
| scrita =
| regulador =
| iso1 =
| iso2 =
| iso3 =
| sil =
| mapa =[[Fexeiro:Olivença location.PNG|270px|border]]
}}
L '''Pertués oulibentino'''<ref name=":0">[http://www.hoy.es/v/20120723/sociedad/portugues-oliventino-conserva-20120723.html http://www.hoy.es/v/20120723/sociedade/portugues-oliventino-conserva-20120723.html]</ref> (tamien coincido cumo '''Pertués de Oulibença''',<ref name=":3">Rmekjonson</ref> an [[pertués]] ''Português oliventino''/''Português de Olivença'') ye la bariadade dialetal de la [[lhéngua pertuesa]] própia de las poboaçones de [[Oulibença]], [[Talega]] i de las aldés colindantes. Atualmente l pertués an Oulibença i an Talega nun ten nanhun reconhecimiento por parte de l [[Spanha|Stado Spanhol]] qu'admenistra dezido território depuis de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual, assi i todo nun reconhece la soberanie spanhola na region i afirma qu'esses territórios le pertencen.<ref>http://www.onoticiasdatrofa.pt/index.php/ultimas-noticias/edicao-papel/44-edicao-411/10225-olivenca-e-portugal-e-bom-nao-esquecer{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.elconfidencial.com/mundo/2014-08-12/un-conflicto-internacional-convertido-en-gancho-turistico_160790/</ref> Yá nun se fala an Talega.<ref>http://port.pravda.ru/news/sociedade/05-07-2010/30048-olivenca-0/</ref>
Fruito de ls dous seclos d'admenistraçon spanhola i eisolamiento de l resto de Pertual l pertués oulibentino ye agora ua fala moribunda; ls moços yá nun l falan quedando solo alguns idosos.<ref name=":0" /><ref name=":1"></ref> L pertués deixou de ser la lhéngua de la populaçon a partir de la [[década de 1940]], porcesso acelerado pula política de [[castelhanizaçon]] lhiebada pula [[Franquismo|Spanha franquista]].<ref name=":1" /><ref name=":4"></ref><ref name=":7">http://sol.sapo.pt/artigo/508982/olivenca-alem-guadiana-fala-se-cada-vez-mais-portugu-s</ref>
== Cuntesto stórico ==
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Lhion ===
L'ourige de Oulibença stá lhigada a la cunquista defenitiba de [[Badalhouce]] pul radadeiro [[Reino de Lhion|rei de Lhion]], [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]], na primabera de 1230.<ref name=":2">{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227180255/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ }}</ref> Para agradecer la participaçon de ls templairos nessa cuntenda, Fonso IX cuncediu-les ls anclabes de [[Burguillos]] i [[Alconchel]]. Zde estes puntos, alhá pa l'anho 1256, la Orde criou l'ancomienda de Oulibença, naqueilha altura solo un cunjunto d'hortas, choças i alguas casas surgidas alredor dua nacente.<ref name=":2" /> Mas, durante l reinado de [[Fonso X l Sábio de Lhion i Castielha|Fonso X l Sábio]], ls Templários tubírun de deixar Oulibença i antregar las sues tierras al Cunceilho i Bispado de Badalhouce.<ref name=":2" />
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Pertual ===
Aquando de la Reconquista, las tierras qu'hoije perfazen l munecípio de Oulibença i la freguesie de Talega fúrun cedidas la Pertual pul [[Tratado de Alcanizes]] an 1297 juntamente cun muitas outras lhocalidades. El-Rei [[Deniç de Pertual]] aprobeitara la fraca posiçon política castelhana para aneixar i reaber bários territórios.<ref></ref>
Zde 1297 até 1801 la bila mantén-se baixo suserania lhusitana, anclusibe durante la [[Ounion Eibérica]]; l resultado de cinco seclos de domínio pertués resultórun ne l fluxo para Oulibença de la cultura i lhénguas pertuesas, para alhá de la spresson arquitetónica i de l folclore.<ref name=":0" /><ref></ref>
Debido a la peculiar posiçon geográfica de Oulibença, apartada de l resto de l paíç pul [[Odiana]] i rodeada por poboaçones castelhanas acabou por zambolber un subdialeto de l'alanteijano, cul qual partilha muitas de las sues eisoglossas.<ref name=":5">http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/temadeldia/olivenca-silencia-portugues_555273.html</ref>
[[Fexeiro:Território de Olivença.jpg|miniaturadaimagem|230x230px|L território de Olivença.]]
=== Oulibença i Talega na Spanha ===
A partir de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual perdiu Oulibença i ambora este reclame que la Spanha perdiu-la ne l [[Cungresso de Biena]] l cierto ye qu'esta cuntina a admenistrar esse território. L pertués mantebe-se cumo lhéngua beícular i materna de ls habitantes de la region até a la metade de l [[seclo XX]], quando ampeçou a minguar, bítima de la política castelhanizadora de l Franquismo i de l sistema eiducatibo, dado qu'este radadeiro nun ansinaba l pertués, atualmente ansina-lo mas solo cumo lhéngua strangeira.<ref name=":5" />
== Caratelísticas ==
L pertués oulibentino ye un subdialeto de l [[pertués alanteijano]], ansere-se por cunseguinte ne l grupo de ls dialetos pertueses meridionales.<ref name=":6">https://books.google.es/books?id=12JfAAAAMAAJ&q=portugues+oliventino+caracteristicas&dq=portugues+oliventino+caracteristicas&hl=es&sa=X&redir_esc=y</ref> faç-se notar nalguns destes puntos i ne l campo lhéxical.<ref name=":6" />
Alguas de las caratelísticas mais defenitórias son:
Preferéncia pul grupo bocálico oi (sendo ''ou'' ne l padron). S: ''oiro'' (pertués padron: ''ouro'');<ref name=":3" />
Fechamiento de la bogal átona i para i. S: ''fomi'' (pertués padron: fome);<ref name=":3" />
Auséncia de l ditongo ei, que passa a ser ê. S: ''galhinhêro'' (pertués padron: ''galhinheiro''), cun sceçones: seis, rei, reino, etc.;<ref name=":3" />
Yeísmo. S: ''casteyanos'' (pertués padron: ''castelhanos'').<ref name=":3" />
L pertués oulibentino qu'inda ye falado ye cheno de castelhanismos, podendo dezir-se que yá nun ye ua berson "pura" de l lhéngua mas un híbrido.<ref></ref> Falado an la region stá fuortemente anfluenciado pul pertués i pulas falas lhionesas meridionales.<ref></ref>
== Situaçon lhenguística ==
=== Domínio pertués ===
L pertués, durante la dominaçon lhusa de l território era la lhéngua oufecial i por cunseguinte l'ousada na admenistraçon, era para alhá desso permitida i promobida cumo la lhéngua statal.<ref name=":4" /> Para alhá desso, l pertués de Oulibença staba regulado pula [[Academie de Ciéncias de Lhisboua]] i era outelizada la norma padron de la lhéngua pertuesa.
=== Guerras de las Lharanjas, sec. XIX i 1ª metade de l seclo XX ===
L'ouficialidade mudarie an 1801 mas pa ls oulibentinos pouco mudara: l pertués cuntinar-se-iba a ousar cumo dantes al lhongo de to l seclo XIX i até a la década de 1940; la lhéngua de Camões era outelizada na rue i era la scrita.<ref name=":4" />
L pertués era trasmitido de geraçon an geraçon, la populaçon sendo la mesma dantes de la cunquista castelhana cuntinou ousar l lhenguajar outótono.<ref name=":0" />
=== Franquismo ===
[[Fexeiro:RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg|miniaturadaimagem|186x186px|L ''[[Generalísimo]]'' [[Francisco Franco]].]]
Al lhongo de la década de 1940 i 1950, cula amplantaçon de l Franquismo i de la política dua Spanha monoglota que perseguia todas las demales lhénguas que nun fússen l pertués, la lhéngua oufecial de l Stado, l pertués ampeçou a ser mal bisto i perdiu prestígio, tornando-se la lhéngua de las classes baixas i pouco anstruídas.<ref name=":7" /> Staba proibido falar pertués, ls brasones pertueses éran bandalizados i até staba proibido rezar a santos tradecionalmente pertueses, cumo [[Santo António]].<ref name=":7" />
L pais deixórun de falar an pertués als sous filhos, falando-les zde anton an pertués. L sistema eiducatibo daquele tiempo tubo un papel decesibo: alfabetizou ls ninos an pertués.<ref name=":4" /> Ls moços nun iban a la scuola, ando yá nas puortas de la puberdade trabalhar ne l campo, desta maneira la cultura pertuesa era cunserbada; [[Francisco Franco|Franco]] trouxe la scolarizaçon sistemática, junto cula chegada de ls meios de quemunicaçon massibos rompeu l'eisolamiento i fizo que la cultura lhusitana até anton bien preserbada fusse zaparecendo.<ref name=":1" /> La propaganda franquista quijo anculcar un sprito de çcunfiança i de çtáncia ne ls oulibentinos an relaçon la Pertual.<ref name=":1" />
Las nuobas geraçones yá nun conhecian la lhéngua de Camões cumo lhéngua materna senó cumo ua lhéngua strangeira alheia a la sue tierra.<ref name=":4" /> La ''[[Seçon Femenina]]'' tubo la sue amportança neste porcesso ne l campo de las lhetras.<ref name=":4" />
Las fiestas populares i l folclore, senhales de la cultura pertuesa fúrun perseguidos ó squecidos.<ref name=":1" />
=== Atualidade ===
Zde la muorte la [[Trasiçon (Spanha)|Trasiçon]] i l retorno de la democracie las relaçones cun Pertual fúrun restablecidas i l'antresse pul pertués i pula cultura lhusitana an giral. L patrimonho arquitetónico lhuso stá tamien a ser rebalorado mas inda stá arraigado esse sentimiento reácio la Pertual i a la sue cultura.<ref name=":4" />
L pertués yá solo ye falado pulas gientes mais bielhas, las geraçones bindouras yá son monoglotas; tenendo crecido i sido eiducadas an pertués.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ls cachopos non falan l castelhano ne l die-la-die, tanto na quemunicaçon formal cumo anformal.<ref name=":0" />
== Ansino ==
L pertués ye ansinado an Oulibença i an Talega mas cumo lhéngua strangeira.<ref name=":4" /><ref></ref>
Alguas anstituiçones cumo l Anstituto Camões financiában porjetos para nun deixar morrer l pertués i promocionar la cultura lhusitana an Oulibença mas esses apoios yá nó eisisten.<ref name=":4" />
== Associaçones i atores políticos ==
Bárias associaçones ténen trabalhado a fabor de l pertués an Oulibença i an Talega, tenendo feito ua stensa lhabra documental i porjetos d'apoio als lhusofalantes.
=== Anstituto Camões ===
O [[Anstituto Camões]], o braço do governo português que visa a promoção e a conservação da língua portuguesa pelo mundo fora esteve a financiar cursos e actividades do português mas agora já não subsidía estes atos.<ref name=":4" />
=== Para alhá Guadiana ===
An 2008 naciu l'associaçon [[Para alhá Guadiana]] (an pertués: ''Além Guadiana'') que ten ourganizado bários eibentos, colóquios i porgramas para ajudar a manter biba la lhéngua de Camões an Oulibença i cumpilar to l patrimonho oural de las gientes oulibentinas.<ref name=":7" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230557/https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro }}</ref>
A Para alhá Guadiana ten cumo porjeto ambicioso criar un banco de dados sonoro feito de grabaçones de ls radadeiros lhusofalantes de Oulibença, desta maneira culs probérbios, las stórias i cançones screbir i eilustrar la stória recente de la bila.<ref name=":0" />
=== Grupo de ls Amigos de Oulibença ===
L [[Grupo de ls Amigos de Oulibença]] ye ua ourganizaçon de caráter nacionalista pertuesa criada baixo la tutela de l [[Stado Nuobo]].<ref>mirandesinho lindo</ref><ref>http://elpais.com/diario/1978/11/02/internacional/278809221_850215.html</ref> Caratelizada pula sue atitude eirredentista ten feito presson al Stado Pertués acerca de l'ansino de la lhéngua pertuesa an Oulibença.
=== Partido Quemunista Pertués ===
L [[Partido Quemunista Pertués]] anquiriu an 2013 pula pregunta al gobierno N.º 2703/XII/2 acerca de la stinçon atrabeç de l Anstituto Camões de ls horairos de lhéngua i cultura pertuesa nun coleijo de Oulibença.<ref name=":8">http://www.pcp.pt/ataque-ao-ensino-do-portugu%C3%AAs-em-oliven%C3%A7a</ref> Habendo acuordos ne l'ansino antre l Stado Pertués i la [[Quemunidade Outónoma de Stremadura]].<ref name=":8" />
Las preguntas fúrun:<br />
# Cunfirma l menistério que fúrun zaparecidos horairos de Lhéngua i Cultura Pertuesa an Oulibença?<ref name=":8" /><br />
# Quantos horairos fúrun zaparecidos i quantos porsores seran çpensados?<ref name=":8" /><br />
# Cumo eirá l gobierno garantir que cuntinará a ser ansinada la lhéngua pertuesa naqueilha cidade?<ref name=":8" /><br />
# Las relaçones culturales eisistentes antre aqueilha cidade i Pertual nun fúrun tenidas an cunta na tomada de decison?<ref name=":8" /><br />
{{Refréncias|col=2}}
[[Catadorie:Oulibença]]
[[Catadorie:Talega]]
[[Catadorie:Lhéngua pertuesa]]
[[Catadorie:Lhénguas pertuesa na Spanha]]
q5gdwf7x7p68qggc9zdcaj8kth1z9lh
Fadwa Touqan
0
8990
107803
90114
2026-08-12T01:04:04Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
107803
wikitext
text/x-wiki
Fadwa Touqan (an árabe: فدوي طوقان), Trasliterado cumo Fadwa Tuqan, naciu an 1917 an Nablus, morriu an 2003, coincida cumo Poetisa de la Palestina, era bien coincida por sues repersentaçones de resisténcia contra l'acupaçon eisraelita an forma de poesie.
== Bison giral ==
Naciu an Nablus nua abastada família coincida por sues rializaçones an bários campos. Eilha studou até ls treze anhos, quando eilha fui fuorçada a salir de la scuola mui cedo. Un de sous armanos, Ibrahin Touqan, tamien era coincido por un buono poeta, assumiu la respunsabelidade por eilha, dou-le libros i ansinou-le sou coincimiento básico .Fadwa studou na Ounibersidade de Oxford, adonde eilha studou anglés i literatura.
Fadwa publicou uito coleçones de poesie, las quales fúrun traduzidos para muitas lénguas i çfrutadas de to la notoriadade ne l mundo árabe. Sou libro, "Solica Culs Dies," focada subre las deficuldades anfrentadas pulas mulhieres nua sociadade machista cumo la árabe. Depuis de la Guerra de ls Seis Dies, Sue poesie quedou focada nas deficuldades bebidas durante l'acupaçon . Un de ls sous mais coincidos poemas, "La nuite i ls cabalheiros," çcrebiu la bida sob l domínio melitar de Eisrael.
Eilha morriu an 12 de dezembre de 2003. Eilha ye cunsidrada un de ls simblos de la causa palestina "Ua de las figuras mais çtintas de la literatura moderna árabe".
== Bibliografie ==
* ''Meu irmão Ibrahim'' (1946)
* ''Sozinha com os dias'' (1952)
* ''Eu achei'' (1957)
* ''Nos dê amor'' (1960)
* ''Diante de uma porta fechada'' (1967).
* ''A noite e os cavaleiros'' (1969)
* ''Sozinha sobre a Simeira do mundo'' (1973)
* ''Julho e a outra coisa'' (1989)
* ''A última melodia'' (2000)
* ''Ânsia inspirada na lei da gravidade''(2003)
* Tuqan, Fadwa: ''Uma autobiografia:uma jornada montanhosa,'' Graywolf Press, Saint Paul, Minnesota, U.S.A (1990), ISBN 1-55597-138-5, com a parte dois publicada em 1993
== Refréncias ==
{{reflist}}
== Ber Tamien ==
* Ibrahim Touqan
== Ligaçones Sternas ==
* ((<tt>[[Lhéngua anglesa|en]]</tt>))Samar Attar: [http://findarticles.com/p/articles/mi_m2501/is_3_25/ai_114519327 A discovery voyage of self and other: Fadwa Tuqan's sojourn in England in the early sixties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040924235223/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2501/is_3_25/ai_114519327 |date=2004-09-24 }}, Arab Studies Quarterly (ASQ), Summer, 2003.
* ((<tt>[[Lhéngua anglesa|en]]</tt>))Lawrence Joffe [http://www.guardian.co.uk/israel/Story/0,2763,1107273,00.html Obituary in ''The Guardian'', 15 December 2003]
1w9f0txnb4z149yhtz2pk7zyupzccwt
Slobénia
0
9790
107799
106491
2026-08-11T21:47:50Z
Martin Macha 2111
11037
/* */
107799
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Slobénia'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Slovenia.svg|left|150px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of Arms of Slovenia.svg|left|80px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Slovenia in European Union.svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua slobena]]
|-
| '''Capital''' || [[Ljubliana]]
|-
| '''Área'''<br />
|20 273 km²<br />
|-
| '''Populaçon'''<br /> - Total:<br /> - Densidade:
| <br />2 136 385<br />105, 4 ab./km²
|-
| '''Moneda''' <br />
| [[Ouro]]
|-
|align="center" colspan=2 | Hino nacional: ''Zdravljica''
|-
|}
La '''Slobénia''' ye un paíç que queda na [[Ouropa|cuntinente ouropeu]]. La capital ye la cidade de [[Ljubliana]].
{{Paízes de la Ouropa}}
4xwlu69ol97nwftgckv80gazjiqa99v
Arsenio González Álvarez
0
10616
107778
107777
2026-08-11T12:01:52Z
~2026-30875-10
15270
107778
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Biografie
|bgcolour =
|nome = Arsenio González Álvarez
|pseudónimo =
|eimaige = Arsenio González, mayu 2017.jpg
|eimaige_tamanho =
|eimaige_lhegenda = Arsenio González an maio de 2017.
|nome_cumpleto =
|nacimiento_data = {{dni|28|1|1931|sin eidade}}
|nacimiento_lhocal = Perchera, Xixón, [[Stúrias]], [[Spanha]]
|muorte_data = {{Nowrap|{{muorte|18|10|2017|28|1|1931}}}}
|muorte_lhocal = Xixón, Stúrias, Spanha
|residéncia =
|nacionalidade = spanhol
|acupaçon = Ator i dramaturgo
|nome_mai =
|nome_pai =
|parentesco =
|cónjuge =
|filhos =
|anfluéncias =
|anfluenciados =
|prémios =
|religion =
|percipales_trabalhos =
|sítio =
}}
'''Arsenio González Álvarez''' (Perchera, Xixón, 28 de janeiro de 1931 — Xixón, 18 de outubre de 2017) fui un ator de [[triato]] i dramaturgo [[Stúrias|sturiano]].
Ampeçou l sou oufício cumo ator na Sala Buenos Aires an 1951,<ref name=":0">{{citar web|títalo=Arsenio González|url=http://cia-asturiana.atspace.com/elenco_ars.htm|publicado=Cumpanhie Sturiana de Quemédias|cunsultadata=19 de febreiro de 2018</ref> cul grupo de triato ''Hogar de Pumarín'', i al lhargo de la sue carreira partecipou an bárias cumpanhies cumo la de Rafael Sánchez, l Grupo Talía de Tremañes i Llorea i l Grupo Esquilo de l Agrupamiento Artístico de Xixón. Fui un de ls artífices coincidos de l triato de questumes sturianas i de la recuperaçon an 1986, de la Cumpanhie Sturiana de Quemédias,<ref>{{citar web|títalo=Morrió l'actor Arsenio González, símbolu del teatru asturianu|url=http://www.europapress.es/asturianu/noticia-morrio-lactor-arsenio-gonzalez-simbolu-teatru-asturianu-20171019101103.html|publicado=Europa Press|data=19 de outubre de 2017|lhéngua=sturiano}}</ref> tenendo bencido bários prémios i cunquistado recoincimientos.<ref>{{citar web|redadeiro=Argüelles|purmeiro=J. L.|títalo=Fallece Arsenio González, la gran "sonrisa" del teatro costumbrista|url=http</ref>
Fui un de ls más coincidos atores sturianos na fin de l seclo XX i ampeço de l seclo XXI, pula sue anterpretaçon ne ls papeles caratelísticos, junto cun José Manuel Rodríguez.<ref name=":1">{{citar periódico|títalo=Arsenio González|jornal=La ratonera: Revista asturiana de teatro|data=maio de 2006|númaro=17|páiginas=113|}</ref> An 2014 recebiu la chabe de comemoraçon de la Sociadade Giral de Outores i Eiditores an recoincimiento puls sous cinquenta anhos de parcerie.<ref>{{citar web|títalo=La SGAE lamenta la pérdida de su socio Arsenio González|url=http://www.sgae.es/es-ES/SitePages/EstaPasandoDetalleActualidad.aspx?i=2354&s=5|publicado=Sociadade Giral de Outores i Eiditores|data=}</ref>
Muorriu bítima de leucemia ne l die 18 de outubre de 2017 an Xixón, als uitenta i seis anhos.<ref>{{citar web|redadeiro=Moro</ref>
== Biografie ==
Anque González nó se cunsidraba cumo outor,<ref name=":2">{{citar periódico|purmeiro=José|redadeiro=Neira|títalo=Entrevista a Arsenio González: “Soi más actor que autor”|jornal=La ratonera: Revista asturiana de teatro|data=2013|númaro=37|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4141214|páiginas=114-120|arquibourl=http://web.archive.org/web/2016</ref> ls sous testos son parte de l patrimonho dramático sturiano.<ref name=":1" /> Screbiu bárias obras de génaro dramático de questumes sturianas, antre quemédias an trés atos (''Asturias patria querida'', ''Hay otros güeyos'', ''La trastá'', ''El tramposu/El boleru de Chano'', ''El tratu de Chiripa'', ''Xiga, el Repe, Y orbayando...'') i sainetes (''Los figos de San Miguel'', ''Güela por necesidá'', ''La declaración''), acolhá de smasiadas stampas i quadros cómicos (''¿Quién manda en casa?'', ''La ludópata'', ''La vieyera'', ''Los décimos'' i ''El recateo'').<ref name=":0" />
La Academie de la Lhéngua Sturiana rializou l salimiento an 1997 na sue coleçon "Mázcara", de l belume ''Tres comedies'' que amostra trés obras de Arsenio González: ''El boleru de Chano'', ''La Declaración'' i ''Los figos de San Miguel''.<ref>{{citar web|títalo=Mázcara|url=http://www.academiadelallingua.com/publicaciones/mazcara/|publicado=Academie de la Lhéngua Sturiana|cunsultadata=19 de febreiro de 2018|lhéngua=sturiano}}</ref>
An 2008, l Grémio de Eiditores de las Stúrias i la Federaçon de Grupos de Triato Amador de l Percipado de las Stúrias (FETEAS) publicórun l títalo ''Teatro en Asturiano'', adonde ancluiu la quemédia oureginal an trés atos de González ''Hai otros güeyos''.<ref>{{citar web|títalo=Textos dramáticos|url=http://www.feteas.org/textos_dramaticos.php|publicado=Federaçon de Associaçones de Triato de l Percipado de las Stúrias|cunsultadata=19 de febreiro de 2018|lhéngua=spanhol}}</ref>
Delantre destas obras hai que çtacar ''La Trastá''<ref>{{citar web|títalo=2009 La Trastá. Obra completa|url=https://www.youtube.com/watch?v=3Cf0Npal_Ww|obra=Cumpanhie Sturiana de Quemédias|publicado=YouTube|data=21 de abril de 2015|lhéngua=sturiano}}</ref> (strenada an 1963) i ''El tramposu''<ref>{{citar web|títalo=2007 El tramposu</ref> (strenada pula Cumpanhie Sturiana de Quemédias an 2009), cumo eisemplos de la recuperaçon de las formas clássicas de l triato de questumes sturianas na atualidade.
L sainete ''Los figos de San Miguel'' (que junto a ''La declaración'' tamien sue, i ''Pitición de mano'', de Antón de la Braña, repersentou l retorno de la Cumpanhie Sturiana de Quemédias an 1986, pula direçon de Eladio Sánchez), cun más de 125 repersentaçones zde antoce,<ref name=":2" /> i de acuordo cun Xosé Bolado García, ye un de ls triunfos deste tipo de triato de questumes sturianas.<ref>{{citar lhibro|redadeiro=Corrada|nome=Miguel Ramos|títalo=Historia de la lliteratura asturiana|anho=2002|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|isbn=978-84-8168-335-6|url=https://books.google.pt/books?id=7f70fzmWESMC|eiditor=Xosé Bolado García|páigina=708|lhéngua=sturiano|capítulo=El Surdimientu: El Teatru}}</ref>
== Filmografie ==
*''Xicu'l toperu''
*''La neña los mios güeyos''
*''7337''
*''Puntu''
*''Carne de Gallina''
{{Refréncias|quel=2}}
[[Catadorie:Atores]]
[[Catadorie:Scritores de la Spanha]]
[[Catadorie:Stúrias]]
[[Catadorie:Dramaturgos]]
1igx4pikauy5h5a8av9vp415surofny
107779
107778
2026-08-11T12:02:31Z
~2026-30875-10
15270
107779
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Biografie
|bgcolour =
|nome = Arsenio González Álvarez
|pseudónimo =
|eimaige = Arsenio González, mayu 2017.jpg
|eimaige_tamanho =
|eimaige_lhegenda = Arsenio González an maio de 2017.
|nome_cumpleto =
|nacimiento_data = {{dni|28|1|1931|sin eidade}}
|nacimiento_lhocal = Perchera, Xixón, [[Stúrias]], [[Spanha]]
|muorte_data = {{Nowrap|{{muorte|18|10|2017|28|1|1931}}}}
|muorte_lhocal = Xixón, Stúrias, Spanha
|residéncia =
|nacionalidade = spanhol
|acupaçon = Ator i dramaturgo
|nome_mai =
|nome_pai =
|parentesco =
|cónjuge =
|filhos =
|anfluéncias =
|anfluenciados =
|prémios =
|religion =
|percipales_trabalhos =
|sítio =
}}
'''Arsenio González Álvarez''' (Perchera, Xixón, 28 de janeiro de 1931 — Xixón, 18 de outubre de 2017) fui un ator de [[triato]] i dramaturgo [[Stúrias|sturiano]].
Ampeçou l sou oufício cumo ator na Sala Buenos Aires an 1951,<ref name=":0">{{citar web|títalo=Arsenio González|url=http://cia-asturiana.atspace.com/elenco_ars.htm|publicado=Cumpanhie Sturiana de Quemédias|cunsultadata=19 de febreiro de 2018</ref> cul grupo de triato ''Hogar de Pumarín'', i al lhargo de la sue carreira partecipou an bárias cumpanhies cumo la de Rafael Sánchez, l Grupo Talía de Tremañes i Llorea i l Grupo Esquilo de l Agrupamiento Artístico de Xixón. Fui un de ls artífices coincidos de l triato de questumes sturianas i de la recuperaçon an 1986, de la Cumpanhie Sturiana de Quemédias,<ref>{{citar web|títalo=Morrió l'actor Arsenio González, símbolu del teatru asturianu|url=http://www.europapress.es/asturianu/noticia-morrio-lactor-arsenio-gonzalez-simbolu-teatru-asturianu-20171019101103.html|publicado=Europa Press|data=19 de outubre de 2017|lhéngua=sturiano}}</ref> tenendo bencido bários prémios i cunquistado recoincimientos.<ref>{{citar web|redadeiro=Argüelles|purmeiro=J. L.|títalo=Fallece Arsenio González, la gran "sonrisa" del teatro costumbrista|url=http</ref>
Fui un de ls más coincidos atores sturianos na fin de l seclo XX i ampeço de l seclo XXI, pula sue anterpretaçon ne ls papeles caratelísticos, junto cun José Manuel Rodríguez.<ref name=":1">{{citar periódico|títalo=Arsenio González|jornal=La ratonera: Revista asturiana de teatro|data=maio de 2006|númaro=17|páiginas=113|}</ref> An 2014 recebiu la chabe de comemoraçon de la Sociadade Giral de Outores i Eiditores an recoincimiento puls sous cinquenta anhos de parcerie.<ref>{{citar web|títalo=La SGAE lamenta la pérdida de su socio Arsenio González|url=http://www.sgae.es/es-ES/SitePages/EstaPasandoDetalleActualidad.aspx?i=2354&s=5|publicado=Sociadade Giral de Outores i Eiditores|data=}</ref>
Muorriu bítima de leucemia ne l die 18 de outubre de 2017 an Xixón, als uitenta i seis anhos.<ref>{{citar web|redadeiro=Moro</ref>
== Biografie ==
Anque González nó se cunsidraba cumo outor,<ref name=":2">{{citar periódico|purmeiro=José|redadeiro=Neira|títalo=Entrevista a Arsenio González: “Soi más actor que autor”|jornal=La ratonera: Revista asturiana de teatro|data=2013|númaro=37|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4141214|páiginas=114-120|arquibourl=http://web.archive.org/web/2016</ref> ls sous testos son parte de l patrimonho dramático sturiano.<ref name=":1" /> Screbiu bárias obras de génaro dramático de questumes sturianas, antre quemédias an trés atos (''Asturias patria querida'', ''Hay otros güeyos'', ''La trastá'', ''El tramposu/El boleru de Chano'', ''El tratu de Chiripa'', ''Xiga, el Repe, Y orbayando...'') i sainetes (''Los figos de San Miguel'', ''Güela por necesidá'', ''La declaración''), acolhá de smasiadas stampas i quadros cómicos (''¿Quién manda en casa?'', ''La ludópata'', ''La vieyera'', ''Los décimos'' i ''El recateo'').<ref name=":0" />
La Academie de la Lhéngua Sturiana rializou l salimiento an 1997 na sue coleçon "Mázcara", de l belume ''Tres comedies'' que amostra trés obras de Arsenio González: ''El boleru de Chano'', ''La Declaración'' i ''Los figos de San Miguel''.<ref>{{citar web|títalo=Mázcara|url=http://www.academiadelallingua.com/publicaciones/mazcara/|publicado=Academie de la Lhéngua Sturiana|cunsultadata=19 de febreiro de 2018|lhéngua=sturiano}}</ref>
An 2008, l Grémio de Eiditores de las Stúrias i la Federaçon de Grupos de Triato Amador de l Percipado de las Stúrias (FETEAS) publicórun l títalo ''Teatro en Asturiano'', adonde ancluiu la quemédia oureginal an trés atos de González ''Hai otros güeyos''.<ref>{{citar web|títalo=Textos dramáticos|url=http://www.feteas.org/textos_dramaticos.php|publicado=Federaçon de Associaçones de Triato de l Percipado de las Stúrias|cunsultadata=19 de febreiro de 2018</ref>
Delantre destas obras hai que çtacar ''La Trastá''<ref>{{citar web|títalo=2009 La Trastá. Obra completa|url=https://www.youtube.com/watch?v=3Cf0Npal_Ww|obra=Cumpanhie Sturiana de Quemédias|publicado=YouTube|data=21 de abril de 2015|lhéngua=sturiano}}</ref> (strenada an 1963) i ''El tramposu''<ref>{{citar web|títalo=2007 El tramposu</ref> (strenada pula Cumpanhie Sturiana de Quemédias an 2009), cumo eisemplos de la recuperaçon de las formas clássicas de l triato de questumes sturianas na atualidade.
L sainete ''Los figos de San Miguel'' (que junto a ''La declaración'' tamien sue, i ''Pitición de mano'', de Antón de la Braña, repersentou l retorno de la Cumpanhie Sturiana de Quemédias an 1986, pula direçon de Eladio Sánchez), cun más de 125 repersentaçones zde antoce,<ref name=":2" /> i de acuordo cun Xosé Bolado García, ye un de ls triunfos deste tipo de triato de questumes sturianas.<ref>{{citar lhibro|redadeiro=Corrada|nome=Miguel Ramos|títalo=Historia de la lliteratura asturiana|anho=2002|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|isbn=978-84-8168-335-6|url=https://books.google.pt/books?id=7f70fzmWESMC|eiditor=Xosé Bolado García|páigina=708|lhéngua=sturiano|capítulo=El Surdimientu: El Teatru}}</ref>
== Filmografie ==
*''Xicu'l toperu''
*''La neña los mios güeyos''
*''7337''
*''Puntu''
*''Carne de Gallina''
{{Refréncias|quel=2}}
[[Catadorie:Atores]]
[[Catadorie:Scritores de la Spanha]]
[[Catadorie:Stúrias]]
[[Catadorie:Dramaturgos]]
rnx8ql5tktpr7o8jbgngbj2g3v75o3n
Aquis Originis
0
10699
107817
93465
2026-08-12T08:42:30Z
~2026-30875-10
15270
/* Biblografie */
107817
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Ancient Roman thermae in Lobios, Ourense, Galicia, Spain-2.jpg|thumb|Ruínas de l ''Hipocaustum'' de Aquis Originis.]]
[[Fexeiro:Vía XVIII, A Pontenova, Lobios.jpg|thumb|Calantriç de la Bia Nuoba uns 2,5 km antes de chegar a Aquis Originis zde l sul.]]
'''''Aquis Originis''''' era ua de las onze ''mansio'' culas que cuntaba la Bia Nuoba, que era l camino que quemunicaba Bracara Augusta cun Asturica Augusta ne ls tiempos de l [[Ampério Romano]], i que cruzaba an diagonal la atual porbíncia de Ourense.<ref>{{citar web|títalo=A Vía Nova recupera o seu esplendor|url=http://historiadegalicia.gal/2016/07/via-nova-recupera-o-seu-esplendor/|publicado=Historia de Galicia|data=16 de júlio de 2016|lhéngua=galhego}}</ref> Las ''mansio'' éran houspedaries admenistradas pul stado pa l çcanso de ls biandantes que ampregában las calçadas romanas. La ''mansio'' quedaba na parróquia de Río Caldo, ne l cunceilho de Lobios, andrento de l Parque Natural de la Baixa Limia-Sierra de l Xurés.<ref>{{citar web|redadeiro=Rodríguez|purmeiro=M.|títalo=Una asociación propone declarar la Vía Nova Patrimonio de la Humanidad|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/ourense/xinzo-de-limia/2016/02/17/asociacion-propone-declarar-via-nova-patrimonio-humanidad/00031455656381238656532.htm|obra=La Voz de Galicia|data=17 de febreiro de 2016|lhéngua=galhego}}</ref>
Eijiste çcutimiento subre la situaçon de la ''mansio''. Anque Antonio Rodríguez Colmenero eidentefique la ''mansio'' culs restros dua bila que queda nua beira de l riu Caldo, l arqueólogo Manuel Justo Rodríguez, que scabou l spácio de la ''villa'' romana, dantende que la Bia Nuoba nó corrie pulhi, mas si uns metros más arriba na borda de l monte.
{{Refréncias}}
== Biblografie ==
\
{{Títalo an eitálico}}
{{Portal3|Galízia|Spanha}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Galízia]]
6nv559zqgmnttl55lubur24lhrj1pmo
SD Compostela
0
11390
107821
97151
2026-08-12T10:24:40Z
~2026-30875-10
15270
107821
wikitext
text/x-wiki
La '''Sociedade Deportiva Compostela''' ye ua equipa de futebol spanhola cun sede an Santiago de Compostela, na quemunidade outónoma de la Galiza. Fundado an 1º de júlio de 1928 por Ramón Castromil Casal, joga em casa ne l Stádio Multiusos de San Lázaro. L equipe faliu an 2006, mas ls percípios foran reorganizados cumo SD Compostela pa jogar an 1962 i an 2004. Els jogan na Segunda Dibison B - Grupo 1.
== Stória ==
Fundado an 1928, Compostela passou a maior parte i las décadas seguintes jogando futebol profissional. An 28 de outubro de 1962, l recén-formado SD Compostela fundiu-se cun l Club Arenal. La década de 1970 fui irregular. La equipa jogou na Terceira División, na categorie regional i na nuoba Segunda División B. La sue purmeira promoçon a fase seminacional tebe lhugar an 1977 cun ua promoçon a Segunda División B (Grupo 1), que durou apenas ua época; L Compos fui promobido nobamente an 1980, desta beç cun duraçon de seis anhos.
L rebaixamiento an 1986 fui exacerbado pula polémica fora de l campo an torno de las açones de l persidente Francisco Steppe. El se retirou sob a alegaçon de ter recebido andenizaçones pul ter feito ua partida contra o Pontebedra CF, l que garantirie a manutençon de la ouposiçon na categorie. Ne l final de la década de 1980, l clube passou pul ua restruturaçon significatiba tanto no nible de l conselho cumo na geston i, an 1990, Compostela recuperou l status de terceiro nible.
La campanha seguinte probou que l clube tenen sido l de maior sucesso até agora. An 23 de júnio de 1991, ua lotaçon de 8.000 ne l Stadio Munecipal Santa Isabel gols de Juanito i Ochoa (dous) biran ua bitória pul 3-1 na partida final de l play-off contra o CD Badajoz, pula purmeira Segunda Dibison de siempre. Bejita.
La mudança pa l Stádio Multiusos de San Lázaro coincidiu cun l aumiento contínuo de la sorte de la equipe i, no final de 1993-94, após uma vitória por 3-1 no play-off sobre l Rayo Vallecano, chegou al Compostela La Liga. Compostela tebe un zampenho notable, alcançando a 10ª colocaçon an 1995-96, percipalmente cun la permisson dr ls atacantes Christopher Ohen e Bent Christensen, que marcaran un total de 23 gols ne l campeonato.
Depuis de quatro temporadas ne l topo, Compostela fui rebaixado depuis de perder ua partida de rebaixamento pa l Villarreal CF debido a regra de l gol fora, apesar de jogar un futebol atraente. L clube tamien staba prestes a iniciar ua spiral descendente; depuis de un rebaixamento pa la terceira dibison an 2001, l time boltou ne l anho seguinte, mas na campanha seguinte jogou debido a distraçones fora de campo, onde ls jogadores i equipe nun foran pagos pul bários meses - un nono lhugar final nun fui suficiente para eibitar un nuobo rebaixamento porque l clube nun cumpriu l prazo de 31 de júlio pa saldar todas las díbidas de folha de pagamiento.
7402jzz255znu1yuqxqqrb5t3oiygl0
107822
107821
2026-08-12T10:27:32Z
~2026-30875-10
15270
107822
wikitext
text/x-wiki
La '''Sociedade Deportiva Compostela''' ye ua equipa de futebol spanhola cun sede an Santiago de Compostela, na quemunidade outónoma de la Galiza. Fundado an 1º de júlio de 1928 por Ramón Castromil Casal, joga em casa ne l Stádio Multiusos de San Lázaro. L equipe faliu an 2006, mas ls percípios foran reorganizados cumo SD Compostela pa jogar an 1962 i an 2004. Els jogan na Segunda Dibison B - Grupo 1.
== Stória ==
Fundado an 1928, Compostela passou a maior parte i las décadas seguintes jogando futebol profissional. An 28 de outubro de 1962, l recén-formado SD Compostela fundiu-se cun l Club Arenal. La década de 1970 fui irregular. La equipa jogou na Terceira División, na categorie regional i na nuoba Segunda División B. La sue purmeira promoçon a fase seminacional tebe lhugar an 1977 cun ua promoçon a Segunda División B (Grupo 1), que durou apenas ua época; L Compos fui promobido nobamente an 1980, desta beç cun duraçon de seis anhos.
L rebaixamiento an 1986 fui exacerbado pula polémica fora de l campo an torno de las açones de l persidente Francisco Steppe. El se retirou sob a alegaçon de ter recebido andenizaçones pul ter feito ua partida contra o Pontebedra CF, l que garantirie a manutençon de la ouposiçon na categorie. Ne l final de la década de 1980, l clube passou pul ua restruturaçon significatiba tanto no nible de l conselho cumo na geston i, an 1990, Compostela recuperou l status de terceiro nible.
La campanha seguinte probou que l clube tenen sido l de maior sucesso até agora. An 23 de júnio de 1991, ua lotaçon de 8.000 ne l Stadio Munecipal Santa Isabel gols de Juanito i Ochoa (dous) biran ua bitória pul 3-1 na partida final de l play-off contra o CD Badajoz, pula purmeira Segunda Dibison de siempre. Bejita.
La mudança pa l Stádio Multiusos de San Lázaro coincidiu cun l aumiento contínuo de la sorte de la equipe i, no final de 1993-94, após ua bitória por 3-1 no play-off sobre l Rayo Vallecano, chegou al Compostela La Liga. Compostela tebe un zampenho notable, alcançando a 10ª colocaçon an 1995-96, percipalmente cun la permisson dr ls atacantes Christopher Ohen e Bent Christensen, que marcaran un total de 23 gols ne l campeonato.
Depuis de quatro temporadas ne l topo, Compostela fui rebaixado depuis de perder ua partida de rebaixamento pa l Villarreal CF debido a regra de l gol fora, apesar de jogar un futebol atraente. L clube tamien staba prestes a iniciar ua spiral descendente; depuis de un rebaixamento pa la terceira dibison an 2001, l time boltou ne l anho seguinte, mas na campanha seguinte jogou debido a distraçones fora de campo, onde ls jogadores i equipe nun foran pagos pul bários meses - un nono lhugar final nun fui suficiente para eibitar un nuobo rebaixamento porque l clube nun cumpriu l prazo de 31 de júlio pa saldar todas las díbidas de folha de pagamiento.
6dse2orqj1zf7vk6azs5m63jd169rud
107823
107822
2026-08-12T10:28:10Z
~2026-30875-10
15270
107823
wikitext
text/x-wiki
La '''Sociedade Deportiva Compostela''' ye ua equipa de futebol spanhola cun sede an Santiago de Compostela, na quemunidade outónoma de la Galiza. Fundado an 1º de júlio de 1928 por Ramón Castromil Casal, joga em casa ne l Stádio Multiusos de San Lázaro. L equipe faliu an 2006, mas ls percípios foran reorganizados cumo SD Compostela pa jogar an 1962 i an 2004. Els jogan na Segunda Dibison B - Grupo 1.
== Stória ==
Fundado an 1928, Compostela passou a maior parte i las décadas seguintes jogando futebol profissional. An 28 de outubro de 1962, l recén-formado SD Compostela fundiu-se cun l Club Arenal. La década de 1970 fui irregular. La equipa jogou na Terceira División, na categorie regional i na nuoba Segunda División B. La sue purmeira promoçon a fase seminacional tebe lhugar an 1977 cun ua promoçon a Segunda División B (Grupo 1), que durou apenas ua época; L Compos fui promobido nobamente an 1980, desta beç cun duraçon de seis anhos.
L rebaixamiento an 1986 fui exacerbado pula polémica fora de l campo an torno de las açones de l persidente Francisco Steppe. El se retirou sob a alegaçon de ter recebido andenizaçones pul ter feito ua partida contra o Pontebedra CF, l que garantirie a manutençon de la ouposiçon na categorie. Ne l final de la década de 1980, l clube passou pul ua restruturaçon significatiba tanto no nible de l conselho cumo na geston i, an 1990, Compostela recuperou l status de terceiro nible.
La campanha seguinte probou que l clube tenen sido l de maior sucesso até agora. An 23 de júnio de 1991, ua lotaçon de 8.000 ne l Stadio Munecipal Santa Isabel gols de Juanito i Ochoa (dous) biran ua bitória pul 3-1 na partida final de l play-off contra o CD Badajoz, pula purmeira Segunda Dibison de siempre. Bejita.
La mudança pa l Stádio Multiusos de San Lázaro coincidiu cun l oumiento contínuo de la sorte de la equipe i, no final de 1993-94, após ua bitória por 3-1 no play-off sobre l Rayo Vallecano, chegou al Compostela La Liga. Compostela tebe un zampenho notable, alcançando a 10ª colocaçon an 1995-96, percipalmente cun la permisson dr ls atacantes Christopher Ohen e Bent Christensen, que marcaran un total de 23 gols ne l campeonato.
Depuis de quatro temporadas ne l topo, Compostela fui rebaixado depuis de perder ua partida de rebaixamento pa l Villarreal CF debido a regra de l gol fora, apesar de jogar un futebol atraente. L clube tamien staba prestes a iniciar ua spiral descendente; depuis de un rebaixamento pa la terceira dibison an 2001, l time boltou ne l anho seguinte, mas na campanha seguinte jogou debido a distraçones fora de campo, onde ls jogadores i equipe nun foran pagos pul bários meses - un nono lhugar final nun fui suficiente para eibitar un nuobo rebaixamento porque l clube nun cumpriu l prazo de 31 de júlio pa saldar todas las díbidas de folha de pagamiento.
jrkt1zm1ws7ctxa2ybg3fk6pwjdqazj
Strangeirismo
0
11441
107786
97764
2026-08-11T15:34:00Z
~2026-30875-10
15270
107786
wikitext
text/x-wiki
'''Strangeirismo''' ye l'uso de palabra, spresson ó custruçon strangeira que tenga ó nun eiquibalentes. Ye l porcesso qu'antroduç palabras benidas d'outros lhénguas na lhéngua mirandesa. D'acuordo cul lhéngua d'ourige, las palabras recíben nomes specíficos, tales cumo anglicismo (de l'anglés), galicismo ó francesismo (de l francés), spanholismo ó castelhanismo (de l spanhol), eitalianismo (de l'eitaliano) etc. L strangeirismo ten dues catadories: an beç de la correspondente [[bernaclo|an nuossa lhéngua]]. Ye apuntada nas [[gramática normatiba|gramáticas normatibas]] cumo un [[bício de lhenguaige]], l que, hai muito, ye tenido cumo ua bison simplista por dibersos lhenguistas.
== Normatebidade ==
Drento de l ámbito de la [[gramática normatiba]], causo se use un strangeirismo que possua eiquibalente bernácula adequada carateriza-se l [[bício de lhenguaige]] cumo ''[[barbarismo]]'' (pa ls [[lhatino]]s, qualquiera strangeiro era [[bárbaro]]). Alguns gramáticos mais rígidos cunsidran que qualquiera strangeirismo, tenga el eiquibalente bernácula ó nó, ye cunsidrado barbarismo. L termo ''barbarismo'' tamien ten l seneficado cuntemporáneo de ''[[crueldade]]''. Por fin, outro tipo de strangeirismo ye l ''[[Idiotismo (lhenguística)|idiotismo]]'', que se dá quando se traduç lhiteralmente spresson ó custruçon strangeira que nun faga sentido an nuossa lhéngua, an beç de se adotar traduçon lhibre.
== Figura de lhenguaige ==
Por bezes, l strangeirismo puode ser cunsidrado ua figura de lhenguaige tamien, cuntanto que la palabra strangeira eisista i seia ousada frequentemente ó tenga popularidade ne l dialeto.
== Ber tamien ==
* [[Abc mirandés]]
[[Catadorie:Lhexicologie|!]]
1vxv27q2my86e2xxjoxxt5vf4obzu9x
Marie Manuola de Pertual
0
11865
107794
100103
2026-08-11T19:39:36Z
~2026-30875-10
15270
107794
wikitext
text/x-wiki
'''Marie Manuola de Pertual''' ([[Coimbra]], 15 d'outubre de 1527 – [[Balladolid]], 12 d'agosto de 1545), fui ua anfanta pertuesa. Eilha era la segunda filha de l casamiento de [[Juan III de Pertual|Juan III]] i [[Catrina de Castielha]] i la única filha de l casal a chegar a l'adolescéncia. L sou único armano subrebibente, Príncepe [[Juan de Pertual]], benerie a falecer als dezassete anhos deixando cumo heirdeiro l feturo rei D. [[Sabastian de Pertual|Sabastian]].Nacida na cidade de Coimbra, Marie Manuola fui la segunda de ls nuobe filhos nacidos de l casamiento antre João III de Pertual i Catrina de Castielha .
Sue eiducaçon fui largamente anfluenciada pula sue mai, pula perfunda piadade i deboçon desta als sacramientos católicos i pulas spetatibas de matrimonho i sucesson la que staba çtinada cumo princesa rial. Assi, inda nino, serie prometida por sous pais al heirdeiro de [[Carlos I de Spanha|Carlos B]], l Príncepe de las Astúrias, feturo [[Felipe II de Spanha|Filipe II de Spanha i purmeiro de Pertual]]. L casamiento tubo lugar a 14 de nobembre de 1543.
A 8 de júlio de 1545, Marie dou a la luç sou único filho, l Anfante Carlos, morrendo alguns dies depuis, sin chegar a ser coronada reina de la [[Spanha|Spanha]]. Eilha fui anterrada an 30 de márcio de 1549 na Capielha Rial de Granada, i mais tarde trasladada pa l Panteon de ls Anfantes de la Crita Rial de l Mosteiro de l El Scorial.
[[File:Maria Manuela of Portugal princess of Asturias.jpg|thumb|Marie Manuola de Pertual]]
dpafdhgly4nb1pqfedxdlqvwgop2hn6
Carlos V de Fráncia
0
11919
107800
103017
2026-08-11T21:52:43Z
~2026-30875-10
15270
107800
wikitext
text/x-wiki
'''Carlos V''' (21 de janeiro de 1338 - 16 de setembre de 1380), chamado de '''Sábio''' ( francés : le Sage ; lhatin : Sapienes ), fui rei de la [[Fráncia]] de 1364 até sue muorte an 1380. Sou reinado marcou un punto alto pa la Fráncia. durante la [[Guerra de ls Cien Anhos]] , cun sous eisércitos recuperando grande parte de l território cuntrolado puls angleses, i rebertendo cun sucesso las perdas melitares de sous predecessores.
[[File:Saint-Èvre - Charles V of France.jpg|thumb|Carlos B l sábio]]
Carlos tornou-se regente de la Fráncia quando sou pai [[Juan II de Fráncia|Juan II]] fui caturado puls angleses na Batailha de Poitiers an 1356. Para pagar pula defesa de l reino, Carlos oumentou ls ampuostos. Cumo resultado, el anfrentou l'hostelidade de la nobreza , lhiderada por Carlos, l Malo , rei de Nabarra ; l'ouposiçon de la burguesie francesa , ancanhada atrabeç de ls Stados Gerales lhiderados por Étienne Marcel ; i cun ua rebolta camposina coincida cumo Jacquerie . Charles superou todas essas rebeliones, mas para lhibertar sou pai, el tubo que cuncluir l Tratado de Brétignyen 1360, ne l qual abandonou grandes porçones de l sudoeste de la Fráncia para [[Eiduarte III de Anglaterra|Eiduarte III]] de la Anglaterra i cuncordou an pagar un einorme resgate .
Carlos tornou-se rei an 1364. Cula ajuda de cunselheiros talentosos, sue halbelidosa admenistraçon de l reino permitiu-le reabastecer l tesouro rial i restourar l prestígio de la Casa de Balois. El stableciu l purmeiro eisército permanente pago cun salairos regulares, que lhibertou la populaçon francesa de las cumpanhas de routiers que regularmente saqueában l paíç quando nun stában ampregados. Lhiderado por Bertrand du Guesclin , l'eisército francés fui capaç de birar la maré de la Guerra de ls Cien Anhos a fabor de Carlos i, ne l final de l reinado de Carlos, eilhes habien reconquistado quaije todos ls territórios cedidos als angleses an 1360. Para alhá desso, , la frota francesa, lhiderada por Jean de Bienne, cunseguiu atacar la cuosta anglesa pula purmeira beç zde l'ampeço de la Guerra de ls Cien Anhos .
Carlos V morriu an 1380. El fui sucedido por sou filho [[Carlos VI de Fráncia|Carlos VI]] , cujo reinado zastroso permitiu als angleses recuperar l cuntrole de grandes partes de la Fráncia.
[[Catadorie:Reis de la Fráncia]]
8oxi80xwua3c12bkunz0ggs2j1vapir
Outelizador(a):MdMV or Emdy idk
2
11973
107819
103571
2026-08-12T09:13:49Z
~2026-30875-10
15270
107819
wikitext
text/x-wiki
MdMV_or_Emdy_idk ye un outelizador de la Biquipédia que se foca an traduzir páiginas pa mirandés, puode fazer outros tipos de trabalhos, mas sue conta fui criada pa l'único perpósito de ajudar la salbaçon de la lhéngua mirandesa.
Ye fluente an [[Lhéngua pertuesa|pertués]], [[Lhéngua mirandesa|mirandés]] i [[Léngua anglesa|anglés]], i nó fluente, de l nible más lhano de zambolbimiento anté la quaije fluéncia: [[Lhéngua griega|griego]], [[Lhéngua japonesa|japonés]], [[Lhéngua catalana|catalán]] i [[Xalimego|fala/xalimego]]
Ye un [[Biquipédia:Ambaixada|ambaixador de Mirandés]] i yá traduziu bárias páiginas pa la lhéngua.
o0ejym5hav4t72q3h5ai9610ciqgdc6
Strada ouropeia E1
0
12387
107802
105463
2026-08-11T22:41:11Z
~2026-30875-10
15270
107802
wikitext
text/x-wiki
La Rota Ouropeia E01 (ó simplesmente E01) faç parte de la Rede Rodobiária Ouropeia, specificamente las rotas Norte-Sul. Esta strada ampeça an Larne (Irlanda de l Norte) i tremina an Sebilha ([[Spanha]]). Antre Rosslare Harbour ([[Eirlanda]]) i Ferrol (Spanha), hai l Ouceano Atlántico, por esso nun hai strada. Tamien nun hai ferry ligando las dues cidades.
Esta rota atrabessa [[Pertual]] de norte la sul bejitando cidades amportantes cumo [[Porto]], [[Lhisboua|Lisboua]] (la capital de l paíç) i Faro (ne l Algarbe), antes d'antrar an [[Spanha]] pul oeste de la porbíncia de Huelba.
== Troços ==
=== [[Eirlanda de l Norte]] ===
Tal cumo acuntece cun todas las outras stradas ouropeias ne l [[Reino Ounido]], la E1 nun stá sinalizada na Eirlanda de l Norte. Ampeça an Larne (Cundado de Antrin) cumo la strada A8. Ua pequeinha seçon de la A8 an Newtownabbey stá sujeita als regulamientos de l'outoestrada i stá sinalizada cumo A8(M). Esta outoestrada junta-se a la M2, que ye mui mais longa de l que a anterior, i chega la Belfast. Alhá, la strada se torna la A12, que liga la M2 cula M1. L'outoestrada A1 sal de l'outoestrada acerca de Lisburn, i cuntina la sul até Newry. D'alhá, la strada lieba a la frunteira cula República de la Eirlanda.
=== [[Eirlanda]] ===
L'outoestrada cuntina pa la Irlanda cumo l'outoestrada N1, que de Ballymascanlon ne l Cundado de Louth i an delantre permanece sob ls regulamientos d'outoestrada, i stá sinalizada cumo l'outoestrada M1. La strada segue pa l sul, chegando la Dublin, adonde la I-01 pega un de sous cintos (la M50) para cuntinar sou camino. Depuis de salir de Dublin, la strada passa acerca de Shankill. La M11 cuntina al longo dua outoestrada, la N11, la sul de Bray, ne l Cundado de Wicklow. Para alhá dua pequeinha seçon (zbios Gorey i Arklow) que ye multi-pista, l resto de la strada antre Rathnew i Arklow ne l Cundado de Wicklow ye ua estrada dua pista al sul de Gorey ne l Cundado de Wexford. Seguindo esta estrada, l resto de la rota na Irlanda ye ua strada de pista única que passa por bárias cidades i aldés. La N11 cuntina até Wexford, adonde nun cruzamiento fura de la cidade ancontra la N25 de Cork.
A E-01, como todas as estradas europeias, só foi sinalizada na República da Irlanda em 2007. O anel viário de Gorey, inaugurado no mesmo ano, foi o primeiro trecho de estrada na Irlanda a ter o sinal de rota europeu, embora ele só apareça em sinais de confirmação de rota, e não em outros sinais de direção, em outros anéis em cidades menores. O número foi adicionado à maioria dos sinais de confirmação de rota na M1 em julho de 2008, e um sinal também aparece em Kilpedder, na estrada N11.
=== [[Spanha]] ([[Galízia|Galizia]]) ===
Na Galiza, la strada liga Ferrol i Tuy, na frunteira cun Pertual. Corre al longo de l'outoestrada AP-9, que passa acerca de las cidades de A Coruña, Santiago de Cumpostela, Pontebedra i Bigo. La frunteira ye cul riu Minho, na cidade de Tuy.
=== [[Pertual]] ===
An Pertual, l percurso ye cumpuosto por bárias partes, siempre por outoestrada:
[[Outoestrada A3|A3]] : Balença (frunteira) - Braga - Porto.
[[Outoestrada A1|A1]] : Porto - Coimbra - Lisboua.
[[Outoestrada A2|A2]] : Lisboua - Albufeira.
[[Outoestrada A22|A22]] : Albufeira - Castromarín (frunteira).
=== [[Spanha]] ([[Andaluzia]]) ===
Na segunda antrada an Spanha, la strada I-1 bai de Ayamonte, na frunteira cun Pertual, até Sebilha. Este trecho cuntina atrabeç de l'outoestrada La-49, que passa acerca de la cidade de Huelba. La frunteira stá ne l riu Guadiana.
fc8ls71xnq6gj4el3q6c1lxxru12v3o
Mirandeses
0
12508
107792
107256
2026-08-11T18:48:19Z
Mr. Lechkar
15241
107792
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="8" |
! class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |Mirandeses
|-
| class="infobox-image" |<center>[[File:Adélia_Garcia,_Beatriz_e_Avelina_no_festival_Anmesis,_que_decorreu_em_Vimioso_em_2007.jpg|semmoldura]]<div class="infobox-caption">Trés mulhieres Mirandesas, de [[Bumioso]]</div></center>
|-
! class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Populacion total
|-
| class="infobox-full-data" |<center><span style="white-space:nowrap;">~20.000 </span><ref><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="195">[https://retratos.pordata.pt/populacao/miranda-do-douro "O seu município em números, Miranda do Douro"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="196">''[[Pordata]]''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="198"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">23 May</span> 2026</span>.</span></cite></ref><ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source">[https://www.mogadouro.pt/pages/16 "Concelho"]. </cite></ref><ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://retratos.pordata.pt/populacao/vimioso "O seu município em números, Vimioso"]. </cite></ref><ref>[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xlang=en&xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0 Instituto Nacional de Estatística]</ref></center>
|-
! class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regiones cun populaciones seneficatibas
|-
| class="infobox-full-data" |<center>[[Tierra de Miranda]]</center>
|-
! class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Lhénguas
|-
| class="infobox-full-data" |<center>[[Lhéngua mirandesa|Mirandés]]<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source">[https://www.cm-mdouro.pt/conhecer/cultura/lingua-mirandesa "Língua Mirandesa"]. </cite></ref>, [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]</center>
|-
! class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| class="infobox-full-data" |<center>[[Catolicismo|Catolicismo remano]]</center>
|-
! class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Grupos étnicos relacionados
|-
| class="infobox-full-data" |<center>Lhioneses, Sturianos, Cántabros, Stremenhos,<br />Pertueses i outros puobros Eibéricos</center>
|}
Ls '''Mirandeses''' ''[{{AFA|mi.ɾãˈde.z̺əs̺|mi.ɾãˈde.z̺əs̺}}]'' son un puobro [[Stur-lhionés|Sturlhionés]], natibo a la [[Tierra de Miranda]], ne l nordeste de Pertual.
== Stória ==
L purmeiro anstante de perséncia Lhatina n'Eibéria fui cula sue cunquista puls Remanos, sustituíndo la lhéngua de la region i ls puobros (parcialmente) pul [[Lhéngua lhatina|Lhatin]] i Remanos respetibamente.
Açpuis l colapso de l'ampério Remano, Eibéria fui adominada por reinos Germánicos pós-Remanos, i la Tierra de Miranda mantubo-se na raia antre ls [[Suebos]] i ls [[Besigodos|Bisigodos]] por muita de l'eisisténcia de dambos.
Ne l séclo VIII, ls Oumeyas ampeçórun saquiando las árias lhitorales sub cuntrol Bisigodo, que, anhos açpuis lhebou a la quaisque cumpleta oucupacion de la península Eibérica puls Mouros, deixando nomás l [[Reino de las Stúrias]] ne l noroeste.
La Reconquista dou ourige al [[Reino de Lhion]], l'único reino an toda la stória que tubo ũa lhéngua sturlhionesa cumo lhéngua percipal i de stado, l'[[antigo Lhionés]]. Mas, açpuis l'ounion cul [[Reino de Castielha]] i l'andependéncia de Pertual, l'antigo Lhionés ampeçou caiendo a zouso. Ne l causo specífico de l Mirandés, fúrun eisolados de ls outros Sturlhioneses pula [[frunteira Lhuzo-Hispánica]] ne l séclo XII.
Açpuis d'esso, Pertual acuntinou tenendo cuntrol sub Miranda i acuntinou anfluenciando la sue lhéngua i puobro anté hui.
== Cultura ==
La cultura Mirandesa çtaca la region, acumparando-la al lhado pertués de [[Trás ls Montes i Alto Douro|Trás-Ls-Muntes]], mantenendo más armandade cun outras regiones sturlhionesas, mormientes l sou bezino más cercano, [[Lhion]].
[[Fexeiro:At_the_main_square_I_(50958715016).jpg|dreita|miniaturadaimagem|300x300px|Museu de la Tierra de Miranda, na praça percipal de [[Miranda de l Douro]]: Praça D. San Juan III.]]
=== Ls Dançadores ===
Ls Dançadores, Beiladores ou Paloteiros (coincidos por Pauliteiros puls pertueses) son un grupo tradecional mirandés d'artistas que faien las sues coriografies c'un tipo de palo, tamien ambolbendo acrobacies i castanhuolas. Ls Lhioneses tienen tamien ũa bariedade de danças acrobáticas cun palos, las ''danzas de paloteu'', mas, alrobés de ls dançadores Mirandeses, l'eiquibalente Lhionés perdírun muita perséncia an Lhion, mantenendo-se muito afamados an Miranda.
[[Fexeiro:Pauliteiros.jpg|miniaturadaimagem|Dançadores ne l festibal ''Avante'' de 2005.]]
[[Fexeiro:Mirandese_and_Leonese_Dancers_Distribution.png|miniaturadaimagem|Un mapa eilhustrando la çtribuicion atual de ls Dançadores Mirandeses i Lhioneses.]]
=== Gaita de Fuolhes Mirandesa ===
La gaita de fuolhes Mirandesa, chamada an cúrtio de gaita Mirandesa, ye un tipo de gaita único a Miranda, armana de las gaitas Lhionesas i Sturianas, mormientes la [[gaita Senabresa]]. Anque se chame de «Gaita Stramuntana» por nó-Mirandeses, aquesta terminologie ye ancorreta.
[[Fexeiro:Gaita_Mirandesa.jpg|miniaturadaimagem|Ũa gaita Mirandesa]]
=== Pendones ===
Ls pendones son ũa tradicion mediebal Lhionesa (de l Reino de Lhion), qu'hui nomás se patrica an Miranda i Lhion. Hai muitos stilos i formas que ls pendones puoden tener, que demudan de puobro a puobro, mas, la meiorie son berdes i colorados, muitos ancluíndo azul ou branco. Son similares a bandeiras, sendo pinduradas n'un maste i boladas a la fuorça de l biento, mas, más grandes qu'ũa bandeira normal. Son cargadas por pessonas qu'andan juntas n'ũa marcha, cargando ls pendones pul maste. Aquestes eibentos passan por tiempos d'Abril an Miranda i Lhion.
[[Fexeiro:Plaça_de_Sant_Jaume.jpg|miniaturadaimagem|Pendones lhionenses, quaisque eiguales als que son outelizados an Miranda]]
=== Capa d'Honras ===
La Capa d'Honras ye un tipo de capa tradecionalmente bestida por pastores an tiempos frius de l'anho, mas zdende eiboluiu pa ser outelizado n'oucasiones formales an Miranda: fiestas tradecionales, celebraciones religiosas i ancuontros de pessonas d'alto statuto. Oureginalmente feito de pardo i stóricamente perduzido por un processo lhocal i outo-sobreciente. Ne l passado, clientes daban la sue própia lhana, refletindo l'eiconomie rural i agro-pastoral. Anque antes yeran quemumente perduzidas an Miranda, Aliste, Tábara i Alba, hui nomás se faien capas an Miranda, an trés puobros. Anque yá nun se fagan n'essas regiones, inda s'outelizan.
[[Fexeiro:Capa_de_Honras_Mirandesa.jpg|miniaturadaimagem|Ũa Capa d'Honras, ne l Museu de la Tierra de Miranda.]]
[[Fexeiro:Mirandese_and_Leonese_Cloaks_of_Honours_Distribution.png|miniaturadaimagem|La çtribuicion atual i antiga de la Capa d'Honras Mirandesa i Lhionesa]]
=== Tradiciones de l solstício d'ambierno ===
L solstício d'ambierno ou d'eimbierno tien bárias tradiciones qu'ambuolben rituales pré-Cristianos cula lhiturgie Cristiana. Durante aquesse tiempo, maçcarielhas salen passacalhes, acumpanhados de música, dança i multidones oufreciendo quemido i ajuntando donaciones pa la fiesta d'Anho Nuobo. Las sues maçcarielhas puoden ancluír madeira, cortiça, metal, carton ou cuiro, remetiendo a temas de muorte i renacéncia. Ls rituales sirben nó solo pa marcar l renacimiento de l sol senó tamien pa ambertir l'orde social normal. Cumo teçtemunho de la sue amportáncia cultural, l cunceilho de Miranda de l Douro stá ne l porcesso de submeter estas tradiciones pa anclusion ne l'Ambentairo Nacional de l Patrimonho Cultural Eimaterial. Aquestas tradiciones, ne l sou própio jeito, tamien se patrican an Lhion.
== Lhéngua ==
[[Fexeiro:MirandeseLanguageRemake.png|alt=A map of the mirandese speaking territory|miniaturadaimagem|Dialetos de l Mirandés]]
[[Fexeiro:Fire_Asturleonese.jpg|miniaturadaimagem|Cumo dezir "Fuogo" nas bariedades Sturlhionesas]]
Ls Mirandeses son coincidos pula sue lhéngua única, la [[Lhéngua mirandesa|lhéngua Mirandesa]], ũa bariedade de l cuntínuo Sturlhionés, yá pouco falada nomás an ciertas partes de l'ouriente de la Tierra de Miranda por mor d'anfluéncia Pertuesa, an gran parte de [[Miranda de l Douro]] i poucos puobros de [[Bumioso]]. La lhéngua tien pori 3500 falantes natibos. Debide-se an trés subdialetos: Central, Sendinés i Raiano.
== Çtribuicion Giográfica ==
[[Fexeiro:TierraDeMiranda.png|miniaturadaimagem|Un mapa de la Tierra de Miranda, debedido an munecípios oufeciales]]
Ls Mirandeses son natibos a la [[Tierra de Miranda]], ũa region giográfica ne l'este Stramuntano, an Pertual. Faien parte de la tierra: l cunceilho de [[Miranda de l Douro]], [[Bumioso]], gran parte de [[Mogadouro]], parte de [[Bergança|Bergáncia]] i [[Frezno de Spada a la Cinta]].
[[Fexeiro:Old_Leonese_Extent_Map.jpg|miniaturadaimagem|Spansion de l'Antigo Lhionés n'Eibéria mediebal, amostrando la sue ária ne l nordeste de Pertual]]
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Grupos étnicos de la Ouropa]]
qek8r6109shcmgv2jgwoybpgpchrrvq
Outelizador(a):Mr. Lechkar/Testes
2
12538
107813
2026-08-12T06:10:31Z
Mr. Lechkar
15241
Criou la páigina cun "{{Páigina de testes de outelizador}} <!-- Eidite ambaixo desta lhinha --> {{rabisco}} [[Fexeiro:Queen Elizabeth II in March 2015.jpg|miniaturadaimagem|Sabel II an márcio de [[2015]].]] '''Sabel II''' ([[Londres]], 21 d'abril de 1926 – [[castielho de Balmoral]], 8 de setembre de 2022) fui reina i xefe de stado de l [[Reino Ounido]] i de 14 outros stados entre l 6 de febreiro de 1952 i la sue muorte an 2022."
107813
wikitext
text/x-wiki
{{Páigina de testes de outelizador}}
<!-- Eidite ambaixo desta lhinha -->
{{rabisco}}
[[Fexeiro:Queen Elizabeth II in March 2015.jpg|miniaturadaimagem|Sabel II an márcio de [[2015]].]]
'''Sabel II''' ([[Londres]], 21 d'abril de 1926 – [[castielho de Balmoral]], 8 de setembre de 2022) fui reina i xefe de stado de l [[Reino Ounido]] i de 14 outros stados entre l 6 de febreiro de 1952 i la sue muorte an 2022.
6tp1il7xpm0yyou8419n74tz6gk84b9